DI
EVANGELISTA TORRICELLI
PUBBLICATO PER CURA DI GINO LORIA
CON IL RITRATTO DI E. TORRICELLI E 373 FIGURE
in Italia c all'Estero.
fra i competenti intorno all'anno in cui, nella storia civile
e politica, debbasi collocare l'inizio dell'èra moderna, pure
l'evo medio si suole da tutti gli storici chiudere nell'ul
timo decennio del secolo XV o nel secondo del successivo.
L'analoga questione relativa alla storia delle matematiche,
per quanto ci consta, non venne sinora posta, almeno in
modo esplicito. Ma, ove lo fosse stata, non sarebbe certa
mente stato malagevole l'accordarsi nello scegliere la data
1650 come inizio dell'ultima delle grandi divisioni della
storia delle scienze esatte; chè allora appunto i germi fe
condi deposti da DESCARTES e FERMAT cominciarono a
produrre l'aritmetizzazione della geometria, cioè il grande
fenomeno che servì ad imprimerle una fisonomia del tutto
nuova ed era destinato a rinnovare tutta la scienza del
l'estensione figurata; inoltre, allora si trovavano in istato
d'imminente fioritura le idee ed i metodi chiamati ad as
sicurare sistematica unità alle indagini relative alla misura
della superficie e dei solidi a contorni arbitrari; allora
finalmente avevano intrapresa la loro gloriosa corsa nel
mondo i principi fondamentali posti alla dottrina dei moti
e delle forze dall'immortale autore dei
strazioni matematiche intorno a due nuove scienze.
Ora la matematica della rinascenza — al pari di lam
pada che, nell'istante in cui sta per spegnersi, diffonde
Italia un epilogo oltre ogni dire brillante in un perso
naggio di primo ordine, degno continuatore delle tradizioni
scientifiche che, nella patria nostra, sia pure con lunghe
deplorevoli lacune, si perpetuarono durante l'enorme pe
riodo storico che corre da ARCHIMEDE a GALILEO: è EVAN
GELISTA TORRICELLI, la cui altissima rinomanza presso i
contemporanei è attestata dall'anagramma
che un suo anonimo ammiratore compose con le lettere che
ne formano il nome .
Colui a cui la sorte affidò il nobile còmpito di conso
lare gli ultimi giorni della travagliata esistenza di GALILEO
GALILEI, vide la luce il 15 ottobre 1608; sebbene nessun
documento lo dichiari esplicitamente, pure è pressochè
certo che egli nacque in Faenza , perchè suo padre GA
SPARE, apparteneva ad una famiglia, di modeste condizioni
ebbe costante dimora in quella città ed ivi si spense sullo
scorcio del secolo XVII.
amorosa e sapiente di uno zio paterno, ALESSANDRO (che
assunse il nome di JACOPO quando entrò nell'ordine ca
maldolese e che morì quasi novantenne priore del mona
stero di S. Giovanni della città natìa ); invece nelle
scienze, in particolare nelle matematiche, fu istruito dai
Padri Gesuiti. Ed in tali discipline diede prove lampanti
di tali spiccate attitudini che il suo ottimo zio persuase
la famiglia ad inviarlo a Roma allo scopo di perfezionarlo
sotto la direzione oculata di uno dei luminari del tempo,
BENEDETTO CASTELLI, il celebre discepolo di GALILEO che,
a partire dal marzo 1626, era lustro e decoro della Corte di
papa URBANO VIII. Ciò accadeva verso la metà dell'anno
1627. Subendo la benefica influenza di tanto istitutore, il
TORRICELLI fece progressi talmente rapidi e sorprendenti
che ben presto potè affermarsi pensatore originale con la
memoria, oggi notissima,
discendenti
trasto in prima linea fra gli alunni del celebre matema
tico .
Nelle mani di P. BENEDETTO CASTELLI questa me
moria servì come mezzo per assicurare al diletto alunno
una situazione economica e sociale onorevole, lucrosa,
di LODOVICO SERENAI quanto segue :
venendo di Roma per Pisa a Firenze per passare a Ve
nezia al suo Capitolo generale, portò con sè manoscritto
il trattatello del Moto composto allora dal Torricelli sui
principi del medesimo Galileo, al quem il predetto Abate
fece sentire il contenuto e la diversità di maniera che in
varie cose aveva quegli tenuta per ampliare quella nuova
scienza meravigliosa del Galileo, di cui commiserando il
predetto Abate la cecità e scorgendo insieme il pericolo
in che, per la di lui grave età travagliata ancora da tante
indisposizioni, si stava di perdere per la di lui morte, il
residuo delle sue speculazioni non pubblicate che aveva
in sè e che gli rimanevano ancora da porre sulla carta,
glielo propose in ajuto; e il Galileo che dall'opera sopra
detta e dalle relazioni che di quella date gli aveva il Pa
dre, già ne aveva formato gran concetto, volontierissimo
lo accettò per ajuto e per compagno e restò col Padre
Castelli che al suo ritorno a Roma poteva trattar d'in
viarglielo, come seguì.
“ Giunse dunque il Torricelli alla Villa d'Arcetri (dove
abitava Galileo) verso la fine del settembre del medesimo
anno ed immantinente incominciò Galileo a comuni
cargli nei discorsi che quegli teneva tutto giorno, ciò che
gli rimaneva delle proprie fatiche e meditazioni, le quali
aveva stabilite di includere e distribuire in due giornate in
anni prima stampata sopra le sue due nuove scienze della
Meccanica e del Moto locale e la prima di quelle due con
tener doveva l'esplicazione d'alcune delle cose già dette
nelle prime quattro, e la soluzione di vari problemi natu
rali suoi e d'Aristotile, esaminati e purgati da alcune fal
lacie prese dal Filosofo e particolarmente nel Trattato
“ de incessu animalium ”. La seconda doveva comprendere
il racconto di varie esperienze antiche del Galileo da lui
fatte per l'investigazione della forza infinita della percossa
di cui stimava il medesimo Galileo di avere dopo lunghe
vigilie ed applicazioni arrivati i veri principi e fondamenti
da poter sopra di essi fabbricare una terza nuova scienza
e con progresso geometrico dimostrare proprietà stupende
e fuori della comune immaginazione. Ma iniqua sorte invi
diando agli uomini così grandi acquisti nelle scienze, volle
che (appena dato principio il Torricelli a distendere la
quinta giornata) in capo a poco più di tre mesi dopo la
congiunzione in terra di quei due grandi luminari, si estin
guesse il Maggiore conceduto alle vite umane da Dio,
sommo Sole, per dimostrar loro nei Cieli e nella Natura
novità ammirande e verità peregrine state occulte a tutta
l'Antichità ”.
naio 1641.
“ Per sì funesto accidente non così presto aspetta
tosi dal Torricelli rimaneva qua egli come smarrito; ma
la gloriosa memoria del Ser. Gran Duca Ferdinando II sti
molata dalla sua nativa inclinazione a promuovere e pro
teggere le buone lettere e le matematiche in particolare,
prese subito a risarcire in parte così gran perdita di simil
a relazione del medesimo Galileo di altissima aspettazione.
E mentre questi preparavasi a licenziarsi per tornarsene
a Roma fu fatto aspettare d'ordine del G. Duca che allora
trovavasi a Pisa e dichiarato successore ad un Galileo cioè
matematico di S. A. e per lui fu rinnovata l'antica ma per
lungo tempo dimessa lettura di matematiche in questo
Studio ” .
berazione il Nostro, sorpassati di poco i trentadue anni,
vedeva assicurata a sè stessa una posizione pienamente
soddisfacente, perchè, in qualità di matematico dello studio
fiorentino, gli era assegnato lo stipendio annuo di scudi 200,
ed inoltre il governo toscano gli concesse gratuito alloggio
in un quartiere dell'antico palazzo dei Medici che divenne
poi palazzo Riccardi (oggi sede della prefettura); più
tardi, e precisamente in data 2 gennaio 1644, gli fu con
ferita anche l'ufficio di lettore di fortificazioni militari
nella fiorentina Accademia del Disegno con l'annuo emo
lumento di scudi 40 .
Non pago di avere liberato il grande faentino da ogni
sorta di preoccupazioni materiali, il Granduca di Toscana lo
colmò di altri benefici, il primo e forse più importante dei
quali (almeno dal punto di vista dei supremi interessi della
scienza), è quello di avere spontaneamente assunta tutte le
spese per la stampa e le figure dell'unica opera geometrica
che a lui fu concesso di presentare al pubblico , quel-
stima che il Torricelli si era acquistata da parte delle per
sone che ebbe la fortuna di avvicinarlo.
Col suo trasferimento a Firenze comincia per il TOR
RICELLI il periodo più felice della sua esistenza, quello in
cui potè consacrarsi serenamente e con maggiore intensità
alla ricerca scientifica ed in cui si affollarono più nume
rose alla sua mente le idee originali . Libero da qual-
gentile di maniera ed amante dell'onesto conversare, non
tardò a stringere rapporti di amicizia con le personalità
più spiccate viventi allora in Firenze (basti ricordare il
celebre pittore SALVATORE ROSA ed il dotto ellenista
CARLO DATI); anzi dai regolari convegni che egli tenne
con questi valentuomini trasse origine l'Accademia dei
“ Percossi ”, in seno alla quale forse egli fece conoscere
le
plauso generale, quell'
prendere posto più tardi nella collezione delle sue
accademiche
rendere solenne omaggio alla sua perizia nel maneggio
della patria lingua, volle annoverarlo fra i propri membri
ed egli, entrando a far parte di quel celebre sodalizio, ri
volse ai nuovi colleghi un ringraziamento che venne pure
accolto nella medesima raccolta .
regno delle scienze matematiche e fisiche durante il pro
prio soggiorno alla Corte di Toscana diedero alcuni risul
tati a cui fu ben presto concesso un posto eminente nei
fasti della scienza; fra questi meritano uno speciale ri
cordo i seguenti:
ed in parecchie altre classi di curve piane;
seguente invenzione del barometro ;
costruire certi speciali microscopi e per ripulire le lenti
destinate ai telescopi .
Torricelli, non soltanto al di là delle mura di Firenze, ma
eziandio oltre i confini d'Italia. In pari tempo però fecero
pullulare detrattori invidiosi che vollero, alcuni diminuire
il valore dei suoi ritrovati, altri contestargli i diritti di prio
rità che egli con piena ragione accampava sopra di essi.
Da tale ingiustificata ostilità egli fu spinto a scrivere quel
punto di vista umano, una delle più interessanti pagine,
delle sue
DATI, consigliato e spalleggiato dal fedelissimo esecutore
testamentario LODOVICO SERENAI, fu indotto a pubblicare
nel 1663, sotto forma di lettera pseudonima, tutti i docu
menti atti ad illustrare e completamente chiarire alcune
controversie originate da invenzioni del Nostro e che sono
fra le più celebri che siano registrate nella storia delle
scienze positive .
la fibra robusta del TORRICELLI e di avvicinare la fine
di un'esistenza che sembrava rigogliosa? Il corpo umano
è un organismo talmente complicato e misterioso, i rap
porti fra il fisico ed il morale sono tuttora avvolti in così
fitta oscurità, che qualunque risposta a questa inquietante
domanda dovrebbe giudicarsi imprudente ed infondata;
onde noi, dopo di avere richiamata l'attenzione dei lettori
sopra le frequenti infermità sofferte dal TORRICELLI anche
prima che gli invidiosi cominciassero a latrargli alle cal
cagna , ci limiteremo a riferire i fenomeni che contras
segnarono la sua ultima malattia, quali vengono descritti
da un testimonio oculare, meritevole di fede assoluta e
completa.
FRANCESCO fratello di EVANGELISTA TORRICELLI :
“ Si trova in letto malato il sig. Vangelista fratello di
V. S. con febbre che per otto giorni non è stata stimata
di gran pericolo, ma hiersera aggravò, e dopo essersi que
sta mattina confessato con grandissimo sentimento e haver
fatto testamento, e discorso di tutte le cose sue con gran
dissimo senno sino alle 21 ore incirca, ha poi sull'accen
sione della febbre dato in delirio, e delirò furioso a segno
che non si può ajutare con medicamenti senza gran diffi
cultà, e si teme d'incontrarla ancora nel cibarlo. Con la
commodità del primo riposo che conceda il delirio sarà
pronto il Parocc.
cherà di vigilanza per ogni rimedio spirituale; siccome
acciocchè V. S. possa crederlo sappia che oltre alla servitù
sua ordinaria ci assiste quasi del continuo il sig. Dottor
Buonajuti suo medico e amico carissimo, io me ne parto
soltanto tanto quanto vo à desinare, e a cena con mia
moglie habitando vicinissimo, e due astanti mandatici dal
Ser.
del sig.
medico di S. A. S. la quale somministra regali di delizie e
di medicamenti preziosi della sua fonderia. Finalmente la
servitù e gli ajuti sono da principi e meritamente essendo
egli un Principe della sua professione ”.
pienti, non sortirono il desiderato effetto, chè nulla pote
rono contro il delirio che si rinnovava in modo sempre più
allarmante; ed il SERENAI addì 25 ottobre 1647 era co
stretto a riprendere la penna per informare FRANCESCO
TORRICELLI dell'avvenuta catastrofe :
duole è che io devo a dare a V. E. l'infelice nuova della
morte del sig. Vangelista seguita questa mattina due ore
incirca avanti giorno con pianto universale della Città, e
sentimento straordinario del Gran Duca ”,
palissima di San Lorenzo questa sera, e gli si farà qualche
inscrizione per memoria, e per consolazione nostra, e di
lor parenti ”.
FAVENTINUS
MAGNI DUCI ETRURIAE MATHEMATICUS
ET PHILOSOPHUS
OBIIT VIII KAL. NOVEMBRIS ANNO SALUTIS
M DC XLVII
AETATIS SUAE XXXIX;
per sempre le ossa del grande pensatore da quelle dei suoi
oscuri vicini ; infatti le ricerche dei suoi resti mortali,
eseguite per ordine della civica Amministrazione di Fi
renze in occasione del III Centenario della sua nascita,
non soltanto non condussero ad alcun risultato, ma gui
darono alla sconsolante conclusione di trovarsi di fronte
ad un problema che la scienza è nella impossibilità di scio
gliere .
delirio che riuscì fatale ad EVANGELISTA TORRICELLI fu
concesso all'eminente scienziato di dettare, all'incompara
bile suo amico SERENAI, alcune disposizioni relative ai suoi
averi e di dare forma legale alle sue ultime volontà .
Mentre per noi ben poco interesse presenta il sapere in
qual modo egli abbia diviso le proprie sostanze, possiedono
la massima importanza le disposizioni relative alla sorte
futura dei lavori scientifici a cui la morte inattesa gli
vietò di dare forma ed assetto definitivi; giova pertanto
riferirle:
“ Item ordina al sopradetto Sig.
tore che quanto prima, seguita sua morte, trasmetta e
mandi a spese della sua eredità al M. R. P. fra Bonaven
tura Cavalieri Matematico dello Studio di Bologna tutti
i suoi scritti, studii e fatiche di Geometria quali aveva
disegnato di pubblicare alla stampa, essendo già ordinate
con le dimostrazioni promesse, acciocchè detto Padre fra
ramente parrà o piacerà, et il restante li mandi a Roma
al Sig.
amicissimo di detto Sig.
queste scienze, acciò li metta insieme e li pubblichi, come
meglio ha significate et ordinate in vece al medesimo
Sig.
Sig.
sposte passate fra lui e i Matematici di Francia ”.
cuni
tito che
zioni vi è il Compendio e Indice delle mie altre opere, di
quelle che io stimava ”
è detto:
chiali? Il negozio e segreto dei vetri non occorre neanche
mettercelo , perchè io farò che questa mattina sia in
mano al Gran Duca serrato: ma ha fatto male S. A. a
non mi far lavorare in sua presenza, perchè avrebbe ve
duto e imparato meglio; e non troverà chi lo faccia. Le
forme di vetri fatte da me con grandissima diligenza, che
S. A. non ne troverà, le lascio alla stessa Altezza S.; e
perchè mi costano molti denari, avendole fatte fare in
Galleria, dove sempre ho pagato e date mance larghissime,
desidero che S. A. se ne mostri benigno con i poveri miei
fratelli per quanto le parrà che elle vaglino ”.
relitto dal Torricelli venne eseguita dal SERENAI la sera
stessa del 27 ottobre 1647; in che cosa consistesse risulta
da un particolareggiato Elenco degli oggetti rimessi al
Sovrano, del quale esiste tuttora una copia .
affidatagli dal compianto amico, il SERENAI si volse sen
z'indugio a preparare la stampa degli scritti lasciati inediti
dal TORRICELLI, tanto più fervorosamente avendo avuta
l'assicurazione da parte del Gran Duca Ferdinando II che
egli stesso avrebbe sostenute le spese della stampa.
prima di venire iniziate; chè, avendo il SERENAI scritto
al geometra degli indivisibili sino dal 26 ottobre 1647 per
partecipargli la morte del TORRICELLI , ne ebbe risposta
di mano di un confratello, fra PLACIDO GHIRLANDI ,
nella quale è detto che le condizioni di salute del CAVA
LIERI, da cattive che erano da molto tempo, si erano fatte
allarmanti: nè in tale apprezzamento vi era alcuna esage
razione, chè il giorno 30 del seguente novembre il CAVA
LIERI passava a miglior vita.
Il SERENAI volse allora il proprio pensiero a MICHE
LANGELO RICCI e, per assicurarsi la sua collaborazione,
pregò il MAGIOTTI (con lettere del 30 novembre e del 21
dicembre 1647 ) di assumere la parte di intermediario;
il MAGIOTTI non rimase sordo alla preghiera dell'amico
(come risulta dalle risposte inviate il 15 dicembre 1647
ed il 10 gennaio 1648 ), ma con esito ben poco soddi
sfacente. Tentò allora il SERENAI un assalto diretto alla
conoscere ben presto che questa era inespugnabile: ciò è
attestato nel modo più chiaro dal seguente brano di let
tera inviata dal RICCI al SERENAI addì 11 aprile 1648 :
studio delle Matematiche, incominciò ad intiepidirsi alcuni
mesi prima che morisse la buona memoria del Sig.
ricelli, e dopo la sua morte è di maniera diminuito che
sento più tosto repugnanza che diletto nell'applicarmivi.
