Casati, Paolo Mechanica 1684 Lyon la casat_mecha_017_la_1684.xml 017.xml

R. P. PAULI CASATI MECHANICA.

R. P. PAULI CASATI PLACENTINI SOCIET. JESU MECHANICORUM LIBRI OCTO, IN QUIBUS UNO EODEMQUE

principio Vectis vires Phy&longs;icè explicantur & Geometricè demon&longs;trantur,

Atque Machinarum omnis generis componendarum methodus proponitur.

LUGDUNI, Apud ANISSONIOS, JOAN, POSUEL & CLAUDIUM RIGAUD.

M. D C. LXXXIV.CUM PRIVILEGIO REGIS.

CHRISTIANISSIMO GALLIARUM ET NAVARRÆ REGI LUDOVICO MAGNO.

AD Maje&longs;tatis Tuæ pedes,REX INVICTISSIME, me, meámque hanc de rebus Mechanicis lucubrationem, ignotus homo, vix forta&longs;&longs;e cre­dibili confidentiâ, &longs;i&longs;to: Sed quâ Regiâ comitate omnium animos concilias, eâdem &longs;u&longs;tentor, ne repul&longs;am timeam. In Te Orbis univer&longs;i conjecti &longs;unt oculi, quos Tuæ Gloriæ &longs;plendor allicit: à communi feli-citate quid me paterer excludi? Amplißima Tua in Societatem no&longs;tram merita, quorum nullam partem, ne cogitandâ quidem gratiâ, con&longs;equi po&longs;&longs;umus, hoc &longs;altem officij ab univer&longs;o Ordine re­petunt, ut &longs;inguli, quem cordi penitißimè impre&longs;&longs;um ge&longs;tamus non ingrati LVDOVICVM, in libris palàm in&longs;criptum velimus. Me verò Natu­ræ atque Artis mutuam &longs;ocietatem coëuntium in Machinis, ferè dixerim, miracula contemplari a&longs;&longs;uetum rapuere ad mirabundum, quæ ip&longs;e patra&longs;ti, & bello, & pace, egregia atque præclara facinora non modò mirabilia, &longs;ed prodigiis &longs;imilia. Neque illa quidem aut ex rerum magnitudine ac difficul­tate, aut ex multiplicato numero, aut ex di&longs;simi­lium varietate, aut ex &longs;erie non interruptâ, me­tienda duxi, quamquam & in his admirabilitatis plurimum in&longs;it: Verùm longè omnem admirationem multúmque &longs;uperare mihi videtur, quòd paucis lu&longs;tris vel &longs;æcula complexus, unus pluribus Regibus par, tot, tantáque perficere valui&longs;ti. Ingentis pon­deris gravitatem vincit adhibita Machina, &longs;ed diuturno impul&longs;u agitanda, ut proficiat aliquid: At plurima immen&longs;is munita difficultatibus exiguo tem­poris &longs;patio expugnare, atque ad optatum exitum perducere, ita Tuum e&longs;t, REX INVICTISSIME, ut quemadmodum rerum ge&longs;tarum gloriâ, ac nomi­nis celebritate, nemini &longs;uperiorum Regum &longs;ecundus prædicaris, &longs;ic Tibi &longs;ecundum, qui Tuis planè in­&longs;i&longs;tat ve&longs;tigiis, ventura &longs;æcula &longs;perare vix audeant. Patere igitur pro &longs;ummâ, quâ præditus es, huma­nitate, qualemcumque hanc rerum Mechanicarum tractationem Regio in&longs;igniri Nomine, ut, quos meas ha&longs;ce commentationes legere non piguerit, vel hinc di&longs;cant, aliud e&longs;&longs;e non imitabile genus Facultatis, quâ ingentia citò perficiantur, &longs;i LVDOVICI MAGNI mens acce&longs;&longs;erit. Incolumem Te diu &longs;ervet DEVS Catholicæ Fi­dei incremento, Regníque Tui felicitati; audiát­que bonorum omnium Largitor vota, quæ pro Ma­je&longs;tate Tuâ &longs;upplex nuncupat

MAJESTATIS Tuæ

Parmæ Kal, Maij 1683.

Humillimus atque Ob&longs;equenti&longs;&longs;imus Servus PAULUS CASATUS è SOC. JESU. Facultas R. P. Provincialis Societatis Je&longs;u in Provincia Veneta.

EGo Octavius Rubeus Societatis Je&longs;u in Provincia Veneta Præpo&longs;itus Provincialis, pote&longs;tate ad id mihi factâ ab Adm. R. P. N. Præpo&longs;ito Generali Jo. Paulo Oliva, faculta­tem facio, ut Opus in&longs;criptum, Mechanichorum Libri octo, Authore P. Paulo Ca&longs;ato Societatis No&longs;træ Sacerdote, eju&longs;dem Societatis Doctorum hominum judicio approbatum, typis mandetur, &longs;i ita iis, ad quos pertinet, videbitur. Cujus rei gratiâ has litteras meâ manu &longs;ub&longs;criptas, & &longs;igillo officij mei munitas dedi. Parmæ 23. Februarij 1681.

OCTAVIUS RUBEUS.

Summa Privilegy à Chri&longs;tiani&longs;&longs;imo Rege conce&longs;&longs;i.

LUDOVICUS MAGNUS Galliarum & Navarræ Rex Chri&longs;tiani&longs;&longs;imus, Diplomate &longs;uo &longs;anxit, nequis per univer&longs;os Regnorum &longs;uorum fines intra decem proximos annos à die publicationis exemplarium computandos, imprimat &longs;eu typis excudendum curet & venale habeat Opus quod in&longs;cribi­tur, Mechanicorum Libri octo, Authore R. P. Paulo Ca&longs;ato Soc. Ie&longs;u; præter Ani&longs;&longs;onios Bibliopolas Lugdunen&longs;es, aut illos quibus ip&longs;imet conce&longs;&longs;erint. Prohibuit in&longs;uper eadem auctoritate Regia omnibus &longs;uis &longs;ubditis, idem Opus extra Regni &longs;ui limites imprimendum curare, & impre&longs;&longs;um divende­re, vel quempiam ubicumque fuerit ad id agendum impellere; ac in&longs;tigare &longs;ine con&longs;en&longs;u dictorum ANISSONIORUM; Qui &longs;ecus faxit, confi&longs;ca­tione librorum, aliaque gravi pœnâ multabitur, uti latius patet in diplo­mate regio. Dabatur Ver&longs;alis die vige&longs;ima prima Januarij anno Dom. 1684.

Ex mandato Regis.

JUNQUIERES.

MECHA

AD LECTOREM.

SERO in lucem prodit hæc Me­chanicorum tractatio, & vix fide me abduco, quam dedi, cùm Di&longs;­&longs;ertationes de Terrâ Machinis motâ qua&longs;i Prodromum emi&longs;i ante plures annos: &longs;cilicet à &longs;tudiis tunc ab&longs;tra­ctus, utpote alieni juris, & ad mu­nera his non affinia tran&longs;latus, mul­tam &longs;alutem & Mathematicis di&longs;ciplinis & Phy&longs;icis dicere coactus &longs;um; adeò ut demum tot elap&longs;is annis urgente jam &longs;enio cogitationem omnem abjecerim de huju&longs;modi com­mentationibus, diffidens me po&longs;&longs;e ad hanc &longs;criptionem &longs;atis temporis invenire, quin eam proxima mors interci­peret, & &longs;u&longs;ceptum alieni&longs;&longs;imo tempore laborem irritum faceret. Adde quòd (pro meâ negligentiâ, quæ calamo parcit) temporis diuturnitate deletæ ex animo pleræque imagines vix tenue ve&longs;tigium reliquerant, cui novis indu­ctis coloribus eas redintegrari po&longs;&longs;e confiderem. Amico­rum tamen officio&longs;is &longs;timulis me urgeri pa&longs;&longs;us &longs;um, ut &longs;ub­ci&longs;ivis, quæ incurrebant, temporibus tentarem, an de&longs;ti­natam animo tractationem, cujus brevem Synop&longs;im au­ditoribus meis in Romano Collegio, anno labentis &longs;æculi decimi &longs;eptimi quinquage&longs;imo quarto, tradideram, re­dordiri, & aliquâ ratione perficere liceret. Licuit autem, præter &longs;pem, toties dimi&longs;&longs;um calamum re&longs;umere, ut tan-dem de &longs;ingulis Mechanicis Facultatibus aliquid me &longs;crip­&longs;i&longs;&longs;e invenerim, quod Mathematicarum di&longs;ciplinarum can­didatis profuturum amici cen&longs;uerunt, &longs;i publici juris fieret. Quapropter alienæ utilitati &longs;erviendum potiùs fuit, quàm meæ voluntati.

Verùm nete moveat, Amice Lector, quòd Mechanici in&longs;cribantur libri, cùm tamen aliqua ad Centrobaryca, ali­qua ad Statica pertineant. Cùm enim hæc ad pleniorem eorum intelligentiam, quæ de Machinis di&longs;putanda erant, referantur, nomen à &longs;copo de&longs;umendum fuit: Nec decrat ex Ari&longs;totele (&longs;i tamen ip&longs;i tribuenda &longs;it illa tractatio) &longs;uf­fragium, qui Mechanicas Quæ&longs;tiones in&longs;crip&longs;it libellum, in quo non de &longs;olis Mechanicis facultatibus agitur.

Methodum ne culpes, quòd non in Theoremata & Propo&longs;itiones rem totam dige&longs;&longs;erim, &longs;ed in Capita di&longs;tri­buerim, & quidem aliquando longiu&longs;cula: Brevitati nimi­rum &longs;tudens non amavi codicem titulis implere, ne fortè, ad o&longs;tendendam con&longs;equentium cum præcedentibus con­nexionem, cogerer idem &longs;æpiùs inculcare. Facilius au­tem duxi ea, quæ conjuncta &longs;unt, uno eodemque ca­pite complecti, ut ex ipsâ verborum con&longs;ecutione re­rum cognatio innote&longs;cat. Præterquam quod, &longs;i formâ illâ Mathematicis familiari u&longs;us fui&longs;&longs;em, animum forta&longs;&longs;e induxi&longs;&longs;es, me mihi ineptè blandiri, & qua&longs;i Geometri­cas ratiocinationes obtrudere ea, quæ &longs;atis probabili con­jecturâ &longs;tabilire conatus &longs;um. Quamvis enim non pauca attulerim, quæ Geometricas demon&longs;trationes recipiunt, nec mihi videar p&longs;eudographis &longs;yllogi&longs;mis deceptus; quia tamen & apud Phy&longs;icos & apud Mathematicos agenda erat cau&longs;a, multa fuere ad Philo&longs;ophicas rationes revocan­da; & quidem, quoad ejus fieri potuit, à receptis in &longs;cho-lis opinionibus mihi non erat hìc recedendum, ne quid temerè &longs;ine argumentis proferrem, aut ne longiùs ab in­&longs;tituto recederem, &longs;i quid novi, quæ&longs;itâ veri &longs;imilitudine, molirer. Hoc videlicet mihi poti&longs;&longs;imum curæ fuit, ut Phy­&longs;icam admirandorum per Machinas motuum cau&longs;am in­ve&longs;tigarem: in Phy&longs;icis autem modum &longs;ciendi Geome­tricum inquirens, ne ab Ari&longs;totele redarguerer, timerem. Quare alia Geometricè, alia Phy&longs;icè tractata æquo animo patere.

Stylum autem quid excu&longs;em? Non e&longs;t, fateor, con­&longs;tans & perpetuus, &longs;uíque &longs;imilis: tum quia non eadem &longs;emper &longs;ubjecta materia e&longs;t, tum quia, prout tempus fe­rebat, animum inæqualiter affectum ad &longs;cribendum at­tuli; nec poterat æquabiliter fluere toties interci&longs;a oratio.

Unum e&longs;t inter cætera, quod forta&longs;&longs;e de&longs;ideres, nimi­rum illorum, qui de hoc eodem argumento &longs;crip&longs;erunt, &longs;ententias explicari, & quæ à me dicuntur, eorum autho­ritate muniri. Plurimum &longs;anè mihi lucis afful&longs;i&longs;&longs;et ex do­ctorum virorum Commentariis, neque contemnenda or­namenti acce&longs;&longs;io hujus meæ lucubrationis tenuitati fieret ex diver&longs;is Authorum opinionibus: Verùm ut nunc res&longs;e ha­bet, opportunâ librorum &longs;upellectile de&longs;titutus authorum mentionem facere plenam non potui, jejunam non debui, ne quis per contemptum prætermi&longs;&longs;us videretur. Mihi autem non ea e&longs;t memoriæ firmitas, quæ, quid aliquando lege­rim, aut ubi legerim, &longs;atis explicatâ recordatione &longs;uggerat. Quòd &longs;i placui&longs;&longs;et, corrogatis aliunde libris, magnificam hanc eruditionis pompam meæ qualicumque commenta­tioni adhibere, non &longs;atis otii ad legendum &longs;uppetebat, & nimium temporis po&longs;tula&longs;&longs;et &longs;criptio, &longs;i exponendæ pri­mùm, dein confirmandæ aut refellendæ fui&longs;&longs;ent aliorum &longs;ententiæ: propterea &longs;atius duxi, quæ animo occurrebant, pro meâ con&longs;uetudine breviter &longs;implicitérque &longs;cribere, vix aliquando tactâ alicujus Authoris opinione, quam in adver&longs;ariis jampridem notatam inveni.

Nec te pluribus volo, Amice Lector. Multa habebis, quæ pro tuâ humanitate mihi condones, plura quæ ama­nuen&longs;i, plurima forta&longs;&longs;e quæ Typographo, ubi præ&longs;ertim de Numeris, & de Majori aut Minori Ratione &longs;ermo e&longs;t; facilis enim contingit o&longs;citanti hallucinatio, ut ab Auto­grapho aberret exemplar, & Numerus numero, verbum verbo commutetur: Non ægrè tamen ex adjunctis peti poterit correctio. In iis verò, in quibus à me per impru­dentiam peccatum fuerit, à tuâ Sapientiâ facilè patiar me dedoceri. Vale.

ELENCHUS

ELENCHUS CAPITUM.

LIBER PRIMUS. De Centro Gravitatis.

CAP.I. QVid &longs;it Centrum Gravium & Levium. II. An corpora prædita &longs;int gravitate & levitate. III. Quid &longs;it Centrum Gravitatis, & Linea Directionis. IV. An gravia centro vicina minùs gravitent. V. Qua ratione Centrum gravitatis corporum inveniatur. VI. Affertur ratio prædictarum praxeon. VII. Quomodo gravia &longs;ponte a&longs;cendentia de&longs;cendant. VIII. Cur gravium in plano inclinato de&longs;cendentium alia repant, alia rotentur. IX. Cur turres inclinatæ non corruant. X. An plurium &longs;tructurarum capax &longs;it Mons, quàm &longs;ubjecta planities. XI. Quomodo animalium motus ordinentur ex centro gravitatis. XII. An tellus moveatur motu trepidationis. XIII. Qua ratione minuatur gravitatio in plano inclinato. XIV. Qua ratione corpus gravitet in planum inclinatum. XV. Inquiruntur Rationes gravitationis corporum &longs;u&longs;pen&longs;orum. XVI. Tractiones ac elevationes obliquæ expenduntur.

LIBER SECUNDUS. De Cau&longs;is Motûs Machinalis.

CAP.I. QVem ad finem Machinæ in&longs;truantur. II. Impetûs motum proximè efficientis natura explicatur. III. Qua ratione &longs;emel conceptus impetus pereat. IV. Qua ratione vis movendi cum impedimentis comparetur. V. In quo Machinarum vires &longs;ita &longs;int. VI. Quid attendendum &longs;it in Machinæ collocatione, at que materiæ. VII. Præ&longs;tetne Machinam augere? an componere? VIII. Cur majores rotæ motum juvent præ minoribus. IX. Quid cylindri & Scytalæ ad faciliorem ponderis motum præ&longs;tent. X. Circulorum Concentricorum motus explicatur.

LIBER TERTIUS. De Libra.

CAP.I. LIbræ forma & natura exponitur. II. Libræ inæqualium brachiorum expenditur. III. Quomodo Corporum æquilibria explicentur. IV. An, & cur libra ab æquilibrio dimota ad illud redeat. V. An fieri po&longs;&longs;it libra Curva. VI. Quanam libræ &longs;int omnium exactißimæ. VII. Libræ dolo&longs;æ vitia reteguntur, VIII. Stateræ Natura & Forma explicatur. IX. Antiquorum Statera examinatur. X. Libræ & Stateræu&longs;us extenditur. XI. Fundamenta pramittuntur ad explicandum, Cur gravia &longs;u&longs;pen&longs;a modò præponderent, modò æquilibria &longs;int. XII. Præponderatio & Æquilibritas gravium fune &longs;u&longs;pen&longs;orum con&longs;ideratur. XIII. An aliqua &longs;it Libræ Obliquæ utilitas.

LIBER QUARTUS. De Vecte.

CAP.I. VEctis forma & vires explicantur. II. Quid in hypomochlij collocatione &longs;it ob&longs;ervandum. III. Quaratione &longs;tatuendus &longs;it Ponderi locus in Vecte primi generis. IV. Momenta Ponderis in Vecte &longs;eaundi generis con&longs;iderantur. V. Quæ &longs;it Ratio Vectis hypomochlium mobile habentis. VI. Quanam &longs;int momenta Vectis Pondus fune connexum tra-hentis. VII. Quid conferat Potentiæ moventis applicatio ad Vectens. VIII. Oneris ex Vecte pendentis momentum inquiritur. IX. An duo pondus ge&longs;tantes æqualiter premantur. X. An vis Ela&longs;tica ad aliquod Vectis genus pertineat. XI. Cur longiora corpora faciliùs flectantur, difficiliùs &longs;u&longs;tineantur. XII. Vnde oriantur forcipum, & forficum vires. XIII. Cur Tollenones juxta puteos con&longs;tituantur. XIV. Remoram vires in agenda navi expenduntur. XV. Quomodo Naves à Gubernaculo moveantur. XVI. An Malus in motu navis habeat Rationem Vectis. XVII. An ex Rationibus Vectis pendeat u&longs;us Anchoræ. XVIII. Plures Vectis u&longs;us exponuntur.

LIBER QUINTUS. De Axe in Peritrochio.

CAP.I. Axis in Peritrochio forma, & vires de&longs;cribuntur. II. Succulæ & Ergata u&longs;us con&longs;ideratur. III. Tympani à calcante circumacti vires expenduntur. IV. An Axis in Peritrochio inveniatur etiam &longs;inè tractione. V. Axium in &longs;uis Peritrochiis Compo&longs;itione vires augentur. VI. Tympanorum dentatorum u&longs;us. & vires exponuntur. VII. Moletrinarum artificium ex Axe in Peritrochio pendet. VIII. Axis cum Vecte compo&longs;itus auget Potentiæ momenta. IX. Multiplex Rotarum dentatarum u&longs;us innuitur.

LIBER SEXTUS. De Trochlea.

CAP.I. TRochlearum forma & vires exponuntur. II. An Trochlea ad Vectem revocanda &longs;it. III. An Orbiculi Magnitudo quicquam conferat. IV. Qua Ratione Trochlearum vires augeantur. V. Trochlea Trochleis additæ plurimum augent momenta Po-tentiæ. VI. Trochlearum ope moveri pote&longs;t pondus velociter. VII. Quàm validum e&longs;&longs;e oporteat Trochlearum retinaculum. VIII. Aliqui Trochlearum u&longs;us indicantur.

LIBER SEPTIMUS. De Cuneo, & Percu&longs;&longs;ionibus.

CAP.I. CVnei farma & vires explicantur. II. Cunei inflexi v&longs;us ad movendum. III. Cuneus Perpetuns circulo excentrico effingitur. IV. Ex Cylindro con&longs;trui pote&longs;t Cuneus Perpetuus. V. Cuneum Perpetuum Circulus inclinatus imitatur. VI. Vnde oriatur vis Percu&longs;&longs;ionis. VII. Quàm di&longs;pares ex motûs velocitate &longs;int Percu&longs;&longs;iones. VIII. An validior &longs;it ictus Malles à Situ Verticali ad Horizonta-lem, an verò ab Horizontali ad Verticalem de&longs;cendentis. IX. Quomodo Percu&longs;&longs;iones ex Mele pendeant. X. Quid conferat re&longs;i&longs;tentia corporis percu&longs;&longs;i. XI. Quomodo ex Percu&longs;&longs;ionibus determinentar Reflexiones. XII. Quomodo Impetus in Percu&longs;&longs;ions communicetur. XIII. Cunei u&longs;us promovetur.

LIBER OCTAVUS. De Cochlea.

CAP.I. COchleæ forma & virtus de&longs;cribitur. II. An utilis &longs;it Cochlea duplex contraria. III. Cochlea cum Vecte, atque cum Axe componitur. IV. Cochleæ Infinitæ vires explicantur. V. Cochlea u&longs;us aliqui indicantur.

MECHANICORUM

LIBER PRIMUS.

De Centro Gravitatis.

MACHINARUM vires, quibus innatæ corporum in motum aut quietem propen&longs;ioni ob&longs;i&longs;timus, explo­raturus, præterire non po&longs;&longs;um gravitatem ip&longs;am: ne &longs;cilicet ignoretur, quid arte vincendum &longs;it. Ideò primum hunc Librum Centro gravitatis tribuen­dum cen&longs;ui, cùm plura ex illo pendeant examinanda in po&longs;te­rioribus. Neque tamen hîc &longs;ubtili&longs;&longs;imam illam &longs;tatices partem per&longs;equar, quæ in corporibus &longs;ingulis gravitatis centrum in­ve&longs;tigat: id enim, & abundè ab aliis præ&longs;titum, & mihi in hac tractatione minimè nece&longs;&longs;arium; quippe cui &longs;atisfuerit cen­trum illud phy&longs;icè per&longs;pectum habere, quatenus præcaven­dum e&longs;t, ne alienâ ponderis ad machinam applicatione longè alia fiat momentorum ratio, quàm oporteat. Ut autem Centri gravitatis notitia clarior habeatur, non inutile ducam quæ&longs;tio­nes aliquot ad illud enucleatiùs explicandum pertinentes ad­dere, ut ip&longs;is etiam tyronibus fiat &longs;atis: quamquam enim illis machinalis &longs;cientia carere po&longs;&longs;e alicui forta&longs;&longs;e videatur, rem tamen penitiùs intro&longs;piciens eas extrà mechanicæ con&longs;idera­tionis fines po&longs;itas non e&longs;&longs;e cogno&longs;cet.

CAPUT I.

Quid &longs;it Centrum gravium, & levium.

QUoniam hæc rerum univer&longs;itas corpora diver&longs;æ inter &longs;e rationis complectitur, eorum ordo aliquis nece&longs;&longs;ariu, fuit ut &longs;uo unumquodque loco di&longs;poneretur; atque adeò æquum fuit, ut &longs;ingulis à natura ea tribueretur facultas, quâ & &longs;e &longs;uo in loco, hoc e&longs;t, juxta in&longs;itam propen&longs;ionem &longs;ibi debito, con­&longs;ervare po&longs;&longs;int, & ad illum &longs;e ip&longs;a promovere, &longs;i fortè indè dimota fuerint. Quia verò æqualia non ni&longs;i æqualiter, &longs;imili­que ratione di&longs;ponenda erant, nullum autem corpus præter &longs;phæram habet perfectam in partium di&longs;po&longs;itione æqualitatem, debuerunt corpora omnia orbem unum con&longs;tituere. At in &longs;phæra punctum unum e&longs;t, à quo æqualibus radiis extremæ &longs;uperficiei partes removentur: igitur ex ordine ad punctum hoc, quod Centrum dicitur, comparanda &longs;unt corpora; qua­tenus cùm naturâ impellente moventur, ut in loco &longs;ibi debito, à quo per vim &longs;ejuncta fuere, demum con&longs;i&longs;tant, vel ad cen­trum hoc accedunt, vel ab eo recedunt.

Et quidem &longs;i ad centrum accedant, gravitare dicuntur, &longs;i verò recedant, levitare: & quæ propiora centro con&longs;i&longs;tunt, graviora, quæ autem remotiora, leviora quoque cen&longs;entur &longs;ecundùm &longs;peciem gravitatis, & levitatis: quicquid &longs;it quod æqualia e&longs;&longs;e po&longs;&longs;int &longs;ecundùm gravitatem ab&longs;olutam, aut etiam &longs;æpè contingat minus habere gravitatis ab&longs;olutæ id, quod e&longs;t gravius &longs;ecundùm &longs;peciem. Sic libra plumbi æqualis e&longs;t libræ aquæ, immò minor centum libris aquæ; quia tamen plum­bum infra aquam de&longs;cendens fit centro vicinius, etiam gra­vius e&longs;t &longs;ecundùm &longs;peciem. Quod &longs;i comparare velis duo cor­pora &longs;olida, quæ &longs;ibi &longs;ua duritie ita ob&longs;i&longs;tunt, ut neutrum intra alterum moveri po&longs;&longs;it tanquam in medio; illud e&longs;&longs;e &longs;ecundùm &longs;peciem gravius affirmabis, quod datâ paritate molis cum alio corpore, cum quo comparatur, &longs;taterâ expen&longs;um in eodem medio, in quo utrumque gravitat puta in aëre, plus habere ponderis deprehendes. Sic aurum e&longs;t ferro gravius in &longs;pecie, quia ex æqualibus molibus auri & ferri, aurea e&longs;t pondero&longs;ior.

Generatim autem loquendo ea &longs;unt in &longs;pecie graviora, quæ &longs;unt den&longs;iora, ea verò in &longs;pecie leviora, quæ rariora: nam & inflata ve&longs;ica ob aërem con&longs;tipatum gravior e&longs;t, quàm flaccida; & Æolipilam candentem, aëre intus vi caloris raro, leviorem primùm, po&longs;teà, ubi refrixerit, graviorem e&longs;&longs;e experimento didicimus, aëre a&longs;&longs;umptam raritatem abjiciente. Cùm enim radij à &longs;phæræ centro ad &longs;uperficiem ducti longiùs à &longs;e invi- cem recedant, æquum fuit, ut quæ plus habent materiæ atque &longs;ub&longs;tantiæ &longs;ub minori mole, in angu&longs;tiore &longs;patio collocarentur; ea verò, quæ &longs;ub majoribus dimen&longs;ionibus continentur, am­pliora &longs;patia occuparent, ubi radij magis di&longs;tant: ut videlicet hac ratione æqua &longs;ub&longs;tantiæ di&longs;tributio fieret in totâ &longs;phærâ. Hinc vides, cur idem corpus, eo ip&longs;o quod rarum fit, a&longs;cendat, ut aqua in vaporem re&longs;oluta (ni&longs;i aliunde ad de&longs;cendendum determinetur, ut aurum fulminans) quia materies eadem &longs;ub majoribus dimen&longs;ionibus petit longiùs abe&longs;&longs;e à centro, ibiquè tanti&longs;per conquie&longs;cit, dum con&longs;tipata, atque minorem in mo­lem redacta, iterum de&longs;cendat.

Quare centrum hoc, quod motus, vel quies corporum re&longs;pi­cit, dicitur Centrum gravium, & levium; atque idem creditur e&longs;&longs;e cum centro univer&longs;i: vel &longs;altem (ne parùm utili nos di&longs;pu­tatione torqueamus) centrum eorum, quæ in hac &longs;phærâ ele­mentari gravia, aut levia dicuntur, idem e&longs;t cum centro ter­raquei hujus globi, ut quotidiana docet experientia: quicquid &longs;it, an pars lunaris globi, &longs;i à lunâ &longs;ejungeretur, reditura e&longs;&longs;et ad lunam, ut ad centrum &longs;ui motus. Tam itaquè, quæ huju&longs;mo­di centro proxima &longs;unt, deor&longs;um po&longs;ita dicuntur, &longs;ur&longs;um verò, quæ ab eo longiùs collocata &longs;unt. Hinc telluris &longs;uperficiei in­&longs;i&longs;tentes caput &longs;ur&longs;um, pedes deor&longs;um habere dicimur. Ille verò, quamvis rectus, & pedes, & caput &longs;ur&longs;um haberet, cu­jus umbilicus huic centro univer&longs;i congrueret. Per quod pa­riter centrum &longs;i &longs;cala ducta intelligatur, duo po&longs;&longs;ent &longs;ibi non occurrere invicem, licet alter a&longs;cenderet, alter de&longs;cenderet; hic &longs;iquidem accederet ad centrum, ille inde recederet: per eam verò po&longs;&longs;et uterque a&longs;cendere, & tamen licet, æquali mo­tu moverentur, &longs;emper invicem di&longs;tarent magis, quò à centro ad oppo&longs;itas partes recederent.

CAPUT II.

An corpora prædita &longs;int gravitate, & levitate.

INter ea, quæ planè homogenea &longs;unt, ordo e&longs;&longs;e non pote&longs;t à naturâ in&longs;titutus: hinc &longs;i nulla e&longs;&longs;et corporum di&longs;&longs;imilitudo, &longs;ed ex omninò &longs;imilibus &longs;ub&longs;tantiæ partibus totus hic orbis conflaretur, nulla quoque e&longs;&longs;et aut gravitas, aut levitas. Quid enim hæc potiùs pars, nulla naturæ conditione à cæteris di&longs;cre­ta, petat abe&longs;&longs;e à centro, illa verò exigat in eo conquie&longs;cere? verùm quia multiplici corporum genere coagmentata rerum univer&longs;itas inconcinna e&longs;&longs;e non potuit, &longs;uum cuique locum na­tura tribuit, in quo &longs;e &longs;i&longs;teret, ut infra hæc quidem de&longs;cende­ret, &longs;uprà illa verò a&longs;cenderet, &longs;i quando &longs;ibi invicem con­tigua fierent ordine præpo&longs;tero, nec ullus e&longs;&longs;et motui obex. Cùm itaque corpora &longs;ingula in&longs;itam habeant propen&longs;ionem (ab Ari&longs;totele dicitur o(rmh/) qua petunt certum locum in uni­ver&longs;o; con&longs;tat præter de&longs;cendentium gravitatem dari etiam po­&longs;itivam levitatem, quâ corpus aliquod &longs;e ip&longs;um promovet ad &longs;uperiores partes univer&longs;i à centro magis di&longs;tantes, neque &longs;o­lùm admittendam levitatem negativam, quâ corpora minùs gravia cen&longs;entur levia, &longs;i eorum cum gravioribus fiat compa­ratio. Nam &longs;i ea, quæ levia dicuntur, eatenus dicas a&longs;cendere, quatenus à gravioribus in inferiorem locum de&longs;cendentibus propelluntur; mihi æquè liberum erit tollere omnem po&longs;iti­vam gravitatem, &longs;olâ levitate admi&longs;sâ; & omnia pariter &longs;ol­vam dicendo ea gravia cen&longs;eri, quæ minùs levia &longs;unt, atque ideò tantùm de&longs;cendere, quòd extrin&longs;ecùs à levioribus a&longs;cen­dentibus loco pul&longs;a detrudantur, non quòd ab internâ faculta­te deor&longs;um impellantur. Quod &longs;i vel gravitas de medio tollen­da &longs;it, vel levitas, &longs;atius e&longs;t levitatem relinquere; naturâ vi­delicet ad altiora &longs;emper, & perfectiora a&longs;pirante, nec adeò contendente de infimo loco. Quare cùm per gravitatem &longs;olam æquè ac per &longs;olam levitatem motus i&longs;ti explicentur, cætero qui autem ingenita &longs;it unicuique corpori &longs;ui loci exigentia; utram­que admittere rationi maximè con&longs;entaneum fuerit.

Vitreum globum vacuum, qui in tubulum recurvum de&longs;i­nat, quoad fieri pote&longs;t, calefactum, ut inclu&longs;us aer rare&longs;cat, Hermeticè claude: tum adjiciatur congruens plumbi gravitas, quâ infra aquam deprimatur. Sit autem globus, unà cum ad­jecto plumbo, connexus cum exqui&longs;itæ libræ brachio, aut lan­ce, ejú&longs;que gravitas intrà aquam exploretur: ubi gravitas in­notuerit, adhuc &longs;ub aquâ retineatur globus, &longs;ed longiore for­cipe extremum tubuli caput occlu&longs;um frangatur: & animad- vertes globi vitrei cum appen&longs;o plumbo gravitatem augeri; cu­jus incrementum indicabitur ab addito in oppo&longs;itâ lance pon­dere ad con&longs;tituendum æquilibrium. Cùm itaque idem maneat vitrum, idémque plumbum, & nulla facta &longs;it alicujus gravita­tis acce&longs;&longs;io, illud unum &longs;upere&longs;t, quòd aör rarus intrà globum conclu&longs;us levior, quàm idem aör, aperto tubulo, &longs;ibi re&longs;titu­tus, plus elidit gravitatis plumbi & vitri; atque moles compo­&longs;ita ex plumbo, vitro, & aëre raro, &longs;ecundùm &longs;peciem levior e&longs;t, quàm moles ex plumbo, vitro, & aëre non raro. Aër igi­tur intra aquam ita levis e&longs;t, ut aliquid gravitatis imminuat: Nam &longs;i globum eundem ex aquâ extractum, omni aëre exclu­&longs;o, aquâ repleveris, & iterum eodem plumbo adjecto eju&longs;dem gravitatem intrà aquam examinaveris, illam adhuc majorem deprehendes; quia &longs;cilicet nulla levitas aöris ade&longs;t, quæ ali­quam deterat gravitatem, &longs;ed illa &longs;olùm perire videtur, quam infert di&longs;crimen gravitatum &longs;ecundùm &longs;peciem, ut ex Hy­dro&longs;taticis con&longs;tat. Neque &longs;u&longs;piceris hæc gravitatum incre­menta oriri ex aquâ &longs;ubeunte per apertum tubulum, cùm aër a&longs;&longs;umptam ex calore raritatem abjicit, &longs;e in naturalem &longs;uam molem re&longs;tituens, &longs;ivè, aëre pror&longs;us exclu&longs;o, ex aquæ globum implentis gravitate. Si enim vitrum aliud aut nullius, aut mo­dici&longs;&longs;imæ aquæ capax, &longs;ed eju&longs;dem in aëre ponderis cum a&longs;­&longs;umpto globo, &longs;imiliter in aquâ expendas, eandem invenies gravitatem, &longs;ive multâ, &longs;ive modicâ aquâ repletum fuerit. Non igitur aqua intrà aquam gravitatem auget.

Sed illud, ut reliqua &longs;ileam, non leviter &longs;uadere pote&longs;t cor­pora &longs;uis nutibus non deor&longs;um tantùm, &longs;ed etiam &longs;ur&longs;um co­nari, quod mihi haud ita pridem aliud inve&longs;tiganti contigit ob&longs;ervare. Cum enim animadverti&longs;&longs;em aliquando, quàm di&longs;­par e&longs;&longs;et gravitas aquæ dimidiam &longs;itulam implentis, &longs;i illa in &longs;u­perficie horizontali libraret &longs;e&longs;e, ac quandò &longs;uppo&longs;ita ligneo globo firmiter cum &longs;uperiore tigillo cohærenti altiùs ad latera a&longs;&longs;urgebat locum globo concedens, quem tamen non &longs;u&longs;tine­bat; &longs;ubiit animum cupido tentandi, an bubula ve&longs;ica inflata tran&longs;ver&longs;is virgulis infra va&longs;is labra depre&longs;&longs;a ita, ut eam aqua circumplecteretur, vim haberet pariter augendi momenta gra­vitatis; aquam &longs;iquidem cogebat a&longs;&longs;urgere ad altitudinem ma­jorem perpendicularem, ac quandò, ve&longs;icâ liberè innatante, &longs;ub&longs;idebat. Inveni tamen nullum planè ob&longs;ervari po&longs;&longs;e in gravitate di&longs;crimen, quamvis tam ampla e&longs;&longs;et ve&longs;ica, ut facilè dimidiam va&longs;is capacitatem impleret: in utroque enim ca&longs;u pon­dus fuit lib. 44 1/2. Id mihi, fateor, accidit præter opinionem:

Nam &longs;i ex pariete extet tigillus, cui adnectatur cylindrus P, aut ve&longs;ica ritè firmata, ferè im­plens capacitatem va&longs;is AB, va&longs;que illi &longs;up­ponatur ita, ut aqua deinde infu&longs;a po&longs;&longs;it libe­rè cylindro circumfundi; percipies onus lon­gè majus, quàm pro gravitate aquæ infu&longs;æ, &longs;i permitteretur &longs;ub&longs;idere: & &longs;i vas ex &longs;taterâ pendeat, adducto reductóve &longs;acomate appa­rebunt momenta gravitatis longè majora, quàm &longs;i tota illa aqua fundum peteret, & cylindri pars, quæ priùs immerge­batur, ab&longs;ci&longs;&longs;a, aut ve&longs;ica innataret. Intelligebam id ex majori altitudine perpendiculari aquæ &longs;upra eandem ba&longs;im oriri; nam depre&longs;&longs;o va&longs;e ita, ut paulatim cylindus emergat, & aqua &longs;ub­&longs;idat, &longs;emper minuitur pondus: idem futurum &longs;perabam, &longs;i ve&longs;ica intra aquam non ab extrin&longs;eco obice detineretur, &longs;ed à virgulis cum va&longs;e ip&longs;o connexis; quandoquidem aqua ad ean­dem pariter altitudinem a&longs;&longs;urgebat &longs;uper ba&longs;im eandem: at &longs;pem fefellit eventus. Nec alia mihi &longs;e obtulit probabilior ra­tio, quàm ut exi&longs;timarem aquam altiorem vehementius qui­dem deor&longs;um niti, ve&longs;icam tamen leviorem altiùs depre&longs;&longs;am, conantem &longs;ur&longs;um, æqualiter contendere, ut emergeret; cùm verò ni&longs;us i&longs;te &longs;ur&longs;um oppo&longs;itas virgulas, atque adeò vas cum illis connexum urgeret, elidi adver&longs;um impetum deor&longs;um, qui à majore altitudine perpendiculari aquæ oriebatur, & &longs;o­lum remanere conatum ex ip&longs;orum corporum &longs;ub&longs;tantiâ pro­manantem, quæ &longs;icut eadem &longs;emper erat, &longs;ivè innataret ve&longs;i­ca, &longs;ivè per vim immergeretur, ita eadem obtinebat gravita­tis momenta. Quo experimento (quamquam non me lateat, quid pro &longs;e afferre hîc po&longs;&longs;ent aliter &longs;entientes) vi&longs;us mihi &longs;um deprehendere non ob&longs;curum po&longs;itivæ levitatis ve&longs;ti­gium.

Ut autem levitatem corporibus adimendam a&longs;&longs;ererent in­genio&longs;i Academici, hoc poti&longs;&longs;imum ducti &longs;unt experimento. Ligneum cylindrum ABC

plano horizontali D, E, perpendicularem &longs;tatue­runt; & ut cylindri ba­&longs;is &longs;ubjecto plano exactè congrueret, laminas duas accurati&longs;&longs;imè lævigatas, tùm cylindri ba&longs;i, tùm &longs;ubjecto plano firmiter adnexas voluerunt. Tùm ne aër facilè inter utrum­que &longs;ubiret, erecto &longs;upra planum in orbem ex cretâ, aut cerâ aggerulo, argen­tum vivum infuderunt. Cylindrum extremo libræ jugo G, alligâ­runt, addito in oppo&longs;itâ libræ extremitate H pondere L cylin­dri pondus adæquante; quod utique cylindrum elevare non po­te&longs;t. Additum igitur e&longs;t & aliud pondus M u&longs;que eò, dum cy­lindrus à &longs;ubjecto plano avelleretur, & fuit librarum circiter trium: quam men&longs;uram arguunt e&longs;&longs;e re&longs;i&longs;tentiæ cylindri con­tiguo plano adhærentis metu vacui. His peractis concavum vas cylindricum NOP, æqualis aut majoris altitudinis parâ­runt, laminâ pariter perpolitâ va&longs;is fundo adnexâ, cui impo­&longs;itus fuit cylindrus, adeoque adhæ&longs;it, ut, pleno-mercurij va&longs;e, omninò non avelleretur, ut innataret; &longs;ed tunc demum argento vivo innatavit, cùm per vim à va&longs;is fundo avul&longs;us e&longs;t cylindrus: cui, ut iterum fundum peteret, & argento vivo immergeretur, imponendum fuit pondus Q librarum circiter quinque. Vis ergò levitatis ligni in mercurio (&longs;i qua levitas e&longs;&longs;et) æ&longs;timanda e&longs;&longs;et ut quinque, cùm vis adhæ&longs;ionis metu vacui &longs;olùm inventa &longs;it ut tria: debui&longs;&longs;et igitur levitas ita præ­valere, ut adhæ&longs;ionem vinceret, & cylindrus &longs;ponte elevaretur. Non e&longs;t itaque levitas, quæ ligneum cylindrum innatare cogit, &longs;ed mercurij gravitas major ip&longs;a e&longs;t, quæ lignum elevat, cum primùm locus patet, in quem de&longs;cendat.

Sed antequam experimentum hoc ad examen revocemus, ut innote&longs;cat, quid hinc confici po&longs;&longs;it ad levitatem excluden­dam, haud ægrè permi&longs;erim, cùm in abeuntis &longs;uâ &longs;ponte cor- poris locum corpus aliud &longs;uapte vi, & naturâ &longs;uccedit, ab hoc illud urgeri po&longs;&longs;e, ut velociùs moveatur: duo &longs;cilicet corpora diver&longs;æ &longs;ecundùm &longs;peciem gravitatis &longs;i fuerint perturbatè di&longs;­po&longs;ita intrà medium, in quo utrumque gravitat, nil mirum, &longs;i à graviore majori ni&longs;u conante extrudatur minùs grave: id quod etiam de duobus levibus dicendum perturbatè di&longs;po&longs;itis in medio, ubi utrumque levitat: duobus enim &longs;imul currenti­bus, ab eo qui ponè &longs;ub&longs;equitur, &longs;i majoribus viribus polleat, priorem urgeri atque impelli palam e&longs;t, quamquam motus uni­ver&longs;us impul&longs;ioni tribuendus non &longs;it. Ita quoque a&longs;cendentem in mercurio ligneum cylindrum à de&longs;cendente mercurio &longs;ur­&longs;um urgeri aliquatenus po&longs;&longs;e non diffitebor, &longs;icut & mercu­rium ip&longs;um repugnare, ne &longs;ur&longs;um propellatur, atque ab eodem lignum innatans prohiberi, ne de&longs;cendat: hinc tamen non &longs;equitur ligni a&longs;cendentis motum, aut innatantis quietem, prægravis mercurij viribus omnino ad&longs;cribi jure debere, nam, & &longs;ua vis a&longs;cendendi, atque con&longs;i&longs;tendi, ligno ip&longs;i tribuen­da e&longs;t.

Quid quòd ip&longs;æ innatantis cylindri portiones, altera quidem mercurio immer&longs;a, altera verò extans, levitatem ip&longs;i ligno in­&longs;itam declarant? Quid enim partis immer&longs;æ ad extantem (&longs;i moles &longs;pectetur) ea ratio e&longs;t, quæ &longs;pecificæ gravitatis ligni ad differentiam gravitatum ligni, atque mercurij? ni&longs;i quia por­tionis mercurio immer&longs;æ levitas, atque extantis in aëre gravi­tas, æquilibritatem con&longs;tituent; quemadmodum in Terra ma­chinis mota differt. 5. n. 105. explicatum e&longs;t. Hanc porrò æqua­litatem Algebricè &longs;ic o&longs;tendo. Ratio gravitatis ligni ad gravi­tatem mercurij &longs;it ut S. ad R; differentia e&longs;t R—S. Ponatur cylindri pars immer&longs;a. A. Quia igitur ut &longs;pecifica gravitas corporis innatantis ad differentiam gravitatum, hoc e&longs;t ut S ad R — S, ita pars cylindri immer&longs;a A, ad extantem (R in A—S in A/S); Si pars extans in aëre in &longs;uam gravitatem S du­catur, pars verò immer&longs;a A in differentiam gravitatum R—S, hoc e&longs;t in — R + S, quia e&longs;t deficiens, efficitur hinc quantitas R in A — S in A, hinc verò — R in A + S in A, quæ &longs;e invi­cem elidunt. Æqualia igitur &longs;unt levitatis, & gravitatis mo­menta. Sit enim exempli causâ gravitas ligni ad gravitatem mercurij, ut S. ad 13. differentia e&longs;t 8. E&longs;t igitur cylindri pars immer&longs;a eju&longs;dem (5/13), extans verò (8/13): at portio immer&longs;a de­ficit à gravitate mercurij &longs;ecundùm &longs;peciem ut 8; igitur (5/13) in - 8 dant (40/13): item partis extantis gravitas in aëre e&longs;t S; igitur (8/13) in 5 dant (40/13): confligunt itaque inter &longs;e pari conatu levitas (-40/13) & gravitas (40/13), adeóque fit con&longs;i&longs;tentia & innatat lignum.

Sed jam ad propo&longs;iti experimenti examen de&longs;cendamus. Aio cylindri re&longs;i&longs;tentiam ex adhæ&longs;ione metu vacui non &longs;atis explo­ratam fui&longs;&longs;e per libram; hæc enim dum ex pondere M deor&longs;um inclinatur, extremitas G &longs;ur&longs;um elevata arcum de&longs;cribit, ac proinde cylindri a&longs;cendentis motus non e&longs;t per lineam horizon­tali plano perpendiculariter in&longs;i&longs;tentem, &longs;ed per inclinatam: Quare cùm A. versùs I libræ centrum trahatur, cylindri ba&longs;is non incipit elevari parallela horizonti, &longs;ed cum inclinatione, ita ut C priùs elevetur, quàm B: ea autem, quæ &longs;ibi invicem adhæ­re&longs;cunt, multò faciliùs divelli manife&longs;tum e&longs;t, &longs;i id cum inclina­tione fiat, quàm &longs;i &longs;ervandus &longs;it paralleli&longs;mus. Adde in hac in­clinatione faciliùs adhuc divelli cylindrum à &longs;uppo&longs;ito plano, quò longior cylindrus fuerit; habet &longs;cilicet rationem vectis, cujus potentia e&longs;t in A, hypomochlion in B, re&longs;i&longs;tentia vin­cenda in C. Quare pondus M non aptè metitur re&longs;i&longs;tentiam, quæ oritur ex corporum adhære&longs;centiâ, metu vacui, &longs;ed hæc multò major e&longs;t, &longs;i ad perpendiculum motus fieri debeat; quemadmodum & fieri oporteret, &longs;i in va&longs;e NOP mercurij pleno cylindrus fundo adhærens rectâ a&longs;cenderet. Quamvis igitur pondus Q librarum quinque admitteretur men&longs;ura levi­tatis, non continuò argui pote&longs;t hujus exce&longs;&longs;us &longs;upra re&longs;i&longs;ten­tiam adhæ&longs;ionis. Quin immo affirmare au&longs;im, &longs;i libræ loco adhibita fui&longs;&longs;et amplior trochlea, & ex funiculo ejus orbitam complectente hinc cylindrus A, hinc verò pondus M ad perpen­diculum pependi&longs;&longs;ent, non &longs;atis futurum fui&longs;&longs;e pondus librarum trium, &longs;ed multò majus adhibendum fui&longs;&longs;e, ut cylindri re&longs;i&longs;ten­tiam &longs;uperaret; fui&longs;&longs;et enim avellenda ba&longs;is &longs;ervato paralleli&longs;mo.

Quantum autem virium, ferè &longs;upra fidem, habeat vacui horror ad corpora retinenda, &longs;atis apertè declarant gravia, quæ &longs;u&longs;penduntur. Ego &longs;anè vidi marmoreum mortarium commu­nis magnitudinis &longs;atis vulgari artificio &longs;u&longs;pendi vitreo cyatho: mortarij &longs;cilicet fundo exteriùs aptata fuerat ma&longs;&longs;a ex farinâ ad formandos panes recens macerata, & aquâ ita &longs;ubacta, ut illi tenaciter cohæreret: tum vitreo calici injecta &longs;tuppa admo­to igne exar&longs;it, applicitu&longs;que calix ma&longs;&longs;æ eam attraxit, &longs;icut & medicorum cucurbitulæ carnem attrahunt: quare accepto ca­licis vitrei pede facile fuit mortarium elevare, & &longs;u&longs;pendere. Quod &longs;i marmoreum mortarium ex metu vacui in aëre pendu­lum hæ&longs;it, quid mirum &longs;i & ligneus cylindrus &longs;ubjecto plano adhære&longs;cens in mercurio &longs;tetit?

Nondum itaque ex hoc experimento, aut ex &longs;imilibus, ubi metu vacui &longs;uos motus moliri corpora non po&longs;&longs;unt, &longs;atis habe­mus argumenti, quo levitatem, &longs;olâ gravitate retentâ, expun­gamus. Huju&longs;modi e&longs;t illud, ubi in lignei va&longs;is fundo exca­vatur &longs;caphium, cui exqui&longs;itè congruat eburneus globus, qui &longs;uperinfu&longs;o hydrargyro non a&longs;cendit. Neque enim ideò non a&longs;cendit, quia rima nulla patet argento vivo, per quam &longs;ubiens extrudat eburneum globum, &longs;ed quia ita &longs;ibi exqui&longs;itè con­gruunt ebur, & lignum, ut vis ip&longs;a a&longs;cendendi vincere non va­leat vim adhære&longs;centiæ. Nam & eadem vis in aere &longs;u&longs;pendit corpora gravia, ne de&longs;cendant. Quamvis autem non totum hemi&longs;phærium globi eburnei, &longs;ed &longs;olùm ejus maximus circu­lus congrueret excavato ligno, & cavitas ip&longs;a aëre repleretur, non propterea tollitur vis adhære&longs;centiæ illius annularis; quia &longs;cilicet vis a&longs;cendendi in hydrargyro tanta non e&longs;t, ut valeat inclu&longs;um ibi aërem di&longs;trahere, &longs;icut opus e&longs;&longs;et ad incipiendum motum citra periculum vacui, & præterea &longs;uperanda e&longs;t re­&longs;i&longs;tentia hydrargyri dividendi; corpora enim in motu divi­dunt medium, pro cujus cra&longs;&longs;itudine re&longs;i&longs;tentiam experiuntur. Adde hemi&longs;phærium inferius in aëre tanquam in loco po&longs;itum gravitare non minùs, quàm hemi&longs;phærium &longs;uperius levitet in hydrargyro; proinde nil mirum, &longs;i globus non a&longs;cendat. Quod &longs;i aëre exclu&longs;o locum illum impleveris hydrargyro, & ebur­neum globum ita foramini aptaveris, ut illi exqui&longs;itè congruat; &longs;i in &longs;uperinfu&longs;o hydrargyro globus non a&longs;cendat, indicio e&longs;t ita globum e&longs;&longs;e foramini infixum, ut neque valeat elevari à &longs;ub­jecto hydrargyro in &longs;caphij formam per vim excavato: neque enim facilè mihi per&longs;uadebis &longs;pecificarum gravitatum diffe­rentiam exigere, ut hemi&longs;phærium integrum præcisè extet: præter quam quod &longs;i non valebat &longs;ubjectum aërem di&longs;trahere, multò minùs id in hydrargyro præ&longs;tare pote&longs;t, ut vacuum evitetur.

At, inquis, fi&longs;tulam quadricubitalem &longs;piritu vini plenam cum globulo innatante &longs;i clau&longs;eris, & inverteris deor&longs;um, a&longs;cendet globulus &longs;patio 200 vibrationum perpendiculi; in eâ­dem verò fi&longs;tulâ communis, & &longs;implicis aquæ plenâ a&longs;cendet &longs;ubduplo tempore 100 vibrationum. Cur hoc? ni&longs;i quia aqua ut pote gravior validiùs extrudit globulum, quàm &longs;piritus vini. Nihilominus: &longs;i gravia in levibus magis gravitant, & velociùs de&longs;cendunt, quò major e&longs;t &longs;pecificarum gravitatum differen­tia; vici&longs;&longs;im levia in gravibus magis levitant, & velociùs a&longs;cendunt, quò major e&longs;t &longs;ecundùm &longs;peciem levitatis differen­tia: Atqui &longs;piritus vini magis accedit ad &longs;pecificam levitatem innatantis globuli, aqua autem magis differt; in aquâ igitur globulus magis levitat, & velociùs a&longs;cendit, &longs;icut lapis in aëre velociùs de&longs;cendit quàm in aqua, aut in melle.

Addis iterum. Vitreo va&longs;culo, cui longior fi&longs;tula adhæreat, fomitem cum filo &longs;ulphurato ope fili ferrei ingere, ut vitrum tangat: totum imple hydrargyro, & conver&longs;o deor&longs;um o&longs;culo de&longs;cendit hydrargyrus; atque &longs;ub&longs;i&longs;tit in altitudine cubiti, & quadrantis: admotâ lucernâ vitrarij vitrum calefiat, ut fomes cum filo &longs;ulphurato accendatur: fumus de&longs;cendit, nec ni&longs;i aperto &longs;uperiore va&longs;is o&longs;culo a&longs;cendit, aëre videlicet &longs;ubeunte, à quo extrudatur &longs;ur&longs;um. Nego fumum ab aëre &longs;ur&longs;um extru­di, &longs;ed qui gravior &longs;piritu raro mercurij in illo de&longs;cendebat, ubi aërem tangit, ut pote levior in illo a&longs;cendit.

Non au&longs;im tamen in lapide, qui gravitatem in aquâ & aëre, levitatem in mercurio, aut plumbo liquente obtinet, duplicem &longs;tatuere virtutem, quarum altera &longs;ur&longs;um, altera deor&longs;um con­nitatur: Cum enim impetus motum efficiens (ut infrà con&longs;ta­bit) eju&longs;dem naturæ &longs;it, in quamcunque demum orbis plagam dirigatur motus; &longs;atis video ab uno eodemque principio, pro variâ contigui corporis conditione, a&longs;cen&longs;um, de&longs;censúmve prodire po&longs;&longs;e. Quandoquidem motus, qui in eadem lineâ per­ficitur, &longs;imiles planè includit ubicationes &longs;ucce&longs;&longs;ivè acqui&longs;i­tas, &longs;ivè a&longs;cen&longs;us &longs;it, &longs;ivè de&longs;cen&longs;us, ordine tantùm in earum adeptione, commutato. Quare cum a&longs;cen&longs;us à de&longs;cen&longs;u hoc uno differat, quòd quam ubicationem lapis demùm obtineret po&longs;t alias propè finem motûs, &longs;i fui&longs;&longs;et centro propior quàm mercurius, eam acquirat &longs;ub initium motûs ante alias, &longs;i in mercurij locum aër aut aqua &longs;urrogetur centro vicinior quàm lapis: ad ordinem hunc permutandum non videtur nece&longs;&longs;aria virtutis motricis di&longs;&longs;imilitudo; nihil quippe producitur di&longs;&longs;imi­le. Sed &longs;i quis &longs;ufficere dicat conditionum varietatem, nihil ab&longs;onum fortè loquatur: debuit enim una virtus activa in &longs;ui effectus productione non uni tantùm conditioni alligari, &longs;ed pro earum varietate modum quoque operandi mutare po&longs;&longs;e, modò præ&longs;titutos fines, quoad &longs;ub&longs;tantiam, non tran&longs;iliret.

Neque arbitror hoc tantùm &longs;en&longs;u negatam ab aliquibus levi­tatem po&longs;itivam; potui&longs;&longs;ent enim æquè negare gravitatem, ad­mi&longs;&longs;a &longs;olùm potentia motrice. Sed &longs;i vis i&longs;ta &longs;e movendi deor­&longs;um gravitas po&longs;itiva dicenda e&longs;t, cùm eadem &longs;it virtus &longs;e mo­vendi &longs;ursùm, cur levitas po&longs;itiva non fuerit? Qui enim levita­tem à gravitate &longs;ejunctam negat, non illicò levitatem expun­git: quemadmodum Angelos intelligentiâ aut voluntate dimi­nutos non a&longs;&longs;erunt ij, qui vitalium facultatum di&longs;tinctionem non agno&longs;cunt. Nullum igitur corpus &longs;impliciter, & ab&longs;olutè grave dicendum e&longs;t, ni&longs;i quod cæteris omnibus ita petat &longs;ube&longs;&longs;e, ut nequeat raritatem a&longs;&longs;umere, vi cujus evadat levius corpore &longs;imili quidem &longs;ecundùm naturam, di&longs;&longs;imilis tamen raritatis: nullum &longs;impliciter, & ab&longs;olutè leve, ni&longs;i quod ita exigat extre­mam orbis laciniam occupare, ut nunquam con&longs;tipari po&longs;&longs;it, ac fieri gravius proximo corpore rariore. Reliqua omnia non ni&longs;i comparatè gravia, aut levia dici po&longs;&longs;unt: &longs;ic plumbum grave e&longs;t in aëre, grave in aqua, at pariter leve in mercurio, leve &longs;i cum auro conferatur.

Hinc corpus in loco &longs;ibi debito con&longs;titutum, sèque ibi con­&longs;ervans (extra tamen &longs;phæræ centrum, nec in extimâ orbis ele­mentaris &longs;uperficie) ob idip&longs;um, quia ob&longs;i&longs;tit non tantùm, ne infra &longs;ubjectum corpus deprimatur, verùm etiam, ne in locum &longs;uperioris attollatur, & levitare &longs;imul dicendum e&longs;t, & gravi­tare. At &longs;i in alienum locum transferatur, quia in medio levio­re ita repugnat a&longs;cen&longs;ui, ut petat de&longs;cendere, &longs;olùm gravitat; quia verò in graviore ita depre&longs;&longs;ioni reluctatur, ut exigat ad &longs;uperiora evadere, &longs;olùm levitat. Quod &longs;i corpora huju&longs;modi in actu &longs;ecundo gravitare aut levitare tunc &longs;olùm dixeris, quan­do illa in locum non &longs;uum tran&longs;lata aut de&longs;cendere expetunt, aut a&longs;cendere, vel re etiam ipsâ de&longs;cendunt, aut a&longs;cendunt, non admodum repugnabo; modò conatum illum, quo &longs;e &longs;uo tutantur in loco, gravitationem, & levitationem &longs;altem in actu primo, aut pariter a&longs;&longs;eras, aut pariter neges.

Porrò motus omnis gravium, & levium &longs;icut in vacuo exer­ceri non pote&longs;t (ut in Vacuo Pro&longs;cripto cap.2. num.9. o&longs;tendi) ita in medio fit, vel tardiùs, vel citiùs, tùm pro majori vel minori ip&longs;ius medij re&longs;i&longs;tentia ad &longs;ci&longs;&longs;ionem partium magis, vel minùs connexarum, tùm comparatâ gravitate &longs;eu levitate mobilis cum levitate &longs;eu gravitate medij. Hinc e&longs;t gravibus minus re&longs;i&longs;tere leviora, magis verò, quæ minùs levia, cæteris pari­bus: &longs;ic aër minùs re&longs;i&longs;tit lapidi cadenti, quàm &longs;i idem lapis in­ciperet moveri in aquâ, quæ minùs levis e&longs;t, quàm aër. Ex oppo&longs;ito autem levibus graviora minùs re&longs;i&longs;tunt, quæ au­tem minùs gravia, magis re&longs;i&longs;tunt: &longs;ic exhalatio ex fundo aquæ, in vitreâ phialâ ad ignem expo&longs;itâ, per aquam a&longs;cendit velociùs, quàm deinde extra aquam po&longs;ita a&longs;cendat in aëre, ubi fumeam naturam induerit. Unde patet non adeò &longs;olidum ab aliquibus ex hoc experimento &longs;umi argumentum negandi po&longs;itivam levitatem. Quæ enim de gravibus ex comparatione cum levibus dicuntur, ea de levibus, proportione &longs;ervatâ, di­cenda &longs;unt, &longs;i cum gravibus conferantur. Cur autem gravibus leviora, levibus graviora minùs re&longs;i&longs;tant, ratio e&longs;t, quia mo­bile movetur in medio propter di&longs;&longs;imilitudinem; nam &longs;i corpus contiguum e&longs;&longs;et, &longs;imile non moveretur; quando igitur major e&longs;t di&longs;&longs;imilitudo, debet velociùs moveri, &longs;egniùs autem, & len­tiùs, quò propiùs abe&longs;t à &longs;imilitudine, donec in &longs;imili demum quie&longs;cat.

E&longs;t itaque in corporibus gravitas, & levitas, vi cujus motus ali­quos juxta naturæ propen&longs;ionem perficiunt, ut certo denique in loco con&longs;i&longs;tant, eju&longs;demque vi re&longs;i&longs;tunt, ne oppo&longs;itis motibus cieantur, & à &longs;uæ quietis loco avellantur. Quamvis autem eadem maneat gravitas aut levitas, non idem tamen e&longs;t &longs;emper momentum (Græcis ph) hoc e&longs;t actualis ad motum inclinatio, dum in actio­ne e&longs;t; hæc enim, ut infra patebit, ut plurimum ex po&longs;itione, & &longs;itu mutatur, vel comparatè ad medium, in quo perficitur motus.

CAPUT III.

Quid &longs;it centrum gravitatis, & linea directionis.

QUamvis non minùs levitate, quàm gravitate prædita &longs;int corpora, quia tamen frequentiùs gravitatem vincere co­namur, quàm levitatem; ideò illa poti&longs;&longs;imùm cadit &longs;ub con­templationem &longs;cie&ngrave;tiæ Machinalis: vix enim aliquando con­tingere poterit, ut opus &longs;it infra aquam corpus aliquod leve per vim deprimere. Hinc factum e&longs;t, ut de &longs;olo gravitatis cen­tro &longs;ermo communiter &longs;it, levitatis autem centrum &longs;ilentio obvolvatur: quia nimirùm quæ de gravitate de&longs;cendente ex­plicantur, ea de levitate a&longs;cendente, pro rata portione, dicta facile intelliguntur.

Ad centrum terræ (quod & centrum gravium ac levium dicimus) properant corpora quæcumque gravia in medio le­viore con&longs;tituta &longs;ibi redduntur, ut motus &longs;uos perficiant. Quo­niam verò natura finem propo&longs;itum per media, quæ pote&longs;t, bre­vi&longs;&longs;ima pro&longs;equitur, ambages, & diverticula fugiens; mo­ventur per lineam rectam, ut pote brevi&longs;&longs;imam, ni&longs;i externo aliquo impedimento cogantur à rectitudine deflectere: Hæc autem recta linea intelligi debet ex terræ centro ducta ad cor­pus ip&longs;um, quod movetur; ac proinde tùm in &longs;phæricam &longs;u­

perficiem, tùm in planum Horizon­tis ad perpendiculum cadit. Sed quia corpus, quod deor&longs;um contendit, plures habet partes, quibus con&longs;tat, &longs;ingulas &longs;uâ gravitate præditas, lineæ verò à &longs;ingulis hi&longs;ce partibus exeun­tes in terræ centro concurrunt; fieri non pote&longs;t, ut &longs;ervatâ corporis figu­râ, atque continuo partium nexu non di&longs;&longs;oluto, per rectam &longs;uam lineam ad centrum ductam unaquæque pars de&longs;cendat. Si enim parallelepipe­dum AB in aëre dimittatur, ut &longs;pon- te &longs;ua de&longs;cendat, fieri non pote&longs;t, ut A rectam AC percur­rat, quin oppo&longs;itum extremum B à recta BC longi&longs;&longs;ime rece­dat, & contra: utramque verò extremitatem &longs;imul A & B rectâ in centrum C tendere non po&longs;&longs;e e&longs;t manife&longs;tum: Quare cum &longs;ibi invicem ob&longs;i&longs;tant æqualiter, ob gravitatis æqualita­tem, eas ex perpendicularibus AC, BC æqualiter &longs;ecedere oportet ad latera, atque parallelas BE, AF de&longs;cendendo de&longs;­cribere. Eadem e&longs;t ratio de cæteris partibus æquali intervallo &longs;ejunctis à medio D; omnes enim à &longs;uis perpendiculis rece­dunt, præter punctum medium D, cujus perpendicularis DC parallela e&longs;t lineis à reliquis partibus in motu de&longs;criptis. Ex omnibus itaque particulis datum grave componentibus, eæ &longs;olùm, quæ puncto D imminent, per rectam DC in centrum moventur; quæ tàm plano horizontis in C, quàm &longs;uperficiei &longs;phæricæ in H perpendicularis e&longs;t; cæteræ verò parallelæ BE, AF perpendiculares quidem in horizontem cadunt, &longs;ed &longs;phæ­ricam &longs;uperficiem obliquè &longs;ecant.

Jam verò &longs;i eju&longs;dem parallelepipedi aliud planum AO hori­zonti parallelum moveri versùs C intelligas, erit in eo &longs;imiliter aliud punctum unicum, quod rectam DC percurrat; & intra corporis &longs;oliditatem unica linea puncto illi imminens viâ eâdem in centrum perget non declinans à perpendiculo: cæteræ partes, tam quæ ad dextram, quàm quæ ad levam, tam quæ antè, quàm quæ ponè, &longs;ibi mutuò adver&longs;antes à recto in centrum itinere deflectent æqualiter. Cum itaque, in priori po&longs;itione, linea puncto D imminens, e&longs;&longs;et in communi &longs;ectione planorum, quorum alte­rum partes dextras à &longs;ini&longs;tris, alterum anteriores à po&longs;terioribus æqualiter &longs;ecernebat; in &longs;ecundâ autem po&longs;itione linea à per­pendiculo non recedens &longs;it quoquè in duorum planorum com­muni &longs;ectione, quibus pariter corporis gravitas in æquas tribui­tur partes; unum verò ex planis &longs;ecantibus &longs;it utrique po&longs;itioni commune; unicum e&longs;t punctum tribus planis commune, in quo binorum planorum &longs;ectiones &longs;e invicem &longs;ecant, & &longs;it ex. gr. punctum I; quod unicum rectâ pergit in centrum C, quemcum­que tandem &longs;itum in motu obtineat corpus datum AB, ip&longs;um enim e&longs;t duabus illis lineis commune, quæ in &longs;ingulis po&longs;itioni­bus ad &longs;ui perpendiculi latera non recedunt: cætera illarum li­nearum puncta, mutatâ po&longs;itione corporis, lineam quoque mo­tûs mutant.