Questo però non sarebbe sufficiente a ritardarmi da quel
l'impresa, alla quale mi aveva destinato il Sig.
in riguardo forse di lasciare in sua morte un memorabile
onore nella persona d'un suo discepolo, e servitore affe
zionat.
degniss.
le spalle per la morte di mio Zio, seguita sotto il 15 di
Gennaro, e per la grande età di mio Padre, restando sotto
la mia direzione quasi in tutto gli affari di mia casa; sono
talm.
hanno luogo i concetti Geometrici, che richiedono per se
stessi tutto l'ingegno, e la fantasia. Dirò di vantaggio che
nei tre mesi decorsi dell'anno corrente sono stato quasi
sempre indisposto, et inetto alle fatiche della mente; per
le quali cose parmi di avere tanta ragione, e scusa che
V. S. possa rendersi persuasa della difficoltà grandiss.
che forse potrebbesi e con altro titolo chiamare impossi
bilità, la quale mi fa ricusare la carica di ripulir le opere
del Sig. Torricelli ”.
Dolente per questo nuovo insuccesso, ma non scorag
giato, parve al SERENAI che il MAGIOTTI fosse persona
indicatissima per assumere l'ufficio a cui il TORRICELLI
aveva destinati il CAVALIERI ed il RICCI e si cullò nella
dolce illusione di potere giungere a persuaderlo ad addos
sarselo in occasione di una visita che quel valentuomo
aveva in animo di fare ad un proprio fratello residente in
GIOTTI declinò l'onorevole ma gravosissimo incarico.
con le seguenti parole :
due matematici e sapendo che tra i veri e buoni Amici
che si acquistasse quì il Torricelli il primo era stato Vin
cenzo Viviani, in quel tempo che vivevano amendue in
sieme ospiti e commensali del medesimo Galileo e avendo
veduto poi con quanto amore e con qual reciproca fami
gliarità si praticassero continuamente; ricorsi a questo
pregandolo contentarsi di faticare sopra le opere geome
triche lasciate in confuso e imperfette dall'Amico nostro,
ma egli per lungo tempo ricusò sempre, dicendo non co
noscersi abile a tanta impresa e quando ne fusse stato
non aver tempo da impiegarvelo stante le sue occupazioni
domestiche e negli affari pubblici e in servigio di S. A. che
già un tempo gli impedirono di proseguire i suoi propri
studi nonchè applicare agli altri, soggiungendomi altri
vari motivi che lo dissuadevano dall'intraprendere questo
lavoro.
“ Infine dopo reiterati assalti cedè alle istanze mie e
di altri Amici accettando il travagliare sopra tali mano
scritti in quei tempi che gli fossero restati liberi e quieti
come diceva richiedersi per lui in simili speculazioni; ma
però mi protestò apertamente che volentieri per far cosa
grata a me e servire alla memoria del comune amico ac
consentiva di faticarci, ma che siccome ciò faceva senza
alcun fine e speranza nè di guadagno nè di premio nè di
lode, così voleva almeno assicurarsi di non esporre abben
chè minimo sospetto la sua lealtà, e che però si dichiarava
di non voler mai nelle sue mani alcun benchè piccolo fo
gliuzzo degli Originali del Torricelli, con tutto che nume
rati, nè assai nè poco maneggiarli per tempo alcuno, ma
per foglio come appresso di me si trovavano. A proposi
zione tanto rispettosa e discreta non seppi che replicare,
anzi questa m'insinuò di fare le copie domandate di mia
mano propria, come veramente con mia fatica incredibile
io lo feci di tutti gli originali matematici imitando giu
stamente, anzi dipingendo tutte le figure, non tanto le ben
fatte quanto le guaste e cassate, e ogni parola dello scritto
ancorchè cancellata ” .
TORRICELLI consistevano di semplici appunti da lui rapida
mente presi nel corso delle sue ricerche, mentre altri rap
presentano prime stesure di lavori, alle quali erano indi
spensabili molteplici miglioramenti di sostanza e di forma,
e che il SERENAI era un giureconsulto di grande reputa
zione , ma affatto digiuno di studi matematici, si vedrà
chiaramente che la fatica a cui egli spontaneamente si
sobbarcava (e che occupò tutti i suoi ozi durante quattro
lunghi anni ) è la più eroica prova di amore per la
scienza e di disinteressata amicizia per un illustre defunto
che si trovi registrata nella storia. Tante pene avrebbero
ben meritato l'unico guiderdone che il SERENAI ne atten
deva, quello cioè di vedere esaudito l'ardente voto formu
lato dal TORRICELLI sul suo letto di morte; ma anche esso
fu negato da una sorte implacabilmente avversa!
Non è da credersi che il VIVIANI di deliberato proposito
sia venuto meno all'impegno che aveva assunto; la rac-
provare quante ore di lavoro egli abbia speso a riordinare,
compilare, commentare, trascrivere le opere del diletto
commilitone ; ma sia che fosse distratto da indagini
sue proprie o quasi totalmente assorbito dalle altre cariche
affidategli, sia che le frequenti malattie gli vietassero con
tinuità di lavoro o che preferisse dedicare alla memoria del
suo venerato maestro GALILEO il meglio delle sue forze, sia
finalmente che, anche in questa contingenza, non gli riu
scisse di vincere la proverbiale incontentabilità che lo in
duceva a correggere, rifare, trascrivere un numero stermi
nato di volte tutto ciò che uscivagli dalla penna, fatto sta
che egli scese nella tomba prima che l'augurata edizione
si avviasse verso un lontano indizio di attuazione .
piega che stava prendendo l'impresa a cui aveva dedicata
la vita e sentendo approssimarsi la propria fine, nel testa
mento dettato il 26 settembre 1674 disponeva che tutti
i manoscritti torricelliani fossero consegnati ad AGOSTINO
NELLI e, in caso di morte di costui, a RIDOLFO PAGANELLI,
oppure, nell'ipotesi che anche questi premorisse al testa
tore, a CARLO DATI, in ogni caso a disposizione del VI
VIANI in servizio della progettata edizione: uscita questa
in luce tutte quelle carte dovevano essere (come da tempo
aveva consigliato il VIVIANI) consegnato al Gran Duca
regnante per venire depositato nella Libreria medicea di
S. Lorenzo.
VIVIANI lo seguiva nel sepolcro addì 22 settembre 1703.
In conseguenza le speranze nutrite a lungo e con buon
fondamento, che tutte le scoperte fatte dal TORRICELLI
venissero poste a disposizione degli studiosi, a maggior
gloria di lui ed a vantaggio della scienza, erano, almeno
pel il momento, irreparabilmente deluse; per colmo di scia
gura anche le provvide disposizioni prese dal SERENAI
onde assicurare la perfetta conservazione dei manoscritti,
non sortirono il desiderato effetto, come ci apprestiamo a
narrare brevemente .
Morto AGOSTINO NELLI, il figliuol suo GIOVANNI BAT
TISTA, discepolo ed amico del VIVIANI, indusse questi ad
assumere la custodia di tutti i manoscritti che il SERENAI
aveva ricevuti in deposito fiduciario dal suo compianto
amico. Tale adesione non può non recare grande mera-
aveva da giovane sentita e manifestata di assumere la
grave responsabilità di un siffatto deposito. Ma ancor più
stupefacente è il fatto che egli, sentendo approssimarsi la
grande ombra, mentre diede precise disposizioni a tutela
delle ricchissime collezioni di libri e di quadri dei quali
era legittimo proprietario, non fece alcun cenno del tesoro
di cui un capriccio della sorte (sempre nemica al TORRI
CELLI) avevalo fatto depositario.
a non chiamare colpevole, visti i deplorevoli effetti che
ebbe, proietta sopra la figura morale del VIVIANI una
luce ancor più tetra di quanto sia il mancato impegno di
pubblicare gli scritti inediti del suo commensale di gio
ventù. In conseguenza di quella dimenticanza (che vo
gliamo giudicare pura e semplice conseguenza di senile
amnesia) i manoscritti torricelliani passarono, insieme ad
altre carte, in eredità, come mobili, all'abate JACOPO PAN
ZANINI (nipote del VIVIANI e lettore di matematica nello
studio fiorentino) e, morto costui (1733), ai suoi nipoti
CARLO ed ANGELO, i quali nell'incapacità di comprenderne
il valore, un brutto giorno, per fare spazio in armadi so
verchiamente ingombri di biancheria, ne vendettero una
parte ad un pizzicagnolo. “ Le vie di Dio son molte ” di
remo con ALESSANDRO MANZONI; giacchè fortuna volle che
quel negoziante, ignaro dei più elementari precetti del
l'igiene, si servisse di un autografo del Galilei per avvol
gere una piccola quantità di mortadella da lui venduta a
G. B. CLEMENTE NELLI; questi riconobbe subito la scrit
tura del celebre scienziato e, per il tramite di quel pizzi
cagnolo, si pose in relazione con i PANZANINI e riuscì ad
acquistare in blocco tutto il materiale scientifico del quale
essi a torto, benchè senza alcuna colpa, si consideravano
legittimi proprietari.
Ora dal paragone dell'inventario redatto dal NELLI di
tutti gli scritti del TORRICELLI da lui comperati con
SERENAI con l'aiuto del VIVIANI risulta (fatto incredi
bile, ma pur vero) che, durante le traversie subìte da quei
manoscritti, se pure essi subirono qualche perdita, si tratta
di cosa pressochè insignificante.
mostrarsi meritevole dell'insperata fortuna toccatagli col
portare a compimento la desideratissima edizione delle
preparatori, ma sgraziatamente non potè toccare l'ago
gnata mèta. Però, quando ebbe a perdere la speranza di
raggiungerla, provvide a che quel tesoro non fosse una
nuova volta esposto ad essere disperso; a tale scopo, nel
testamento da lui dettato il 14 dicembre 1793, impose ai
propri eredi che, qualora pensassero di alienarlo, prima di
trattare la vendita con privati, lo offrissero al Gran Duca
di Toscana; ora le meno floride condizioni finanziarie della
famiglia NELLI avendo consigliata tale vendita, nell'ot
tobre del 1818 Ferdinando III, che deteneva allora lo
scettro, esercitando il diritto di prelazione che eragli stato
fortunatamente conferito, entrò in possesso di quella ine
stimabile suppellettile scientifica, corrispondendo alla fa
miglia NELLI la somma di zecchini 1046, nella quale le
opere del TORRICELLI venivano valutate 80 zecchini. Così
finalmente gli scritti del sommo faentino toccavano un
porto sicuro! Essi, nel 1861, passarono dalla Biblioteca
Palatina alla Nazionale di Firenze, e, con gli altri scritti
dell'epoca, diedero origine alla collezione dei “
Galileo
è la più importante del genere che esista nel mondo .
vista la luce in differenti epoche ed in varie occasioni.
SERENAI , pubblicava tre teoremi dell'opuscolo
porlionibus
degli Elementi di Euclide ovvero Scienza universale delle
Proporzioni spiegata con la dottrina del Galileo
Inoltre nel 1715 — come abbiamo già avuto occasione
di accennare — uscivano stampate le
per merito di TOMMASO BUONAVENTURI, il benemerito eru
dito che, col concorso di GUIDO GRANDI, BENEDETTO BRE
SCIANI e GIUSEPPE AVERANI curò la prima edizione fio
rentina delle
di rilevare, a scanso di equivoci, che per condurre a ter
mine questa importante pubblicazione il BUONAVENTURI
si giovò di materiali passati direttamente dalle mani del
SERENAI alla Libreria di palazzo Pitti. Gli stessi docu
menti resero possibile che le scritture del Nostro
la bonificazione della Valle di Chiana
seriti nel T. IV della celebre
del moto delle acque
gesse in dominio del pubblico, come Appendice alla bio
grafia del Torricelli scritta da A. FABBRONI, il
d'alcune proposizioni proposte e passate scambievolmente tra
matematici di Francia e me dall'anno 1640, in qua
del TORRICELLI si fosse in quell'epoca del tutto rinunziato;
giacchè da una lettera scritta da P. FRISI appunto al
FABBRONI il 3 settembre 1774 si apprende che allora
vi volgeva la mente un certo GIANNINI (forse il noto ma
tematico toscano PIETRO GIANNINI); ma, come ignoriamo
i particolari di questo progetto, ci sono ignote le ragioni
per le quali esso venne abbandonato.
Nessun nuovo piano dello stesso genere venne escogi
tato, per quanto ci consta, durante il secolo XIX. Però,
inaugurandosi nel 1864 un monumento marmoreo al TOR
RICELLI nella nativa Faenza, furono da G. GHINASSI pub
blicate, asssieme ad altri documenti, alcuni elementi inte
ressanti del suo carteggio scientifico . All'inesauribile
munificenza di BALDASSARRE BUONCOMPAGNI si deve la
pubblicazione, avvenuta undici anni dopo, di altre impor
tanti sezioni del medesimo carteggio . Ancora: una
C. HENRY e nel corso degli anni 1891-98 moltissimi
squarci delle
dal CAVERNI nei primi cinque volumi della sua
metodo sperimentale in Italia,
notarlo) conviene usare con somma cautela, chè troppo
spesso il desiderio di denigrare Galileo offusca nell'autore
la serenità del giudizio e l'onestà storica . Finalmente
allo spirare del secolo scorso giungevano in dominio del
pubblico gli studi del TORRICELLI sulla spirale logarit
mica , importante saggio delle sue ricerche sopra “ de
lineis novis ”, a cui egli attribuiva tanta importanza.
samente condotte sopra le opere già edite guidarono a
rivendicare al TORRICELLI la scoperta del metodo delle
tangenti che porta il nome del ROBERVAL e la gloria
di avere scoperta la prima curva esattamente rettifica
bile . Da ultimo l'importanza dei risultati da lui otte
nuti studiando il celebre problema di FERMAT “ ricerca
del punto nel piano di un triangolo per cui è minima la
somma delle distanze dai vertici ” consigliarono a chia
mare
verlo e
la soluzione .
la speranza che altre gemme fossero tuttora sepolte nei
manoscritti lasciati dal sommo faentino, sembravano im
porre all'Italia risorta un duplice preciso dovere, senti
mentale e scientifico, cioè di soddisfare l'ardente voto
espresso sul letto di morte da uno dei più illustri fra i
suoi figli e di porre a disposizione di tutti i documenti
autentici, atti a costituire i “ considerando ” della sentenza
in ultima istanza relativa alle spinose questioni di pro
prietà e priorità che egli aveva dovuto sostenere con ma
tematici ultramontani del tempo suo. La convinzione del
l'imprescindibilità di siffatto dovere spinse chi scrive ad
esporre per esteso in occasione del Congresso internazio
nale di scienze storiche che ebbe luogo a Roma nella
prima decade dell'aprile 1903 i vari ordini di ragioni che
consigliano, e fors'anche impongono, alla patria nostra, il
còmpito di continuare nella via in cui essa si pose provve
dendo ad una edizione nazionale, veramente degna, delle
a colui che ebbe a succedergli nella cattedra dello Studio
fiorentino .
senti (fra i quali si trovava P. TANNERY, l'illustre storico
francese che così efficacemente contribuì al buon esito della
pubblicazione delle
quali, nella seduta del 6 aprile 1903 concordi votarono il
seguente ordine del giorno:
“ La Sezione VIII del Congresso internazionale di
scienze storiche (Roma, 1903) fa voti che il governo di
S. M. il Re d'Italia affidi alla R. Accademia dei Lincei
il còmpito di esaminare le opere manoscritte di Evange
lista Torricelli nell'intento di determinare quali fra esse
zione completa di tutte le opere di lui già edite e di quelle
inedite, giudicatene degne, senza escludere il suo carteg
gio scientifico, completando così il lavoro intrapreso con
la edizione nazionale delle opere del Galilei ”.
voto senza alcun momentaneo aggravio per il bilancio
dello Stato, il nostro Ministero della pubblica istruzione,
in principio dell'anno scolastico 1904-05, trasferì da Como
a Firenze GIOVANNI VAILATI, onde egli dedicasse tutte
le ore lasciategli libere dall'insegnamento della matema
tica in quell'Istituto tecnico all'esame preliminare dei
manoscritti torricelliani esistenti in quella Biblioteca Na
zionale. Ci è ignoto sino a quale punto il sempre rim
pianto studioso spingesse la sua opera investigatrice; ma
questa venne ben presto bruscamente interrotta quando,
instituita con R. Decreto 19 novembre 1905 la ben nota
Italia,
ben meritato, ma che a ragione pareva racchiudere la mi
naccia di un rinvio “ sine die ” dell'esecuzione della de
siderata edizione.
del grande scienziato; e GIUSEPPE VASSURA, nel mentre
a nome del Municipio di Faenza invitava la Società Ita
liana di fisica a tenere nel 1908 il suo Congresso a Fa
enza, chiedeva venisse emesso un nuovo voto a favore
della pubblicazione delle
devole iniziativa trovò favorevole accoglienza e, nella se
duta del 27 aprile 1906, dopo elevata discussione, venne
ad unanimità presa la seguente deliberazione:
in Roma nel 1906 sollecita il governo a dare appoggi ma
teriali e morali affinchè le opere di Evangelista Torricelli
vengano sollecitamente pubblicate ”.
sufficiente a convincere il nostro governo che l'invocata
pubblicazione costituiva un debito di gratitudine verso chi
aveva onorata la patria conservandole, per qualche tempo
dopo la morte di GALILEO, un primato che gli stranieri
avevano dovuto riconoscere all'Italia.
occasione del III Centenario della nascita dell'inventor
del barometro, affidando l'incarico di condurre a termine
la nobile e meritoria impresa a GIUSEPPE VASSURA .
Con quali criteri egli abbia deciso di adempiere il mandato
ricevuto venne da lui stesso esposto in due pubblicazioni
che da tempo si trovano a disposizione degli studiosi .
A noi basta rilevare quì che a lui appartiene la riparti
zione di tutto il materiale da pubblicarsi in tre volumi,
il I destinato ad accogliere tutte le
edite od in istato da potere venire utilmente pubblicate;
il II alle
il III riserbato al
quattro anni di assiduo lavoro egli portò a compimento i
volumi II e III così era generale la fiducia che si fosse
finalmente scoperta la via capace di porgere la sospirata
soluzione della secolare questione.