Illud itaquè punctum in quocumque corpore gravi, quod &longs;emper in motu de&longs;cribit lineam rectà in terræ centrum ductam, dicitur Centrum Gravitatis; & linea, quæ centrum gravitatis conjungit cum terræ centro, Linea directionis dicitur; &longs;ecundùm quam videlicet dirigitur motus, & dimentienda e&longs;t corporis à centro terræ di&longs;tantia, &longs;i quatenus grave con&longs;idere­tur. Porrò punctum I centrum gravitatis dicitur, quia centri nomen tribuitur puncto, quod e&longs;t medium: & quemadmodum magnitudinis alicujus centrum vocatur punctum illud, quod æquales magnitudines circun&longs;tant, &longs;i partes, quæ ex adver&longs;o &longs;unt, accipiantur; ita in gravibus centrum gravitatis dicitur, quod æquales gravitates, vel æqualia gravitatum momenta cir­cun&longs;tant. Quod &longs;i punctum I non haberet hinc, & hinc æqua­les gravitatum vires, ab alterutrâ parte præ&longs;tante viribus pro­pelleretur in latus extra lineam directionis, à quâ nunquam re­cedit, &longs;i liberè moveatur. Cave tamen, ne partium æqualita­tem dimetiaris linearum longitudine à céntro gravitatis exeun­tium, ita ut &longs;ingulas lineas æqualiter dividendas putes; &longs;ed to­tum corpus debet intelligi divi&longs;um bifariam à plano per cen­trum gravitatis ip&longs;ius corporis, & per centrum gravium ac le­vium tran&longs;eunte, ita ut &longs;i planum à dextrâ in &longs;ini&longs;tram ductum &longs;ecernat partes anteriores à po&longs;terioribus, æqualia &longs;int gravita­tum momenta antè, & ponè; &longs;i aliud planum per eandem di­rectionis lineam ductum partes dextras à &longs;ini&longs;tris di&longs;tinguat pa­ria &longs;imiliter hinc & hinc gravitatum momenta relinquat.

Gravitatum, inquam, momenta, non gravitates; ne locus pateat æquivocationi; neque enim quoties æqualia &longs;unt mo­menta, toties æquales &longs;unt gravitates hinc & hinc centrum gra­vitatis complectentes, ut patebit ex iis, quæ de æquilibrio dice­mus. Unde fit in iis tantùm corporibus, quæ partibus unius eju&longs;­demque naturæ, ac ductu perpetuo &longs;imiliter con&longs;titutis, con&longs;tant,

idem e&longs;&longs;e centrum gravitatis atque magni­tudinis; reliqua certis regulis non circum­&longs;cripta, aut ex variis naturis compo&longs;ita, in alio puncto, molis centrum habere, in alio, gravitatis. Si enim duo &longs;olida VT, cujus centrum gravitatis, & magnitudinis R, & MN, cujus centrum S, æqualia &longs;ecun- dùm gravitatem coagmententur, non erit centrum gravitatis totius molis compo&longs;itæ in I, ubi planum tran&longs;iens per VN &longs;e­cat lineam RS jungentem centra &longs;ingularum gravitatum æqua­lium, &longs;ed erit in L, ubi recta RS bifariam dividitur: planum autem per centrum terræ, & punctum L ductum non ita &longs;ecat hanc molem, ut &longs;int æquales hinc, & hinc gravitates, quamvis æqualia &longs;int gravitatum inæqualium momenta, quæ ex figuræ po&longs;itione poti&longs;&longs;imùm pendent. Quod &longs;i corporis VT gravitas ad corporis MN gravitatem, eam haberet rationem, quam SI ad IR, e&longs;&longs;et I gravitatis centrum molis compo&longs;itæ, quæ à plano per terræ centrum, & punctum I ducto non in gravitates æqua­les, &longs;ed in momenta æqualia divideretur; ut in loco inferiùs ex­plicabitur.

Ob&longs;erva autem non &longs;emper centrum gravitatis e&longs;&longs;e in ip&longs;o corpore gravi, ut patet in corporibus annularibus, aut angulos cavos habentibus, in quibus nullum e&longs;t punctum per quod tran­&longs;euntia plana quæcunque dividant in æquas partes momenta gravitatum: ita tamen e&longs;t extra corporis cavi &longs;oliditatem, ut &longs;it intra ip&longs;am cavitatem punctum, ex quo &longs;i intelligatur annulus, vel fru&longs;tum annulare &longs;u&longs;pendi, manet po&longs;itionem habens hori­zonti parallelam, cum habeat æqualia hinc, & hinc gravita­tum momenta. Quod &longs;i corpus in cavos angulos &longs;inuatum ha­beat particulam aliquam procurrentem, pote&longs;t contingere, ut in illius particulæ extremo &longs;it totius molis centrum gravitatis: &longs;ic brevioris alicujus bacilli extremitati alteri &longs;i duos cultros in­fixeris, ut &longs;inguli cum bacillo hinc, & hinc angulum acutum ad ea&longs;dem partes con&longs;tituant, ita inclinari po&longs;&longs;unt, ut extremo ungue &longs;uppo&longs;ito reliquæ bacilli extremitati tota illa moles &longs;u&longs;ti­neatur citrà periculum cadendi, cùm gravitatis centrum in illa extremitate, intrà cavitatem, quam inclinati cultri faciunt, æqualia habeat ex omni parte gravitatum momenta, &longs;i planum &longs;ecans per illud tran&longs;eat.

CAPUT IV.

An gravia centro vicina minùs gravitent.

COrpora non intelliguntur gravitare ni&longs;i in alieno loco; quando &longs;cilicet corpus contiguum inter illa & centrum terræ interjectum, quod medii rationem habere pote&longs;t, levius e&longs;t; petit enim infra illud e&longs;&longs;e: ni&longs;um autem hunc deorsùm Gravitationem dicimus. Sed quoniam ni&longs;us i&longs;te videtur idcircò à naturâ in&longs;titutus, ut perturbatus corporum ordo re&longs;tituatur; &longs;i ex fine ratio petenda &longs;it, &longs;atis apparet corpora gravia ćentro terræ vicina minùs gravitare. Quemadmodum enim quotie&longs;­cunque aliquis à propo&longs;ito fine magis di&longs;tat, eò magis anxius e&longs;t, atque &longs;olicitus de mediis ad illum a&longs;&longs;equendum nece&longs;&longs;ariis, & animo æquiore toleratur modica, quàm multa violentia; ita natura minorem ordinis debiti perturbationem &longs;entiens, &longs;i gra­ve parùm ab&longs;it, quàm &longs;i longè abe&longs;&longs;et, à loco, ubi juxta inge­nitam propen&longs;ionem exigit con&longs;i&longs;tere, minùs &longs;olicita e&longs;&longs;e debet de illo re&longs;tituendo, nec adeò vehementi conatu, hoc e&longs;t gravi­tatione, illud urgere debet in locum &longs;uum.

Ad hæc omnibus aperti&longs;&longs;imè liquet eò majore naturæ impe­tu corpora deorsùm niti, quò levius e&longs;t corpus, in quo tan­quam in medio perficiendus e&longs;t motus, &longs;i dimittantur. Sic à &longs;axo in aëre pendente manum deorsùm validiùs trahi &longs;enti­mus, quàm ab eodem aquæ immer&longs;o trahatur, & multò lan­guidiùs conatur deor&longs;um lapis in melle de&longs;cendens, quàm in aqua; quia videlicet aqua levior e&longs;t melle, & aër levior aquâ. Hinc e&longs;t quod, &longs;i medij partes fuerint diversâ gravitate prædi­tæ, pars centro terræ propior etiam erit gravior; atque ideò corpus in parte medij graviore minùs gravitabit propè centrum terræ, quàm procul. E&longs;&longs;e autem eju&longs;dem medij non commoti partes graviores in imo, omnium ferè hominum &longs;en&longs;us e&longs;t: quotus enim qui&longs;que e&longs;t, qui ne&longs;ciat mellis optimam partem e&longs;&longs;e, quæ in va&longs;is fundo, vini quæ in medio, olei quæ in &longs;um­mo? id autem verum non e&longs;&longs;et, ni&longs;i liquoris eju&longs;dem partes e&longs;&longs;ent diversâ gravitate delatæ in loca à terræ centro di&longs;pari- bus intervallis remota: Quia enim oleum eò perfectius e&longs;t, quò propiùs aëris levitatem &longs;pirituum &longs;ubtilitate æmulatur, ideò quod in &longs;ummo va&longs;e innatat, optimum e&longs;t: At vini &longs;ua­vitas in exqui&longs;itâ &longs;ui tartari &longs;ufficienti humore diluti cum &longs;pi­ritibus permi&longs;tione con&longs;i&longs;tens medium locum in va&longs;e exigit, &longs;icut media e&longs;t illius gravitas inter vagantium &longs;pirituum levita­tem, & fæculenti tartari gravitatem: Mellis demùm dulcedo ex &longs;ui &longs;alis, &longs;eu &longs;acchari, copiâ proveniens iis partibus poti&longs;&longs;i­mum ine&longs;t, quæ multo &longs;ale refertæ graviores quoquè &longs;unt, & in fundo &longs;ub&longs;idunt. Nec e&longs;t iis abroganda fides, qui in alti&longs;&longs;i­mo mari adeò gravem aquam à &longs;e deprehen&longs;am alicubi te&longs;tan­tur, ut &longs;upta reliquum maris fundum ambulantes ad alti&longs;&longs;i­mam fo&longs;&longs;am venerint, in quam penetrare &longs;æpiùs irrito conatu tentârint: his enim non ægrè fidem habeo, qui aërem in imis vallibus cra&longs;&longs;iorem atquè graviorem, in &longs;ummis verò montibus puriorem atque leviorem ab omnibus admitti video. Cum ita­que (&longs;i ex notis ad minùs nota progredi philo&longs;ophando liceat) propè centrum gravium ac levium medij partes graviores &longs;int, quam procul ab illo; minor e&longs;t gravitatio corporum, &longs;i centro propiora fiant, ac quando longè ab illo remota detinebantur. Hinc autem re&longs;ponderi pote&longs;t quærentibus, cur in fodinis lon­gè faciliùs crudi metalli ma&longs;&longs;a moveatur, quàm in &longs;uperficie terræ: aër &longs;cilicet profundis illis cuniculis inclu&longs;us gravior mul­tò ac cra&longs;&longs;ior e&longs;t aëre i&longs;to, quem in&longs;piramus, atque adeò ibi metallum minùs gravitat.

Quòd &longs;i libeat minorem hanc gravitationem experimento deprehendere, &longs;ume vitream fi&longs;tulam &longs;upernè clau&longs;am longio­rem pedibus tribus Romanis, eam imple argento vivo, digito­que o&longs;culum accuratè claudens inverte, ac argento vivo &longs;ub­jecti va&longs;is immerge; tùm amoto digito de&longs;cendet mercurius in fi&longs;tulâ, iterúmque a&longs;cendet, & in certâ demum altitudine per­pendiculari quie&longs;cet. Ob&longs;ervatâ igitur altitudine perpendicu­lari, quam mercurius obtinet, &longs;i in imâ valle experimentum in&longs;tituatur, eâque comparatâ cum altitudine perpendiculari, in qua con&longs;i&longs;tit, cùm in &longs;ummo montis alti&longs;&longs;imi vertice expe­rimentum idem &longs;umitur, animadvertes altitudinem mercurij per vim in fi&longs;tulâ &longs;u&longs;pen&longs;i minorem e&longs;&longs;e in &longs;ummo monte, quàm in valle; Quia nimirum mercurius intra fi&longs;tulam detentus tan­quàm in va&longs;e, e&longs;t in aëre fi&longs;tulam ambiente tanquam in loco; in aëre autem leviori cùm magis gravitet, in minori etiam al­titudine perpendiculari con&longs;i&longs;tit. Experimentum hoc in valle, & in monte &longs;umere mihi otium non fuit, quamvis in eo &longs;æ­piùs me exercuerim: &longs;ed de illius veritate ambigere non &longs;inunt te&longs;tes in Galliâ luculenti&longs;&longs;imi, qui di&longs;crimen hoc in mercuri; altitudine ob&longs;ervârunt in altioribus montibus.

Verùm, ex alio præteteà capite imminui debet gravitatio corporum in minori à centro remotione, habitâ &longs;olùm ratione &longs;itûs. Cùm enim totius corporis gravitatio conflata &longs;it ex &longs;in­gularum partium impetu, quo deor&longs;um nituntur, manife&longs;tum e&longs;t &longs;ingulis partibus languidiùs deor&longs;um conantibus, totius cor­poris gravitationem e&longs;&longs;e pariter languidiorem. Quoniam verò quicquid in motu cogitur à recto &longs;ecundùm naturam tramite deflectere, lentiùs atque remi&longs;&longs;iùs pergit ad præ&longs;titutum mo­tûs terminum; particulæ autem corporis &longs;olidi gravis, propio­res centro factæ, magis à &longs;uo perpendiculo, &longs;ibi invicem ad­ver&longs;antes, declinant; &longs;atis con&longs;tat &longs;ingulas fractis quodammo­do viribus languentes plurimum de conatu remittere. Si enim

&longs;olidum AB fiat centro vicinius ita, ut A &longs;it in K, & B in L, lineæ di­rectionis partium extremarum &longs;unt KC, LC: at coguntur per lineas KF, LE parallelas de&longs;cendere, fiuntque anguli CKF, CLE ex­terni majores internis CAK, CBL per 16. l. 1. magis igitur in K & L recedunt à perpendiculo, quàm re­cederent in A & B. Quia itaque pars in K exi&longs;tens magis impeditur ab oppo&longs;itâ extremitate, quæ in L, ne per KC de&longs;cendat (ni&longs;i enim pars, quæ in L, urgeret oppo&longs;itam tentans per LC de&longs;cendere, non cogeretur pars in K exi&longs;tens adeò recedere à &longs;uâ directionis lineâ) minori etiam impetu deor&longs;um fertur. E&longs;t autem eadem de reliquis partibus ratio, præter eas, quæ in eâdem directionis lineâ &longs;unt cum centro gravitatis; &longs;ingulæ enim ad centrum terræ accedentes magis à &longs;uo perpendiculo recedunt, minú&longs;que deor&longs;um gravitant. Quî igitur fieri po&longs;&longs;it, ut debilitato &longs;ingularum particularum cona­tu, atque impetu deor&longs;um, non minuatur pariter totius cor­poris gravitatio, &longs;i fiat centro vicinius?

Illud tamen non diffiteor, quod &longs;i medij levitates, aut angu­lorum CLE, CBL inclinationes eo tantùm di&longs;crimine &longs;ecer­nantur, quod omnem &longs;en&longs;um fugiat, vel &longs;altem ex medij gra­vitate, & anguli magnitudine conjunctim &longs;umptis oriri non po&longs;&longs;it varietas, quæ &longs;ub &longs;en&longs;um cadat; neque percipietur gra­vitationis differentia in majori vicinitate. Sed hoc non facit, quin inter gravitationes di&longs;crimen intercedat; neque enim continuò, &longs;i quid &longs;en&longs;um latet, id omninò non e&longs;&longs;e dicendum e&longs;t: contingere &longs;i quidem pote&longs;t motum aliquem ita &longs;en&longs;im, & &longs;ine &longs;en&longs;u fieri, ut non ni&longs;i elap&longs;o temporis &longs;patio demùm inno­te&longs;cat. Sic &longs;i vinum, cujus gravitas vix minor &longs;it gravitate aquæ arte &longs;atis notâ affuderis aquæ ita, ut innatet, & &longs;upremam va­&longs;is partem occupet, aliudque vas &longs;imili vino plenum, &longs;ed paulò altius, habeas, tum ex libra centrum motûs habente in cen­tro gravitatis jugi pendeant æqualia pondera intrà vinum utriu&longs;que va&longs;is; fiet utique ponderum æquilibrium, & con­&longs;i&longs;tent eo in &longs;itu, quem illis dederis: at &longs;i alterum libræ extre­mum ita deprimas, ut pondus, quod ex eo pendet, ex vino ad aquam vix graviorem tran&longs;eat, reliquo pondere intra vinum manente; initio quidem non apparebit motus libræ &longs;e re&longs;ti­tuentis, quia pondus in vino non excedit gravitationem pon­deris æqualis in aquâ ni&longs;i eo exce&longs;&longs;u, quo gravitas aquæ &longs;upe­rat gravitatem vini; hic autem exce&longs;&longs;us cum minimus &longs;it, mo­tum quoque efficiet, quem ægrè à quiete di&longs;cernas, ni&longs;i ubi po&longs;t aliquod tempus deprehenderis pondus altius de&longs;cendi&longs;&longs;e, depre&longs;&longs;ius autem a&longs;cendi&longs;&longs;e. Haud &longs;ecus philo&longs;ophandum e&longs;t de majore, aut minore corporum gravitatione, &longs;i di&longs;paribus in­tervallis à terræ centro removeantur, diutiùs enim propè cen­trum incumbere poterunt &longs;u&longs;tinenti, quàm procul: id quod &longs;atis erit ad minorem gravitationem patefaciendam, quæ non &longs;tatim innote&longs;cat.

Hæc autem non leviter confirmari videntur ex iis, quæ quo­tidiè ferè videmus; nam &longs;i circinus, quo circulos de&longs;cribere &longs;olemus, cadat, &longs;emper nodus prævertit cu&longs;pides, & prior ter­ram ferit; ni&longs;i fortè nodus ad perpendiculum immineat cru­ribus: & omnia ferè corpora, quæ centrum gravitatis ex una parte habent, &longs;i ex modicâ altitudine dimittantur, videntur quidem cadere parallela; &longs;ed ex majori altitudine &longs;i de&longs;cen­dant, pars gravior prior terram attingit. Sit enim corpus ES,

cujus gravitatis centrum H, linea directionis HA; &longs;i horizonti paral­lelum de&longs;cenderet, per rectas EI, SR parallelas lineæ directionis mo­veretur; id quod in modicâ tantùm altitudine contingere videtur, quia nondum facta e&longs;t ea gravitationis imminutio in extremitate S, quæ percipi po&longs;&longs;it. Si enim E per EI de&longs;cenderet, S verò per SR, an­gulus IEA æqualis alterno EAH per 29. lib. 1. minor e&longs;&longs;et angulo RSA, qui æqualis e&longs;t alterno HAS; nam ex hypothe&longs;i minùs di&longs;tat E, quàm S, à centro gravi­tatis H, & e&longs;t angulus EAH minor angulo HAS; pars igi­tur S magis deflecteret à &longs;uo perpendiculo SA, quàm E de­flecteret ab EA; cùm itaque S magis in latus propelleretur, plus etiam de conatu deor&longs;um remitteret, quàm E; atque adeò non po&longs;&longs;et æqualiter de&longs;cendere ac moveri, contra hypothe&longs;im paralleli&longs;mi. Dicendum e&longs;t igitur non per parallelas EI, SR fieri motum, &longs;ed intra illas paulatim partem E graviorem præ­currere: quia &longs;cilicet partes omnes extra lineam directionis AH con&longs;titutæ dum removentur à &longs;uo perpendiculo, aliquid amittunt de impetu, quo deor&longs;um nituntur, propiores quidem minus, remotiores autem plus; pars &longs;i quidem G in principio motûs de&longs;cendens parallela lineæ directionis per GM facit an­gulum AGM internum per 16.lib.1. minorem externo GMS, qui per 29. 1. e&longs;t æqualis alterno MSR. Quia ergo AGM minor e&longs;t angulo ASR, pars G minus de &longs;uo impetu deor&longs;um amittit, quàm pars S; & quamvis initio di&longs;crimen hoc non percipiatur, demum fit, ut additis pluribus differentiis mani­fe&longs;tè appareat partem S minùs gravitare, quia tardiùs deor­&longs;um movetur; & tandem ip&longs;a &longs;equitur partem E præcur­rentem, po&longs;tquam minori illâ gravitatione permi&longs;it parti E, ut propiùs accederet ad lineam directionis, fieretquè quæ­dam virtualis conver&longs;io circa centrum gravitatis H, in qua extremitas E occuparet infimum locum, S autem &longs;upre­mum. Quare cùm nos doceat experientia partem HS æquiponderantem parti HE, &longs;i &longs;u&longs;pendantur ex H, in mo­tu tamen minùs gravitare, quàm oppo&longs;itam, ideóque fieri illam conver&longs;ionem, ut pars E fiat inferior; neque aptior a&longs;&longs;ignari po&longs;&longs;it ratio, quàm quæ petitur ex rece&longs;&longs;u partium majori à &longs;uo perpendiculo: &longs;atis liquet, quantum momenti habeat hæc declinatio à perpendiculo ad minuendam gra­vitationem. Ex majori igitur declinatione à lineâ perpen­diculari, quæ con&longs;equitur corpus con&longs;titutum non adeò procul à centro terræ ut priùs, non ineptè arguitur minor corporis gravitatio in eo &longs;itu, &longs;i cætera &longs;int paria: neque enim comparo corpus, quod per motum de&longs;cendit, per&longs;e­verans in &longs;uo motu, cum corpore in loco altiori tran&longs;eun­te à quiete ad motum; nam tunc ex impetu per motum concepto major e&longs;t gravitatio in loco inferiore, quàm in &longs;u­periore: &longs;ed tantùm corpora invicem comparo, vel pariter quie&longs;centia, vel æquali tempore mota, illudque, quod ter­ræ vicinius e&longs;t, a&longs;&longs;ero, vel minori ni&longs;u conari à quiete in loco alieno tran&longs;ire ad motum, vel æquali tempore, quo præ­ce&longs;&longs;it motus, minus impetus acqui&longs;ii&longs;&longs;e ac minoribus viribus motum continuare.

Ex his quæ de gravibus hactenus di&longs;putata &longs;unt, aliquis forta&longs;sè inferat levia à centro remotiora minùs levitare, &longs;i­cut gravia centro propiora minùs gravitant. Verùm res e&longs;t pen&longs;iculatiùs examinanda, nec &longs;impliciter ex oppo&longs;itis gra­vium, ac levium naturis definienda, qua&longs;i ob id ip&longs;um, quia &longs;ibi gravitas atque levitas adver&longs;antur, contraria ha­berent omnia con&longs;equentia. Et quidem quod &longs;pectat ad &longs;olam corporis levioris po&longs;itionem, non minuitur levitatio, &longs;ed potiùs augetur in majoribus à terræ centro intervallis; ubi minùs à &longs;uo perpendiculo declinant partes centrum le­vitatis circun&longs;tantes, & idcirco minùs de conatu remit­tunt, quò nituntur ad &longs;upe­

riora evadere. Sit namque Globus HG, cujus centrum levitatis M, & linea di&longs;cretio­nis OMN; cui parallelæ &longs;unt HD & GF, quas de&longs;­cribunt a&longs;cendendo extremi­tates H & G, & motum eum­dem continuabunt, &longs;i globus in N tran&longs;latus intelligatur. Quando igitur globus e&longs;t in M, extremitas H recedit à per­pendiculo OI, & cum eo facit angulum IHT; quan­do autem e&longs;t in N, extremi­tas T a&longs;cendens per TD fa­cit cum perpendiculo OR an­gulum RTD, qui per 15.lib.1. æqualis e&longs;t angulo HTO ad verticem, hic autem, inter­nus cum &longs;it, per 16. 1. minor e&longs;t externo IHT. E&longs;t ergo RTD minor angulo IHT, atque ideò plus habet mo­menti &longs;ur&longs;um, ubi minus à recto &longs;ecundum naturam tra­mite deflectit.

Di&longs;crimen hoc momentorum ab angulorum inæqualitate proveniens optimè intelligit natura, quæ ita motum perfi­cit, ut, &longs;i duo inæqualiter levia coagmentata fuerint, le­vius præcurrat. Sic &longs;i A cortex &longs;uberis coagmentetur ligno fagino B, & intra aquam mediocriter profundam horizontaliter collocetur &longs;olidum DC, ita per lineam directio- nis TO a&longs;cendit centrum

levitatis, ut demum A in loco &longs;uperiore, B autem in inferiore con&longs;tituatur, ex­tremo D per rectam DO a&longs;cendente: Quo in motu natura magnum invenit compendium. Quia enim partes centro levitatis vi­ciniores magis levitant, quòd linea parallela lineæ directionis faciat minorem angulum cum earum per­pendiculo (&longs;ic &longs;i linea di­rectionis &longs;it FL, eique pa­rallelæ NG, RX, angu­lus NGX internus per 29. 1. e&longs;t æqualis externo RXY, at PGX externus per 16. 1. major e&longs;t interno GXF, hoc e&longs;t VXY ad verticem, ergo PGX major e&longs;t angulo VXY, & &longs;i uterque auferatur ex æqualibus NGX, RXY, remanet NGP minor angulo RXV, ideoque G magis levi­tat, quam X) ex majore impedimento, quod initio motûs ha­betur ob anguli HDI magnitudinem, dum pars D minùs le­vitat, centrum levitatis per SO a&longs;cendens inclinat corpus DC, & extremitas D in recta DO con&longs;tituitur, in qua longê ci­tiùs minuuntur impedimenta, quàm &longs;i per parallelam DI a&longs;cenderet: vix enim a&longs;cendit in E, cum impedimenta &longs;unt æquè diminuta, ac &longs;i a&longs;cendi&longs;&longs;et in I; quandoquidem angu­lus KEI per 29. 1. e&longs;t æqualis alterno EID, atque adeò etiam angulo, quem in I faceret parallela DI cum perpendi­culo; e&longs;t igitur angulus KEI minor quocunque alio angulo, qui fieret in punctis intermediis lineæ DI; &longs;ed quoniam cen­trum levitatis a&longs;cendendo acqui&longs;ivit majorem impetum, quàm extremitas in E exi&longs;tens, per vim illam rapit extra paralle­lam EK, trahitque per lineam EO, & perpendiculum facit angulum &longs;emper minorem cum lineâ directionis; unde fit partem inferiorem &longs;emper faciliùs trahi, quo minùs in diver&longs;a abit ejus perpendiculum, cum quo &longs;emper minorem, & mi­norem angulum facit linea motûs DO; donec demùm to­tum &longs;olidum obtineat &longs;itum perpendicularem; quod initio erat in æquilibrio.

Cæterum, quamvis habitâ ratione &longs;itûs, levia altiora magis levitent, &longs;ivè parallela horizonti jaceant extrema, &longs;ivè incli­nata, ratione tamen medij, quod in &longs;uperioribus e&longs;t levius, quàm in inferioribus, minùs levitant: experientia enim o&longs;ten­dit ea lentiùs a&longs;cendere, quæ propiùs accedunt ad medij na­turam &longs;ecundùm levitatem: nam ex tribus globulis &longs;phæricis, quorum diameter unc. 2 1/5 pedis Romani, cereus erat ponderis drachmarum 24, faginus drachm. 22, vitraëreus drachm. 7. in aëre expen&longs;i, &longs;ed eorum motus in aquâ ad altitudinem pe­dum 14, valdè inæqualis fuit, numeratis vibrationibus eju&longs;­dem perpendiculi; cereus &longs;iquidem a&longs;cendit lenti&longs;&longs;imè vibra­tionibus 88, faginus vibrationibus 37, vitraëreus vibrationi­bus 33: unde patet cereum, qui minimùm ab aquâ differt in pondere (aquæ etenim molis æqualis e&longs;t drachm. 25 3/5) minùs in eâ levitare. Sicut igitur diver&longs;a levia in eodem medio inæ­qualiter levitant, &longs;ic idem leve in medio di&longs;&longs;imili inæqualiter levitabit pro majore aut minore levitatum di&longs;&longs;imilitudine. Conveniunt itaque gravia, & levia, quod hæc procul à cen­tro offendentia medium levius minùs levitant, illa propè cen­trum habentia medium gravius minùs gravitant. Differunt au­tem ratione po&longs;itionis, quia, in loco remotiore à centro, per­pendicula omnia concurrunt ad angulos magis acutos, minú&longs;­que differunt à lineâ rectâ, ideo qua&longs;i collatis viribus magis gravitant, & magis levitant; at prope centrum cum perpendi­cula magis in diver&longs;a abeant, & levia minùs levitant, & gravia minùs gravitant. Porrò hanc &longs;imilitudinem gravitationis gra­vium, & levitationis levium in eodem loco, à me vocari di&longs;cri­men, & differentiam, quia habita ratione oppo&longs;itorum videba­tur leve remotius debere minùs levitare, &longs;icut grave propius minùs gravitat, ne te moveat; litem de verbo non faciam.

CAPUT V.

Quâ ratione centrum gravitatis corporum inveniatur.

OPus mechanicum plerunque non indiget puncto illo, quod intra corporum &longs;oliditatem latet, ac centrum gra­vitatis definivimus; &longs;ed &longs;atis e&longs;t &longs;i in extimâ corporis &longs;uperfi­cie innote&longs;cat punctum, aut linea imminens ip&longs;i gravitatis centro, pro ratione &longs;itûs, in quo corpus grave con&longs;i&longs;tere cu­pimus. Ideo geometricum laborem inveniendi punctum illud intimum Centrobarycæ relinquens, mechanica tantùm inqui­&longs;itione, & qua&longs;i tentans, perve&longs;tigo punctum illud, aut li­neam in corporis &longs;uperficie, cui re&longs;pondet planum per lineam directionis ductum, & &longs;ecans corpus in certo &longs;itu con&longs;titu­tum. Et quidem &longs;i corpus &longs;phæricum fuerit ex partibus eju&longs;­dem naturæ conflatum, aut &longs;altem ex partibus heterogeneis quidem, &longs;ed circa &longs;phæræ centrum &longs;imiliter di&longs;po&longs;itis ita, ut intima &longs;phærula folliculis quibu&longs;dam obvolvatur; quia idem e&longs;t molis atque gravitatis centrum, punctum quodcumque in &longs;phærica &longs;uperficie a&longs;&longs;umatur, aptum erit; &longs;ingula enim &longs;i­milem habent po&longs;itionem. Sin autem aut &longs;phæræ &longs;egmentum, aut &longs;phæra ex partibus heterogeneis inæqualiter di&longs;po&longs;itis fue­rit; imponatur plano horizontali accuratè levi, & maximè æqua­bili; & quod punctum tangetur à &longs;uppo&longs;ito plano, ubi motus omnis ce&longs;&longs;averit, illud e&longs;t, quod poti&longs;&longs;imùm quæritur, ac punctum &longs;uperius, quod huic è regione e&longs;t, erit pariter aptum ad propo&longs;itum finem.

Quod &longs;i cylindricum fuerit oblatum corpus, aut pri&longs;ma quod­cunque continuo, & &longs;imili ductu productum; &longs;ecetur bifariam longitudo, & punctum habebitur cylindri centro gravitatis re&longs;pondens: pri&longs;matis autem &longs;ingula plana parallelogramma &longs;i dividantur in æquas tum longitudinis, tum latitudinis partes, planum per inventa puncta ductum tran&longs;ibit per centrum gravitatis pri&longs;matis, dividet enim in partes æquales, & &longs;imi­liter po&longs;itas, unde oritur momentorum gravitatis æqualitas.

Ut &longs;i parallelepipedi BC plana ita dividantur, ut habeant puncta me­dia I, & O, & per ea agatur pla­num, con&longs;tat æqualia e&longs;&longs;e momenta gravitatis partium IB, & IC, cùm nullo ex capite po&longs;&longs;it oriri momento­rum inæqualitas. At &longs;i non facies parallelogrammæ pri&longs;matis dividendæ &longs;int, &longs;ed potius ba&longs;is, quæ &longs;æpè varia e&longs;t, & irre­gularis, tunc inveniendum e&longs;t in ea punctum, in quo &longs;ibi oc­currunt &longs;ectiones planorum &longs;ecantium datum corpus in mo­menta æqualia, illudque re&longs;pondet centro gravitatis intra &longs;o­liditatem exi&longs;tenti.

Sit autem primò ba&longs;is pri&longs;matis trigona AHI; dividatur unum ex lateribus ex. gr. HI bifariam in G, planum enim tran&longs;iens per A & G, atque bifariam &longs;ecans pa­rallelogrammum HV tran&longs;ibit per centrum gravitatis pri&longs;matis trigo­ni. Nam &longs;i datum pri&longs;ma &longs;ecetur pluribus planis parallelis plano HV facientibus &longs;ectiones ML, BO, NS, CE, & ex harum &longs;ectionum extremis exeant alia plana &longs;ecantia parallela plano AG; ab&longs;cinduntur ex pri&longs;mate dato pa­rallelepipeda LF, OK &c. quæ à plano AG dividuntur in partes GL, GM æquales ac &longs;imiliter po&longs;itas; item DO, DB, &c. Igitur &longs;ingula in eodem plano AG habent gravitatis centrum, ac proinde tota moles ex iis parallelepipedis compo&longs;ita in eo­dem plano habet centrum gravitatis. Quoniam verò, &longs;i adhuc plana &longs;ecantia frequentiora &longs;int, plura fiunt parallelepipeda, quorum omnium moles compo&longs;ita adhuc minus differt à mole totius pri&longs;matis dati, ita ut toties multiplicari po&longs;&longs;it bi&longs;ectio, ut demum relinquatur differentia minor quacunque minimâ mole excogitabili; hinc fit molem compo&longs;itam ex parallelepi­pedis illis infinitis (&longs;ic loqui liceat, quia non e&longs;t certus eorum numerus explicabilis) habere centrum gravitatis in plano AG; ac proinde etiam pri&longs;ma trigonum ex iis conflatum parallelepi­pedis habere in eodem plano AG centrum &longs;uæ gravitatis, quandoquidem non differt ab illis ni&longs;i differentiâ minore qua­cumque minimâ excogitabili. Sunt igitur partium AGH, AGI momenta æqualia; quia &longs;i inæqualia e&longs;&longs;ent haberent differentiam, qua po&longs;&longs;et dari minor (neque enim e&longs;&longs;et indivi­dua) hæc autem differentia &longs;i e&longs;&longs;et, alia non e&longs;&longs;et, quàm quæ intercedit inter pri&longs;ma datum, & omnia parallelepipeda, cu­jus differentiæ inæquales partes e&longs;&longs;ent in AGH, & AGI: igitur differentia partium AGH, AGI e&longs;&longs;et minor diffe­rentiâ pri&longs;matis, & omnium parallelepipedorum; nam e&longs;&longs;e non pote&longs;t major, vel illi æqualis: &longs;ed jam ex hypothe&longs;i differentia inter molem compo&longs;itam ex omnibus parallelepipedis, & pri&longs;­ma, e&longs;t minor quacumque minimâ datâ, ergo &longs;i e&longs;&longs;ent inæ­qualia momenta partium AGH, AGI haberent differen­tiam minorem, & non minorem eâdem differentiâ inter pri&longs;­ma & omnia parallelepipeda. Non &longs;unt igitur inæqualia. Res autem forta&longs;sè &longs;ic breviùs explicabitur; &longs;i partes AGH, AGI non &longs;unt æquales, &longs;it AGH minor quàm AGI, differentiâ Y. Tot autem fiant bi&longs;ectiones, ut parallelepipeda relinquant differentiam minorem quàm Y. Quia ergo parallelepipeda in AGI habent differentiam minorem quàm Y, à parte pri&longs;­matis AGI, illa &longs;unt majora quàm pars pri&longs;matis AGH, quæ deficit à parte AGI differentiâ Y. Atqui parallelepepida in AGH &longs;unt æqualia parallelepipedis in AGI, ergo etiam parallelepipeda in AGH majora &longs;unt, quàm tota pars AGH, quod e&longs;t manife&longs;tè fal&longs;um. Non e&longs;t igitur altera pars major, altera minor. Porrò ex continua bi&longs;ectione laterum AC, & CN &c. relinqui &longs;emper minorem differentiam, hoc e&longs;t &longs;e­mi&longs;&longs;em præcedentis differentiæ, con&longs;tat, quia &longs;i AC &longs;ecetur in P, & ducantur plana parallela planis AG, & HV, dividi­tur CT bifariam in Q, & e&longs;t TP parallelepipedum ablatum duplum pri&longs;matis trigoni CPQ, cui æquale e&longs;t pri&longs;ma APX; adeóque duobus hi&longs;ce pri&longs;matis æquale e&longs;t ablatum parallele­pipedum TP, quod e&longs;t &longs;emi&longs;&longs;is differentiæ ATC, quæ priùs relinquebatur: & eadem e&longs;t de cæteris ratio. Quare &longs;i ex datâ quantitate auferatur &longs;emi&longs;&longs;is, & iterum &longs;emi&longs;&longs;is re&longs;idui, & &longs;ic in infinitum, nece&longs;&longs;e e&longs;t aliquando eò devenire, ut re&longs;idua quantitas minor &longs;it quacunque datâ quantitate, ut colligitur ex prop. 1. lib. 10. Eucl. Ideo fieri non pote&longs;t, ut pri&longs;mate di­vi&longs;o à plano AG, altera pars excedat momenta alterius quan­titate Y, quia tot po&longs;&longs;unt ab&longs;cindi purallelepipeda, ut relin­quatur differentia illorum à pri&longs;mate minor, quàm &longs;it Y: pla­num autem AG æqualiter dividit momenta parallelepipedo­rum, igitur cum tota re&longs;idua differentia minor &longs;it quam Y, e&longs;&longs;e omnino non pote&longs;t, ut altera pars habeat exce&longs;&longs;um quan­titati Y re&longs;pondentem &longs;i enim quantitates illæ differrent, po&longs;­&longs;et dari quantitas minor illarum differentiâ; &longs;ed non pote&longs;t hu­ju&longs;modi minor quantitas dari, nam quælibet data e&longs;t major, igitur non differunt, &longs;ed &longs;unt æquales.

His ita con&longs;titutis facilè definitur punctum centro gravitatis imminens in ba&longs;i pri&longs;matis: quia enim o&longs;ten&longs;um e&longs;t planum ab angulo per medium latus oppo&longs;itum ductum tran&longs;ire per centrum gravitatis, & dividere in momenta æqualia totum pri&longs;ma, centrum gravitatis erit non &longs;olùm in plano AG, &longs;ed etiam in plano IN propter eandem rationem. Punctum igi­

tur D, in quo occurrunt &longs;ibi communes &longs;ectiones planorum &longs;ecantium, & ba&longs;is, e&longs;t punctum, quod quæritur, imminens centro gravitatis. Punctum D autem &longs;ecare rectam NI ita, ut ND ad DI &longs;it ut 1 ad 2, &longs;ic o&longs;tenditur. Ducatur recta NG, quæ per 2. lib. 6. e&longs;t paral­lela ip&longs;i AI; ergo ut HG ad HI, ita NG ad AI per 4. lib. 6. ergo NG ad AI e&longs;t ut 1 ad 2: ergo triangula NGA, AGI &longs;unt ut 1 ad 2, per 1. lib. 6. Cum autem ut ND ad DI, ita NDA ad DIA, & NDG ad DIG per 1. 6. erit etiam, ex 12. lib. 5. ut ND ad DI, ita NGA ad AGI, hoc e&longs;t 1 ad 2. Eadem ratione o&longs;tenditur GD ad DA e&longs;&longs;e, ut 1 ad 2. Vel etiam breviùs: Quia enim NG, AI &longs;unt pa­rallelæ, triangula NDG, ADI &longs;unt &longs;imilia propter angulo­rum æqualitatem; ergo ut NG ad AI, hoc e&longs;t ut 1 ad 2, ita GD ad DA, & ND ad DI. Quare &longs;atis erit latus unum trianguli bifariam &longs;ecare, & ab oppo&longs;ito angulo rectam duco­re; cujus tertia pars ver&longs;us ba&longs;im divi&longs;am dabit centrum gravi­tatis trianguli.

Jam verò &longs;i ba&longs;is pri&longs;matis quadrangula fuerit parallelogram- ma, ductis diametris apparebit quæ&longs;itum punctum, per quod tran&longs;eunt omnia plana dividentia æqualiter corporis dati mo­menta, cum &longs;int partes utrinque æquales, & &longs;imiliter po&longs;itæ. Et ob eandem rationem &longs;i ba&longs;is pri&longs;matis fuerit aliqua ex figu­ris ordinatis, &longs;eu æquilateris; centrum figuræ e&longs;t punctum im­minens centro gravitatis; planum &longs;i quidem per illud tran&longs;iens, & per unum angulorum, dividit totum pri&longs;ma in partes æquales &longs;imi­literque po&longs;itas; atque adeò momenta hinc, & hinc &longs;unt æqualia.

At &longs;i ba&longs;is trapezia fuerit, duc utramque

diametrum EC, & BD: tum in ba&longs;i trigo­nâ BCD pri&longs;matis partialis inveniatur punctum centro gravitatis re&longs;pondens (pun­ctum hoc deinceps, brevitatis gratiâ, dice­tur centrum gravitatis, quamvis per abu&longs;ionem) & &longs;it H; & in oppo&longs;ita ba&longs;i trigona reliqui pri&longs;matis BDE pariter invenia­tur punctum F; & per utrumque punctum tran&longs;eat planum FH; nam in hoc eodem plano e&longs;t centrum gravitatis totius pri&longs;matis trapezij, quod dividitur in momenta æqualia: hoc &longs;i­quidem planum tran&longs;iens per H gravitatis momenta æqualia habet hinc, & hinc in pri&longs;mate trigono BDC; &longs;imiliter cum tran&longs;eat per F, habet hinc, & hinc momenta æqualia gravitatis pri&longs;matis trigoni BED: &longs;i igitur æqualia æqualibus jungantur, planum idem æqualiter partitur momenta gravitatis pri&longs;matis trapezij EDCB, & in eo e&longs;t centrum gravitatis illius. Eadem ratione in ba&longs;i trigona EBC inveniatur punctum G, & in ba&longs;i EDC punctum S, per quæ &longs;i agatur planum GS, in eo pariter erit centrum gravitatis totius pri&longs;matis trapezij.

E&longs;t igitur centrum gravitatis in communi

&longs;ectione planorum FH, & GS; ac proinde punctum I illud e&longs;t, quod quæritur. Aliter etiam, & facillimè in ba&longs;i trapezia ABCD invenitur centrum gravitatis: ductis enim diametris AC, BD, altera diameter ex. gr. AC bifariam &longs;ecetur in E, ducanturque rectæ DE, BE; trianguli ADC centrum gravi­tatis e&longs;t in recta DE, & quidem in F, ita ut EF &longs;it tertia pars totius ED, ut con&longs;tat ex paulò ante demon&longs;tratis. Ducatur igitur FG pa- rallela alteri diametro BD, & erit &longs;imiliter G centrum gravita­tis trianguli ABC, quia per 2. lib. 6. ut EF ad FD, ita EG ad GB; Quia ergo diameter AC &longs;ecatur in H, &longs;umatur FO æqualis ip&longs;i GH, & e&longs;t O centrum gravitatis trapezij, e&longs;t enim triangulum ABC ad triangulum ADC, ut FO ad OG, hoc e&longs;t ut HG ad HF. E&longs;t autem HG ad HF ut BI ad ID pro­pter paralleli&longs;mum linearum GF, BD. Porrò con&longs;tat triangu­lum ABC ad triangulum ADC e&longs;&longs;e ut BI ad ID, nam trian­gula ABI, ADI &longs;unt ut ba&longs;es BI, DI, item BCI, DCI &longs;unt ut eædem ba&longs;es BI, DI per 1. lib. 6; igitur, & totum triangu­lum ABC ad totum ADC e&longs;t ut BI ad DI: igitur, & trian­gulum ABC ad triangulum ADC e&longs;t ut FO ad OG.

Hinc facilis patet via ad inve&longs;ti­gandum idem punctum in ba&longs;i pri&longs;­matis pentagoni BDEAC. Pri­mùm enim ducto plano per BE, in­veniatur in ba&longs;i trigonâ BDE punctum R, & in ba&longs;i BEAC qua­drangulâ punctum P; & ducto plano per RP, in eo erit centrum gravi­tatis pri&longs;matis pentagoni, cum in eo­dem &longs;int centra gravitatis partium. Deinde ducto per D & A plano, inveniatur in ba&longs;i trigona DEA punctum L centrum gravitatis, & in ba&longs;i quadrangu­lâ ACBD punctum M centrum gravitatis: in plano pariter ducto per ML e&longs;t centrum gravitatis totius pri&longs;matis pentago­ni, quod proinde e&longs;t in communi planorum per PR, & LM ductorum &longs;ectione; atque adeò punctum, quod quæritur, e&longs;t O. Eadem e&longs;t methodus in pri&longs;mate hexagono; ducto enim plano dividente in duo pri&longs;mata, quorum alterum e&longs;t trigonum, al­terum pentagonum, inveniatur utriu&longs;que centrum gravitatis, & per inventa puncta agatur planum. Deinde iterum alio pla­no &longs;ecetur in duo pri&longs;mata, quorum alterum pariter &longs;it trigo­num, alterum pentagonum, & per inventa &longs;ingularia gravi­tatum centra agatur planum: duo &longs;iquidem plana ducta per centra gravitatis partium, tran&longs;eunt pariter per centrum gra­vitatis totius, quod e&longs;t in communi eorum &longs;ectione. Eademque de reliquis pri&longs;matis e&longs;t ratio.

Sed hæc indica&longs;&longs;e &longs;ufficiat, quæ operi Mechanico &longs;atis e&longs;&longs;e po&longs;&longs;unt in omnibus ferè pri&longs;matis: Si enim ba&longs;is non fuerit planè rectilinea, in&longs;cripto polygono rectilineo, quod mini­mùm differat à plano ba&longs;is, quæres ejus centrum gravitatis, methodo jam tradita; illoque u&longs;urpato tanquam vero dati pri&longs;­matis centro quæ&longs;ito, minimùm aberrabis; aliquando tamen aberrabis, aliquando continget, ut inventum cum quæ&longs;ito conveniat. Quod &longs;i accuratiori inve&longs;tigatione opus fuerit: quemadmodum in cæteris corporibus, quæ continuum ductum non habent, &longs;ed inæquali cra&longs;&longs;itudine cre&longs;cunt, aut decre&longs;­cunt, ut in obeli&longs;cis, aut pyramidibus truncatis, reliqui&longs;què planè inordinatis molibus; tunc ad geometricam Centrobary­ces methodum confugiendum e&longs;t; quam hic ego non per&longs;e­quor. Praxes igitur aliquæ proponendæ &longs;unt, quibus centrum gravitatis phy&longs;icè per&longs;pectum habere po&longs;&longs;imus in corporibus, quorum frequentior, vulgari&longs;que u&longs;us e&longs;&longs;e pote&longs;t.

Prima praxis &longs;it ad inveniendum gra­

vitatis centrum in cingulis, quæ laminis quoque communis e&longs;&longs;e pote&longs;t. Sit datum cingulum AH, quod primùm &longs;u&longs;penda­tur ex H, & inde pendens perpendicu­lum &longs;ecet oppo&longs;itum latus IA in C; note­tur igitur punctum C. Deinde iterum &longs;u&longs;pendatur ex R, & perpendiculum ca­dat in punctum F, quod notetur. His cognitis ducatur filum ex R in F, ibique intentum alligetur; aliud filum &longs;imiliter ex H in C ducatur, & &longs;ecans in S filum RF, dabit punctum S quæ&longs;itum centrum gravitatis: ex quo &longs;i &longs;u&longs;penderetur datum cingulum, maneret horizonti parallelum. Quod &longs;i e&longs;&longs;et corpus talis figuræ, ut &longs;patium non clauderet, &longs;ed haberet angulum cavum, aut e&longs;&longs;et fru&longs;tum annulare, eadem e&longs;t methodus factâ &longs;u&longs;pen&longs;ione illius ex duobus punctis, ex quibus perpendiculum cadere po&longs;&longs;it intrà corporis &longs;uperficiem; in qua &longs;i notentur puncta, per quæ tran&longs;it, & ducantur fila, ut priùs, eorum com­munis &longs;ectio dabit quæ&longs;itum centrum gravitatis. Hinc &longs;i vel la­mina e&longs;&longs;et perforanda, ut axi infigeretur, vel cingulum e&longs;&longs;et axi imponendum, in utrâque &longs;uperficie oppo&longs;ita quærere opor­teret punctum S, ut axis per centrum gravitatis tran&longs;iret, eique uterque polus re&longs;ponderet: in cingulis autem præterea haben­da e&longs;&longs;et ratio tran&longs;ver&longs;ariorum, per quæ axis infigendus e&longs;&longs;et, ea enim po&longs;&longs;unt centrum gravitatis compo&longs;itæ in alio puncto con&longs;tituere.

Secunda praxis laminis poti&longs;&longs;imùm accommodata, in quibus punctum medium &longs;atis accuratè inquiritur, ut &longs;i lamina metal­lica e&longs;&longs;et in calicem excavanda, hæc e&longs;&longs;e pote&longs;t. Impone lami­nam acutæ cu&longs;pidi cultri, aut &longs;tyli, eamque ultrò citróque tanti&longs;per move, dum con&longs;i&longs;tat citrà periculum cadendi: punctum enim, quod à cultri aut &longs;tyli cu&longs;pide notatur, cen­trum e&longs;t quæ&longs;itum.

Tertia praxis &longs;it iis corporibus conveniens, quæ præ&longs;tant longitudine, qualia &longs;unt p&longs;eudocylindrica, conica, pyrami­des &c. quæ &longs;i non prædita &longs;int multâ gravitate, imponantur funiculo brevi horizontaliter exten&longs;o, at &longs;i graviora fuerint, vel cylindrulo vel aciei pri&longs;matis trigoni imponantur, & u&longs;que dum in æquilibrio con&longs;i&longs;tant, promoveantur: ubi enim quie­verit corpus impo&longs;itum, ex loco contactûs innote&longs;cet vel punctum, &longs;i in puncto &longs;e contingant, vel linea, &longs;i in lineâ, per quam &longs;i ducatur planum à centro terræ, di&longs;tinguetur impo&longs;i­tum corpus in momenta gravitatis æqualia. Inventâ autem hu­ju&longs;modi lineâ facilè prodet &longs;e quæ&longs;itum punctum.

Quarta praxis non multùm di&longs;tat à &longs;uperiore: &longs;i nimirum oblatum corpus impo&longs;ueris plano alicui horizontali, quod ta­men à pavimento ab&longs;it mediocri aliquo intervallo, habeat au­tem extremum marginem exactè rectum: extra &longs;uppo&longs;iti pla­ni marginem illud paulatim promove, donec eò venerit, ut &longs;i vel minimum ulteriùs promoveretur, &longs;ponte caderet; ibíque &longs;ecundùm rectitudinem marginis plani duc &longs;tylo lineam in cor­pore impo&longs;ito. Deinde &longs;uperficie eâdem planum tangente, &longs;i corpus, præter longitudinem, non modicam præterea habeat latitudinem, convertatur aliquantulum, & &longs;imili methodo in­venietur linea alia &longs;ecans priorem in puncto quæ&longs;ito, quod &longs;ci­licet re&longs;pondet centro gravitatis intra corporis &longs;oliditatem de­lite&longs;centi.

Hæc &longs;unt quæ Mechanices in&longs;tituto &longs;ufficere po&longs;&longs;int ad cen­trum gravitatis inveniendum; in molibus enim majoribus, quæ plerumque vix differunt à pri&longs;matis, non indigemus commu- niter Geometricâ &longs;ubtilitate. Illud re&longs;tat, ut earum, quas at­tuli praxes, ratio, & cau&longs;æ explicentur, ex quibus clarion ha­beatur notitia eorum, quæ ad centrum gravitatis pertinent.

CAPUT VI.

Affertur ratio prædictarum praxeon.

UT palam fiat praxibus capite &longs;uperiore allatis inveniri punctum re&longs;pondens centro gravitatis, quod inquiritur, indicandi &longs;unt fontes, ex quibus illæ deducuntur. Earum ita­que ratio petenda e&longs;t ex gravium naturâ, quæ extra locum &longs;ibi debitum con&longs;tituta, in medio videlicet leviore, conantur de­or&longs;um pro viribus, ni&longs;i impediantur: quod &longs;i interpellentur quidem, non tamen pror&longs;us de&longs;cen&longs;u prohibeantur, de&longs;cen­dunt, prout fert ob&longs;tantium impedimentorum conditio. Sic lapis &longs;phæricus in montis clivo po&longs;itus cùm non valeat rectâ; &longs;icut in aëre libero, deor&longs;um ferri, per planum illud inclina­tum de&longs;cendit: Sic plumbum, quod filo adnectitur laqueari, à perpendiculo remotum de&longs;cendit circulariter. Porrò quæ de toto ip&longs;o corpore vera e&longs;&longs;e intelligimus, ejus quoque partibus &longs;ingulis conveniunt; cùm enim &longs;ingulæ &longs;uam habeant gravita­tem, ni&longs;i quid ob&longs;tet, de&longs;cendunt. Jam verò &longs;i contingat ita corpus grave oppo&longs;ito extrin&longs;ecùs obice impediri, ut cunctæ &longs;imul partes, qua&longs;i moles unà de&longs;cendere nequeant; &longs;ublato partium nexu de&longs;cendunt, quæcunque carent impedimento: ut &longs;i ceream candelam, aut glaciem, quam manu &longs;u&longs;tines, igni admoveas; haud dubium, quin partes extremæ igni proximæ lique&longs;centes, &longs;olutâ unione cum cæteris, &longs;uis nutibus deor&longs;um latæ liberè de&longs;cendant. At &longs;i partes omnes colligatæ invicem permaneant, eandemque figuram &longs;ervent; corpore illo &longs;u&longs;pen­&longs;o aut &longs;u&longs;tentato, fieri non pote&longs;t, ut partes aliquæ de&longs;cendant, quin aliæ, ouæ è regione &longs;unt trans &longs;u&longs;pen&longs;ionis, aut &longs;u&longs;tenta­tionis punctum, a&longs;cendant; id autem harum gravitati re­pugnat: non igitur a&longs;cendere po&longs;&longs;unt, ni&longs;i de&longs;cendentes op­po&longs;itæ viribus ac momentis præ&longs;tent ita, ut harum gravitati vim inferre valeant. Quare &longs;i fiat corporis &longs;u&longs;pen&longs;i, aut &longs;u&longs;ten­tati con&longs;i&longs;tentia, argumentum e&longs;t æqualitatis momentorum punctum &longs;u&longs;pen&longs;ionis, aut &longs;u&longs;tentationis hinc, & hinc u&longs;que­ quaque circun&longs;tantium; &longs;i qua enim e&longs;&longs;et inæqualitas, alterutra pars præponderaret, & ad motum incitaretur.

Sit corpus grave AB, cujus centrum gravitatis H, linea di­rectionis HT in centrum uni­ver&longs;i producta. Si &longs;u&longs;pendatur ex puncto C, quod e&longs;t in eadem lineâ directionis, nece&longs;&longs;ariò con­&longs;i&longs;tit corpus horizonti paralle­lum, quia rectâ de&longs;cendere non pote&longs;t per HT, cum in C reti­neatur; neque alterutra pars pote&longs;t de&longs;cendere, quia momen­ta partis HB, quibus deor&longs;um nititur, æqualia &longs;unt momen­tis, quibus pars HA re&longs;i&longs;tit, no elevetur; & vici&longs;&longs;im viribus gravitatis- AH cætero qui de&longs;cen&longs;uræ reluctatur gravitas HB pari ni&longs;u repugnans, ne attollatur; totum ergo con&longs;i&longs;tit. At &longs;i ex M puncto &longs;u&longs;pendatur, non pote&longs;t quidem per MT per­pendicularem de&longs;cendere versùs terræ centrum, &longs;ed neque con&longs;i&longs;tet horizonti parallelum; quia &longs;i planum intelligatur ex terræ centro per rectam MT ductum, non dividitur corpus in momenta æqualia, cum non tran&longs;eat per H centrum gravita­tis; igitur cum majora &longs;int momenta partis MB, quàm par­tis MA, illa præponderabit, atque de&longs;cendens circa punctum M permanens convertetur, donec centrum gra­vitatis H &longs;it in perpendiculari MT, cui congruat recta MO: tunc autem demum con&longs;i&longs;tet, quia planum tran&longs;iens per MHO æqualiter di&longs;pertit momenta gravitatis; neutrâ autem parte præponderante, utraque quie&longs;cit. Idem dicen­dum, &longs;i corpus ex I puncto &longs;u&longs;penderetur; tunc enim &longs;o­lùm fieret con&longs;i&longs;tentia, ubi in eadem directionis lineâ e&longs;&longs;et punctum I atque H centrum gravitatis. Quod &longs;i du­plici funiculo &longs;u&longs;pendatur pondus, & illi paralleli non &longs;int, quia neque horizonti perpendiculares, illi &longs;i producantur, concurrent in punctum aliquod lineæ directionis, &longs;ivè &longs;upra pondus, &longs;ivè infra, pro ratione angulorum, quos con&longs;tituunt. Sit enim corpus AB, cujus cen­

trum gravitatis O, linea directio­nis IOC, &longs;i ex I &longs;u&longs;pendatur per O, in co &longs;itu manebit; ergo etiam, &longs;i funiculi &longs;int IH, IL, manebit: ergo etiam, &longs;i &longs;int PH, SL, funiculorum enim longitudo nihil facit; Idem etiam dicendum cum funiculi &longs;unt DH, FL; pro­ducti enim concurrunt cum linea directionis in C, &longs;emper &longs;cilicet perinde &longs;e habet atque, &longs;i ex I &longs;u&longs;penderetur.

Quæ verò de &longs;u&longs;pen&longs;ione dicta &longs;unt, ea, analogiâ &longs;ervatâ, de &longs;u&longs;tentatione quoque dicta intelligantur; tunc &longs;olùm videlicet corpus con&longs;i&longs;tere, cùm ex centro gravitatis ducta directionis linea tran&longs;it per punctum &longs;u&longs;tentationis, quia tunc &longs;olùm æqua­lia hinc, & hinc &longs;unt momenta virtutis ad de&longs;cendendum, at­que re&longs;i&longs;tentiæ ad a&longs;cendendum: ut quando corpus aliquod imponitur cono, vel pri&longs;ma &longs;phæræ, vel &longs;egmentum &longs;phæri­cum, plano, vel cylindrus aciei pri&longs;matis trigoni in tran&longs;ver­&longs;um; cadet enim in alterutram partem impo&longs;itum corpus, ni&longs;i in eadem linea fuerint centrum terræ, punctum contactus, & centrum gravitatis. Quod &longs;i corpus &longs;u&longs;tentans, atque &longs;u&longs;tenta­tum &longs;e tangant in linea, opus e&longs;t lineam illam e&longs;&longs;e in plano per lineam directionis ducto, ut fiat æqualium momentorum con­&longs;i&longs;tentia. Quare &longs;i impo&longs;itum corpus con&longs;i&longs;tat, certi&longs;&longs;imo ar­gumento con&longs;tabit punctum, &longs;eu lineam, contactûs re&longs;pon­dere centro gravitatis. Hinc patet ratio &longs;ecundæ, & tertiæ praxis.

In prima praxi quia facies extima, &longs;upra quam perpendicu­lum liberè movetur, e&longs;t in plano verticali, perpendiculum HC e&longs;t parallelum lineæ directionis corporis gravis, quæ tran&longs;it etiam per punctum &longs;u&longs;pen&longs;ionis H: planum igitur tran&longs;iens per punctum &longs;u&longs;pen&longs;ionis H, & per perpendiculum HC, tran&longs;it quoque per centrum gravitatis corporis. Cum verò idem pror­&longs;us dicendum &longs;it de plano tran&longs;eunte per punctum &longs;u&longs;pen&longs;io­nis R, & perpendiculum RF, illud &longs;cilicet tran&longs;ire per cen­trum gravitatis corporis; apertum e&longs;t centrum gravitatis e&longs;&longs;e in communi illorum planorum &longs;ectione, eique re&longs;pondere punctum S inventum.

Quia demum, &longs;i corpus quod &longs;u&longs;tinet, & id, quod &longs;u&longs;tine­tur, in &longs;uperficie &longs;e tangant, corpus impo&longs;itum in alterutram partem cadere non pote&longs;t (ni&longs;i fortè &longs;uppo&longs;itum planum fuerit inclinatum) quin planum per lineam directionis ductum ita &longs;it extra &longs;uperficiem, in qua fit contactus, ut neque illam con­tingat; con&longs;tat ratio quartæ praxis. Si namque planum ex ter­

ræ centro ductum per C cen­trum gravitatis dati corporis OS, &longs;ecet &longs;ubjectum planum, pars corporis extra marginem FE in aëre extans minora ha­bet momenta gravitatis, quàm reliqua pars; hæc igitur gra­vior non pote&longs;t ab illa elevari: ubi verò promotum corpus eò venerit, ut planum per cen­trum gravitatis C ductum tangat extremum marginem &longs;ub­jecti plani ita, ut in eodem plano, in quo e&longs;t centrum gravi­tatis C, &longs;it etiam FE, æqualia &longs;unt gravitatis momenta par­tis CS in aëre extantis, ac CO partis plano incumbentis; & &longs;i vel minimum ulteriùs promoveretur, pars extra planum &longs;ub­jectum extans gravior e&longs;&longs;et, adeóque de&longs;cenderet. Quare &longs;i in corporis OS &longs;uperficie infimâ lineam de&longs;crip&longs;eris &longs;ecundùm marginem FE, ea erit in plano tran&longs;eunte per centrum gravi­tatis. Quia verò idem contingit, &longs;i ii&longs;dem &longs;uperficiebus &longs;e con­tingentibus alium &longs;itum corpori dederis, pariterque eò u&longs;que promoveris, ut citrà cadendi periculum promoveri ulteriùs non po&longs;&longs;it; alia linea &longs;ecundùm marginem FE ducta erit pari­ter in plano per gravitatis centrum tran&longs;eunte, &longs;ecabitque priorem lineam, punctum mutuæ linearum &longs;ectionis illud e&longs;&longs;e, quod quæritur, &longs;atis liquet. Hæc e&longs;t di&longs;par philo&longs;ophandi ra­tio, &longs;i pars CO adeò longa e&longs;&longs;et, ut etiam extaret extra an­gu&longs;tias &longs;ubjecti plani; &longs;emper enim con&longs;i&longs;tit impo&longs;itum corpus, quandiù planum per lineam directionis tran&longs;iens, aut tangit, aut &longs;ecat &longs;ubjectum planum. Quandocunque enim linea di­rectionis non tran&longs;it per punctum, vel lineam, vel &longs;uperficiem, in quibus corpus grave tangitur à &longs;u&longs;tentante (idem dic de &longs;u&longs;pen&longs;ione) &longs;emper in alterutram partem grave inclinatur, in eam &longs;cilicet, in qua reperitur centrum gravitatis, cùm plura &longs;int ex ea parte momenta gravitatis.

CAPUT VII.

Quomodo gravia &longs;pontè a&longs;cendentia de&longs;cendant.

EX his, quæ proximè dicta &longs;unt, grave &longs;u&longs;tentatum in eam partem inclinari, in qua e&longs;t gravitatis centrum, oritur ali­quando a&longs;cen&longs;us gravium, qui rerum naturalium ignaros in admirationem adducit non mediocrem, &longs;i maximè tunc cor­pus de&longs;cendere intelligant, quando illud cernunt altiùs ab ho­rizonte a&longs;cendere. Sit

enim &longs;uper planum in­clinatum RN rota tantæ latitudinis, ut po&longs;&longs;it in plano verticali erecta permanere, dum conver­titur; habeat autem ad PO adnexam laminam plumbeam cra&longs;&longs;iorem, adeò ut totius rotæ cen­trum gravitatis &longs;it S. Jam verò ea &longs;it plani &longs;ubjecti inclinatio, ut rotâ illud tangente puncto H, li­nea à terræ centro per H punctum contactûs tran&longs;iens non tran&longs;eat per S centrum gravitatis (&longs;eu ut veriùs dicam, quia extima &longs;uperficies rotæ cylindrica tangit planum in lineâ, pla­num ex centro terræ per lineam contactûs in H ductum non tran&longs;eat per S) &longs;ed illud relinquat versùs &longs;uperiorem plani par­tem N; planum per rectam HO perpendicularem ductum di&longs;tinguit rotam in momenta gravitatis inæqualia: non pote&longs;t igitur rota in H con&longs;i&longs;tere, &longs;ed convertitur, ita ut tangat pla­num in I primùm, deinde in E, demùm in P, ubi con&longs;i&longs;tet, cùm linea directionis ex gravitatis centro S ducta in terræ cen­trum tran&longs;ibit per P locum contactús. In hac autem conver­&longs;ione dum rotæ partes inter H & P deinceps aptantur &longs;ubjecto plano, centrum quidem molis a&longs;cendit, &longs;ed centrum gravita­tis S de&longs;cendit. Lineam porrò SP minorem e&longs;&longs;e lineá SE, & hanc minorem lineâ SI, & hanc lineâ SH, con&longs;tat ex prop.7. lib.3. Eucl. &longs;i nimirum per S, & C centrum agatur diameter. Non e&longs;t tamen cen&longs;endum quamlibet ponderis additionem in OP &longs;atis e&longs;&longs;e, ut in quolibet plano inclinato rota a&longs;cendat; &longs;i enim di&longs;tantia centri gravitatis à centro rotæ minor fuerit, quàm Sinus inclinationis plani, &longs;emper de&longs;cendet; &longs;i eidem Sinui æqualis, non a&longs;cendet; &longs;i demum eo &longs;inu major, poterit a&longs;cendere.