Se non che, allontanatosi il VASSURA dalla sua città
natale sullo scorcio dell'anno 1912, sorse inatteso e spa
ventoso ostacolo contro il compimento dell'iniziata edi
zione. Nell'intento di sormontarlo il Comune di Faenza —
dietro suggerimento dello stesso VASSURA — rivolse a
zione del Volume delle
alla Geometria, cioè, in complesso, di tutti i suoi lavori
inediti. La gravità di tale missione e l'assoluta impossi
bilità da parte mia di allontanarmi per lungo tempo dalla
mia consueta residenza, ove mi trattengono sempre im
prescindibili doveri d'ufficio, mi lasciarono lungamente in
dubbio intorno alla deliberazione da prendere. Finalmente,
da un lato il desiderio di contribuire all'esaudimento di
un desiderio che era espressione di un grande interesse
scientifico e nazionale; e dall'altro l'avere il VASSURA
poste a mia disposizione le copie eseguite sotto la sua
direzione dei lavori torricelliani conservati a Firenze e
di altri importanti documenti relativi ed il fatto che io
trovai nel dott. C. MOCARINI, dell'Archivio di Stato di
Firenze, persona capace e disposta a collazionare ed even
tualmente completare le copie anzidette, finirono col vin
cere la mia troppo giustificata esitazione. Ed ora, superate
le difficoltà di ogni genere che intralciarono più e più
volte la regolarità del mio procedere (difficoltà che l'im
mane guerra delle nazioni in parte creò ed in parte acuì)
mi è dato chiudere la mia fatica presentando al pubblico,
in unione al VASSURA, le
prima però di avere brevemente esposti i criteri da me
prescelti nella mia azione di editore .
Le esigenze imposte ad una riproduzione per mezzo
della stampa di opere scientifiche sono di natura ben di
verse da quelle a cui deve soddisfare un lavoro analogo
di carattere letterario. Mentre in questo si richiede una
riproduzione diplomatica degli originali, che ne rispetti
persino la punteggiatura e l'ortografia, ad un'edizione di
scritti scientifici si domanda soltanto che vengano religio
samente conservati e fedelmente riprodotti le idee ed i
metodi. In conseguenza di ciò noi ci siamo astenuti dal
consegnare al tipografo quei frammenti torricelliani che
sono manifestazioni tangibili di pensieri che balenarono
dinnanzi alla mente dell'autore ed a cui egli non diede più
seguito, sia per averli poi ravvisati per “ fatica buttata
via ” , sia per mancanza di tempo. È il sistema che già
adottarono, ad esempio, gli editori di LAGRANGE, che di
chiararono di seguire coloro a cui fu affidato il gran
dioso compito di preparare la pubblicazione definitiva degli
scritti di LEIBNIZ e che, per ragioni ben note a tutti
i competenti, verrà abbandonato soltanto riguardo agli
scritti di LEONARDO DA VINCI. Perciò la presente edizione
è, nelle nostre intenzioni,
memente, d'altronde, ai voti formulati dal TORRICELLI nel
momento in cui preparavasi al viaggio senza ritorno, ed
alle intenzioni di tutti coloro che, prima di noi, si accin-
modo che altri più oculato, possa trovare nei manoscritti
che si salvarono dalla minacciata dispersione, materiali
per aggiunte ai volumi che noi oggi sottoponiamo al giu
dizio del pubblico; onde questi non hanno alcuna pretesa
di far cessare il commovente pellegrinaggio di cui da circa
un secolo è oggetto l'inesauribile raccolta dei “
di Galileo
I fogli relitti dal TORRICELLI furono investigati con
amorosa profondità — già lo abbiamo detto e più d'una
volta — dal SERENAI e dal VIVIANI, i quali li ordinarono,
onde fare di quelli che trattano argomenti affini un tutto
omogeneo e degli altri un artistico mosaico . Ora delle
loro fatiche altamente meritorie noi abbiamo tratto il
massimo profitto, non soltanto nell'egoistico intento di al
leviare il còmpito nostro, ma perchè quei due valentuo
mini vanno considerati come i più coscienziosi depositari
ed i più fedeli interpreti del pensiero torricelliano. Però,
anche dopo tale indiscutibile perfezionamento subìto da
tutti quei lavori, essi raggiunsero soltanto in piccolissima
parte l'esattezza di forma che si esige da qualsia scritto
scientifico ; doveva l'editore permettersi di correggere
di suo arbitrio le inesattezze riscontrate e di colmare le la-
poco rispettoso ed arbitrario sistema avrebbe reso difficile,
e fors'anche impossibile, al lettore di avere dinnanzi una
fedele immagine del pensiero torricelliano; è nostra con
vinzione che il VIVIANI aveva vagheggiato di eseguire que
st'opera complementare, ma che poi l'abbandonò forse per
scrupoli ben giustificati; e probabilmente la vana ricerca
di un'altra procedura che consentisse di offrire al pubblico
le produzioni del suo venerato amico sotto aspetto del tutto
soddisfacente fu la cagione che spinse lui — che tanto
spesso e volontieri sacrificava alla Dea Procrastinazione —
a rinviare di giorno in giorno l'adempimento dell'impegno
assunto col SERENAI. Il procedimento indarno cercato dal
l'ultimo discepolo di GALILEO è forse quello a cui ai dì
nostri si appigliarono gli editori delle
i quali, riguardo agli scritti inediti del sommo Olandese,
adottarono il sistema della riproduzione diplomatica, ac
compagnata da esaurienti commenti, sotto forma di note
a piè di pagina; è il sistema che noi pure avremmo pre
ferito ove l'edizione delle
quella di quel celebre scienziato, fosse stata assunta da un
sodalizio scientifico avente esistenza illimitata nel tempo;
ma, data invece l'enormità del lavoro consistente nel com
pletare e commentare tutti gli scritti inediti del TORRI
CELLI e data la brevità della vita umana, scegliendolo non
si sarebbe probabilmente ottenuto altro risultato che di
aggiungere un nuovo nome alla lunga teoria di persone
che tentarono indarno di porre in circolazione i frutti delle
elucubrazioni geometriche del celebre faentino.
gnificanti ritocchi superficiali, a qualche sobria dilucida
zione a piè di pagina ed al sostituire gli schizzi nervosa
mente tracciati dall'autore con figure effettivamente capaci
di chiarire i ragionamenti esposti .
scritti di cui ci occupiamo si proposero di presentarli al
pubblico in modo da formare un tutto ben ordinato: pro
blema certo importante e bellissimo, ma che, secondo noi,
lo stesso autore non sarebbe stato in grado di risolvere.
Infatti si tratta, non di materiali destinati a costituire
un'opera unica, ma sibbene di svariatissime ricerche, rag
gruppantisi intorno ad alcuni centri; ond'è nostro con
vincimento che il TORRICELLI se ne sarebbe servito per
scrivere parecchie memorie staccate. “ Rebus sic stanti
bus ” per porre un po' d'ordine a quei materiali non si
poteva pensare che ad un ordinamento o cronologico, o
in base agli argomenti trattati, o tenendo conto dei me
todi di ricerca usati. Ora:
lasciati dal Nostro matematico non portano date e d'al
tronde le sue lettere provano che, nel sessennio della sua
più intensa produttività (1641-1647), egli si occupava di
studi differenti, alternando le indagini di pura geometria
con esperienze di fisica e trovando riposo nelle operazioni
manuali che lo resero celebre nella pulitura dei vetri con
le ricerche baricentriche.
parecchi soggetti furono da lui trattati da punti di vista
differenti.
geometrico, talora è prettamente archimedeo, talora in
vece è ispirato alle idee del CAVALIERI; ora il comporre
una Sezione con i lavori scritti in istile antico ed una con
gli altri, avrebbe avuto come conseguenza un'evidente e
deplorevole violazione dell'ordine in cui si svolse il pen
siero dell'eminente scienziato.
Per tutte queste ragioni noi abbiamo rinunciato ad un
rigoroso ordinamento di tutta la materia. Dopo la ripro
duzione della parte non meccanica dell'
l'unica che egli potè presentare al pubblico — ponemmo un
brevissimo squarcio che ne costituisce un complemento, poi
gli scritti che, trattando nuovi problemi di contatti circo
lari, della teoria delle proporzioni e di svariate questioni di
tria elementare degli antichi. Altrettanto può dirsi di una
ricca miscellanea di teoremi semplicemente enunciati ed in
gran parte desunti dalla precedente raccolta. Seguono ad
essa alcune pagine che rivelano i dubbi che, nel TORRICELLI
od in altri, sorsero contro la geometria dell'infinito, la
quale rigogliosamente fioriva intorno al 1650, e che si ritro
vano in altro suo scritto sugli indivisibili. S'incontrano poi
le ricerche baricentriche o stereometriche relative a por
zioni di quàdriche rotonde. Riunimmo finalmente le impor
tanti scritture relative a curve speciali le quali — secondo
gl'intendimenti manifestati dall'autore nell'esordio alla me
moria
un'opera di lunga lena da intitolarsi
materie noi non pretendiamo di avere divinate le inten
zioni del TORRICELLI (dato e non concesso che egli ne
avesse di definitive); ci lusinghiamo, però, di non avere
resa impossibile la ricostruzione della genesi del suo pen
siero scientifico.
Nel licenziare il frutto delle nostre lunghe fatiche ci
si affaccia spontaneamente la tormentosa domanda quale
sarà l'accoglienza che esso sarà per ricevere da parte del
pubblico matematico. Ora ci sembra fuor di questione che
la presente pubblicazione costituiva da parte dell'Italia un
preciso dovere verso uno dei più illustri suoi figli “ onde
assicurare contro i danni inevitabili del tempo quelle pa
gine venerande, cui troppo spesso invidiano gli inchiostri
seicenteschi, veramente edaci della loro carta ” . Ad
essa però non può certamente venir fatta l'accoglienza
festosa che il TORRICELLI giustamente sperava quando,
nella tregua del delirio, raccomandava agli amici i suoi
lavori tuttora inediti. Gli è che nei tre secoli ormai de
corsi dal giorno in cui egli scese nella tomba l'ambiente
cedimenti di cui egli si serviva sono quelli foggiati da un
contemporaneo di PLATONE, EUDOSSO DA CNIDO, svolti ed
applicati da ARCHIMEDE e trasfigurati dal CAVALIERI; anzi
il TORRICELLI seppe servirsene con tanta abilità e disinvol
tura che ben a ragione questi valentuomini avrebbero po
tuto additarlo alla universale estimazione dicendo: “ Ecco
colui che
A quei vetusti procedimenti egli si attenne con fedeltà
ancora più rigorosa di quanto abbia fatto il suo contem
poraneo HUYGENS (matematico che giova citare pei nume
rosi punti di contatto che presenta col Nostro ); giacchè
mentre questi prestò di quando in quando facile orecchio
alla giovane algebra che allora presentavasi circonfusa di
promettenti lusinghe, il TORRICELLI austeramente respinse
ogni sorta d'inviti per quanto seducenti, onde nella storia
della matematica egli ci si presenta siccome l'ultimo dei
puristi . Per effetto di tali spiccate caratteristiche men
tali Egli era destinato ad annoverare in vita molti ammi
ratori e alcuni seguaci, ma fatalmente doveva essere ben
presto lasciato in completo abbandono. Perciò, se è indu
bitato che questo fenomeno si sarebbe manifestato pochi
decennii dopo la scomparsa del TORRICELLI — cioè dopo il
trionfo delle idee di DESCARTES e FERMAT, di LEIBNIZ e
apparirà sotto forma ancora più generale in un'epoca, come
l'attuale, che segue il secolo di LAGRANGE ed EULERO, non
chè quello in cui, per opera della pleiade di matematici
iniziatasi con ABEL e CAUCHY e chiusa con WEIERSTRASS e
POINCARÉ, l'analisi matematica raggiunse un'altezza, un'e
stensione, un'energia che sarebbe stato follia sperare?...
blicazione, al pari delle analoghe che la precedettero in
Italia ed all'Estero, possiede un carattere, non pratico,
ma eminentemente storico; ad essa è affidata la nobile
missione di porgere al futuro storico della matematica gli
elementi, di cui sino ad oggi si lamentava l'assenza, per
lumeggiare in tutti i suoi più reposti meati il grande pe
riodo che prelude l'apparizione del calcolo infinitesimale e
per determinare il posto che spetta ai discepoli di GALILEO
fra i precursori dei sommi di cui vanno giustamente su
perbe l'Inghilterra e la Germania.
fecero scomparire del tutto i dilettanti di podismo, i quali
a ragione sostengono come la rapidità vieti la contempla
zione dei particolari, così è certo che, anche in avvenire,
s'incontrerà sempre qualche studioso che, abbandonando
le formole e le funzioni generalissime della cui contem
plazione si compiace l'analisi moderna, ritornerà allo studio
diretto, cinematico e geometrico, delle figure; ebbene tale
presunto e desiderato investigatore, dopo di avere suc
chiato il più vital nutrimento dalle opere lasciateci dalla
classica Antichità o fiorite al caldo sole della Rinàscita,
trarrà inestimabili vantaggi dalle
TORRICELLI che la Patria riconoscente, assolvendo un de
bito che su di essa gravava da secoli, pone oggi a dispo
sizione degli studiosi di tutto il mondo.
ET SOLIDIS SPHAERALIBUS
DE SPHAERA ET CYLINDRO DENUO COMPONITUR,
LATIÙS PROMOVETUR,
ET IN OMNI SPECIE SOLIDORUM, QUAE VEL CIRCA,
VEL INTRA SPHAERAM,
EX CONVERSIONE POLIGONORUM REGULARIUM
GIGNI POSSINT, UNIVERSALIUS PROPAGATUR.
libellum hunc Serenissimae Celsitudini Tuae, nisi haberem
maxima Archimedis, et Galilei nomina, quae praetendere
possim audaciae meae: Exigua enim sunt opuscula haec, et
de rebus aetate nostra neglectis, nempe Geometricis. Attamen,
nisi fallor, duo maxima Geometriae opera promovebunt, cum
veterem De Sphaera, et Cylindro, novamque De Motu scien
tiam exequantur. Sed ego frustra Geometriam excuso apud
eum Principem, cui non solum haereditaria, sed etiam in
genita est Mathematicarum disciplinarum protectio. Serenis
simus enim Cosmus II Pater Tuus stipendijs celeberrimo
Galileo oblatis; deinde Ser. C. Tua, beneficijs maximis in
huiusmodi scientiae cultores collocatis, optime demonstravit
intelligere, quanti momenti sint Mathematicae scientiae, vel
in disponendis exercituum aciebus, vel in muniendis, exor
nandisque urbibus, utroque tempore belli, pacisque. Cum
enim (ut de Mechanica facultate sileam) totum penè civile
commercium pondere, numero, et mensura administretur,
quis non videat omne hominum negotium in Mathematicis
esse? quae tria quantitatis genera cum in Scholis nostris
buntur, qui in huiusmodi studijs versati, exercitatique erunt.
Libellorum itaque non inutilium causa penitus mala non
erit quatenùs Geometrici sunt. Utinam mala non sit eo no
mine quòd sunt mei: Propterea humilitèr oro, ut illos
lescumque
S. C. Tua suscipere dignetur eo vultu, quo me quoque sup
plicem suscepit, atque ea humanitate, quae cum tanti Prin
cipis maiestate coniuncta, amorem elicit etiam ab ignotis.
Faveat Deus omnibus votis Tuis, et S. C. Tuam,
diu tueatur, et augeat.
Inter omnia opera ad Mathematicas disciplinas perti
nentia, iure optimo Principem sibi locum vindicare vi
dentur Archimedis inventa; quae quidem ipso subtilitatis
miraculo terrent animos. Verùm inter omnes libros egregij
Authoris longè eminet ille, qui De Sphaera, et Cylindro
inscribitur: neque enim posteritatis tantùm consensu, sed
etiam ipsius Scriptoris iudicio primas tenet. Certè hunc
ipse in titulum sepulcri elegit,
dicavit, qui tanti viri tumulum exornaret, ostenderetque.
Hunc tamen si quis attentiùs considerare, et perpendere
velit, magnum quidem inventum fateatur necesse est, sed
fortasse non absolutum. Loquor equidem de primo tantùm
libro, in quo partem operis Theorematicam, et omnem
doctrinae inventionem exequitur: quo veluti iacto funda
mento, in secunda parte postea, quasi coronidis loco, pro
blemata quaedam tamquam corollaria ad eam rem spe
ctantia ipse subnectit. Titulus libri est De Sphaera, et
Cylindro; quae quidem verba apud nos idem sonant, ac
si dixisset De Sphaera, atque unico solido sphaerali; sed
sphaeralia solida, quorum unum est cylindrus, multitudine
sunt infinita, ut mox patebit. Ergo absolutior fortasse con
templatio videri potuisset, si eximius Author proportionem,
non tantùm eam, quae est inter sphaeram, unicumque
ex sphaeralibus solidis perquisisset, verumetiam omnem
aliam rationem, quae inter sphaeram ipsam, et
ex infinitis sphaeralibus solidis inter cedit, ostendendam
tum meum in praesenti libello. Doctrinam non solum de
Sphaera, et Cylindro, sed de sphaera, et sphaeralibus so
lidis omnibus prosequemur:
medaeis fundamentis, universaliori demonstratione illam
complecti conabimur, atque in omni specie solidorum, vel
intrà, vel circà sphaeram descriptorum, propagabimus.
Ex libro Archimedis De Sphaera et Cylindro duo haec
colliguntur spectantia ad illa solida, quae nos sphaeralia
appellamus: Primum, quòd sphaera dupla est inscripti sibi
rombi solidi aequilateri; quod quidem unum est ex solidis
sphaeralibus, genitum ex revolutione quadrati inscripti, et
circa diagonalem conversi. Alterum; quòd cylindrus ad
inscriptam sibi sphaeram est sesquialter. quod quidem et
unum ex solidis sphaeralibus est, genitum ex conversione
quadrati circumscripti, et circa ipsius catetum revoluti.
Stantibus his, contemplatione dignum mihi videbatur uni
versalius aliquod problema huiusmodi.
Dato poligono quocunque regulari sivè intrà, sivè circà circulum
descripto, et sive circa diagonalem, sive circa catetum revoluto; pro
portionem dicere, quam factum ex polygono solidum habeat, ad factam
ex circulo sphaeram.
Penitus autem ex voto successit instituta contemplatio.
Nam inventa proportione, sex ista inferiùs adnotata Theo
remata ita se habere comperi, quemadmodum hìc subij
ciuntur.
Si intrà circulum descriptum fuerit poligonum regulare
habens latera numero parià, et conver
tatur figura circa catetum B. Quaeri
tur ratio sphaerae ad factum soli
dum.
Continuetur ratio radij poligoni ad
catetum eiusdem, nempe A ad B in
quatuor terminis A, B, C, D. Erit que
sphaera ad solidum inscriptum, ut diameter sphaerae, hoc
est ut dupla ipsius A, ad
Si intra circulum descriptum fuerit po
ligonum regulare habens latera numero
paria, et cunvertatur figura circà diagona
lem AB. Quaeritur ratio sphaerae ad fa
ctum sphaerale solidum.