Sit planum inclinatum AB, quod in H contingat circulum (hunc &longs;umo cir­culum, qui tran&longs;eat per centrum tum molis tum gravitatis rotæ) cujus cen­trum C, & ducatur recta CH, quæ cum perpendi­culari HO faciat angu­lum CHO. Quia enim OH producta cadit in ho­rizontem AD perpendicularis, & angulus OHA per 32.lib.1. æqualis e&longs;t duobus internis HFA, FAH, e&longs;t autem AHC ad contingentem factus à &longs;emidiametro rectus per 18.lib. 3. &longs;icut & HFA e&longs;t rectus; reliquus CHO æqualis e&longs;t angulo HAF inclinationis plani. Certum e&longs;t igitur, quòd in eam partem ro­ra convertetur, in qua fuerit centrum gravitatis. Quoniam verò CI e&longs;t Sinus anguli CHI, po&longs;ito radio CH, e&longs;t au­tem CI minima omnium, quæ ex C puncto cadant in rectam HO, manife&longs;tum e&longs;t, quòd, &longs;i centrum gravitatis fuerit cen­tro rotæ vicinius, ut in R, rota &longs;emper de&longs;cendet, quia cen­trum gravitatis re&longs;picit declivitatem plani: at, &longs;i fuerit in I, a&longs;cendere non pote&longs;t, quia pars re&longs;piciens acclivita­tem plani non præponderat: &longs;i demum longiùs à centro di&longs;titerit, ut in S, a&longs;cendere poterit, u&longs;que dum punctum S fuerit in lineâ perpendiculari ad horizontem tran&longs;eunte per punctum contactûs.

Ex his apertè con&longs;tat futurum, ut rota de&longs;cendat, &longs;i angulus, quem in puncto contactûs faciunt lineæ ductæ ex centris mo­lis, & gravitatis (&longs;uppono molis centrum idem e&longs;&longs;e cum centro rotæ, quâ rota e&longs;t) minor fuerit angulo inclinationis plani, tunc enim centrum gravitatis re&longs;picit declivitatem plani; fu­turum autem, ut rota a&longs;cendat, &longs;i angulus ille major fuerit co­dem angulo inclinationis, quia centrum gravitatis re&longs;picit ac­clivitatem plani; futurum demùm, ut con&longs;i&longs;tat, &longs;i angulus il­le fuerit æqualis eidem angulo inclinationis plani, quia nimi­rum planum perpendiculare dividit æqualiter momenta gravi­tatis, cum tran&longs;eat per centrum gravitatis exi&longs;tens in lineâ perpendiculari.

Hinc patet &longs;emper de&longs;cen&longs;uram rotam, &longs;i habeat centrum gravitatis R, quia &longs;emper facit angulum, de quo dictum e&longs;t, minorem angulo inclinationis, hoc e&longs;t angulo CHI, nam &longs;i ducatur ad CR perpendicularis RE, & ex centro ducatur recta CE, angulus CER e&longs;t maximus omnium, quos faciunt lineæ ex punctis C, & R ductæ ad idem punctum circumfe­rentiæ, ut mox o&longs;tendam; atqui CER minor e&longs;t angulo CHI, (quia ob lineas RE, IH parallelas, angulus IHC internus per 29.lib.1. e&longs;t æqualis externo RLC, & RLC externus per 16. lib. 1. major e&longs;t interno CER, ac proinde IHC major quàm CER) igitur quicunque angulus con&longs;titutus à rectis exeuntibus ex C, & R minor e&longs;t angulo inclinationis; atque adeò &longs;emper de&longs;cendet.

At &longs;i centrum gravitatis fuerit S, ductâ ad CS perpendicu­lari SM, angulus omnium maximus e&longs;t CMS: hic autem e&longs;t æqualis externo CKI, cum IK, & SM parallelæ &longs;int con&longs;ti­tutæ; angulus verò CKI externus major e&longs;t interno CHI, igitur angulus CMS major e&longs;t angulo CHI, hoc e&longs;t angulo inclinationis. A&longs;cendere igitur poterit rota, quando angulus ad contractum factus à lineis ex C, & S exeuntibus major e&longs;t angulo inclinationis; &longs;in autem contactus fiat in co puncto, ad quod fit angulus æqualis, con&longs;i&longs;tet; &longs;i in iis punctis, ad quæ fit angulus minor, de&longs;cendet.

Porrò quamvis iis, qui in A&longs;tronomicarum Pro&longs;taphære&longs;eon doctrinâ ver&longs;ati &longs;unt, &longs;upervacaneum &longs;it o&longs;tendere angulum ad peripheriam factum à Radio circuli, & à linea perpendicu­lari in diametrum, e&longs;&longs;e maximum omnium, qui fieri po&longs;&longs;int à Radio, & à lineâ ductâ ex eodem diametri puncto, in quod cadebat perpendicularis; ut omnibus tamen fiat &longs;atis, non pi­

gebit hîc demon&longs;trare. Sit in diametro circuli punctum R extra centrum C, & ad CR ducatur perpendicularis HR, quæ producta in G, bifariam dividitur in R: & ductis ex centro rectis CH, CG æqualibus, &longs;unt anguli CHR, CGR æquales, per 5. vel 8. lib.1. Fiat angulus CER, ductis ex C & R rectis lineis ad idem punctum E peripheriæ. Dico angulum CER minorem e&longs;&longs;e an­gulo CHR. Ducatur enim recta EG; & erunt in I&longs;o&longs;cele CEG æquales anguli CEG, CGE. Quia verò, per 7.lib.3. RE major e&longs;t quàm RG, angulus RGE major e&longs;t angulo REG, per 18.lib. 1. & ablatis æqualibus remanet REC mi­nor angulo RGC, hoc e&longs;t RHC. Similiter o&longs;tendetur angu­lum RIC minorem e&longs;&longs;e angulo RHC: ductâ enim IG, angu­li CIG, CGI &longs;unt æquales: & quoniam per 7.lib.3. RG ma­jor e&longs;t quàm RI, angulus RIG major e&longs;t angulo RGI, per 18.lib.1. &longs;i igitur ex æqualibus auferantur inæquales anguli, re­manet RIC minor, quàm RGC, hoc e&longs;t quam RHC. Ea­dem erit methodus demon&longs;trandi angulos ad puncta periphe­riæ propiora puncto H e&longs;&longs;e majores angulo CER. Ductâ enim RD æquali ip&longs;i RE, ad punctum &longs;cilicet D æqualiter di&longs;tans à diametro, ac di&longs;tet punctum E, & ducto radio CD, e&longs;t angu­lus CDR æqualis angulo CER. Sit autem puncto H vicinior angulus COR, quem dico e&longs;&longs;e majorem angulo CER per 7.lib.3. & 8.lib.1. Ducta lineâ OD, anguli COD, CDO &longs;unt æquales, quia latera CO, CD æqualia &longs;unt: at per 7.lib.3. RO minor e&longs;t, quàm RE, hoc e&longs;t RD, igitur angulus ROD per 18.lib.1. major e&longs;t angulo RDO, & ablatis æqualibus re­manet ROC major quam RDC, hoc e&longs;t quàm REC. Angu­li itáque recedentes à puncto H &longs;emper fiunt minores, acce­dentes verò fiunt majores.

Hoc probato con&longs;equens e&longs;t illud, quod in rotæ peripheriâ duo &longs;unt puncta, inter quæ quodlibet punctum contingat pla­num inclinatum, rota a&longs;cendit, &longs;i angulus maximus factus à lineis ductis ex centro rotæ, & ex centro gravitatis &longs;it major angulo inclinationis; quia nimirum anguli à puncto H recedentes ad utramque partem &longs;emper fiunt minores; ergo ad utramque e&longs;t angulus unus æqualis angulo inclinationis, & &longs;patium inter huju&longs;modi angulos e&longs;t quantitas peripheriæ, quæ a&longs;cendens pote&longs;t coaptari plano inclinato: ac proinde ex horum puncto­rum di&longs;tantia definietur &longs;patium, quod pote&longs;t rota a&longs;cendens percurrere.

Sit igitur rota, cujus centrum C, &

centrum gravitatis S: &longs;it autem CS par­tium 11, quarum CH Radius e&longs;t 16: e&longs;t igitur CS æqualis Sinui gr. 43. 26′. qui erit maximus angulus CIS ad peri­pheriam factus à Radio, & à lineâ IS perpendiculari ad SC. Quare in quoli­bet plano habente minorem inclinatio­nem poterit a&longs;cendere. Ponatur plani inclinatio gr. 15, cui æqualis &longs;it angulus CHS. Fiat igitur ut CS 11 ad CH 16, ita Sinus anguli CHS 25882 ad 37646 Sinum Anguli CSH gr. 22. 7′; eritque angulus SCH gr. 142. 53′. Cre&longs;cet ergo &longs;upra angulum H angulus ad peripheriam, &longs;i ultra punctum H fiat contactus rotæ in alio puncto viciniore puncto I, ex quo ad SC perpendi­cularis cadit; & ex I decre&longs;cit u&longs;que dum in P fiat angu­lus SPC grad. 15 æqualis angulo inclinationis. In triangu­lo itaque SPC invenitur ex ii&longs;dem datis angulus PSC gr. 157. 53′. & angulus SCP gr. 7. 7′. qui ex angulo SCH gr. 142. 53′ ablatus relinquit PCH gr. 135. 46′. quæ e&longs;t quan­titas arcûs HIP, quæ plano coaptatur in a&longs;cen&longs;u. Quoniam verò quarum partium CG Radius e&longs;t 16, peripheria e&longs;t 100 1/2 earum parirer e&longs;t arcus HP ferè 38, &longs;i Radius rotæ fuerit un­ciarum pedis 16, rota a&longs;cendet in plano percurrens &longs;patium pedum 3, & eo ampliùs. Hinc poteris aut rotæ diametrum au­gere, aut plani inclinationem minuere, &longs;i volveris rotam lon­giore &longs;patio moveri: auctâ enim rotæ diametro augetur peri- pheria, &longs;ervatâ ratione eadem di&longs;tantiæ centri gravitatis. At &longs;i data fuerit rota (oportet non ignorari di&longs;tantiam centri gravi­tatis à centro rotæ, poterit autem primâ praxi cap.5. inve&longs;tiga­ri) certum e&longs;t illam non po&longs;&longs;e a&longs;cendere ni&longs;i per &longs;patium mi­nus longitudine &longs;emiperipheriæ; con&longs;tituto autem &longs;patio inve­nietur inclinatio plani nece&longs;&longs;aria, hac methodo. Data &longs;patij longitudo PH reducatur ad denominationem graduum, & erit notus angulus PCH: & quoniam anguli ad H & ad P debent e&longs;&longs;e æquales, anguli verò in R ad verticem &longs;unt æquales, erunt pariter æquales PCH, & PSH, qui proinde notus e&longs;t. Hujus &longs;emi&longs;&longs;is auferatur ex recto CSI, & innote&longs;cet angulus CSH, cum quo & duobus lateribus CS, CH invenietur per Trigo­nometriam angulus CHS æqualis angulo inclinationis plani nece&longs;&longs;ariæ. Quod autem angulus HSI &longs;it &longs;emi&longs;&longs;is totius HSP, hoc e&longs;t dati PCH, &longs;ic o&longs;tendo. Quia in duobus triangulis CSP, CHS idem latus CS opponitur angulis æqualibus ad H, & ad P, æqualia autem latera CH, & CP opponuntur angulis quæ&longs;itis CSH, & CSP, con&longs;tat horum duorum angulorum e&longs;&longs;e unum eundemque &longs;inum; ergo &longs;imul &longs;umpti &longs;unt æquales duobus rectis; auferatur ex eorum &longs;ummâ unus rectus, rema­nebunt duo anguli &longs;imul CSH, ISP æquales uni recto, hoc e&longs;t angulo ISC: auferatur communis CSH, remanebit HSI æqualis angulo ISP: id quod oportuit demon&longs;trare.

Colligere po&longs;&longs;umus ex his, quæ hactenus explicata &longs;unt, fie­ri quidem po&longs;&longs;e, ut, &longs;i rota in plano inclinato primùm con&longs;ti­tuta exactè tangat in H, pror&longs;us con&longs;i&longs;tat; id tamen vix po&longs;&longs;e &longs;perari, quia &longs;i in alio puncto remotiore ab I tangat, cadet, &longs;i in puncto viciniore, a&longs;cendet. At ubi venerit in P, &longs;i ex con­cepto impetu pergat adhuc aliquantulum a&longs;cendere; centro gravitatis S tran&longs;lato versùs plani declivitatem, & diminuto angulo, de&longs;cendet; & ubi tran&longs;ilierit punctum P, iterùm aucto angulo a&longs;cendet, donec omninò in P con&longs;i&longs;tat. Ubi licet animadvertere non idem e&longs;&longs;e punctum contactus, in quo quie&longs;ceret in plano horizontali, ac inclinato; in plano enim horizontali quie&longs;ceret in O, ubi linea à centro rotæ C perpen­dicularis horizonti, ac tran&longs;iens per S centrum gravitatis, ter­minatur: in eo autem puncto O con&longs;i&longs;tere non po&longs;&longs;e &longs;upra pla­num inclinatum &longs;atis patet ex dictis. Porrò hæc, quæ de rotâ con&longs;i&longs;tente, aut cadente di&longs;putata &longs;unt, dicenda e&longs;&longs;e de &longs;phæ­râ quie&longs;cente in plano inclinato, clarius e&longs;t, quàm ut oporteat pluribus explicare.

Unum &longs;upere&longs;&longs;e videtur o&longs;tendendum, quî verum &longs;it cen­trum gravitatis de&longs;cendere ita, ut fiat horizonti vicinius, dum rota a&longs;cendit, & fit remotior. Id ut manife&longs;tum fiat, primò in­veniatur HS: & &longs;it ut Sinus anguli CHS gr. 15. ad &longs;inum an­guli SCH gr. 14.2. 53′. hoc e&longs;t ut 25882 ad 60344, ita CS partium 11 ad HS 25 2/3: quæ e&longs;t altitudo centri gravitatis ante motum. Deinde inveniatur SP; & &longs;it ut Sinus SPC gr. 15 ad Sinum SCP gr.7. 7′ hoc e&longs;t, ut 25882 ad 12389, ita CS par­tium 11 ad SP 5 1/4, quæ in fine motus erit altitudo centri gravi­tatis &longs;upra planum inclinatum; huic autem addenda e&longs;t altitu­do, quam &longs;upra horizontem habet punctum illud plani inclinati, in quo tanget P. Quia ergo inclinatio plani e&longs;t gr. 15, & HP e&longs;t partium 38, tantum e&longs;t &longs;patium, quod in plano percurritur à rota a&longs;cendente, fiat ut Radius 100000 ad 25882 Sinum an­guli inclinationis, ita 38 ad 9 4/5 altitudinem &longs;upra horizontem, cui &longs;i addas SP 5 1/4, erit in fine motûs altitudo centri gravitatis &longs;upra horizontem partium 15, cùm initio di&longs;taret partibus 25 2/3. Centrum igitur gravitatis &longs;impliciter, & ab&longs;olutè de&longs;cendit, dum rota in plano inclinato a&longs;cendit.

Po&longs;&longs;em hîc afferre aquam vi &longs;uæ gravitatis a&longs;cendentem in cochleâ Archimedis, dum cylindrus, quem cochlea ambit, convertitur: ab&longs;tineo tamen, quia non vacat hîc examinare, an motus ille compo&longs;itus &longs;it ex conver&longs;ione, quâ pul&longs;u externo agitata aqua attollatur, & ex naturali de&longs;cen&longs;u, quo per tubum in &longs;piras &longs;inuatum de&longs;cendat; an verò quemadmodum &longs;uppo&longs;i­to cuneo reluctans pondus elevatur, vel etiam cochleâ trahitur in plano horizontali, ita dicendum &longs;it aquam vi &longs;uæ gravitatis in imo per&longs;i&longs;tentem à cochleâ &longs;en&longs;im &longs;ubeunte elevari &longs;imul, & trahi, quin illa &longs;ponte &longs;ua a&longs;cendat: nam aquæ facilè tribuitur aliquando motus, qui &longs;ubjecto corpori, cui illa in&longs;idet, conve­nit; ut liquet &longs;i ampliorem peluim ex fune &longs;u&longs;penderis, vel lu­brico in plano horizontali collocaveris, in qua &longs;it non multa aqua in depre&longs;&longs;iore fundi parte quie&longs;cens; va&longs;e &longs;iquidem ex improvi&longs;o vehementiùs impul&longs;o videtur aqua in oppo&longs;itam par- tem refluere, cum tamen vas ip&longs;um potiùs infra aquam mo­veatur, quàm aqua in va&longs;e: quanquam ratione adhæ&longs;ionis aquæ ad peluim etiam ip&longs;a motum concipiat. Quare in cen&longs;u &longs;ponte a&longs;cendentium numeranda non videtur aqua tubo &longs;peciali cy­lindrum circumplexo elevata.

Videatur forta&longs;&longs;e aqua &longs;ponte a&longs;cen&longs;ura in tubo non æquabi­li &longs;ed conico, in plano verticali rotæ &longs;piraliter circumducto: dum enim aqua æquilibrium &longs;uperficiei faciens in parte tubi ampliore præponderat, convertitur rota, & illa iterum æqua­liter &longs;e librans totius molis compo&longs;itæ centrum gravitatis trans­fert extra lineam perpendicularem: &longs;i tamen ea cautio adhi­beatur, ut tanta &longs;it aquæ quantitas, quæ non planam obtineat &longs;uperficiem &longs;ed tubi inflexione conformetur; neque ita &longs;it &longs;piræ a&longs;cendentis ardua altitudo, ut aqua po&longs;t &longs;uperficiei libra­tionem ex ea parte ob &longs;ui paucitatem non præponderet; & præ­terea ejus figuræ &longs;it tubus, ut aqua in parte angu&longs;tiore remo­tior à perpendiculari, non ita ratione &longs;itûs augeat momenta &longs;ui conatus deor&longs;um, ut repugnare valeat aquæ ampliorem tubi partem occupanti. Si hæc, inquam, ob&longs;erventur (an autem ita facile &longs;it ea ob&longs;ervare, ut quidam autumant, hic non de­finio) & centrum gravitatis transferatur extra perpendicula­rem versùs ampliorem tubi &longs;piralis partem, futurum quidem e&longs;t, ut aqua a&longs;cendat; id tamen non e&longs;t opus centri gravitatis, &longs;ed potius virtutis illius, qua humor &longs;e æquabiliter librat.

CAPUT VIII.

Cur gravium in plano inclinato de&longs;cendentium alia repant, alia rotentur.

QUæ capite &longs;uperiori dixi de globi aut rotæ &longs;uper planum inclinatum con&longs;i&longs;tentiâ in puncto, in quo linea à centro globi, aut rotæ ducta cum eâ, quæ ex centro gravitatis duci­tur, facit angulum æqualem angulo inclinationis plani, non ita intelligi velim, qua&longs;i motus omnis deor&longs;um adimatur rotæ aut globo cuju&longs;libet gravitatis, & in quovis plano inclinato: ibi enim con&longs;i&longs;tentiæ, aut quietis nomine &longs;olam conver&longs;ionem excipio, non lap&longs;um nego. Fieri &longs;i quidem pote&longs;t, ut adeò con­tinuo lævore lubricum &longs;it planum, exactéque rotundatus globus, ut nullam ex eminulis particulis moram recipiens deor&longs;um la­batur, volubilitate ipsâ motum nihil juvante, &longs;ed &longs;olo pondere urgente, cum in lineâ ad horizontem perpendiculari &longs;emper maneat centrum gravitatis, & punctum contactûs.

Neque e&longs;&longs;et diver&longs;a ratio &longs;phæræ centrum gravitatis haben­tis extra centrum molis, ac cæterorum corporum non &longs;phæri­corum: Nam gravia quæcunque in plano inclinato con&longs;tituta tantum habent ad de&longs;cendendum momenti, ut a&longs;peritatis re­&longs;i&longs;tentiam vincant, repunt quidem, &longs;i linea directionis ab eo­rum gravitatis centro in terræ centrum ducta tran&longs;eat per contactum &longs;ubjecti plani, & impo&longs;iti gravis; rotantur verò, &longs;i di­rectionis linea in plani declivitatem cadat extra contactum: &longs;ivè demùm in puncto, &longs;ivè in lineâ, &longs;ivè in &longs;uperficie con­tactus fiat. E&longs;t autem animadvertendum non e&longs;&longs;e opus, ut una continua &longs;uperficies &longs;it, aut linea, &longs;ecundùm quam &longs;e tangant; &longs;ed pro &longs;uperficie aut linea contactûs accipitur totum illud &longs;pa­tium, quod inter extrema contingentia rectis lineis conjuncta intercipitur.

Sit planum inclinatum AB,

cui globus C incumbit con­tingens in puncto D. Ex cen­tro gravitatis C, quod & cen­trum molis e&longs;t ex hypothe&longs;i, cadat linea directionis CE perpendicularis in horizon­tem FB; quæ nece&longs;&longs;ariò ca­dit extra punctum contactûs D; alioquin eadem linea CE caderet ad angulos rectos &longs;u­pra planum inclinatum, & &longs;upra horizontale, id quod fieri non pote&longs;t, cum huju&longs;modi plana non &longs;int invicem parallela. Per D igitur punctum &longs;u&longs;tentationis ductâ GH parallelâ lineæ directionis, &longs;i per utramque plana parallela ducantur, planum per GH &longs;ecat &longs;phæram in partes inæqualiter graves; & idcir­co pars præponderans, in qua e&longs;t centrum gravitatis globi, mo­vetur circa punctum &longs;u&longs;tentationis D, atque adeò in gyrum conver&longs;a circa centrum C de&longs;cendit, ac rotatur. Quod &longs;i inæ­qualis fuerit &longs;phæræ &longs;ub&longs;tantia, & centrum gravitatis I in per­pendiculari GH, non de&longs;cendet &longs;phæra in gyrum acta, &longs;ed tantùm repet, cum neutra pars præponderet.

Simili ratione parallelepipedum KL, cujus centrum gravi­tatis M, non repit; quia, cùm linea directionis MN cadat ex­tra ba&longs;im KO, quæ contingit &longs;ubjectum planum, &longs;i per extre­mam lineam KP tran&longs;eat planum PQ horizonti perpendicu­lare, dividitur parallelepipedum in duo pri&longs;mata inæqualia, & non æquiponderantia: cum verò pri&longs;ma trapezium QLKP præponderet pri&longs;mati trigono KOQ, quod &longs;u&longs;tinetur à ba&longs;i, illud nece&longs;&longs;ariò de&longs;cendit, & circa lineam KP convertitur. Contrà autem quando intra ba&longs;im contactûs, ut in cubo PR, cujus centrum S, cadit linea directionis ST, tunc repit, & non rotatur cubus; quia &longs;cilicet ab extrema &longs;u&longs;tentationis lineâ KP ductum planum horizonti perpendiculare dividit cubum in partes inæquales ita, ut pars illa, in qua e&longs;t centrum gravitatis, & quæ à &longs;ubjecto plano tota &longs;u&longs;tinetur, præponderet, nec po&longs;­&longs;it à reliquâ parte elevari, ut circa KP convertatur.

Hinc apparet ad quantam altitudinem pertinere po&longs;&longs;it paral­lelepipedum, ut in dato plano inclinato non rotetur, &longs;ed repat: nam ab extremâ &longs;u&longs;tentationis lineâ KP excitatum planum horizonti perpendiculare PQ, quod bifariam in partes æqui­ponderantes dividit parallelepipedum KQ, determinat altitu­dinem maximam Xque in omni quippe majori altitudine non repit, &longs;ed rotatur, quia linea directionis cadit extra ba&longs;im &longs;u&longs;tentationis: in omni verò minori altitudine non rotatur, &longs;ed repit, quia linea directionis cadit intra ba&longs;im &longs;u&longs;tentationis. Hoc idem in corporibus cæteris, quamvis non parallelepipe­dis, ob&longs;ervandum e&longs;t, an &longs;cilicet linea directionis cadat extra ba&longs;im &longs;u&longs;tentationis, nec ne.

Quæ tamen de cubo repente dicta &longs;unt, intelligi velim &longs;pecta­tâ per &longs;e gravium figurâ: quia per accidens fieri pote&longs;t, ut cor­pus non repat, &longs;ed rotetur, quamvis linea directionis cadat in­tra ba&longs;im, quæ planum inclinatum contingit. Nam &longs;i in motu occurrat &longs;uper plano inclinato offendiculum aliquod, cui de­&longs;cendens corpus illidatur, fieri pote&longs;t, ut impetus ex motu con­ceptus ita promoveat centrum gravitatis in anteriora, ut linea directionis cadat extra ba&longs;im ultrà punctum illud, quod proxí­mum e&longs;t offendiculo, ac proinde circa illud convertatur. Hæc autem poti&longs;&longs;imùm e&longs;t ratio, cur ex clivis de&longs;cendentes lapides, quamquam nec orbiculares, nec admodum alti, rotentur ta­men; quia &longs;cilicet multa offendicula in clivo occurrunt, & ab impetu per motum concepto partes &longs;uperiores promoventur ulteriùs, inferioribus retardatis. Sic &longs;æpè ce&longs;pitantes cadimus, quia ab offendiculo retinentur pedes, cum interim corpus re­liquum ex concepto impetu ulteriùs promoveatur, ita ut linea directionis cadat extra ba&longs;im &longs;u&longs;tentationis.

CAPUT IX.

Cur turres inclinatæ non corruant.

OB&longs;ervandum e&longs;t, ait Vitruvius lib.6. cap. 11, uti omnes &longs;tructuræ perpendiculo re&longs;pondeant, neque habeant in ulla parte proclinationes. Nemo e&longs;t qui non intelligat præ­ceptum hoc ad ædificiorum con&longs;i&longs;tentiam pertinere; &longs;ed neque defuerunt, qui rem &longs;ubtiliùs, quàm par &longs;it, perpendentes ina­ni timore &longs;e torquebant, ne fortè aliquando domus corrueret, cujus parietes inter &longs;e paralleli fuerant con&longs;tituti; cùm enim perpendicula &longs;ibi demum in terræ centro occurrant, fieri non po&longs;&longs;e putabant, ut &longs;imul paralleli e&longs;&longs;ent parietes. Id quod Geo­metricè quidem verum e&longs;t; Phy&longs;icè tamen paralleli&longs;mus cum perpendiculis con&longs;entit: nam &longs;i funiculos duos longitudinis ped. 100. clavo affixos ita extendas, ut extrema eorum palmi intervallo di&longs;tent, angulum facient acuti&longs;&longs;imum; & &longs;i lineas duas bipedales duxeris eorum extremitatibus congruentes, vix different à parallelis, cum intervalla jungentia utro&longs;que linea­rum terminos differant inter &longs;e &longs;olum palmi parte quinquage­&longs;ima. Longè autem majorem rationem terræ &longs;emidiameter ha­bet ad quamlibet ædificiorum altitudinem; ut proinde à paral­leli&longs;mo multo minùs recedant parietes, etiam&longs;i fuerint turrium in&longs;tar alti&longs;&longs;imi. Ponantur enim parietes duo, aut potiùs turres, di&longs;tare inter &longs;e pa&longs;&longs;.300; &longs;it autem parietum, vel turrium alti­tudo pa&longs;&longs;. 60, hoc e&longs;t ped.300. Con&longs;tat mihi, ut aliàs o&longs;tendi, terrenam &longs;emidiametrum non e&longs;&longs;e minorem pa&longs;&longs;ibus Rom. antique 4128635: quarè &longs;i fiat ut terræ &longs;emidiameter 4128635 ad altitudinem 60, ita di&longs;tantia parietum, aut turrium in imo 300, ad aliud, proveniet differentia, qua di&longs;tantia turrium in &longs;ummo vertice &longs;uperat earum di&longs;tantiam in imo pede, & erit partium (4359/1000000) unius pa&longs;&longs;us, quæ e&longs;t minor quàm 2/5 digiti: quis autem parallelas non dixerit turres, quæ vix uno aut altero hordei grano di&longs;tant à paralleli&longs;mo? Quod &longs;i in tanta altitudine atque di&longs;tantiâ di&longs;crimen hoc adeò exiguum e&longs;t, &longs;atis patet, quid de columnarum paralleli&longs;mo dicendum &longs;it. Con&longs;tat autem ex his ædificia in alti&longs;&longs;imis montibus con&longs;tituta habere parie­tes minùs à paralleli&longs;mo recedentes, &longs;i fuerint ad perpendicu­lum ædificati, quàm in locis depre&longs;&longs;ioribus: atque adeò, &longs;i duæ columnæ eandem inter &longs;e po&longs;itionem &longs;ervantes de&longs;cenderent cum &longs;ubjecto plano, ita ut alterutra columnarum illarum ad perpendiculum de&longs;cenderet, reliqua demùm adeò inclinare­tur, ut caderet.

Sed quàm inanem &longs;ibi &longs;truant &longs;olicitudinem, qui nimis exi­guè, & exiliter ad calculos revocant &longs;tructurarum perpendicu­la, &longs;atis indicant turres inclinatæ, quæ po&longs;t aliquot &longs;ecula con­&longs;i&longs;tunt citrà ullum ruinæ periculum, quamvis illam timeant imperiti. Duas habemus in Italiâ turres ob in&longs;ignem inclina­tionem con&longs;picuas; altera e&longs;t Bononiæ quadrata opere lateri­tio, altera Pi&longs;is rotunda ex albo marmore affabrè expolito, & columnis 284 rite di&longs;po&longs;itis ornata. Ædificari cœpit anno 1173 Germano quodam architecto, quem ab aliis Guillel­mum, ab aliis Joannem OEnipontanum dici reperio. Rotunda e&longs;t forma duplici muro concludente &longs;calas cochleæ in modum ab imo ad &longs;ummum ductas: parietis cra&longs;&longs;ities e&longs;t cubitorum 6 1/3, turris altitudo cubitorum 78, ambitus in imo pede cubi­torum 80; unde colligitur diameter cubitorum ferè 25 1/2; incli­natio, &longs;eu intervallum inter ba&longs;im, & perpendiculum e&longs;t cu­bitorum 7 1/3, ut ex literis ad me inde datis habeo; quamvis apud aliquos legerim tantùm cubitos 7, apud alios 6 1/2. Factâ ne fuerit illa inclinatio de indu&longs;triâ, an verò &longs;ub&longs;identibus fun­damentis, incertum e&longs;t. Ego non facilè eo in illorum &longs;enten­tiam, qui id &longs;cribunt contigi&longs;&longs;e ex artificis imperitia, cui non &longs;atis per&longs;pecta e&longs;&longs;et &longs;oli natura; tum quia fundamenta altitudi- nem habent, atque amplitudinem ingentem, quibus con­&longs;truendis annus &longs;olidus &longs;atis non fuit; tum quia nullam unquam egit rimam, id quod &longs;ub&longs;idente &longs;olo rari&longs;&longs;imum e&longs;t; tum quia potuit architectus excitari ad artis &longs;pecimen exhibendum à tur­ri Bononien&longs;i Gari&longs;endâ excitatâ anno 1110.

Turris Bononien&longs;is altitudinem habet pedum Bonon. 130; exteriùs inclinatur ped. 9, interiùs verò ped. 1, & paulo am­plius: muri cra&longs;&longs;ities in parte infimâ e&longs;t pedum 6 1/2, in &longs;upre­ma ped. 4; cava turris ped. 7. quare lateris longitudo e&longs;t ped. 20, & ambitus, quoniam quadrata e&longs;t, ped. 80. Ex his men­&longs;uris, quas in Bononïá Perlu&longs;tratâ anno 1650 typis evulgatâ at­tulit Antonius Pauli Ma&longs;ini, turris &longs;pe­

ciem exhibeo, & e&longs;t AB latus unum ped. 20, BD inclinationis men&longs;ura ped. 9. DC altitudo perpendicularis ped.130; EB & AF ped. 6 1/2 cra&longs;&longs;ities imi parietis, & CH ped. 4. cra&longs;&longs;ities eju&longs;dem parietis EC exteriùs inclinati. At quoniam inclinatio interior FI dici­tur e&longs;&longs;e ped.1, & paulo ampliùs, erit ID paulo major ped.21; erecta autem ex I perpendicularis dabit punctum G termi­num cra&longs;&longs;itiei muri AG in parte &longs;upre­mâ, & erit CG major ped. 21, cum &longs;it æqualis ip&longs;i ID. Quare fieri non pote&longs;t, ut KG &longs;it ped. 4; quemadmodum HC; alioquin e&longs;&longs;et CK &longs;altem ped.25, cum ba&longs;is AB &longs;it tantum ped.20. Hinc &longs;i li­ceat conjecturas per&longs;equi (quandoqui­dem veritatem a&longs;&longs;equi non potui, cum non careat periculo a&longs;cen&longs;us per &longs;calas ligneas à pluviis maximam partem cor­ruptas) exi&longs;timo AF majorem e&longs;&longs;e quàm EB, hoc e&longs;t majorem pedibus 6 1/2, KG verò minorem quam HC, ut turri &longs;ua con&longs;tet Eurithmia; id quod obtineretur, &longs;i ID uno, aut alte­ro pede minor e&longs;&longs;et quàm AB, differentia enim inter ID, & AB e&longs;&longs;et cra&longs;&longs;ities KG. Et &longs;anè memini aliquando me au- divi&longs;&longs;e &longs;upremam cra&longs;&longs;itiem muri oppo&longs;iti parti inclinatæ non excedere integrum pedem. Id autem valde opportu­num accidebat, ut longè faciliùs paries AFGK &longs;uâ mole &longs;taret: neque enim ca&longs;u inclinatam fui&longs;&longs;e turrim dicere po­teris, quam con&longs;tat prope A&longs;inellam recti&longs;&longs;imam ideò fui&longs;&longs;e conditam, ut multo clariùs appareret inclinatio: præterquam quod inclinatio interior minor externâ &longs;atis o&longs;tendit muros nunquam fui&longs;&longs;e parallolos.

Porrò ut con&longs;tet ex huju&longs;modi inclinatione non magis e&longs;&longs;e de ruinâ timendum, quàm &longs;i exactè perpendicularis e&longs;­&longs;et, examinemus, &longs;i placet, centrum gravitatis in turri Bo­nonien&longs;i; hinc enim facilis erit conjectura de cæteris. Et

primò parietis maximè inclinati &longs;ectio verticalis illum bifariam &longs;ecans ac tran­&longs;iens per centrum gravitatis &longs;it HCBE: cujus latera parallela HC, EB bifariam &longs;ecta in V & R jungantur rectâ VR, cu­jus longitudo inve&longs;tiganda e&longs;t, ut in eâ definiatur punctum S centrum gravitatis, ac innote&longs;cat utrum perpendicularis SX, &longs;cilicet linea directionis cadat intra ba­&longs;im EB &longs;u&longs;tentantem. Et ut à fractioni­bus minus incommodi &longs;ubeamus, liceat a&longs;&longs;umere pedem in partes cente&longs;imas di­vi&longs;um. Cum autem EB &longs;it ped. 6 1/2, &longs;emi&longs;­&longs;is RB e&longs;t ped. 3. 25″; & quia HC e&longs;t ped. 4, VC e&longs;t ped. 200″. Et ducatur recta BV.

In triangulo BDC rectangulo datis BD, inclinatione ped. 90′0′, & altitudine per­pendiculari CD ped. 130′0′, additis late­rum quadratis fit quadratum hypothenu­&longs;æ BC, quæ e&longs;t ped. 13031″. Ex datis autem lateribus BD, & DC invenitur angulus CBD gr. 88. 33′, cui æqualis e&longs;t inter parallelas VC, BD alternus VCB: angulus verò CBR gr. 91. 27′.

In triangulo VCB datis lateribus VC ped. 2.0′0′, CB ped. 130. 31″, & angulo verticali VCB gr. 88. 33′, reperitur CVB gr. 90. 34′. 14″, & VBC gr. 0. 52′. 46″.. Ex his autem inve&longs;tigatur VB ped. 130. 26″.

Quoniam autem angulus CBR notus erat gr. 91. 27′, &longs;i de­matur ex illo angulus VBC gr. 0. 52′. 46″. remanet VBR gr. 90. 34′, 14″, æqualis angulo CVB alterno inter parallelas; & nota &longs;unt latera illum con&longs;tituentia BR ped 3. 25″. & BV ped. 130. 26″. Ex quibus datis invenitur angulus BRV gr. 88. 0′. 2″, BVR gr. 1. 25′. 44″ & ba&longs;is VR ped. 130. 326‴.

Jam verò, ex prop. 15 lib.1. Æquipond. Archimedis, divi­datur VR in S eâ ratione, ut &longs;it VS ad SR, ut duplum EB majoris parallelarum unâ cum minore HC, ad duplum HC unâ cum majore EB, hoc e&longs;t (quia EB e&longs;t ped. 6 1/2) & HC ped.4.) ut 17 ad 14 1/2. Igitur ut 31 1/2 ad 14 1/2, ita VR 130. 326‴, ad SR ped. 59. 99″. Demum ex S ducta perpendiculari SX, quia in triangulo RXS rectangulo datur angulus SRX gr.88. 0′.. 2″. atque adeò ejus complementum RSX gr.1. 59′. 58″. & latus SR ped. 59. 99″. invenitur latus RX ped. 209″. E&longs;t igi­tur RX linea minor, quàm RB po&longs;ita ped. 3. 25″; & idcirco perpendicularis linea directionis SX cadit intrà ba&longs;im parie­tis EBCH.

Sed quia facturum me puto rem aliquibus gratam, &longs;i quas inij rationes hîc exhibeam, calculi totius progre&longs;&longs;um per lo­garithmos hîc addo, ut illum po&longs;&longs;is, &longs;i placeat examinare.

In Triangulo BDC rectang In Triangulo VBR BD ped. 900′ —— r l 7,04575,74906 VB + BR ped. 13351 —— r l 5,87448,62041 DC ped.130.00″. — l. 4.11394,33523 VB - BR ped. 1270 —— l 4,1038;,79160 CBD gr.88.33. m 1,15970,08429 Semi&longs;umma ang. gr.44.42′.53″,-m 9,99567.51920 differentia gr.43.17, 9 m 9,97399,93121

Quod &longs;i paries exteriùs inclinatus etiam &longs;olitarius con&longs;i&longs;tere po&longs;&longs;et, modò ea e&longs;&longs;et partium connexio, ut unum quid &longs;oli­dum conflarent, quia directionis linea intra ba&longs;im &longs;u&longs;tentan­tem cadit, & planum per extremam ba&longs;is lineam, & terræ cen­trum tran&longs;iens relinquit interiorem parietis partem præponde­rantem exteriori: quis po&longs;&longs;it de turris ruinâ dubitare, &longs;i eâdem methodo deprehendat oppo&longs;iti parietis AG centrum gravita­tis e&longs;&longs;e in O, ac proinde comparatis reliquorum duorum pa­rietum centris gravitatum, totius turris centrum gravitatis e&longs;&longs;e in intimis turris partibus? Quò igitur firmiùs &longs;ibi cohærebunt partes turris, eò major erit inclinatio, quam obtinere pote&longs;t ci­tra cadendi periculum. Id quod pueris ip&longs;is noti&longs;&longs;imum e&longs;t, qui turriculas inclinatas architectantur ex buxeis orbiculis, quibus in alveolo ludunt.

Et ut res i&longs;ta plani&longs;&longs;imè o&longs;tendatur,

&longs;it &longs;upra planum inclinatum AB, pa­rallelepipedum ligneum ID ita, ut recta CE ad horizontem perpendicu­laris tran&longs;eat per centrum gravitatis: con&longs;tat ex dictis cap. 8. futurum e&longs;&longs;e, ut grave ID repat, non autem rote­tur, quia pars CED non præponderat parti CEI, &longs;iqui­dem po&longs;&longs;it de&longs;cendere per planum inclinatum; quod &longs;i à lap­&longs;u impediatur, &longs;ub&longs;i&longs;tet. Jam verò intellige per C planum FH horizontale, & adnecti pri&longs;ma trigonum CIK pa­rallelepipedo ID; utique pars CEK præponderat parti CED, multóque minùs dubitandum erit de &longs;olidi KD rui­nâ ver&longs;us H. Quid autem aliud e&longs;t &longs;olidum KD, quam tur­ris inclinata?

Scrip&longs;eram hæc jam tum ab anno labentis &longs;æculi quinquage­&longs;imo &longs;exto; cum animum &longs;ubiit &longs;u&longs;picari, an &longs;uperiùs allatæ ex Ma&longs;ino turris Bononien&longs;is men&longs;uræ omninò veritati re&longs;ponde­rent. Quare litteris ad P. Franci&longs;cum Mariam Grimaldum da­tis rogavi, ut pro eâ, quam ad res omnes conferre &longs;olebat, di­ligentiâ, accuratè men&longs;uras illas inquireret: hæc igitur ex ejus re&longs;pon&longs;ione habui, quibus &longs;uperiùs dicta corrigenda &longs;unt; quæ tamen expungere nolui, ut &longs;i lubeat, vulgarem opinionem &longs;e­qui valeas.

Extimus turris ambitus tam in imâ, quam in &longs;upremâ parte æqualis e&longs;t, adeò ut oppo&longs;itæ facies parallelæ excurrant: &longs;in­gulorum autem laterum ad ba&longs;im latitudo e&longs;t ped. Bonon. 17. unc. 8. murorum cra&longs;&longs;ities in imo æqualis e&longs;t; eo tantum di&longs;­crimine, quod murus, qua parte o&longs;tium patet, cra&longs;&longs;us e&longs;t ped.5. unc.11. qui verò Septentrionem &longs;pectat, propiùs accedit ad pe­des 6. Porrò in &longs;ummâ turri murorum cra&longs;&longs;ities pariter æqualis e&longs;t, & vix deficit à pedibus 5, quantum quidem ex a&longs;pectu à &longs;uperiori proximæ turris A&longs;inellæ podio conjicere potuit &longs;ingu­lorum murorum lateres numerans. Areæ demum vacuæ ad ba­&longs;im latus unum e&longs;t ped. 6. alterum ped.6. unc.1.

Cum autem pluviæ per hiantem, & patulum turris verticem deciduæ &longs;calas corruperint, nec eò veniri po&longs;&longs;it, ut demi&longs;&longs;o perpendiculo altitudo turris inve&longs;tigetur, &longs;ub&longs;idium peten­dum fuit ex Trigonometriâ, & ex proximâ turri A&longs;inellâ, cu­jus men&longs;uræ multiplici ob&longs;ervatione innotuerant. Sit itaque turris inclinata DC, &longs;uperioris autem podij

A&longs;inellæ altitudo EB ped.234 1/2, unde ob&longs;er­vatus e&longs;t angulus CEB gr. 18. 40′. Item in eadem turri A&longs;inellâ patet fene&longs;tra in F, adeò ut di&longs;tantia EF &longs;it ped.141: ibi pariter ob&longs;er­vatus e&longs;t angulus EFC gr. 51. 51′. Quare in triangulo CEF, notum e&longs;t latus EF, & duo anguli adjacentes, ex quibus datis colligi­tur EC di&longs;tantia ped. (117 7/12). Jam verò intelli­gantur ex C cadere duæ perpendiculares, al­tera quidem CH in planum horizontale, alte­ra verò CG in turrim A&longs;inellam; erit enim al­titudo CH æqualis altitudini GB, nam CG e&longs;t parallela horizonti, cui turris EB perpen­dicularis in&longs;i&longs;tit. Ut igitur innote&longs;cat quæ&longs;i­ta altitudo, inveniatur in triangulo rectangu­lo CGE, ex datis latere CE ped. (117 7/12) & angulo ob&longs;ervato CEG, gr.18.40′, latus EG ped. (111 5/12). Jam verò &longs;i EG ped.(111 5/12) dematur ex EB ped. 234 1/2, remanet altitudo GB, hoc e&longs;t CH, ped. (123 1/12).

Demum ad inve&longs;tigandam turris inclinationem, applicito ad punctum I perpendiculo ob&longs;ervatus e&longs;t angulus DIL gr. 3. 10′.: cùm autem IL parallela &longs;it perpendiculari CH, erit pariter angulus DCH gr.3.10′. Igitur in triangulo DCH rectangulo ad H notum e&longs;t latus CH ped.(123 1/12), & angulus DCH gr.3.10′, ergo & innote&longs;cit latus DH ped.6. (10/12), quæ e&longs;t men&longs;ura inclinationis quæ&longs;itæ.

Ex his accuratioribus men&longs;uris indagemus, &longs;i placet, in orientali pariete inclinato centrum gravitatis, & lineam di­rectionis methodo eâdem, qua &longs;uperiùs u&longs;i &longs;umus; eademque figura &longs;ectionis verticalis re&longs;umatur. E&longs;t igitur EB ped. 6. ac propterea RB ped. 300″; & quia HC e&longs;t ped. 5, VC e&longs;t ped.2. 50″. BD autem e&longs;t ped. 6. unc.10, hoc e&longs;t ped.(6 10/12).

In Triangulo BDC rectangulo datis BD ped. 6. (10/12), & altitudine perpendiculari CD ped. (123 1/12), additis laterum quadratis fit qua­dratum hypothenu&longs;æ BC, quæ e&longs;t ped.123.27″. Fiat igitur ut CB ped. 123. 27″, ad BD ped. 6. 83″. ita Radius ad &longs;inum anguli BCD gr. 3. 10′ 34″. Quare angulus reliquus CBD gr. 86. 49′. 26″, cui æqualis e&longs;t alternus VCB inter parallelas VC, RD; angulus autem, qui e&longs;t deinceps, CBR gr. 93. 10′. 34′. In triangulo VCB datis lateribus VC ped.2-50″, CB ped. 123. 27″, & angulo verticali VCB gr. 86. 49′. 26″, reperitur CVB gr. 92. 0′. 36″, & VBC. gr. 1. 9′, 58″. Ex his verò invenitur VB ped. 122. 76″.

Jam verò in Triangulo VBR, notus e&longs;t angulus RBV æqualis alterno CVB gr.92. 0′. 36′. & nota &longs;unt latera RB ped. 300″, & VB ped. 122. 76″. Quare invenitur angulus VRB gr. 86. 35′ 43″. BVR gr. 1. 23′. 41″, & ba&longs;is VR ped. 123. 17″.

Tum fiat ut 17 ad 16; hoc e&longs;t duplum majoris EB cum mi­nore HC, ad duplum minoris HC cum majore EB, ita VS ad SR, & erit SR ped.59.72″. Ductâ igitur ex S centro gra-vitatis perpendiculari lineâ directionis SX, ex datis latere SR ped. 59. 72″, & angulo VRX gr. 86, 35′, 43″, innote&longs;cit RX ped. 3. 54″. Quare RX major e&longs;t quàm RB: & &longs;i paries ille &longs;olitarius e&longs;&longs;et, non utique con&longs;i&longs;teret; &longs;ed quoniam reliqui tres parietes adjecti &longs;unt, con&longs;tat ita totius molis centrum gra­vitatis e&longs;&longs;e in intima turris parte, ut linea directionis cadat in­trà turris ba&longs;im &longs;u&longs;tentantem.

Ex his di&longs;cuties timorem eorum, qui &longs;oliciti &longs;unt de obeli&longs;­corum con&longs;i&longs;tentiâ, ex inclinatione aliquâ verticis ruinam proximam præ&longs;agientes: cum enim in huju&longs;modi molibus cen­trum gravitatis vicinius &longs;it ba&longs;i quàm vertici, &longs;i centrum incli­netur in alterutram partem &longs;patio tantùm digitali, vertex in­&longs;ignem acquiret inclinationem, con&longs;i&longs;tet tamen, quandiu linea directionis tran&longs;ibit per ba&longs;im &longs;u&longs;tentationis. Inclinatio enim non e&longs;t &longs;patium illud, quod inter ba&longs;im, & perpendiculum à turris, vel obeli&longs;ci vertice demi&longs;&longs;um intercipitur (quamvis hoc vocabulo hactenus abuti placuerit, ne à vulgo di&longs;creparem) &longs;ed e&longs;t angulus, quem turris facit cum plano; & manente ea­dem inclinatione, intervallum illud mutari pote&longs;t pro majore, aut minore turris longitudine. Quare quò longior e&longs;t moles in­clinata, cæteris paribus, minùs e&longs;t timendum, quia minor e&longs;t declinatio à perpendiculari: &longs;i enim KE &longs;it pedum 100, KC verò ped.1. angulus KEC æqualis declinationi à perpendiculo e&longs;t gr. 0. 34. 22″. at &longs;i KE &longs;it ped. 50, & KC iterum ped. 1. angulus KEC e&longs;t grad. 11. 32′. 13″.

Hîc autem qua&longs;i præteriens &longs;atisfaciam quærenti, cur lon­giores ha&longs;tas faciliùs, quàm breviores virgas digiti extremitate &longs;u&longs;tineamus, quin cadant. Quia nimirum minimus angulus declinationis à perpendiculo &longs;tatim &longs;e prodit ha&longs;tæ vertice ad partem unam &longs;ecedente, cui &longs;tatim occurrimus ha&longs;tæ calcem manu transferentes, ac &longs;ub vertice collocantes: verùm quia fa­cilior ha&longs;tæ con&longs;i&longs;tentia innote&longs;cit etiam, quando à &longs;uppo&longs;itâ manu calx ejus non movetur (nam &longs;i militarem &longs;ari&longs;&longs;am terræ perpendiculariter in&longs;i&longs;tentem con&longs;titueris, potes te &longs;emel in gy­rum contorquere, & illam qua&longs;i perpendicularem recipere, id quod in breviore ha&longs;tâ non obtinebis) alia e&longs;t ratio petenda primùm ex dictis, quia &longs;cilicet longior ha&longs;ta, cæteris paribus, minùs declinat à perpendiculo, ideóque difficiliùs de&longs;cendit; deinde quemadmodum longiorem ha&longs;tam &longs;i in aquá agitaveris majorem percipies re&longs;i&longs;tentiam, quàm &longs;i breviorem virgam in­citares; ita aërem variis &longs;emper motibus turbatum plus etiam impedire de&longs;cen&longs;um longioris ha&longs;tæ cen&longs;endum e&longs;t, præ&longs;ertim &longs;i in &longs;uperiore parte aër versùs unam, in inferiore autem versùs aliam partem moveatur: id quod in breviore virgâ non accidit, quam modicus aër contingit, nec pote&longs;t aut adeò re&longs;i&longs;tere di­vi&longs;ioni, aut adeò diver&longs;is motibus cieri. Hinc a&longs;ta longior tardiùs de&longs;cen&longs;um molitur, & faciliùs &longs;u&longs;tinetur, quia major aëris dividendi quantitas, ac motus varius, magis re&longs;i&longs;tit, & datâ æqualitate motûs minùs declinat à perpendiculo.

CAPUT X.

An plurium &longs;tructurarum capax &longs;it mons, quàm &longs;ubjecta planities.

POte&longs;t mons cum &longs;ubjectâ planitie, cui in&longs;i&longs;tit, dupliciter comparari; primùm conferendo &longs;olam planitiem in ver­tice montis exi&longs;tentem cum parte &longs;ubjecti plani &longs;ibi re&longs;­pondente; deinde clivum montis comparando cum plano horizontali. Et &longs;anè &longs;i planities in &longs;ummo montis jugo con­&longs;ideretur, certum e&longs;t illam e&longs;&longs;e plurium &longs;tructurarum ca­pacem, quàm &longs;ubjectum planum in &longs;uperficie globi ter­re&longs;tris: Quemadmodum enim &longs;uperficies &longs;phæræ majoris plura capit ædificia, quàm minor, ita etiam &longs;phærarum inæqualium partes &longs;imiles inæqualis &longs;unt capacitatis: Con&longs;tat autem planitiem in &longs;ummo monte pertinere ad &longs;phæram majorem, quàm pertineat &longs;imilis planities illi &longs;ubjecta; ac proinde & amplior e&longs;t, & magis capax. Harum verò pla­nitierum differentia ea erit, quæ e&longs;t quadratorum di&longs;tan­tiarum à centro terræ: quòd &longs;i quadratorum huju&longs;modi differentia exigua &longs;it & contemnenda, eo quod ad illam quadratum &longs;emidiametri terræ habeat nimis magnam ratio­nem; planitierum pariter differentia fugiet omnem &longs;en&longs;um. Sit terræ &longs;emidiameter CS, altitudo au­

tem montis SR, in cujus vertice &longs;it pla­nities RH, cui &longs;imilis e&longs;t in &longs;uperficie globi terreni planities SO illi parallela: hæ autem planities &longs;imiles habent, per 20. lib. 6. duplicatam Rationem laterum RI, SL, hoc e&longs;t, per 4. lib. 6. duplica­tam Rationis, quam habet CR ad CS. E&longs;t igitur ut quadratum di&longs;tantiæ CR. ad quadratum di&longs;tantiæ CS, ita plani­ties RH ad planitiem SO. Plura itaque ædificia perpendiculariter in&longs;i&longs;tentia po&longs;&longs;unt in planitie RH majori excitari in montis vertice, quàm in &longs;ubjectâ plani tie.

At &longs;i montis clivus RMOL comparetur cum &longs;ubjectâ pla­nitie SO, certum e&longs;t illum e&longs;&longs;e majorem, &longs;icuti latus RL op­po&longs;itum angulo RSL, qui non e&longs;t minor recto, majus e&longs;t la­tere SL in triangulo RSL, & RM ad SF e&longs;t ut RC ad SC: &longs;uperficies igitur LM comprehen&longs;a &longs;ub majoribus lateribus, & angulis non minoribus, quàm &longs;uperficies SO, major erit, &longs;i illa per &longs;e con&longs;ideretur. Non tamen continuò major dicenda e&longs;t capacitas, quæ plura aut ampliora recipiat ædificia; ni&longs;i mons ad ingentem altitudinem a&longs;cendat; tunc enim perpendi­cula non &longs;unt inter &longs;e parallela, propter in&longs;ignem eorum di&longs;tantiam. Nam &longs;i &longs;uper clivo AB &longs;it &longs;tructura AL, cujus parietes per­

pendiculares, &longs;int etiam paralleli LB, DA, illi non magis inter &longs;e di&longs;tant, quàm &longs;i &longs;uper plano hori­zontali NB fui&longs;&longs;ent excitati: quic­quid &longs;it, quod, &longs;icut linea AB ma­jor e&longs;t quàm NB, ita planum incli­natum majus &longs;it plano horizontali. Non igitur plures aut ampliores &longs;tructuras recipit clivus collis, quàm &longs;ubjectum planum horizontale. Quod verò de &longs;tructuris dicitur, de cæteris quoque intelligendum e&longs;t, quæ perpendi­cularia in&longs;i&longs;tunt, & &longs;patium implent; at &longs;i ita &longs;e habeant, ut perpendicularia non in&longs;i&longs;tant, certum e&longs;t plures aut longiores homines jacere po&longs;&longs;e in clivo AB, quos non capit planum NB: vel &longs;i in clivo &longs;e minùs invicem impediant, tunc plura huju&longs;­modi corpora in colle e&longs;&longs;e po&longs;&longs;unt quàm in planitie: &longs;i enim ra­mi arboris inferioris re&longs;pondeant trunco &longs;uperioris, certum e&longs;t quod multò viciniores e&longs;&longs;e po&longs;&longs;unt arbores, quàm in planitie, ubi rami &longs;e vici&longs;&longs;im impedientes majorem po&longs;tulant truncorum di&longs;tantiam; ac proinde etiam multo plures arbores intra ea&longs;­dem parallelas erunt. Sic plures homines e&longs;&longs;e po&longs;&longs;unt in gradi­bus amphitheatri, quàm in &longs;ubjecto plano, quia graciliores, partes &longs;uperiorum re&longs;pondent cra&longs;&longs;ioribus inferiorum, & &longs;e minùs invicem impedientes minus relinquunt &longs;patij vacui: quod &longs;i non homines, &longs;ed parallelepipeda, &longs;tatueres in gradi­bus, non plura &longs;tatui in iis po&longs;&longs;ent, quàm in planâ areâ gradi­bus &longs;ubjectâ.

Hæc autem ædificiorum æqualitas in clivo & in plani­tie, locum non habet ni&longs;i intra illud &longs;patium, quod inter­cipitur à perpendiculis Phy&longs;icè parallelis; &longs;tatim enim ac à paralleli&longs;mo recedunt perpendicula, &longs;i ea fuerit altitudo, ad quam clivus a&longs;cendens venit, ut planities parallela plano horizontali in eâ altitudine major &longs;it, quàm &longs;imilis plani­ties depre&longs;&longs;ior, etiam plura ædificia recipiet clivus, quàm unica planities horizontalis &longs;ubjecta. Ponamus enim per­pendicula GC, & OC jam non e&longs;&longs;e parallela, eamque e&longs;&longs;e altitudinem KG, ut planum per G tran&longs;iens horizonti parallelum majus &longs;it plano per O intra eadem perpendicu­la intercepto, erit quidem capacitas plani inclinati GOLF æqualis capacitati &longs;ubjecti plani EKOL: at ulteriùs a&longs;cen­dendo capacitas FGMR non erit æqualis capacitati plani SK continuati cum priore plano EO, &longs;ederit major, quip­pe quæ æqualis e&longs;t capacitati plani VG; e&longs;t autem pla­num VG ad planum &longs;imile SK, ut quadratum GC ad quadratum KC: major igitur e&longs;t totius clivi ML capacitas, quàm planitiei SO.

Et ut res apertius con&longs;tet, quandoquidem clivi alti&longs;­&longs;imorum montium, &longs;i eandem &longs;ervent inclinationem, non &longs;unt ab imo pede ad &longs;ummum jugum æquabili, & conti­nuo ductu exten&longs;i, Sit terræ centrum H, & &longs;uperficies AD; cujus arcus dividatur in par­

tes AB, BC, CD æquales, ita ut &longs;inguli arcus pro rectâ lineâ, & &longs;u­perficies pro plano horizontali Phy&longs;icè u&longs;urpari po&longs;&longs;int; & tunc &longs;olùm intelligatur mutari horizon, quando ex A jam venerit in B, deinde in C &c. Si igitur &longs;it pla­num inclinatum AE, ubi venerit in E punctum perpendiculi HB producti, non pote&longs;t rectâ progre­di, quin mutet inclinationem &longs;upra horizontem novum, ad quem venit; quare ut &longs;ervetur &longs;imilis inclinatio, deflectit in EF, & e&longs;t angulus HEF æqualis angulo HAE cui demum ubi ve­nerit in F, debet fieri æqualis angulus HEG. Centro autem H, intervallis HE & HF de&longs;cribantur arcus EI, & FK. Certum e&longs;t duarum linearum angulum con&longs;tituentium partem aliquam extremam e&longs;&longs;e, &longs;ecundùm quam lineæ illæ non differunt, &longs;en&longs;u judice, à parallelis; at &longs;i major pars accipiatur, jam perit paral­leli&longs;mus: Sic RA, & EB pro parallelis u&longs;urpari &longs;i po&longs;&longs;int, non poterunt &longs;imiliter pro parallelis accipi RA, & LB: Sic LE, & FI &longs;umuntur tanquam parallelæ citrà errorem, at non item LB, & MC. Quare perpendicula non &longs;olùm recedunt à paralleli&longs;­mo &longs;en&longs;ibili, quia majorem angulum in centro H con&longs;tituunt, &longs;ed etiam quia major eorum pars a&longs;&longs;umitur, in qua jam apparet convergentia, quæ in parte minore latebat.

Cum itaque &longs;tructuræ perpendiculares in plano inclinato occupent &longs;patium eodem modo, ac &longs;i e&longs;&longs;ent in plano horizon­tali intra ea&longs;dem parallelas, jam con&longs;tat clivi partem EF com­parandam e&longs;&longs;e cum plano EI, non autem cum plano BC; quia in E, & I terminatur paralleli&longs;mus linearum LE, FI. E&longs;t igi­tur capacitas clivi EF æqualis capacitati EI; at capacitas EI major e&longs;t quàm capacitas BC, ergo capacitas clivi AF major e&longs;t, quàm capacitas planitiei AC. Eademque e&longs;to de cæteris ratio. Hinc manife&longs;tum e&longs;t non omninò in univer&longs;um vera e&longs;&longs;e, quæ pa&longs;&longs;im dicuntur de æquali capacitate collium, & planitiei &longs;ubjectæ, ni&longs;i hæc certis limitibus circum&longs;cribantur; videlicet &longs;i &longs;ermo &longs;it de iis quæ tantùm perpendiculariter in&longs;i&longs;tunt, & intrà illud &longs;patium, ac in eá altitudine, ubi perpendiculorum convergentia adeò exigua e&longs;t, ut evane&longs;cat. Cæterùm &longs;atis mihi videor o&longs;tendi&longs;&longs;e fieri po&longs;&longs;e, ut clivus aliquis plures &longs;tructuras recipere po&longs;&longs;it, quàm &longs;uperficies &longs;phærica globi illi re&longs;pondens. Si enim eadem e&longs;t &longs;emper, ut &longs;upponitur, plani inclinatio, etiam latera turrium, vel domorum parietes æquè invicem remoti intercipient æquales partes plani inclinati: Si ergo &longs;tructura intercipiens &longs;emi&longs;&longs;em plani AE transferatur in EF, æqualem partem intercipiet; at hæc minor e&longs;t &longs;emi&longs;&longs;e ip&longs;ius EF, igitur duæ &longs;tructuræ occupantes totum planum AE, tran&longs;latæ in EF æquale &longs;patium occupabunt, & relinquent adhuc partem &longs;patij inanem. E&longs;&longs;e autem EF lineam majorem linea AE patet; quia triangula AHE, EHF æquiangula &longs;unt, & latera habent proportionalia, adeóque ut AH ad HE, ita AE ad EF; atqui HE excedit lineam HA; igitur & EF major e&longs;t quàm AE: ergo multo major erit &longs;uperficies ip&longs;ius EF, quàm &longs;uperficies &longs;imilis ip&longs;ius AE. In &longs;patio igitur, quo &longs;uperficies EF excedit &longs;uperficiem AE, poterit alia præterea &longs;tructura excitari.

CAPUT XI.

Quomodo animalium motus ordinentur ex centro gravitatis.

DEi &longs;apientiam nunquam &longs;atis admirari po&longs;&longs;umus, quæ in ordinandis naturæ motibus elucet; animalia enim &longs;olo naturæ ductu adeò accuratè &longs;e ip&longs;a &longs;i&longs;tunt in lineâ directionis, ut nemo mathematicus Geometriæ apices per&longs;crutatus po&longs;&longs;it tam &longs;ubtiliter deprehendere, ac brevi&longs;&longs;imo temporis momento, centrum gravitatis. Quandoquidem &longs;ive con&longs;i&longs;tentium quie­tem, &longs;ivè gradientium motum, &longs;ivè reclinantium &longs;e &longs;e inflexio­nem con&longs;ideres, miram naturæ artem intelliges, quâ præcavit, ne corpus ingenitâ gravitate delatum præceps caderet. Id au­tem a&longs;&longs;ecuta e&longs;t motus ita di&longs;ponendo, ut linea directionis nun-quam caderet extrà ba&longs;im &longs;u&longs;tentationis, ni&longs;i fortè in cur&longs;u, in quo tamen &longs;atis con&longs;ultum e&longs;t animalis incolumitati, dum ab anteriore pede, ubi terram attigerit, retinetur, ne ulteriùs de&longs;cendat.

Ba&longs;is autem &longs;u&longs;tentationis non &longs;unt &longs;oli pedes, &longs;ed totum illud &longs;patium interceptum à lineis pedum extremitates jun­gentibus; &longs;ic in quadrupedibus linea directionis debet cadere intrà &longs;patium comprehen&longs;um lineis, quæ jungunt extrema pedum terram contingentium, ut po&longs;&longs;it animal con&longs;i&longs;tere. Hinc equus in po&longs;teriores pedes &longs;e erigens flexis poplitibus reclinat &longs;e &longs;e in po&longs;teriora, & tanti&longs;per in eo &longs;itu con&longs;i&longs;tit, dum centrum gravitatis imminet &longs;patio, quod à pedibus oc­cupatur, & ab illis intercipitur; & &longs;i extra illud &longs;patium ca­dat linea directionis, vel aver&longs;us cadit, vel iterum quatuor pedibus in&longs;i&longs;tit. Ubi tamen ob&longs;ervandum e&longs;t ex equo & equi­te fieri unam molem compo&longs;itam unum habentem commune centrum gravitatis: unde fit equum magis defatigari, &longs;i eques non rectus in&longs;ideat; &longs;ed inclinatus in alterutram partem, cen­tro enim gravitatis tran&longs;lato motûs facilitas mutatur; & equite in anteriora inclinato ac premente caput equi in po&longs;teriores pedes erecti, centrum gravitatis in anteriora transfertur, & occurritur periculo, ne equus aver&longs;us cadat.

Porrò dum &longs;patium à pedibus occupatum voco ba&longs;im &longs;u&longs;ten­tationis, non &longs;emper &longs;atis e&longs;t lineam directionis cadere non extrà pedes; quia &longs;i pedes ip&longs;i &longs;olùm ex parte tangant &longs;ub­jectum corpus, ut contingit in funambulis, debet linea di­rectionis cadere in funem, cui in&longs;i&longs;tunt pedes, & &longs;i extra il­lum cadat, certa e&longs;t ruina, quia latitudo pedum non juvat. Cum autem difficillimum &longs;it diutiùs con&longs;i&longs;tere ita, ut centrum gravitatis &longs;emper immineat funi, ideò funambuli, vel ha&longs;tam plumbeis laminis gravem in extremitatibus manu tenent, vel brachiis expan&longs;is &longs;e librant, ut ha&longs;tam vel brachia extenden­tes in partem oppo&longs;itam ei, in quam gravitas inclinat, cen­trum gravitatis con&longs;tituatur in puncto, quod immineat funi &longs;ui tentanti. Hinc oritur difficultas con&longs;i&longs;tendi, quam expe­riuntur grallatores; cum enim grallæ exiguâ &longs;ui parte tangant terram, e&longs;t qua&longs;i linea, in qua fit &longs;u&longs;tentatio, extra quam fa­cilè cadit linea directionis: ideò tertium ge&longs;tant baculum, cui innitantur, quoties quie&longs;cere voluerint, lineâ directionis ca­dente intrà &longs;patium triangulare comprehen&longs;um à grallis, & baculo.

Hîc autem maximè &longs;e prodit naturæ providentia in tam va­riâ pedum conformatione, ut ad &longs;u&longs;tentandum idonei e&longs;&longs;ent: quadrupedibus &longs;iquidem non adeò amplos pedes tribuit, quia ex eorum inter &longs;e di&longs;tantiâ plurimum &longs;patium intercipitur, cui immineat centrum gravitatis: bipedibus verò latiores tribuit pedes, quâ parte timeri potuit ca&longs;us: &longs;ic quia ex duorum cru­rum modicâ divaricatione non facilè periculum erat cadendi in alterutrum latus, ideò humanis pedibus minorem dedit la­titudinem, quàm longitudinem; hanc verò non in æquas di&longs;tribuit partes, &longs;ed minimam calci (præterquam in Scauris, quos pravis fultos male talis appellat Horatius, talis &longs;cilicet extantioribus) maximam anteriori parti conce&longs;&longs;it, ne impetu per motum concepto tran&longs;latum centrum gravitatis in anterio­ra tran&longs;iliret ba&longs;im &longs;u&longs;tentationis. Aliquam tamen mediocrem latitudinem pedibus conce&longs;&longs;it, ut po&longs;&longs;et homo, &longs;i res ferret, uni tantùm pedi in&longs;i&longs;tere, & e&longs;&longs;et aliqua &longs;patij amplitudo, intrà quam quodlibet punctum opportunum e&longs;&longs;et con&longs;i&longs;tentiæ cen­tri gravitatis. Sic aves illæ, quæ uni pedi in&longs;i&longs;tunt, cuju&longs;modi &longs;unt grues, & ciconiæ, digitos habens longiores, quos valdè explicant qua&longs;i in gyrum, ut amplior &longs;it ba&longs;is &longs;u&longs;tentationis; in­trà quam ut cadat linea directionis, altero pede elevato inclina­tur corpus in oppo&longs;itam partem, ut centrum gravitatis immineat pedi &longs;u&longs;tentanti. Eandem ob cau&longs;am an&longs;eres, & anates, quæ multâ carne abundant, & amplo &longs;unt pectore, alternâ qua­dam in dextrum, & &longs;ini&longs;trum latus inclinatione gradiuntur, ideóque ampliores habent palmas, ut citrà cadendi periculum centrum gravitatis faciliùs vel immineat pedi &longs;u&longs;tentanti, vel minimùm ab eo declinet, ne majore, quàm par &longs;it, impetu de&longs;cendens corpus & anteriori pedi incumbens, tibiæ mu&longs;cu­los, & tendines lædat. Aves verò, quæ &longs;ubtilioribus ramu&longs;cu­lis in&longs;ident non palmipedes &longs;unt, &longs;ed digitatæ (palmæ enim avibus amphibiis ad natandum poti&longs;&longs;imum datæ videntur) ut ramis tenaciùs inhæreant; quæ præterquàm quod exiguæ &longs;unt gravitatis, facilè &longs;e &longs;i&longs;tunt in lineâ directionis, quæ cadat in ramu&longs;culum, cui in&longs;i&longs;tunt, majore, vel minore angulo, quem faciunt tibiæ cum coxâ; ideò ubi ramum arripuerint, &longs;ub&longs;ul­tantes &longs;e librant, ramumque arctè apprehentes prohibent, ne repentino ca&longs;u circumagantur à centro gravitatis nondum im­minente ba&longs;i &longs;u&longs;tentationis.

Verùm quoniam ad aves delap&longs;us &longs;um, prætereundus non e&longs;t u&longs;us centri gravitatis involatu; quia enim avis dum alis aërem verberans in volatu &longs;e librat atque &longs;u&longs;pendit, ita alas debet extendere, ut centrum gravitatis exi&longs;tat intra illud alarum &longs;patium, in quo exercetur &longs;u&longs;tentatio; ideò &longs;i vo­luerit ad &longs;uperiora volatum dirigere, alas in anteriora ver­&longs;us caput extendit, ut centro gravitatis in po&longs;terioribus re­licto, ac deor&longs;um præponderante, caput &longs;ur&longs;um dirigatur: contra verò, ut motum deor&longs;um dirigat, alas retrahit, ut caput præponderet, ac deor&longs;um feratur. Hinc &longs;atis patet, cur ubi Pavo caudæ pompam explicuerit, erecto pectore & capite in&longs;i&longs;tat pedibus, quibus immineat centrum gravita­tis: at &longs;i caput ad anteriora inclinare voluerit, & pectus inflectere, cogitur explicatam caudam demittere, ut &longs;yrma­te illo æquilibrium &longs;tatuat corpori, ne proruat, ut verè pro­cumberet, &longs;i pectore inclinato expan&longs;a cauda retineretur in po&longs;itione eâdem.

Infinitum e&longs;&longs;et &longs;ingulos animalium motus per&longs;equi, in qui­bus centri gravitatis ratio habetur; &longs;atis fuerit ob&longs;erva&longs;&longs;e nos ex declivi loco de&longs;cendentes non in&longs;i&longs;tere plantis pedum ad angulos rectos; &longs;ed paululum in po&longs;teriora inclinari; contra verò a&longs;cendentes jugum acclive curvari in anteriora; ut nimi­rum linea directionis cadat intrà &longs;patium, cui pedes in&longs;i&longs;tunt; extra quod illa &longs;i caderet, nec alteri fulcro inniteremur, quod unà cum pedibus includeret ba&longs;im &longs;u&longs;tentationis, nece&longs;&longs;ariò nobis cadendum e&longs;&longs;et. Quòd &longs;i quis onus habens dor&longs;o impo­&longs;itum in montosâ regione iter habeat, multò magis curvari de­bet, cum a&longs;cendit, ut pedibus immineat centrum gravitatis compo&longs;itæ ex corpore, & ex onere: quare &longs;apienti&longs;&longs;imè ru&longs;tici aliqui in Alpibus, quæ Germaniam ab Italiá di&longs;terminant, ar­culam ex levibus a&longs;&longs;erculis, & virgulis compactam habent, cui onera immittunt, ba&longs;is autem arculæ, quæ ge&longs;tantis corpori adhæret, imitatur Re&longs;c Hebraicum, ita ut pars quidem dor­&longs;o, pars autem capiti incumbat: unde fit, ut centrum gravita-tis compo&longs;itæ minùs recedat à medio humani corporis, adeó­que faciliùs etiam motus perficiatur, quin opus &longs;it tantâ corpo­ris inflexione. Simile quid experimur, &longs;i quis à &longs;ede &longs;urgat; caput enim cum thorace in anteriora reclinat; pedes verò in po&longs;teriora versùs &longs;edem retrahit, ut nimirum pedes &longs;upponan­tur centro gravitatis, quod primùm imminet parti digitis proxi­mæ, deinde corpore erecto linea directionis versùs talos rece­dit. Hinc etiam patet cur homo &longs;upinus jacens &longs;urgere non po&longs;&longs;it, ni&longs;i retractis &longs;ub &longs;e pedibus, & thorace in anteriora pro­pul&longs;o per impetum &longs;ibi impre&longs;&longs;um. Vidi tamen non &longs;emel ho­minem, qui cum &longs;upinus jaceret, non retractis &longs;ub &longs;e pedibus &longs;urgebat planè rectus &longs;icut &longs;tipes; ad caput autem appone­bat, vel globum tormentarium majorem, vel &longs;axum non modicæ gravitatis; quod manu utrâque apprehen&longs;um attol­lebat, & velociter in anteriora movebat, &longs;ibique impetum imprimebat: impetus enim impre&longs;&longs;us promovens ad ante­riora &longs;axum, & corpus ip&longs;um vincebat gravitatem corpo­ris cæteroqui ca&longs;uri; ex brachiis autem exten&longs;is &longs;axum à corpore remotum tenentibus oriebatur, ut centrum gravi­tatis molis compo&longs;itæ longè citiùs immineret pedibus, à quibus &longs;u&longs;tentabatur, etiam antequam planta terram at­tingeret, &longs;ed cum adhuc &longs;oli calci inniteretur. Quantum verò impetus valeat ad vincendam oppo&longs;itam gravitatem corporis, patet in ce&longs;pitantibus, qui naturæ ductu illico bra­chia extendunt, & in contrariam partem projiciunt, ut &longs;ci­licet impetus in oppo&longs;itam partem exæquet exce&longs;&longs;um gravita­tis, quæ ad eam partem reperitur, in quam ex ce&longs;pitatione facta e&longs;t inclinatio.

Ex his quid in &longs;ingulis motibus dicendum &longs;it, intelli­ges; neque enim otium e&longs;t ire per &longs;ingula. Caput hoc claudo explicatione quæ&longs;tionis, qua quæritur, quantò ma­jus &longs;patium percurrat caput quàm pedes; certum &longs;iquidem e&longs;t hominem in lineâ directionis imminere &longs;emper terræ centro; ac proinde &longs;i pedes ex B venerunt in C, caput ex F in E tran&longs;latum e&longs;t per arcum FE majorem arcu BC. Cum enim uterque arcus BC, FE &longs;ubtendatur eidem an­gulo ad centrum, &longs;unt &longs;imiles, & ut arcus BC ad totam &longs;uam peripheriam, ita arcus FE ad &longs;uam peripheriam; &longs;unt autem peripheriæ inter &longs;e ut &longs;emi­

diametri, igitur BC ad FE, ut TB, ad TF; atqui TF major e&longs;t quàm TB, igitur & FE arcus major arcu BC: ab&longs;cindatur FI, quæ ex hypo­the&longs;i intelligatur æqualis ip&longs;i BC; e&longs;t igitur ut TB ad TF, ita FI ad FE, & dividendo ut TB ad BF ita FI, hoc e&longs;t BC, ad IE. Fiat ita­que ut TB &longs;emidiameter terræ mil­liar. Rom. ant.4128.pa&longs;&longs;.635. ad BF altitudinem hominis ex. gr. ped. Rom. ant. 6. ita BC iter pe­dum mill. 500, ad IE exce&longs;&longs;um itineris capitis qui e&longs;t (726632/1000000) unius pedis. Quòd &longs;i fiat ut terræ &longs;emidiameter ad hominis al­titudinem, ita circulus terræ maximus mill. 25941 ad exce&longs;­&longs;um itineris capitis &longs;upra iter pedum terræ ambitum percurren­tium, proveniet exce&longs;&longs;us ped. 37. unc.8. hoc e&longs;t pa&longs;&longs;.7. & pau­lò ampliùs: Quare vides in &longs;ingulis milliariis motum capitis non habere exce&longs;&longs;um ni&longs;i partium (17429/1000000) unciæ pedis Romani anti­qui; quæ differentia &longs;en&longs;um omnem fugit.

Liceat hic ex morâ, quam in hoc Tractatu perficiendo duxi, id utilitatis capere, quod po&longs;&longs;im pro me ip&longs;e brevi Apologiâ re&longs;pondere, ne videar in Ageometriam lap&longs;us, cui nulla ni&longs;i ex o&longs;citantiâ &longs;uppeteret excu&longs;atio (nam & quandoque bonus dor­mitat Homerus) & quidem tunc, cùm Mathematicas di&longs;cipli­nas in Collegio Romano publicè pro&longs;itentem maximè ocula­tum fui&longs;&longs;e oportuerat. Incidi in Magiam Naturalem P. Ga&longs;paris Schotti part.3.lib.1. pag. 71, ubi mihi tribuit &longs;ententiam maxi­mè ab&longs;urdam, qua&longs;i in mechanicâ meâ manu&longs;criptâ (quam &longs;cilicet anno 1653. Romæ auditoribus meis tradidi) docuerim exce&longs;&longs;um motûs capitis &longs;upra motum pedum e&longs;&longs;e valde modi­cum, nimirum &longs;olum pedum &longs;ex cum dimidio, adeò ut in milliaribus500 tantum reperiatur exce&longs;&longs;us (15/17) unius pedis, po&longs;itá hominis altitu­dine pedum &longs;ex, & terræ ambitu milliariorum 21600. Hæ&longs;i pri­mùm attonitus, meamque o&longs;citantiam admiratus illicò anti­quàs illas meas &longs;chedulas per&longs;crutari cœpi; & nihil minus in­veniens errorem Typographo, qui pro pa&longs;&longs;ibus pedes &longs;uppo-&longs;uerit, tribuendum cen&longs;ui&longs;&longs;em, ni&longs;i Author ip&longs;e modicum il­lum exce&longs;&longs;um pedum &longs;ex cum dimidio redargueret. Quare contingere facile potuit, ut ille, qui tunc Romæ degebat, ex aliquo manu&longs;cripto codice meam &longs;ententiam re&longs;cribens, ubi men&longs;uram hanc pedibus definiebam, brevitatis ergo ad pa&longs;­&longs;us revocaverit, quam litera P notatam demùm pro pedibus &longs;it interpretatus. Cæterùm prudens, & attentus lector me facilli­mè ab hoc errore vindicabit, &longs;i terræ ambitum mill. 21600. di­vidat per mill.500; & quotientem 43 multiplicet per (15/17) unius pedis; deprehendet enim totum exce&longs;&longs;um pedum ferè 38, qui excedunt pa&longs;&longs;us &longs;eptem cum dimidio. Quod &longs;i ex diametro pe­dum 34400000, & ex diametro pedum 34400012, quas ibi Au­thor ponit congruentes peripheriæ juxta Rationem 7 ad 22 con­&longs;iderentur, erit differentia circulorum pedum 38 eadem plane cum no&longs;trâ; &longs;ed longi&longs;&longs;imè minor eâ, quam ille ibi &longs;tatuit.

Cæterùm quantus &longs;it peripheriæ majoris exce&longs;&longs;us &longs;upra mi­norem, habebitur facillimè, &longs;i majoris Radij TF, exce&longs;&longs;um BF, &longs;tatuas tanquam circuli Radium; hujus namque circuli peripheria e&longs;t æqualis exce&longs;&longs;ui illi. Quia enim ut minor Ra­dius TB ad majorem Radium TF, ita minor peripheria ad majorem peripheriam, etiam convertendo & dividendo, ut TB ad BF, ita minor peripheria ad exce&longs;&longs;um peripheriæ ma­joris, & vici&longs;&longs;im permutando ut Radius TB minor ad &longs;uam minorem peripheriam, ita BF exce&longs;&longs;us Radij majoris ad exce&longs;­&longs;um majoris peripheriæ. Atqui exce&longs;&longs;us hic BF a&longs;&longs;umptus ut Radius circuli habet ad &longs;uam peripheriam eandem Rationem, quam TB Radius minor ad &longs;uam peripheriam; igitur e&longs;t ea­dem Ratio BF exce&longs;sûs Radij, ad exce&longs;&longs;um peripheriæ majo­ris, quæ e&longs;t eju&longs;dem BF ut Radij ad &longs;uam peripheriam: ergo per 9. lib. 5. hæc peripheria æqualis e&longs;t illi exce&longs;&longs;ui periphe­riæ majoris. Cum itaque Ratio diametri ad peripheriam &longs;it ut 7 ad 22, &longs;eu ut 113 ad 355, fiat ut Radius 7 ad peripheriam 44, &longs;eu ut 113 ad 710, ita BF altitudo ped. 6. ad ped. 37. unc. 8: qui numerus con&longs;entit cùm &longs;uperiore.

CAPUT XII.

An tellus moveatur motu trepidationis.

QUoniam centrum gravitatis e&longs;t in quolibet corpore punctum illud, quod æquales gravitates circum&longs;tant, manife&longs;tum e&longs;t non permanere idem gravitatis centrum, &longs;i aliqua corpori additio fiat, aut detractio; neque enim manet eadem momentorum gravitatis æqualitas circa illud punctum; &longs;ed aliud e&longs;t punctum, per quod ducta plana dividunt totius corporis gravitatem in momenta æqualia, & e&longs;t novum cen­trum gravitatis. Hinc patet in telluris globo, qui plurimas mutationes &longs;ubit, corporibus gravibus ex alio in alium locum tran&longs;latis, tolli æqualitatem partium &longs;altem in actu primo gra­vitantium, cum hæc quidem, quæ oppo&longs;itæ parti ante erat æqualis, &longs;ubtractione nunc fiat minor, illa verò, quæ pariter &longs;ibi oppo&longs;itæ parti proximè fuit æqualis, additione evadat ma­jor. Ex quo nece&longs;&longs;ariò colligitur mutatio centri gravitatis.

Sed quia, ut tellus &longs;uis librata ponderibus in loco &longs;ibi debi­to con&longs;i&longs;teret, debuit initio ejus centrum gravitatis congrue­re centro univer&longs;i, circa quod gravia & levia di&longs;ponuntur; id­circò dubitari pote&longs;t, utrùm mutato gravitatis centro terra mo­veri debeat, ut novum gravitatis centrum collocetur in centro univer&longs;i. Quoniam verò huc illuc pa&longs;&longs;im tran&longs;latis corpori­bus, terra nunc in hanc, nunc in illam partem moveretur, ut proinde qua&longs;i trepidaret; hinc factus e&longs;t quæ&longs;tioni locus, an tellus moveatur motu trepidationis; quicquid &longs;it an motus i&longs;te &longs;ub &longs;en&longs;um cadat, nec ne.

Terram univer&longs;am & &longs;ingulas ejus partes &longs;uâ gravitate re­pugnare, ne &longs;ur&longs;um moveantur, certum e&longs;t; at univer&longs;i cen­trum occupare, toti quidem elemento gravi&longs;&longs;imo convenit, &longs;ed non partibus &longs;ingulis: neque enim gravitas e&longs;t appetitus &longs;ub­&longs;i&longs;tendi in centro, quem natura non &longs;atis aptè gravibus &longs;ingu­lis indidi&longs;&longs;et; cui nimirùm fieri &longs;atis non pote&longs;t, ni&longs;i corpora &longs;e invicem penetrent; unum autem grave in centro exi&longs;tens cætera omnia inde excludit. Re&longs;tituunt &longs;e gravia in locum &longs;uum versùs centrum pergendo, non ut ad centrum veniant; &longs;ed ut nihil levius infra &longs;e habeant; quemadmodum & levia versùs cælum a&longs;cendunt, non ut cælum petant, ibíque demum quie&longs;cant, &longs;ed ne quid gravius &longs;upra &longs;e patiantur. Cæterùm hoc ip&longs;o, quòd natura, & vacuitatem omnem eliminavit, & corporum penetrationem pro&longs;crip&longs;it, & vim &longs;e &longs;uis locis di&longs;po­nendi corporibus indidit, &longs;atis univer&longs;i con&longs;i&longs;tentiæ & ordini con&longs;ultum e&longs;t. Quare corpori nihil levius infra &longs;e habenti nul­lam præterea gravitationem tribuendam cen&longs;eo, præter re­&longs;i&longs;tentiam, ne &longs;ur&longs;um moveatur. Gravitas &longs;iquidem non ni&longs;i comparatè dicitur, habitâ ratione proximi corporis, in quo tanquam in loco exi&longs;tit id, quod grave dicitur; nam &longs;i orbis univer&longs;us con&longs;taret unico corpore homogeneo, nihil e&longs;&longs;et aut grave aut leve, cum nihil e&longs;&longs;et, quòd præ aliis expo&longs;ceret pro­piùs admoveri centro univer&longs;i. Cum itaque terra ad hoc uni­ver&longs;i centrum perinde &longs;e habeat, atque &longs;i corporibus levioribus non circumfunderetur, his namque &longs;ublatis illa nec propiùs ad univer&longs;i centrum accederet, nec longiùs ab eo recederet; ideò pars terræ quæcumque cum reliquis comparata (ponatur hîc tellus tota homogenea) nec gravis e&longs;t nec levis; ac proinde, cùm nulla pars centro propior e&longs;&longs;e exigat, quàm alia, nulla quoque e&longs;t, quæ aliam urgeat, aut premat propriè, &longs;ed omnes, & &longs;ingulæ tantummodò repugnant, ne &longs;ur&longs;um in medium leve transferantur.

Hinc e&longs;t quod terræ con&longs;i&longs;tentiam in loco &longs;uo, non propriè ex libræ rationibus explicandam cen&longs;eo; quia in librâ utraque lanx non repugnat &longs;olùm, ne attollatur, verùm etiam in aere con&longs;tituta deor&longs;um nititur; terræ autem partes &longs;uperiores nil infrà &longs;e levius habentes non conantur deor&longs;um. Et quemad­modum &longs;i libræ lanx utraque &longs;ubjecto plano incumberet, ea­rum con&longs;i&longs;tentia non e&longs;&longs;et æquilibrio tribuenda, quamvis æquilibres &longs;int, &longs;ed idcircò &longs;olùm con&longs;i&longs;terent, quia infrà &longs;e haberent corpus, quod permeare vel non exigit, vel non po­te&longs;t earum gravitas: ita terræ partes licèt adeò æqualiter &longs;int di&longs;po&longs;itæ circa &longs;uum commune gravitatis centrum (in quo vi­res &longs;uas exererent tellure totâ in aeris locum tran&longs;latâ) ut ex illo &longs;u&longs;pensâ tellure in æquilibrio con&longs;i&longs;terent; re tamen ipsâ non con&longs;i&longs;tunt propter æquilibrium; &longs;ed quia nulla pars habet in­fra &longs;e aliquid, &longs;ub quo petat exi&longs;tere, atque adeò nulla e&longs;t, quæ deor&longs;um nitatur. Quare Poëticè &longs;olùm, non verò Philo­&longs;ophicè dictum e&longs;t. Terra pilæ &longs;imilis, nullo fulcimine nixa, Aëre &longs;ubjecto tam grave pendet onus.Aer &longs;i quidem non e&longs;t &longs;ubjectus terræ, &longs;ed circumfu&longs;us; ea namque &longs;ubjecta &longs;unt, quæ inferiora; inferiora autem, quæ centro propiora. Terræ itaque globus nihil habet, in quod gravitatis vires exerceat deor&longs;um conando.

Quæ cum ita &longs;int, nulla unquam continget in terrâ mutatio atque gravium tran&longs;latio, quæ efficiat motum trepidationis. Sit enim terræ globus AB, cujus cen­

trum C &longs;it pariter centrum gravitatis: ducto per C plano IL, hemi&longs;phærium IAL e&longs;t æquale hemi&longs;phærio IBL; ex quo ab&longs;ci&longs;&longs;a intelligatur portio &longs;phærica DEB, in cujus locum &longs;uc­cedat aër. Si qua igitur pars deberet deor&longs;um versùs C niti, non alia uti­que e&longs;&longs;et præter D & E, quæ longiùs à centro ab&longs;unt, quàm contiguus aër DE. At portio IDEL prævalere non pote&longs;t hemi&longs;phærio IAL, quod deberet &longs;ur&longs;um propelli; ergo non pote&longs;t centrum C moveri versùs A, ut punctum aliquod inter C & K congruat centro univer&longs;i. Sed neque hemi&longs;phæ­rium IAL debet de&longs;cendere, quia nullum habet corpus leve &longs;ibi contiguum, quod univer&longs;i centro vicinius &longs;it; non ergo debet propellere oppo&longs;itum &longs;egmentum IDEL; cujus omnes partes non &longs;olùm reluctantur motui, quo recedant ab univer&longs;i centro C, &longs;ed etiam illarum aliquæ &longs;e ip&longs;æ urgent, & conan­tur versùs C. Nondum igitur terra movetur.

Quare Segmentum Sphæricum DKEB transferatur in op­po&longs;itam partem, & addatur hemi&longs;phærio &longs;uperiori etiam mons FHG æqualis ab&longs;ci&longs;&longs;æ portioni &longs;phæricæ. Aio ne dum factam e&longs;&longs;e mutationem, quæ ad motum telluri conciliandum &longs;ufficiat. Quamvis enim mons ille FHG, quippe quem ambit aër le-vior vicinior centro, conetur deor&longs;um; certum e&longs;t illum de­&longs;cendere non po&longs;&longs;e, quin totam reliquam terram impellat, eju&longs;­que re&longs;i&longs;tentiam &longs;uperet; re&longs;i&longs;tit autem primò &longs;egmentum IDEL, cujus omnes partes magis à centro removerentur; ni­&longs;i igitur mons FHG major &longs;it &longs;egmento &longs;phærico IDEL (vel &longs;altem non multò minor, &longs;i quidem ob majorem à centro di&longs;tantiam augerentur momenta gravitatis, ex dictis cap. 4.) non poterit &longs;ubjectam terram loco dimovere. Præterea etiam hemi&longs;phærium IAL repugnat de&longs;cen&longs;ui montis FHG, quia fieri non pote&longs;t hic motus, ni&longs;i hemi&longs;phærij partes tran&longs;iliant planum IL, atque magis à centro recedant. Quanta igitur gravitate præditum e&longs;&longs;e montem oporteret, qui tantam re­&longs;i&longs;tentiam &longs;uperare valeret? At nunquam fieri tantam partium permutationem, ut id quod transfertur, &longs;it non minus &longs;emi&longs;&longs;e hemi&longs;phærij, ut &longs;altem ratione habitâ di&longs;tantiæ à centro po&longs;­&longs;it prævalere, ita omnibus e&longs;t manife&longs;tum, ut probatione non indigeat. Quare neque hanc gravium tran&longs;lationem motus ul­lus con&longs;equitur, quo tellus trepidare dicatur.

At, inquis, &longs;i in utrâque libræ lance &longs;int unciæ 100, & al­terutri uncia una addatur, lanx illa deprimitur, & oppo&longs;ita elevatur; ergo exiguum pondus vim habet movendi ingens pondus; ergo pariter mons FHG producere pote&longs;t impetum, qui ad movendum &longs;egmentum IDEL, quantumvis gravius, abundè &longs;ufficiat. Ego vero nego con&longs;equentiam; quia non ab unciâ illâ additâ &longs;olâ elevatur oppo&longs;itum pondus, &longs;ed omnes unciæ &longs;imul in medio leviore &longs;u&longs;pen&longs;æ collatis viribus deor&longs;um conantur, atque præponderantes oppo&longs;itæ lancis pondus at­tollunt. Hoc autem nil in rem no&longs;tram facit, ubi neque mons FHG &longs;olitariè &longs;umptus pote&longs;t &longs;ursùm propellere molem IDEL majorem &longs;e, neque juvari pote&longs;t ab hemi&longs;phærio IAL, quod cum nihil infrà &longs;e habeat, quod & levius &longs;it, & inter ip&longs;um ac univer&longs;i centrum intercipiatur, neque pote&longs;t &longs;e ip&longs;um versùs centrum urgere &longs;ecundùm aliquas &longs;ui partes ab eo remo­tiores, cum maximè partes centro proximæ valde reluctentur, ne ab illo removeantur. Id quod in libræ lance, cui uncia fue­rit addita, reperire non poteris; totum &longs;iquidem lancis pon­dus deor&longs;um nititur.

Quod &longs;i ex librâ &longs;imilitudinem ducere placeat, petenda po-tiùs e&longs;t ex librâ, cujus lanx altera &longs;ubjecto plano incumbat, al­tera in aëre libera pendeat; &longs;i enim utraque lanx plena æquali­bus ponderibus con&longs;i&longs;tat in æquilibrio, & incumbenti lanci ad­datur ponderis pars, quæ à pendulâ lance detrahatur, lances non moventur, nec inter &longs;e mutuò confligunt ponderum gra­vitates, ni&longs;i quatenùs lanx gravior &longs;emper magis re&longs;i&longs;tit leviori, ne ab illâ elevetur: cæterùm gravior lanx non movet leviorem, ni&longs;i ubi demum tanto pondere prægravata fuerit, ut &longs;ubjecti plani re&longs;i&longs;tentiam vincens illud aut frangat, aut &longs;altem depri­mat. Sic hemi&longs;phærium IAL habet rationem lancis non tan­tùm &longs;ubjecto plano incumbentis, &longs;ed, quod potius e&longs;t, &longs;uo in loco quie&longs;centis; cui quò plus addideris ponderis, auges qui­dem re&longs;i&longs;tentiam ne &longs;ursùm versùs H propellatur, ip&longs;um verò non conatur deor&longs;um versùs C; &longs;ed totus conatus impo&longs;ito & adjecto monti tribuendus e&longs;&longs;et, vel (ut &longs;im maximè liberalis) etiam exce&longs;&longs;ui illi, quo hemi&longs;phærium IAL &longs;uperat &longs;egmen­tum &longs;phæricum IDEL, qui exce&longs;&longs;us e&longs;t æqualis ip&longs;i monti, hoc e&longs;t &longs;egmento DEB. Quare &longs;i fuerit ab&longs;ci&longs;&longs;a tertia pars hemi&longs;phærij unius, & addatur alteri hemi&longs;phærio è regione &longs;e­cundùm diametrum, tunc ad &longs;ummum æqualis erit pars terræ deor&longs;um nitens FMGH parti oppo&longs;itæ repugnanti IDEL; & &longs;i velis partem FMGH remotiorem à centro magis gravitare ita, ut ratio hujus exce&longs;sûs in gravitando po&longs;&longs;it vincere non &longs;o­lùm re&longs;i&longs;tentiam &longs;egmenti IDEL, ne &longs;ur&longs;um propellatur, &longs;ed etiam &longs;egmenti FILG, ne &longs;ecundùm partes IL centro proxi­mas ab eo removeatur; non admodum repugnabo. Sed cum nunquam mille&longs;ima, ne dum &longs;exta, pars terreni globi ex alio in alium locum ex diametro oppo&longs;itum transferatur, nulla un­quam fit gravium permutatio, vi cujus tellus trepidet.

Sed unum adhuc &longs;upere&longs;t, quod per di&longs;&longs;imulantiam præ­tereundum non videtur. E&longs;to inquis, nulla fiat in tellure gra­vium tran&longs;latio, quæ tanta &longs;it, ut novum gravitatis centrum in univer&longs;i centro con&longs;tituere valeat, ac proinde nulla &longs;it centri terræ trepidatio: circa centrum &longs;altem nutabit tellus motu conver&longs;ionis, validâ ventorum vi &longs;ummos montes impellente, orbemque totum, pro variâ ip&longs;orum incur&longs;ione, modò hanc, modò illam partem ver&longs;ante: unde forta&longs;&longs;e ortam acû magne­ticæ eodem in loco po&longs;t aliquot annos variationem &longs;u&longs;picari quis po&longs;&longs;it. Cum enim tellus æqualibus circà centrum nutibus librata permaneat, multo faciliùs omnem in partem converti po&longs;&longs;e videtur, quàm rota ingens &longs;uo in axe &longs;u&longs;pen&longs;a: Rota &longs;ci­licet &longs;uo pondere axem premens illum, dum convertitur, te­rit; hancque affrictûs difficultatem vincat nece&longs;&longs;e e&longs;t, quod una ex parte additur pondus, vel quæ applicatur Potentia, ut conver&longs;ionem efficiat: tellus verò in orbem diffu&longs;a nec cen­trum premit, nec axem, cum quo ullus fiat affrictus; ac proptereà faciliorem præbet conver&longs;ionis an&longs;am Potentiæ unam aliquam in partem urgenti. Huju&longs;modi autem Potentia ventus e&longs;t, non ad perpendiculum in terram incidens, &longs;ed obliquè in præaltos &longs;altem montes incurrens; cujus viribus nihil ob&longs;tare videtur, quin telluris globum &longs;ibi ob&longs;ecundantem inclinet; quemadmodum, & ingentes naves, vela implens, impellit.

Huic difficultati ut me &longs;ubducam, non me in abditos magne­ti&longs;mi rece&longs;&longs;us recipio, a&longs;&longs;erendo tellurem ita arcanis nodis cæ­lo connexam, ut à &longs;ummo axium polorumque cæle&longs;tium atque terre&longs;trium con&longs;en&longs;u divelli ac di&longs;trahi prorsùs nequeat: ne­que enim hi&longs;ce magneti&longs;mi latebris me &longs;atis protectum exi&longs;ti­marem; demptâ quippe &longs;olis Au&longs;tralibus atque Borealibus ven­tis hâc facultate tellurem convertendi, ne &longs;cilicet terre&longs;tres poli à cæle&longs;tibus di&longs;crepent, quid prohibeat reliquos ad Orti­vum, aut Occiduum limitem pertinentes, quin &longs;uo flatu or­bem hunc volvant, adhuc &longs;upere&longs;&longs;et explicandum. Hoc qui­dem &longs;atis e&longs;&longs;e videretur ad &longs;ubmovendam &longs;u&longs;picionem illam de acûs magneticæ variatione ob telluris conver&longs;ionem; manente nimirum axe terre&longs;tri ita, ut cum cæle&longs;ti conveniat, aut illi &longs;altem parallelus exi&longs;tat, nihil e&longs;t quod, etiam tellure circa axem conversâ, magneticam declinationem commutare queat: nam quod ad &longs;yderum a&longs;pectus &longs;pectat, parum intere&longs;t, tellus­ne? an cælum volvatur; &longs;i igitur diurna cæli conver&longs;io magne­tis declinationem non mutat, neque ad illam mutandam &longs;uffi­ceret telluris circa &longs;uum axem conver&longs;io, vi cujus alia atque alia &longs;ydera re&longs;piceret: Præterquam quod non id temporum lap­&longs;u accideret; &longs;ed ubi ventorum impetus elangui&longs;&longs;et, illicò va­riatio illa declinationis magneticæ deprehenderetur: id quod ab omni experimento longè abe&longs;t. Verùm adeò à no&longs;tris &longs;en­&longs;ibus &longs;ejunctæ &longs;unt magneticorum &longs;ymptomatum cau&longs;æ, ut ad aliarum difficultatum &longs;olutionem non facilè advocandus &longs;it in Philo&longs;ophicam &longs;cenam magneti&longs;mus.

Illud potius hìc attendendum videtur, quod montis altitu­do, atque magnitudo ad totius telluris molem Rationem habet &longs;atis exiguam. Cum enim terræ ambitus probabiliter &longs;tatuatur, ut aliàs o&longs;tendi, milliarium Rom. antique 30598, eju&longs;que propterea diameter &longs;it proximè mill. (9738 4/51), tota &longs;uperficies &longs;phærica (ut pote quadrupla maximi circuli ex demon&longs;tratis ab Archimede) e&longs;t mill. quadratorum 297. 987800 proximè. Mons &longs;tatuatur altitudinis perpendicularis milliarium quin­que; hæc e&longs;t ad terre&longs;trem diametrum ut 1 ad 1947: ba&longs;is montis occupet milliaria quadrata 500; hæc e&longs;t ad &longs;phæricam totius globi &longs;uperficiem, ut 1 ad 595975. Finge jam pro mon­te granum hordei, quod promineat &longs;ecundùm &longs;uam latitudi­nem ex &longs;phærâ habente diametrum granorum 1947, hoc e&longs;t pa&longs;&longs;uum geometricorum &longs;ex, &longs;eu pedum Rom. antique 30. cir­culi maximi ambitus erit pedum 94 1/4: quare hujus &longs;phæræ &longs;u­perficies habet pedes quadratos 2827, hoc e&longs;t quadratas lati­tudines grani hordei paulò plures quàm 11. 579000. Igitur grani hordei jacentis altitudo ad hujus &longs;phæræ diametrum eandem ex hypothe&longs;i habet rationem, quam prædicti montis altitudo ad telluris diametrum: & &longs;i decem grana &longs;ibi invicem attigua di&longs;ponantur, ut montis ba&longs;im æmulentur, eadem erit ratio ad &longs;uperficiem. Quamvis itaque &longs;phæra illa intelligatur planè inanis ac levi&longs;&longs;ima &longs;olam habens &longs;uperficiem papyra­ceam, ex qua granum ordei agglutinatum promineat, an pu­tas à flatu quantumvis valido per fi&longs;tulam emi&longs;&longs;o in granum il­lud hordei incurrente convertendum e&longs;&longs;e globum papyra­ceum? Id &longs;anè ex cæteris experimentis conjicere non licet; perinde enim e&longs;t atque &longs;i nihil promineret; neque vel mini­mùm obe&longs;t Phy&longs;icæ rotunditati. Quare neque montis altitu­do con&longs;tituta quicquam detrahet orbicularis figuræ, quod &longs;ub Phy&longs;icam con&longs;iderationem cadat; ac proptereà nihil virium ad tellurem convertendam obtinet ventus in montem incurrens.

Et quidem conver&longs;ionem hanc re ipsâ non fieri manife&longs;tum e&longs;t; &longs;i quidem cum nulla vincenda e&longs;&longs;et gravitas, quæ longiùs à centro gravium recederet, vel quæ axem tereret, facillima videretur e&longs;&longs;e globi totius conver&longs;io circa centrum, non &longs;olùm validioribus atque incitatioribus, &longs;ed temperatis etiam atque mediocribus ventis flantibus. Hi autem aliquando diuturni &longs;unt; cuju&longs;modi poti&longs;&longs;imum &longs;unt Ete&longs;iæ, quibus maritimi cur­&longs;us celeres, & certi diriguntur. Tot igitur dierum &longs;patio, ven­to oppo&longs;itos montes vehementiùs urgente, non modica fieret terreni globi inclinatio; ac propterea non eadem demum per­maneret eodem in loco Poli &longs;uprà Horizontem altitudo, quo­ties ab alterutro cardine Au&longs;trali Boreali ve, aut à &longs;ol&longs;titiali Brumali-ve limite tam ortivo quàm occiduo ventus &longs;piraret, at­que multarum ædium facies non eandem ampliùs re&longs;picerent cæli plagam; quare & &longs;cietherica Horologia quantumvis ac­curatè &longs;emel de&longs;cripta po&longs;t non adeò multas temporum inclina­tiones toto ferè cælo di&longs;creparent; aliis enim, atque aliis &longs;ub­inde flantibus ventis, varia oriretur orbis conver&longs;io, atque alia planorum cum circulis horariis &longs;ectio, quæ de&longs;criptis lineis non congrueret. Hujus autem mutationis nullum in toto terra­rum orbe ve&longs;tigium apparet, ni&longs;i fortè fabulas liceat com­mini&longs;ci.

Quòd &longs;i conver&longs;ionem hanc non omninò circa centrum quamcumque in partem fieri, &longs;ed tantummodo circa axem, dixeris, ut argumenti vim effugias; Quid illud e&longs;t, quod ita terre&longs;trem axem cum cæle&longs;ti colligatum velit, ut tamen ter­re&longs;tres meridianos à primâ mundi molitione con&longs;titutos tem­poris lap&longs;u cum cæle&longs;tibus meridianis non convenire permit­tat? Sed & aliud profectò, nec illud quidem leve, incommo­dum &longs;ubeas nece&longs;&longs;e e&longs;t; dum enim conver&longs;ionem ad&longs;truis ab ortu in occa&longs;um, & vici&longs;&longs;im ab occa&longs;u in ortum, fieri poterit, ut po&longs;t aliquot annos non planè &longs;pernenda conver&longs;io facta fue­rit, ac proinde temporum numeratio cælo non re&longs;pondeat. Nam &longs;i ab ortu in occa&longs;um ex. gr. proce&longs;&longs;erit tellus, minus tem­poris numerabitur quàm pro ratione cæle&longs;tium motuum; ut contigi&longs;&longs;e fertur navi cui à Victoriâ nomen inditum e&longs;t, in ex­peditione Magellanicâ; cum &longs;cilicet po&longs;t totius orbis ambitum redux in Hi&longs;palen&longs;em portum, ex quo ante tres annos &longs;olve­rat, intraret, tunc primùm ob&longs;ervarunt &longs;e à rectâ temporis nu­meratione defeci&longs;&longs;e die uno; quippe qui cum juxta diurnam cæli conver&longs;ionem ab ortu in occa&longs;um iter in&longs;titui&longs;&longs;ent, ju&longs;to tardiùs &longs;emper &longs;ol illis occiderat, exiguo quidem &longs;ingulis die-bus, quibus procedebant, di&longs;crimine, &longs;ed quod demùm modi­cis illis acce&longs;&longs;ionibus in integrum diem excreverat. Contra ve­rò accideret, &longs;i ab occa&longs;u in ortum &longs;emper navigaretur; ju&longs;to enim breviores e&longs;&longs;ent dies, ac propterea eorum numerus ac­cre&longs;ceret. Hæc autem in temporum numeratione incon&longs;tan­tia, &longs;i ventorum impetu tellus modò in ortum, modò in occa­&longs;um converteretur, quantam perturbationem inveheret in A&longs;tronomiam? Neque tibi quicquam &longs;uffragari exi&longs;times, &longs;i ex varia ventorum oppo&longs;itas in plagas &longs;ivè &longs;imul, &longs;ivè &longs;ubinde, &longs;pirantium commutatione conver&longs;iones illas compen&longs;ari dixe­ris: id enim ad incertum revocat omnes A&longs;tronomorum calcu­los, ubi meridianorum circulorum &longs;ectiones &longs;tabiles non perma­neant; cum ad orbem totum inclinandum, ut tu quidem au­tumas, &longs;atis &longs;it, &longs;i unâ aliquâ in regione ventus montes impel­lat; quî verò certus &longs;im factam ab Arge&longs;te telluris conver&longs;io­nem in ortum, æquatam demum fui&longs;&longs;e à Vulturno, aut ab Euro-Au&longs;tro?

Verùm quàm infirmæ &longs;int validi&longs;&longs;imorum ventorum vires ad globum hunc terraqueum inclinandum, expendamus, etiam&longs;i montium perpendicula non quinque tantùm milliaribus defini­ta velis, &longs;ed multò altiora. Statue in ingenti lacu compo&longs;itam ex trabibus aliquot ratem, quam in littore &longs;tans facilè funiculo modereris: Tùm ratem aliam paris quidem latitudinis, &longs;ed cen­tuplò longiorem, compone: Poteris-ne hanc funiculo eodem, ac labore non majori, trahere perinde atque priorem? Negabis utique, quamvis enim utraque lacui &longs;tagnanti innatet, nec vincenda &longs;it alterutrius gravitas, ut à centro gravium magis re­cedat; licet utraque parem in motu ab aquâ dividendâ re&longs;i&longs;ten­tiam inveniat (eju&longs;dem quippe &longs;unt latitudinis &longs;olâ di&longs;crepan­tes longitudine, & æqualis e&longs;t utriu&longs;que immer&longs;io propter ean­dem &longs;ingularum trabium molem, atque &longs;pecificam gravitatem) quia tamen di&longs;par e&longs;t ratium magnitudo, & impetu extrin&longs;e­cùs accepto utraque eget, ut moveatur, palàm e&longs;t majore im­petu opus e&longs;&longs;e, ut ratis major trahatur, ac propterea po&longs;&longs;e hanc adeò augeri, ut impetus ad illam movendam nece&longs;&longs;arius exce­dat vires Potentiæ ratem minorem funiculo moderantis. Ita planè e&longs;t. Sed jam animum transfer ad in&longs;titutam di&longs;putatio­nem, ut di&longs;picias, undè irrep&longs;erit dubitatio hæc de telluris conver&longs;ione ex ventorum impul&longs;u, & quàm facilè fucum fece­rit rota &longs;uo in axe &longs;u&longs;pen&longs;a, quæ levi negotio, nec valido im­pul&longs;u, volvitur. Rota &longs;iquidem tota deor&longs;um gravitat, ac proptereà axem premit; quia autem in axe &longs;u&longs;penditur, fieri non pote&longs;t, ut pars altera de&longs;cendat, quin oppo&longs;ita a&longs;cendat. Quandiu conatus ad de&longs;cendendum æqualis e&longs;t re&longs;i&longs;tentiæ ad a&longs;cendendum, rota quie&longs;cit; nec volvitur, ni&longs;i alterutri parti fiat acce&longs;&longs;io Potentiæ, quæ pariter de&longs;cen&longs;um juvet, vel quia ip&longs;a quoquè deor&longs;um conatur cum parte de&longs;cendente, vel quia &longs;ur&longs;um nitens partem alteram elevat, oppo&longs;itamque deprimet &longs;uapte naturâ de&longs;cendentem. Non tamen huju&longs;modi rotæ &longs;u&longs;­pen&longs;æ conver&longs;io tribuenda e&longs;t &longs;oli Potentiæ; &longs;ed pars rotæ de­&longs;cendens atque Potentia collatis viribus elevant partem rotæ a&longs;cendentem, eíque impetum imprimunt. At in telluris circa &longs;uum centrum, vel axem, conver&longs;ione nihil ade&longs;&longs;et, quod Potentiam juvaret; quia nulla e&longs;t pars, quæ deor&longs;um conetur, aut &longs;ur&longs;um, ut po&longs;&longs;it oppo&longs;itæ parti impetum aliquem impri­mere; nulla etenim pars in huju&longs;modi conver&longs;ione ad centrum gravium accederet, aut ab illo recederet. Totus igitur impe­tus à vento imprimendus e&longs;&longs;et toti telluris globo, ut à &longs;uâ, quæ &longs;ecundùm naturam e&longs;t, quiete dimoveretur. Atqui globi ter­raquei ea e&longs;t moles, ut contineat milliaria cubica proximè 48670. 200000 (omnis nimirum &longs;phæra æqualis e&longs;t cono, cu­jus altitudo par e&longs;t Radio &longs;phæræ, ba&longs;is autem æqualis &longs;uperfi­ciei &longs;phæræ, ex dictis verò paulò &longs;uperiùs, & &longs;uperficies & Ra­dius globi hujus innote&longs;cit) nullus igitur adeò vehemens e&longs;t ventus, qui tantæ moli impetum imprimere valeat; nullus &longs;i­quidem excogitari pote&longs;t ventus, qui globum marmoreum, aut etiam ex argillâ, in planitie æqui&longs;&longs;imâ con&longs;titutum, &longs;i mille pa&longs;&longs;us Geometricos in diametro numeret, convolvere valeat. Adde in telluris conver&longs;ione, &longs;i illa fieret, quò vehementior e&longs;&longs;et ventus in montem incurrens, validior e&longs;&longs;et re&longs;i&longs;tentia aëris à reliquis montibus dividendi; &longs;ed & multorum ingentium fluminum contrariam in partem labentium impetus ob&longs;i&longs;teret, ne tellus vento flanti ob&longs;ecundaret. Quod &longs;i hæc levis e&longs;&longs;e mo­menti dixeris ad ob&longs;i&longs;tendum, levis pariter momenti e&longs;&longs;e ven­torum impetum, nece&longs;&longs;e e&longs;t, fatearis: neque hic arduum e&longs;&longs;et ventorum atque fluminum vires invicem conferre, aquarum-que impetum multò validiorem o&longs;tendere; &longs;ed ad alia prope­randum e&longs;t: &longs;atisfuerit monui&longs;&longs;e non mediocrem intercedere analogiam inter aquarum guttas in rivulos primùm, deinde in majores rivos, ac demum in torrentem concurrentes, atque terræ expirationes in ventum congregatas, quæ multum vi­rium obtinent, &longs;i plurimæ in unum coëant, quemadmodum & aquis contingit.

CAPUT XIII.

Quâ ratione minuatur gravitatio in plano inclinato.

PLanum inclinatum dicitur planum quodcumque non tran­&longs;it per centrum gravium & levium, hoc e&longs;t per centrum univer&longs;i; huju&longs;modi &longs;iquidem planum non cadit ad angulos æquales in &longs;phæricam terræ &longs;uperficiem. Hinc etiam planum horizonti parallelum reipsâ e&longs;t inclinatum, ni&longs;i adeò exiguum &longs;it ac breve, ut puncti vicem obtineat, &longs;i cum terreni globi &longs;u­

perficie conferatur. Sit univer&longs;i centrum A, plana BA, & CA &longs;unt verticalia & perpendicularia, qui­bus &longs;i corpus aliquod grave appli­cueris, illud non impedietur, quin per &longs;uam directionis lineam de&longs;cen­dat. At verò tam planum BC, quam planum CD inclinata &longs;unt, nec cor­pus grave illis impo&longs;itum pote&longs;t rectâ &longs;ecundùm directionis lineam de&longs;cendere, &longs;ed ab illâ declinare co­gitur plano ob&longs;i&longs;tente. Sunt autem anguli inclinationis ABC, ACD. Quod &longs;i planum parallelum horizonti ita exiguum &longs;it, ut à &longs;phæricâ &longs;uperficie, quam tangit, non recedat; tunc in quacumque ejus parte con&longs;tituatur corpus grave, perinde e&longs;t, atque &longs;i in puncto D collocatum concipiatur. Sin autem ita à puncto D di&longs;titerit, ut à &longs;phæricâ &longs;uperficie recedat, quemad­modum &longs;i e&longs;&longs;et planum DF, illud e&longs;t inclinatum, & fit angulus DFA inclinationis. Ubi ob&longs;ervandum e&longs;t non eandem e&longs;&longs;e &longs;ingularum plani partium inclinationem; angulus enim in­clinationis AEC major e&longs;t inclinatione ABC, per 16. lib. 1. & &longs;imiliter AFD maior e&longs;t angulo ACD. Quare &longs;tatim atque ea e&longs;t puncti E à puncto B di&longs;tantia, ut an­gulus à perpendiculis in centro A factus contemni non po&longs;­&longs;it, alia e&longs;t etiam phy&longs;icè inclinatio, & corporis eju&longs;dem gravitatio mutatur.

Quoniam verò corpus grave plano inclinato impo&longs;itum ita aëre circumfunditur, ut petat infrà illum de&longs;cendere, & re­&longs;i&longs;tat, ne &longs;ur&longs;um moveatur; ideò gravitare dicitur.

Sed cavendum e&longs;t, ne ex vocabulorum &longs;imilitudine er­ror &longs;ubrepat: quandoquidem aliud e&longs;t gravitare in plano inclinato, aliud gravitare in planum inclinatum: nam intrà aërem corpus grave, putà, lapis, gravitat in quocunque plano etiam perpendiculari, non tamen gravitat in pla­num perpendiculare, nulla&longs;que vires &longs;uæ gravitatis con­tra illud exercet, quamvis in eo exi&longs;tens, & re&longs;i&longs;tat &longs;ur­&longs;um trahenti, & conetur, ut vincat vires retinentis, ac quicquid moram infert, & impedimentum motui. In pla­no itaque inclinato exi&longs;tens corpus grave (&longs;ubjectum pla­num &longs;upponitur optimè lævigatum, nec motui officiens partium prominularum a&longs;peritate) gravitat quidem, &longs;ed mi­nùs quàm in plano perpendiculari, & pro variâ planorum inclinatione, varia pariter e&longs;t gravitatio, ut quotidiana nos docet experientia. Quâ igitur ratione gravitatio minuatur, hîc e&longs;t examinandum; capite &longs;equenti gravitatio in Planum inclinatum explicabitur.

Cogno&longs;citur autem gravitatio ex re&longs;i&longs;tentiâ, quâ corpus repugnat contra vires illud retinentis, ne deor&longs;um feratur, aut &longs;ur&longs;um trahentis; neque enim alio ni&longs;u gravia gravi­tant, quàm quo re&longs;i&longs;tunt impedienti motum gravitati convenientem. Et quidem experimento aliquo pote&longs;t gra­vitationis varietas inve&longs;tigari; &longs;i nimirum planum BO ex ligno, aut marmore accuratè lævigetur, & extremitati B adnectatur orbiculus D facillimè circa axem ver&longs;atilis, pon-deri autem A &longs;ubjiciantur

rotulæ, & adnectatur funi­culus per D tran&longs;iens, ex cujus extremo pendeat lanx E, cui pondera immitti po&longs;­&longs;int: pro variâ enim plani BO inclinatione etiam pon­dera in lance mutare opor­tebit, ut pondus A &longs;u&longs;ti­neatur, & plura erunt, quò magis ad perpendiculare accedet planum BO. Verùm quia nunquam carere poteris &longs;u&longs;picione, an corporum affrictus aliquid afferat impedimenti; ideò &longs;eclu­&longs;is omnibus, quæ extrin&longs;ecùs accidere po&longs;&longs;unt, re&longs;i&longs;tentiam ex &longs;olâ gravitate ortam opus e&longs;t con&longs;iderare.

Re&longs;i&longs;tentia verò omnis re&longs;pondet violentiæ, quam patitur id quod re&longs;i&longs;tit; minori etenim conatu minorem vim illatam propul&longs;are &longs;tudet natura, quæ validiùs ob&longs;i&longs;tit majori violen­tiæ: id quod ita rationi e&longs;t con&longs;onum, & obviis experimentis manife&longs;tum, ut in hoc demon&longs;trando &longs;upervacaneum &longs;it im­morari. Con&longs;tituantur itaque duo

æqualis ponderis corpora in D & in C; &longs;ingulis alligetur funiculus, qui per B tran&longs;eat, & &longs;ur&longs;um tra­hantur &longs;imul ita, ut æqualiter mo­veantur. Ab&longs;olutâ motûs particu­lâ, corpus alterum ex D a&longs;cendit in H in plano perpendiculari; al­terum in plano inclinato ex C ve­nit in E, & CE linea æqualis e&longs;t lineæ motûs DH. Non eandem tamen utrumque grave &longs;ubiit vio­lentiam; nam motus DH fuit &longs;impliciter, & ab&longs;olutè violen­tus; at motus CE eatenus &longs;olùm gravitati adver&longs;atur, quate­nus a&longs;cendit; a&longs;cen&longs;um autem metitur linea DG, quam ab­&longs;cindit EG horizonti parallela. Hîc &longs;cilicet planum DC in­tellige horizontale nihil à &longs;phæricá &longs;uperficie di&longs;crepans, ut communiter contingit: quòd &longs;i non ita &longs;e haberet; &longs;ed e&longs;&longs;et ampli&longs;&longs;imum planum, men&longs;ura violentiæ illatæ ponderi in C con&longs;tituto, in E elevato de&longs;umenda e&longs;&longs;et ex differentiâ inter KC & OE. E&longs;t itaque gravitatio in plano perpendiculari ad gravitationem in plano inclinato, ut re&longs;i&longs;tentia ad a&longs;cenden­dum in uno ad re&longs;i&longs;tentiam ad a&longs;cendendum in alio; re&longs;i&longs;tentiæ autem &longs;unt, ut violentia, quam corpora &longs;ubeunt in motu; vio­lentia demum e&longs;t ut HD ad GD, hoc e&longs;t per 7. lib. 5. ut CE ad DG. Sed ut CE ad DG, ita EB ad GB, per 2. lib. 6. & ut BE, ad BG ita BC ad BD, per 4. lib. 6. igitur gravitatio in perpendiculari ad gravitationem in inclinato e&longs;t ut BC ad BD, hoc e&longs;t ut Secans anguli inclinationis ad Radium.

Quæ autem de totis DH, & CE lineis dicta &longs;unt, de &longs;ingu­lis earum particulis æqualibus dicta intelligantur; ductis quip­pe parallelis horizonti, eadem e&longs;t omnium Ratio: hîc namque &longs;upponimus planum BC non adeò magnum e&longs;&longs;e, ut &longs;ingula ejus puncta cum diver&longs;is horizontibus comparanda &longs;int, omnes &longs;iquidem perpendiculares lineæ directionis non qua&longs;i conver­gentes, &longs;ed phy&longs;icè parallelæ accipiuntur. Quòd &longs;i tam lon­gum e&longs;&longs;et planum, ut phy&longs;icè mutatus intelligeretur angulus inclinationis, non eadem e&longs;&longs;et Ratio gravitationis in toto, ac in partibus: &longs;ed mutato angulo inclinationis mutaretur utique ejus Secans; ac proinde inæqualium Secantium Ratio ad eum­dem Radium inæqualis, gravitationum pariter inæqualem ra­tionem o&longs;tenderet.

Quod &longs;i a&longs;cendentium per vim extrin&longs;ecùs illatam corporum re&longs;i&longs;tentiam atque gravitationem metimur ex violentiâ, quam pro planorum varietate &longs;ubeunt; eorum pariter in de&longs;cendendo efficacitatem ex ip&longs;o de&longs;cen&longs;u argui æquum e&longs;&longs;et, datâ motûs in diver&longs;is planis æqualitate. Sed quia de&longs;cen&longs;us naturæ pro­pen&longs;ioni congruit, fieri non pote&longs;t, ut in alio atque alio plano æquales &longs;int motus i&longs;ochroni; tardior enim e&longs;t, qui in plano in­clinato perficitur, neque, &longs;i æqualis ponderis corpora de&longs;cen­dant ex H & E, quando illud ad D pervenit, hoc pote&longs;t attin­gere punctum C: ideò non ex de&longs;cen&longs;u gravitationem metiri oportet, cum motus æquales non habeantur: ni&longs;i fortè ea&longs;dem movendi vires tribuas gravitati non impeditæ in perpendicula­ri, ac impeditæ in plano inclinato. Qua propter gravitationis momenta ad de&longs;cendendum non aliunde meliùs æ&longs;timantur, quàm ex repugnantiâ ad a&longs;cendendum: &longs;ic enim vulgari argu-mento &longs;ingulorum corporum gravitates librâ expendimus, tan­tumque iis ad de&longs;cendendum virium tribuimus, quantum re­&longs;i&longs;tunt, ne ab oppo&longs;itâ libræ lance deor&longs;um conante eleventur. Eadem igitur e&longs;t gravitationis Ratio, &longs;eu propen&longs;ionis ad de­&longs;cendendum, quæ e&longs;t re&longs;i&longs;tentiæ ad a&longs;cendendum: Cum verò re&longs;i&longs;tentiam in plano inclinato ad re&longs;i&longs;tentiam in perpendicu­lari o&longs;ten&longs;um &longs;it e&longs;&longs;e, ut Radius ad Secantem anguli inclinatio­nis, hoc e&longs;t ut BD ad BC, erit pariter vis de&longs;cendendi in plano BC ad vim de&longs;cendendi in plano BD, reciprocè ut BD ad BC.

Eadem ratione in plano CD &longs;uperficiem globi tangente, gravitatio in CD ad gravitationem in perpendiculari CA e&longs;t ut CD ad CA; e&longs;t enim CA Secans anguli inclinationis DCA. Si enim ducatur KF Tangens, triangula CKF, CDA &longs;unt &longs;imilia, angulus enim ad C communis e&longs;t, & am­bo rectangula ad D & K; quare ut CK ad CF, ita CD ad CA; &longs;ed gravitatio in CF ad gravitationem in CK e&longs;t reci­procè ut CK ad CF: igitur gravitatio in plano inclinato CD globum tangente, ad gravitationem in perpendiculari CA, e&longs;t ut CD ad CA.

Hinc e&longs;t quod in planis horizontalibus, quæ ut plurimum habemus, corpora non de&longs;cendant, aut moveantur: quia ni­mirum à puncto, in quo grave &longs;tatuitur, ex. gr. F, ductæ li­neæ FA perpendicularis & FD Tangens faciunt angulum DFA inclinationis adeò magnum, ut Radius ad ejus &longs;ecan­tem penè infinitam non habeat &longs;en&longs;u perceptibilem Rationem, vel &longs;altem non tantam, ut gravitatio, quæ ratione inclinatio­nis plani congruit corpori, non elidatur à re&longs;i&longs;tentiâ, quæ ori­tur ex corporum a&longs;peritate. Quare &longs;ublatâ, aut potiùs impeditâ, gravitatione corpus quie&longs;cit in plano horizontali.

Et hæc e&longs;t ratio, cur violentiam determinans, quam grave a&longs;cendens patitur, a&longs;&longs;ump&longs;erim in perpendiculari BA par­tem GD, quam ab&longs;cindit parallela horizonti; hæc enim men&longs;ura phy&longs;icè non di&longs;crepat à verâ men&longs;urâ, quæ a&longs;&longs;umen­da e&longs;&longs;et, &longs;i mente concipias rectam lineam DC tangere circu­lum, cujus &longs;emidiameter &longs;it millecuplo major. Men&longs;ura &longs;i qui­dem a&longs;censûs petenda e&longs;t ex exce&longs;&longs;u, quo perpendicularis EA &longs;uperat perpendicularem AC; illo enim intervallo, quo magis rece&longs;&longs;it à centro, a&longs;cendit.

Ex quo fit quod, &longs;i planum inclinatum BC cum perpendi­culari CA faceret angulum acutum ACB, corpus ex C u&longs;que in L (in quod punctum cadit perpendicularis AL) de&longs;cende­ret, quia &longs;emper magis ad centrum accederet: ex L autem in E a&longs;cenderet, & a&longs;cen&longs;um metiretur exce&longs;&longs;us perpendiculi EA &longs;uprà perpendiculum LA. Quare ut ex C a&longs;cenderet, debe­ret e&longs;&longs;e planum inclinatum IC, quod cum CA faceret angu­lum ICA &longs;altem rectum. Ubi ex occa&longs;ione licet ob&longs;ervare po&longs;&longs;e dari duos montes, qui cum valle intermediâ planitiem unam con&longs;tituant; &longs;i nimirum montium vertices e&longs;&longs;ent E, & C, ex quibus in imam vallem L de&longs;cenderetur: & aqua per mon­tium venas de&longs;cendens in L po&longs;&longs;et fontem aut lacum creare.

Re autem ipsâ &longs;emper contingit angulum BCA e&longs;&longs;e obtu&longs;um vel non minorem recto. Ponatur enim terræ &longs;emidiameter DA 1000, & planum DC: (e&longs;&longs;et autem planum DC longius milliar.4.) erit angulus DAC, gr. 0. 3′. 26′; atque adeò DCA gr. 89. 56′. 34″. Jam verò &longs;it CD ad DB ut 100 ad 87; erit angulus BCD gr.4.1. 1′. 23″: quare totus BCA gr.130. 57′. 57′. Nunc &longs;i libeat comparare perpendiculum EA cum perpendi­culo GA, &longs;tatue GD &longs;emi&longs;&longs;em totius BD; e&longs;t igitur & GE &longs;emi&longs;&longs;is ip&longs;ius DC: Quare GE e&longs;t partium 50, quarum GA e&longs;t 100043 1/2: addantur quadrata GE 2500 & GA 10008701892 1/4, & &longs;ummæ radix quadrata (100043 102543/200086) major verâ e&longs;t EA, quæ non excedit perpendicularem GA 100043 1/2 ni&longs;i particulis (2500/400172). Quoniam autem DAC angulus inventus e&longs;t grad. 0. 3′. 26′; eju&longs;que Secans AC e&longs;t partium (100000 5017/100000), quarum AD po&longs;ita e&longs;t 100000; di&longs;crimen inter AC, & AE &longs;uperiùs in­ventam, e&longs;t partium (43 46227/100000), quæ e&longs;t proximè eadem men&longs;u­ra, ac DG po&longs;ita partium 43 1/2. Quod &longs;i in plani inclinati lon­gitudine tantam Rationem habente ad terræ &longs;emidiametrum, quan­ta con&longs;tit ita e&longs;t, pote&longs;t citrà errorem a&longs;&longs;umi tanquam men&longs;ura a&longs;censûs pars perpendiculi BA intecepta ab horizontali DC, & parallelâ EG, &longs;atis patet id multò magis licere in planorum longitudinibus minorem Rationem habentibus ad eandem ter­ræ &longs;emidiametrum. Manet itaque con&longs;tituta regula gravitatio­nis, videlicet gravitationem in plano inclinato ad gravitationem in perpendiculari e&longs;&longs;e, ut e&longs;t Radius ad &longs;ecantem anguli incli­nationis.

Quamvis verò in partibus inferioribus plani inclinati &longs;it &longs;em­per major angulus inclinationis, quàm in &longs;uperioribus, & pro­inde minor &longs;it Ratio, quam habet Radius ad &longs;ecantem anguli majoris, ac ea, quam idem Radius habet ad &longs;ecantem anguli minoris: non tamen ea e&longs;t gravitationis differentia, cujus ratio habenda &longs;it; cum enim adeò exiguus &longs;it angulus BAC, ejus quantitas di&longs;tribuitur per omnes inclinationis angulos, qui fiunt in punctis intermediis inter B & C; atque adeò contem­nendum e&longs;t in praxi di&longs;crimen illud, quod oritur ex alio atque alio inclinationis angulo in codem plano. Quod &longs;i in&longs;ignis e&longs;&longs;et Rationum varietas, notabilis quoque e&longs;&longs;et gravitationis diver­&longs;itas idem enim contingeret, ac &longs;i non idem e&longs;&longs;et planum. Sed hoc communiter non accidit.

Ex his illud manife&longs;tâ con&longs;ecutione conficitur, quod &longs;i duo plana inclinata inter &longs;e comparentur, eju&longs;dem corporis gravita­tiones in illis &longs;unt reciproce ut Secantes angulorum inclinatio­nis: hoc e&longs;t, &longs;i fuerint duo plana inclinata BS, BC, gravitatio in BS ad gravitationem in BC e&longs;t ut BC ad BS. Quia enim gravitatio in BC ad gravitationem in BD e&longs;t ut BD ad BC; & gravitatio in BD ad gravitationem in BS e&longs;t ut BS ad BD, igitur ex æqualitate, per 23. lib.5. gravitatio in BC ad gravi­tationem in BS e&longs;t ut BS ad BC.