Ostenditur. Sphaeram esse ad solidum,
ut quadratum AB ad quadratum cateti AC.
Lib. 2.
Si intrà circulum describatur poligonum regulare ha
bens latera numero imparia, et con
vertatur figura circa catetum B.
Quaeritur ratio sphaerae ad factum
sphaerale solidum.
Continuetur ratio radij A ad ca
tetum B in quatuor terminis A, B,
C, D.
ad B semel, C bis, et D semel
Lib. 2.
Si circà circulum describatur poligo
num regulare, habens latera numero paria,
et convertatur figura circa catetum C.
Quaeritur ratio solidi ad sphaeram.
Ostenditur solidum esse ad inscriptam
sibi sphaeram, ut duo simul quadrata,
quorum unum fit ex radio D alterum ex cateto C, ad
duplum quadrati C.
Lib. 2.
Si circà circulum describatur poligonum
regulare habens latera numero paria; et
convertatur figura circa diagonalem A.
Quaeritur ratio solidi ad sphaeram.
Lib. 2.
Ostenditur solidum ad inscriptam sibi
sphaeram esse ut radius A ad catetum B
hoc est ut axis solidi ad axem sphaerae.
Si circa circulum describatur poligonum regulare ha
bens latera numero imparia, et con
vertatur figura circa B catetum.
Quaeritur ratio solidi ad sphaeram.
Continuetur ratio radij A ad ca
tetum poligoni B, in tribus terminis
A, B, C. Eritque solidum ad sphae
ram, ut A semel, B bis, et C semel
simulque sumptae, ad quadruplam ipsius C.
Lib. 2.
Solidorum itaq: sphaeralium species omninò sex emer
gunt, et
notescit. Possent fortasse videri tres tantum solidorum
species, si solida absolutè, ac sine suis sphaeris conside
rentur. Verum si illa ad sphaeram referantur, statim re
latio variatur, et proportio alia consurgit, prout cognata
solidis ipsis sphaera inscripta fuerit, vel circumscripta.
Quibus demonstratis, varia pro Corollarijs Theoremata
statim emergebant; cuiusmodi sunt. Datis ex praedicta
rum sex specierum solidis duobus quibuscunque, alterius
ad alterum rationem notam facere.
Conum aequilaterum circa sphaeram descriptum, esse
ad ipsam sphaeram ut 9 ad 4. Nempe duplum sesqui quar
tum. Propterea si circa eandem sphaeram conus,
drusque
cylindrum, et sphaeram fore inter se in continua propor
tione sesquialtera.
Sphaeram ad conum aequilaterum sibi inscriptum esse
ut 32 ad 9.
Sphaeram ad inscriptum cylindrum aequilaterum ine
fabilem rationem habere, nempe ut diameter quadrati ali
cuius ad 3/4 lateris eiusdem.
Rombum solidum aequilaterum sphaerae circumscri
ptum ad eandem sphaeram incomensuràbilem esse, nempe
ut diameter quadrati alicuius ad latus eiusdem.
Sphaerale solidum exagonale circa catetum revolutum
esse ad inscriptam sibi sphaeram sesquisextum.
Sphaeram autem ad exagonale solidum sibi inscriptum,
et circà diagonalem revolutum, esse sesquitertiam.
Et alia huiusmodi, quae quidem altiùs perscrutanti in
numera patebunt. Interim satis superque mihi erit aliqua
apposuisse, quae propria claritate ultrò se se offerunt etiam
aspernanti. Horum maxima pars Corollaria esse poterant
praecedentium sex Theorematum; attamen illa demonstra
bimus ex sola etiam Euclidis doctrina, sine ope illorum
quae de sphaeralibus praemiseramus; Ut videre est ad
Propositiones 30 et 9
huiùs contemplationis occasionem, mox etiam et scriptionis
incitamentum praebuit mihi acutissimus librorum Archi
medis scrutator Antonius Nardus Aretinus: huic enim re
fero, atque ipsius eruditis colloquijs, si quid verè Geome
tricum in hac scriptura exciderit mihi.
Si verò pleraque mala erunt, et fortasse omnia, hoc
unum culpàndus erit ornatissimus vir, et genere, doctrinà,
qui post magna in me collata beneficia, editionem mali
libri non suasit, sed iussit.
1. Cuiuscunque poligoni regularis latera habentis nu
mero paria,
flgurae angulos ducitur.
puncta media laterum oppositorum connectit: sive earum
dem semisses. Cuiuscunque verò poligoni regularis latera
uno angulo per centrum figurae extenditur.
2. Si poligonum quodcunque regulare convertatur,
sivè circa diagonalem, sive circa catetum, donec ad eum
locum redeat unde caepit moveri, solidum illud quod ex
revolutione circumscribitur,
visum est. Parilaterum quidem si poligonum habuerit la
tera numero paria, Imparilaterum verò, quando poligonum
latera numero imparia habebit.
Si cylindrus, sive conus, vel etiam coni frustum plano
per axem ducto sectum sit: communem secantis plani, et
curvae superficiei sectionem vocabimus latus cylindri, sive
coni, sive frusti conici.
Supponimus. cuiuscunque prismatis circà cylindrum ae
quealtum descripti, superficiem maiorem esse cylindri
ipsius superficie. Cylindricam verò superficiem maiorem
esse superficie prismatis inscripti, basim habentis regula
rem. exceptis semper basibus. Item pyramidis circa conum
descriptae superficiem maiorem esse ipsius coni superficie;
Inscriptae verò pyramidis et regularem basim habentis,
supponimus superficiem minorem esse conica superficie.
Demonstrantur haec apud Archimedem propos. 9, 10,
11, 12 lib. I de Sph. et Cyl. Si quis verò ea tamquam
nota admittere velit, totum libellum nostrum percurrere
poterit.
Si Cylindri recti superficies secetur plano oppositis ba
sibus parallelo; erunt segmenta superficiei cylindricae in
ter se, ut segmenta axis, sive lateris cylindri, homologe
sumpta.
Esto cylindrus rectus ABCD,
EF oppositis basibus parallelo; Dico cylindricam
superficiem AEFD, ad cylindricam EBCF, esse
ut axis ad axem, sive ut latus AE, ad latus EB.
Producatur utrimque in infinitum cylindrus,
et accipiatur recta EG multiplex ipsius EA, iuxtà
quamlibet multiplicitatem, sectaque EG in partes
ipsi EA aequales, agantur per puncta divisio
num H, I, G; plana oppositis basibus parallela.
Eritque tam multiplex recta GE ipsius EA: quàm
multiplex est cylindrica superficies EL, super
ficiei ED.
Sumatur etiam recta EM multiplex ipsius EB, iuxta
quamlibet multiplicationem;
ut supra; erit tam multiplex recta EM rectae EB, quàm
multiplex est cylindrica superficies EN, superficiei EC.
Manifestum ergo est, quod si recta EG maior fuerit,
sive minor, vel aequalis, rectae EM: tunc etiam cylindrica
superficies EL, maior erit, sive minor, vel aequalis super
ficiei EN: et hoc semper: Propterea erit, ut AE ad EB,
ita superficies AEFD, ad superficiem EBCF. Quod erat
demonstrandum.
Si fuerit quodcunque prisma rectum, habens basim
poligonam regularem, habensque altitudinem aequalem
quartae parti cateti suae basis; erit perimeter prismatis
aequalis poligono suae basis.
Esto poligonum regulare
ABCDEF, super quo conci
piatur prisma rectum, habens
pro altitudine AL quartam
partem cateti IH. Dico peri
metrum prismatis, constan
tem ex figuris rectangulis aequalibus quarum una sit LB,
aequalem esse poligono suae basis.
Ducantur enim diagonales AOD, BOE, et erectà per
pendiculari IM, iungantur AM, BM;
Cum ergo IH ponatur quadrupla ipsius IM, erit IO
dupla ipsius IM; et ideo triangulum AOB duplum trian
guli AMB eandem basim habentis; sed etiam rectangulum
LB duplum est trianguli AMB; propterea rectangulum LB
aequale erit triangulo AOB; et sic de reliquis rectangulis,
reliquisque triangulis: Quare totus prismatis perimeter,
constans ex figuris rectangulis, aequalis est poligono suae
basis. Quod erat demonstrandum.
Constat ergo, quod si altitudo prismatis maior, minorvè fuerit, quàm
quarta pars cateti suae basis, erit perimeter prismatis maior, minorvè
quàm poligonum suae basis.
Si fuerit cylindrus rectus, cuius altitudo aequalis sit
quartae parti diametri suae basis; erit cylindrica super
ficies aequalis circulo suae basis.
Esto cylindrus rectus, cu
ius basis circulus circa dia
metrum AB descriptus; alti
tudo verò AC, aequalis sit
quartae parti diametri AB.
Dico cylindricam superfi
ciem aequalem esse circulo
suae basis AB.
Si enim aequalis non est; erit circulus vel maior, vel
minor cylindricà superficie.
Sit primùm circulus maior quàm cylindri superficies;
et supposità differentia G, describatur intrà circulum ali
quod poligonum ADEB, quod quidem deficiat à circulo
minori defectu, quàm sit spatium G; et ideo erit poligo
num inscriptum adhuc maius quàm cylindrica superficies
(quomodo fiat hoc constat ex Commentarijs in Archime
dem, et ex XII Euclidis:) Tum supra poligonum ADEB
concipiatur prisma rectum eiusdem cum cylindro alti
tudinis.
Cùm ergò altitudo prismatis eadem sit ac cylindri,
nempe quarta pars rectae AB, erit altitudo prismatis maior
quàm quarta pars cateti suae basis poligonae, et ideo pe
rimeter prismatis maior erit quàm poligonum suae basis,
et multo maior, quàm cylindrica superficies (factum enim
est poligonum maius cylin
drica superficie). Quod est
absurdum: est enim contra
praemissas suppositiones.
praeced.
Ponatur deinde circulus
minor quàm cylindrica su
perficies: et supposità diffe
rentia G, describatur circa
circulum aliquod poligonum regulare DEFG, quod excedat
stat apud Commentarios in Archim. et in XII Euclidis.)
Concipiatur suprà poligonum erigi prisma eiusdem al
titudinis cum cylindro; eritque altitudo prismatis quarta
pars cateti suae basis poligonae. (cum prismatis altitudo
eadem sit atq: cylindri; cylindri autem altitudo est quarta
pars rectae AB, quae aequalis est cateto poligoni, quod
est basis prismatis).
Ideo perimeter prismatis aequalis erit poligono suae
basis; et propterea minor quàm cylindrica superficies.
Quod est contra praemissas suppositiones.
Erit ergò superficies cylindrica aequalis circulo suae
basis. Quod erat demonstrandum.
Cylindri recti superficies ad circulum suae basis est ut
latus cylindri ad quartam partem diametri eiusdem basis.
Esto cylindrus rectus, cuius rectangulum
per axem sit ABCD;
quarta pars sit ipsius BC; Dico cylindricam
superficiem ABCD ad circulum suae basis
esse, ut AB ad BE.
Producatur cylindrus versus F, sectàque
BF aequali ipsi BE, erit per praecedentem,
cylindrica superficies FC aequalis circulo suae basis BC.
Iam: cylindrica superficies BD, ad cylindricam super
ficiem FC est ut AB ad BF; superficies verò FC ad cir
culum BC (ob aequalitatem) est ut FB ad BE; Ergo ex
aequo erit cylindrica superficies BD ad circulum BC, ut
AB ad BE, nempe ut latus cylindri ad 1/4 diametri basis
eiusdem. Quod erat ostendendum.
Cylindri recti superficies ad circulum quemlibet, est ut
rectangulum per axem cylindri ad quadratum semidia
metri ipsius circuli.
Esto cylindrus rectus cuius re
ctangulum per axem sit AB, et
centrum basis H. Ponatur autem
circulus quilibet cuius semidia
meter CD. Dico cylindricam su
perficiem ad circulum ex CD, esse
ut rectangulum AB ad quadra
tum CD.
Fiat ex AE (quae quidem 4 pars sit rectae AL) qua
dratum FE, producaturque EG.
Erit ergò cylindrica superficies AB ad circulum suae
basis, ut IA ad AE, hoc est ut IA ad AF, hoc est ut re
ctangulum IE ad quadratum FE; sive, sumptis quadruplis,
ut rectangulum AB ad quadratum ex AH. Circulus verò
basis AL ad circulum ex CD, est ut quadratum ex AH
ad quadratum ex CD; ergò ex aequo erit cylindrica su
perficies ad circulum ex CD, ut rectangulum per axem
ad quadratum CD. Quod erat demonstrandum.
Pro Corollario erit Propositio XIII lib. I Archim. de Sphaera et
Cylindro. Constat enim quòd si CD media fuerit proportionalis inter
IA, AL; quadratum ex CD aequale erit rectangulo AB et propterea,
ex demonstratis, cylindricam superficiem AIBL aequalem esse circulo ex
CD necesse est.
Cylindrorum superficies inter se sunt ut eorumdem re
ctangula per axem homologè sumpta.
Sint cylindri recti quorum rectangula per axem sint
CD esse, ut rectangulum AB ad rectangulum CD.
Accipiatur pro circulo quolibet,
circulus circa diametrum AE.
Erit ergò cylindrica superficies
AB ad circulum quemlibet AE, ut
rectang. AB ad quadratum AF. Cir
culus verò ex AF ad cylindricam
superficiem CD est ut quadratum ex
AF ad rectangulum CD; ergo ex
aequo cylindrica superficies AB ad cylindricam CD, est
ut rectangulum AB ad rectang. CD. Quod erat osten
dendum.
Si recta pyramis basim habuerit poligonam regularem
que erit basis pyramidis ad reliquam ipsius superficiem, ut
semicatetus basis ad catetum superficiei.
Esto pyramis recta, cuius ba
sis poligonum regulare AFED.
vertex verò G, et centrum basis
sit I. Secto deinde uno latere bi
fariam in H,
erit GH catetus superficiei pyra
midis; IH vero semicatetus basis;
quandoquidem omnia triangula in superficie sunt aequi
cruria, et aequalia inter se; quod etiam verum est et
in basi.
Dico basim ad superficiem esse ut IH ad HG.
Triangulum enim AIF, ad triangulum AGF (cum sint
in eadem basi) est ut IH, ad HG, ergo etiam ipsorum
aequemultiplicia, nempe basis, et superficies pyramidis, in
eadem ratione erunt, nempe ut IH ad HG. Quod erat
ostendendum.
Coni recti basis ad reliquam conicam superficiem, est
ut semidiameter basis ad latus coni.
Esto conus rectus, cuius
basis AB, vertex verò C, axis
CD.
Dico circulum basis, ad re
liquam conicam superficiem,
esse ut DA, ad AC.
Si enim ita non est; erit
circulus AB vel maior, vel
min. quam oportet esse, ut ad conicam superficiem sit
quemadmodum DA ad AC.
Sit primùm maior; et ponatur tantò maior quantum
est spatium E. Inscribatur in circulo poligonum deficiens
à circulo, minori defectu quàm spatium E;
iusmodi poligonum ad conicam superficiem adhuc maiorem
rationem, quàm DA ad AC. Secto deinde uno poligoni
latere AF bifariam in H, iungantur DH, CH; et super
poligono concipiatur pyramis quae verticem habeat in C;
seceturque DI aequalis ipsi DH, et ducatur IL paralella
ad BC,
Cum
habeat rationem quàm DA ad AC; multò maiorem ratio
nem habebit ad superficiem suae pyramidis, quàm DA ad
AC, vel DB ad BC. Sed poligonum ad superficiem pyra
midis, per praècedentem, est ut DH ad HC; habebit ergo
DH ad HC, sive DI ad IC, multò maiorem rationem quàm
DB ad BC, vel quàm DI ad IL. Et propterea IC minor
esset quam IL absurdum.
Nam quadratum IC aequale est duobus quadratis ID,
DC; cum quadratum IL aequale sit tantùm duobus ID, DL.
Ponatur deinde circulus basis AB minor quàm oportet esse
ut ad conicam superficiem sit quemadmodum recta DA
ad AC, sitque tantò minor quantum est spatium E. Cir
cumscribatur circulo AB poligonum aliquod excedens
circulum minori excessu quàm sit spatium E.
nem quàm DA ad AC; ergò poligonum ad perimetrum
suae pyramidis multò mino
rem rationem habebit quàm
DA ad AC. Sed poligonum
ad perimetrum suae pyra
midis est ut DF ad FC;
propterea DF ad FC, multò
minorem rationem habebit
quàm DA ad AC; quod est
impossibile. Aequales etenim sunt tam DF, DA, inter se,
quàm FC, AC, inter se.
Erit itaque basis coni recti àd reliquam superficiem, ut
DA ad AC. Quod erat demonstrandum.
Hinc patet quòd curva superficies coni, aequalis est circulo cuidam,
cuius semidiameter med. prop. sit inter CA, AD nempe, inter latus, et
semidiametrum basis coni. Nam sumpta media inter CA, AD erit cir
culus qui fit ex media, ad circulum qui fit ex AD ut CA ad AD. Sed
etiam curva coni superficies, ad circulum ex AD est ut CA ad AD.
Ergo aequalis est curva coni superficies, circulo, cuius semidiameter
media proportionalis sit inter CA, AD.
Cuiuslibet coni recti superficies, ad superficiem
cunque
sub latere, et semidiametro basis coni, ad rectangulum
per axem cylindri.
Esto conus ABC, cuius basis AC, axis
vero BH; et cylindrus cuius rectangulum
per axem sit DE. Dico conicam super
ficiem ad cylindricam esse, ut rectan
gulum BAH, ad rectangulum DE.
Nàm conica superficies ad circulum suae basis est ut
AB, àd AH, sive ut rectangulum BAH ad quadratum AH
circulus autem ex AH, ad cylindricam superficiem DE,
est ut quadratum AH, ad rectangulum DE. Propterea, ex
ut rectangulum BAH ad rectangulum DE. Quod erat
ostendendum.
Conicae superficies, demptis basibus, inter se sunt ut
rectangula sub lateribus conorum, et sub semidiametris
basium compraehensa.
Sint duo coni recti ABC, DEF
quorum axes BG, EH. Dico curvam
coni ABC superficiem, ad curvam su
perficiem coni DEF esse ut rectan
gulum BAG, ad rectangulum EDH
quae nimirum sub lateribus conorum,
et semidiametris basium compraehen
duntur.