Hinc prætereà fit, ut, &longs;i gravia in planis con&longs;tituta habeant Rationem eandem, quam &longs;ecantes angulorum inclinationis ha­bent inter &longs;e vel ad Radium, eorum gravitatione, &longs;int æquales. Sit ad horizontalem, SC per­

pendicularis BD, & inclina­tæ BS, BC, per quas lineas ducta intelligantur plana, & in planis gravia diver&longs;a, & ut BD ad BC ita pondus O ad pondus M, & ut BD ad BS ita pondus O ad pondus N. Dico ponderum M, O, N, gravitationes in &longs;uis planis e&longs;&longs;e æquales. Quoniam enim duorum gravium gravitationes in eadem perpendiculari BD &longs;unt ut ip&longs;orum pondera, gravitatio M in per­pendiculari BD, ad gravitationem O in eadem perpendiculari, e&longs;t ut M ad O, hoc e&longs;t ut BC ad BD; &longs;ed gravitatio M in per-pendiculari BD, ad gravitationem eju&longs;dem M in inclinatâ BC, e&longs;t pariter ut BC ad BD; igitur per 11. lib. 5. gravita­tio M in perpendiculari ad gravitationem O in perpendiculari e&longs;t, ut gravitatio M in perpendiculari BD ad gravitationem M in inclinatâ BC; igitur per 14. lib. 5. gravitatio O in per­pendiculari BD æqualis e&longs;t gravitationi M in inclinatâ BC. Eâdem methodo o&longs;tenditur æqualem e&longs;&longs;e gravitationem N in inclinatâ BS, gravitationi O in perpendiculari BD. Quare gravitationes M & N æquales inter &longs;e &longs;unt, cum æquales &longs;int gravitationi O.

Con&longs;tat itaque ii&longs;dem viribus retineri po&longs;&longs;e, aut &longs;ur&longs;um trahi, majus pondus in plano inclinato, quàm in perpendiculari, ea­dem enim e&longs;t illorum gravitatio, ut o&longs;tendi; vires autem reti­nentis aut trahentis debent gravitationi corporis proportione re&longs;pondere. Quare datis viribus, quæ po&longs;&longs;int datum pondus O &longs;u&longs;tinere in perpendiculari BD, cogno&longs;ci pote&longs;t gravitas pon­deris quod eædem vires &longs;u&longs;tinere valebunt in dato plano BC in­clinato: &longs;i nimirùm fiat ut Radius ad &longs;ecantem anguli datæ in­clinationis, ita datum pondus O ad pondus M quæ&longs;itum. De­tur O lib. 15. & angulus DBC gr. 36. Fiat ut radius 10000000 ad &longs;ecantem 12360680, ita lib. 15. ad lib. 18 1/2; quod e&longs;t pon­dus M æquè gravitans in plano BC cum pondere O in per­pendiculari. Contra verò dato pondere M &longs;u&longs;tinendo ii&longs;dem viribus, quibus &longs;u&longs;tinetur O in perpendiculari, invenietur in­clinatio plani: &longs;i fiat ut pondus O lib. 15. ad pondus M datum lib. 50, ita Radius 10000000 ad 333.33333.&longs;ecantem anguli in­clinationis DBC gr. 72. 32′. 32″. Demum dato pondere & pla­ni inclinatione nota fiet potentia, &longs;i ut Secans datæ inclinatio­nis ad Radium, ita fiat datum pondus ad aliud pondus, quod potentia valet &longs;u&longs;tinere in perpendiculari. Sit enim DBC gr. 36, & M lib. 50. Erit ut Secans 12360680 ad Radium 10000000, ita M lib. 50 ad pondus O ferè lib.40 1/2, quod po&longs;&longs;it à potentia in aere libero &longs;u&longs;tineri. Quare potentia &longs;u&longs;tinens pondus in plano inclinato e&longs;t ad pondus, ut Radius ad Secan­tem anguli inclinationis; & potentia potens movere cum &longs;it ma­jor potentiâ &longs;u&longs;tinente, etiam majorem habet Rationem quàm habeat Radius ad Secantem. Id quod intelligitur ex vi præcisè gravitationis; quicquid inferat di&longs;criminis partium conflictus.

CAPUT XIV.

Quâ ratione corpus gravitet in planum inclinatum.

COn&longs;tituta Ratione gravitationis in plano inclinato, deter­minatis &longs;cilicet momentis, quæ ad de&longs;cendendum obtinet corpus grave exi&longs;tens in plano inclinato, &longs;upere&longs;t explicanda gravitatio, quam idem corpus exercet in planum inclinatum illud urgendo, atque deor&longs;um premendo. Certum e&longs;t autem planum verticale &longs;eu perpendiculare nullo pacto urgeri à cor­pore gravi, quod liberè de&longs;cendere pote&longs;t per &longs;uam directionis lineam, quæ cum non occurrat plano verticali, nullum ab eo recipit impedimentum. Quare corporis gravitas vires totas exercet, aut de&longs;cendendo, aut repugnando contra retinentem, qui non plus adhibere debet conatûs in retinendo, etiam &longs;i pla­num verticale amoveatur: atque adeò nihil omninò gravitat in planum verticale. Contra verò in planum horizontale, quam maximè gravitant corpora; eò quod directionis lineâ in illud incurrente ad angulos rectos, motus omnis impeditur, & cunctas gravitatis vires deor&longs;um contendentes ita &longs;ubjectum planum excipit, ut nihil reliquum &longs;it virium, quas vel minimo motu exerceat. Hinc &longs;i corporis in plano horizontali jacentis an&longs;am teneas, nihil tibi pror&longs;us e&longs;t laborandum, nec quicquam percipis ponderis; at &longs;ubmoto plano lacertis omnibus e&longs;t con­tendendum, ut illud retineas; tota enim gravitatio cum reti­nente luctatur, quæ planum &longs;u&longs;tinens urgebat. In hoc itaque planum verticale cum horizontali comparatur, quod cum ver­ticale nihil impediat motum, corpus in plano verticali omninò gravitat, &longs;ed in illud non gravitat: cum autem horizontale pror&longs;us impediat motum, corpus in plano horizontali nihil gra­vitat, &longs;ed in illud totam &longs;uam gravitationem exercet. Eædem igitur vires, quæ ad de&longs;cendendum in plano verticali impen­derentur, in urgendo plano horizontali in&longs;umuntur.

Quæ cum ita &longs;int, &longs;atis con&longs;tat corpora gravia ita in pla­no inclinato gravitare, & obtinere momenta ad de&longs;cenden-dum, ut etiam in illud, à quo impediuntur, gravitent, il­ludque urgeant.

Id verò fieri non pote&longs;t ni&longs;i pro ratione impedimenti & mo­ræ, quam &longs;ubjectum planum motui infert &longs;u&longs;tinendo corpora gravia; quæ proinde &longs;ibi relicta à directionis lineâ declinant, motúmque deflectunt. Porrò in plano inclinato quantum &longs;ub­&longs;it impedimenti, &longs;tatim apparet, ac innote&longs;cit, quantum reli­quum &longs;it virium ad de&longs;cendendum; vires enim, quæ reliquæ &longs;unt, &longs;i adjiciantur viribus impeditis, totam virium omnium &longs;ummam conflare debent. Atqui ex &longs;uperiori capite notæ &longs;unt vires, quibus corpus gravitat in plano inclinato; igitur quæ e&longs;t differentia gravitationis in plano inclinato, à gravitatione in plano verticali, quod & perpendiculare, ea e&longs;t men&longs;ura im­pedimenti, quod à &longs;ubjecto plano infertur motui; atque

adeò gravitationis corporis in planum.

Cum itaque o&longs;ten&longs;um fuerit gravitationem in plano BS ad gravitationem in plano BD e&longs;&longs;e reciprocè ut BD ad BS, hoc e&longs;t, ut Ra­dius ad &longs;ecantem anguli inclinationis cum verticali, hoc e&longs;t ut BV ad BS, patet vires non impeditas ad vires impeditas e&longs;&longs;e ut BV ad VS, quandoquidem totas gravita­tis vires refert BS. In planum igitur inclinatum BS gravitatio e&longs;t ut VS, quæ in planum horizontale e&longs;&longs;et &longs;ecundùm totas vires ut BS. Quare gravitatio in planum horizontale ad gra­vitationem in planum inclinatum e&longs;t ut Secans BS ad exce&longs;­&longs;um Secantis &longs;upra Radium, VS; &longs;eu, quod in idem recidit, &longs;i gravitatio in plano inclinato ad gravitationem in verticali po­natur ut Sinus complementi anguli inclinationis ad Radium, ita BR Radius ad DR Sinum ver&longs;um anguli inclinationis. Id autem, quod de plano BS dictum e&longs;t, de plano quoque BC, & cæteris quibu&longs;cunque dictum intelligatur; cum enim gravita­tio in plano inclinato BC ad gravitationem in perpendiculari &longs;it ut BD, hoc e&longs;t BX, ad BC, erit gravitatio in planum ho­rizontale ad gravitationem in inclinatum ut BC ad XC, hoc e&longs;t ut BT ad DT. Quare gravitatio in planum BS ad gravi­tationem in planum BC, e&longs;t ut DR Sinus ver&longs;us inclinationis DBS, ad DT Sinum ver&longs;um inclinationis DBC; a&longs;&longs;umptis &longs;cilicet numeris tabulatis ad eundem Radium relatis; nam &longs;i li­neæ &longs;pectentur, non e&longs;t Ratio ut DR ad DT, &longs;ed ut OT ad DT; neque enim idem e&longs;t Radius BS & BC; ac proinde OT major e&longs;t, quàm DR, &longs;icuti Radius BI major e&longs;t Radio BS; vel a&longs;&longs;umpto eodem Radio BD, Ratio e&longs;t ut VS ad XC, exce&longs;&longs;us &longs;ecantium &longs;upra Radium.

Id verò ex dictis &longs;ub finem capitis &longs;uperioris videtur mani­fe&longs;tum: nam &longs;i in plano BC retinetur pondus lib. 50. ii&longs;dem viribus, quibus in perpendiculari &longs;u&longs;penderentur lib. 40 1/2, pa­tet à plano &longs;u&longs;tineri lib.9 1/2; ac proinde grave, quod habet gra­vitatem totam ut 100, in plano BC gravitabit ut 81, & urge­bit ut 19 &longs;ubjectum planum.

Ex his fieri pote&longs;t &longs;atis quæ­

renti, cur &longs;u&longs;tinens columnam OR plus gravitatis percipiat, quàm qui &longs;u&longs;tinet columnam SR: quia nimirum, qui &longs;u&longs;tinet, e&longs;t pars plani inclinati, in quo ja­cens concipitur columna: quan­do igitur e&longs;t pars plani habentis inclinationem LOR, gravitas, quæ &longs;u&longs;tinetur à &longs;ubjecto plano, &longs;e habet ad totam gravitatem ut Sinus Ver&longs;us anguli LOR ad Radium; Quando autem e&longs;t pars plani habentis inclinationem VSR, gravitatio in &longs;ub­jectum planum &longs;u&longs;tinens e&longs;t ad totam gravitationem ut Sinus Ver&longs;us anguli VSR ad eumdem Radium. Atqui Sinus Ver&longs;us anguli VSR minoris minor e&longs;t Sinu Ver&longs;o anguli LOR ma­joris; igitur minor e&longs;t gravitatio SR, quam OR. Verum qui­dem e&longs;t illud, quod &longs;i in R aliquo obice prohibeatur, ne de­&longs;cendat; variatâ inclinatione, quo fit minor &longs;u&longs;tinentis labor, eò augetur magis conatus potentiæ in R detinentis columnam, ne juxta plani inclinationem de&longs;cendat. Hinc &longs;i duo &longs;int co­lumnam inclinatam deferentes, qui illam in R &longs;u&longs;tinet, plus &longs;ubit laboris, quàm qui in O, aut S: quia præter gravitatio­nem, quam percipit tanquam pars plani inclinati SR aut OR, debet præterea retinere columnam proclivem ad de&longs;cen&longs;um propter plani inclinationem; ideò cùm &longs;calas, aut montis cli­vum con&longs;cendunt, qui in &longs;uperiore loco e&longs;t, minimum &longs;ubit laboris. Huc etiam revocari po&longs;&longs;e videtur ratio, ob quam in elevando pontes illos ver&longs;atiles, qui arcium portis opponuntur, initio major percipiatur difficultas, &longs;ed demùm facillimè ele­ventur. Verùm id ex dicendis inferiùs clariùs con&longs;tabit; neque enim omnium gravium, quocunque &longs;e tandem modo habeant, eadem e&longs;t ratio; cum animum diligenter advertere oporteat, ut innote&longs;cat planum inclinatum, in quo &longs;uam gravitationem exercent, & habent vires ad de&longs;cendendum.

Non e&longs;t autem per di&longs;&longs;imulantiam prætereunda difficultas, quæ face&longs;&longs;ere po&longs;&longs;et aliquid negotij, & gravitationis Rationem con&longs;titutam convellere videretur. E&longs;t &longs;iquidem certum apud omnes mechanicos, tam ubi de libra, quàm ubi de vecte &longs;ermo e&longs;t, aliam &longs;ervari Rationem quàm Sinuum Ver&longs;orum in mo­mento potentiæ, aut ponderis determinando. Sit vectis, aut

libræ brachium EC, hypomochlion &longs;eu centrum C; attollatur in H, aut in D; omnes con&longs;entiunt momentum potentiæ aut ponderis in E ad mo­mentum in H, e&longs;&longs;e ut HC ad IC, ad momentum verò in D e&longs;&longs;e ut DC ad FC. E&longs;t igitur, inquis, gravitatio in planum DC ad gravitationem in planum horizontale EC, ut FC ad DC; in planum verò HC, ut IC ad HC, hoc e&longs;t ut Sinus Rectus anguli inclinationis ad Radium.

Priùs verò, quàm me ab hac difficultate expediam, o&longs;tendo non &longs;atis aptè gravitationem in planum inclinatum de&longs;umi po&longs;­&longs;e ex Sinu Recto anguli inclinationis. Quandoquidem vis de­&longs;cendendi in plano DC ad totam corporis liberi gravitationem e&longs;t ut DF ad DC, igitur &longs;i gravitatio in planum DC ad totam gravi­tationem e&longs;t ut FC ad DC, tota virium &longs;umma e&longs;t DF plus FC, ac tota vis gravitandi, ubi nullum e&longs;t impedimentum, e&longs;t DC; igitur DC, & DF plus FC, æquales &longs;unt, contra 20.lib.1.Eucl. Neque hic liceat ad æqualitatem potentiarum confugere, ut &longs;icut per 47. lib. 1. Eucl. linea DC pote&longs;t quadrata linearum DF, FC, ita vis totius gravitatis æqualis gravitationibus in plano inclinato & in planum inclinatum eandem &longs;ervet pro­portionem laterum trianguli DFC, adeò ut totam gravitatem Secans anguli inclinationis exprimat, gravitationem in plano inclinato Radius, Tangens verò gravitationem in planum in­clinatum. Si enim Quadratum DC æquale e&longs;t quadratis DF, & FC &longs;imul &longs;umptis, non tamen linea DC æqualis e&longs;t aggre­gato linearum DF & FC: neque eadem e&longs;t inter lineas DF & DC Ratio, quæ inter earum quadrata; &longs;ed e&longs;t &longs;ub duplica­tâ quadratorum: Quare cum gravitatio in plano inclinato DC ad gravitationem in perpendiculari, non &longs;it ut quadratum DF ad quadratum DC; &longs;ed ut linea DF ad lineam DC, fru&longs;trà ad quadrata confugimus, quorum nulla hîc habetur ratio.

In eo itaque æquivocatio con&longs;i&longs;tit, quod pondus in D con&longs;ti­tutum, & applicatum brachio DC concipitur e&longs;&longs;e in plano in­clinato DC, contra quàm res e&longs;t: in eo &longs;iquidem plano intel­ligendum e&longs;t, in quo ad motum determinatur; illud autem e&longs;t planum DG, quod tangit circulum ED; & &longs;ic deinceps, pro ut diver&longs;a circuli puncta à diver&longs;is planis contingi po&longs;&longs;unt. Quare in D momentum ad de&longs;cendendum per DG ad totam gravitationem e&longs;t ut DF ad DG, hoc e&longs;t ut FC ad CD, per 8. lib.6. hoc e&longs;t ut FC ad EC. E&longs;t igitur brachium libræ &longs;eu vectis CD, &longs;u&longs;tinens pondus &longs;eu potentiam D, quæ cum ha­beat vires univer&longs;as ut EC, gravitationis autem momenta ha­beat &longs;olùm ut FC, impeditur à &longs;u&longs;tinente ut FE; e&longs;t autem EF Sinus Ver&longs;us anguli FCD, hoc e&longs;t anguli inclinationis FDG. Quare gravitatio ponderis contrà &longs;ubjectum corpus, quod impedit motum perpendicularem, ad totam gravitatio­nem e&longs;t, ut Sinus Ver&longs;us anguli inclinationis plani, per quod fieri pote&longs;t motus, ad Radium.

Hinc vides valdè di&longs;parem e&longs;&longs;e rationem gravitationis in &longs;u&longs;tinendo corpore inclinato, &longs;i illud liberè moveri po&longs;&longs;it, ac &longs;i circa centrum perfici debeat motus. Nam &longs;i DC &longs;it columna, aut pons ver&longs;atilis, retineaturque in C, jam punctum C vicem obtinens &longs;ubjecti plani, illiu&longs;que munere fungens, &longs;u&longs;tinet ponderis partem EF, reliqua FC, quæ e&longs;t men&longs;ura momenti ad de&longs;cendendum, debet &longs;u&longs;tineri à potentia motum impe­diente per DG. Sin autem per DC planum columna moveri po&longs;&longs;it rectâ & de&longs;cendere, vis de&longs;cendendi ad totam gravitatio­nem e&longs;t ut DF ad DC, gravitatio autem contra &longs;u&longs;tinentem e&longs;t ad totam gravitationem ut Sinus Ver&longs;us anguli inclinationis FDC ad Radium; qui enim &longs;u&longs;tinet grave, dum de&longs;cendit in­clinatum, habet rationem plani inclinati. Neque id mirum vi­deri debet, quandoquidem plurimum refert, an per planum DG an verò per DC &longs;it determinatio ad motum, & quâ ra­tione &longs;u&longs;tinens opponatur virtuti motivæ: quare cùm diversâ ratione opponatur motui circa centrum C, ac motui per pla­num DC, etiam di&longs;par erit in &longs;u&longs;tinendo difficultas.

Ex his, quæ tùm hoc, tùm &longs;uperiori capite di&longs;putata &longs;unt, habes quid funambulis re&longs;pondeas volatum mentiri meditanti­bus, cum pectore in&longs;i&longs;tentes intento funi, diductis cruribus & exten&longs;is brachiis, corpus æqualibus momentis librant, séque ex editâ turri in depre&longs;&longs;iorem locum præcipites dant; &longs;i fortè, ut noverint, quàm &longs;olidus e&longs;&longs;e debeat ac validus funis, quo iis utendum e&longs;t, quærant, quantis momentis corpus urgeat &longs;ub­

jectum funem. Datâ enim turris altitudi­ne BD, & depre&longs;&longs;ioris loci, in quem de­&longs;cendendum e&longs;t, di&longs;tantiâ DC, collectí&longs;­que in &longs;ummam harum quadratis, Radix &longs;ummæ dabit BC funis longitudinem; ex quâ &longs;i auferatur BX turris altitudini BD æqualis, erit BC divi&longs;a in X juxtà Ratio­nem momentorum, quæ corporis gravitas exercet in plano inclinato, & in planum inclinatum. Sic po&longs;itâ BD ped. 150, & DC ped. 200, BC e&longs;t ped. 250: ex quâ &longs;i auferatur BD, erit BX 150, & XC 100. Statue autem totius gravitatis corporis funambuli momenta 220; hæc dividantur in duas partes, quarum major &longs;it &longs;e&longs;qui­altera minoris, &longs;icut BX inventa e&longs;t ip&longs;ius XC &longs;e&longs;quialtera, & erunt momenta quidem ad de&longs;cendendum in plano inclinato 132, momenta verò gravitationis in planum inclinatum, hoc e&longs;t in &longs;ubjectum funem, 88. Hæc tamen intelligenda &longs;unt eâ factâ hypothe&longs;i, quòd funis rectâ intentus permaneret: cæte­rùm cum & &longs;uopte pondere, & &longs;ub impo&longs;iti corporis mole &longs;ub­&longs;idat, atque inflectatur, præ&longs;ertim circà medium, &longs;atis apparet adhuc majorem &longs;ubjecti plani inclinationem æ&longs;timandam e&longs;&longs;e, quàm quæ ex altitudine DB & di&longs;tantiâ DC inferatur, quin & illam pro diversâ ab extremitatibus di&longs;tantiâ &longs;ubinde muta­ri, ac proinde validiori fune opus e&longs;&longs;e.

CAPUT XV.

Inquiruntur Rationes gravitationis corporum &longs;uspen&longs;orum.

COn&longs;ideratâ corporum gravitatione tùm in plano inclinato, tùm in planum inclinatum, con&longs;equens e&longs;t, ut ad eorum­dem gravitationem, &longs;i ex fune &longs;u&longs;pendantur, gradum facia­mus; hæc enim illi valdè affinis e&longs;t &longs;peculatio: id quod facilè intelligat, qui&longs;quis animum advertere voluerit, remque totam penitiùs intro&longs;picere. Ex his &longs;i quidem, quæ hactenus di&longs;puta­ta &longs;unt, lux, opinor, non modica ad hanc, quam examinan­dam &longs;u&longs;cipimus quæ&longs;tionem, derivabitur.

Pendeat ex clavo C ad perpen­

diculum globus ferreus A, quem &longs;uppo&longs;itum planum horizontale BD ita exactè contingat, ut nihil de funiculi CA intentione remit­tatur. Satis apparet &longs;ubjecto pla­no BD non incumbere globum A, &longs;ed omnia &longs;uæ gravitationis, qua deor&longs;um nititur, momenta exer­cere contrà clavum C, ex quo &longs;u&longs;pen&longs;us ad perpendiculum pendet. Quod &longs;i aut clavus C, nemine funem retinente, revel­leretur, aut funis CA præcideretur, jam tota vis de&longs;cendendi, quæ corpori A ine&longs;t, urgeret &longs;ubjectum planum BD; nec ta­men in motum erumperet globus, quia planum BD; pari u&longs;que­quaque ad perpendiculum inclinatione libratur, atque adeò motui pror&longs;us ob&longs;i&longs;tit.

Jam verò &longs;i globum A pariter ex perpendiculo CA penden­tem contingat planum aliud non quidem horizontale, &longs;ed in­clinatum EF, manife&longs;tum e&longs;t totam pariter gravitationem exerceri contra clavum C retinentem, planumque contingens omninò non urgeri, ni&longs;i præci&longs;o funiculo &longs;ibi relinquatur glo­bus, ut in inclinato plano EF ad de&longs;cen&longs;um pronus contra &longs;ub­jectum planum nitatur, à quo cogitur, ut in motu à recto, quod ad univer&longs;i centrum e&longs;t, itinere deflectat.

Quod &longs;i planum inclinatum EF ita &longs;u&longs;pen&longs;o globo A &longs;ubji­ciatur, ut recta linea centrum gravitatis A, & punctum &longs;u&longs;­pen&longs;ionis H conjungens parallela &longs;it lineæ EF, quam in plano inclinato de&longs;cendens globus percurreret; momenta quidem gravitationis, quæ in eo plano obtineret globus ad de&longs;cenden­dum, exercebit adversùs clavum retinentem in H, &longs;ubjectum verò planum EF perinde urgebitur, atque &longs;i nullo retinente li­bera e&longs;&longs;et globo de&longs;cendendi facultas: vis enim, quâ prohibe­tur globus, ne moveatur &longs;ecundùm rectam lineam, ut con&longs;tat, opponitur de&longs;cen&longs;ui in plano inclinato; ejus autem directio AH non opponitur nitenti in planum, cui parallela e&longs;t.

Contra verò &longs;i globus in plano inclinato con&longs;titutus retinea­tur &longs;ecundùm rectam lineam, quæ ad perpendiculum cadit in &longs;ubjectum planum EF, nimirum &longs;ecundùm lineam LO, im­peditur quidem, ne contra planum nitatur; &longs;ed vis i&longs;ta &longs;ic reti­nens nullâ ratione adver&longs;atur motui in plano inclinato, quin ii&longs;dem gravitatis momentis de&longs;cendat globus in eo plano; &longs;i quidem retinentis directio LO maneat &longs;emper adversùs illud planum perpendicularis. Nam &longs;i potentia retinens &longs;ecundùm eam directionem agat, ut neque congruat perpendiculari LO, neque parallelæ HA, ob&longs;i&longs;tet gravitationi corporis &longs;ivè in pla­no inclinato, &longs;ivè in planum inclinatum pro ratione anguli, quem retinentis directio inter perpendicularem LO, & paral­lelam HA interjecta, con&longs;tituet cum plano inclinato. Quæ enim inter LO & CA fuerit, elidet omnem corporis conatum adversùs planum, à quo illud avellit; non autem omnem eum, qui in plano inclinato deor&longs;um rapit. Quæ verò fuerit inter CA & HA, tollet quidem de&longs;cen&longs;um in plano EF inclinato; &longs;ed non omninò prohibebit, quin &longs;ubjectum planum, cui aliqua­tenus nititur, urgeat. Id quod facilè intelligas, &longs;i plana &longs;ubjecta BD horizontale, & EF inclinatum ex maximè flexili mate­ria, puta, papyro, concipias; in quâlibet enim &longs;u&longs;pen&longs;ione inter C, & L, planum BD horizontale flectetur ex pondere, non autem inclinatum EF: contrà verò in omni &longs;u&longs;pen&longs;ione inter C & H, planum inclinatum EF flectetur; at non item ho­rizontale BD, quia nimirum inclinatum EF prohibet, ne recta HA ad perpendiculum accedens verticalis fiat.

Unum hic præterea con&longs;iderandum venit, quod &longs;uperiori capite &longs;ubindicatum fuit; &longs;i videlicet non ex flexili fune deor­&longs;um pendeat globus, &longs;ed rigido bacillo circà axem inferiùs po­&longs;itum ver&longs;atili adnectatur &longs;upe­

riùs. Sic rectus bacillus AB, cujus extremitas altera adnexum ha­beat globum B, altera &longs;it circà axem A ver&longs;atilis. Satis aperta conjectura e&longs;t bacillum AB vi­cem &longs;ubire plam, cui innitatur globus in B, qui proinde prohi­betur, tùm ne ad perpendiculum cadat per BD, tùm ne per BA delabatur: linea igitur plani, per quod moliri motum poterit globus B, nulla alia congruentiùs a&longs;&longs;ignari queat præter BC, quæ cum bacillo BA rectum angulum con&longs;tituit. Perindè igi­tur in motum incitabitur, atque &longs;i in plano e&longs;&longs;et, cujus inclina­tio angulum efficeret æqualem angulo elevationis bacilli &longs;uprà planum horizontale GA. Cum enim recta BD producta ca­dens in planum horizontale, angulum BSA Rectum efficiat, reliqui duo &longs;imul SAB, ABS, Recto ABC æquales &longs;unt; & communi ABS dempto, &longs;upere&longs;t SAB elevationis angulus æqualis angulo SBC inclinationis plani. Quare ductâ Tan­gente DE, erit BE Secans anguli inclinationis, BD verò Ra­dius: ac proptereà ad de&longs;cendendum in huju&longs;modi plano BC momenta, ad totam gravitatem in perpendiculo BD, erunt ut Radius BD ad Secantem BE, juxta ea, quæ cap. 13. hujus lib. demon&longs;travimus.

Quia tamen in motu globus ex bacilli conver&longs;ione circà axem A non pote&longs;t percurrere rectam BC, &longs;ed ita retinetur à bacillo, cui adnectitur, ut de&longs;cendat in F, jam in alio plano minorem inclinationem habente con&longs;titutus intelligitur, nimi­rùm in plano FG, quod cum perpendiculo FL efficit angulum inclinationis GFL æqualem angulo LAF elevationis: id quod eâdem planè methodo, ac &longs;uperiùs factum e&longs;t, demon&longs;tratur. Ex quo fit, quemadmodum in huju&longs;modi conver&longs;ione globus in alio atque alio plano inclinato con&longs;tituitur, ita alia atque alia obtinere gravitatis momenta: in B &longs;iquidem gravitat ut BD ad BE, in F verò ut HF ad FI. Cum igitur Radius utrobique ex hypothe&longs;i æqualis &longs;it, videlicet DB, & HF, major autem &longs;it BE Secans majoris anguli DBE, quàm FI Secans minoris an­guli HFI, con&longs;tat ex 8. lib. 5. majorem Rationem e&longs;&longs;e HF ad FI minorem, quàm DB ad BE majorem, atque adeò globum magis in F quàm in B gravitare, ut deor&longs;um moveatur, atque adeò minùs etiam conniti contrà planum, in quo e&longs;t, videlicet adversùs bacillum FA, magis verò adversùs bacillum BA.

Ex his attentè perpen&longs;is facilis e&longs;t tran&longs;itus ad &longs;u&longs;pen&longs;orum corporum gravitationem inve&longs;tigandam. Sit enim jam non in­

feriùs, &longs;ed &longs;uperiùs po&longs;itus Axis A, circa quem ver&longs;a­tilis e&longs;t funiculus AB, cui globus B adnectitur. Con­&longs;tat &longs;anè non ad perpendi­culum BD cadere po&longs;&longs;e globum B; &longs;ed à recto deor­&longs;um tramite deflectere, fu­niculo &longs;cilicet AB eum re­tinente, quemadmodum ri­gidus bacillus OB eum ali­quatenùs &longs;u&longs;tineret. Quia autem bacillo OB &longs;u&longs;tinente, vis de&longs;cendendi ea e&longs;&longs;et, quæ per planum inclinatum BC, eadem pariter e&longs;t funiculo retinente; videlicet per planum BC, in quod recta AB ad rectos angulos incidit. Momenta igitur gra­vitatis in eo plano inclinato, ad gravitatis momenta &longs;i corpus liberè de&longs;cenderet, in eâ &longs;unt Ratione, quæ e&longs;t DB ad BE; hoc e&longs;t DO ad OB per 8. lib.6. hoc e&longs;t KB ad BA per 4.lib.6. Haud di&longs;pari methodo ratiocinantes o&longs;tendemus globi in F con&longs;tituti momenta ad gravitandum e&longs;&longs;e perinde, atque &longs;i e&longs;­&longs;et in plano inclinato FI, in quod ad rectos angulos cadit fu­niculus AF; ac proinde gravitatio in F, &longs;i de&longs;cendendi vis præcisè &longs;pectetur, ad gravitationem globi liberi, e&longs;t ut HF ad FI, hoc e&longs;t, ut GF ad FA.

Ex quo apertiùs liquet, quàm ut in eo explicando diutiùs immorari oporteat, alia &longs;ubinde atque alia e&longs;&longs;e momenta gra­vitatis corporis &longs;u&longs;pen&longs;i, pro ut major aut minor e&longs;t angulus declinationis à perpendiculo AG, haud aliter quàm &longs;i in aliis atque aliis planis inclinatis con&longs;titueretur; quo enim minor e&longs;t declinationis angulus GAF, eò major e&longs;t angulus inclinatio­nis plani, quippe qui e&longs;t illius complementum. Con&longs;tat &longs;i qui­dem angulos GAF, GFA &longs;imul, e&longs;&longs;e æquales tùm Recto AFI, tùm Recto GFH; ac proinde dempto communi GFI, remanet HFI angulus inclinationis plani æqualis angulo GFA, qui e&longs;t complementum anguli declinationis GAF. Quare quò declinationis angulus major e&longs;t, eò minus e&longs;t complementum, ac propterea e&longs;t minor angulus inclinationis plani: in plano autem minùs inclinato majora &longs;unt gravitatis momenta. Quò igitur corpus &longs;u&longs;pen&longs;um magis à perpendiculo removetur, eò majora percipiuntur gravitatis momenta, ma­jorque vis requiritur in eo, qui motum prohibere voluerit, ut & ip&longs;a experientia unicuique facilè demon&longs;trat, & ratio evin­cit; cum enim AB & AF æquales &longs;int, major e&longs;t Ratio KB ad BA, quàm GF ad FA per 8. lib. 5. e&longs;t nimirum KB major, & GF minor.

Quoniam verò quò major e&longs;t gravitatio in plano inclinato, minor e&longs;t in planum inclinatum; hoc ip&longs;o, quod facto declina­tionis angulo GAB majore, quàm GAF, major e&longs;t ad de&longs;cen­dendum propen&longs;io, minor e&longs;t conatus adversùs axem A reti­nentem. Id quod manife&longs;to etiam experimento deprehen­des, &longs;i ob&longs;ervaveris minùs intentum e&longs;&longs;e funiculum AB, quàm AF.

Hinc & illud &longs;atis dilucidè apparet, quod longitudinis funiculi non exigua ratio habenda e&longs;t; ex eâ &longs;cilicet pen­det, quod in plano magis aut minùs inclinato con&longs;titutum cen&longs;eatur corpus grave &longs;u&longs;pen&longs;um. Si enim globus F ex fu­niculo AF pendeat, declinationis angulus e&longs;t GAF: at verò &longs;i funiculus, quo &longs;u&longs;penditur, &longs;it MF, angulum de­clinationis facit GMF, qui cum externus &longs;it, major e&longs;t interno MAF per 16. lib. 1. ac propterea minor e&longs;t incli­natio plani FN facientis cum rectâ MF angulum Rectum, quàm &longs;it inclinatio plani FI, cui perpendicularis e&longs;t recta AF. Plus igitur momenti ad gravitandum habet glo-bus F, &longs;i ex breviore funiculo MF pendeat, quàm &longs;i ex longiore AF.

Quæ cum ita &longs;int, haud &longs;anè incongrua &longs;e nobis offert me­thodus pondus ex depre&longs;&longs;iore in altiorem locum transferendi; &longs;i videlicet id curemus, ut ex &longs;atis valido & longiore fune &longs;u&longs;­pendatur; &longs;ublato etenim partium attritu, qui fieret, &longs;i per pla­num raptaretur pondus, minore virium jacturâ trahi pote&longs;t.

Sit corpus grave ubi A, quod at­

tollere oporteat, & in &longs;uperiorem locum RS transferre. Si ex C brevio­ri fune &longs;u&longs;pendatur, trahere illud po­terit u&longs;que in R, quicumque facto de­clinationis angulo ACR pote&longs;t illud cum aliquo virium exce&longs;&longs;u retinere, & ob&longs;i&longs;tere gravitatis momentis, quæ obtinet in R. At &longs;i ex longiore fune DA pendeat, idem corpus A trahi poterit, & retineri in S, ne deor&longs;um labatur, & quidem mino­re conatu; facto enim declinationis angulo ADS minore, quàm ACR, in S pariter minùs gravitat quàm in R. Angu­lum autem ADS minorem e&longs;&longs;e angulo ACR con&longs;tat, &longs;i rectæ AR, AS ducantur: nam CA, CR æqualia &longs;unt latera ex hy­pothe&longs;i, item DA, DS æqualia; e&longs;t &longs;cilicet idem funiculus, qui primum perpendicularis cadit, deinde à perpendiculo re­movetur: in Triangulo I&longs;o&longs;cele CAR anguli ad ba&longs;im AR æquales &longs;unt per 5. lib. 1. item in triangulo I&longs;o&longs;cele DAS an­guli ad ba&longs;im AS æquales inter &longs;e &longs;unt. Porrò angulus DAS major e&longs;t angulo CAR; ergo & reliquus DSA major reliquo CRA. Cum itaque tres anguli utriu&longs;que trianguli &longs;int æquales duobus Rectis per 32. lib. 1. &longs;i ex &longs;ummâ duorum Rectorum au­ferantur duo majores anguli DAS, DSA, relinquitur ADS minor, quàm &longs;i ex eâdem duorum Rectorum &longs;ummâ auferan­tur duo minores CAR, CRA, hoc e&longs;t minor quàm ACR. Ut autem clariùs innote&longs;cat, quænam &longs;it gravitationum Ratio pro funiculi longitudine, &longs;it corpus grave in R: & primùm quidem ex C pendeat funiculo breviore CR, deinde ex D lon­giore funiculo DR: qui&longs;quis retineat corpus in R con&longs;titu­tum, atque de&longs;cen&longs;u prohibeat, faciliùs retinebit, cum ex D, quàm cùm ex C, pendebit; quia declinationis angulus XCR major e&longs;t angulo XDR per 16. lib. 1. Verùm qua Ratione, in­quis, vires, quas in utroque ca&longs;u retinens exerit, di&longs;criminan­tur? utique &longs;ecundùm Reciprocam funiculorum Rationem co­natur ob&longs;i&longs;tens corporis propen&longs;ioni ad de&longs;cen&longs;um; quæ enim Ratio gravitationum corporis, ea e&longs;t virium gravitationibus repugnantium: comparatà autem corporis in R con&longs;tituti gra­vitatione, &longs;i ex C pendeat, cum eju&longs;dem ibidem po&longs;iti gravita­tione, &longs;i pendeat ex D, e&longs;t reciprocè ut DR ad CR; igitur & vires retinentis corpus ex C pendens &longs;unt ut DR, retinen­tis verò idem corpus ex D pendens &longs;unt ut CR. Id quod hinc conficitur, quia corpus in &longs;u&longs;pen&longs;ione, po&longs;itionem habens CR, gravitat ut XR ad RC, po&longs;itionem verò habens DR gravitat ut XR ad RD; duæ autem Rationes XR ad RC, & XR ad RD &longs;unt reciprocè ut RD ad RC. Quotie&longs;cumque enim duæ &longs;unt Rationes, quarum idem e&longs;t Antecedens terminus, & di­ver&longs;us Con&longs;equens, eæ &longs;unt reciprocè ut con&longs;equentes.

Quòd &longs;i quis Rationes inter &longs;e comparare non a&longs;&longs;uetus de hoc ambigeret, an Rationes eumdem vel æqualem anteceden­tem terminum habentes &longs;int reciprocè ut Con&longs;equentes, facilè intelliget, &longs;i animadvertat Rationes eumdem Con&longs;equentem terminum habentes e&longs;&longs;e inter &longs;e directè, ut antecedentes. Quemcumque enim interrogaveris, quæ &longs;it Ratio 2/7 ad 6/7 illicò re&longs;pondebit e&longs;&longs;e &longs;ubtriplam, &longs;ecunda &longs;cilicet ter continet pri­mam, ut con&longs;tat &longs;i ter po&longs;itam Rationem 2/7 in &longs;ummam colligas; neque enim idem e&longs;t Rationem Rationis e&longs;&longs;e &longs;ubtriplam, ac &longs;ub­triplicatam; Ratio &longs;iquidem 2/7 e&longs;t &longs;ubtriplicata Rationis (8/343). Si igitur pariter quæras, quænam &longs;it Ratio 7/2 ad 7/6 rectè re&longs;ponde­bit eam e&longs;&longs;e triplam, hoc e&longs;t reciprocè ut 6 ad 2: id quod ma­nife&longs;tè apparebit, &longs;i illas ad denominationem eandem, hoc e&longs;t ad eumdem Con&longs;equentem terminum reduxeris, &longs;unt nimirum ut (42/12) ad (14/12), hoc e&longs;t ut 6 ad 2.

Ex quibus obiter patet methodus exponendi per lineas pro­portionem duarum Rationum etiam numeris non explicabi­lium; &longs;i videlicet fiat ut Antecedens &longs;ecundæ Rationis ad &longs;uum Con&longs;equentem, ita Antecedens datus primæ Rationis ad alium novum Con&longs;equentem; erit enim prima Ratio data ad &longs;ecun-dam rationem datam reciprocè ut novus Con&longs;equens terminus ad datum Con&longs;equentem primæ Rationis: aut etiam &longs;i fiat ut Con&longs;equens &longs;ecundæ Rationis ad &longs;uum Antecedentem, ita con­&longs;equens primæ Rationis ad alium novum Antecedentem; erit enim prima ratio data ad &longs;ecundam Rationem datam, directè ut datus Antecedens primæ Rationis ad novum Antecedentem.

Con&longs;ideratâ hactenus unicâ & &longs;implici corporis gravis &longs;u&longs;­pen&longs;ione, gradum facere oportet ad gravitationis rationes in­ve&longs;tigandas, &longs;i duplex fuerit &longs;u&longs;pen&longs;io. Sit enim globus A tùm

ex B, tùm ex C &longs;u&longs;pen&longs;us fu­niculis BA & CA. Haud du­bium quin tota corporis gravi­tas ex B & C pendeat; &longs;ed quâ Ratione &longs;ingulæ vires eidem gravitati ob&longs;i&longs;tant, de hoc po­te&longs;t ambigi. Verùm ni&longs;i mea mihi nimiùm blanditur opi­nio, ex dictis facilis videtur explicatio. Corpus &longs;iquidem ex duplici fune &longs;u&longs;pen&longs;um ita con&longs;titutum e&longs;t, ut alterutro fune præci&longs;o ex reliquo pen­deat, & de&longs;cendens moveatur circà punctum, cui alligatur funis. Quare unu&longs;qui&longs;que ob&longs;i&longs;tit momentis, quibus ex altero gravitat; nimirum funiculus CA retinens globum, ne de&longs;cen­dat, repugnat momentis gravitatis, quibus globus A &longs;e ip&longs;e deor&longs;um urget circa punctum B ex fune BA: Contrà verò fu­niculus BA eundem globum retinet, ne circa punctum C ex funiculo CA moveatur de&longs;cendens, atque adcò ob&longs;i&longs;tit, mo­mentis gravitatis ad de&longs;cendendum circà idem punctum C. At­qui momenta de&longs;cendendi ex fune BA ad gravitatem in per­pendiculo &longs;unt ut DA ad AB, & ex fune CA &longs;unt ut EA ad AC, ex his, quæ &longs;uperiùs di&longs;putata &longs;unt. Sunt igitur duæ Ra­tiones DA ad AB, & EA ad AC.

Quare fiat angulus DAF æqualis angulo EAC, & e&longs;t trian­gulum DAF ob angulorum æqualitatem &longs;imile triangulo EAC; ac propterea per 4. lib. 6. ut EA ad AC, ita DA ad AF. Ergo vis de&longs;cendendi ex CA e&longs;t ut DA ad AF, & vis de&longs;cendendi ex BA e&longs;t ut DA ad AB: igitur duæ hæ Ratio­nes &longs;unt reciprocè ut BA ad AF; atque adeò B quidem reti­nens, ne de&longs;cendat ex CA, exerit vires ut BA; C verò reti­nens, ne de&longs;cendat ex BA, adhibet conatum ut FA; & quæ componitur ex BA, AF, totum gravitatis momentum, quod corpori &longs;u&longs;pen&longs;o ine&longs;t, repræ&longs;entat. Momentum, inquam, gravitatis potiùs, quàm gravitatem totam; totius &longs;i quidem gravitatis nomine vires ip&longs;as de&longs;cendendi intelligimus, quas corpus grave obtinet &longs;ibi prorsùs relictum &longs;eclu&longs;o quolibet im­pedimento, à quo certam de&longs;cendendi regulam accipiat: Mo­menti autem vocabulo ip&longs;as de&longs;cendendi vires &longs;ignificamus non per &longs;e & &longs;olitariè acceptas; &longs;ed quatenus ex corporis po&longs;i­tione, cæterorumque quæ circum&longs;tant, ad majorem aut mino­rem motùs velocitatem determinatur. Con&longs;iderato itaque ni&longs;u corporis A ad de&longs;cendendum & cùm perpendicularis e&longs;t funi­culus BD, & cum declinat BA, Ratio momentorum e&longs;t ut BA ad AD. Similiter momentum ex perpendiculari CE ad momentum ex declinante CA e&longs;t ut CA ad AE, hoc e&longs;t ut FA ad AD: e&longs;t igitur corporis A ex duplici funiculo BA, CA pendentis totum gravitandi momentum, quod ex lineis BA, AF componitur.

Hic autem hæ&longs;itantem videre mihi videor non neminem ex iis, quæ dicebantur, colligentem corpus A primùm ex decli­nante BA æquè ac ex perpendiculari BD gravitare; deinde plus ad de&longs;cendendum momenti obtinere, &longs;i ex duobus funi­culis, quàm &longs;i ex unico pendeat. Si enim angulus declinatio­nis DBA &longs;it gr. 22. 12′; e&longs;t DA &longs;inus dati anguli ad radium BA ut 37784 ad 100000: & &longs;i angulus declinationis ECA &longs;it gr. 54. 35, e&longs;t EA &longs;inus dati anguli ad Radium CA ut 81496 ad 100000. At ex con&longs;tructione triangulum DAF &longs;i­mile e&longs;t triangulo EAC; igitur DA ad AF e&longs;t ut 81496 ad 100000. E&longs;t autem DA in particulis Radij BA partium 37784; igitur &longs;i fiat ut 81496 ad 100000, ita 37784, ad aliud, erit AF earumdem particularum 46363, quarum BA e&longs;t 100000. Qua­re compo&longs;ita BA, AF momenta &longs;unt 146363, cum tamen momentum in perpendiculari AD &longs;it tantum 100000. Cum verò dictum &longs;it B clavum re&longs;i&longs;tere ponderi A ut BA, C autem ut FA, manife&longs;tum e&longs;t B clavum retinere ut 100000 quando declinat BA à perpendiculo: Atqui etiam in perpendiculo BD retinet ut 100000, igitur idem e&longs;t ponderis tùm ex BD, tùm ex BA momentum; id quod e&longs;t ab&longs;urdum.

Sed & illud prætereà ex dictis con&longs;equi videtur, quod eju&longs;­dem corporis majus &longs;it momentum, &longs;i ex duobus funiculis, quàm &longs;i ex unico pendeat. Fiat enim angulus DBH æqualis angulo declinationis ECA, & a&longs;&longs;umptâ BH æquali ip&longs;i BA, ducatur ad BD perpendicularis HI: erit utique triangulum BHI &longs;imi­le triangulo CAE, ac propterea ut EA ad AC, ita IH ad HB, hoc e&longs;t ad AB. Sunt igitur duæ Rationes eundem Con­&longs;equentem terminum habentes, atque adeò inter &longs;e in ratione Antecedentium, ac proinde cùm vis de&longs;cendendi ex BA &longs;it ut DA ad AB, & vis de&longs;cendendi ex CA &longs;it ut IH ad AB, vires de&longs;cendendi invicem comparatæ &longs;unt ut DA ad IH, totum­que momentum componitur ex DA 37784, & IH 81496. Quare momentum quod in perpendiculari, &longs;i unico funiculo penderet ex BD, e&longs;&longs;et 100000, pendente corpore A ex duo­bus funiculis BA, CA, fit majus, &longs;cilicet 119280. ut quid igi­tur ex pluribus funiculis illud &longs;u&longs;pendere oportuit?

Quibus difficultatibus ut fiat &longs;atis, & id, quod inquirimus, enucleatiùs explicetur, illud ob&longs;ervo, quod funiculus BA &longs;i præcisè &longs;pectetur, quatenus ex eo corpus grave pendet, retinet globum A, ne rectâ de&longs;cendat per lineam ip&longs;i BD parallelam, &longs;ed cogit illum deflectere in motu: quare adversùs clavum B, globus A exercet ea momenta, quæ exerceret in planum incli­natum, cui BA ad rectos angulos in&longs;i&longs;teret. At &longs;i globus ex alio prætereà funiculo CA pendeat, idem funiculus BA re&longs;i&longs;tit etiam momentis illis, quibus globus A de&longs;cenderet in plano in­clinato, cui CA ad rectos angulos in&longs;i&longs;teret, quæ momenta (ut &longs;ummum) &longs;unt ad BA radium ut 81496. Momenta verò qui­bus urgeret planum inclinatum perpendiculare ad BA, &longs;unt, ex dictis &longs;uperiori capite, ut Sinus Ver&longs;us anguli inclinationis pla­ni; inclinatio autem plani, ut paulò &longs;uperiùs hoc eodem capite demon&longs;travimus, e&longs;t complementum anguli declinationis DBA. Quare differentia inter DA 37784 &longs;inum rectum an­guli declinationis, & radium BA 100000, cum &longs;it Sinus Ver­&longs;us anguli inclinationis plani, &longs;unt momenta 62216 addenda prioribus 81496; adeò ut &longs;umma &longs;it 143712 momentorum, qui­bus funiculus BA repugnat, &longs;i pondus pendeat etiam ex CA; cum tamen &longs;i ex ip&longs;o tantùm funiculo BA penderet, & aliquis e&longs;&longs;et præcisè obluctans viribus ad de&longs;cendendum, idem funicu­lus BA re&longs;i&longs;teret &longs;olùm momentis 62216.

Eâdem methodo deprehendes funiculum CA, &longs;i ex eo &longs;olo globus pendeat, retinere momenta 18504: at &longs;i etiam ex BA globus pendeat, additis momentis 37784, tota momentorum &longs;umma e&longs;t 56288. Jam &longs;ummam hanc priori 143712 adde, & erit tota momentorum &longs;umma 200000: perinde atque &longs;i corpo­ris gravitas fui&longs;&longs;et duplicata. Id quod deprehendes, quo&longs;cum­que demùm declinationis angulos &longs;tatueris &longs;ivè majores, &longs;ivè minores; &longs;emper enim eandem &longs;ummam momentorum om­nium invenies 200000: & funiculus minoris declinationis plus momentorum &longs;u&longs;tinebit, tùm quia Sinus Ver&longs;us majoris incli­nationis plani major e&longs;t, tum quia Sinus Rectus alterius anguli declinationis majoris item major e&longs;t.

Hæc tamen ut veritati congruant, ita &longs;olùm accipienda &longs;unt, ut momenta &longs;ingula ex utrâque funiculorum declinatione orta particulatim &longs;umantur: pondus &longs;cilicet ex utroque &longs;u&longs;pen&longs;um perinde hactenus con&longs;ideratum e&longs;t, ac &longs;i momenta ip&longs;a de&longs;cen­dendi in diver&longs;as partes abeuntia momentum quoddam ex utri&longs;que temperatum non con&longs;tituerent; re autem ipsa quod ex iis componitur momentum, non ex ip&longs;orum momentorum ad­ditione conflatur, &longs;ed ex ip&longs;is temperatur. Si enim mobile &longs;it ubi A, impetum verò cum tali

directione habeat, quâ deferri po&longs;&longs;it æquabiliter per rectam AB, alio autem impetu feratur æquabiliter directum in C, no­tum omnibus e&longs;t motum, qui ex AB & AC componitur, non fieri ex earum additione, &longs;ed tem­perari in lineam AD, quæ dimetiens e&longs;t parallelogrammi, quod ex earumdem linearum AB, AC longitudine, ac mutuâ incli­natione formam de&longs;umit. Quâ in re plurimum intere&longs;t, quam invicem habeant inclinationem directiones motuum in diver&longs;a abeuntium; quò enim acutiorem angulum con&longs;tituunt, eò lon­giùs provehitur mobile, ut AB, AC in acutum angulum coëuntibus mobile ex A in D venit: quò verò obtu&longs;ior fuerit angulus, eò etiam brevius e&longs;t iter ip&longs;ius mobilis, ut contingit, &longs;i ex B directum per rectas BA, BD ad obtu&longs;um angulum con&longs;titutas moveatur, &longs;i&longs;titur enim in C, & brevior e&longs;t diame­ter BC quàm AD, ut ex 24. lib. 1. &longs;atis manife&longs;tum e&longs;t geo­metris, & ip&longs;a motuum natura po&longs;tulat; qui nimirum &longs;ibi in­vicem magis adver&longs;antur, magi&longs;que in diver&longs;a abeunt, &longs;e ma­gis elidunt, id quod fit ex angulo obtu&longs;o DBA; qui verò mi­nùs in diver&longs;a abeunt, id quod fit ex angulo acuto CAB, &longs;e pa­riter minùs elidunt.

Sint itaque, ut priùs, funiculi BA, CA, ex quibus A pon­dus &longs;u&longs;penditur: ducatur ad BA perpendicularis AR, & e&longs;t planum inclinatum, in quo de&longs;cendendi momentum e&longs;t ut DA; &longs;imiliter ad CA perpendicularis AG ducatur referens planum inclinatum, in quo de&longs;cendendi momentum e&longs;t AE. Sumatur igitur AR quidem ip&longs;i AD æqualis, AG verò ip&longs;i AE pariter æqualis, &longs;i funiculi BA, & CA æquales fuerint; &longs;in autem inæquales &longs;int, fiat angulus DBH æqualis angulo declinationis ECA, & &longs;umptâ BH æquali ip&longs;i BA, duca­tur ad BD perpendicularis HI, eritque ut EA ad AC, ita IH ad HB, hoc e&longs;t ad AB; ac propterea ip&longs;i IH, quæ refert momentum AE, &longs;umatur AG æqualis. Ex quo fit cor­pus A &longs;u&longs;pen&longs;um hâc ratione momenta de&longs;cendendi habe­re in diver&longs;as partes abeuntia AR, AG: perfecto igitur paral­lelogrammo ARNG, ex duobus illis momentis temperatur momentum AN.

Ip&longs;ius autem AN longitudinem inve&longs;tigare non e&longs;t diffici­le; cum enim noti &longs;upponantur anguli declinationum DBA, ECA, angulus RAG conflatur ex eorum complementis, quippe qui æqualis e&longs;t duobus angulis inclinationis planorum AR, & AG. Porrò ex hypothe&longs;i &longs;unt angulus DBA gr. 22. 12′, & angulus ECA gr. 54. 35′: jungantur &longs;imul, & eorum &longs;umma gr. 76. 47′ auferatur ex gr. 180, ut re&longs;iduum gr. 103. 13′ &longs;it angulus RAG, cui æqualis e&longs;t oppo&longs;itus RNG; ac proinde notus e&longs;t angulus G, qui e&longs;t &longs;uo oppo&longs;ito R æqualis, uterque &longs;cilicet gr. 76. 47′ quæ e&longs;t &longs;umma angulorum decli­nationis. Sunt igitur in triangulo AGN nota latera AG, GN (e&longs;t enim ex 34. lib. 1. GN oppo&longs;ito lateri AR æquale) unâ cum angulo G comprehen&longs;o, & ex Trigonometriâ inno­te&longs;cit tertium latus AN. Quare cum latus AG &longs;it ex &longs;upe­riùs con&longs;titutis 81496, & GN, hoc e&longs;t AR, 37784, fiat ut laterum AG, GN &longs;umma 119280 ad eorumdem differen­tiam 43712, ita &longs;emi&longs;ummæ angulorum ad ba&longs;im, hoc e&longs;t gr. 51. 36 1/2 Tangens 126205 ad 46249 Tangentem gr. 24. 49′ 2/5 differentiæ infra, vel &longs;upra eandem &longs;emi&longs;ummam. E&longs;t igitur angulus GAN gr. 26. 47′ (3/10). In triangulo itaque AGN noti &longs;unt duo anguli A, & G, ac latus GN angulo A oppo&longs;i­tum; igitur ut anguli A gr. 26. 47′ (3/10) Sinus 45070 ad anguli G gr. 76. 47′ Sinum 97351, ita latus GN 37784 ad latus AN 81613.

Ex quibus apparet de&longs;cendendi momentum, quod compo­nitur ex momentis in planis inclinatis, non e&longs;&longs;e 119280 ex eo­rum &longs;ummâ, &longs;ed ita temperari, ut longè minus &longs;it, videlicet &longs;o­lùm 81613.

Methodo eâdem operantes deprehendemus ponderis in H con&longs;tituti, ac ex funiculis BH, CH &longs;u&longs;pen&longs;i momentum ita componi ex momento HI bis &longs;umpto (&longs;i quidem anguli decli­nationum DBH, ECH & funiculi æquales &longs;int) ut in unum ex utroque nimirum HI & HO temperatum HS coale&longs;cat. Unde con&longs;tabit quò majores fuérint declinationum anguli, eò longiorem futuram lineam HS, atque adeò etiam majus mo­mentum de&longs;cendendi; plana &longs;iquidem inclinata acutiorem angulum con&longs;tituunt. Quam momentorum varietatem pau­lò inferiùs manife&longs;to experimento comprobabimus: ubi con&longs;ta­bit pondus hâc ratione &longs;u&longs;pen&longs;um ex duobus funiculis plus ha­bere aliquando momenti ad de&longs;cendendum, quàm in perpen­diculari &longs;u&longs;pen&longs;ione.

Quemadmodum verò de momentis de&longs;cendendi in planis inclinatis ratiocinati &longs;umus, ita pariter in unum coale&longs;cere di­cenda &longs;unt momenta, quibus funiculi pondus retinentes ip&longs;um quodammodo avellere conantur à plano inclinato, ne illud ur­geat; hæc enim pariter momenta in diver&longs;a abeunt &longs;ecun­dùm ip&longs;am funiculorum directionem. Sunt autem momenta illa Sinus Ver&longs;i angulorum inclinationis planorum; qui haben­tur, &longs;i Sinus Recti complementorum, hoc e&longs;t angulorum de-

clinationis funiculorum, de­mantur ex Radio. Itaque ex BA auferatur BF ip&longs;i DA æqualis, & e&longs;t FA Sinus Ver­&longs;us anguli inclinationis: po&longs;ita e&longs;t autem declinatio DBA gr.22. 12′, igitur FA e&longs;t parti­cularum 62216; & declinatio ECA gr. 54. 35′; igitur factâ CG æquali ip&longs;i AE, remanet GA particularum 18504, quarum CA e&longs;t 100000. Quare ut habeantur particulæ eju&longs;dem rationis cum particulis AF, fiat ut CA ad AG, ita BA ad AH, & e&longs;t AH particularum 18504 homologarum particulis AF. Perficiatur parallelogrammum AHIF; & quia funiculus CA retrahit à plano inclinato juxta momentum ac directionem HA, funiculus verò BA retrahit à plano inclinato &longs;ecundùm momentum ac directionem FA, di­rectionibus in diver&longs;a abeuntibus, temperatur ex his momentis momentum AI diameter parallelogrammi.

Porrò in diametri AI inve&longs;tigatione methodus e&longs;t eadem, quâ paulò antè utebamur: Cum enim tres anguli BAD, BAC, CAE &longs;int duobus Rectis æquales, anguli verò BAD, CAE noti &longs;int, quippe complementa angulorum declinationis DBA, ECA, innote&longs;cit reliquus FAH, qui æqualis e&longs;t &longs;ummæ an­gulorum declinationis. E&longs;t igitur FAH gr.76.47′, ac proinde angulus AFI gr.103.13′ notus e&longs;t, unâ cum lateribus FA 62216 & FI 18504. Fiat igitur ut laterum &longs;umma 80720 ad eorum­dem differentiam 43712, ita angulorum ad ba&longs;im AI &longs;emi&longs;um­mæ gr. 38. 23′1/2. Tangens 79235 ad 42907 Tangentem dif­ferentiæ infra vel &longs;upra eandem &longs;emi&longs;ummam, hoc e&longs;t gr. 23. 13′.1/2 dempta igitur hæc differentia ex &longs;emi&longs;&longs;ummâ gr.38.23′ 1/2, reliquum facit angulum FAI gr.15.10′. Fiat demùm ut anguli FAI gr.15.10′. Sinus 26163 ad anguli AFI gr. 103. 13′. hoc e&longs;t ad &longs;upplementi gr.76.47′. Sinum 97351, ita latus FI 18504 ad ba&longs;im AI 68852.

Inventa itaque momenta compo&longs;ita tùm in planis inclinatis, tùm in plana inclinata, dividantur juxta Rationem momento-rum &longs;implicium, ut innote&longs;cat, quid demum cuique funicolo tribuendum &longs;it in pondere retinendo. Momentum de&longs;cenden­di compo&longs;itum inventum e&longs;t &longs;u&longs;periùs 81613, &longs;implicia &longs;unt 81496, & 37784. Fiat ut igitur ut &longs;implicium momentorum &longs;umma 119280 ad eorum alterutrum, puta ad 37784, ita mo­mentum compo&longs;itum 81613 ad aliud, & provenit 25852 pars illius momenti pertinens ad funiculum CA, qui retinet pon­dus; cujus vis de&longs;cendendi e&longs;t DA 37784. Reliqua autem mo­menti 81613 pars 55761 pertinet ad funiculum BA retinentem pondus, cujus vis de&longs;cendendi e&longs;t EA 81496. Pari ratione fiat ut Sinuum Ver&longs;orum angulorum inclinationis &longs;implicium 62216, atque 18504 &longs;umma 80720 ad eorum alterutrum, pu­ta ad 18504, ita momentum compo&longs;itum inventum 68852 ad aliud, & provenit pro minori 15783, pro majori verò 53069. Quare funiculus BA minorem habens declinationem, & plus &longs;u&longs;tinet in &longs;uo plano magis inclinato, cui perpendicularis e&longs;t, nimirum ut 53069, & plus retinet in plano reliquo minùs in­clinato, nimirum ut 55761: contra verò funiculus CA, & mi­nus &longs;u&longs;tinet, &longs;cilicet ut 15783, & minus retinet &longs;cilicet ut 25852. Funiculus itaque BA exercet vires ut 108830, & fu­niculus CA ut 41635, & totum corporis &longs;u&longs;pen&longs;i momentum e&longs;t 150465.

Non &longs;ola autem momenta de&longs;cendendi in planis inclinatis con&longs;iderari oportere, &longs;ed & ea, quæ e&longs;&longs;ent adversùs plana ip&longs;a inclinata, uti dictum e&longs;t, ex eo apertè conficitur, quòd ubi funiculi concurrerent ad acuti&longs;&longs;imum angulum, vix quic­quam virium in retinendo pondere exercere opus e&longs;&longs;et; te­nui&longs;&longs;imum quippe, e&longs;&longs;et momentum, quod ex parvis mo­mentis per acuti&longs;&longs;imorum angulorum Sinus Rectos definitis componeretur: &longs;i verò nihil præterea momenti addendum e&longs;­&longs;et; à magnâ gravitatione, quæ in perpendiculari e&longs;t, ad ferè nullam tran&longs;itus e&longs;&longs;et, facta vel modicâ à perpendiculo decli­natione; atque adeò vix intenti e&longs;&longs;e deberent funiculi: id quod manife&longs;to experimento adver&longs;atur.

Illud po&longs;tremò hîc o&longs;tendendum &longs;upere&longs;t, plus &longs;cilicet in­e&longs;&longs;e po&longs;&longs;e momenti ad de&longs;cendendum corpori ex duobus funi­culis invicem inclinatis &longs;u&longs;pen&longs;o, quàm &longs;i ex unico ad per­pendiculum pendeat. Orbiculo circà &longs;uum axem C ver&longs;atili,

ac &longs;ecundùm extremam oram excavato, in&longs;eratur funiculus AFB, ex quo æqualia hinc, & hinc pondera A, & B pen­deant: nullus planè &longs;e­quitur motus, quia utrum­que ex perpendiculo pen­det, & quantâ vi alterum conatur deor&longs;um, pari nu&longs;u alterum repugnat, ne elevetur. Quærenti igitur, quantum momenti pondus B habeat ad de&longs;cendendum, utique re&longs;pondebis omni­nò par e&longs;&longs;e momento ponderis A. Jam verò &longs;it funiculus AFD, qui in D religetur, & ponderi A &longs;umatur æquale pondus E, vel potiùs ip&longs;um B transferatur in E, & funiculo AFD ad­nectatur in H; ut &longs;int qua&longs;i duo funiculi DH, FH. Quæro quantum ad de&longs;cendendum momenti habeat pondus E, hoc e&longs;t pondus B in H tran&longs;latum, quod e&longs;t æquale ponderi A: &longs;i tan­tumdem habet momenti, quantum pondus A, planè manebit immotum, intento funiculo FD; at &longs;i E de&longs;cendens cogat a&longs;cendere pondus A, utique plus momenti habet quàm A, hoc e&longs;t, plu&longs;quàm B perpendiculariter pendens. Id quod re ipsâ contingit; & quidem tàm certo experimento, ut non &longs;olùm pondus E prævaleat ponderi A, &longs;i &longs;it ei æquale, verùm etiam &longs;i minus &longs;it eodem pondere A. Non igitur hoc ab&longs;urdum e&longs;t, quod con&longs;titutam à nobis momentorum hypothe&longs;im con&longs;equa­tur, &longs;ed potiùs ip&longs;i naturæ no&longs;tra con&longs;entit hypothe&longs;is, cui ro­bur adjicit experientia; nec ex eo capite perperam philo&longs;opha­ti videmur, quòd in perpendiculo minus momenti, quàm ex duplici funiculo &longs;u&longs;pen&longs;um pondus habere dicendum &longs;it.

Ex his, quæ de corpore ex binis funiculis &longs;u&longs;pen&longs;o hactenus di&longs;putata &longs;unt, non difficilis erit conjectura eorum, quæ dicen­da &longs;int, &longs;i ex tribus aut quatuor &longs;u&longs;pendatur, &longs;ivè illi immedia­tè adnectantur ip&longs;i ponderi, &longs;ivè funiculus unus demum in plu­ra capita dividatur, ex quibus fiat &longs;u&longs;pen&longs;io: neque enim his diutiùs ad nau&longs;eam immorandum cen&longs;eo.

CAPUT XVI.

Tractiones ac elevationes obliquæ expenduntur.

PRoxima e&longs;t iis, quæ hactenus di&longs;putata &longs;unt, præ&longs;ens in­ve&longs;tigatio gravitationis corporum, &longs;ive nisûs, quo motui re&longs;i&longs;tunt, cùm obliquè in plano aliquo trahuntur, aut elevan­tur: &longs;icut enim toto conatu repugnant elevanti ad perpendicu­lum, & ab&longs;trahenti à plano, cui in&longs;ident, ita pro majori, aut minori obliquitate tractionis aut elevationis magis etiam, aut minùs, ob&longs;i&longs;tere experimur. Et primùm quidem &longs;uper plano

inclinato AB duo pondera pror&longs;us æqualia, & &longs;imilia intelligantur po&longs;ita in B & C, atque linea CE &longs;it horizonti BE perpendicu­laris, ac pondus C filo DC ad perpendiculum &longs;u&longs;pen­datur, ita tamen, ut con­tingat planum in C, & &longs;it recta DE. Item ex D puncto ducatur filum DB, ut &longs;ur&longs;um trahatur B pon­dus incumbens plano in­clinato, dum pariter pon­dus C &longs;ur&longs;um rectâ trahi­tur, & à plano avellitur: horum autem funiculorum trahatur ex D pars æqualis. Quando igitur C venerit in V, æquali men­&longs;urâ BP multatum intelligitur filum DB, & remanet longi­tudo DP, hoc e&longs;t DO; pondus enim, cum filum in D trahe­retur, ex B venit in O. Ductâ itaque lineâ ON horizonti pa­rallelâ, erit EN altitudo perpendicularis, ad quam a&longs;cendit pondus B in plano inclinato interea, dum pondus C venit in V, aut E venit in M, e&longs;t enim EM a&longs;&longs;umpta ip&longs;i CV æqualis. Quare cum pondus B obliquè trahitur &longs;uper planum inclina-tum, minorem &longs;ubit violentiam, quàm cum ab illo perpendi­culari elevatione avellitur.

Hoc tamen ita intelligendum e&longs;t, ut ob&longs;ervetur alia e&longs;&longs;e momenta, cùm tractionis linea parallela e&longs;t ip&longs;i plano inclina­to, ac cùm in planum inclinatum cadit obliqua, ut hîc li­nea DB. Si enim in plano inclinato &longs;umatur BR æqualis perpendiculari EM, gravitatio per rectam BC, &longs;eu per li­neam eidem parallelam, ad gravitationem in perpendiculo CE e&longs;t reciprocè ut EC ad BC, &longs;eu ut ES ad BR aut EM, ex &longs;uperiùs dictis cap.13. At verò cum tractio obliqua e&longs;t, gravitatio e&longs;t ut EN ad EM, &longs;ivè ut BO ad BX: punctum autem O altius e&longs;t puncto R, ac proptereà in huju&longs;modi obliquâ tractione plus violentiæ infertur ponderi, quàm in tractione parallelâ, plus enim a&longs;cendit. Porrò lineam BO longiorem e&longs;&longs;e lineâ BR e&longs;t manife&longs;tum; &longs;iquidem duo la­tera DO, OB per 20. lib.1. majora &longs;unt reliquo DB: e&longs;t autem ex hypothe&longs;i DP ip&longs;i DO æqualis, ergo reliqua BP minor e&longs;t, quàm BO: &longs;ed & ip&longs;i BP, hoc e&longs;t ip&longs;i EM, æqualis a&longs;&longs;umpta e&longs;t BR; igitur BR minor e&longs;t quàm BO. Id quod etiam hinc con&longs;tat, quia in triangulo I&longs;o­&longs;cele DOP angulus OPB infra ba&longs;im major e&longs;t recto, cum &longs;it deinceps angulo DPO ad ba&longs;im acuto; ergo per 19.lib.1. latus BO majus e&longs;t latere BP, hoc e&longs;t BR; igi­tur etiam EN major e&longs;t quàm ES, & plus difficultatis percipitur in obliquâ hâc tractione, quàm in tractione pa­rallelà.

Similiter intelligatur pondus C elevatum fui&longs;&longs;e ex D (quod punctum D concipiatur multò altius, quàm in præ­&longs;enti &longs;chemate) ad perpendiculum altitudine æquali ip&longs;i ET, pondus verò B æquali tractione funiculi veni&longs;&longs;e ex B in G, demptâ &longs;cilicet longitudine BF ip&longs;i ET æquali, atque adeò DF, DG æquales &longs;unt: ip&longs;i autem ET æqualis &longs;u­matur BI; quæ &longs;imili ratione demon&longs;tratur brevior, quàm BG: ex quo pariter &longs;it hîc etiam ad majorem altitudi­nem perpendicularem EH elevari, quàm &longs;i tractio pa­rallela fui&longs;&longs;et plano inclinato, & elevatio ad altitudi­nem EL.

Ex his manife&longs;tum e&longs;t plus virium requiri ad trahendum pondus idem per lineam DB, aut DO, aut DG obli­quas, quàm per lineam plani inclinati BC, aut illi paral­lelam: dum enim per obliquas illas lineas fit tractio, pon­dus quidem non omninò ab&longs;trahitur à plano, &longs;icut in tractio­ne perpendiculari, &longs;ed nec omninò incumbit plano, &longs;i­cut in tractione parallelâ ip&longs;i plano; ac propterea, quò ma­gis tractio ad perpendicularem accedit, eò majorem inve­nit in pondere re&longs;i&longs;tentiam. Patet autem altitudinum per­pendicularium EH, EL differentiam HL majorem e&longs;&longs;e, quàm &longs;it altitudinum perpendicularium EN, ES differen­tia NS. Comparatis enim triangulis i&longs;o&longs;celibus DPO, DFG, anguli ad ba&longs;im PO majores &longs;unt angulis ad ba&longs;im FG, quia angulus PDO minor e&longs;t angulo FDG: ergo angulus BPO, qui e&longs;t infra ba&longs;im, minor e&longs;t angulo BFG infra ba&longs;im. Fiat igitur ip&longs;i BPO æqualis angulus BFK, ac proinde K cadit inter puncta I & G. Sunt ergo triangula BPO, BFK habentia angulum ad B communem æquiangula, & &longs;imilia, ac per 4. lib.6. ut PB, hoc e&longs;t BR, ad BO, ita FB, hoc e&longs;t BI, ad BK; & invertendo, ac dividendo, & iterùm invertendo ut BR ad RO, ita BI ad IK. Atqui IG major e&longs;t quam IK, ergo per 8.lib.5. Ratio BI ad IG minor e&longs;t Ratione BI ad IK, hoc e&longs;t BR ad RO. Cum itaque per 2. lib.6. ut BR ad RO, ita ES ad SN; & ut BI ad IG, ita EL ad LH, major e&longs;t Ra­tio ES ad SN, quàm EL ad LH, & permutando major e&longs;t Ratio ES ad EL, quàm SN ad LH; e&longs;t autem ES minor quàm EL, ergo etiam SN multò minor e&longs;t quàm LH; ac proinde quo magis à perpendiculari recedet obli­qua tractio, momentum ponderis magis accedit ad momen­tum eju&longs;dem in plano inclinato per tractionem parallelam, hoc e&longs;t, minore differentiâ hoc excedit. Momentum igitur perpendicularis tractionis ad momentum obliquæ tractionis minorem Rationem habet, quàm ad momentum tractionis pa­rallelæ plano inclinato.

Ex his ob&longs;ervare e&longs;t aliquod paradoxum, pondus &longs;cilicet obli­quâ hâc elevatione tractum plus moveri, quàm potentiam tra­hentem; hæc enim movetur &longs;ecundùm men&longs;uram funiculi tracti, hoc e&longs;t BP &longs;eu BR illi æqualis, o&longs;ten&longs;um e&longs;t autem BR minorem e&longs;&longs;e quàm BO. Id quod etiam manife&longs;tum e&longs;t, &longs;i tractio obliqua non ab&longs;trahat pondus à plano, &longs;ed qua&longs;i il­

lud adversùs planum trahat. Sit enim planum AB, &longs;uper quo globus C, & funiculus obliquus DC; ex D autem pendeat ad perpendiculum æquale pondus E. Uterque fu­niculus pariter trahatur, & cum E venerit in F, æqualis pars CG decedit funiculo DC; remanet autem longitu­do DG æqualis longitudini DH, & centrum globi C ve­nit in H. Dico CH motum globi majorem e&longs;&longs;e &longs;upra CG motum potentiæ trahentis. Ducatur enim recta GH; e&longs;t I&longs;o&longs;celes DGH, ergo angulus HGC infra ba&longs;im major e&longs;t recto; ergo CH per 19.lib.1. major e&longs;t quàm CG. Ip&longs;i autem CH æqualem e&longs;&longs;e di&longs;tantiam contactuum RS manife&longs;tum e&longs;t, quia ex centris H & C rectæ cadunt in S & R ad angu­los rectos, atque adeò &longs;unt parallelæ: &longs;unt æquales CR & HS, ut pote Radij eju&longs;dem globi; igitur per 33.lib.1. CH, & RS æquales &longs;unt & parallelæ. Quare &longs;ivè centrum &longs;pectetur, &longs;ivè puncta contactuum, perinde e&longs;t; &longs;emper enim major e&longs;t glo­bi motus motu potentiæ trahentis; & quia RS major e&longs;t quàm CG, hoc e&longs;t quàm motus, qui fieret in ip&longs;o plano inclinato tractione parallelâ, hinc e&longs;t quod huju&longs;modi obliquâ tractio­ne ad majorem altitudinem perpendicularem pari tempore tra­hitur, majorémque proptereà violentiam &longs;ubiens majoribus indiget viribus, quàm &longs;i tractione parallelâ elevaretur.

Sed jam trahatur iterum funiculus ita, ut ip&longs;i CG primæ tractioni æqualis &longs;it &longs;ecunda tractio HL; & crit centrum globi in M, & æquales DM, DL. Anguli MDH, HDC &longs;i di­cantur æquales, etiam per 3.lib.6. ut MD ad DC ita MH ad HC: e&longs;t igitur MH minor quàm HC, major tamen quàm HL, quia &longs;ubten&longs;a e&longs;t angulo MLH obtu&longs;o, ut pote infra ba-&longs;im I&longs;o&longs;celis MDL. Atqui ex hypothe&longs;i anguli MDL, HDG &longs;unt æquales; ergo I&longs;o&longs;celium anguli infra ba&longs;es, hoc e&longs;t MLH, HGC &longs;unt æquales: angulus autem externus MHL major e&longs;t interno HCD, hoc e&longs;t HCG, per 16.lib.1. igitur reliquus HML minor e&longs;t reliquo CHG. Itaque in duobus triangulis, angulis CGH, HLM ex hypothe&longs;i o&longs;ten&longs;is æqualibus &longs;ub­tenditur illi quidem majus latus CH, huic verò minus HM, & angulis inæqualibus CHG majori, HML minori æquale latus CG, HL: id quod omninò ab&longs;urdum e&longs;&longs;e con&longs;tat ex doctrinâ & Canone Sinuum; &longs;ubten&longs;æ &longs;iquidem inæquales an­gulorum æqualium &longs;unt in circulis inæqualibus, major in majori circulo, minor in minori, in quibus utique fieri non pote&longs;t, ut angulorum inæqualium &longs;ubten&longs;æ &longs;int æquales. Non igitur fieri pote&longs;t ut factá &longs;ecunda tractione HL æquali priori CG, angu­lus MDH æqualis &longs;it angulo HDC; alioquin triangulum HLM (cujus ba&longs;is HM ex hypothe&longs;i arguitur minor ba&longs;e CH, quæ tamen &longs;unt angulis ad G & L æqualibus &longs;ubten&longs;æ) e&longs;&longs;et in circulo minore, quàm &longs;it circulus, in quo e&longs;&longs;et triangu­lum CGH; in circulo autem minore, angulo minori HML &longs;ubten&longs;a HL e&longs;&longs;et æqualis ip&longs;i CG &longs;ubten&longs;æ angulo majori CHG in circulo majore.

Quod &longs;i dicatur angulus MDH minor, quàm HDC, ergo angulus MLH infra ba&longs;im minor e&longs;t angulo HGC infra ba­&longs;im: atqui angulus MHL externus major e&longs;t interno HCG; igitur reliquus angulus LMH vel e&longs;t æqualis angulo GHC, vel illo minor, vel illo major. Sit æqualis: quoniam æqualibus lineis CG, HL &longs;ubtenduntur, &longs;unt in circulis æqualibus; ergo cùm angulus MHL major &longs;it angulo HCG, etiam oppo&longs;itum latus ML majus e&longs;t quàm HG: ergo I&longs;o&longs;celes MDL habens angulum minorem &longs;ub brevioribu lateribus habet majorem ba&longs;im, & I&longs;o&longs;celes HDG habens angulum majorem &longs;ub late­ribus longioribus habet breviorem ba&longs;im; id quod e&longs;t manife&longs;tè ab­&longs;urdum, ut patet ex 24. & 25.lib.1.Fieri igitur non pote&longs;t, ut anguli LMH, GHC &longs;int æquales, &longs;i MDH minor e&longs;t quàm HDC.

Quandoquidem igitur LMH, GHC non &longs;unt æquales, dica­tur angulus LMH minor quàm GHC, & quia æqualibus li­neis HL, CG &longs;ubtenduntur, triangulum HLM e&longs;t in circulo majore, triangulum verò CHG in minore. Cum autem angu-lus MHL, ex &longs;æpiùs dictis, &longs;it major quàm HCG, etiam &longs;ub­ten&longs;a illius, ut potè in circulo majori, &longs;cilicet ML major e&longs;t quàm HG &longs;ubten&longs;a anguli minoris in circulo minori: atque hinc idem quod priùs, &longs;equitur ab&longs;urdum angulum verticalem MDL, ex hypothe&longs;i minorem, & brevioribus lateribus com­prehen&longs;um ba&longs;im habere majorem, quàm &longs;it ba&longs;is anguli verti­calis HDG majoris &longs;ub lateribus longioribus.

Sed neque dici pote&longs;t angulus HML major quàm CHG; quia, &longs;i MDL minor e&longs;t quàm HDG, angulus DML ad ba­&longs;im I&longs;o&longs;celis major e&longs;t quàm DHG pariter ad ba&longs;im; ergo &longs;i DML majori addatur major HML, & DHG minori adda­tur minor CHG, erit totus DMH major toto angulo DHC, internus &longs;cilicet major externo, contra 16.lib.1. Si igitur an­gulus HML comparatus cum angulo CHG non pote&longs;t e&longs;&longs;e æqualis, neque minor, neque major, factâ hypothe&longs;i anguli MDL minoris quàm HDC, nece&longs;&longs;ariâ con&longs;ecutione confici­tur angulum MDL non e&longs;&longs;e minorem angulo HDG.

Cum itaque angulus MDL neque æqualis, neque minor &longs;it angulo HDG, &longs;equitur quod &longs;it major: igitur & angulus in­fra ba&longs;im MLH major e&longs;t angulo HGC; item angulus MHL major e&longs;t quàm HCG; ergo HML reliquus minor e&longs;t reliquo CHG: at i&longs;tis æquales lineæ HL, CG &longs;ubtenduntur, igitur triangulum HML e&longs;t in majore circulo, ac proinde angulo MLH majori, quàm CGH, etiam majus latus &longs;ubtenditur: quapropter MH, hoc e&longs;t SN, illi parallela & æqualis, major e&longs;t quàm CH, hoc e&longs;t RS: atque adeò ad majorem altitudi­nem elevatur per SN, quàm per RS factâ æquali tractione, &longs;eu æquali motu potentiæ trahentis. Ex quo & manife&longs;tum e&longs;t pro majori obliquitate & rece&longs;&longs;u tractionis à paralleli&longs;mo cum pla­no inclinato etiam trahenti difficultatem augeri.

Facilè ex dictis colliges, quanto laboris compendio Romæ altioribus rotis in&longs;truantur birota (antiquis Ci&longs;ia dicebantur) adeò ut unicus equus temoni applicitus, illumque &longs;ubjecto pla­no proximè parallelum &longs;ervans, dum clivum a&longs;cendit, ingentia pondera trahat, quibus &longs;anè par non e&longs;&longs;et, &longs;i rotarum axis mi­nùs à &longs;ubjecto plano di&longs;taret, & equitractio e&longs;&longs;et obliqua &longs;ur­&longs;um: quamvis, ut aliàs &longs;uo loco explicabitur, ip&longs;a rotarum am­plitudo plurimum conferat. Similiter in navium tractione, quæ adver&longs;o flumine deducuntur fune ab&longs;idi mali conjuncto, ali­quid juvare funis longitudinem, ut &longs;cilicet minùs obliqua &longs;it tractio, ex dictis confirmatur: quamvis enim tractiones in plano inclinato con&longs;ideraverimus, ut gravium elevationem expende­remus, aliquid etiam facit obliquitas tractionis in plano horizon­tali, cuju&longs;modi e&longs;t aqua, cui navis innatat; pars &longs;iquidem de­mer&longs;a ob&longs;tantem undam repellere debet; nec planè inutile e&longs;t, &longs;ecundùm quam lineam dirigatur motus potentiæ trahentis, vi cujus impedimentum &longs;uperandum e&longs;t.

Hactenus nobis de tractione &longs;ermo fuit, quæ motum inferens non ni&longs;i &longs;patiis, per quæ motus e&longs;t, determinari potuit. Quo­niam verò in obliquis tractionibus non eandem &longs;emper analo­giam &longs;ervari, quæ in parallelâ tractione eadem perpetuò e&longs;t, de­prehendimus, inquirendum &longs;upere&longs;t, quæ demum Ratio mo­mentorum &longs;it pro &longs;ingulis obliquitatibus, ut con&longs;tet, quibus vi­ribus retineri po&longs;&longs;it, ne in proclive labatur pondus, etiam&longs;i vires ad illud ulteriùs elevandum non &longs;uppetant. Quamquam autem pondera qua&longs;i molis expertia unico puncto expre&longs;&longs;imus in plano ip&longs;o inclinato, ut in 1.fig.hujus cap. re tamen verâ centrum gra­vitatis attendendum e&longs;t, ut in 2. &longs;chemate, quod utique di&longs;tat à plano, cui corpus grave incumbit: hujus verò di&longs;tantiam nulla certior men&longs;ura definit, quàm linea ex eo cadens in &longs;ubjectum planum ad angulos rectos, hæc quippe omnium brevi&longs;&longs;ima e&longs;t.

Sit igitur planum inclinatum AB, cui impo&longs;itus globus centrum ha­bet gravitatis C, & contingit pla­num in D; ac propterea etiam, quæ à centro ad contactum ducitur recta CD, di&longs;tantiam determinat, cum &longs;it plano perpendicularis ex 18.lib.3. Jam recta CE parallela plano ducatur, & &longs;it linea &longs;u&longs;pen­&longs;ionis, quam claritatis gratiâ paral­lelam vocemus: & per D punctum, in quod cadit linea di&longs;tantiæ cen­tri gravitatis tran&longs;eat perpendicu­laris horizonti linea FD quæ in G &longs;ecat lineam CE. Con&longs;tat trian-gulum DGC &longs;imile e&longs;&longs;e triangulo BAS: quia enim GD pa­rallela e&longs;t lineæ AS pariter perpendiculari ad horizontem, an­guli SAB, ADG alterni æquales &longs;unt per 27.lib.1. Et quo­niam angulus CDA ex con&longs;tructione e&longs;t rectus, complemen­tum CDG æquale e&longs;t angulo complementi ABS; anguli verò DCG, BSA &longs;unt recti, hic quidem ex hypothe&longs;i, ille autem propter linearum CE, DA paralleli&longs;mum: igitur reliquus CGD reliquo BAS æqualis e&longs;t; ac proptereà per 4. lib. 6. ut BA ad AS, ita DG ad GC. Quoniam itaque, &longs;i pondus in plano inclinato ad pondus in perpendiculari &longs;it ut inclinata BA ad perpendicularem AS, eorum momenta æqualia &longs;unt, & æquiponderant, etiam globus æqualia ad de&longs;cendendum habet momenta, ac potentia habeat vires ad retinendum in parallelâ EC, &longs;i globi gravitas ad potentiam retinendum &longs;it ut DG ad GC. Verum quidem e&longs;t globum non per lineam FD, &longs;ed per CT à centro gravitatis perpendicularem horizonti deor&longs;um ni­ti: Sed quia CT ip&longs;i FD parallela e&longs;t, triangulum CTD triangulo DGC &longs;imile e&longs;t & æquale; atque adeò parùm in­tere&longs;t, utrùm lineis DG, GC, an verò lineis CT, TD eadem Ratio exponatur.

Sed jam retineatur globus per rectam CH; utique perinde &longs;e­cundùm eam directionem &longs;e habet, atque &longs;i e&longs;&longs;et planum HCK; globus enim &longs;u&longs;tinetur per lineam DC, & retinetur ex H, ac proinde &longs;ecundùm rectam HCK conatur deor&longs;um co &longs;itu: quam­quam &longs;ubjecti plani inclinatio ob&longs;taret, ne &longs;ecundùm rectam HCK procederet, &longs;i &longs;ibi dimitteretur, & alia atque alia plana con&longs;tituerentur. Planum itaque illud HC declinat à perpen­diculari, cum quâ con&longs;tituit angulum CID æqualem externo KCT propter paralleli&longs;mum perpendicularium FD, CT per 27. lib. 1. qui utique CID minor e&longs;t externo CGD per 16. lib. 1. & quidem differentia anguli ICG per 32.lib.1. Fiat ergo angulus BAP æqualis angulo CIG; quia BAS o&longs;ten&longs;us e&longs;t æqualis ip&longs;i CGD, remanet PAS æqualis angulo ICG. Quare BPA externus æqualis e&longs;t duobus internis, &longs;cilicet recto PSA, & acuto SAP, per 32.lib.1. igitur idem angulus BPA æqualis e&longs;t toti angulo DCI. Sunt itaque æquiangula & &longs;imi­lia duo triangula BAP & DIC, atque per 4.lib.6. ut BA ad AP, ita DI ad IC. Atqui pondera &longs;uper BA & AP, quæ &longs;int ut BA ad AP, æquiponderant ex dictis cap. 13. ergo etiam æqualium momentorum e&longs;t globus, & potentia retinens per HC, &longs;i globus ad potentiam &longs;it ut DI ad IC, hoc e&longs;t ut CN ad ND, &longs;i ex D intelligatur exire DN parallela ip&longs;i HC.

Eâdem ratione &longs;i linea obliqua, per quam globus retinetur, &longs;it infra parallelam CE, ut &longs;i &longs;it CX, o&longs;tendetur globi gravita­tem ad potentiam retinentem e&longs;&longs;e ut DQ ad QC, e&longs;t enim qua&longs;i planum inclinatum faciens cum perpendiculari angulum DQC majorem interno DGC, hoc e&longs;t majorem angulo BAS illi æquali. Fiat igitur angulo DQC æqualis angulus BAY: & quia ABY æqualis e&longs;t angulo CDQ, ut &longs;uperiùs dictum e&longs;t, triangula BAY, DQC &longs;unt æquiangula & &longs;imilia, ac per 4.lib.6. ut BA ad AX, ita DQ ad QC: ergo quia pondera &longs;u­per BA, & AY, quæ &longs;int in Ratione BA ad AY, æquiponde­rant, etiam globi & potentiæ retinentis momenta æqualia &longs;unt, &longs;i fuerint ut DQ ad QC.

Hic autem tria ob&longs;ervanda occurrunt. Primum e&longs;t, quòd Rationes prædictæ momentorum potentiæ retinentis compara­tæ ad pondus idem, quamvis pro diversâ obliquitate aliis atque aliis lineis explicentur DQ ad QC, & DG ad GC, DI ad IC, omnes tamen exponuntur comparatè ad eandem BA in triangulo BAY; in quo ip&longs;æ quoque inter &longs;e invicem compara­ri po&longs;&longs;unt. Secundum e&longs;t, quòd &longs;i obliquitas tàm &longs;upra, quàm infra parallelam CE æqualis &longs;it, hoc e&longs;t angulus ICG æqualis &longs;it angulo GCQ, momenta potentiæ retinentis in H & X æqualia &longs;unt; inter &longs;e &longs;iquidem &longs;unt ut AP, & AY, quæ lineæ æquales &longs;unt; nam anguli PAS, YAS æquales &longs;unt ex hypo­the&longs;i, & con&longs;tructione, anguli autem ad S &longs;unt recti & latus AS e&longs;t utrique triangulo commune; ergo etiam per 26.lib.1.la­tera AP & AY æqualia &longs;unt. Tertium e&longs;t, quòd in lineá CE parallelâ minus virium exigitur ad retinendum globum, quàm in cæteris: nam & linea AS vires potentiæ repræ&longs;entans om­nium minima e&longs;t, utpote perpendicularis.

Ex his & illud colligitur, quod &longs;i linea, &longs;ecundùm quam pondus retinetur in plano inclinato, &longs;it parallela horizonti, eadem e&longs;t philo&longs;ophandi methodus. Si enim &longs;uper plano in­clinato AB &longs;it pondus tangens in C, cujus gravitatis centrum &longs;it D, & linea retentionis DE horizonti parallela, ducatur

CF perpendicularis horizonti; & Ratio ponderis ad vires retinentes erunt ut CF ad FD. Fiat enim angulus BAH æqua­lis angulo CFD, qui utique e&longs;t rectus, cum DE ex hypothe&longs;i &longs;it horizonti pa­rallela, FC verò perpendicularis: ergo &longs;uper AB, AH æquiponderant pondera, quæ &longs;int ut AB ad AH; paria igitur &longs;unt momenta, &longs;i pondus ad vires potentiæ re­tinentis in eâdem Ratione &longs;it ut AB ad AH, hoc e&longs;t ut CF ad FD. Quia enim BAH angulus e&longs;t rectus per 8.lib.6. e&longs;t ut BA ad AH, ita BG ad GA; e&longs;t autem BG ad GA ut CF ad FD; quia nimirum FC perpendicularis horizonti e&longs;t paralle­la ip&longs;i AG, & anguli BAG, FCA alterni &longs;unt æquales per 27.lib.1. DCA verò e&longs;t rectus ex hypothe&longs;i; igitur & DCF complementum recti æquale e&longs;t angulo ABG: utrumque triangulum e&longs;t rectangulum; ergo ut BG ad GA, ita CF ad FD.

Hinc apparet fieri po&longs;&longs;e, ut ad retinendum pondus in tali &longs;i­tu aliquando plus virium requiratur, quàm ad &longs;u&longs;tinendum il­lud in perpendiculari; quando videlicet ex inclinatione plani AB con&longs;equitur lineam CF minorem e&longs;&longs;e quàm FD: immò cre&longs;cit retinendi difficultas, &longs;i adhuc retentio fiat per lineam inferiorem horizontali DE, quæ cum perpendiculari CF con­&longs;tituat angulum DIC obtu&longs;um; cum enim cre&longs;ceret linea DI &longs;upra DF, & IC decre&longs;ceret infra FC, e&longs;&longs;et minor Ratio pon­deris in perpendiculo ad potentiam obliquè retinentem, quæ proinde major e&longs;&longs;e deberet, ut fieret momentorum æqua­litas.

Concipe autem &longs;ublatum triangulum totum BAH, & DC e&longs;&longs;e columnam, quæ in eodem &longs;itu inclinata retineri debeat: jam &longs;atis con&longs;tat ex dictis, quâ ratione di&longs;poni oporteat funes, ut qui funium extremitates tenent, minus laboris impendant. Non e&longs;t tamen eadem funis retinentis, & fulcri &longs;u&longs;tentantis ratio: in &longs;upponendis enim fulcris illud poti&longs;&longs;imùm attenditur, quòd fulcrum ip&longs;um integrum permaneat, citrà &longs;ci&longs;&longs;ionis aut fractionis periculum; id quod habetur, quò magis perpendicu­lari ad horizontem &longs;itui proximum collocatur; parùm &longs;cilicet intere&longs;t, quanto conatu &longs;ubjectam tellurem urgeat modò certi &longs;imus de fulcri ip&longs;ius firmitate. Cæterùm &longs;i tu ip&longs;e fu&longs;tem manu tenens cogaris inclinatam columnam &longs;u&longs;tinere, punctum autem &longs;u&longs;tentationis, cui fulcrum applicatur, magis à &longs;ub­jecto plano di&longs;tet, vel &longs;altem non minùs, quàm centrum gra­vitatis columnæ, experieris minori conatu opus e&longs;&longs;e, &longs;i ful­crum axi columnæ perpendiculare &longs;it, qui &longs;itus re&longs;pondet re­tentioni parallelæ plano inclinato, majorem verò adhiben­dum e&longs;&longs;e conatum, &longs;i fulcrum cum eodem axe acutum aut ob­tu&longs;um angulum con&longs;tituat; id quod obliquis elevationibus re&longs;pondet.

Quòd &longs;i infra centrum gravitatis applicetur fulcrum, jam con&longs;tat hoc ita e&longs;&longs;e collocandum, ut ei idem centrum im­mineat, alioquin aut columna corruet, aut multis viri­bus tibi contendendum erit, ut illam &longs;u&longs;tentes à lap&longs;u; &longs;i tamen ea &longs;it complexio tùm inclinationis, tùm obicis co­lumnæ pedem retinentis, ne excurrat, aut elevetur, tùm po­&longs;itionis fulcri, ut aliquatenus &longs;u&longs;tineri columna po&longs;&longs;it, ne pror­sùs ruat.

Sed quoniam hîc columnæ mentio incidit, præ&longs;tat ele­vationes corporum, quæ non tota elevantur, &longs;ed eorum altera extremitas &longs;ubjecto alicui fulcro aut plano innititur, altera elevatur aut &longs;u&longs;penditur, con&longs;iderare: neque enim hîc reputanda &longs;unt momenta gravitatis perinde, ac &longs;i totum cor­pus elevaretur aut &longs;u&longs;penderetur, quemadmodum paulò an­te dicebatur; immò verè longè minora &longs;unt pro ratione di&longs;tantiæ à centro gravitatis, ut ex inferiùs dicendis, ubi de æquilibrio, atque de vecte &longs;ermo erit, con&longs;tabit. Cavendum autem plurimum e&longs;t ab æquivocationibus, quæ obrepere po&longs;&longs;unt, ni&longs;i animum advertas ad gravitatem, &longs;ivè per totam longitudinem, quæ movetur, aut ad motum incitari pote&longs;t, diffu&longs;am, &longs;ivè qua&longs;i in unum punctum ibi collectam, ubi ele­vans applicatur, ut in vecte, aut librâ; hinc enim non mo­dica momentorum inæqualitas oritur. Nam &longs;i puncto appli­cationis re&longs;pondeat centrum gravitatis, multò majores ad elevandum, aut &longs;u&longs;pendendum corpus requiruntur vires, quàm &longs;i centrum gravitatis à puncto applicationis aliquo in­tervallo &longs;ejungatur.

Hinc &longs;i &longs;it pri&longs;ma AB ho­rizontaliter collocatum, eju&longs;­que extremitas A innitatur apici pyramidis, altera verò extremitas B &longs;u&longs;pendatur per­pendiculari funiculo CB, vel &longs;u&longs;tentetur &longs;uppo&longs;ito ad per­pendiculum fulcro DB, æqua­liter res &longs;e habet, & pares requiruntur vires tam in &longs;u&longs;penden­te CB, quàm in &longs;u&longs;tentante DB: hæ tamen vires non pares e&longs;&longs;e debent toti ponderi pri&longs;matis; &longs;ed quia centrum gravita­tis E ab utroque extremo æqualiter di&longs;tare &longs;upponitur, &longs;e­mi&longs;&longs;is tantùm gravitatis percipitur in B. Quod &longs;i in codem horizontali &longs;itu retineatur pri&longs;ma &longs;ivè à &longs;u&longs;pendente obliquo IB, &longs;ivè ab obliquo &longs;u&longs;tentante OB, utique retinentis, aut &longs;u&longs;tentantis vires æquipollere debent viribus retinentis aut &longs;u&longs;tentantis ad perpendiculum CB aut DB. Quemadmo­dum igitur pondera illa &longs;uper BO & BD æquiponderant, quæ &longs;unt ut BO ad BD, ita vires, quæ &longs;ecundùm ea&longs;dem lineas ac directiones æqualem effectum præ&longs;tare debent; in eâdem Ratione BO ad BD e&longs;&longs;e oportet: Vires ergo retinen­tis BI obliqui ad vires retinentis CB ad perpendiculum &longs;unt ut BO ad BD, hoc e&longs;t, ductâ parallelâ CI, ut IB ad CB, propter triangulorum OBD, CBI &longs;imilitudinem.

Ut autem non hîc perperam nos philo&longs;ophari innote&longs;cat, finge &longs;ublatam ex A pyramidem, & con&longs;titutam in G ita, ut ex B ad perpendiculum dependeat pondus aliquod æqui­librium efficiens cum pri&longs;mate: quo perpendiculari pondere &longs;ublato, ut pri&longs;ma horizontale permaneat, certum e&longs;t &longs;uper plano inclinato BO requiri pondus, quod ad pondus per­pendiculare ex BD &longs;it ut BO ad BD: igitur &longs;i loco pon­deris applicentur &longs;ecundùm eandem rectam lineam BO vires alicujus viventis, à quo retineatur pri&longs;ma in eodem &longs;itu ho­rizontali, &longs;atis apparet conatum debere e&longs;&longs;e ut BO ad cona­tum, qui &longs;ecundùm perpendicularem requireretur ut BD. Sicut itaque conatus deor&longs;um trahens, cum fulcrum e&longs;t in G citrà centrum gravitatis E, ex inclinatione lineæ, &longs;ecun­dùm quam fit, de&longs;umitur, ita etiam conatus &longs;u&longs;pendens IB, aut &longs;ur&longs;um urgens OB, cum fulcrum e&longs;t in A ultrà centrum gravitatis E, de&longs;umendus e&longs;t pariter ex inclinatione lineæ, &longs;e­cundùm quam applicatur pri&longs;mati, comparatè ad conatum per­pendicularem CB, vel DB, habita &longs;emper ratione di&longs;tantiæ fulcri à centro gravitatis.

Ne quid verò dubitationis

&longs;uper&longs;it, utrum OB deor&longs;um, & IB &longs;ur&longs;um trahentium pa­res &longs;int vires &longs;ecundùm ean­dem rectam lineam OI, &longs;int rotulæ duæ H & F circa &longs;uum axem ver&longs;atiles infixæ extre­mitatibus regulæ, aut tigilli, & ex funiculo rotularum ca­vitatibus in&longs;erto dependeant æqualia pondera L & G. Hæc pondera &longs;ibi vici&longs;&longs;im æquipon­derare manife&longs;tum e&longs;t, quem­cumque tandem &longs;itum &longs;ivè perpendicularem, &longs;ivè incli­natum, habeat regula, aut ti­gillus, cui rotulæ infixæ &longs;unt. Sit libræ jugum AB æqualiter in E divi&longs;um, circa quod punctum &longs;tabile moveri queat, & in A adnectatur funiculo HF: ex B autem dependeat pondus D æquale ponderi G, &longs;ed ita obliquè di&longs;po&longs;itum, ut linea BO parallela &longs;it lineæ AF. Submove pondus L, remanent G & D, quorum neutrum prævalere pote&longs;t; &longs;unt enim æqualia inter &longs;e, & per lineas &longs;imiliter inclinatas AF, BO agunt. Re­pone pondus L, & amove pondus G, item removeatur pon­dus D, & &longs;ur&longs;um ponatur æquale C; aio libræ jugum AB adhuc retinere eumdem &longs;itum; quia &longs;cilicet pondera C & D vici&longs;&longs;im æquiponderabant, &longs;icut etiam G & L: igitur quantum virium habebat pondus D ad æquiponderandum ip&longs;i G, tan­tumdem virium habet pondus C ad æquiponderandum ponde­ri L, hoc e&longs;t eidem ponderi G. Sivè igitur in &longs;uperiori &longs;che­mate con&longs;iderentur vires deor&longs;um trahentes aut &longs;u&longs;tentantes OB, &longs;ive retinentes IB, perinde e&longs;t, & æqualium momento­rum cen&longs;endæ &longs;unt.

Non jam horizontale &longs;it pri&longs;ma AB, &longs;ed inclinatum, & puncto A &longs;tabili innixum: momenta ad de&longs;cendendum, ac proinde repugnantia ad a&longs;cendendum, ut &longs;uperiùs in­nuimus cap.14; æ&longs;timanda &longs;unt in plano DC inclinato, quod cum AB angulos facit rectos, & cum horizonte AE concurrit in puncto E. Ducatur per B perpendicularis ad ho­rizontem FH, & ex H ad BE perpendicularis HO. Momen­ta gravitatis pri&longs;matis in perpendiculari ad momenta eju&longs;dem in inclinatà &longs;unt reciprocè ut inclinata EB ad perpendicula­rem BH, hoc e&longs;t per 8.lib.6. ut HB ad BO, &longs;ive (ductâ ex D &longs;uper DB inclinatam perpendiculari DG &longs;ecante rectam HF in F) ut BF ad BD, propter &longs;imilitudinem triangulorum OBH, DBF. Vires ergo retinentes in D ad vires retinentes in F &longs;unt ut DB ad BF.

Retineatur pri&longs;ma &longs;ecundùm obliquam GB, quæ producta u&longs;que ad Horizontalem concurrat in L. Iterum ex L ad DE cadat ad angulos rectos LC, quæ perpendicularem FH &longs;ecabit in I: e&longs;t autem IC parallela ip&longs;i HO; ac propterea per 4.lib.6. ut HB ad BO, ita IB ad BC, & per 11.lib.5. ut IB ad BC, ita BF ad BD. Ad retinendum igitur pri&longs;ma in eodem &longs;itu in­clinationis BAE per obliquam GB, vires æquipollentes viri­bus retinentibus in perpendiculari FB e&longs;&longs;e oportet ut BL ad BI, quemadmodum retinentes per rectam DB &longs;unt ut BC.

Quare datâ corporis inclinatione, cujus gravitas retinenda e&longs;t in eodem &longs;itu, &longs;umatur eju&longs;dem axis tran&longs;iens per gravitatis centrum, & ad axis extremitatem mobilem ducatur ip&longs;i axi per­pendicularis DB, in quâ a&longs;&longs;umpto quolibet puncto D, ducatur prædicto axi parallela DG, quæ &longs;ecans lineas qua&longs;libet obli­quas, & perpendicularem ad Horizontem, dabit omnium obli­quarum &longs;u&longs;pen&longs;ionum Rationem: Sic recta DG &longs;ecans perpen­dicularem FB & obliquam GB determinat Rationem virium in utrâque &longs;u&longs;pen&longs;ione, ut &longs;cilicet &longs;int in Ratione BF ad BG, & &longs;ic de reliquis.

Quòd &longs;i in gradibus data &longs;it inclinatio pri&longs;matis, & funiculi oblique &longs;u&longs;pendenti declinatio a perpendiculo, &longs;tatim ex tabu­lis Sinuum, aut etiam Secantium, apparebit Ratio quæ&longs;ita li­nearum: angulus enim, quem perpendicularis ad axem facit cum perpendiculari ad Horizontem, æqualis e&longs;t angulo incli­nationis pri&longs;inatis; angulo &longs;iquidem BAE inclinationis pri&longs;ma­tis, æqualis e&longs;t angulus EBH per 8.lib.6. ac proptereà etiam ex 15.lib.1. qui illi e&longs;t ad verticem DBF. Hinc &longs;i inclinatio­nis angulus &longs;it gr. 36. DB ad BF erit ut Radius ad Secantem gr. 36. vel ut Sinus gr.54. complementi gr.36. ad Radium. At angulus, quem facit linea obliquæ &longs;u&longs;pen&longs;ionis cum perpendi­culari ad horizontem tran&longs;eunte per pri&longs;matis punctum; in quo &longs;u&longs;penditur, e&longs;t æqualis angulo, quem eadem &longs;u&longs;pen&longs;ionis li­nea facit cum perpendiculo tran&longs;eunte per aliud extremum eju&longs;dem lineæ &longs;u&longs;pen&longs;ionis, cui applicatur potentia retinens: duæ enim perpendiculares prædictæ &longs;unt inter &longs;e parallelæ, & linea &longs;u&longs;pen&longs;ionis in eas incidens alternos angulos facit æquales per 27.lib.1. Si igitur GB à &longs;uo perpendiculo, quod ex G in horizontem cadat, declinat gr.25. etiam FBG e&longs;t gr.25. To­tus igitur angulus DBG e&longs;t aggregatum anguli inclinationis pri&longs;matis, & anguli declinationis funiculi &longs;u&longs;pendentis: igitur DBG e&longs;t gr.61, & po&longs;itâ DB ut Radio, erit BG Secans gr.61. Vel &longs;i comparanda &longs;it BG cum BF, qui angulus GFB ex­ternus per 32.lib.1. æqualis e&longs;t duobus internis oppo&longs;itis tran­guli DBF, erit GFB gr.126; at FBG e&longs;t gr.25, igitur FGB e&longs;t gr.29. Quare BF ad BG e&longs;t ut Sinus gr. 29. ad Sinum gr.126, hoc e&longs;t &longs;upplementi gr.54. Apparet ex his primò minimas vires exerceri, &longs;i linea reten­tionis cadat ad perpendiculum in axem corporis elevati cum in­clinatione; quia &longs;cilicet cum in D &longs;it angulus rectus, recta BD e&longs;t omnium linearum ex B puncto excuntium, & in rectam DG cadentium minima: quò autem major fuerit obliquitas, eò etiam majores vires requiri, quia longiores &longs;unt Secantes angulorum majorum in B po&longs;ito Radio BD.

Secundò fieri pote&longs;t, ut pare: vires requirantur, &longs;i linea re­tentionis faciat cùm axe corporis elevati angulum acutum, ac &longs;i faciat cùm eodem angulum obtu&longs;um, ut &longs;i fuerit recta MB; ip&longs;a enim pariter opponitur angulo recto BDM, ac proinde eò major e&longs;t quàm recta BD, quò fuerit major angulus MBD, qui pote&longs;t e&longs;&longs;e æqualis angulo DBF, vel DBG; quo ca&longs;u etiam ip&longs;a BM æqualis erit ip&longs;i BF aut BG. Ex quo ulteriàs &longs;equitur, &longs;i à retinente obliquè fiat tractio elevando magis ac magis pri&longs;ma &longs;ic inclinatum, mutari &longs;ubinde momenta: hoc ta­men intercedit di&longs;crimen, quod trahentis linea initio applicata, ut angulum faciat acutum cum axe pri&longs;matis, in ipsâ tractione &longs;emper majorem facit cum ip&longs;o axe angulum, donec veniat ad angulum rectum con&longs;tituendum, ut &longs;i MB traheretur, donec coincidat cùm DB, quæ pariter moveri intelligatur: contrà verò trahentis linea applicata, ut cum axe faciat angulum ob­tu&longs;um, in ipsâ tractione magis adhuc obtu&longs;um angulum con&longs;ti­tuit, donec tractionis linea (&longs;i tamen fieri id po&longs;&longs;it) in unam rectam lineam cum axe pri&longs;matis conveniat. Quare in primâ illâ tractione minuitur conatus, in hac &longs;ecunda augetur.

MECHANICORUMLIBER SECUNDUS.

De cau&longs;is motus Machinalis.

INNOTUIT, opinor, quantum ad præ&longs;ens in&longs;titu­tum &longs;atis e&longs;&longs;e po&longs;&longs;it, centrum gravitatis ex iis, quæ libro &longs;uperiore dicta &longs;unt: nunc propiùs ad ip&longs;am machinalem &longs;cientiam accedendum, quam Mecha­nicam dicimus. Hæc Geometriæ &longs;ubjicitur; neque enim, ut illa, puram corporum quantitatem moli&longs;que exten­&longs;ionem ab&longs;tractè con&longs;iderat, &longs;ed quatenus gravitati illigatam aut levitati; nihil tamen &longs;olicita de ipsâ corporum materie, au­reáne &longs;it, an lapidea. Quamvis autem ea quoque Statices pars, quam Hydro&longs;taticen indigitamus, &longs;e pariter in corporum gra­vitate con&longs;iderandâ exerceat, aliam tamen &longs;ibi contemplatio­nem a&longs;&longs;umit; motum &longs;iquidem corporum &longs;ingulorum naturæ congruentem, pro humorum, in quos incurrunt, diver&longs;itate, poti&longs;&longs;imùm &longs;peculatur: Mechanice verò eatenus &longs;olùm ingeni­tam corporibus propen&longs;ionem in motum aut quietem explorat, ut earum facultati per&longs;pectæ vim po&longs;&longs;it opportunâ in&longs;trumento­rum machinatione inferre. Quapropter ut certâ methodo ma­chinas oneribus movendis pares con&longs;truere valeamus, motus machinalis cau&longs;as antè cognitas habere nece&longs;&longs;e e&longs;t, quàm ma­chinas ip&longs;as aggrediamur. His porrò jactis fundamentis ope­ro&longs;um non erit inædificare, & machinarum &longs;ingularum vires, &longs;ivè &longs;implices illæ &longs;int, &longs;ivè compo&longs;itæ, exponere: adeò ut iis ritè intellectis, quæ hoc &longs;ecundo libro di&longs;putabuntur, vix quie­quam in reliquo opere &longs;uper&longs;it difficultatis.

CAPUT I.

Quem ad finem Machinæ in&longs;truantur.

FInis, quò demum unaquæque actio refertur, primus animo concipitur, præ&longs;tituiturque, & idonea ad agendum &longs;ub&longs;i­dia, quæ deligenda &longs;unt, moderatur. Hinc ille primus nobis in hâc contemplatione occurrit; quem &longs;cilicet ad finem ma­chinæ in&longs;tituantur, in&longs;truantúrque, con&longs;iderandum; ut ad hanc qua&longs;i regulam cæteræ cau&longs;æ dirigantur, & formentur. Fortè dixerit qui&longs;piam magnificè, eo con&longs;ilio machinas à no­bis excogitatas, ut naturam arte vincamus; quemadmodum enim &longs;cribit Antipho Poeta apud Ari&longs;totelem in quæ&longs;t.Mechan. &longs;ub initium, te/xnh| kratou=men, w)_n fu/s nikw/meqa. Sed hic plani&longs;­&longs;imè philo&longs;ophandi locus e&longs;t, non gloriandi in&longs;olentiùs. Quare fatendum e&longs;t apertè, adhiberi machinas in &longs;ub&longs;idium infirmi­tatis; ut quod virium imbecillitas onus loco movere, aut omni­nò, aut ni&longs;i ægerrimè &longs;ola nequiret, illud demum facilè, quò libuerit, aut trahat, aut impellat, aut etiam expellat quantum­vis reluctans, &longs;i machina accedat.

Dupliciter autem in&longs;ita corporibus gravitas ob&longs;i&longs;tit moventi, &longs;i ab alio in alium locum transferenda fuerit: di&longs;paribus enim momentis mora infertur motui, &longs;i hic fluido in corpore ac &longs;e­quaci, puta in aëre aut aquâ, perficiatur, ac &longs;i &longs;uprà &longs;olidam con&longs;i&longs;tentemque planitiem raptetur moles, &longs;ive Horizonti pa­rallela jaceat planities, &longs;ive molli aut arduâ inclinatione eriga­tur in clivum. Et quidem &longs;i &longs;olidum in corpus non incumbat onus, &longs;ed in aëre &longs;u&longs;pen&longs;um pendeat, ac &longs;ur&longs;um trahere opor­teat, certos ad calculos revocari gravitatis momenta poterunt, quibus machina proportione re&longs;pondeat: nam quamvis aër aëri præ&longs;tet tenuitate, non ea tamen e&longs;t in levitatibus differentia, ut hinc in gravium corporum momentis di&longs;&longs;imilitudo notabilis oriatur. Quare &longs;icut laberetur turpiter, qui machinam &longs;axo ab imo mari ad &longs;ummam &longs;uperficiem elevando parem in&longs;trueret, &longs;i nullâ factâ virium acce&longs;&longs;ione illud in aërem extrahi po&longs;&longs;e &longs;ibi per&longs;uaderet; ita nimis exiguè & exiliter ad calculos revocaret aërem, qui pro di&longs;pari ejus levitate modum machinæ &longs;tatueret; in materiâ etenim, ex quâ machina componitur, nullus e&longs;t huic minutæ &longs;ubtilitati locus, quæ aciem omnem fugit, ni&longs;i cum veritas in di&longs;putatione limatur. Id quod de eâ pariter gravitationis inæqualitate dictum velim, quæ ex inæquali à cen­tro gravium di&longs;tantiâ ortum habet, ut lib.1. cap. 4. di&longs;putatum e&longs;t: Quia in tantulo Spatio, in quo nos labor no&longs;ter exercet, illa momentorum exuperantia &longs;ub &longs;en&longs;um non cadit. Quo cir­ca &longs;atis &longs;upérque habemus, quòd moventis vires ac molis mo­vendæ pondus reputantes ita inter &longs;e conferamus, ut virium imbecillitas adhibitâ machinâ convale&longs;cat, & repugnanti one­ris gravitati non re&longs;i&longs;tat modò, &longs;ed & præ&longs;tare po&longs;&longs;it, nullâ aut loci aut aëris habitâ ratione.

Verùm quàm facile e&longs;t corporis gravitatem cùm ex mate­riæ &longs;pecie, tùm ex molis magnitudine inve&longs;tigare; tàm mul­tis difficultatibus impedita res e&longs;t, &longs;i examinandum &longs;it, quantùm ex mutuo corporum &longs;e contingentium tritu retardetur motus: non enim qui&longs;quis pendulum in aere majoris campanæ malleum pote&longs;t à perpendiculo dimovere, earum e&longs;t virium, ut illum pariter in terrâ jacentem propellere valeat: & decennis puer arrepto fune illigatam cymbam, modicè fluctuante &longs;alo, ad &longs;e trahit; quam vix, aut ne vix quidem, robu&longs;tioris lacerti vir dimoveat, ubi areno&longs;o vado in&longs;ederit: cum tamen eadem aut ligneæ cymbæ aut ferreo malleo gravitas innata permaneat. E&longs;t autem tùm &longs;ubjecti corporis con&longs;i&longs;tentis, tùm impo&longs;iti one­ris movendi &longs;uperficies &longs;pectanda, quatenus &longs;e contingunt: Nam &longs;i lapideum globum pondo 100 in planitie con&longs;titutum non rotare modo, &longs;ed & rectâ urgere po&longs;&longs;is, non itidem cubum pondere parem & materiâ &longs;imilem æquali facilitate urgebis; quia &longs;cilicet globus tenui&longs;&longs;imâ &longs;ui parte &longs;uppo&longs;itam planitiem contingens minus invenit impedimenti ex proximè &longs;ubjecti corporis a&longs;peritate, quæ prominulas impo&longs;iti globi particulas re­moretur; at cubus longè pluribus &longs;ui partibus plano adhæret, at­que adeò multiplicatá partium hujus in illius partes incurren­tium re&longs;i&longs;tentiâ, augeri quoque movendi difficultatem nece&longs;&longs;e e&longs;t.

Quoniam verò obtineri nequit, ut corporum &longs;e contingen­tium &longs;uperficies &longs;int continuo lævore lubricæ, earum autem a&longs;peritates anomalæ &longs;unt ac multiformes, re&longs;i&longs;tentia indè pro­veniens &longs;ub certam legem non cadit; &longs;ed quantum conjectura a&longs;&longs;equi valemus, illa potius ex antiquis experimentis æ&longs;timanda videtur, quàm mathematicis ratiocinationibus indaganda. In hoc uno nimirùm facem præferre pote&longs;t Geometria, ut &longs;i reli­qua pror&longs;us paria &longs;int, nec alia &longs;it quàm molis aut figuræ di&longs;&longs;i­militudo, quantum ex hoc capite movendi difficultas augea­tur, minuaturve, innnote&longs;cat: cæterùm plenè atque perfectè explicare, quantum re&longs;i&longs;tentiæ ex a&longs;perarum &longs;uperficierum conflictione oriatur, quis ni&longs;i temerè conetur?

Po&longs;teriori huic malo, quod &longs;uperficierum aliqua a&longs;peritas creat, occurritur, &longs;i pingui &longs;equacíque materiâ oblitæ lubri­cæ fiant: Sic Automatis, rotarum &longs;e &longs;e mutuá collabellatione mordentium conver&longs;ione, horas indicantibus velocitas conci­liatur, &longs;i quis denticulos oleo leviter perungat: &longs;ic plau&longs;trorum tarditatem, equorumque laborem, ut imminuant aurigæ, axes rotarúmque modiolos axungiâ illinunt; & cæmentarij majora &longs;axa attollentes, trochleæ orbiculis &longs;apone perfricatis, quærunt laboris compendium. Hinc Am&longs;terodami pa&longs;&longs;im ob&longs;ervatur lubricas fieri trahas cerui&longs;iæ doliis, &longs;imilíve pondere, onu&longs;tas; cum enim equus non procul abe&longs;t à ponte, in quem a&longs;cenden­dum e&longs;t, is, qui equum agit, centonem unguine delibutum currenti trahæ &longs;ub&longs;ternit, ut expre&longs;&longs;us ex centone pinguis hu­mor inficiat duo illa longiora tigna, quibus traha in&longs;i&longs;tit, ac proinde lubrica machina faciliùs raptetur per vias lateribus &longs;tratas. Sic Dio lib.50. de Augu&longs;to loquens. Audivi eum trire­mes ex mari exteriore per murum in &longs;inum tran&longs;tuli&longs;&longs;e, & loco Pa­langum, per quos ducerentur, tergoribus animalium recens cæ&longs;orum loco inunctis u&longs;um, Et Silius Ital. lib.13.v.444. Lubrica roboreis aderant &longs;ub&longs;tramina plau&longs;tris, Atque recens cæ&longs;i tergo prolap&longs;a juvenci, Æquorcem rota ducebat per gramina puppim.

Verùm nec frequens e&longs;&longs;e pote&longs;t, nec commodum, remedium hoc ex pingui liquore petitum; illud certius erit ad imminuen­dam moram ex tritu corporum ortam, quod ea &longs;e invicem quàm minimùm contingant. Quoniam verò deducendi one­ris &longs;uperficiem amplam mutare &longs;æpè nequimus, aut illud rap­tandum trahæ imponimus, quæ non ni&longs;i tigillis duobus læviga-tis &longs;ubjectam planitiem tangit; aut in plau&longs;trum injicimus, cu­jus rotæ &longs;olum calcantes dum convertuntur, axem tantum­modo terunt, compendio &longs;anè mirabili; nam dum rotæ modio­lus axem &longs;emel terit, pedes circiter viginti provehitur onus, aut demum &longs;ublato corporum mutuo tritu cylindros, vel &longs;cytalas illi &longs;ubjicimus, ut nihil noceat &longs;oli a&longs;peritas, ni&longs;i quatenus hæc cylindrorum vel &longs;cytalarum conver&longs;ionem remoratur.

Huc &longs;pectat id, quod non &longs;ine voluptate ob&longs;ervare aliouan­do contigit Bononiæ. Tres erant viri nec admodum robu&longs;ti, qui ut aliquot ingentes &longs;accos farinâ plenos in domum infer­rent, paratum habuerunt axem binis rotulis circiter &longs;e&longs;quipal­maribus in&longs;tructum; axi jungebatur cra&longs;&longs;iu&longs;culus temo &longs;acco­rum longitudinem vix &longs;uperans. Erecto &longs;acco machinulam ap­plicabant, tùm &longs;accum pariter cum temone reclinabant, & ne temoni incumbens juxtà longitudinem &longs;accus in alterutram partem inclinaretur, duo hinc & hinc retinebant pariter, ac propellebant, ut tertium arrepto temone trahentem labore le­varent: Hâc ratione alium atque alium &longs;accum tenui&longs;&longs;imo la­bore in domum importarunt; erectoque iterum temone delap­&longs;us e&longs;t ex machinulâ &longs;accus, &longs;tetitque erectus.

Ex his itaque con&longs;tat in machinâ in&longs;truendâ non &longs;olùm in­genitæ corpori movendo gravitatis rationem habendam e&longs;&longs;e; &longs;ed & plani, &longs;uper quo illud deducendum e&longs;t, jacens-ne &longs;it? an erectum? læve, an a&longs;perum? amplâ, an tenui &longs;uperficie contingat? hinc &longs;i quidem varia re&longs;i&longs;tentiæ momenta exur­gunt. Illud tamen plerumque contingit, quod &longs;i attollendo ad perpendiculum oneri par fuerit machina, illa pariter &longs;ufficiat ad onus idem &longs;uper plano horizontali, aut inclinato deducen­dum: vix enim fieri pote&longs;t (ni&longs;i &longs;umma &longs;it &longs;uperficierum &longs;e contingentium a&longs;peritas) ut quantum re&longs;i&longs;tentiæ demitur à plano &longs;u&longs;tinente, tantumdem addatur ex mutuo prominentium particularum conflictu.

Quamquam & ip&longs;a a&longs;peritas facit aliquod laboris compen­dium: nam licèt continens ac perpetuus non &longs;it motus, &longs;ed al­ternâ quiete interruptus &longs;uper arduo clivo, modico tamen co­natu prohibetur moles, ne prolap&longs;a &longs;i&longs;ipheum crect laborem; quia a&longs;pera &longs;uper&longs;icies motui ob&longs;i&longs;tens efficit ne corporis gravi­tas deor&longs;um conetur pro plani inclinatione. Satis igitur fuerit ab&longs;olutæ oneris gravitati machinam ita re&longs;pondere, ut illi ad perpendiculum &longs;u&longs;tollendo cæteroqui impares vires &longs;ufficiant: qui enim valuerit, adhibitâ machinâ, molem attollere, poterit illam pariter, eju&longs;dem machinæ ope, in plano quocunque tra­here aut propellere; &longs;i maximè cylindri aut rotæ ei &longs;ubji­ciantur.

Hîc autem fortè nec à præ&longs;enti in&longs;tituto alienum, nec lecto­ri injucundum accidat, &longs;i quæ, aliquando commini&longs;ci placuit, &longs;ubjiciam, cum narrantem quendam audirem de campaná in­gentis ponderis facillimè agitatâ &longs;ubjectis æneis rotulis, quæ demum longo ævo confectæ di&longs;&longs;ipatæ fuere; &longs;ed quonam artifi­cio, quóve ordine di&longs;po&longs;itæ fui&longs;&longs;ent, enarrare omninò non poterat. Quare mecum ip&longs;e reputans, quî fieri id potui&longs;&longs;et, in eam incidi &longs;ententiam, ut exi&longs;timarem gravi&longs;&longs;imam campanam potui&longs;&longs;e facilè pul&longs;ari, imminutâ re&longs;i&longs;tentiâ, quæ oritur ex mu­

tuo fulcri, & axis tritu. Sint enim binæ rotulæ B & C ex ære &longs;olido, quarum diameter &longs;it in aliquâ Ratione multiplici ad diametrum axis, cui cam­pana innititur. Axis autem &longs;e­midiameter &longs;it AE, rotulæ ve­rò BE in ratione duplâ; ergo & periphæriæ &longs;unt in eâdem Ratione: dum igitur punctum I in H perficit quadrantem, convertit pariter rotulam; cujus pe­ripheriæ &longs;emiquadranti coæquatur. Quare &longs;i rotula infixa e&longs;&longs;et axi, cujus &longs;emidiameter BG e&longs;&longs;et æqualis &longs;emidiametro AE, fieret affrictus cum octante peripheriæ axis rotulæ B; &longs;ed quia etiam in rotulâ C fieret æqualis affrictus cum eju&longs;dem axe, jam nihil ferè emolumenti haberetur, quia totus affrictus æquè e&longs;­&longs;et, ac &longs;i quadrans EO in fulcro &longs;tabili & cavo converteretur: & potiùs laboris in agitandâ campanâ compendium e&longs;&longs;et, &longs;i ro­tulæ fixæ hærerent, axis &longs;i quidem cylindricus cum &longs;it, &longs;ubjectas rotulas in lineâ tangeret modico &longs;cilicet tritu; rotularum autem axes concavis earum partibus congruunt in &longs;uperficie, quæ te­ritur, dum rotulæ convertuntur: ni&longs;i fortè cylindrica axis BG &longs;uperficies convexa paulò minor e&longs;&longs;et concavâ rotulæ &longs;uperficie, eæque propterea &longs;ecundùm lineam &longs;e continge-rent, ut ex 13. lib.3. facilè e&longs;t demon&longs;trare; id quod nec rarò contingit.

Verum non e&longs;t nece&longs;&longs;e rotulis B & C tàm &longs;olidos axes dare; nam &longs;i axis AE toti campanæ oneri ferendo par e&longs;t, bini æqua­les axes duplici ponderi re&longs;i&longs;tunt: &longs;atis igitur e&longs;&longs;et, &longs;i axes &longs;in­guli B & C, oneris &longs;emi&longs;&longs;em &longs;u&longs;tinerent. Cum verò cylindro­rum re&longs;i&longs;tentiæ, ne frangantur, &longs;int in triplicatâ Ratione &longs;ua­rum diametrorum, &longs;ufficeret inter &longs;emidiametrum AE, & ejus &longs;emi&longs;&longs;em duas medias proportione continuâ reperire, quæ enim proxime minor e&longs;&longs;et ipsá AE, e&longs;&longs;et &longs;ufficiens &longs;emidiameter cy­lindri &longs;ubduplam habentis &longs;oliditatem ac re&longs;i&longs;tentiam. Sed adhuc minor requiritur &longs;emidiameter, quia onus axes rotula­rum B & C obliquè premit; ex quo fit campanæ gravitationem in axes illos e&longs;&longs;e &longs;ecundùm lineas AB, AC, non autem juxtà perpendiculum AD: igitur ut AD ad AB, ita reciprocè gra­vitatio &longs;uper AB ad gravitationem &longs;uper AD: atqui gravita­tio in alterutrum axium, ut &longs;ummum &longs;ubdupla e&longs;t totius gra­vitationis; ergo gravitatio &longs;uper BA minor e&longs;t &longs;ubduplâ. Quâ autem Ratione minor &longs;it con&longs;tat. Cum enim detur tùm &longs;emi­diameter AE, tùm etiam BE, nota e&longs;t tota BA, & BD, pari­ter, ip&longs;i BE æqualis, nota e&longs;t; igitur ex 47 lib. 1. etiam AD innote&longs;cit, cujus &longs;cilicet quadratum habetur, &longs;i ex BA quadra­to dematur quadraturm BD.

Cum itaque, ex hypothe&longs;i, BA &longs;it 3, cujus quadratum 9, & BD 2, cujus quadratum 4, remanet quadratum 5, eju&longs;que Ra. dix 2. 23″. e&longs;t recta DA: gravitatio igitur &longs;uper BA ad totam campanæ &longs;uper utrumque axem B, & C, gravitationem e&longs;t 223 ad 600′. Quoniam verò &longs;olidorum &longs;imilium re&longs;i&longs;tentia e&longs;t in triplicatâ Ratione laterum homologorum (in cylindris autem diametrorum ratio habetur) quærantur duo medij pro­portionales numeri inter 600″ & 223″. Id quod a&longs;&longs;equeris, &longs;i cuju&longs;libet extremi quadratum ducas in alium extremum, pro­ducti enim Radix cubica e&longs;t terminus proximus illi numero, cujus quadratum a&longs;&longs;ump&longs;i&longs;ti. Primi igitur 600 quadratum 360000 duc in 223, & producti 80280000, Radix cubica e&longs;t 431 1/3 proximè: alterius verò extremi 223 quadratum 49729 ductum in 600 dat 29837400, cujus Radix cubica 310 proxi­mè e&longs;t alter medius. Sunt igitur quatuor numeri 600. 431 1/3. 310. 223 continuè proportionales proximè, &longs;pretis fractiuncu­lis. Quare &longs;i &longs;iat ut 600′ ad 431′, ita &longs;emidiameter AE ad BN, erit hæc &longs;emidiameter quæ&longs;ita &longs;ufficienter re&longs;i&longs;tens.

Quoniam itaque BE dupla e&longs;t ip&longs;ius AE, & AE ad BN facta e&longs;t ut 600 ad 431, erit BE ad BN ut 1200 ad 431; & &longs;e­cundùm hane eandem Rationem &longs;e habebunt &longs;emiquadrantes ab illis de&longs;eripti. Atqui octans peripheriæ ex Radio BE æqua­lis e&longs;t quadranti ex Radio. AE; igitur quadrans EO ad &longs;emi­quadrantem ex Radio BN e&longs;t pariter ut 1200 ad 431: Qui igi­tur affrictus axis campanæ cum fulcro &longs;tabili & cavo e&longs;&longs;et 1200, rotulæ B cum &longs;uo axe e&longs;t 431, cui æqualis e&longs;t alterius rotulæ C affictus cum &longs;uo axe; ac proinde &longs;ubjectis rotulis, quarum dia­meter &longs;it tantum dupla diametri axis. campanæ, affrictus e&longs;t ut 862, ad affrictum qui e&longs;&longs;et ut 1200. Si itaque rotularum dia­meter ad campanæ axem. non tantùm dupla, &longs;ed vel tripla, vel quadrupla &longs;it, multò minor erit affrictus, majorque in agi­tanda campanâ facilitas.

Quamvis autem i&longs;tâ con&longs;imilivè diligentiâ indu&longs;triâque plu­rimum imminui po&longs;&longs;it particularum conflictus, quæ &longs;e vici&longs;&longs;im terentes moram atque impedimentum motui inferrent; non illa tamen ex eo propriè veréque dicitur motio machinalis, quòd in&longs;trumento atque apparatu aliquo perficiatur, ni&longs;i, &longs;pectatâ dumtaxat oneris gravitate, potentia illi movendo cæteroqui im­par, &longs;ub&longs;idium &longs;ibi comparet ex machinâ. Machina autem non idem e&longs;t, &longs;i plenè atque perfectè interpretari velis, ac in&longs;tru­mentum; licet enim machina omnis in&longs;trumentum &longs;it, non ta­men in&longs;trumentum quodlibet machinæ vocabulum continuò &longs;ortitur, &longs;i motionem aliquatenùs juvet; &longs;ed illud prætereà ef­ficiat nece&longs;&longs;e e&longs;t, quod ejus ope naturalem ac in&longs;itam vim cor­poris loco dimovendi &longs;uperet vis minor extrin&longs;ecùs adhibita. Cum ergò onus hærere in &longs;alebrâ, non ex in&longs;itâ vi, &longs;ed ex proxi­mi etiam atque continentis corporis a&longs;peritate proveniat, & in&longs;trumenta, quibus hoc tantummodo impedimentum tollitur, idem planè efficiant, quod pinguis humor lubricum parans iter; neque hæc machinæ magis dici po&longs;&longs;unt, quàm centones ungui­ne delibuti, &longs;i ritè &longs;ub&longs;ternantur, neque motus propterea inter machinales numerandus videtur, quorum hîc cau&longs;as ye&longs;tigare nobis propo&longs;itum e&longs;t. Quamquam negandum non &longs;it hæc pari-ter ad mechanicam contemplationem pertinere; quippe quæ machinis, præcipuo nimirum mechanices &longs;copo. affinia &longs;unt; etiam&longs;i ad illas non velut &longs;ubjectæ partes ad genus revocentur: & in&longs;trumentis huju&longs;modi &longs;i machinæ appellationem tribuere placuerit, non admodum de nomine di&longs;putabo; res enim hîc &longs;pectatur, non verba penduntur.