Conica enim superficies ABC, ad circulum AC, est ut
recta BA ad AG, sive ut rectangulum BAG; ad quadra
tum AG. Circulus verò AC ad DF circulum, est ut qua
dratum AG, ad DH; denique circulus DF ad conicam
superficiem DEF, est ut quadratum DH, ad rectangulum
EDH ergò ex aequo curva coni superficies ABC ad cur
vam DEF, erit ut rectangulum BAG, ad rectangulum
EDH. Quod erat ostendendum.
Si fuerit ABCD frustum coni recti, abscissum planis ad axem erectis
(hoc enim modo semper intelligemus frusta
conica) secenturque latera AB, DC bifariam in
punctis E, et H
EH componi ex utràque BL, AI, nempe ex
semidiametris basium oppositarum frusti
conici.
Iungantur BD, EI, LH; Et quoniam AI, ID aequales sunt; item AE,
EB, aequales: erunt parallelae EI, BD et ideo in parallelogrammo
aequalia erunt latera ID, EM. Ob eandem causam aequalia sunt BL,
MH. Ergo tota EH aequalis erit ipsis ID, BL simul sumptis. Quod
erat etc.
Vocabimus imposterum brevitatis causa lineam EH medians Aritme
ticam frusti conici.
Rectangulum verò sub EH et AB latere frusti conici, dicemus
gulum proprium frusti conici.
Curva superficies frusti conici, planis ad axem erectis
abscissi, ad conicam quamlibet superficiem, est ut rectan
gulum proprium frusti, ad rectangulum sub latere, et se
midiametro basis ipsius coni.
Esto frustum conicum
ABCD abscissum planis ad
axem erectis, sitque conus
quilibet EFG, cuius axis FH.
Dico curvam frusti AC su
perficiem, ad curvam coni
EFG superficiem, esse, ut
rectangulum sub AB, et sub utraque AL, BI contentum,
ad rectangulum FEH.
Compleatur conus AMD cuius datum erat frustum, fa
ctoque angulo MAN recto, et secta AN aequali ipsi AL
compleatur rectangulum AP. Ducto deinde diametro MN,
et facta BO parallela ad AN erit BO aequalis ipsi BI
compleatur etiam figura
huius.
Iam superficies curva coni AMD ad superficiem cur
vam coni BMC est ut rectangulum LAM ad rectangulum
IBM; nempe ut rectangulum AP ad
erit curva frusti conici ABCD superficies, ad superficiem
coni BMC, ut gnomon AOP, ad rectangulum BQ hoc est
ut rectangulum sub AB; et utraque AN, BO, sive AL, BI,
ad rectangulum IBM. Curva verò superficies coni BMC
ad curvam coni EFG, est ut rectangul. IBM ad rect. FEH
ergò ex aequo curva frusti conici ABCD superficies ad
curvam coni EFG superficiem est ut rectan. contentum
sub AB, et utraque AL, BI ad rectangulum FEH.
Patet ergò quod frusti conici ABCD superficies sine basibus ad su
perficiem coni EFG est ut rectangulum proprium frusti ad rectangulum
FEH. Rectangulum autem proprium frusti comprehenditur sub recta AB,
et sub
demonstravimus aequalem utrisque AL, BI.
Cuiuscunque frusti conici superficies ad superficiem cy
lindri recti, est ut rectangulum proprium frusti ad rectan
gulum per axem cylindri.
Esto frustum conicum ABCD, et cylindrus cuius rectan
gulum per axem sit EF. Secetur AB bifariam in H, et
agatur media Aritmetica HI aequidistanter ad BC. Dico
conicam frusti superficiem, ad cylindricam EF, esse ut
rectangulum sub HI, et AB, ad rectangulum EF.
Accipiatur conus quilibet LMN, cuius axis MO.
curva frusti superficies ad conicam curvam LMN, ut re
ctangulum sub AB, HI, ad rectangulum MLO; sed curva
coni LMN ad curvam cylindri EF superficiem, est ut re
ctangulum MLO, ad rectangulum EF; ergo ex aequo curva
frusti conici superficies, ad curvam superficiem cylindri,
est ut rectangulum sub AB, et HI, nempe ut rectangulum
proprium frusti, ad rectangulum EF per axem cylindri.
Quod erat ostendendum.
Curva superficies
qualis demonstratur circulo cuidam, cuius quidem circuli
semidiameter E media proportio
nalis sit inter latus AB frusti co
nici, et inter FH mediam Aritme
ticam eiusdem frusti.
Esto quadratum E aequale
rectangulo sub BA, FH sumatur
que cylindrus quilibet IL; et erit
curva frusti conici superficies ad
curvam cylindricam IL, ut rectan
gulum sub BA, FH ad rectangulum IL; sive ut quadratum
E ad rectangulum IL; hoc est ut circulus ex radio E, ad
curvam cylindricam IL. Aequales ergò sunt inter se curva
superficies frusti conici AC, et circulus ex radio E factus.
Quae quidem Archimedis Propositio est 16 libri primi de
Sph. et cyl.
Si circulum tetigerit recta quaepiam linea aequalitèr
sui axem (dummodo axis tangentem non secet) erit conici
frusti superficies, quae à tangente linea describitur, ae
qualis superficiei cylindri eandem altitudinem cum frusto
conico habentis, et circa eandem sphaeram descriptibilis.
Esto circulus ADBC, quem duae
diametri AB, CD secent ad angulos
rectos. Duas insuper tangentes ha
beat alteram DG in extremitate dia
metri CD, alteram verò ubicunque
in I, et aequalitèr producantur hinc
inde ILIM; dumodo axem AB pro
ductum non secent. Agantur deinde
per L, et per M parallelae ad CD,
rectae LE, MF tum figura convertatur circa axem AB.
cuius rectangulum per axem erit EFHG: Tangens verò
LM designabit frustum conicae superficiei;
ipse sphaeram circumscribet. Dico cylindricam superficiem
à linea GH descriptam, et conicam superficiem à linea LM
factam aequales esse inter se.
Ducatur IP media Aritmetica conici frusti; et agatur
IR per centrum
catur etiam MT perpendicularis ad EG.
Quoniam duo anguli TMI, TLM uni recto sunt ae
quales, nempe ipsi LIQ, demptis alternis TLM, LIS, erunt
aequales reliqui TML, SIQ ideoque triangula TML, SIQ,
cum rectangul. sint, similia erunt; Ergò ut TM ad ML
ita SI ad IQ hoc est (sumptis duplis) PI ad IR: et ideo
rectangulum sub TM, IR (quod quidem est rectangulum
EFHG) aequale erit rectangulo sub ML, IP, quod proprium
vocamus frusti conici. Proptereà per praecedentem ae
qualis erit superficies conici frusti, quae à linea ML descri
bitur, superficiei cylindri EFHG, eandem altitudinem cum
ipso frusto habentis, et circà eandem sphaeram ADBC
descriptibilis. Quod etc.
Si circulum tetigerit recta linea aequalitèr
ducta, et convertatur circulus circa axem, qui cum tangente
conveniat in extremitate ipsius tangentis, erit superficies
coni, quae à tangente describitur, aequalis superficiei cy
lindri, eandem cum cono altitudinem
habentis, et circà eandem sphaeram
descriptibilis.
Positis ijsdem ut in praecedentis
propositionis constructione; si linea
ML incidat in axem BL productum,
describet ipsa ML conicam superfi
ciem, Dico conicam huiusmodi su
perflciem aequalem esse superficiei cylindri EFHG eandem
sphaeram descriptibilis.
Fiat enim angulus LMT rectus, et cum LM dupla po
natur ipsius LI, erit MT dupla ipsius IR, hoc est aequalis
diametro sphaerae, sive ipsi FH cum autem, per quartam
sexti, sit ut ML ad LN, ita TM ad MN erit rectangulum
LMN aequale rectangulo sub TM, LN, hoc est rectangulo
sub FH, LN, quod quidem per axem est cylindri EFHG.
Aequalis ergo est superficies coni OLM, superficiei cy
lindri EFHG. Quod etc.
Si circa circulum describatur poligonum habens latera
numero paria, sive à quaternario mensurentur, sive tantum
à binario, et convertatur figura circa diagonalem, erit uni
versa superficies facti sphaeralis solidi, aequalis superficiei
cylindri circa eandem sphaeram descriptibilis.
Esto poligonum ABCDEF parilaterum, sive à quater
nario numerus laterum mensuretur, ut in prima figura,
sive tantum à binario, ut in secunda; et convertatur figura
circa axem AD, nempe circa diagonalem poligoni. Dico
universam superficiem facti solidi sphaeralis aequalem esse
superficiei cylindri GHIL eandem altitudinem habentis
cum ipso solido, et circa eandem sphaeram descriptibilis.
Superficies enim coni BAF aequalis est superficiei cy
lindri ML; Superficies autem frusti conici, quae inter plana
BF, CE intercipitur, aequalis est superficiei cylindri inter
eadem plana intercepti: et sic de singulis partibus super
ficierum, quae solidum sphaerale circumsepiunt; Ergò
quales erunt superficiei cylindri GHIL. Quod erat osten
dendum.
Si circulum duae diametri AB, CD, ad angulos rectos secuerint,
AF, BG tetigerint in extremitatibus axis AB. Tum
figura circà axem AB convertatur, describent AF,
BG duos circulos aequales, cum ipsae aequales
sint. Oportet segmentum cylindri circà eandem
sphaeram descriptibilis reperire, cuius superficies
aequalis sit duobus simul circulis ex AF, BG dc
scriptis.
Fiat angulus HGI rectus,
quaesiti cylindri. Nam propter angulum rectum
HGI, erit rectangulum HBI aequale quadrato BG;
et rectangulnm ABI hoc est rectangulum LM duplum erit quadrati BG.
Propterea superficies cylindri LM dupla erit circuli ex BG descripti, et
ideo aequalis ambobus circulis ex BG, AF simul sumptis. Quod etc.
Si circa circulum describatur poligonum habens latera
numero paria, sive â quaternario mensurentur, sive tantum
à binario, et convertatur figura circa catetum, erit uni
versa superficies facti sphaeralis solidi, aequalis superficiei
cylindri circa eandem sphaeram descriptibilis, altitudinem
verò habentis aequalem lineae compositae ex diametro
sphaerae, et ex tertia proportionalium, si fiat ut sphaerae
semidiameter ad semilatus poligoni, ita semilatus ad aliam.
Esto circulus ABCD, quem secent duae diametri AC,
BD ad angul. rectos, et circa ipsum sit poligona figura
rentur, ut in prima figura; sive tantùm à binario, ut in
secunda: Tum convertatur figura circa catetum AC, hoc
est circa lineam connectentem bisectiones laterum oppo
sitorum; Ex revolutione poligoni solidum sphaerale descri
betur contentum sub circularibus, conicisque superficiebus,
et una cylindrica, ut in prima figura, sive circularibus, et
conicis tantùm, ut in secunda. Fiat deinde ut IC ad CL,
ita CL ad CM, quod facile erit si fiat angulus ILM rectus;
et per M agatur planum NO erectum ad axem. Dico uni
versam superficiem solidi sphaeralis aequalem esse super
ficiei cylindri ENOH.
Hoc autem patet ex praemissis; Nam tota sphaeralis
solidi superficies, demptis circulis oppositis, aequalis est
superficiei cylindricae inter plana EH, FG compraehensae.
Duo verò circuli oppositi quorum centra A, et C aequales
sunt (per praecedens lemma) superficiei cylindricae inter
duo plana FG, NO contentae. Propterea universa simul
sphaeralis solidi superficies aequalis erit superficiei cylindri
ENOH circa eandem sphaeram descripti, et altitudinem
habentis AM, quae componitur ex diametro sphaerae AC,
et ex recta CM, quae quidem tertia proportionalis est ad
semidiametrum IC, et semilatus, CL. Quod etc.
13. huius.
Si circulum ABCD duae diametri AC, BD secent ad angulos rectos;
recta autem linea CE eundem contingat in extre
mitate axis AC et convertatur figura circa AC;
ipsa CE circulum describet. Oportet segmentum
cylindri circa eandem sphaeram descripti reperire,
cuius superficies aequalis sit circulo ex CE de
scripto.
Fiat angulus AEH rectus, ductoque plano per H
ad axem erecto. Dico cylindricam superficiem MILN
aequari circulo ex CE. Est enim ob angulum
rectum AEH, rectangulum ACH, hoc est rectan
gulum ML, aequale quadrato CE. Proptereà superficies cylindri MILN
aequalis erit circulo ex CE. Quod etc.
Si circa circulum describatur poligonum habens latera
numero imparia, et convertatur figura circà catetum poli
goni: erit universa superficies facti sphaeralis solidi aequalis
superficiei cylindri circà eandem sphaeram descriptibilis,
altitudinem verò habentis aequalem lineae compositae ex
cateto poligoni, et ex tertia proportionalium, si fiat ut dia
meter circuli ad semilatus poligoni, ità semilatus ad aliam.
Esto circulus ABCD, circa quem
sit poligonum EFGHI habens latera
numero imparia; et convertatur figura
circa catetum EC, nempe circa lineam,
quae ab uno angulo E perducitur ad
bisectionem lateris oppositi;
solidum sphaerale contentum sub co
nicis superficiebus, unicoque circulo.
Facto deinde angulo recto AHL,
solidi superficiem aequalem esse superficiei cylindri OMNP.
Nam superficies solidi sphaeralis, dempto circulo ex CH
descripto, aequatur superficiei cylindri inter plana OP, QR
contenti: circulus autem ex CH factus aequalis est (prae
cedens lemma) superficiei cylindri inter plana QR, MN
contenti: Propterea universa solidi superficies aequalis erit
superficiei cylindri OMNP qui quidem circa eandem sphae
ram cum ipso solido describitur, altitudinem verò habet
lineam EL, quae componitur ex cateto EC, et ex linea
CL, quae tertia proportionalis est, si fiat ut AC diameter
sphaerae, ad CH semilatus poligoni, ita CH ad aliam.
Quod erat etc.
Hemisphaerij superficies aequalis est superficiei curvae
cylindri eandem ipsi basim, et eandem altitudinem habentis.
Esto hemisphaerium ABC, et circa ipsum cylindrus
eiusdem altitudinis, ADEC.
Dico superficiem hemisphaerij aequalem esse super
ficiei cylindri ADEC.
Si enim non est aequalis, vel maior erit, vel minor.
Ponatur primùm sphaerica super
ficies maior: fiatque ut cylindri
superficies ad superficiem hemi
spherij, quae maior ponitur, ita
recta AD ad AG:
cylindrus productus usque ad GF.
Secetur deinde arcus AB bifa
riam,
donec poligoni circà semicirculum ABC descripti semilatus
VL minus sit quam recta DG (quod fieri posse constat ex
prima Decimi; semilatera enim poligonorum circulo cir
cumscriptorum ex continua arcuum bisectione semper mi
nuuntur plusquam pro medietate, ut ab alijs ostensum
est). Factum ergò sit; et esto poligonum HILMN, conver
sàque figura circa axem LO, fiat ex poligono, semisolidum
sphaerale sub conicis superficiebus compraehensum. Cum
itaque recta DG maior sit quam semilatus LV, multo
maior eadem erit quàm LB, et propterea planum PQ pro
ductum per L intra puncta D et G cadet.
Iam quia superficies cylindri AE ad superficiem hemis
phaerij est ut AD ad AG, hoc est ut cylindrica super
ficies AE ad cylindricam AF, erit cylindrica superficies AF
aequalis sphaericae. Propterea, si sphaerica superficies ae
qualis sit cylindricae AF maior erit quam cylindrica AQ,
hoc est quam conicae omnes HILMN,
omnes ASILMRC. quod est absurdum. Est enim contrà
principium ab Archimede praemissum.
Assumpsimus conicam quae describitur à linea HS maiorem esse
quàm illa superficies, quae describitur à linea AS quod patet ex 12
huius. Rectangulum enim proprium conicae superficiei multò maius est
quam rectangulum per axem cylindricae, quando quidem sub maioribus
lateribus continetur.
Ponatur iam sphaerica ABC minor quam cylindrica
ADEC. Fiat ut superficies cylindrica ADEC ad sphaeri
cam, quae ponitur minor; ita recta AF ad FL. Fiatque
concentricum, et circà ipsum intelligatur cylindrus LHMI:
Inscribatur etiam intrà se micirculum ABC figura laterum
aequalium, ita ut latera ipsius non tangant semicirculum
LNI (quod fieri posse constat ex Euclide).
alius semicirculus semidiametro FO, qui contingat singula
latera factae figurae, et convertatur universa figura circa
FB ita ut fiat semisolidum sphaerale AVBTC conicis
superficiebus circumseptum; ex semicirculo autem FO
fiat aliud hemisphaerium, circà quod concipiatur cylin
drus RQSP.
Iam sic; superficies cylindri ADEC ad superficiem he
misphaerij est, per constructionem, ut AF ad FL, hoc est
ut AC ad LI, hoc est ut rectangulum AE ad rectangulum
LM, hoc est ut cylindrica AE ad cylindricam LM. Quare
sphaerica superficies aequalis erit cylindricae LM, et pro
pterea minor quàm cylindrica RS, hoc est quàm omnes
conicae AVBTC, absurdum sphaerica enim superficies
ABC maior est quàm omnes conicae AVBTC.
Hemisphaerij ergò superficies aequalis erit superficiei
cylindri eandem ipsi basim,
Cum demonstratum sit neque maiorem esse, neque mi
norem. Quod erat etc.
Cuiuscunque minoris portionis Sphaerae superficies ae
qualis est curvae superficiei cylindri circà integram sphae
ram descripti, et eandem altitudinem cum ipsa portione
habentis.
Esto minor sphaerae
portio ABC, et portio cy
lindri FDEG; circa inte
gram sphaeram descripti,
eandem tamen altitudi
nem HB cum ipsa por
tione sphaerica habentis.
Dico sphaericam superfi
ciem ABC aequalem esse superficiei cylindri FDEG.
Si enim non est aequalis, vel maior erit vel minor.
Ponatur primum maior; et ipsi sphaericae superficiei
ABC construatur aequalis (ut in praecedenti) cylindrica
FLMG: secto deinde arcu AB bifariam, et portïones eius
iterum bifariam, et sic semper, circumscribatur arcui ABC
figura multorum laterum INOPQ, terminata ad diametros,
quae ducuntur per puncta A et C. Sitque per praedictam
bisectionem arcuum, semilatus RO minus quàm recta DL,
ut propterea planum ST, ductum per O, cadat intra puncta
D, et L. Quemadmodum in praecedenti etc. Convertatur
deinde figura universa circà OH, et ex conversione figurae
INOPQ nascetur portio solidi sphaeralis sub conicis super
ficiebus contenta.
Iam sic. Quia sphaerica superficies ABC aequalis est
per constructionem cylindricae FLMG, maior eadem erit
quàm cylindrica FSTG, et multò maior quàm omnes co
nicae INOPQ,
AVNOPXC. Quod est absurdum, et contrà principia Ar
chimedis.
Assumpsimus cylindricam superficiem FSTG maiorem esse omnibus
conicis
potest, conicas INOPQ aequales esse superficiei cylindricae contentae
inter planum ST, et planum quod duceretur per puncta
Assumpsimus etiam, ductà tangente AV conicam superficiem, quae
fit à linea IV, maiorem esse quàm illa quae fit linea AV. Quod quidem
demonstratur apud Archimedem ad Propositionem 37 de Sphaera et
Cylindro. Sed et ex nostris deduci potest. Nam rectangulum proprium
superficiei, quae fit à linea IV, maius est quàm rectangulum proprium
illius quae fit à linea AV. Continetur enim sub lineis maioribus.
Ponatur deinde sphaerica superficies portionis ABC
min. quam cylindrica FDEG.
Fiat ut cylindrica FDEG ad sphaericam superficiem
ABC, quae minor ponitur, ita FH ad HM et centro T
semidiametro autem HM fiat hemisphaerium OQP, circa
quod intelligatur cylindrus OLNP. Intra arcum autem
ABC figura inscribatur multorum laterum AVBXC per
continuam bisectionem arcuum ita ut latera ipsius non
tangant semicirculum OQP, et convertatur universa figura
circa axem BT. Intelligatur autem radio TZ (quae recta
perpendicularis sit ad unum latus figurae inscriptae) de
scribi sphaeram, quae tangat singula figurae AVBXC la
tera, et circa huiusmodi sphaeram descriptus concipiatur
suus cylindrus
Iam sic. cylindrica superficies FDEG per constructio
nem est ad sphaericam ABC, ut FH ad HM, hoc est ut
FG ad MI hoc est ut rectangulum FE ad rectangulum MN,
hoc est ut eadem cylindrica FE, ad cylindricam MN. Erit
ideò sphaerica superficies ABC aequalis cylindricae MN
nempè minor cylindrica
AVBXC; quod est absurdum.
infra.
Assumpsimus cylindricam superficiem
nicis AVBXC. Quod patet ex demonstratis. Sunt enim tam cylindrus
quàm omnes illae conicae eiusdem altitudinis HB; et circà eandem
sphaeram
Constat ergò superficiem ABC aequalem esse cylin
dricae DFGE cum demonstratum sit neque maiorem esse,
neque minorem. Quod etc.
Ex prima duarum praemissarum Propositionum pa
tet superficiem integram sphaerae, aequalem esse su
perficiei cylindri sibi circumscripti, et eiusdem cum
ipsa sphaera altitudinis.
Cum enim haemisphaerium ABC superficiem habeat
aequalem superficiei cylindri AEHC, et item hemispae
rium alterum ADC, superficiem habeat aequalem super
ficiei cylindri AFGC, erit coniunctim tota sphaerae superficies aequalis
superficiei cylindri FEHG; exceptis semper basibus.
Manifestum etiam est ex ultima propositione, super
ficiem maioris sphaerae portionis, aequalem esse su
perficiei cylindri eandem cum portione altitudinem
habentis, et circà eandem sphaeram descriptibilis.
praeced.
Cum enim integra sphaerae superficies aequalis sit
superficiei cylindri IDGL, et demonstratum sit super
ficiem segmenti minoris ABC aequalem esse superficiei
cylindri EDGF, erit reliqua superficies sphaerae AHC, aequalis reliquae
superficiei EILF. Quod oportebat etc.
Superficies sphaerae quadrupla est maximi circuli in
eadem sphaera descriptibilis.
Sit sphaera ABCD cuius diameter AC; et
circà ipsam intelligatur cylindrus eiusdem
altitudinis FEHG.
Dico superficiem sphaerae quadruplam
esse maximi circuli in ea descriptibilis.
Superficies enim cylindri FEHG sine ba
sibus, est ad circulum suae basis circa FG, sive circa AC
descriptum, ut EF ad quar. partem ipsius FG, hoc est ut
FG ad quar. partem ipsius FG; hoc est quadrupla. Pro
pterea etiam superficies sphaerae, quae cylindricae est
aequalis, quadrupla erit circuli circa AC descripti, qui in
sphaera maximus est. Quod etc.
Corollar.
praeced.
Sphaerica superficies ABCD aequalis est cylindricae FEHG; cylin
drica verò FEHG ad circulum, cuius semidiameter sit AC, est ut re
ctangulum per axem EG, ad quadratum ex semidiametro AC, nempe
ad quadratum EG; et ideò aequalis: propterea etiam sphaerica super
ficies aequalis erit circulo cuius semidiameter sit AC; ergò quadrupla
erit circuli cuius diameter sit AC. Quod etc.
circulo, cuius semidiameter aequalis sit lineae quae ex
polo portionis perducitur ad circulum, qui in eiusdem por
tionis basi est.
Esto sphaerae portio sive minor sive maior ABC. cuius
ex polo ducta sit recta AB. Dico superficiem portionis
aequalem esse circulo qui fit ex AB tamquam semidia
metro.
Cum enim quadratum AB aequale sit rectangulo DBE
ob circulum, aequale erit et rectangulo GFIH, quod idem
est ac rectangulum DBE. Propterea circulus ex AB ae
qualis erit superficiei cylindri, cui per axem sit rectang.
GFIH, et ideo aequalis etiam superficiei sphaericae por
tionis ABC. Quod etc.
Tria haec Theoremata, quae sequuntur, ex Archimede desumpta
sunt; quod quidem fecimus ne lector Archimedem adire cogeretur, sed
universam hanc doctrinam in hoc libello haberet.
Sint duo coni recti ABC, DEF.
superficiei aequalis circulus DF; nempe basis alterius
coni DEF; rectae verò IH, quae
ex centro I ducitur perpendicu
lariter ad latus AB, aequalis sit
altitudo EL: Dico conos ABC,
DEF esse aequales.
Nam altitudo BI ad altitudi
nem EL est ut BI ad IH (ob aequalitem) sive ut BA,
ad AI, nempe ut curva superficies ABC ad basim AC;
sive ut basis DF ad basim AC reciprocè. Quare aequales
erunt coni ABC, DEF. Quod erat etc.
8. huius.
Hinc patet quòd si conus aliquis, puta DOF basim quidem habeat
DF aequalem curvae superficiei ABC, altitudinem verò OL non aequa
lem perpendiculari IH; Ita fore conum ABC ad conum DOF, ut est IH
ad OL. Nam conus DEF ad conum DOF est ut EL ad LO. Ergo (sum
ptis antecedentium aequalibus) conus ABC ad conum DOF, erit ut IH
àd OL.
Si fuerit rombus solidus ABCD, ex duobus conis rectis
compositus;
superficiei curvae alterius conorum rombi, puta, BAD; al
titudinem verò FH aequalem
rectae CL, quae quidem ex ver
tice reliqui coni BCD ducitur
perpendiculariter in latus AB
productum alterius coni BAD.
Dico rombum solidum ABCD
aequalem esse cono EFG.
Ducatur IN perpendicularis ad AB. Iam, conus BCD,
ad conum BAD, est ut CI ad IA; et componendo, rombus
ad IN. Conus verò BAD ad conum EFG est ut IN ad FH:
ergo ex aequo rombus ABCD ad conum EFG est ut CL
ad FH. Ergo aequalis. Quod erat, etc.
praeced.
Si fuerit conus sive rombus solidus ABCD sectus plano
EF ad basim parallelo. Intelligaturque ex integro solido
ABCD ablatus rombus solidus EBFD. Dico reliquum so
lidum ex cavatum AEDFC quod superest, equale esse
cono cuidam M, cuius basis M sit aequalis frusto curvae
superficiei conicae AEFC inter plana EF, AC, interceptae,
altitudo verò M sit aequalis perpendiculari DI, quae à
vertice ablati rombi D ducitur in latus BA.
Intelligantur tres coni aequealti L, M, N quorum uni
cuique altitudo sit aequalis rectae DI; basis verò coni L
sit aequalis curvae superficiei coni EBF at basis M ae
qualis sit segmento conicae superficiei inter plana EF, AC
intercepto: coni tandem N basis aequalis sit utrisque simul
praedictis basibus; sive (quod idem est) integrae superficiei
curvae coni ABC.
Manifestum est quod integrum solidum ABCD aequale
erit cono N (per alterutram praecedentium duarum Pro
pos.) sed etiam duo coni L et M simul sumpti aequales
sunt eidem cono N ergo integrum solidum ABCD aequale
erit duobus conis L et M simul sumptis. Demptis itaque,
quales, reliquum solidum excavatum AEDFC aequale erit
reliquo cono M. Quod erat etc.
Quinti.
Si ex cylindro auferatur conus eandem ipsi basim, et
eandem altitudinem habens, erit reliquum excavatum so
lidum, quod ex cylindro superest, aequale cono cuidam,
cuius basis aequalis sit superficiei curvae cylindri, altitudo
verò aequalis semidiametro basis ipsius cylindri.
Esto cylindrus, cuius rectangu
lum per axem sit ABCD et ex ipso
auferatur conus BEC, ut dictum est.
Sumatur autem alius conus FIL,
cuius basis FL aequalis sit superficiei curvae cylindri, al
titudo aequalis rectae NB hoc est semidiametro basis cy
lindri. Dico reliquum ex cylindro solidum, dempto cono
BEC, aequale esse cono FIL.
Secetur BN bifariam in O. Conus ergo FIL ad conum
BEC, rationem habet compositam ex ratione altitudinum
HI ad BA, hoc est NB ad BA, et ex ratione basium, hoc
est basis quae circa FL ad basim quae circa BC, sive quod
idem est, superficiei cylindricae ad basim propriam quae
circa BC, hoc est, lineae AB ad BO. Erit ergò conus FIL
ad conum BEC, ut NB ad BO, nempe duplus: solidum
etiam cylindricum excavatum, dempto cono BEC, duplum
est eiusdem coni BEC. Propterea solidum cylindricum
excavatum aequale erit cono FIL, cuius basis aequatur
superficiei cylindri, altitudo verò aequalis est semidiametro
basis cylindri. Quod etc.
Si ex cono conus auferatur eandem habens basim alti
tudinem verò minorem, erit excavatum solidum conicum,
quod relinquitur, aequale cono cuidam, cuius quidem basis
aequalis sit curvae superficiei totius prioris coni, alti-
coni demittitur in latus maioris coni.
Esto conus rectus ABC ex quo auferatur conus ADC,
uti dictum est. Ponatur autem
conus EFG, habens basim EG,
aequalem curvae superficiei coni
ABC; altitudinem verò HF ae
qualem rectae DI, quae per
pendicularitèr à vertice ablati
coni cadit in latus AB. Dico solidum conicum excavatum
ADCB, dempto cono ADC, aequale esse cono EFG.
Nam cum triangula BLA, BID, rectangula sint, ha
beantque angulum communem ABL, similia erunt. Sed
conus EFG ad conum ADC rationem habet compositam
ex ratione basium, nempe circuli circa EG, sive superficiei
curvae coni ABC, ad circulum circa AC, hoc est rectae
BA ad AL; sive BD ad DI, et ex ratione altitudinum,
nempe HF ad DL, sive DI ad DL. Conus ergo EFG, ad
conum ADC erit ut linea BD ad LD. Sed conus ABC
ad conum ADC est ut BL ad LD, et dividendo, etiam
solidum excavatum ADCB ad conum ADC est ut linea
BD ad DL. Propterea constat solidum excavatum ADCB
aequale esse cono EFG. Quod etc.
Si ab eadem magnitudine AB duae magnitudines inae
quales auferantur AC, maior, et AD minor,
differentia inter ablatas, aequalis differentiae sive excessui,
quo maius residuum BD superat quandam magnitudinem E.
Dico ipsam E minori residuo CB aequalem esse.
Patet hoc. Cum enim maius residuum DB superet magni
tudinem E excessu DC; si excessu abijciatur, erit reliqua CB
aequalis magnitudini E. Propterea magnitudo E aequalis est
minori residuo. Quod etc.
Si ex conico frusto conus auferatur, qui pro basi ha
beat maiorem frusti basim, altitudinem verò eandem cum
frusto; Erit reliquum excavatum solidum aequale cono
frusti, altitudinem verò aequalem perpendiculari quae du
citur ex vertice ablati coni in latus alterum conici frusti.
Esto conicum frustum ABCD,
cuius maior basis sit circulus
circa BC. Et ex ipso auferatur
conus BEC, cuius basis sit idem
circulus circa BC; altitudo verò
FE eadem cum frusto. Dico re
liquum solidum excavatum dem
pto cono BEC, aequale esse cono
cuidam, cuius basis aequalis sit
curvae superficiei conici frusti ABCD altitudo vero sit
linea EH quae nimirùm ex E vertice ablati coni cadit
perpendicularitèr in AB latus conici frusti.
Inscribatur alius conus AFD habens basim circà AD,
et verticem in F. Ducaturque AI parallela ad EF, eritque
tota IC aequalis utrique simul semidiametro basium, nempe
ipsi EA,
in quo applicetur BO aequalis ipsi FI, sive ipsi EA;
circulus ex semidiametro FO differentia inter duos circu
los, quorum semidiametri sint, FB, BQ, sive FB, et EA;
nempe differentia inter bases oppositas conici frusti, hoc
est inter bases conorum BEC, AFD, et propterea conus
cuius basis sit circulus ex FO semidiametro, altitudo verò
FE, differentia erit, sive excessus, quo maior conus BEC
superat minorem AFD.
Ponatur recta quaedam L, cuius quadratum aequale
sit rectangulo ex AB in IC, eritque circulus, qui fit ex L
semidiametro, aequalis conicae superficiei frusti ABCD.
Demittatur denique ax F recta FM perpendicularis ad AB,
et ex E recta EN parall. ipsi HM, eritque facta figura
EHMN parallelogrammum rectangulum.
prop. 15. hu
ius.
Iam cum propter parallelas HM, RN, sint aequales an
guli BAD, NED, demptis rectis IAD, FED, erunt reliqui
BAI, NEF aequales; et ideò triangula BAI, NEF, cum
rectos habeant angulos ad I et N aequiangula erunt.
Cum autem rectangulum BIC simul cum quadrato FI
aequale sit quadrato FB, vel quadratis FO, OB, demptis
drato FO aequale.
Concipiatur iam conus AFD detrahi ex conico frusto
ABCD,
dicto cono, aequale cono cuidam cuius basis semidiameter
sit L, altitudo verò FM.
Iam: quoniam ob similitudinem triangulorum, est NF
ad FE, ut BI ad BA, hoc est (sumpta communi altitudine)
ut rectangulum BIC ad rectangulum BA in IC, hoc est,
sumptis aequalibus, ut quadratum FO ad quadratum ex L
reciprocè, aequales erunt coni reciproci quorum alter alti
tudinem habeat FE, et semidiametrum basis FO; alter
verò altitudinem habeat FN, et semidiametrum basis L.
Sed conus ille qui altitudinem habeat FE, et radium basis
FO, est excessus inter ablatas magnitudines, nempe inter
conos BEC, AFD; Conus verò ille qui altitudinem habet
FN, et radium basis L, est excessus quo maius residuum
totius magnitudinis (nempe conus cuius altitudo FM, et
radius basis L) superat quandam aliam magnitudinem,
nempe conum, cuius altitudo NM, sive EH, radius autem
basis L; erit itaque haec magnitudo, per Lemma praemis
sum, aequalis minori residuo; ergò conus praedictus, cuius
altitudo EH, et basis circulus ex L aequalis superficiei
conici frusti, aequalis erit minori residuo, hoc est reliquo
conici frusti ABCD dempto cono BEC. Quod erat etc.
Sed conemur idem ostendere minus laboriosa demonstratione; si
possibile erit ex difficultate materiae, et veriùs ex tenuitate ingenij.
Sit conicum frustum ABCD cuius
maior basis BC, et ex ipso auferatur
conus BEC, altitudinem habens eandem
cum frusto, et pro basi, maiorem ipsius
frusti basim. Compleatur conus BGC,
cuius datum erat frustum, ductaque EH
ad angulos rectos ipsi BG, ponatur IL
media proportionalis inter GB, BF,
circulus ex IL semidiametro descriptus,
aequalis superficiei coni BGC fiat circa IL semicirculus IML, in quo
aptetur IM media proportionalis inter GA, AE,
diametro IM factus aequalis superficiei coni AGD; Reliquus circulus
ex semidiametro ML factus, aequalis erit superficiei conicae frusti
ABCD. (si enim ab aequalibus aequalia demas reliqua sunt aequalia).
huius.
huius.
Dico reliquum solidum frusti conici ABCD, ablato cono BEC, aequale
esse cono cuidam, cuius altitudo sit EH; basis verò aequalis super
ficiei conicae ispsius frusti; hoc est circulus ex semidiametro ML de
scriptus.
Cum .n. duo circuli ex radijs IM, LM facti aequales sint circulo ex IL
descripto si altitudo unicuique eadem assumatur EH, erunt duo coni
simul (quorum altitudo communis EH, bases vero circuli ex radijs
IM, LM) aequales cono, cuius altitudo eadem EH, basis verò circulus
ex IL; iste vero conus aequalis est solido conico BECG, dempto cono
BEC, ergo duo illi coni aequales erunt solido BECG. Proptereà ablatis
utrinque aequalibus conis, nempè cono, cuius basis ex IM est, altitudo
EH, et cono AGD (sunt enim aequales per 22 huius) remanebunt ae
qualia, solidum nempe excavatum frusti ABCD, detracto cono BEC, et
conus cuius altitudo EH, basis circulus ex LM radio factus, qui quidem
aequalis est superficiei conicae frusti ABCD. Quod etc.
Si ex cylindro cylindrus auferatur aequealtus, et circa eundum axem
descriptus, solidum excavatum quod relinquitur, Tubum cylindricum
appellabimus.
Cylindrus ad tubum cylindricum aequealtum, est ut
quadratum semidiametri basis cylindri ad rectangulum
basis ipsius tubi cylindrici.
Esto cylindrus AB cuius axis
CD. Tubus verò cylindricus EF
(dempto nimirum cylindro GH)
aequealtus sit cum cylindro AB.