Sed neque hîc di&longs;putare velim, utrùm in motuum machina­lium cen&longs;um irrepant, an verò iis ritè annumerandi &longs;int motus illi, quos &longs;ur&longs;um deor&longs;um, ultrò citróque perficiendos eatenus expeditè, nec exiguo laboris compendio, molimur, quatenus eos intervallis ita di&longs;tinguimus, ut nos quidem corpus deprima­mus, ut adducamus, ab alio verò extollatur, aut reducatur: in his &longs;iquidem &longs;æpè nihil e&longs;t, quod no&longs;tram imminuat operam, &longs;i motiones &longs;ingulæ attendantur; quamquam motui univer&longs;o adjumentum importat continens illa conatûs no&longs;tri, alienique &longs;ub&longs;idij, vici&longs;&longs;itudo. Hinc &longs;i quis

ad contundendam in æneo morta­rio A contumacem aliquam mate­riam graviore pi&longs;tillo ferreo opus habeat, haud dubium quin ei mul­tâ lacertorum vi contendendum &longs;it, ut illum extollat; cumque ope­ro&longs;ius multo &longs;it inflexum corpus erigere, quàm erectum inclinare, multóque mole&longs;tius brachia tanto pondere pre gravata attollere, quàm eorum gravitati ob&longs;ecundando de­primere, &longs;atis con&longs;tat, quantum &longs;i­bi laboris detractum eat, &longs;i &longs;uperio­re in loco tran&longs;ver&longs;um tigillum CD circa axem E ver&longs;atilem &longs;tatuat, paribú&longs;que intervallis hinc ex C pendeat fune &longs;u&longs;pen&longs;us pi&longs;tillus B, hinc verò in D plumbea ma&longs;&longs;a adnectatur, quâ ita pi&longs;tillus præponderetur, ut, nemine hunc retinente aut deprimente, illa aliquanto gravior in &longs;ubjectum prodeuntis è pariete tigni caput G recidens &longs;pon­te &longs;ub&longs;idat. Omnis &longs;cilicet extollendi pi&longs;tilli labore &longs;ublato, vel &longs;olum brachiorum pondus pi&longs;tillo additum &longs;atis e&longs;&longs;e ali­quando poterit ad leviu&longs;culè tundendam materiam, licebitque modò contento, modò remi&longs;&longs;o conatu opus urgere. Id quod pariter continget, &longs;i operâ unâ opus duplex efficere placuerit; nam &longs;i ex D plumbeæ ma&longs;&longs;æ loco alius pendeat æque, ac plum­bum, gravis pi&longs;tillus, pondere præpollens elevabit pi&longs;tillum B, aliámque vici&longs;&longs;im in altero &longs;ubjecto mortario conteret mate­riam &longs;ponte &longs;uâ cadens: cumque pi&longs;tillorum gravitates non ad­modum inter &longs;e di&longs;pares &longs;int, neque multum laboris eum &longs;ubi­re nece&longs;&longs;e erit, cui pi&longs;tillum B deprimendi munus incumbit.

Quâ in re, &longs;i motus univer&longs;us ita tribuatur in partes, ut tun­dentis quidem motiones &longs;ingulæ &longs;eor&longs;im &longs;pectentur, non ille profectò &longs;e juvari &longs;entit, quippe quem, præter vires ad commi­nuendam materiam nece&longs;&longs;arias, conatum quoque adhibere oportet ad vincendam præponderantis plumbi, aut pi&longs;tilli gra­vitatem. Cæterùm &longs;i totius motûs, qui Ar&longs;i pariter con&longs;tat ac The&longs;i, habeatur ratio, in&longs;iciari nemo poterit, minus multo la­boris impendi, quàm &longs;i hæc omnia &longs;ublata intelligantur. Qua­re nec incongruum pror&longs;us videatur motûs machinalis voca­bulum, cum ver&longs;atilis tigillus CD ad libræ Rationes manife&longs;tò revocetur, quam certè ex machinarum albo nemo expungit, ni­&longs;i qui &longs;olas quinque facultates, & quæ ex his componuntur, ma­chinas indigitare voluerit, & libram ad vectem referri po&longs;&longs;e pernegarit.

Nec di&longs;&longs;imilis ineunda videtur dicendi ratio, &longs;i quid alternis ciendum motibus &longs;ic di&longs;ponitur, ut, cum primùm quidem mo­vetur, corpus aliud vi flectatur, quod po&longs;tmodum facultate ela&longs;ticâ, &longs;e re&longs;tituens illud vici&longs;&longs;im moveat; quemadmodum pa&longs;&longs;im in eorum officinis videre e&longs;t, qui rudes arborum, aut elephantini dentis particulas in toreumata elaborant: primùm enim artifex pede &longs;ubjectum vectem premens, toreuma in gy­rum ducit, ha&longs;tulámque &longs;uperiore in loco po&longs;itam pariter in­flectit; quæ &longs;ibi mox &longs;uam reparans rectitudinem, funiculum­que cylindrulo ver&longs;atili circumplicatum retrahens, illud iterum &longs;ua per ve&longs;tigia ver&longs;at, ut accuratè exqui&longs;itéque tornetur. Sic aliquid &longs;ubtiliter ac delicatè &longs;ecturus, ut &longs;errulam rectâ addu­cas, reducá&longs;que, operæ tantùm &longs;emi&longs;&longs;em tibi re&longs;ervans, arcum intentum ex adver&longs;o &longs;tatuito, ac medio nervo &longs;errulam alliga­to; hac enim adductâ magis flectetur arcus, qui &longs;e &longs;e mox re&longs;ti­tuens illam vici&longs;&longs;im reducet.

Hæc &longs;anè laboris in movendo compendia ex ela&longs;mate, vel ex anti&longs;acomate petita, quemadmodum & ea, quæ mutuum cor­porum tritum atque conflictum minuunt, ut pote Mechanico artificio con&longs;tituta, eumdemque in finem ac machinæ, quibus hoc nomen præcipuè tribuitur, videlicet in infirmæ potentiæ &longs;ub&longs;idium excogitata, e&longs;to illis primas deferant, non tamen omninò rejicerem, &longs;i in machinarum cen&longs;u prodirent, ii&longs;que &longs;e peterent ad&longs;cribi. Triplicem enim in &longs;peciem tribui po&longs;&longs;e vi­detur univer&longs;um machinarum genus: Prima eas complectitur facultates, quarum ope motui facilitas conciliatur, quocum­que tandem ex capite &longs;ivè tantummodo ex in&longs;itâ in corporibus gravitate, &longs;ivè non ex eâ dumtaxat, &longs;ed ex partium a&longs;peritate movendi difficultas con&longs;urgat. Altera e&longs;t, quæ mutuam qui­dem corporum &longs;e contingentium conflictionem minuit, &longs;ed ad vincendam oneris gravitatem ip&longs;i potentiæ momenta non addit. Tertia demùm eatenus per &longs;e, quia talis e&longs;t, moventem juvat, quatenus ejus operam alternam efficit, cum tamen neque gra­vitatem vincat, neque quod ex partium triru impedimentum oritur, extenuet, ni&longs;i cum alterutra, aut utraque &longs;uperiori &longs;pe­cie, amico fœdere copuletur. Alternam autem operam appel­lo, cum in motu ex duplici motione compo&longs;ito alterutram effi­cit potentia, &longs;ivè illæ &longs;ibi invicem adver&longs;antes &longs;uccedant, ut Ar&longs;is ac The&longs;is, Adductio atque Reductio, &longs;ivè in unam tem­perentur, ut cum premere &longs;imul oportet ac agitare: &longs;ic plana vitra expolientes in &longs;pecula, inter ip&longs;a, & lacunar bacillum in­flectunt, qui &longs;e re&longs;tituere tentans vi ela&longs;ticâ, &longs;peculum validè, quantum opus e&longs;t, admovet atque applicat ad &longs;ubjectum pla­num, adeò ut ad artificem à pre&longs;&longs;u immunem nil aliud &longs;pectet, quàm &longs;peculum urgere, retrahere, contorquere. Verùm ta­met&longs;i de his omnibus in hac tractione pa&longs;&longs;im &longs;e offeret dicendi locus, primus tamen di&longs;putationis no&longs;træ &longs;copus erit prima illa &longs;pecies, ip&longs;æ nimirum facultates, quarum poti&longs;&longs;imum momen­ta expendimus, cum motûs machinalis cau&longs;as inquirimus.

CAPUT II.

Impetùs motum proximè efficientis natura explicatur.

QUicquid movetur, qualecumque e&longs;t, cau&longs;am habeat mo­ventem nece&longs;&longs;e e&longs;t, ut hoc quidem &longs;ponte &longs;uâ, illud ve­rò alienâ vi ex alio in alium locum migret. Suopte ingenio mo­ventur tùm corpora gravia aut levia, ut &longs;i extrà præ&longs;criptum &longs;ibi à naturâ locum con&longs;tituta fuerint, &longs;uo quæque ordine di&longs;­ponantur; tùm rara aut den&longs;a, ut &longs;i per vim hæc extenuata fue­rint, illa concreverint, naturæ &longs;tatum &longs;ibi reparent; tùm ani­mantia, quibus cum à naturâ tributum &longs;it, ut &longs;e, vitam, cor­pu&longs;que tueantur, &longs;timulos admovet appetitus, ut ea declinent, quæ nocitura videantur, omniaque, quæ &longs;int ad vivendum ne­ce&longs;&longs;aria, acquirant, & parent. Vi extrin&longs;ecus impre&longs;sâ locum mutant, quæcumque in motu non &longs;erviunt naturæ, &longs;ed alieno reguntur arbitrio; ut iis contingit, quæ raptantur, pelluntur, in gyrum ducuntur, projiciuntur, & hujus generis motibus cientur.

Quoniam verò gravium, & levium celeritatem naturâ ur­gente incitari, jaculorum autem, ac mi&longs;&longs;ilium, motum u&longs;que eò &longs;en&longs;im langue&longs;cere, ut planè deficiat, ob&longs;ervamus; etiam&longs;i moventi naturæ, quæ ex Philo&longs;ophi decretis &longs;ub&longs;tantia e&longs;t, mo­tûs originem ultimam tribuamus, jure tamen optimo aliquid naturæ ip&longs;i ac motui, interjectum agno&longs;cimus (Impetum no­minamus) cujus intentionem ac remi&longs;&longs;ionem velocitas ac tar­ditas con&longs;equatur. Cum enim eadem de&longs;cendentis lapidis na­tura per&longs;everet, nec illa in &longs;uâ pote&longs;tate &longs;it, aut optione delatâ, ut eligat utrum velit, motum arbitrio &longs;uo incitare, aut remit­tere valeat; qui fieri po&longs;&longs;it, ut de&longs;cendens velocitatem augeat, ni&longs;i ei, quem primùm produxit, alium atque alium momentis &longs;ingulis impetum adjiciat? Illud certè extrà omnem controver­&longs;iam po&longs;itum videtur, naturam gravem &longs;ponte &longs;uâ non a&longs;cen-dere: quid ergo illud e&longs;t, quod eburneum globulum in &longs;ub­jectam rupem delap&longs;um re&longs;ilire cogit, aut &longs;ibi relictum plum­bum ex fune &longs;u&longs;pen&longs;um ultrà perpendiculum, naturá repugnan­te, &longs;ur&longs;um provehit, & eò quidem altiùs, quò ex altiore loco globulus aut plumbum deciderunt? ni&longs;i quia conceptus naturâ procurante impetus pergit motum efficere, ipsâ etiam naturâ quantum pote&longs;t, ob&longs;i&longs;tente. Quòd &longs;i corpus alienâ vi longiùs emi&longs;&longs;um moveatur, extrin&longs;ecùs impetum imprimi nece&longs;&longs;e e&longs;t: quem &longs;anè non concipit, ubi primùm à projiciente &longs;ejunctum fuerit; nihil enim prode&longs;&longs;et ad longiorem lapidis jactum fun­dam iterum ac tertiò circumducere, ni&longs;i alium atque alium im­petum lapis conciperet, quandiù funditori adhærens unâ cum ip&longs;o movetur.

Quæcumque igitur moventur, impetum habent, quo ferun­tur; cui &longs;atis probabili conjectura, proxima vis motum efficien­di tribuenda videtur. Id quod in projectis quidem, ii&longs;que om­nibus, quæ naturâ repugnante moventur, ita manife&longs;tum e&longs;t, ut id pluribus demon&longs;trare non oporteat; nulla &longs;iquidem ade&longs;t in&longs;ita motûs cau&longs;a; ab impetu igitur illo extrin&longs;ecùs impre&longs;&longs;o motum effici nece&longs;&longs;e e&longs;t. At in cæteris, quibus &longs;e movendi principium ine&longs;t, neme jure negaverit aut in motu impetum acquiri, aut velocitatis incrementum ex impetus acce&longs;&longs;ione ori­ri: quî enim fieret, ut excurrentes objectam fo&longs;&longs;am ampliore &longs;altu tran&longs;ilirent faciliùs, quàm nullo præcedente cur&longs;u, &longs;i in cur&longs;u ip&longs;o conceptus impetus non augeretur? Jam verò &longs;i &longs;e­cundo temporis momento incitatur magis motus, quàm primo, urgente &longs;cilicet etiam impetu, quem corpus priore motu acqui­&longs;ivit; hic utique impetus, quem nunc gignere non pote&longs;t prior motus, cum perierit, extitit pariter cum priore motu: natura igitur movens priore momento & motum effecit & im­petum. Atqui impetum ex eorum &longs;altem genere e&longs;&longs;e, quæ mo­tum efficiant, con&longs;tat ex velociore motu po&longs;terioribus momen­tis, naturâ pror&longs;us immutatâ, factoque impetûs incremento: contrà verò motu, quâ motus e&longs;t, impetum non augeri &longs;atis indicant mi&longs;&longs;ilia, quorum velocitas, dum moventur, &longs;en&longs;im elangue&longs;cit. Igitur & priore illo temporis momento non mo­tus impetum; &longs;ed impetus motum proximè effecit; impetum autem procreavit innata movendi vis; cui id circo motio tri-buitur, quia id illa gignit, quod proximè motus con&longs;equitur, & ad motum efficiendum natura de&longs;tinavit. Quid? quòd mo­tui per &longs;e, quia ex alio in alium locum continuata migratio e&longs;t, efficientiam ægrè tribuere po&longs;&longs;umus: quippe qui, cum in fluxione con&longs;i&longs;tat, ita ut locus loco, &longs;eu potius, ut &longs;cholæ lo­quuntur, Ubicatio Ubicationi, priori &longs;cilicet pereunti &longs;uccedat po&longs;terior æquè fugax, inferioris notæ cen&longs;endus e&longs;t quàm im­petus naturâ &longs;uâ aliquandiù permanens: labentia enim &longs;tanti­bus deteriora e&longs;&longs;e, cæteris paribus, quis neget? effectum au­tem causâ præ&longs;tabiliorem e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;e ip&longs;a originis notio &longs;ua­det, ne quid effectus habeat, quod non acceperit, aut aliquid cau&longs;a dederit, quo ip&longs;a careret. Non igitur impetum motus, &longs;ed motum impetus efficit.

Porrò cum definitas ad agendum vires unaquæque cau&longs;a ob­tineat, certa e&longs;t impetûs men&longs;ura, quæ cum innatâ movendi facultate ita adæquatur, ut eo qua&longs;i termino circum&longs;cripta cen­&longs;enda &longs;it potentia movens, nec unquam validiore conatu po&longs;&longs;it &longs;e ip&longs;a urgere; &longs;i tamen omnem impetum antecedente motu a&longs;­&longs;umptum mente &longs;ecernas. Et quidem omne animal (quippe cui ine&longs;t appetitio & declinatio naturalis ejus, quod naturæ ac­commodatum e&longs;t, aut infen&longs;um) non &longs;emper univer&longs;am illam impetûs men&longs;uram exequitur, &longs;ed ut vult, ita utitur motu &longs;ui corporis, quem aucto aut diminuto impetu modò intendit, mo­dò remittit, pro ut interiore motu, rerumque appetitu &longs;imula­tur. Contrà verò inanimum non &longs;uo arbitrio motûs intentio­nem moderatur, &longs;ed naturæ juribus ob&longs;equens nihil prætermit­tit impetûs, & quantum eniti pote&longs;t, opportunum in locum, &longs;i­bique à naturâ con&longs;titutum, contendit. Cave tamen exi&longs;times parem e&longs;&longs;e lapidis eju&longs;dem, & in aëre, & in aquâ de&longs;cendentis impetum: natura &longs;cilicet ex medio dividendo, in quo perficien­dus e&longs;t motus, metitur impetûs modum.

Sed quoniam non pauca &longs;unt, quæ motui &longs;æpè adver&longs;antur, hinc e&longs;t non &longs;emper eandem e&longs;&longs;e corporis &longs;e moventis velocita­tem, quamvis pari impetu producto connitatur: deteritur nimi­rum tantum impetus, quantum &longs;atis e&longs;t ad impedimentum &longs;ub­movendum. Sivè enim objectum corpus propellendum &longs;it, &longs;ivè medij particulæ locum ægrè dantes divellendæ aut compri­mendæ &longs;int, &longs;ivè connexam molem pariter rapi oporteat, &longs;ivè quid aliud huju&longs;modi ad&longs;it, cui ni&longs;i vis inferatur, ut ex alio in alium locum migret præter naturam, irritus reddatur corpo­ris in motum propen&longs;i conatus; &longs;atis con&longs;tat illud motu agitan­dum e&longs;&longs;e exteriùs: atque adeò quantum impetus illi imprimi­tur oppo&longs;itæ propen&longs;ioni æquale, motui tantumdem &longs;ub­trahitur.

In iis &longs;anè, quæ alienâ vi extrin&longs;ecùs moventur, quia infi­nitè progredi non licet, aliqua demum origo deprehenditur, cui naturalis &longs;it motus: natura &longs;iquidem vis e&longs;t ciens motus in corporibus nece&longs;&longs;arios; ita tamen certis tenetur legibus uni­ver&longs;itatis rerum concinnitatem &longs;pectantibus, ut ne ab iis di&longs;ce­dat, &longs;ingularibus corporibus vim aliquam inferri permittat, ubi adver&longs;is propen&longs;ionibus inter &longs;e confligentibus validior præ&longs;tat imbecilliori. Sic quia nefas e&longs;t aut corpora inanitatibus inter­jectis conci&longs;a hiare, aut unum in proximi corporis locum, ni&longs;i eo recedente, penetrare, aut diverticula flexione&longs;que in motu &longs;ponte quærere; ideò & liquor in longiore &longs;iphonis, aut &longs;piri­talis diabetis, crure de&longs;cendens continuum liquorem in brevio­re crure a&longs;cendere cogit, totumque ex va&longs;e demum exhaurit; & rapidè lap&longs;us torrens &longs;axa rapit, objecta&longs;que moles disjicit; & ad perpendiculum cadens lapis &longs;ubjectum vitrum comminuit, &longs;uique ve&longs;tigium in terrâ validiùs pre&longs;sâ relinquit. Verùm il­lud firmum ac perpetuum e&longs;t, quòd ubi plus violentiæ opus e&longs;t, parem conatum languidior motus con&longs;equitur. Id quod in

&longs;iphone ABC ob&longs;ervare in promptu e&longs;t, ex cujus o&longs;culo C inæqualis aquæ copia de­fluit paribus temporis intervallis: quò enim magis aquæ &longs;uperficies in va&longs;e deprimitur, eò lentiùs aqua ex &longs;iphone dilabitur: quamvis &longs;cilicet aquæ crus BC implentis pares &longs;int &longs;emper ad de&longs;cendendum vires, &longs;i nihil, aut &longs;altem non inæqualiter, repugnet, aquæ tamen crus BD brevius, & BI longius, & BA adhuc longius implentis di&longs;par e&longs;t in a&longs;cen&longs;u repugnantia; ac pro­pterea cum earumdem virium BC minor &longs;it Ratio ad majorem re&longs;i&longs;tentiam BI, quàm ad minorem BD, languidior quoque motus e&longs;t de&longs;cendentis aquæ ex BC, cùm graviorem aquam BI, quàm cùm minùs gravem BD &longs;ursùm trahere oportet. At &longs;i externum &longs;iphonis crus ità decurtatum &longs;it in E, ut o&longs;culum E & aquæ in va&longs;e &longs;uperficies I paribus ab&longs;int ab Horizonte inter­vallis, aquam ideò hærere, nec amplius ex E fluere con&longs;tat, quia aquæ BE ad de&longs;cendendum propen&longs;ionem, par aquæ BI repugnantia, ne a&longs;cendat, elidit. Quòd &longs;i demum aquam in va&longs;e imminuas, ut ejus &longs;uperficies paulò infra I, atque adeò infra E o&longs;culum deprimatur, non jam aqua hæret in E, &longs;ed &longs;ua per ve&longs;tigia in EB remeare cogitur, præponderatâ nimirum majore gravitate aquæ implentis crus paulo longiùs quàm BI, atque adeò quàm BE, quod illi ex hypothe&longs;i con&longs;tituimus æquale; tantóque velociùs ab aquâ interioris cruris raperetur exterior, quantò depre&longs;&longs;ior facta fui&longs;&longs;et in va&longs;e aquæ &longs;uper­ficies.

Hinc itaque fit, ut pro variâ corporis motui ob&longs;i&longs;tentis re­pugnantiâ modò plus, modò minus impetûs reliquum &longs;it, quo motû, celeritas aut tarditas perficiatur. Et &longs;i tanta &longs;it eorum omnium, quæ motui moram inferunt, ob&longs;i&longs;tentia, ut ad eam vincendam plus impetûs nece&longs;&longs;e &longs;it, quàm pro potentiæ facul­tate, tunc nullus efficitur motus, quo corpus ex loco in locum transferatur, &longs;ed aliqua ex peregrino impetu fit partium com­pre&longs;&longs;io, aut di&longs;tractio; neque enim omnes corporis particulæ homogeneæ &longs;unt, aut ita compactæ citrà omnes poros, ut nul­la tenuiorum particularum compre&longs;&longs;io aut di&longs;tractio con&longs;equi po&longs;&longs;it. Quod &longs;i ea &longs;it corporis per vim movendi natura aut po&longs;i­tio, ut nullum planè &longs;ivè lationis, &longs;ivè rotationis, &longs;ivè vibratio­nis, &longs;ivè con&longs;tipationis, &longs;ivè dilatationis motum concipere po&longs;­&longs;it, aut violento in &longs;tatu permanere languido illo impetu, quem vis extrin&longs;eca efficere valeret, nullum quoque impetum reci­pit; quippe qui idcircò imprimeretur, ut motum præter natu­ram efficeret, aut ut naturalem motum retunderet, aut etiam pror&longs;us impediret. Quemadmodum enim &longs;i corporis alicujus &longs;pecificam gravitatem in aquâ mutari non po&longs;&longs;e con&longs;tet, infer­re continuò licet, corpus idem neque raritatem neque den&longs;ita­tem in aquâ a&longs;&longs;ùmere po&longs;&longs;e; ex his &longs;iquidem &longs;pecificæ gravita­tis mutatio oriretur: ita pariter ubi nihil haberi pote&longs;t eorum, quæ impetum extrin&longs;ecùs impre&longs;&longs;um nece&longs;&longs;ariò con&longs;equuntur, impetum quoque abe&longs;&longs;e non immeritò conjectamus.

Si quis tamen animum diligentiùs adverrat, manife&longs;tò de-prehendet corpus idem magis repugnare motui, &longs;i celeriùs mo­vendum &longs;it, minùs verò, &longs;i tardiùs: &longs;ic ferreæ an&longs;æ cubiculi o&longs;tio infixæ magnetem armatum applicui, & &longs;iquidem paulò velociùs magnetem traherem, disjungebatur ab ansâ; at len­tiùs trahentem &longs;ub&longs;equebatur o&longs;tium, magnetis &longs;cilicet vim non &longs;uperans, ubi lentè res peragebatur.

An non oneri, quod potentia præ &longs;ui tenuitate propellere non po&longs;&longs;e videtur, motus, qui momentis &longs;ingulis &longs;en&longs;um om­nem fugiat, conciliari pote&longs;t, adeò ut, &longs;i illa quidem con&longs;tan­ter urgeat, elap&longs;o demùm longo temporis intervallo appareat? Sic incumbentem glebam tenerrimus na&longs;centis frugis caulicu­lus tandem di&longs;cutit; duri&longs;&longs;ima marmora &longs;cindens caprificus lo­co movet; & ædificia &longs;ub&longs;edi&longs;&longs;e, ac inæquabile &longs;olum pre&longs;&longs;i&longs;&longs;e, rimæ demùm loquuntur. Tota igitur corporis, quod præter naturam movendum e&longs;t, repugnantia metienda e&longs;t, quâ ex principio ip&longs;o motum detrectante, quâ ex motûs celeritate, aut tarditate: adeò ut pro variâ horum connexione di&longs;par movendi difficultas oriatur.

Ex quo fit impetu eodem moveri celeriùs po&longs;&longs;e corpus, quod minorem &longs;ubit violentiam, tardiùs verò, cui vis major infer­tur, &, &longs;i eadem &longs;it reciprocè Ratio tarditatis ad velocitatem, quæ e&longs;t minoris violentiæ ad majorem violentiam, parem fore utrobique movendi difficultatem, cùm par &longs;it repugnantia, quæ ex motûs tùm &longs;pecie, tùm intentione componitur. Si enim mo­les aliquâ tantâ vi raptetur, ut, quo tempore decies arteria pul­&longs;um edit, pa&longs;&longs;um unum conficiat; quantum virium adhiberi oporteat, ut paribus temporis momentis ad tres pa&longs;&longs;us eadem moles promoveatur? utique, &longs;i cætera omnia paria &longs;int, triplo majorem conatum adhibendum concedes, inten&longs;ione exten­&longs;ionem compen&longs;ante: nam quemadmodum iterùm ac tertiò re­petendus fui&longs;&longs;et prior ille conatus ad æquale &longs;emper &longs;patium pa­ri tarditate percurrendum; ita quamvis conatui conatus non &longs;uccedat, triplici tamen conatu opus erit, ut tempore eodem motus ille triplo major perficiatur. Nonnè & agricolæ terram &longs;ubigentes fo&longs;&longs;ione glebarum, tam multiplices adhibent operas, quàm breviori tempore opus ab&longs;olvere meditantur? Eò igitur magis re&longs;i&longs;tit corpus motui, quò celeriùs agitandum e&longs;t; con­trà verò minùs repugnat, quò tardiùs.

Quare &longs;i duo &longs;int corpora, quorum alterum alteri præ&longs;tet triplo majori gravitate, atque hæc pari celeritate attollenda &longs;int, di&longs;parem exigunt conatum pro gravitatis Ratione: &longs;i par &longs;it eo­rum gravitas, motus autem alterius reliquo triplo velocior e&longs;&longs;e debeat, inæqualem pariter exigunt conatum, &longs;ed pro ratione velocitatis: &longs;i demùm & di&longs;par &longs;it gravitas, & inæqualis velo­citas, eam e&longs;&longs;e con&longs;tat repugnantiam, quæ tùm ex gravitate, tùm ex velocitate componitur; atque adeò &longs;i corpus alterum triplo gravius triplo etiam velociùs movendum e&longs;&longs;et, noncuplex e&longs;&longs;et ejus repugnantia; &longs;in autem triplo levius triplo majori velocitate quàm corpus triplo gravius, moveretur, par e&longs;&longs;et eo­rum ob&longs;i&longs;tentia, paremque conatum exigerent.

Hinc &longs;atis apertè con&longs;tat, datâ tum re&longs;i&longs;tentiarum, tum velo­citatum Ratione, &longs;i gravitas altera nota &longs;it, reliquam facilè inno­te&longs;cere: &longs;i nimirùm nota gravitas per &longs;uam velocitatem ducatur, & in datâ Ratione re&longs;i&longs;tentiarum reperiatur huic producto ter­minus homologus; quo per ignotæ gravitatis velocitatem da­tam divi&longs;o, prodibit Quotiens index quæ&longs;itæ gravitatis. Sint duo corpora inæqualia, & ad ea movenda requiratur conatus in Ratione &longs;e&longs;quialterâ, motus autem eorum &longs;int ut 7 ad 8, & illud quod minùs re&longs;i&longs;tit, moveturque velocitate ut 7, numeret gravitatis libras 4. Reliqui corporis validiùs re&longs;i&longs;tentis, cujus velocitas e&longs;t ut 8, gravitas &longs;ic invenietur.

Libræ 4 ducantur per numerum &longs;uæ velocitatis 7, & fit 28. Quia igitur re&longs;i&longs;tentiæ &longs;unt, ut 2 ad 3 ex hypothe&longs;i, & unius corporis re&longs;i&longs;tentiâ, quæ ex gravitate & motûs velocitate com­ponitur, e&longs;t 28, fiat ut 2 ad 3, ita 28 ad aliud, & erit 42 re­&longs;i&longs;tentia alterius corporis compo&longs;ita ex ejus velocitate & gravi­tate. Atqui velocitas nota e&longs;t 8; igitur divisâ totâ re&longs;i&longs;tentiâ 42 per 8; prodibit quotiens 5 1/4 index quæ&longs;itæ gravitatis. Quare ad movendas libras 5 1/4 velocitate ut 8, requiritur conatus &longs;e&longs;­quialter conatûs nece&longs;&longs;arij ad movendas libras 4 velocitate ut 7. Eadem e&longs;to de reliquis ac &longs;imilibus conjectura.

Ex his præterea manife&longs;tum e&longs;t corporis per vim dimovendi re&longs;i&longs;tentiam ex &longs;olâ naturâ, & principio in&longs;ito, quod motui re­pugnat, ab&longs;olutè definiri non po&longs;&longs;e; motum &longs;i quidem ab omni prorsùs celeritatis aut tarditatis men&longs;urâ &longs;ejungere non po&longs;&longs;u­mus; idcircò non ni&longs;i habitâ ratione celeritatis, aut tarditatis, ex quibus re&longs;i&longs;tentia componitur, re&longs;i&longs;tentia ip&longs;a innote&longs;cere poterit. Quare & impetus à facultate movendi principium ha­bente productus major &longs;it nece&longs;&longs;e e&longs;t, quàm dimoti corporis repugnantia; quæ varia prorsùs cùm &longs;it, nunc quidem majo­rem, nunc verò minorem impetum exigit, ut ab eo vincatur; nam &longs;i pares confligerent vires, à neutrâ parte &longs;taret victoria.

Quod autem ad ip&longs;am motûs originem &longs;pectat, ea, quæ vi­vunt, ab iis, quæ vitâ omnino carent, &longs;ecernenda &longs;unt: hæc enim (&longs;cilicet non viventia) propterea motum expetunt, ut violentiam, quam &longs;ubeunt, excutiant, nec unquam à loco, &longs;eu &longs;tatu, &longs;ecundùm naturam opportuno &longs;ponte recedunt; quem­admodum eunti per &longs;ingula con&longs;tabit. Sic gravibus & levibus &longs;uis in locis quietem natura indixit, non motum; nec deor­&longs;um conantur aut &longs;ur&longs;um, ni&longs;i alieno in loco, hoc e&longs;t, in me­dio di&longs;pari gravitate aut levitate prædito con&longs;titutâ: &longs;ic quæ­cumque ela&longs;ticâ facultate pollent, motum non moliuntur, ni&longs;i cum &longs;ibi naturalem partium figuram, &longs;itumque reparare opor­tet. At motum, cujus origo vita e&longs;t, natura perficit, etiam&longs;i nulla præce&longs;&longs;erit violentia: &longs;ic &longs;tirpes dum augentur, & cre&longs;­cunt, earum particulæ locum mutant; &longs;ic vitali facultate in­fluentibus per nervos in animalium mu&longs;culos &longs;piritibus, quos ani­males vocant, intenduntur mu&longs;culi, motu&longs;que membrorum con­&longs;equitur: quamvis ante motum nec &longs;tirpis particulæ, nec anima­lis membra vim ullam &longs;ubierint in loco minimè congruo retenta.

Quæcunque igitur ob id ip&longs;um in motum prona &longs;unt, quia vim patiuntur, impetum illicò concipiunt, ac vis iis illata e&longs;t, quo naturalem locum, &longs;eu &longs;tatum, recipere valeant, licèt &longs;æpè irrito conatu, ni&longs;i quatenùs adver&longs;o hoc impetu illatam ab ob­&longs;i&longs;tente violentiam retundunt, vim aliquam illi vici&longs;&longs;im infe­rentes. Sic onera bajulorum humeros, quibus &longs;u&longs;tinentur, premunt, aut penduli brachij; ex quo &longs;u&longs;penduntur, mu&longs;cu­los ac ligamenta fatigant: id quod pariter in corpore inanimo cernere licet; quemadmodum enim ex diuturnâ prementis deor&longs;um ponderis, ac mu&longs;culorum &longs;ursùm urgentium luctâ, di&longs;&longs;ipatis &longs;piritibus, la&longs;&longs;itudo in animali oritur, ita pariter &longs;ub­jectum a&longs;&longs;erem longâ temporis morâ pondus curvat, aut etiam demùm frangit, & funem, ex quo pendet, non intendit &longs;olùm, &longs;ed etiam tandem aliquando corrupto particularum nexu disjicit.

Quo id autem pacto contingat, explicare opero&longs;um non fue­rit funiculi texturam con&longs;ideranti; ex tenui&longs;&longs;imis &longs;cilicet linei aut cannabini corticis longâ maceratione, & plurimâ tun&longs;ione extenuati particulis in &longs;piram contortis filum cohæret; ex filis autem plu&longs;culis in &longs;piram pariter contortis funiculus, & pluri­bus funiculis cra&longs;&longs;iores rudentes conflantur: quod &longs;i di&longs;&longs;olvatur omnis &longs;pira, non cohærent funiculi aut fili partes. Spira di&longs;­&longs;olvitur factâ in contrarium revolutione; quò autem laxioribus gyris flectitur, eò faciliùs villi &longs;inguli ex cæteris, quibus im­plicantur, extrahuntur; & uno ab aliorum communione &longs;e­juncto, amplitudo &longs;patij faciliorem exitum proximis relinquit: ex quo fit faciliùs &longs;emper ac faciliùs po&longs;&longs;e funiculum frangi; filo enim uno rupto, aut extracto, facilior e&longs;t in contrarium re­volutio, & &longs;pira fit amplior, ac reliqua fila faciliùs extrahun­tur. Ob&longs;ervamus autem non rarò appen&longs;um ex funiculo pon­dus aliquandiu in gyrum contorqueri; dum &longs;cilicet &longs;uâ gravi­tate deor&longs;um connitens intendit funiculum, contorta fila in contrarium revolvuntur. Sed &, quamvis nulla fieret in con­trarium revolutio, &longs;atis con&longs;tat ex illâ inten&longs;ione funiculum di&longs;trahi, ac produci; atque adeò &longs;piram laxiorem fieri, paula­timque unum aut alterum villum educi, locumque fieri vapo­ribus, qui proximum villum corrumpentes faciliori &longs;ci&longs;&longs;ioni pa­rant, atque adeò, &longs;erpente lue, demùm non tot integri &longs;uper­&longs;unt villi, qui po&longs;&longs;int ponderis gravitati ob&longs;i&longs;tere, quin dif­fringantur. Ex quo &longs;atis apparet &longs;u&longs;pen&longs;um pondus, licèt non omninò de&longs;cendat, impetum tamen concipere, quo retinenti repugnat, & vim aliquam vici&longs;&longs;im infert.

Nec ab&longs;imili ratione in reliquis vim patientibus contingere ob&longs;ervabimus, ea &longs;cilicet moliri illicò naturalis &longs;tatûs repara­tionem, aliquidque efficere, licèt tenui&longs;&longs;imum, quod demum appareat, ubi temporis morâ augmentum ceperit. Sic ha&longs;tam per vim inflexam &longs;i continuò dimittas, illa &longs;e&longs;e re&longs;tituit, facul­tate ela&longs;ticâ; at &longs;i dies aliquot, aut etiam diutiù per vim &longs;i­nuata perman&longs;erit, &longs;ibi dimi&longs;&longs;a antiquam rectitudinem non re­parat; elanguit nimirùm facultas ela&longs;tica, quæ ex violentâ par­ticularum compre&longs;&longs;ione aut di&longs;tractione oriebatur. Cùm enim primùm ha&longs;ta flectitur, particulæ concavam curvaturæ partem re&longs;picientes comprimuntur, contra verò, quæ convexam re&longs;pi-ciunt, di&longs;trahuntur; quare tùm quæ, raræ, tùm quæ den&longs;æ factæ &longs;unt, dum vim illicò prorsùs excutere conantur, con&longs;pirant, ut pri&longs;tinam ha&longs;tæ rectitudinem moliantur: Quod &longs;i id non li­cuerit, hæ quidem aliam ex angu&longs;tiis evadendi, quâ facilior patet via, rationem tentant, ita ut demùm &longs;ubtili&longs;&longs;imas in ru­gas cri&longs;pentur, illæ verò &longs;e&longs;e ad angu&longs;tiora &longs;patia &longs;en&longs;im reci­pientes mutuum nexum &longs;olvunt, tenui&longs;&longs;imo&longs;que poros relin­quunt, aut &longs;i qui priùs interjecti fuerint, ampliùs hiare per­mittunt. Id quod ubi jam contigerit, fru&longs;trà &longs;ubmoves, quæ admoveras impedimenta; & &longs;pontè curvaturam ha&longs;ta &longs;ervat, ni&longs;i fortè particulis omnibus adhuc per tempus non licuerit vim totam excutere; tunc enim &longs;e &longs;e languidiùs re&longs;tituunt, pro ratione reliquæ violentiæ. Hinc patet arcum, quò fuerit con­tentus atque adductus vehementiùs, remitti aliquando, & ma­nualium tormentorum rotas interdum laxari oportere, ne vis ela&longs;tica languidior facta minùs utilis fiat.

Ex his igitur paulò enucleatiùs explicatis, in quibus longio­re temporis fluxu motum aliquem tardi&longs;&longs;imum contigi&longs;&longs;e, at­que adeò etiam impetum jam tum ab initio &longs;tatim fui&longs;&longs;e pro­ductum con&longs;tat, conjecturam in reliquis capio, & ab iis impe­tum concipi &longs;tatuo, quæ aut loco naturali dimota, aut incon­gruam partium po&longs;itionem nacta id repetunt, quod natura exi­git. Motus autem non pro impetûs tantum, &longs;ed & pro re­&longs;i&longs;tentiæ modo con&longs;equitur.

CAPUT III.

Quâ ratione &longs;emel conceptus impetus pereat.

UT impetûs natura, quam inquirimus, explicatiùs atque di&longs;tinctiùs innote&longs;cat, ex quo pariter, quæ corpora, quâ­ve ratione, impetum re&longs;puant, intelligamus, hîc nobis e&longs;t ve&longs;tigandum, quâ ratione conceptum &longs;emel impetum abji­ciant: hinc nimirum in uberiorem ip&longs;ius re&longs;i&longs;tentiæ notitiam venientes ad explicandam motûs machinalis cau&longs;am propiùs accedemus.

Et &longs;anè conceptum impetum, naturâ &longs;uâ, nec flabilem &longs;em­per permanere, nec ad unicum temporis punctum durare, &longs;a­tis con&longs;tat: &longs;ivè enim &longs;pontè profluat ex naturâ debitum &longs;ibi locum quærente, &longs;ivè alienâ vi impre&longs;&longs;us &longs;uo loco corpus ex­trudat, perpetuus e&longs;&longs;e nequit; omnis &longs;cilicet motus terminum habeat nece&longs;&longs;e e&longs;t; nam &longs;i violentus quidem e&longs;t, perennis uti­que non e&longs;t; &longs;in autem naturalis, quem violentus præce&longs;&longs;erit, certis definitur terminis; à loco enim, in quo quietem natura indixit, corpus infinito intervallo non abe&longs;t, ac proinde ubi eum attigerit, demùm conquie&longs;cet, nec impetu perpetuo opus erit, cùm motum ce&longs;&longs;are oporteat. Sed neque temporis mo­mento circum&longs;cribi impetum &longs;ivè in naturali motu acqui&longs;itum, &longs;ive in violento impre&longs;&longs;um, plura &longs;unt, quæ palam faciunt: ut enim reliqua &longs;ileam nullæ e&longs;&longs;ent funependulorum o&longs;cillatio­nes, nullus emi&longs;&longs;æ &longs;agittæ motus, &longs;i conceptus impetus illicò periret.

In duo autem veluti genera tribuendus e&longs;t Impetus ex natu­râ dimanans; alius Innatus, &longs;eu qua&longs;i in&longs;itus, alius Acqui&longs;itus dicitur, Innatum, &longs;eu qua&longs;i in&longs;itum, voco, non quem corpus jugiter obtineat, &longs;ive &longs;uo in loco, &longs;ive in alieno quie&longs;cat; &longs;ed eum, qui facultati &longs;e movendi præcisè re&longs;pondet, nullo facto per continuam adjectionem incremento: quandiù enim corpus ita &longs;imili &longs;ecundùm gravitatem corpore circumfunditur, ut na­turali in loco con&longs;i&longs;tere dicendum &longs;it, quare conetur motum: conatum autem hîc ab impetu non di&longs;tinguo: &longs;atis igitur citrà quemlibet impetum &longs;uo &longs;e tutatur in loco per hoc, quod eá fa­cultate &longs;it præditum, quæ in contrariam partem conniti valeat illicò, ac vis inferri cæperit. Hinc nullum aquæ impetum tri­buo intrà aquam con&longs;i&longs;tenti; &longs;ed tunc &longs;olùm cùm &longs;itula plena è lacu extrahitur, ea aquæ pars impetum habet, quæ &longs;uprà &longs;ub­jectam lacûs &longs;uperficiem aere circumfuia motum expetit, quo &longs;uum repetat locum repugnans &longs;u&longs;tinenti. Impetum hunc, qui naturali &longs;e movendi facultati re&longs;pondet, & e&longs;t ip&longs;a gravitatio, &longs;eu naturalis ad de&longs;cen&longs;um propen&longs;io, Innatum voco, & is e&longs;t, cui extrin&longs;eca cau&longs;a repugnat motum impediens. Quòd &longs;i &longs;u&longs;­pen&longs;um corpus &longs;ibi relinquatur, ita &longs;uum in locum contendit, ut vis naturalis æquè &longs;emper ad agendum applicata, nec impe­dita, momentis &longs;ingulis novum impetum acquirat, qui propterea Acqui&longs;itus dicitur, & po&longs;terior priori additus inten&longs;ionem ef­ficit: &longs;apienti &longs;anè naturæ in&longs;tituto; nam &longs;i corpora per &longs;e ip&longs;a ac &longs;uâ &longs;ponte mota non accelerarent; &longs;ed naturalis motus pla­ne æquabilis e&longs;&longs;et, tardè nimis locum &longs;uum con&longs;equerentur; atque adeò augendus continuò fuit impetus, ut & motus in­crementum acciperet: at &longs;i innatus impetus valdè inten&longs;us e&longs;&longs;et, corpora nonni&longs;i ægerrimè aliò transferri, aut alieno in loco re­tineri pro animalium, & hominis utilitate po&longs;&longs;ent; finge &longs;cili­cet animo tibiam tanto impetu innato repugnare, ne attollatur, quanto impetu in aëre ex 200 pa&longs;&longs;uum altitudine de&longs;cenderet; quanto id tibi e&longs;&longs;et incommodo? Quare peropportunum acci­dit, ut vehemens non e&longs;&longs;et &longs;ingularum particularum impetus innatus, qui tamen ubi motum efficeret, novâ acce&longs;&longs;ione po&longs;­&longs;et augeri.

Quod ad impetum Innatum &longs;pectat, quem à gravitatione ipsá & proxima motus exigentia non &longs;ejungo, utique fru&longs;trà e&longs;&longs;et, &longs;i omni pror&longs;us effectu careret; impetus autem motum aut efficit, aut &longs;altem exigit: propterea illum &longs;tatim perire au­tumo, ac fuerit corpus in loco &longs;uo: Id quod hoc deprehendes experimento. Scrobem defo&longs;sâ humo altè excavato; &longs;itulam aquæ pienam, & noti ponderis, intrà illam &longs;u&longs;pendito; tùm aquam in &longs;crobem tantâ copiâ derivato; ut &longs;itulan u&longs;quequa­que circumplectatur: illicò evane&longs;cet totius aquæ priùs in &longs;itu­lâ gravitantis pondus, quin & &longs;itula ip&longs;a pro gravitatum &longs;ecun­dùm &longs;peciem di&longs;&longs;imilitudine levior apparebit, ut ex Hydro&longs;ta­ticis con&longs;tat. Periit ergo innatus impetus, quo aqua &longs;itulam replens de&longs;cen&longs;um moliebatur.

At impetum Acqui&longs;itum non continuò perire, ac eò ventum fuerit, ubi quie&longs;cendum e&longs;&longs;et, hinc &longs;altem di&longs;ces, quod ligneum globum aquæ cæteroqui innataturum &longs;i in &longs;ublime at­tollas, & ex illâ altitudine cadere permittas, infrà aquæ &longs;uper­ficiem de&longs;cendere, ac penitùs immergi videbis; quamquam po&longs;tea emergat, & ubi aliquoties &longs;ub&longs;ultaverit, demùm pro gravitatum aquæ, & ligni di&longs;paritate emer&longs;us quie&longs;cat. Quæ &longs;anè immer&longs;io, ni&longs;i Acqui&longs;itus impetus adhuc duraret, omninò non contingeret. Verùm nihil rem per &longs;e &longs;atis ab&longs;tru&longs;am æquè in lucem evocat, ac funependulorum motus; plumbum enim ex filo &longs;u&longs;pen&longs;um, & à perpendiculo dimotum, ita de&longs;cendens arcum de&longs;cribit, ut ferè parem arcum, & vix (aut fortè ne vix quidem) minori tempore a&longs;cendens de&longs;cribat. Cui autem, re­pugnante plumbi gravitate à naturá in&longs;itâ, tribuatur a&longs;cen&longs;us, ni&longs;i impetui acqui&longs;ito dum de&longs;cenderet, adhuc po&longs;t de&longs;cen&longs;um duranti? Quemadmodum verò in de&longs;cen&longs;u po&longs;teriores motûs partes prioribus velociores &longs;unt, factâ nimirum novi impetûs acce&longs;&longs;ione, ita ex oppo&longs;ito a&longs;cen&longs;us ex celeritate in tarditatem de&longs;init, factâ acqui&longs;iti impetûs dece&longs;&longs;ione continuâ, donec ita elanguerit, ut gravitas ip&longs;a &longs;uperet, & iterum de&longs;cendens al­ternas vibrationes efficiat. Perit igitur Acqui&longs;itus impetus non totus &longs;imul; &longs;ed &longs;en&longs;im extenuatur; idque non aliâ ratione, quàm quâ proportione impeditur motus, quocumque tandem ex capite impedimenta oriantur. Cum enim impetus contra­rium impetum non habeat, &longs;i præci&longs;a quidem impetûs natura &longs;pectetur (quippe qui unus & idem contrariorum motuum ori­go e&longs;t, ut ex funependulis ultrò citróque &longs;ponte vibratis & ex pilâ lu&longs;oriâ deor&longs;um cadente, ac vi concepti impetûs &longs;ur&longs;um re&longs;iliente, con&longs;tat) reliquum e&longs;t, ut pereat pro ratione eorum, quæ aut motui corporis ob&longs;i&longs;tunt, aut illud aliò quoquomodo dirigunt.

Præ&longs;tat autem hîc funependuli

motum paulò attentiùs con&longs;iderare. Sit plumbeus globulus B filo AB connexus clavo in A. Si globulo li­ceret, quâ impetus innatus urget viâ, de&longs;cendere, utique rectam BC per­curreret; &longs;ed funiculo retinente co­gitur arcum BK de&longs;cribere, adeò ut &longs;emper in alio & alio plano inclinato con&longs;titutus, alia, & alia habeat gra­vitatis momenta, ut lib. 1. cap. 15 explicatum e&longs;t; hæc autem &longs;unt pro Ratione Sinuum angulorum declinationis à perpendi­culo AK. Quare totum momentum, quod in B e&longs;&longs;et ut AB, &longs;ingulis momentis in de&longs;cen&longs;u libero per rectam BC paribus &longs;altem incrementis augeretur (Quicquid &longs;it an etiam pro Ra­tione duplicatâ temporum, de quo alias di&longs;putabimus) &longs;ed cum à rectitudine deflectat, cum venerit in D, non additur momentum ut EF, &longs;ed ut ED; &longs;imiliter in G momentum non e&longs;t ut HI, &longs;ed ut HG. Augetur igitur impetus in de&longs;cen&longs;u BK non omninò pro Ratione momentorum temporis, quo motus durat, &longs;ed pro Ratione momentorum gravitatis, quæ &longs;ubinde obtinet minora & minora; pars &longs;iquidem impetûs ab in&longs;itâ globuli gravitate producti deteritur in intendendo filo, quo retinetur. Quapropter ubi in K venerit per arcum BK, non tantum ha­bet impetûs, quantum &longs;i per lineam perpendicularem arcui BK æqualem de&longs;cendi&longs;&longs;et; in motu enim ad perpendiculum cum nihil retineat aut impediat, totus impetus ad de&longs;cen&longs;um urget velociùs, quàm ubi repugnat aliquid. Ex quo fit quod, cùm arcus BK ad Radium AB, hoc e&longs;t ad BC æqualem proximè ut 11 ad 7, ex Cyclometricis, multò plus temporis in percurrendo arcu BK, quàm in rectâ BC, in&longs;umitur; tardiùs &longs;cilicet movetur quàm in perpendiculari, quæ ad BC e&longs;&longs;et ut 11 ad 7. manente itaque, quamdiu corpus naturâ urgente mo-vetur, impetu acqui&longs;ito, qui re&longs;i&longs;tentiam excedit, in fine de&longs;censûs in K totus impetus e&longs;t ut aggregatum omnium Si­nuum Quadrantis: at in perpendiculari BC in fine de&longs;censùs in C e&longs;&longs;et ut aggregatum omnium parallelarum ip&longs;i AB in Quadrato AC; ac propterea (in re Phy&longs;icâ &longs;i liceat cum geo­metrizantibus per Indivi&longs;ibilia ratiocinari) erit impetus per ar­cum BK acqui&longs;itus ad impetum per rectam BC acqui&longs;tum ut Quadrans ABK ad Quadratum AC, hoc e&longs;t ut 11 ad 14, ex iis quæ in Cyclometriâ demon&longs;trantur.

Quoniam verò ubi ad perpendiculum AK globulus de&longs;cen­dens venerit, nihil objicitur, quod motum pror&longs;ùs impediar, quin ad ea&longs;dem partes pergat ferri ex præconcepti impetûs di­rectione, non &longs;i&longs;tit in perpendiculo; &longs;ed ulteriùs pergens a&longs;cen­dit, nec ni&longs;i per arcum circà centrum A, funiculo &longs;cilicet reti­nente. Sed jam repugnat a&longs;cen&longs;ui gravitas plumbi, non qui­dem quantum in perpendiculo KA, verùm pro ratione Sinuum angulorum declinationis; qui cum &longs;emper a&longs;cendendo cre&longs;­cant, major e&longs;t etiam momentorum gravitatis Ratio nitentium contrà impetum de&longs;cendendo acqui&longs;itum. Quare tantum abe&longs;t, ut novus &longs;ingulis temporis punctis impetus &longs;ur&longs;um directus pro­ducatur, ut potius ex eo tantumdem dematur, quanta e&longs;t a&longs;cendentis plumbi repugnantia. Hinc e&longs;t a&longs;cen&longs;um initio ve­lociorem e&longs;&longs;e, quia adhuc multus e&longs;t impetus acqui&longs;itus, & pro Sinuum declinationis brevitate, exigua illius pars deteritur, atque adeò motus efficitur celerior: quia verò diminuto &longs;en&longs;im impetu, & auctis contrariæ gravitatis momentis pro Sinuum decli­nationis incremento, minor fit ip&longs;ius impetûs ad contrarium ni&longs;um Ratio, tardior &longs;equitur motus, & plus acqui&longs;iti impetûs perit, do­nec demùm pror&longs;us evanuerit, & &longs;uperante gravitate globulus iterum de&longs;cendat. Quamvis autem &longs;i po&longs;itio &longs;ola &longs;pectetur, ii&longs;­dem Reciproce gradibus minui videatur impetus, quibus fuit auctus, totidemque momentis temporis, ita ut quantum po&longs;tre­mo temporis puncto acce&longs;&longs;it, tantumdem primo decedat, adhuc tamen aliqua e&longs;t ob&longs;i&longs;tentiæ appendicula ex aëre dividendo, ac propterea paulo ampliùs extenuatur impetus acqui&longs;itus, quàm pro Ratione incrementi Sinuum declinationis: quò autem ve­locior e&longs;t motus, magis etiam aër dividendus comprimitur, den&longs;atú&longs;que plus ob&longs;i&longs;tit quàm rarus; quòd &longs;i medium non fue­rit compre&longs;&longs;ionis capax, &longs;altem æquali tempore plures medij partes &longs;cinduntur, quàm in motu tardiori, ac propterea etiam multiplex e&longs;t medij re&longs;i&longs;tentia: Ex quo fit arcum a&longs;censûs pau­lò minorem &longs;emper e&longs;&longs;e arcu de&longs;censûs, &, cum vici&longs;&longs;im glo­bus remaneat ex humiliore loco ac priùs de&longs;cendens, brevio­rem pariter &longs;ecundi a&longs;censûs arcum perfici, atque ita deinceps, ut &longs;ervatâ eâ in motu &longs;emper minori reciprocando con&longs;tantiâ demum quie&longs;cat in perpendiculo.

At, inquis, dura magis ob&longs;i&longs;tunt corpori, ejú&longs;que motum validiùs impediunt, quàm mollia, quæ dum &longs;e comprimi pa­tiuntur, & loco pauli&longs;per cedunt, motui aliquantulùm & ex parte ob&longs;ecundant: &longs;i igitur pro Ratione impedimenti debili­tatur acqui&longs;itus impetus, minus detrahitur impetûs corpori, quod ex alto decidens à &longs;ub&longs;tratis paleis excipitur, quàm &longs;i ad &longs;axum allideretur; vehementiùs igitur à luto quàm à &longs;àxo re­flecteretur, contrà quàm docet experientia.

Fateor eburneum globum &longs;egniùs re&longs;ilire delap&longs;um in gle­bam humore perfu&longs;am, quàm in marmor; non tamen his con­&longs;equens e&longs;t, ut impetûs acqui&longs;iti diminutioni alius &longs;tatuendus &longs;it modus, quàm ex impedimento: ubi enim globus cadens extimam &longs;ubjecti corporis &longs;uperficiem attigerit, non quie&longs;cit, &longs;ed pergit moveri, aut deor&longs;um comprimendo corpus molle, aut illicò &longs;ursùm reflexum à duro. Ita autem à corpore molli ex-cipitur, ut licèt hoc cedat, impediat tamen & remoretur mo­tum; ac proinde quò magis cedit &longs;ubjectum corpus, eò diutiùs movetur globus cum ip&longs;o, vel intrà ip&longs;um; atque interea plus impetûs perit: quid igitur mirum, &longs;i languidiùs po&longs;tea re&longs;iliat, cum exigua impetûs portio reliqua &longs;it? Quòd &longs;i durum e&longs;&longs;et &longs;ub­jectum corpus, impetu nondum debilitato reflecteretur vali­diùs. Hinc fieri pote&longs;t adeò molle e&longs;&longs;e &longs;ubjectum corpus, ut dum illud penetrat decidens globus, tantum impetûs deper­dat, ut, quod reliquum fit, non &longs;atis &longs;it ad vincendam in&longs;itam globo gravitatem, qui propterea neque re&longs;ilire valeat. Quam­vis itaque corpus molle minùs ob&longs;i&longs;tat quàm durum, diutiùs tamen re&longs;i&longs;tit; & per aliquot momenta aliquoties diminutus impetus minore men&longs;urâ, eò decrementi venire pote&longs;t, ut ma­gis imminutus demum fuerit, quàm &longs;i unico momento magis ob&longs;titi&longs;&longs;et corpus durum. Cæterùm paribus momentis plus pe­rit impetûs ex alli&longs;ione ad corpus durum, quàm ad molle, quip­pe quod magis opponitur motui. Porrò huic rei explicandæ &longs;imilitudo aliqua peti po&longs;&longs;et ex luce, cui &longs;anè &longs;i contingat per medium diaphanum quidem, &longs;ed den&longs;um, pergere, languidiùs multò reflectitur à &longs;peculo, in quod incurrit, &longs;i den&longs;ioris me­dij longior fuerit tractus, quàm &longs;i brevior, perinde atque eò minùs reflectitur corpus, quò molliori magi&longs;que &longs;ub&longs;identi cor­pori occurrit. &longs;ed quoniam quæ de luce dicenda e&longs;&longs;ent, fortè ob­&longs;curiora acciderent, ab huju&longs;modi &longs;imilitudine prudem, ab&longs;tineo.

Sed ex illud e&longs;t in durorum corporum colli&longs;ione ob&longs;ervan­dum, quod aliqua particularum compre&longs;&longs;io aliquando contin­git &longs;ivè in alterutro, &longs;ivè in utróque, quæ &longs;e facultate ela&longs;ticâ re&longs;tituentes motum reflexum juvant: id autem manife&longs;to ex­perimento con&longs;tat in pilâ ex gummi, ut vocant, Indico, quæ ad terram eli&longs;a frequenti&longs;&longs;imè &longs;ub&longs;ultat; at ubi in corpus molle incidit, neque hujus neque illius partes violentam compre&longs;&longs;io­nem &longs;ubeunt, quam &longs;e&longs;e re&longs;tituentes excutere debeant. Sic & pilá in &longs;phæri&longs;terio ludentes &longs;atis nôrunt eam validiùs reflecti objecto recticulo, quàm ligneo batillo; intenti &longs;cilicet nervi ex contortis &longs;iccati&longs;que animalium inte&longs;tinis reticulum con&longs;tituen­tes cùm pilæ ictum excipiunt, flectuntur quidem aliquantu­lum; &longs;ed illicò &longs;ibi pri&longs;tinam rectitudinem reparantes pilam ex­cutiunt (id quod ligneo ba&longs;tillo non contingit) novoque hoc impetu auctus reliquus pilæ impetus motum quoquè efficit majorem: quòd &longs;i in reticulo flaccidi, & remi&longs;&longs;i &longs;int nervi, lan­guidè pila reflectitur.

Ad quandam autem reflexionis &longs;peciem pertinere cen&longs;enda e&longs;t concu&longs;&longs;io, &longs;ive vibratio, aliquarum &longs;altem corporis partium, ubi totum ex reliquo impetu re&longs;ilire nequit: &longs;ic corpus ita at­tollens, ut &longs;ummis pedibus innitaris, po&longs;tmodum recidens in talos, eò validiorem partium concu&longs;&longs;ionem percipies, quò ve­lociùs recides. Simile quid etiam in inanimis contingere ratio &longs;uadet, neque enim ita &longs;emper &longs;olida aut pror&longs;us homogenea tota moles e&longs;t, ut nullæ omninò partes concuti valeant: quin etiam alli&longs;i corporis partes, &longs;i non adeò tenaci vinculo inter &longs;e cohæreant, ex reliquo impetu aliæ aliò di&longs;tractæ de&longs;iliunt.

Hinc, docente naturâ, ex alto de&longs;ilientes ubi terram pedi­bus attigerint, genua antror&longs;um inflectunt, qua&longs;i calcaneis in­&longs;e&longs;&longs;uri, ne conceptus ex &longs;altu impetus &longs;uperiorem corporis par­tem deor&longs;um validiùs urgens &longs;ubjectas tibias, & genua ita pre­mat, ut inde divi&longs;io aliqua membrorum, aut o&longs;&longs;ium luxatio, aut nervorum &longs;eu tendinum nimia di&longs;ten&longs;io dolorem gignat: hoc autem valet illa genuum inflexio ad extenuandum impetum, quod & flexili mollitiâ &longs;ub&longs;idens terra uligino&longs;a, &longs;i quando la­pis in eam ex alto deciderit. Sic Atlas Sinicus pag. 123. in XI. Provinciâ Fokion, ubi &longs;ermo e&longs;t de flumine Min, quod vio­lento cur&longs;u per &longs;axa volvitur, ait naves, quibus ibi navigatur, ex diverbio vocari Papyraceas, eo quòd tenuibus ac minime re­&longs;i&longs;tentibus con&longs;tent a&longs;&longs;eribus, imò ne clavis quidem compaginatis; &longs;ed vimine quodam lenti&longs;&longs;imo; unde tamet&longs;i in &longs;axa impingat na­vis, &longs;apè tamen minimè rumpitur, quia vix re&longs;i&longs;tit. Et pag.127. de catadupis aquarum in flumine per quod ad Jenping naviga­tur loquens ait. Cum naves tran&longs;eunt, ne cum aquâ decidentes f actionis incurrant periculum, &longs;citè præmittunt nautæ aliquot &longs;tra­minis fa&longs;ces, ad quos navis leviùs impingat, ac tran&longs;eat.

Jam verò ad impetum extrin&longs;ecùs impre&longs;&longs;um mentem ocu­lo&longs;que intendente, non illum &longs;emper momento perire animad­vertimus, aut illicò, ac externus agitator ce&longs;&longs;at.

Unde enim tit, ut concitato navigio, cùm vela nautæ con­traxerunt, aut remiges inhibuerunt, retineat tamen ip&longs;a navis motum & cur&longs;um &longs;uum, intermi&longs;&longs;o ventorum incur&longs;u, pulsúve remorum? ni&longs;i quia navis, etiam nullo impellente, vi impre&longs;sâ urgetur. Quid rhedam cur&longs;u procedente faciliùs quàm initiò promovet, equis licet languidius connitentibus? curve onus aliquod ingens protrudentes, aut trahentes hoc maximè ca­vent, ne contentionem illam quies interrumpat, experientiâ &longs;atis edocti incitatum &longs;emel minori labore propelli, quàm com­moveri quie&longs;cens? ni&longs;i quia reliquus ex priore motu impetus adhuc per&longs;everans po&longs;teriorem motum juvat. Hoc tamen tria hæc differunt, quòd onus, ce&longs;&longs;antibus iis, qui protrudebant, con&longs;i&longs;tit illicò (ni&longs;i fortè volubilitatem habens, aut &longs;ubjectis cylindris innixum, adhuc modicum quid volvi aut progredi pergat) rheda currentes equo, &longs;ubita funium abruptione dis­junctos &longs;equitur ad pa&longs;&longs;us aliquot non adeò multos pro viæ æquabilitate præcedenti&longs;que velocitatis ratione; navigium verò &longs;ubmi&longs;&longs;is antennis, remi&longs;que ce&longs;&longs;atione torpentibus aliquandiu, intervallo non &longs;anè contemnendo, provehitur. Oneris &longs;cilicet motui, cui volubilitatem neque ars, neque natura dederit, im­pedimento e&longs;t ip&longs;a extremitas a&longs;pera &longs;ubjectam planitiem &longs;ale­bris quandóque non carentem contingens, gravita&longs;que ita va­lidè premens, ut major futurus e&longs;&longs;et partium tritus, quàm pro impetûs modo, qui reliquus e&longs;&longs;et, &longs;uperari po&longs;&longs;et: Id quod cur­renti rhedæ idcircò non contingere planum e&longs;t, quia licèt nihilo levior &longs;it quàm onus protru&longs;um, minùs tamen rotarum modioli leniter cum axibus confligentes motum retardant. At navis &longs;ponte &longs;uâ innatans, ventorum incur&longs;ione, remorúmve pul&longs;u diutiùs acta, vix, aut fortè ne vix quidem, mole &longs;uâ re­luctatur, ni&longs;i quatenus diffindenda e&longs;t aqua; nec &longs;inè multo fa­cilitatis compendio, prior &longs;iquidem unda, quam prora impel­lens excitat, aliam ante &longs;e urget ad ea&longs;dem partes: propterea impre&longs;&longs;us navi impetus modicum nactus impedimentum diù durat, illámque promovet. Quare idem de impetu extrin&longs;ecùs a&longs;&longs;umpto dicendum e&longs;t, quod de acqui&longs;ito; nimirùm minui pro Ratione eorum, quæ in&longs;tituto motui ob&longs;i&longs;tunt, aut etiam pror­sùs perire.