Dico cylindrum AB a tubum EF esse ut quadratum AC
semidiametri basis cylindri, ad rectangulnm EGI, nempe
ad rectangulum basis tubi, hoc est quod fit à differentia
EG et ab aggregato GI semidiametrorum basis ipsius tubi.
Nam cylindrus integer EF ad cylindrum GH, est ut
quadratum EL ad LG quadratum. Et dividendo, Tubus
cylindricus EF ad cylindrum GH est ut rectangulum EGI
ad quadratum GL. Sed cylindrus GH ad AB cylindrum
est ut quadratum GL ad quadratum BC. Ergo ex aequo
gulum EGI ad quadratum AC. Convertendo igitur patet
quod propositum erat.
Datae figurae solidae rotundae figuram inscribere, al
teramque circumscribere ex cylindris aequealtis, ita ut de
scriptarum differentia minor sit quolibet dato solido.
Esto cylindrus ABCD, cuius
axis EF:
solido AED circa eundem axem
EF revoluto, sive hemisphaerium,
sive conus, vel conoides sit, oportet
ipsi solido AED duas figuras ex
cylindris aequealtis compositas, al
teram quidem inscribere, alteram verò circumscribere ita
ut circumscripta superet inscriptam minori excessu quam
sit quodlibet datum solidum K.
Secetur bifariam cylindrus AC plano HG ad axem EF
erecto;
et hoc fiat semper donec cylindrus aliquis puta AL minor
remaneat quàm solidum K. Tunc diviso toto cylindro AC
in cylindros aequealtos ac ipse AL, oriantur in solido AED
sectiones MN, OP, QR. Concipiamus super
culorum MN, OP, QR, duos cylindros, alterum quidem
versus E, alterum autem versus partes F conversum.
F, aequales omnibus simul cylindris verticem versus E
habentibus (cum singuli singulis aequales sint). Ergo si
omnibus cylindris qui verticem habent versus E, addas
cylindrum AL, superabit iam figura circa solidum AED
descripta, figuram eidem inscriptam, differentia AL; Nempe
minori excessu quàm sit solidum K. Quod erat etc.
Hinc patet quòd data figura solida, sive hemispherium sit, sive
conus, sive conoides etc. ipsi duae figurae solidae ex cylindris aeque
altis compositae altera inscribi potest, altera vero circumscribi; ità ut
minor sit quolibet dato solido K.
Differentia enim inter figuram datam et alteram descriptarum minor
multò minor quàm solidum K.
Sphaera quadrupla est coni cuiusdam, qui quidem conus
basim habeat aequalem maximo sphaerae circulo, altitu
dinem vero eiusdem sphaerae semidiametro aequalem.
Esto circulus cuius centrum A; quadratum ipsi cir
cumscriptum sit BCDE; iunctisque EA, AD. convertatur
figura circa axem FG ita ut à quadrato fiat cylindrus, à
sphaera circulus; à triangulo EAD, conus EAD.
Dico sphaeram quadruplam esse coni EAD. Nisi enim
quadrupla sit, non erit haemisphaerium aequale solido,
quod describitur à triangulo EHA circa axem FG converso
(cum hoc solidum duplum sit coni EAD). Erit
misphaerium vel maius, vel minus solido trianguli EHA.
huius.
Esto primùm maius, si potest esse; sitque excessus
aequalis solido K. Inscribatur in hemisphaerio figura ex
cylindris aequealtis constans ita ut ab hemisphaerio de
ficiat minori defectu quam sit solidum K. Et erit flgura
inscripta adhuc maior quàm solidum trianguli EHA. Se
cetur etiam axis AG in tot partes aequales in quot sectus
erit AF.
erectis, intelligatur in solido trianguli EHA inscripta figura
ex tubis cylindricis aequealtis constans, quorum unus sit,
cuius sectio est rectangulum HO.
Iam cylindrus IL ad tubum cylindricum HO, est ut
quadratum IP ad rectangulum MON. Sed quadratum IP
aequale est rectangulo FPG, nempe ipsi MON (nam FP
aequalis est rectae BR, sivè ME, sive MO, et reliqua PG
reliquae ON) ergo cylindrus IL aequalis est tubo cylin
drico HO. Hoc modo procedendo ostenduntur omnes cy
lindri in haemispherio aequales omnibus tubis in solido
trianguli EHA. Quare figura in hemisphaerio inscripta ex
cylindris constans, aequalis erit figurae in solido trianguli
EHA descriptae ex tubis cylindricis compositae. Sed figura
in hemisphaerio descripta maior erat integro solido trian
guli EHA. Ergò necesse est quod figura inscripta in so
lido EHA eodem solido maior sit pars suo toto. Quod
esse non potest.
huius
Esto deinde, si fieri potest, hemisphaerium minus solido
trianguli EHA;
Circumscribatur ipsi hemisphaerio figura solida ex cy
lindris aequealtis constans, ita ut excessus figurae super
hemisphaerium minus sit solido K. Tunc enim circum
scripta figura adhuc minor erit solido trianguli EHA. Con
cipiamus deinde solido trianguli EHA aliquam figuram
esse circumscriptam constantem ex tubis cylindricis aeque
altis ac cylindri ex quibus constat figura haemisphaerio
circumscripta.
huius.
Iam primus cylindrus HV figurae circa hemisphaerium
descriptae, aequalis est primo tubo cylindrico figurae cir
cumscriptae solido trianguli EHA; nam et iste tubus, cy
lindrus est HF.
Secundus cylindrus GI ad secundum tubum LM, est
ut quadratum GN ad rectangulum LTF, nempe aequalis
LTF, nam recta ON rectae BQ, sive LE, sive LT, aequalis
est, et reliqua NP reliquae TF).
huius.
Ergo omnes simul cylindri figurae circa hemisphaerium
descriptae, hoc est eadem figura, aequalis erit omnibus
simul tubis cylindricis circa solidum trianguli EHA de
scriptis, cum singuli singulis aequales sint. Sed figura circa
hemisphaerium descripta minor erat solido trianguli EHA.
Necesse igitur est quòd solidum trianguli EHA maius sit,
quam figura sibi circumscripta pars suo toto. Quod esse
non potest.
Hemisphaerim igitur neque maius, neque minus erit
solido trianguli EHA, sed ipsi aequale, solidum verò trian
guli EHA duplum est coni EAD, ergò hemisphaerium
duplum erit coni EAD. Sphaera verò eiusdem quadrupla
erit, Quod erat propositum.
Hinc patet sphaeram subsesquialteram esse cylindri, cuius basis
aequalis sit maximo sphaera circulo, altitudo verò diametro sphaerae
aequalis.
Nam sph. ostenditur esse ad conum EAD ut 4, ad unum, conus
vero EAD ad cylindrum EBCD est ut unum ad 6 ergo ex aequo sphaera
ad cylindrum EBCD erit ut 4 ad 6. Nempe subsesquialtera.
Conus quilibet circa sphaeram descriptus, aequalis est
cono cuidam, qui basim habeat aequalem universae super
ficiei circumscripti coni accepta etiam basi, altitudinem
verò aequalem radio sphaerae;
Esto circa sphaeram, cuius cen
trum A, descriptus conus BCD,
(qui videlicet sphaeram tangat et
lateribus, et basi)
conus EFG, qui basim habeat EG
aequalem tum curvae superficiei,
tum etiam basi coni BCD, altitudinem verò HF habeat
aequalem radio sphaerae AL.
Dico conos BCD, EFG aequales esse.
Solidum enim conicum excavatum quod fit ex revolu
tione trianguli CBA circa axem IC, aequale est cono
cuidam, qui basim habeat aequalem curvae superficiei
conicae BCD, altitudinem verò aequalem perpendiculari
AL, nempe radio sphaerae: Talis ergò conus unà cum
cono BAD (cum habeant eandem altitudinem) aequales
erunt cono EFG; Quandoquidem conus EFG basim habet
aequalem. Proptereà et conus BCD, qui duobus praedictis
conis aequatur, aequalis erit cono EFG. Quod etc.
Ducatur IM aequidistans ipsi AL et quoniam angulus CBI divi
ditur bifariam à linea BA, erit ut CB ad BI, ita CA ad AI.
partis.
Superficies ergò coni BCD sine basi, ad circulum suae basis est
ut CB ad BI, nempe ut CA ad AI, et componendo, et
per conversionem rationis, erit universa superficies coni
BCD cum basi, ad superficiem eiusdem coni sine basi,
ut IC ad CA, hoc est ut IM ad AL.
Propterea si reciprocè adhibeantur bases, et altitu
dines, erit conus cuius altitudo AL, basis verò aequalis
universae superficiei coni BCD cum basi, aequalis cono
cuius altitudo sit IM, basis verò curva tantum superficies
conica BCD, hoc est cono BCD (aequales enim sunt, conus cuius altitudo
IM, basis verò conica superficies BCD; et conus BCD per 22 huius).
Conus quilibet circa sphaeram descriptus, est ad sphae
ram, ut coni ipsius universa superficies accepta etiam basi,
ad superficiem sphaerae.
Esto circa sphaeram ABC de
scriptus conus DEF; Dico huius
modi conum esse ad sphaeram,
ut coni superficies una cum basi,
ad superficiem sphaerae.
Ponatur conus HIL ut in prae
cedenti, cuius basis aequalis sit integro perimetro coni
DEF una cum basi, altitudo verò PI aequalis radio
sphaerae OC,
Agatur per centrum O planum MN ad axem erectum,
et in hemisphaerio MCN concipiatur conus MCN.
Iam conus DEF ad conum HIL (ob aequalitatem) est
ut totus perimeter coni DEFD ad basim HL, conus autem
HIL ad conum MCN, (cum eandem habeant altitudinem)
est ut basis HL ad basim MN, conus denique MCN ad
sphaeram, est ut basis MN ad superficiem sphaerae (nempe
ad sphaeram, ut universus perimeter coni DEF ad super
ficiem sphaerae. Quod etc.
partis.
Conus quilibet circa sphaeram descriptus, est ad sphae
ram, ut rectangulum contentum sub latere et semibasi
coni tamquàm una linea, et sub semibasi, ad quadratum
diametri sphaerae.
Esto circa sphaeram, cuius diameter
DE, descriptus conus quilibet ABC. Dico
conum ad sphaeram esse ut rectangulum
sub BAD tamquàm unà linea, et sub AD
compraehensum, ad quadratum DE.
Curva enim superficies coni ABC ad
circulum suae basis est ut BA ad AD,
et componendo erit totus coni perimeter ad eundem cir
culum basis ut BA, AD simul ad AD; hoc est ut rectan
gulum sub linea BAD, et sub AD ad quadratum AD;
circulus verò basis coni, ad circulum circa DE, est ut qua
dratum AD ad quadratum DF, circulus denique circa DE
ad sphaerae superficiem, est ut quadratum DF ad quadra
tum DE, ergò ex aequo universus coni ABCA perimeter
ad superficiem sphaerae (hoc est conus ipse ad sphaeram
per praecedentem) erit ut rectangulum sub recta linea
BAD, et sub AD, ad quadratum DE. Quod etc.
Pro Corollario potest ostendi conum aequilaterum ad inscriptam
sphaeram, esse ut 9 ad 4. Posito enim latere AC 6 erit rectangulum
sub latere cum semibasi, et semibasi 27 quadratum verò BD 27 et qua
dratum DE 12 ergo conus ad sphaeram erit ut 27 ad 12 sive ut 9 ad 4.
Possent hic Theoremata non pauca proponi circa solidorum circum
scriptionem, et inscriptionem: qualia sunt.
Si circa sphaeram prisma concipiatur, quod singulis suis parallelo
grammis sphaeram contingat; sitque eiusdem altitudinis; Erit prisma
maximi circuli sphaerae.
Si verò non eiusdem sit altitudinis; ratio prismatis ad sphaeram
componetur ex praedicta, et ex ratione altitudinum; altitudo autem
sphaerae diameter est.
Si cylindro circumscribatur prisma, quod singulis suis parallelo
grammis superficiem cylindri contingat;
Erit prisma ad cylindrum, ut basis ad basim: nempe, ut perimeter
basis prismatis, ad periphaeriam basis cylindri: idem verum est de
cono, et pyramidibus circumscriptis.
Si verò prisma, et cylindrus non eiusdem altitudinis fuerint; ratio
componetur ex ratione perimetri ad periphaeriam, et altitudinis ad
altitudinem.
Si intra cylindrum inscribatur prisma eiusdem altitudinis, habens
basim poligonam, regularem, et parilateram; Erit cylindrus ad prisma,
ut periphaeria basis cylindri ad perimetrum poligoni regularis in eo
dem circulo descripti, quod habeat latera multitudine sub dupla po
ligoni basis prismatis. Quae vera sunt etiam de cono, et pyramidibus
inscriptis.
Quando verò basis prismatis imparilatera fuerit, sive regularis, sive
irregularis: Erit cylindrus ad inscriptum prisma, ut periphaeria basis
cylindri ad omnes sinus arcuum à lateribus basis prismatis subten
sorum. Dummodo nullus arcus semicirculo maior sit. Quando verò arcus
aliquis semicirculo maior sit; et quando figurarum altitudo non sit
eadem, et alia huiusmodi, onnia demonstrari possunt facili quidem
negotio; sed institutum nostrum est non omnem solidorum inscriptio
nem, et circumscriptionem prosequi; sed illam, tantum, quae circa
sphaeram est, vel intra ipsam; Propterea ad inceptum revertamur.
Si circà circulum describatur poligonum habens latera
numero paria, sive à quaternario, sive à binario mensurata,
et revolvatur figura circa diagonalem, erit factum sphae
rale solidum aequale cono cuidam qui basim habeat ae
qualem superficiei solidi, altitudinem verò semidiametro
sphaerae aequalem.
Hoc autem quandò numerus laterum mensuratur à quaternario
demonstratum fuit ab Archimede Prop. 29 sive mavis 25 lib. p. de
Sph. et Cylin. Quando verò laterum numerus etiam à binario tantnm
mensuratur, ostendemus sic, eritque demonstratio (exceptis quae de
ultimo solido cylindrico dicentur) eadem cum ea quam affert Archi
medes.
Esto poligonum ABCDEFG habens latera à binario
tantum mensurata, ut in prima figura. Ergò semipoligo
num ABCDEF habebit latera numero imparia, latusque
unum tanget circulum in puncto T,
superficiem in conversione describet. Intelligatur conus
MNO, cuius basis sit circulus MO aequalis universae su
perficiei solidi sphaeralis, altitudo verò PN, aequalis sit
radio sphaerae. Dico sphaerale solidum aequale esse cono
MNO.
Rombus enim solidus factus in conversione figurae à
triangulo ABQ, aequalis est cono cuidam cuius basis ae
qualis sit conicae superficiei descriptae à linea AB, alti
tudo verò sit radius QR. Solidum autem excavatum factum
in conversione à triangulo BCQ, aequatur cono cuidam
cuius basis aequalis sit conicae superficiei descriptae à
linea BC altitudo verò aequalis radio sphaerae QS et sic
semper procedatur. Ultimum denique solidum cylindricum
excavatum descriptum à triangulo CTQ, aequale est cono
cuidam, cuius basis aequalis sit superflciei cylindricae à
linea CT factae, altitudo verò aequalis sit semidiametro
cylindri, QT; Et sic de solidis circa alterum hemisphae
rium TFV descriptis. Ergo universum sphaerale solidum,
aequale erit omnibus praedictis conis simul sumptic: ijsdem
autem omnibus praedictis conis aequalis est conus MNO
(cum basim habeat omnibus simul illorum basibus aequa
lem, nempe superficiei solidi sphaeralis, altitudinem verò
unicuique illorum aequalem, nempe radio sphaerae). Pro
pterea praedictum solidum sphaerale aequale erit cono
MNO. Quod etc.
Si circa circulum describatur poligonum habens latera
numero paria, et convertatur figura circa diagonalem: ha
bebit factum sphaerale solidum ad sphaeram suam eam
rationem, quam universa solidi sphaeralis superficies habet
ad superficiem sphaerae.
Manente praecedentis Propositionis constructione; Esto
sphaerale solidum cuius diagonalis, atque axis sit AB, cen
trum autem sphaerae sit C. Dico sphaerale solidum ad
inscriptam sibi sphaeram esse, ut superficies solidi ad su
perficiem sphaerae.
Inscribatur n. in hemisphaerio conus DEF, et ponatur
conus GIH cuius basis GH aequalis sit universae super
ficiei solidi sphaeralis ut in praecedenti altitudo verò LI
aequalis radio sphaerae, et erit per praecedentem sphaerale
solidum aequale cono GIH.
Propter aequalitatem ergò, erit sphaerale solidum ad
conum GIH ut superficies universa sphaeralis solidi ad ba
sim coni GIH; conus autem GIH ad conum DEF (ob
aequalem altitudinem) est ut basis circa GH ad basim
circa DF; conus denique DEF ad sphaeram, est ut ba
sis circa DF ad superficiem sphaerae (nempe in ratione
subquadrupla). Propterea erit ex aequo sphaerale solidum
ad inscriptam sibi sphaeram ut universa sphaeralis solidi
superficies ad superficiem sphaerae. Quod etc.
Si circa circulum describatur poligonum habens latera
numero paria, et convertatur figura circa diagonalem, erit
factum sphaerale solidum ad inscriptam sibi sphaeram ut
axis solidi ad axem sphaerae.
Manente praecedentium constructione; esto sphaerale
solidum, cuius diagonalis, atque axis sit AB centrum verò
sphaerae sit C, et diameter HI.
Dico sphaerale solidum ad inscriptam sibi sphaeram
esse ut AB ad HI.
Circumscribatur n: circa sphaeram cylindrus NLMO
agantur que per extremitates axis A, B, plana ad axem
erecta DG, EF per extremitates verò diametri HI plana
LM, NO.
Erit, per praecedentem, sphaerale solidum ad sphaeram
ut superficies sphaeralis solidi ad superficiem sphaerae;
hoc est, (sumptis aequalibus) ut superficies cylindri DEFG,
ad superficiem cylindri LNOM, hoc est ut AB ad HI.
Quare sphaerale solidum ad sphaeram est ut axis solidi
ad diametrum sphaerae. Quod etc.
p. partis.
p. partis.
Si intra circulum describatur poligonum habens latera
numero paria, et convertatur figura circa diagonalem, erit
sphaera ad inscriptum sibi sphaerale solidum, ut quadra
tum diametri sphaerae, ad quadratum cateti poligoni.
Sit n. circ. cuius cent. A, et diamet. BC poligonum
regulare, cuius diagonalis sit linea BC, et convertatur
clusum sphaerale solidum, esse ut qua
dratum AC, ad quadratum cateti po
ligoni AD. Ducatur enim DE ex D
perpendicularis ad BC, et EF perpen
dicularis ad AD,
proportione quatuor rectae AC, AD,
AE, AF. Concipiatur etiam radio AD
aliam sphaeram describi, quae singulas
conicas superficies solidi sphaeralis
continget; necnon cylindricam, si quam huiusmodi sphae
rale solidum habebit.
decimi.
Erit itaque sphaera maior ad sphaeram minorem, ut
CA ad AF; minor verò sphaera ad sphaerale solidum,
quod sibi circumscribitur (per praecedentem) est ut DA
ad AC, hoc est, ut AF ad AE; Proptereà ex aequo erit
circumscripta sphaera maior, ad inscriptum solidum sphae
rale, ut CA ad AE; nempe ut quadratum CA ad quadra
tum AD. Quod erat etc.
Si circa sphaerale solidum, natum ex revolutione poli
goni circà diagonalem revoluti, sphaera circumscribatur,
et altera inscribatur. Habebit circumscripta sphaera ad
solidum, duplicatam rationem illius, quam habet solidum
ad inscriptam sphaeram.
Repetita figura Propositionis praecedentis; cum sit cir
cumscripta sphaera ad solidum ut quadratum CA ad qua
dratum AD; solidum verò ad inscriptam sibi minorem
sphaeram, ut CA ad AD; patet rationem circumscriptae
sphaerae ad solidum sphaerale duplicatam esse illius quam
solidum hahet ac insctiptam sphaeram. Quod etc.
Si circa sphaerale solidum, natum ex revolutione
poligoni circà diagonalem revoluti, sphaera circumscri
batur, et altera inscribatur: Erit superficies solidi sphae-
rarum.
Manente figura, et constructione
praecedentium propositionum. Dico tres
superficies, nempe maioris sphaerae, so
lidi sphaeralis,
sphaerae, esse inter se in continua pro
portione.
Superficies enim circumscriptae
sphaerae est ad superficiem inscriptae,
ut quadratum CA ad quadratum AD;
superficies autem solidi ad superficiem eiusdem inscriptae
sphaerae, est ut recta CA ad rectam AD: Ergò tres su
perficies praedictae sunt in continua proportione; et qui
dem perimeter sphaeralis solidi medius proportionalis est.
inter superficies duarum sphaerarum. Quod etc.
in 6. huius
Si circa circulum describatur poligonum habens latera
numero paria, sive à quaternario, sive tantum à binario
mensurata; et convertatur figura circa catetum; Erit fa
ctum sphaerale solidum aequale cono cuidam, cuius quidem
basis aequalis sit universae superficiei solidi sphaeralis, al
titudo verò aequalis radio sphaerae.
Esto circa circulum figura poligona aequilatera ABC
DEH habens latera numero paria, et convertatur figura
circa catetum IL,
nicis, circularibus, et una cylindrica superficie, quando
à binario tantum, tunc erit solidum sphaerale sub co
nicis, et circularibus tantum superficiebus compraehensum.
Dico
MNO, qui basim habeat aequalem universae solidi sphae
ralis superficiei, altitudinem verò PN aequalem radio
sphaerae.
Hoc ostendetur similiter ut propositione 4 factum est.
Nam conus qui fit à triangulo IAQ in conversione circa
axem IL, aequatur cono qui basim habeat aequalem cir
culo qui fit ex radio IA, altitudinem verò aequalem radio
sphaerae QI, quia idem prorsus est. Solidum autem exca
vatum, quod fit à triangulo ABQ, aequale probatur cono
cuidam, cuius basis aequalis sit conicae superficiei factae
à linea AB, altitudo verò sit QR radius sphaerae. Ultimum
denique cylindricum solidum excavatum, factum à trian
gulo BQS (quando poligoni latera à quaternario mensu
rantur, aliàs cylindricum solidum nullum est) aequatur
cono cuius basis aequalis sit cylindricae superficiei factae
à linea BS altitudo verò sit QS; et sic de altero hemi
sphaerio. Proptereà universum sphaerale solidum aequale
erit omnibus praedictis conis simul sumptis; et ideo ae
quale erit etiam cono MNO, qui omnibus illis simul
sumptis aequivalet; (quandoquidem basim habet omnibus
simul illorum basibus aequalem ex suppositione; altitudi
nem verò unicuique illorum aequalem, nempe radium
sphaerae). Quod etc.
Si circa circulum describatur poligonum habens latera
numero pario, et convertatur figura circa catetum, habebit
factum sphaerale solidum ad inscriptam sibi sphaeram
eam rationem, quam universa solidi sphaeralis superficies
habet ad superficiem sphaerae.
Manente praecedentis propositionis constructione, esto
sphaerale solidum cuius catetus, et axis sit AB; centrum
autem sphaerae sit C. Dico sphaerale solidum ad inscri-
ficies ad superficiem sphaerae.
Concipiatur enim in hemisphaerio conus DAE, et in
telligatur alius conus FGH, cuius basis FH aequalis sit
universae superficiei solidi sphaeralis, altitudo verò IG
aequalis radio sphaerae; et erit per praecedentem sphae
rale solidum aequale cono FGH.
Propter aequalitatem ergo, erit sphaerale solidum ad
conum FGH, ut superficies universa sphaeralis solidi,
ad basim coni FGH, conus autem FGH, ad conum DAE
(ob aequalem altitudinem) est ut basis circa FH, ad basim
circa DE; denique conus DAE, ad sphaeram, est ut
basis circa DE ad superficiem sphaerae (nempe in ratione
subquadrupla): Propterea erit ex aequo sphaerale solidum
ad inscriptam sibi sphaeram, ut universa sphaeralis solidi
superficies ad superficiem sphaerae. Quod etc.
Si circa circulum describatur poligonum habens latera
numero paria, et convertatur figura circa catetum; Ha
bebit factum sphaerale solidum ad inscriptam sibi sphae
ram, eam rationem, quam habet composita recta linea ex
diametro sphaerae, et ex tertia proportionali (si fiat ut
semidiameter sphaerae ad semilatus poligoni, ita semilatus
ad aliam), ad diametrum sphaerae.
Manente praecedentium propositionum constructione,
esto sphaerale solidum cuius catetus, et axis sit AB; cen
trum autem sphaerae sit C. Fiat angulus CDE rectus,
latus poligoni BD. Dico sphaerale solidum ad inscriptam
sibi sphaeram esse ut EA ad AB; nempe ut composita
ex diametro sphaerae AB, et tertia proportionali BE, ad
diametrum sphaerae AB. Concipiatur circa sphaeram de
scriptus cylindrus FLMI, et per puncta A; B; E produ
cantur plana FI, LM, GH, ad axem erecta.
Erit ergo, per praecedentem, sphaerale solidum ad in
scriptam sibi sphaeram, ut superficies solidi ad superficiem
sphaerae; hoc est, sumptis aequalibus, ut superficies cy
lindri FGHI ad superficiem cylindri FLMI; hoc est ut
linea AE ad AB. Quod etc.
partis.
Si circà circulum describatur poligonum habens latera
numero paria, et convertatur figura circa catetum; erit
factum sphaerale solidum ad suam sphaeram, ut duo qua
drata, nempe ut quadratum diagonalis, et quadratum cateti
simul, ad duplum quadrati eiusdem cateti.
Esto circa circulum, cuius centrum A, descriptum po
ligonum habens latera numero paria, et convertatur figura
circa catetum BC:
EB ad BC. Dico insuper solidum sphaerale ad suam sphae
ram esse, ut quadratum ex AD, simul cum quadrato ex
AC, ad duplum quadrati ex AC.
Nam EA ad AC est ut quadratum DA ad quadratum
AC; et componendo, erunt EA, et AC simul, hoc est
tota EB, ad AC, ut duo quadrata DA, AC simul ad qua
dratum AC; sumptisque consequentium duplis, erit EB
ad BC (hoc est solidum sphaerale ad sphaeram) ut duo
quadrata DA, AC simul, ad duplum quadrati ex AC.
Quod etc.
Si intrà circulum describatur poligonum habens latera
numero paria, et convertatur figura circà catetum; erit
sphaera ad inscriptum sibi solidum, ut integra diameter
sphaerae, ad secundam simul, et quartam proportionalium,
in ratione semidiametri sphaerae ad semicatetum poligoni.
Sit in circulo cuius diameter AB
poligonum habens latera numero pa
ria, et convertatur figura circa cate
tum CD: Ducanturque perpendicu
lares DF ad rectam HE, et FI ad
HD; et erunt quatuor lineae EH, HD,
HF, HI, in continua ratione semidia
metri HE ad semicatetum HD. Dico
sphaeram ad inscriptum solidum esse,
ut dupla HE ad
diameter sphaerae ad CI.
Intelligatur alia sphaera intra solidum inscripta. Erit
ergo exterior sphaera ad interiorem, ut EH ad HI, sive
ut dupla EH ad duplam HI; interior verò sphaera ad
solidum sphaerale est, ut duo quadrata ex HD, ad duo
quadrata HD, HE, hoc est ut duo quadrata ex HI, ad
duo quadrata ex HI, HF, hoc est (ut infrà ostendemus)
ut dupla HI ad HI, HD; Propterea erit ex aequo sphaera
exterior ad inscriptum sibi sphaerale solidum, ut dupla
HE, hoc est integra diameter sphaerae, ad HI, et HD
semidiam. sphaerae ad semicatetum poligoni. Quod etc.
decimi.
quadrata ex HI ad duo quadrata simul HI, HF ita esse
duplam HI ad HI, HD.
Nam ob angulum rectum HFD, erit ut quadratum FH
ad quadratum HI, ita recta DH ad HI, et componendo,
sumptisque consequentium duplis, erit ut quadrata FH,
HI, ad duo quadrata ex HI, ita duae rectae DH, HI, ad
duplam HI. Convertendo ergò, erunt duo quadrata ex HI,
ad duo quadrata HI, HF ut dupla HI, ad HI, HD simul.
Quod erat etc.
Si circà circulum describatur poligonum habens latera
numero imparia, et convertatur figura circa catetum poli
goni, erit factum sphaerale solidum aequale cono cuidam,
cuius basis aequalis sit universae superficiei solidi, altitudo
verò radio sphaerae sit aequalis.
Esto circuli centrum A, polig.
verò perimeter BCDEFGH. Et sint
latera eius numero imparia; conver
taturque figura circa catetum BI, ut
oriatur solidum sphaerale contentum
sub conicis superficiebus unicoque
circulo circa diametrum EF descri
pto. Ponatur iam conus LMN, qui
basim habeat aequalem universae su
perficiei sphaeralis solidi, altitudinem
verò OM aequalem radio sphaerae
AI. Dico solidum sphaerale aequale esse cono LMN.
Agatur per centrum sphaerae planum PQ ad axem
erectum, quod transuersè, secabit aliquod latus poligoni,
puta CD.
Erit iam rombus solidus, factus à conversione triang.
BCA, aequalis cono, qui basim habeat aequalem conicae
superficiei factae à linea BC; altitudinem autem aequalem
radio sphaerae AR. Solidum verò conicum excavatum
basim habeat aequalem superficiei, quae fit à linea CP
altitudinem verò aequalem radio sphaerae AS. Solidum
quoque excavatum, factum ex revolutione trianguli PDA,
aequatur cono, qui basim habeat aequalem superficiei co
nicae quae fit à motu lineae PD, altitudinem autem ae
qualem radio shpaerae AS. Eadem prorsum eodem modo
dicuntur de solido conico excavato, facto à triangulo DAE;
et de ultimo cono facto à revolutione trianguli EIA. Pro
pterea totum sphaerale solidum aequale erit omnibus prae
dictis conis simul sumptis, vel cono LMN, qui omnibus
illis praedictis aequivalet: (habet enim basim omnibus si
mul illorum basibus aequalem, altitudinem verò aequalem
Attulimus in hac Propositione Theor. 23, 24 et 27 p. partis; Nam
ex gyro trianguli BCA oritur rombus solidus ut in 23 p. partis. Ex
gyro trianguli CPA oritur solidum quoddam excavatum, quale relin
quitur si ex cono auferatur rombus solidus: ut in 24 p. partis. Denique
ex conversione trianguli DPA oritur solidum quoddam excavatum ha
bens basim circularem PQ: quale relinquitur si ex frusto conico conus
auferatur habens basim eandem cum maiore basi frusti conici, altitu
dinem quoque eandem ut in Prop. 27 p. partis.
Si circa circulum describatur poligonum habens latera
numero imparia, et convertatur
figura circa catetum; habebit fa
ctum sphaerale solidum ad inscri
ptam sibi sphaeram, eam rationem
quam universa sphaeralis solidi su
perficies habet, ad superficiem
sphaerae.
Manente praecedentis proposi
tionis constructione, sit sphaerale
solidum cuius catetus, sive axis sit
AB, centrum verò sphaerae sit C. Dico sphaerale solidum
superficies ad superficiem sphaerae.
Concipiatur in hemisphaerio conus DEF; et intelligatur
conus GHI cuius basis GI aequalis sit universae superfi
ciei solidi sphaeralis, altitudo verò LH aequalis sit radio
sphaerae, et erit per praecedentem, sphaerale solidum
aequale cono GHI.
Propter aequalitatem ergò, erit sphaerale solidum ad
conum GHI, ut superficies universa sphaeralis solidi, ad
basim coni GHI; conus autem GHI ad conum DEF (ob
aequalem altitudinem) est ut basis circa GI, ad basim
circa DF conus denique DEF, ad sphaeram est, ut ba
sis circa DF ad superficiem sphaerae (nempe in ratione
subquadrupla). Proptereà erit ex aequo, sphaerale solidum
ad inscriptam sibi sphaeram, ut universa sphaeralis solidi
superficies ad superficiem sphaerae. Quod etc.
Si circa circulum describatur poligonum habens latera
numero imparia, et convertatur figura circa catetum poli
goni, habebit factum sphaerale solidum ad inscriptam sibi
sphaeram eam rationem, quam habet linea composita ex
cateto poligoni et tertia proportionalium (si fiat, ut dia
meter sphaerae ad semilatus poligoni, ita semilatus ad
aliam), ad diametrum sphaerae.
Manente praecedentium constructione,
sit sphaerale solidum cuius catetus, at
que axis sit AB, centrum verò sphaerae
C, et diameter DB. Fiat angulus rectus
DEF,
posita diametro DB pro prima, et semi
latere poligoni BE pro secunda. Dico
sphaerale solidum ad inscriptam sibi
sphaeram esse ut tota AF ad DB.
Concipiatur circa sphaeram cylindrus MNOP, et per
puncta A, D, B, F, plana agantur ad axem erecta.
Erit ergo, per praecedentem, sphaerale solidum ad in
scriptam sibi sphaeram, ut superficies sphaeralis solidi
ut superficies cylindri GHIL ad superficiem cylindri
MNOP; hoc est ut recta AF ad BD per primam p. par
tis. Quod etc.
p. partis.
Si circa circulum describatur poligonum habens latera
numero imparia, et convertatur figura circa catetum poli
goni; habebit factum sphaerale solidum ad sphaeram eam
rationem quam habent quatuor simul termini nempe, ma
ximus,
(quandò ratio rectae GB ad GD continuata fuerit in tri
bus terminis.
Esto circulus cuius diameter AB, cen
trum verò G,
gonum habens latera numero imparia,
cuius catetus sit GB, et convertatur fi
gura circa CB; Factoque angulo GDF
recto, erit ratio rectae GB ad GD con
tinuata in tribus terminis GB, GD, GF;
uti propositum est. Dico solidum ad
sphaeram esse, ut GF, GB, simul cum GD bis sumpta, ad
ipsam GB quater sumptam.
Fiat alius angulus ADE rectus;
sphaeram per praecedentem, ut CE ad diametrum sphaerae
AB, hoc est ut EG, GD simul, ad diametrum sphaerae (sunt
enim aequales GC, GD) hoc est ut dupla EG, et dupla GD
ad duas diametros, hoc est ut FG, GB cum dupla GD, ad
quatuor semidiametros GB. Quod erat demon. etc.
infra.
EG bis sumptam, aequalem esse duabus FG, GB.
Quoniam ob angulum rectum, rectangula ABE, GBF,
aequalia sunt eidem quadrato BD, aequalia erunt et inter
se; ideoque latera eorum reciproca, nempe ut AB ad BG
subduplam, ita erit FB ad BE subduplam; aequales ergo
sunt FE, EB et tres rectae GF, GE, GB sunt in propor
tione Aritmetica; ideo EG bis sumpta aequalis erit duabus
FG, GB. Quod etc.
Si intra circulum describatur poligonum habens latera
numero imparia, et convertatur figura circa catetum poli
goni, erit sphaera inscriptum sibi sphaerale solidum, ut
sunt quatuor simul maximi termini, ad maiorem reliquo
rum semel, et medium bis, et minorem semel sumptum
(quando proportio CD ad CE continuata erit in quatuor
terminis).
Sit circulus cuius diameter AI, cen
trum verò C, et inscribatur poligonum
habens latera numero imparia; tum con
vertatur figura circa catetum AD. Fiant
que anguli CEB et CBF recti, eritque
ratio CD ad CE continuata in quatuor
terminis CD, CE, CB, CF. Dico sphaeram
ad inscriptum sibi solidum sphaerale
esse, ut CF quater sumpta, ad CB semel, CE bis, et CD
semel, simulque sumptas.
Intelligatur alia sphaera cuius semidiameter CD: in
scripta in solido. Erit ergo maior sphaera ad minorem ut
cubus EC ad cubum CD vel recta FC ad CD, vel ut FC
quater, ad CD quater; sphaera verò minor inscripta, est
ad solidum sphaerale, (per praecedentem) ut CD quater
sumpta, ad CB semel, CE bis, et CD semel: Propterea
erit ex aequo, maior, sive circumscripta sphaera, ad suum
sphaerale solidum, ut CF quater sumpta, ad CB semel, CE
bis, et CD semel sumptas. Quod etc.
decimi.
Hactenus sex praecipua Theoremata de solidis sphaeralibus demon
strata sunt. Sequuntur nunc quaedam scitu non iniucunda, et ad do
ctrinam spectantia.
Si intra sphaeram descriptum sit sphaerale solidum pa
rilaterum,
excessum, quo ipsa solidum superat, in duplicata ratione
diametri sphaerae ad latus poligoni.
Sit in circulo cuius centrum A de