Præter ea autem quæ utrique motui tùm naturali, tùm vio­lento æquè opponuntur, (cuju&longs;modi e&longs;t medium dividendum, objecti corporis occur&longs;us, aut contingentis tritus atque con­flictus, retinaculum, quod certo limite motum definiat, & alia id genus) illa e&longs;t externo impul&longs;ui peculiaris repugnantia, quæ ex inhærente corpori gravitate oritur, &longs;ive illi innatus im­petus, &longs;ive acqui&longs;itus modum &longs;tatuat. Neque id &longs;impliciter tantùm, &longs;ed comparatè con&longs;iderandum e&longs;t, quam &longs;cilicet in plagam impul&longs;us motum dirigat, & quatenus gravitatis pro­pen&longs;ioni opponatur. Quemadmodum enim qui in pilâ aroma­ta pin&longs;unt, nihil repugnantem, quin & impul&longs;ui ob&longs;ecundan­tem, experiuntur pi&longs;tilli gravitatem deprimentes; contrà verò attollentes fatigat eadem gravitas directò deor&longs;um urgens; me­dium autem quiddam tenet in ob&longs;i&longs;tendo, &longs;i motio tran&longs;ver&longs;a contingat; &longs;icut experiri licet, &longs;i ex funiculo pendens idem pi&longs;tillus à perpendiculo dimoveatur; minore enim conatu opus e&longs;t: ita quò minùs in oppo&longs;itam gravitati plagam dirigitur im­pul&longs;us, eò etiam diutiùs per&longs;everat minus habens impedimenti. Hinc e&longs;t quod gravitas æquabiliter toto corpore fu&longs;a &longs;i aut ex centro &longs;u&longs;pendatur, aut coni apici in&longs;i&longs;tat, levi negotio, ac &longs;a­tis diù, in gyrum convertitur; innatum videlicet gravitatis im­petum vis ip&longs;a &longs;u&longs;pendens aut &longs;u&longs;tentans elidit; nihil verò im­pul&longs;um remoratur præter aut funiculi &longs;u&longs;pendentis &longs;piras paulò &longs;pi&longs;&longs;iores, aut tritum cum &longs;ubjecto cono, aëri&longs;que dividendi re&longs;i&longs;tentiam; quæ tamen &longs;i tollatur in corpore orbiculari circà centrum commoto, etiam longior fit conver&longs;io. Sic ferream &longs;agittam palmarem cra&longs;&longs;iu&longs;culam in&longs;tar acûs magneticæ in æquilibrio con&longs;titutam levi&longs;&longs;imo impul&longs;u ac diuti&longs;&longs;imè in gy­rum agi ob&longs;ervavi; vix enim acuti&longs;&longs;imum verticem, cui innite­batur, terebat, & aëris intrà eumdem gyrum circumducti mo­dica erat re&longs;i&longs;tentia. Id autem multo luculentiùs apparet in verticillo, cujus axem perpolito alveolo in&longs;i&longs;tentem extremo pollice ac indice leviter comprimens, ac paulò celeriùs vertens, eò diuturniori vertigine contorqueri videbis, quò pauciores minore&longs;que offenderit in &longs;ubjectâ tabulâ a&longs;peritates, ad quas al­li&longs;us paululùm inclinetur, aut aliò reflectatur.

Quòd &longs;i magnetis polo ritè armato chalybeum axiculum congruo verticulo in&longs;tructum admoveris, ut planè à magnete &longs;u&longs;pendatur, tùm &longs;ummis digitis opportunè axem terentibus vertiginem ei delicatè ac molliter conciliaveris, miraculi loco tibi erit tàm diuturna conver&longs;io; quippe cui non &longs;ubjectialveoli a&longs;peritates &longs;altitare cogentes, non gravitas ip&longs;a premens, tritum-que augens, non &longs;u&longs;pendentis funiculi violenta contortio ob­&longs;i&longs;tunt, motúmve aliquatenus impedientes impre&longs;&longs;um impe­tam imminuunt; &longs;ed magnetico radio &longs;u&longs;pen&longs;us intra &longs;e perpe­tuò volvitur lævi&longs;&longs;imum chalybem magnetis polo adhærentem leni&longs;&longs;imè terens.

Illud etiam in motu, qui ab extrin&longs;eco provenit, con&longs;ide­randum e&longs;t, quòd contingere pote&longs;t duos ade&longs;&longs;e motores, qui corporis motum in diver&longs;as partes dirigant: quare alter alteri ob&longs;i&longs;tit, & motus ex duplici directione compo&longs;itus is e&longs;t, qui non re&longs;pondeat men&longs;uræ duplicis illius impetûs, &longs;i &longs;inguli in­tegrè accipiantur. Con&longs;tat enim, &longs;i æquabili & æquali cona­tu urgeant corpus, moveri aut per diametrum Quadrati, &longs;i di­rectiones &longs;int ad angulum rectum con&longs;titutæ; aut per Diago­nalem lineam Rhombi, &longs;i directiones obliquæ &longs;int: &longs;i verò æquabiles quidem &longs;int, &longs;ed inæquales conatus, per diametrum Rectanguli aut Rhomboidis moveri, pro ut ad rectum aut obli­quum angulum directiones &longs;ibi invicem re&longs;pondent. Semper autem minor e&longs;t motus quàm pro duorum illorum impul&longs;uum ratione; diameter &longs;iquidem brevior e&longs;t aggregato duorum adjacentium laterum. Quòd &longs;i æquabiles non &longs;int impetus, vel &longs;altem alter æquabilis &longs;it, alter acceleratus aut retardatus, linea curva de&longs;cribitur; quæ pariter minor e&longs;t duabus rectis, quæ vi &longs;ingulorum impetuum de&longs;criberentur; ab illis &longs;i qui­dem continetur.

Hîc tamen advertendus animus e&longs;t, & ob&longs;ervare oportet æquabilem impul&longs;um (&longs;i continuus &longs;it, nec morulis inter­ruptus) e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;e, ni&longs;i ab animali &longs;emper æqualiter conan­te efficiatur; quia gravium de&longs;cen&longs;us naturaliter acceleratur; ela&longs;mata verò dum &longs;e re&longs;tituunt, &longs;emper languidiùs &longs;ingulis momentis conantur, &longs;i quidem virtus ela&longs;tica con&longs;ideretur: quamquàm po&longs;teriore momento quod e&longs;t reliquum prioris im­petûs, inten&longs;ionem efficit additum po&longs;teriori licèt remi&longs;&longs;o. Vix igitur contingere pote&longs;t motum unum à duplici impetu extrin&longs;ecùs impre&longs;&longs;o fieri per lineam rectam ni&longs;i corpus à du­plici motore æquabiliter urgeatur.

Cum itaque impetus acqui&longs;itus, aut aliundè impre&longs;&longs;us, &longs;it qualitas propter motum in&longs;tituta, quæ non ni&longs;i in motu pro­ducitur, ita pariter ni&longs;i in motu, & cum motu non con&longs;erva-tur. Quare &longs;i corpus eò deveniat, ut nullo pror&longs;us pacto agi­tari queat, aut interiore motu cieri, quo momento impeditur motus, ne &longs;it, eo momento impetus perit, ce&longs;&longs;ante videlicet causa effectiva ab ejus con&longs;ervatione eo ip&longs;o quod ce&longs;&longs;at finis, propter quem impetus e&longs;t. Quod &longs;i impedimentum occurrat non prorsùs motum tollens (ut &longs;i globus in plano horizontali rotatus veniat ad planum inclinatum, per quod ex concepto impetu a&longs;cendat) tunc pro ratione impedimenti extenuatur impetus, donec tandem pereat.

CAPUT IV.

Quâ ratione vis movendi cum impedimentis comparetur.

MOtus omnis nec in oppo&longs;itas, nec in diver&longs;as plagas, &longs;ed per certam lineam dirigitur; unico quippe in loco, non in pluribus, eodem temporis puncto e&longs;&longs;e pote&longs;t corpus.

Nihil igitur motui moram & impedimentum inferre pote&longs;t, ni&longs;i directò aut obliquè illi &longs;ecundùm eam lineam, per quam in&longs;tituendus e&longs;&longs;et, antè, ponè, ad dextram, ad lævam, &longs;ur&longs;um, deor&longs;um opponatur. Si enim duo corpora eádem pergerent viâ, & maximâ velocitatis, aut tarditatis con&longs;piratione con&longs;entirent, tunc neque po&longs;terius ab eo quod antè e&longs;t, traheretur, neque prius à po&longs;teriore urgeretur, neque alterum alteri impedimen­to e&longs;&longs;et. Hinc manife&longs;tum e&longs;t non po&longs;&longs;e impedimentum &longs;upe­rari, quin ei vis aliqua inferatur.

Rem porrò univer&longs;am duas in partes tribuere po&longs;&longs;umus, ut duplex Re&longs;i&longs;tentiæ genus &longs;tatuatur; Formalem alteram, alte­ram Activam &longs;cholæ vocarent. Corpus enim, quod ob&longs;tat, aut retinet, &longs;i motum prorsùs nullum conetur in&longs;tituto aut de&longs;ti­nato motui adver&longs;antem, re&longs;i&longs;tit quidem, &longs;ed Formaliter; nihil &longs;cilicet efficit, quo repugnet, &longs;ed &longs;uo tantùm &longs;e tutatur in loco: Sin autem & contrà nitatur, aut retrahat, jam non ob&longs;i&longs;tit &longs;o­lùm, ne loco per vim dimoveatur; &longs;ed etiam impetum in con-trariam plagam directum efficit, cujus vi motum impedit, ac proptereà Activè re&longs;i&longs;tit. Huic autem verbo, cum Re&longs;i&longs;tere di­cimus, &longs;ubjecta notio e&longs;t, in causá e&longs;&longs;e ne motus fiat, aut &longs;al­tem non ea velocitate, quæ virtuti movendi non impeditæ cæ­teroqui re&longs;ponderet. Sic paries, in quem incurris, tibi re&longs;i&longs;tit Formaliter, ne procedas, & aqua &longs;tagnans, cui collo tenus im­mergeris, progredienti re&longs;i&longs;tit Formaliter, ne velociter, &longs;icut intra aërem movearis pro ratione impetus, quo conaris progre­di: qui verò occurrens te repellit, ut &longs;i coneris contra ictum fluvij, non Formaliter tantùm, &longs;ed etiam Activè re&longs;i&longs;tit; non &longs;olùm enim ob&longs;tat, quia ejus in locum &longs;uccedere non potes, ni&longs;i cum loco dimoveas, &longs;ed etiam tibi adver&longs;um impetum im­primit, ut te loco extrudat.

Cum itaque impedimenta motûs externo impetu &longs;ubmoven­da &longs;int, virtus autem movendi certa &longs;it ac definita, con&longs;tat vi­res omnes, quæ in corpore promovendo, &longs;i nihil ob&longs;taret, exer­cerentur, duas in partes di&longs;trahi, ad movendum &longs;cilicet cor­pus, & ad tollenda impedimenta, Concipit igitur impetum, qui motum efficiat, & ob&longs;tanti corpori impetum imprimit, ut loco cedat. Quid igitur mirum, &longs;i di&longs;tractis viribus languidior &longs;equatur metus? Quia verò quò majori velocitate corpus ob&longs;tans propellendum e&longs;t, aut trahendum, majori quoque im­petu impre&longs;&longs;o opus habet, palàm e&longs;t majorem quoque in pro­pellente, aut &longs;ecum rapiente, impetum requiri, ut majorem re­&longs;i&longs;tentiam vincens &longs;e ip&longs;um pariter moveat.

Hic autem quid monui&longs;&longs;e oporteat vim re&longs;i&longs;tendi &longs;uperan­dam e&longs;&longs;e à virtute movendi? quis enim ambigat, an, &longs;i pares illæ fuerint, nullus futurus &longs;it motus? Quòd &longs;i impedimentum prorsùs immotum adversùs conantem per&longs;tat, nullum pariter recipit impetum; qui &longs;cilicet, etiam &longs;i priùs fui&longs;&longs;et, motu ce&longs;­&longs;ante periret. Hinc in animali defatigatio membrorum oritur, quando prorsùs in irritum conatus cadit; impetus enim, quem concipit, ut æqualem motum imprimeret impedimento, &longs;i hoc &longs;uperari po&longs;&longs;et, in animali ip&longs;o motum aliquem efficit, &longs;ed quia progredi vetatur ab o&longs;tante aut retinente impedimento, impe­tus ille non totius animalis motum ulteriùs promovet; &longs;ed mem­brorum partes alias comprimit, alias di&longs;tendit, unde & dolor aliquis, & la&longs;&longs;itudo provenit. At &longs;i corpus, cui motus debetur, cùm inanimum &longs;it, nequeat impetum, quemadmodum animan­tes, ex arbitrio temperare, & quia &longs;olidum e&longs;t ac durum, nul­lam pati compre&longs;&longs;ionem aut di&longs;tentionem partium po&longs;&longs;it, &longs;icut & corpus ob&longs;tans aut retinens compre&longs;&longs;ionem omnem aut di&longs;tentionem re&longs;puit; tunc nullum concipit aut imprimit im­petum præter innatam gravitationem, aut levitationem, cùm per vim in loco non debito detineatur. Ex hoc conjecturam ca­pere licet de eo, quod contingit, quando virtute movendi re­&longs;i&longs;tentiam vincente impedimentum &longs;ubmovetur; impediri vi­delicet, ne producatur motus, juxta re&longs;i&longs;tentiæ modum atque men&longs;uram; quæ &longs;icuti non quâlibet minimâ vi &longs;uperari pote&longs;t, ita majori cedit.

Verùm quonam id pacto contingat, ut explicare conemur, illud ob&longs;erva, quòd &longs;i corpus idem quadruplo velociùs moveri debeat, ac moveretur priùs certâ impetûs men&longs;urâ, utique qua­druplo majorem impetum exigit, ut pro impetûs inten&longs;ione aut remi&longs;&longs;ione velocior aut tardior &longs;equatur motus. At &longs;i cor­pus aliud movendum quadruplo gravius exhibeatur, in hoc im­petus ille quadruplex &longs;ubquadruplam efficiet inten&longs;ionem, ac propterea etiam motum habebit tardiorem, &longs;i cætera &longs;int paria, pro impetûs inten&longs;ione. Si cætera, inquam, &longs;int paria; &longs;æpè enim aër, aut aqua plus velociori motui re&longs;i&longs;tunt, quàm tardio­ri, & moles major efficit, ut non omninò velocitas inten&longs;ioni impetûs re&longs;pondeat. Hæc tamen nunc mente &longs;ecernamus, per­inde atque &longs;i nihil officerent motui.

Quoniam igitur motus ab omni velocitatis aut tarditatis men­&longs;urâ &longs;ejungi nequit, finge corpus per vim movendum huju&longs;­modi e&longs;&longs;e, ut &longs;pectatâ mole &longs;eu materiâ, ac &longs;pecificâ gravitate, ad percurrendum &longs;patium pa&longs;&longs;uum 100 unius horæ quadrante, indigeret impetu, cujus inten&longs;io e&longs;&longs;et particularum 4 in &longs;ingu­lis corporis movendi partibus: molem autem, exempli gratiâ, di&longs;tinctam concipe in particulas 100 minimas. Quare &longs;pectatâ tùm exten&longs;ione tùm inten&longs;ione impetûs, nece&longs;&longs;e e&longs;t illi à mo­tore imprimi impetûs particulas 400. Quòd &longs;i corporis per vim movendi moles ac materia e&longs;&longs;et quadruplex alterius, &longs;i nimi­rum ratione materiæ exten&longs;ionis particulas haberet 400, jam impetus idem &longs;ubquadruplam efficeret inten&longs;ionem, & &longs;ingulæ impetûs particulæ &longs;ingulis corporis particulis ine&longs;&longs;ent; atque adeò etiam hujus velocitas e&longs;&longs;et &longs;ubquadrupla prioris velocita­tis: partamen utrobique e&longs;&longs;et, illud quidem velociùs, hoc tar­diùs movendi difficultas, cum in utroque particulas 400 impe­tûs produci oporteret; utriu&longs;que enim impetûs exten&longs;iones & inten&longs;iones e&longs;&longs;ent Reciprocè in eadem Ratione. In corpore itaque, ex quo motus originem ducit, tanta vis movendi ine&longs;&longs;e debet, ut & corpori impedienti, quod &longs;ubmovetur, congruen­tem motui impetum imprimat, hoc e&longs;t particulas 400, & ip&longs;um &longs;e pariter promoveat: nihil enim accepto extrin&longs;ecùs impetu agitatur à motore prorsùs immoto, ut eunti per &longs;ingula patebit.

Jam verò quoniam idem corpus modò remi&longs;&longs;iùs, modò con­citatiùs moveri pro impetûs inten&longs;ione videmus, probabilis conjectura e&longs;t in iis, quæ non &longs;uo arbitrio, &longs;ed naturæ reguntur imperio, totum impetum produci, qui virtuti efficiendi re&longs;pon­det: hæc autem in impedimento, cujus re&longs;i&longs;tentia vincitur, impetum eâ inten&longs;ionis men&longs;urâ imprimit, quæ illi motûs ve­locitatem conciliet ip&longs;ius corporis moventis velocitati con­gruentem, adeò ut movendi facultas totas &longs;uas vires exerat partim impetum imprimens &longs;ubmovendo impedimento, partim motum efficiens in ip&longs;o corpore: ex quo fit quod eò remi&longs;&longs;iorem motum in &longs;e motor efficiat, quò major &longs;ecundùm inten&longs;ionem impetus impeditur ab impedimento. Sic plumbeus globus bili­bri, &longs;i, funiculo excavatæ volubilis orbiculi curvaturæ in&longs;erto, connectatur cum globulo &longs;ubduplæ gravitatis, non eá veloci­tate de&longs;cendit, qua de&longs;cenderet &longs;ibi relictus ab&longs;que ullâ appen­dice; velociùs tamen movetur, quàm &longs;i e&longs;&longs;et globuli adjuncti tantùm &longs;e&longs;quialter; quia &longs;cilicet ut ad æqualem velocitatem temperentur motus tùm impedimenti &longs;ur&longs;um, tùm corporis mo­ventis deor&longs;um, minor inten&longs;ivè impetus impediendus e&longs;t à glo­bulo &longs;ubduplo quàm à &longs;ub&longs;e&longs;quialtero; ac propterea major e&longs;t &longs;ecundùm inten&longs;ionem reliquus impetus motum efficiens con­citatiorem.

Quòd autem à globo de&longs;cendente imprimatur impetus glo­bulo, quem &longs;ur&longs;um trahit, hinc con&longs;tat, quod &longs;i globulus ille non &longs;it admodum gravis, tùm demum &longs;ub&longs;ilit, ubi globus ve­lociter de&longs;cendens &longs;ubjectum planum attigerit: quid enim il­lum &longs;ub&longs;ilire cogeret quie&longs;cente jam globo, à quo trahebatur, ni&longs;i adhuc aliquid impre&longs;&longs;i impetûs remaneret? At quòd im-pre&longs;&longs;us hîc impetus non ab ip&longs;o motore, &longs;ed ab impetu, quem ille concepit, proximè efficiatur, hinc &longs;ibi &longs;uadent plures, quia ex alterâ parte impetum ab impetu produci po&longs;&longs;e manife&longs;tum videtur ex percu&longs;&longs;ionibus projectorum, ut cùm globus pro­jectus in quie&longs;centem globum impactus illum trudit; ex alterâ cau&longs;am proximam effectui homogeneam congruenter naturæ &longs;tatuimus; &longs;ic enim & calorem in nobis à calore potiùs quàm à &longs;ub&longs;tantiâ ignis proximè produci exi&longs;timamus. Sed quid de percu&longs;&longs;ionum impetu dicendum &longs;it, &longs;uo loco con&longs;tabit inferiùs.

Motoris demùm velocitatem inten&longs;ioni impetûs concepti non re&longs;pondere experimur, cum valdè conantes ut onus rapte­mus; parùm progredimur; at &longs;i funis ex improvi&longs;o abrumpa­tur, illicò corruimus, impetu &longs;cilicet concepto motum validiùs efficiente, ubi de&longs;ierit impetum oneri, quod raptabatur, im­primere.

Hinc fit quòd, &longs;i ea fuerit corporum di&longs;po&longs;itio, ut impedi­mentum tardè &longs;ubmovendum &longs;it, ac proinde remi&longs;&longs;iore impetu opus habeat, qui &longs;ibi imprimatur; corpus verò, cui motus omnis tribuitur, non æquali tarditate cum impedimento ferri nece&longs;&longs;e &longs;it, &longs;ed velociùs præ illo moveri po&longs;&longs;it, hoc &longs;anè eò mi­nùs habet re&longs;i&longs;tentiæ, quò minorem in intentione impetûs men­&longs;uram impedimento eidem imprimere debet, ut illud &longs;ubmo­veatur. Contrà verò &longs;i ita fuerint di&longs;po&longs;ita, ut impedimentum velociùs præ ip&longs;o motore moveri oporteat, multò magis re&longs;i&longs;tit, quàm &longs;i pariter moverentur, plus enim impetûs imprimendum e&longs;t, ut motus con&longs;equatur.

Hactenùs re&longs;i&longs;tentiam poti&longs;&longs;imùm Formalem, impedimento nihil in adver&longs;um conante, contemplati &longs;umus; jam ad Acti­vam tran&longs;eamus, cum &longs;cilicet duo corpora invicem aut omni­nò, aut ex parte repugnant, quia motum in diver&longs;as aut oppo­&longs;itas plagas directum moliuntur. In medio va&longs;e aquâ pleno &longs;ta­tuatur lignea tabella cra&longs;&longs;iu&longs;cula, eique lapis imponatur: dum illa conatur a&longs;cendere, hic de&longs;cendere, &longs;e invicem urgent; &longs;ed cum &longs;e vici&longs;&longs;im permeare nequeant, &longs;i paribus quidem viribus confligant, &longs;ine motu con&longs;i&longs;tunt; &longs;in autem imparibus, aut ambo a&longs;cendunt, aut ambo de&longs;cendunt, pro ut &longs;ive tabellæ le­vitas, &longs;ive lapidis gravitas oppo&longs;itam vicerit. Quod &longs;i lapis ta­bellæ non impo&longs;itus, &longs;ed &longs;uppo&longs;itus, arctè tamen connexus fuerit, adhue contrarios motus conantur, non &longs;e tamen invi­cem urgent, &longs;ed vici&longs;&longs;im retrahunt, quandiù vinculum non revellatur, aut rumpatur. Hic verò &longs;ubdubitet qui&longs;piam, utrùm corpora, quæ contrario ni&longs;u reluctantur, &longs;ibi vici&longs;­&longs;im impetum imprimant, nec ne, aut æqualem, &longs;i pares fue­rint vires, aut, &longs;i impares, inæqualem: Quando enim ob vi­rium æqualitatem utrumque corpus con&longs;i&longs;tit, codem pacto quies &longs;equitur, &longs;i unumquodque &longs;uam gravitationem aut levi­tationem &longs;ervans nihil alteri imprimat, ac &longs;i lignea tabella levi­tans partem impetûs &longs;ur&longs;um directi conferat impo&longs;ito lapidi, à quo gravitante vici&longs;&longs;im recipiat tantumdem impetús deor&longs;um directi; ex quo fiat, ut lapis habens concepti ac innati impe­tûs deor&longs;um directi vires æquales viribus impetûs &longs;ur&longs;um di­recti con&longs;i&longs;tat, idemque in ligneâ tabellâ contingat. Cùm ve­rò inæquales fuerint vires, id quod validius e&longs;t, eodem modo &longs;uperat, &longs;ive nihil contrarij impetûs ab infirmiore oppo&longs;ito re­cipiat, &longs;ed minorem motum vi &longs;ui impetûs producat pro ratio­ne virium, quibus &longs;uperat; &longs;ivè partem impetûs contrarij reci­piat, quæ proprij impetûs vires attenuet.

Quotidianum e&longs;t hujus æqualitatis aut inæqualitatis experi­mentum in iis, quæ innatant humori; hæc enim humori im­po&longs;ita, quia in aëre gravitant, de&longs;cendunt; pars verò immer&longs;a levitat in humore; prægravata tamen à reliquâ parte extante deor&longs;um adhuc urgetur, donec inter partem immer&longs;am & ex­tantem fiat æquilibrium, & tantumdem pars immer&longs;a levitet in humore, ac extans gravitat in aëre. Sic ma&longs;&longs;a plumbea argento vivo impo&longs;ita de&longs;cendit, donec molis plumbeæ pars (2/13) extet; e&longs;t enim &longs;pecifica plumbi gravitas ad &longs;pecificam mercurij gravita­tem ut 11 ad 13. levitat itaque plumbum in mercurio ut 2, gra­vitat in aëre ut 11; igitur plumbeæ ma&longs;&longs;æ partes 11 levitantes &longs;ingulæ ut 2 parem habent conatum &longs;ur&longs;um, ac partes 2 gra­vitantes &longs;ingulæ ut 11 conantur deor&longs;um. Quòd &longs;i ita depri­meretur plumbum, ut ejus partes 12 immergerentur, & una extaret; jam unica pars gravitans ut 11 vinceretur à partibus 12 levitantibus &longs;ingulis ut 2, ac propterea adhuc pars una emergeret: quemad modum &longs;i quatuor partes extarent, & no­vem immergerentur, harum levitas 18 ab illarum gravitate 44 vinceretur, ideóque adhuc duæ immergerentur.

Jam &longs;i dixeris à partis immer&longs;æ levitantis momentis 18 impe­diri momenta 18 partis extantis gravitantis, adeò ut &longs;uper&longs;int tantùm vires juxtà exce&longs;&longs;um gravitatis, &longs;cilicet momentorum 26, juxta quem exce&longs;&longs;um impetum imprimat parti immer&longs;æ, ut deprimatur, tunc autem cum paria &longs;uerint levitatis atque gra­vitatis momenta, jam non invicem agere, &longs;ed &longs;e vici&longs;&longs;im impe­dire, probabilior forta&longs;&longs;e videatur alicui philo&longs;ophandi ratio hîc, ubi directè &longs;ibi invicem adver&longs;antur directiones; alteruter enim aut neuter impetus movet oppo&longs;itum corpus. Verùm quoniam ubi lineæ directionum motûs non &longs;unt in directum po&longs;itæ; &longs;ed inclinationem habent, motus mixtus, qui &longs;equitur, ex utroque impetu unum motum temperari indicat, in eam fe­ror &longs;ententiam, ut exi&longs;timem duo corpora obliquè &longs;ibi invicem repugnantia vici&longs;&longs;im imprimere, & recipere impetum in diver­&longs;as plaga directum pro modo virtutis uniu&longs;cuju&longs;que, adeò ut &longs;i paria &longs;int momenta, medius planè inter utramque directio­nem &longs;equatur motus, &longs;i di&longs;paria, &longs;equatur pro modo exce&longs;sûs.

Fieri autem hane mutuam impetûs communicationem hinc apparet, quòd &longs;i duo corpora, quorum virtus movendi ut AB

& AC, inloco, ubi A, con&longs;ti­tuta moveri cœperint, alterum quidem, quod ad dexteram e&longs;t, cum directione AB, alterum verò, quod ad &longs;ini&longs;tram, cum di­rectione AC, ita &longs;e impediunt, ut quod ad lævam e&longs;t, urgeat reliquum, ne per rectam AB proce­dat; hoc verò quod ad dexteram e&longs;t, illud impediat, ne per rectam AC incedat; &longs;ed propellat ita, ut ambo habeant directionem mixtam AD. Hæc autem lineæ AD cum major &longs;it &longs;ingulis lateribus AB, AC in rectangulo, aut rhomboide, ut quadra­to, aut rhombo, cavè nè putes &longs;ingulis corporibus &longs;upra pro­prium impetûs modum factam e&longs;&longs;e aliquam ab externo impetu virium acce&longs;&longs;ionem: quî enim fieri po&longs;&longs;it, ut corpus nullo re­pugnante po&longs;&longs;it certo tempore percurrere lineam AB, dimi­nutis verò impetûs viribus ex re&longs;i&longs;tentià, pari tempore longio­rem lineam AD percurrat? An quia recipiat à corpore re­pugnante impetum, cujus acce&longs;&longs;ione augeatur proprius impe­tus, qui reliquus e&longs;t? At &longs;i propter virium æqualitatem percur-rant Quadrati diametrum, utique tantumdem alterum ab alte­ro recipit impetús, quantum tribuit: igitur non e&longs;t major vis impetus, quàm &longs;i nihil repugnaret: ex quo fit neque motum ve­lociorem e&longs;&longs;e po&longs;&longs;e, ut pari tempore diametrum percurrant, quo &longs;ingula de&longs;criberent latus Quadrati.

Non igitur ex illà mutuá impetus in diversâ directi commu­nicatione fit in &longs;ingulis corporibus impetûs inten&longs;io major (&longs;i propriè loquendum &longs;it, habent enim impetus illi, conceptus &longs;cilicet, & impre&longs;&longs;us, directionem diver&longs;am) quàm ferat pro­pria &longs;ingulorum virtus: id autem poti&longs;&longs;imùm con&longs;tat, quando &longs;ingulorum directiones valdè obtu&longs;um angulum con&longs;tituunt; cor­pora enim in motu breviorem Rhombi aut Rhomboidis diame­trum de&longs;cribunt, quæ linea aliquando minor e&longs;t &longs;ingulis lateribus.

Finge itaque corpus, quod percurreret AB, nullo impedi­mento prohiberi, quin moveatur eádem velocitate per AD; utique &longs;olùm æquale &longs;patium AI decurreret, impediret tamen, ne aliud corpus habens directionem AC, illique perpetuò adhærens, decurreret juxta &longs;uam directionem &longs;patium æquale ip&longs;i AC; &longs;ed tantùm EI, hoc e&longs;t Sinum anguli BAD loco Tangentis eju&longs;dem anguli, po&longs;ito Radio AI.

Finge iterum alterum corpus habens directionem AC eâ­dem velocitate moveri per AD; utique non ni&longs;i &longs;patium AF, ip&longs;i AC æquale, motu dimetiretur, prohiberetque, ne reli­quum corpus habens directionem AB, illique perpetuò adhæ­rens, progrederetur ni&longs;i in F, hoc e&longs;t &longs;patio æquali ip&longs;i BD; &longs;ed versùs B non procederet ni&longs;i juxta men&longs;uram AG mino­rem ipsâ AC. Atqui utrumque &longs;uam habet directionem, & non per AD, &longs;eque vici&longs;&longs;im impediunt; igitur dum &longs;imul mo­ventur, neque &longs;ub&longs;i&longs;tunt in F, neque veniunt in I; &longs;ed medio loco con&longs;i&longs;tunt, puta in O.

Dixeris forta&longs;&longs;e AO æqualem ip&longs;i AE ita, ut &longs;it &longs;icut DB ad BA, ita IE ad EA, hoc e&longs;t ad AO, aut AO e&longs;&longs;e medio loco proportionalem inter AF & AI, hoc e&longs;t inter AC & AB men&longs;uras virium impetûs &longs;ingulorum corporum. Hoc tamen &longs;ecundo loco propo&longs;itum non facilè admi&longs;erim, quia ubi æqua­les &longs;unt virtutes movendi, medio loco proportionalis e&longs;t æqua­lis &longs;ingulis extremis, ac propterea utrumque corpus impeditum æque velociter moveretur, ac non impeditum. Primum verò, quod &longs;cilicet AO æqualis &longs;it ip&longs;i AE, gratis a&longs;&longs;eritur; neque enim potior ulla apparet ratio, cur ad in&longs;tituendam analogiam a&longs;&longs;umatur potiùs IE, quàm quælibet alia minor linea cadens inter G & E. Ego autem libentiùs profiteor me ne&longs;cire, quà Ratione analogia hæc in&longs;tituatur, quam aliquid certi divinan­do &longs;tatuere.

Verùm quamvis non utrumque corpus velociùs moveatur quàm pro &longs;uâ virtute, alterum tamen quod urgetur, &longs;eu rapitur à validiori, pote&longs;t, factâ impetûs acce&longs;&longs;ione, plus &longs;patij percur­rere, quàm pro &longs;uis viribus: impeditur &longs;iquidem motus non ab­&longs;olutè, &longs;ed juxtà eam directionem. Hinc fit corpus habens di­rectionem & velocitatem AC minorem velocitate AB promo­veri ultrà punctum F in linea mixti motûs AD.

At inquis: an &longs;i nautæ remis incumbant, veli&longs;que obliquis ventum excipiant, tardior erit motus, quàm &longs;i navis vel à &longs;olis remigibus, vel à &longs;olo vento impelleretur? contrarium &longs;anè vi­detur experientia evincere. Verùm &longs;i rem attentiùs con&longs;ideres, aliam planè e&longs;&longs;e rationem deprehendes, cum duo corpora &longs;e moventia vici&longs;&longs;im &longs;e impediunt, aliam cùm unum à duplici ex­trin&longs;eco impetu in diver&longs;a directo impellitur: de illis hactenùs &longs;ermo fuit, neque ulla ratio &longs;uadere pote&longs;t velocius à tardiore incitari, quamquam tardius à velociore urgeatur, ut dictum e&longs;t.

At &longs;i unum corpus à duobus æqualis aut inæqualis virtutis impetum recipiat, utique magis inten&longs;us, vel &longs;i inten&longs;ionem propriè dictam neges, certè major e&longs;t impetus, quàm &longs;i ab al­terutro tantùm reciperet impetum: quare nil mirum, &longs;i ea mo­tûs velocitas con&longs;equatur, quæ utrumque impetum &longs;ingillatim &longs;umptum vincat, quamvis utroque &longs;imul &longs;umpto minor &longs;it, quia habent directiones oppo&longs;itas, ut alibi explicabitur. Hinc e&longs;t navim velociùs agi velis remi&longs;que, quàm &longs;i aut &longs;olâ ventorum vi, aut &longs;olâ remigum ope propelleretur, & cymbam, dum &longs;e­cundo flumine rapitur, &longs;imulque remis ad alteram ripam im­pellitur, velociùs moveri, quàm aut in &longs;tagno eâdem remigum operâ, aut à flumine ce&longs;&longs;antibus remis ageretur. Quemadmo­dum enim neque ventus remos impellit, neque ab his ventus impellitur, ita neque &longs;e vici&longs;&longs;im immediatè impediunt, aut &longs;ibi mutuò repugnant; atque adeò non e&longs;t hîc eadem philo&longs;ophan­di ratio, ac cum duo corpora &longs;ibi invicem immediatè re&longs;i&longs;tunt, & alterum alterius vires extenuat impediens, ne juxtà propriæ virtutis men&longs;uram motum concipiat.

Ex his quæ hactenùs dicta &longs;unt, illud &longs;atis con&longs;tare videtur, quòd animal eatenùs in motu difficultatem ac re&longs;i&longs;tentiam per­cipit, quatenùs multum impetûs concipere debet, ex quo mu&longs;­culorum contentio oritur, neque tamen ea &longs;equitur motûs ve­locitas, quæ tanto impetui re&longs;ponderet, dum &longs;ubmovendo im­pedimento maximam virium partem impendit impetum impri­mens: unde fit plurimum influentis &longs;piritûs animalis ab&longs;umi in tàm diuturnâ, vel tàm validâ mu&longs;culorum contentione, ac proinde la&longs;&longs;itudinem &longs;equi, atque aliquando etiam contento­rum mu&longs;culorum dolorem, cum id non contingat &longs;ine aliquâ partium compre&longs;&longs;ione aut di&longs;tentione. Quò igitur velociùs moveri pote&longs;t animal pro ratione concepti impetûs, eò mino­rem percipit in &longs;ubmovendo impedimento difficultatem; & quidem maximè &longs;i alternâ contentionis ac remi&longs;&longs;ionis mu&longs;cu­lorum vici&longs;&longs;itudine labor mite&longs;cat.

Curio&longs;iùs autem inquirenti, quam Rationem habeat motoris impetus ad impetum corpori, quod movetur, quatenus move­tur, impre&longs;&longs;um, ut aliquatenus &longs;atisfaciam, a&longs;&longs;ero ut minimum duplam e&longs;&longs;e, non quidem inten&longs;ivè, aut exten&longs;ivè &longs;ed enti­tativè. Quatenùs, inquam, movetur, hoc e&longs;t quatenus vinci­tur ejus re&longs;i&longs;tentia: cæterùm potentia movens in &longs;e producit, & in mobili æqualem impetum; &longs;ed quemadmodum ubi calor fri­gori permi&longs;cetur illud vincens, non percipitur ni&longs;i quatenus excedit vim frigoris, ita impetus oneri impre&longs;&longs;us eatenus mo­vet, quatenùs eju&longs;dem re&longs;i&longs;tentiam &longs;uperat: Hunc autem ex­ce&longs;&longs;um &longs;ubduplum impetûs motoris &longs;atis probabili conjecturâ affirmo. Illud enim hoc mihi &longs;uadet, quòd motoris virtutem metitur exce&longs;&longs;us impetûs, quem ille habet &longs;uprà impedimenti re&longs;i&longs;tentiam: re&longs;i&longs;tentiæ autem modus, ut &longs;æpiùs dictum e&longs;t, ex velocitate motûs, quæ concilianda e&longs;t gravitati corporis &longs;ub­movendi, de&longs;umitur; hoc enim ideò re&longs;i&longs;tit partibus ex gr.100 impetûs, quia &longs;i &longs;olùm fuerint 100 partes impetûs, fieri non po­te&longs;t ut moveatur tantâ velocitate, &longs;ed pluribus impetûs parti­bus indiget: exce&longs;&longs;us igitur virtutis motoris æqualis e&longs;t ut mi­nimum re&longs;i&longs;tentiæ mobilis; atque adeò tota virtus motoris, hoc e&longs;t impetus ab eo conceptus, æquivalet tùm re&longs;i&longs;tentiæ mobi-lis juxta men&longs;uram requi&longs;itam ad motum, qui &longs;equitur, tùm principio motûs eju&longs;dem mobilis: atqui motus hic æqualis e&longs;t motui, cui illud re&longs;i&longs;tit, totus igitur impetus motoris duplus e&longs;t impetùs, qui motum efficit in mobili, quatenus movetur.

Hinc e&longs;t eodem conatu motoris di&longs;parem effici motum, &longs;i potentia æqualiter moveatur cum mobili, ut con&longs;tat: quia ni­mirum impetus mobili impre&longs;&longs;us inæqualem habet inten&longs;io­nem, quamvis entitativè æqualis &longs;it. Si enim tota motoris vir­tus &longs;it 20, & decem impetûs particulas re&longs;i&longs;tentiam &longs;uperantes mobili imprimat, in quo inten&longs;io fiat ut 1, in mobili gravitatis &longs;e&longs;quialteræ, particulæ eædem decem impetûs inten&longs;ionem ef­ficiunt ut 2/3; quare & hujus motus erit &longs;ub&longs;e&longs;qui alter, ac pro­inde motor, qui æqualiter cum mobili movetur, etiam tardio­rem habet motum, quàm cùm motum priori mobili conci­liabat.

Patet igitur ex his nunquam fieri po&longs;&longs;e, ut corpus grave mi­noris aut æqualis virtutis alterum moveat ita, ut planè in velo­citate con&longs;entiant; illud enim corpus minùs aut æquè grave concipere non pote&longs;t impetum, qui & &longs;ibi ad motum &longs;ufficiat, & alteri impetum imprimat: finge &longs;cilicet animo fui&longs;&longs;e impe­tum impre&longs;&longs;um corpori æquè vel magis gravi; hîc utique cum non excedat re&longs;i&longs;tentiam mobilis, nullum efficere pote&longs;t mo­tum; igitur neque impre&longs;&longs;us fuit impetus, ne &longs;it omninò inuti­lis. Quòd &longs;i eâ ratione di&longs;ponantur ut motor velociùs moveri po&longs;&longs;it quàm mobile, jam fieri pote&longs;t, ut à minore majus movea­tur: nam &longs;i motor certâ quâdam velocitate movere po&longs;&longs;it pon­dus unius libræ motu &longs;ibi æquali, eodem conatu & eádem ve­locitate &longs;e movens movebit pondus centum librarum, &longs;i hoc ita &longs;it di&longs;po&longs;itum, ut centuplo tardiùs moveatur: quia nimirum idem entitativè impetus in hoc pondere centuplo remi&longs;&longs;ior, quàm in pondere unius libræ, &longs;ufficit ad motum centuplo tar­diorem. Motus &longs;iquidem centum librarum &longs;ubcentuplus in ve­locitate, æqualis e&longs;t motui unius libræ centuplo in velocitate; &longs;i enim libra percurrit centum &longs;patij digitos &longs;ibi &longs;uccedentes in longitudine, pari tempore centum libræ percurrunt quidem unicum digitum longitudinis &longs;patij, centum tamen &longs;patia digi­talia percurrunt, &longs;ingulæ &longs;cilicet libræ digitum.

CAPUT V.

In quo Machinarum vires &longs;itæ &longs;int.

POtentiam oneri movendo cæteroqui imparem præ&longs;tare po&longs;­&longs;e, &longs;i machina adhibeatur, quotidiano experimento di&longs;ci­mus; adeò ut ip&longs;a unica pluribus potentiis machinâ de&longs;titutis virtute æqualis &longs;it, & quæ pondus &longs;olitarium ac &longs;implex loco pror&longs;us movere non poterat, ubi &longs;e ad machinam applicuerit, jam non ponderi tantùm, &longs;ed & machinæ motum conciliet. Quid ergo illud &longs;it, ex quo huju&longs;modi virium incrementum oritur, hîc perve&longs;tigandum e&longs;t; & ad illud cau&longs;æ genus revo­catur, quam Scholæ Formalem appellant; e&longs;t &longs;cilicet ratio, per quam fit, ut &longs;it, atque dicatur Machina: hoc autem incremen­tum virium, ut ex dicendis con&longs;tabit, ex machinæ figurâ pen­det &longs;ecundùm quam potentiæ, & ponderis motus &longs;ibi invicem pro ratâ portione re&longs;pondent.

A machinâ quâ machina e&longs;t, potentiæ moventis vires non augeri certum e&longs;t; nihil enim illi interioris virtutis impertitur, & quâ machina e&longs;t, ab omni innatâ gravitate &longs;ejuncta intelli­gitur: vectis &longs;iquidem, ferreus &longs;it, &longs;ive ligneus, machinæ ra­tionem non immutat, &longs;i &longs;ola intercedat materiæ gravioris aut levioris di&longs;paritas.

Quòd &longs;i faciliùs ferreo vecte tricubitali deor&longs;um premens at­tollas &longs;axum, quàm &longs;i ligneo vecte pariter tricubitali utaris (quia nimirum ferreus vectis habet &longs;ibi adnexam ex gravi ma­teriâ, quâ con&longs;tat, potentiam, quæ deor&longs;um urgendo te juvat, ut &longs;axum attollatur,) id planè e&longs;&longs;e extra vectis naturam, quâ vectis e&longs;t, manife&longs;tum erit, &longs;i non deor&longs;um, &longs;ed &longs;ur&longs;um, aut à lævâ in dextram connitendum &longs;it, ut duo connexa disjungas; tunc enim ferrei vectis gravitas &longs;u&longs;tentanda laborem potiùs creabit, quàm ut præ &longs;imili ligneo vecte motum hunc facilio­rem reddat. Quare præter Mechanicæ facultatis in&longs;titutum machinis accidit, ut gravitate &longs;uâ potentiæ moventis vires ad­augeant, non quidem illam immutando, facto interiore virtu-tis additamento; &longs;ed aliam potentiam, quæ conjunctis cum illi viribus agat, con&longs;ociando.

Sed & illud animadvertendum e&longs;t, vix unquam fieri po&longs;&longs;e, ut potentia movens nihil pror&longs;us impedimenti à machina reci­piat: &longs;ivè enim machinæ ip&longs;ius pars aliqua gravis elevanda e&longs;t; &longs;ivè membrorum, in quæ machina di&longs;tribuitur, invicem con­fligentium, &longs;eque vici&longs;&longs;im terentium a&longs;peritas ob&longs;i&longs;tit; &longs;ive mo­tus (ut machinæ ip&longs;i, cui applicatur potentia, ob&longs;ecundet) à &longs;uâ directione inflectitur; &longs;ivè quid huju&longs;modi intercedit, quod aliquid de motûs velocitate imminuat, quæ cæteroqui concep­tum potentiæ ab omni machinâ ab&longs;olutæ impetum con&longs;equere­tur. Ex his tamen aliqua &longs;unt, quæ ita motui potentiæ offi­ciunt, ut ad retinendum onus juvent; hujus &longs;iquidem gravitas minùs adversùs potentiam valet, &longs;i & ip&longs;um, quia machinæ il­ligatum à recto in centrum gravium tramite deflectere, vel mutuum partium &longs;e terentium conflictum vincere cogatur, ut vim potentiæ inferat. Verùm hæc, quamvis, ubi res ad praxim deducitur, per incuriam di&longs;&longs;imulanda non &longs;int, &longs;ub &longs;taticam con&longs;iderationem hîc non cadunt, ubi machinarum vires ex­penduntur; harum enim figura perindè attenditur, atque &longs;i nihil adjumenti, nihil detrimenti ex materiâ accederet.

Ad rem itaque propiùs accedentibus recolenda &longs;unt ea, quæ in &longs;uperioribus hujus libri capitibus di&longs;putata &longs;unt, proximam videlicet motûs effectricem cau&longs;am impetum e&longs;&longs;e &longs;ive ab inte­riore virtute manantem in iis, quæ &longs;ponte &longs;uâ moventur, &longs;ivè extrin&longs;ecùs aliunde impre&longs;&longs;um iis, quæ naturâ repugnante per vim cientur: ex cujus impetûs inten&longs;ione, quatenùs omnem re&longs;i&longs;tentiam &longs;uperat, motuum velocitas oritur: nunquam autem à velocitate aut tarditate motum &longs;ejungi po&longs;&longs;e certum e&longs;t, quip­pe qui nec &longs;inè &longs;patio per quod decurratur, nec &longs;inè partium &longs;ibi certâ lege &longs;uccedentium continuatione ac &longs;erie intelli­gi pote&longs;t. Quare & re&longs;i&longs;tentiæ momenta tùm ex corporis movendi gravitate, tùm ex velocitate componi &longs;æpiùs innui­mus, ut hinc innote&longs;cat fieri facilè po&longs;&longs;e, ut, &longs;icut eju&longs;dem gravitatis re&longs;i&longs;tentia inæqualis e&longs;t, &longs;i velocitate inæquali mo­venda &longs;it, & gravitatum inæqualium di&longs;paria &longs;unt re&longs;i&longs;tentiæ momenta, &longs;i Ratio, quæ ex gravitatum & velocitatum Ratio­nibus componitur, &longs;it Ratio Inæqualitatis, quia gravior velo-ciùs, minùs gravis tardiùs movetur; ita gravitatum inæqualium par &longs;it re&longs;i&longs;tentia, &longs;i quæ inter gravitates intercedit Ratio, ea­dem reciprocè inter velocitates inveniatur. Quemadmodum enim quæcumque calori adver&longs;antur, vehementiorem quidem validi&longs;&longs;imè re&longs;puunt, tenui&longs;&longs;imum verò facillimè admittunt; haud di&longs;pari ratione pondera, &longs;i velociùs incitare velis, im­pensiùs reluctantur, minimo ac tardi&longs;&longs;imo motui levi&longs;&longs;imè ob­&longs;i&longs;tunt.

Quoniam igitur naturâ definitum e&longs;t, quantam gravitatem, quantáque velocitate, pro certâ impre&longs;&longs;i impetûs men&longs;urâ, mo­vere po&longs;&longs;it Potentia concepto impetu, qui pro ratâ portione re&longs;pondeat impetui quem illa oneri imprimit, ut Potentia, & onus æquali velocitate moveantur; &longs;atis con&longs;tat eandem impe­tús men&longs;uram parem e&longs;&longs;e movendo oneri graviori, &longs;i quá Ra­tione po&longs;terior hæc gravitas priorem gravitatem vincit, eâdem Reciprocè Ratione prioris velocitas po&longs;terioris tarditatem &longs;u­peret; utrobique &longs;cilicet par e&longs;t re&longs;i&longs;tentia, ac proinde ab eâ­dem potentiâ vinci pote&longs;t. Cùm enim ea, quæ &longs;imul æqualiter moventur, æquali impetu ferantur; &longs;i Potentia tàm tardè mo­veretur ac pondus per machinam, indigeret impetu ex. gr. &longs;ub­quintuplo ejus quo illa movetur quintuplo velociùs ac ip&longs;um Pondus. Verùm impetus hîc &longs;ubquintuplus ineptus e&longs;&longs;et ad oneris re&longs;i&longs;tentiam quintuplo ferè majorem vincendam; &longs;ed &longs;o­lum &longs;uperare po&longs;&longs;et ac movere 1/5 ponderis. Quinque igitur im­petus huic æquales po&longs;&longs;unt totam re&longs;i&longs;tentiam &longs;uperare. Cum itaque in motu quintuplo velociori Potentiæ &longs;it verè impetus quintuplus, poterit etiam elevare pondus, quod e&longs;t quintuplo majus, quàm &longs;it 1/5 ip&longs;ius. Verùm híc ubi de motûs velocitate &longs;ermo e&longs;t, non is quidem ab&longs;olutè accipiendus e&longs;t; &longs;ed quâ parte gravium naturæ repugnat: &longs;i enim plumbeus globus A ex C dependeat funiculo CA, & circà ver&longs;atilem or­biculum B &longs;tabili axi infixum ducatur filum connectens globos A & D, cottum quidem e&longs;t globum A, &longs;i u&longs;que ad B perveniat, tantumdem &longs;patij in arcu AB percurrere, non tamen tantumdem a&longs;cendere, quantum globus D &longs;e­cundùm rectam BD de&longs;cendit; &longs;ed a&longs;cen&longs;um metitur AE, nimirum Sinus Ver&longs;us arcûs AB, qui minor e&longs;t codem arcu (arcus &longs;iquidem major e&longs;t rectâ AB lineâ ip&longs;um &longs;ub-

tendente, quæ oppo&longs;ita recto angulo E major e&longs;t quàm trianguli ba&longs;is AE) ac propterea re&longs;i&longs;tentiæ momenta non ea &longs;unt, quæ ex velocitate motûs AB, &longs;ed AE, & ipsâ globi A gravitate componuntur. Ex quo fit globum D quam­vis minorem po&longs;&longs;e globo A graviori præ&longs;tare, ac illum ad certam altitudinem ele­vare, ut cuilibet experiri licet, cum tamen illi a&longs;cen­&longs;um &longs;uo de&longs;cen&longs;ui æqualem nullatenùs conciliare po&longs;&longs;it. Quòd &longs;i idem globus A ex breviore funiculo HA dependeat, experimento con&longs;tat opus e&longs;&longs;e globo D gravitatem addere, ut valeat illum per arcum AF elevare ad eandem altitudinem AE: magis quippè laborio&longs;um e&longs;t breviore motu AF, quàm longiore motu AB ad eandem altitudinem a&longs;cendere; atque adeò plus virium in D requiritur, ut globo A majorem impetum imprimat, ex cujus inten&longs;ione plus &longs;ingulis temporis momentis a&longs;cendat in hoc po&longs;teriore motu, quàm in priore. Ne tamen motui globi D tribue men&longs;uram arcûs AB &longs;ed rectæ AB.

Sicut autem ubi potentiæ & oneris æquales e&longs;&longs;e debent mo­tus, potentiæ vires gravitate oneris majores e&longs;&longs;e oportet, ut vim illi inferant; ita pariter ubi potentia & onus in motuum velo­citate di&longs;&longs;entiunt, & illa quidem velociùs, hoc tardiùs move­tur, nece&longs;&longs;e e&longs;t majorem e&longs;&longs;e Rationem Potentiæ ad Onus (licet illa minor &longs;it onere) quàm &longs;it Ratio tarditatis hujus ad illius velocitatem; ut &longs;cilicet ratio Potentiæ ad onus, quæ ex mo­tuum, & virium Rationibus componitur, &longs;it Ratio majoris inæ­qualitatis. Sit ex. gr. Ratio motûs Potentiæ ad motum Oneris ut 3 ad 2; &longs;i Ratio virium potentiæ ab&longs;olutè &longs;umptæ ad gravi­tatem oneris &longs;it Reciprocè ut 2 ad 3, Ratio ex his Rationibus compo&longs;ita e&longs;t Æqualitatis, &longs;cilicet 1 ad 1, & motus nullus &longs;e­quitur; multò minùs &longs;i fuerit Ratio minor quàm 2 ad 3; prove-niret enim Ratio minoris Inæqualitatis: debet ergo e&longs;&longs;e major Ratione 2 ad 3. Sit ex hypothe&longs;i Ratio 4 ad 5; jam Ratio com­po&longs;ita ex Rationibus 3 ad 2, & 4 ad 5, e&longs;t Ratio 6 ad 5 majoris Inæqualitatis.

Neque hoc ita dictum intelligas, qua&longs;i motus ip&longs;e Potentiæ, eju&longs;que velocitas, efficiendi vim haberet; &longs;ed ex ipsá majore potentiæ velocitate innote&longs;cit impetum, qui radix e&longs;t motûs, minus invenire impedimenti ex onere, quod minùs re&longs;i&longs;tit, eo quòd tardiùs movendum e&longs;t, quàm &longs;i æqualem velocitatis gra­dum cum potentiâ &longs;ortiri deberet. Quare licèt potentia minor &longs;it, ac pauciores entitativè particulas impetús producere valeat, quàm potentia major, &longs;atis in aperto e&longs;t fieri po&longs;&longs;e, ut potentia major majorem inveniens re&longs;i&longs;tentiam nequeat impetum im­primere, ac movere onus, quod movebitur à minore potentiâ, &longs;i onus idem minùs re&longs;i&longs;tat, cum &longs;it tardiùs movendum: impe­tus enim à minore potentiâ oneri impre&longs;&longs;us &longs;atis e&longs;t ad vincen­dam minorem hanc re&longs;i&longs;tentiam; cum tamen potentia major non &longs;atis habeat virtutis, ut eam impetús men&longs;uram oneri im­primat, quæ majorem illius re&longs;i&longs;tentiam &longs;uperaret.

In eo igitur totum Mechanices artificium con&longs;i&longs;tit, ut &longs;ua in&longs;trumenta ita di&longs;ponat, loci&longs;que congruis ita Potentiam, & Onus collocet, ut Potentiæ motus velocior &longs;it præ motu Oneris: tùm horum motuum Ratione attentè per&longs;pectâ definies, quæ­nam Potentia datum Onus movere, vel quodnam Onus à datâ Potentiâ moveri queat; &longs;i nimirum Potentiæ vires ad oneris gravitatem majorem habeant Rationem, quàm &longs;it Ratio motùs Oneris ad motum Potentiæ. Neque enim Machina aut Poten­tiæ vires auget, aut oneris gravitatem minuit, &longs;ed Ponderis re­&longs;i&longs;tentiam ad Potentiæ virtutem accommodat.

Phy&longs;ica autem cau&longs;a hæc e&longs;t, quia impetus à Potentiâ pro­ductus, qui in onere minori movendo æque velociter cum po­tentiâ majorem haberet inten&longs;ionem, in onere majore &longs;ed tardiùs movendo minorem quidem habet inten&longs;ionem, &longs;ed quæ &longs;atis e&longs;t pro minore re&longs;i&longs;tentia. Fac enim oneris particulas graves e&longs;&longs;e 20, illique à Potentiâ aliquanto graviore imprimi particulas 100 impe­tûs, quibus vincitur Oneris re&longs;i&longs;tentia: inten&longs;io in &longs;ingulis par­ticulis gravitatis e&longs;t particularum impetûs 5, juxtà quam inten­&longs;ionis men&longs;uram &longs;equitur motus æque velox Potentiæ & oneris, hujus quidem per vim &longs;ursùm; illius verò juxtà naturam deor­&longs;um. Sit adhuc eadem Potentia; &longs;ed offeratur Onus, cujus particulæ gravitatis &longs;int non jam 20; &longs;ed 50: Potentiæ virtus e&longs;t eadem; quapropter non ni&longs;i re&longs;i&longs;tentiam vincere pote&longs;t, cui vincendæ &longs;ufficiant particulæ 100 impetus; hæ autem in One­re graviore ut 50 efficerent &longs;olùm inten&longs;ionem ut 2: Non igitur Potentia & onus æquè veloci motu, qui re&longs;pondeat inten&longs;ioni ut quinque, &longs;icuti priùs, moveri poterunt; &longs;ed ut onus moveri po&longs;&longs;it, impetúmque à potentiâ recipere, opus e&longs;t ita illud col­locare, ut quò magis Ratione gravitati re&longs;i&longs;tit; eò minùs ra­tione tarditatis motûs re&longs;i&longs;tat, &longs;eque eâ ratione temperent duæ hæ re&longs;i&longs;tentiæ, ut una confletur re&longs;i&longs;tentia non major illâ, quæ oriebatur ex onere gravi ut 20 æqualiter movendo: id quod fiet, &longs;i motus Potentiæ, quatenùs machinæ applicatur, ad mo­tum oneris &longs;it ut 5 ad 2 in Reciprocâ Ratione inten&longs;ionum im­petûs producti. Quare motus Potentiæ ad motum oneris e&longs;t duplus &longs;e&longs;quialter, quemadmodum po&longs;terior hæc oneris gravi­tas ut 50 e&longs;t prioris gravitatis ut 20 dupla &longs;e&longs;quialtera: atque hinc manife&longs;tum e&longs;t particulas gravitatis 50 re&longs;i&longs;tentes ut 2 ra­tione motûs comparati cum motu potentiæ, requirere particu­las 100 impetûs, quemadmodum particulæ gravitatis 20 re­&longs;i&longs;tentes ut 5 ratione motûs comparati cum motu eju&longs;dem Po­tentiæ requirunt particulas 100 impetûs. Quid igitur mirum, &longs;i potentia eadem eodem conatu movet onus ut 50 velocitate ut 2, quo conatu movet onus ut 20 velocitate ut 5?

Servatur itaque perpetua quædam ju&longs;titia inter potentiæ vi­res, oneris gravitatem, &longs;patia motuum, ac tempora; quò enim decre&longs;cunt potentiæ vires, aut oneris gravitas augetur, eò bre­viora &longs;unt &longs;patia, & longiora tempora motuum ip&longs;ius oneris; &longs;ed ampliora &longs;patia motuum potentiæ debilioris, quæ præ one­re velociùs movetur. Hinc dato onere graviori &longs;ubmovendo, aut potentiam augeri, aut, &longs;i illa immutata permaneat, oneris motum imminui, &longs;eu potentiæ motum augeri nece&longs;&longs;e e&longs;t: Te­nui enim potentiâ ingens pondus citò moveri non pote&longs;t.

Formalem igitur Machinæ Rationem, quâ Machina e&longs;t, in eo &longs;itam e&longs;&longs;e deprehendimus, quòd ea figura &longs;it, quæ potentiæ, & oneris motibus legem ita &longs;tatuat, ut Potentia velociter, Pon­dus lentè moveatur; &longs;ic enim fit, ut minor oneris re&longs;i&longs;tentia vir-tuti vim movendi, etiam&longs;i minorem, habenti pro ratâ portio­ne re&longs;pondeat. Satis igitur erit, ubi &longs;ingularum machinarum vires expendendæ erunt motuum inire rationes, qui ex machi­næ agitatione oriuntur: nam &longs;i Potentia præ Onere velociùs moveatur, operæ pretium faciet Machinator; modò non adeò tenuis &longs;it motuum Ratio, ut quicquid utilitatis ex machinæ fi­gurà accedit, deferatur ex partium &longs;e terentium conflictu; nam perinde e&longs;&longs;et, ac &longs;i oneri gravitas adderetur.

Ex his liquet à non paucis plus operæ labori&longs;que con&longs;ump­tum, quàm par e&longs;&longs;et, ut Ari&longs;toteli adhærerent in referendis machinarum viribus in circuli naturam planè admirandam: Quapropter inquit initio qque Mechan. non e&longs;t inconveniens ip&longs;um miraculorum omnium e&longs;&longs;e principium. Ea igitur quæ circà libram fiunt, ad circulum referuntur, quæ verò circa vectem, ad ip&longs;am libram; alia autem ferè omnia, quæ circa mechanicas &longs;unt motiones, ad vectem. Ni&longs;i enim fucum veritati faciamus, quæ demum mi­racula ita circulum à reliquo figurarum vulgo &longs;ecernunt, ut in cum admiratio omnis corrivata confluat, nec ni&longs;i hinc in cæte­ras derivetur? An quòd linea eadem, quâ circuli ambitus de­finitur, omnis latitudinis expers, cava pariter atque convexa amico fœdere copulat, quæ &longs;ibi invicem repugnant? Cavum &longs;i quidem à convexo, quæ recto interjecto di&longs;criminantur, per­inde di&longs;&longs;idere cen&longs;emus, atque minus à majori, inter quæ &longs;ibi adver&longs;antia id, quod æquale e&longs;t, intercedit. At hæc ita vulga­ria &longs;unt, ut non Hyperbolæ &longs;olùm, ac Parabolæ, aut Nicome­dis Conchoidi, aut Archimedis Spiralibus, aut Dino&longs;trati Quadratici, cæteri&longs;que omnibus extrà Geometricas leges cur­vis lineis communia &longs;int; verùm etiam in angulo quocumque rectilineo facilè ab omnibus ob&longs;erventur; cum lineæ rectæ, qui­bus inclinatis angulus con&longs;tituitur, hinc quidem &longs;ibi mutuis nutibus annuere, hinc verò abnuere videantur; quibus oppo­&longs;itis nutibus media pariter interjacet directa po&longs;itio, omni in­clinatione &longs;ubmotâ.

An ipsâ na&longs;centis Circuli exordia admiratione non carent, quòd æquè ex Radij eju&longs;dem in centro &longs;ub&longs;i&longs;tentis quiete, ac circumlati motu oriatur? Sed quid hæc in circulo potiùs &longs;u&longs;­piciamus, quàm in Helice, cui gene&longs;is haud di&longs;par contingit? Quòd &longs;i circulo primas ideò deferendas exi&longs;timemus, quòd in &longs;e recurrens peripheria ibi &longs;ui motûs terminum inveniat, unde &longs;ump&longs;it exordium; & circumacta, quæ ex adver&longs;o &longs;unt, partes oppo&longs;itis cieat motibus, ita ut progredientibus &longs;upremis infimæ regrediantur, & in ima detrudantur &longs;i­ni&longs;træ, dextris in altiora provectis: Quid Ellip&longs;im præjudi­cio repellimus? cum & hæc unico limite cavo pariter atque convexo in &longs;e&longs;e redeunte circum&longs;cripta in contrarias partes incitetur; nec à rectâ tantummodo lineâ alternis auctà cre­mentis, imminutáque decrementis altero terminorum quie&longs;­cente, &longs;ed etiam (quod verè miraculo proximum e&longs;t) utroque extremo flexilis lineæ in binis Ellip&longs;eos umbilicis defixo ab illâ in alios, atque alios angulos &longs;inuata de&longs;­cribatur.

At, inquis, in circulo &longs;emidiametri partes codem im­pellente circà centrum agitatæ ita di&longs;pari velocitate ferun­tur, ut earum tarditas aut concitatio intervallo, quo &longs;in­gulæ à centro ab&longs;unt, &longs;it analoga. Verùm & hoc Ellip&longs;i, ac plano Helicoidi aliquatenùs pro &longs;uo modulo commune e&longs;t; &longs;emidiametri enim circumactæ puncta à centro remo­tiora velociùs feruntur. Partes autem quie&longs;centi centro pro­piores cunctabundas moveri, naturæ pro viribus oppo&longs;ita di&longs;terminantis in&longs;tituto con&longs;entaneum e&longs;&longs;e nemo non videt, qui tarditatem interjici videt quietem inter, ac motûs ve­locitatem. Quare &longs;apienti&longs;&longs;imo con&longs;ilio factum, ut eorum, quæ firmo nexu invicem &longs;olidata &longs;ub&longs;i&longs;tunt, vel particu­læ omnes æquis pa&longs;&longs;ibus moveantur, vel &longs;i qua moræ di&longs;­pendium &longs;ubeat, finitimarum velocitas, &longs;ervatâ aliquâ vi­cinitatis analogiâ minuatur: ne &longs;cilicet &longs;olutâ compage di&longs;­&longs;iliant.

Quæ verò ad explicandum, cur ea, quæ centro propiora &longs;unt, tardiùs in gyrum contorqueantur, Author illius libri Quæ&longs;t. mechan. commini&longs;citur de duplici motu, naturali vi­delicet, ac præter naturam, quibus feratur ea, quæ circu­lum de&longs;cribit linea (qua&longs;i breviorem lineam vis major à tra­hente centro illata magis à naturali motu, qui &longs;ecundùm Tangentem e&longs;t, deflecteret) ea &longs;unt, quæ facillimè cor­ruant, & minimè cum Ari&longs;totelis doctriná cohæreant, qui lib. 1. de Cælo. &longs;umma 4. circularem motum & &longs;implicem, & naturalem, & priorem recto di&longs;erti&longs;&longs;imè pronunciat; Perfectum enim, inquit text. 12; prius naturâ e&longs;t imper&longs;ecto; circulus autem perfectorum e&longs;t, recta verò linea nulla. Quis ergo in circulo motus præter naturam? nece&longs;&longs;arium e&longs;t, ait text. 8. e&longs;&longs;e ali­quod corpus &longs;implex, quod natum e&longs;t ferri circulari motu &longs;ecun­dùm &longs;uam ip&longs;ius naturam. Ea certè quibus in&longs;ita e&longs;t in mo­tum propen&longs;io, in gyrum aguntur, ut &longs;ydera; aut &longs;altem mo­tu in &longs;e recurrente circulum æmulantur, ut ex cerebri & cor­dis &longs;y&longs;tole ac dia&longs;tole &longs;pirituum ac &longs;anguinis circuitio oritur; aut plurium circularium motuum commixtione unum tempe­rant motum, ut animalia cum progrediuntur; o&longs;&longs;a &longs;iquidem, quibus membra &longs;ub&longs;i&longs;tunt, ita à mu&longs;culis commoventur, ut unum quod que &longs;ui motus centrum con&longs;tituat in eâ finitimi o&longs;&longs;is parte, cui &longs;ivè *kaq´e)na/rsqrwsin, &longs;ive kata/ dia)rqrwsin flexili com­page in&longs;eritur. At motu recto, ut potè brevi&longs;&longs;imo, nihil fertur, ni&longs;i cui ex naturæ in&longs;tituto cedit quies certo in loco, à quo ab&longs;tractum fuerit, eóque &longs;ibi redditum &longs;pontè remigrat. Nihil igitur præter naturam in circuli motu deprehendi pote&longs;t, ex quo di&longs;par illa intimarum atque extimarum partium velocitas petenda &longs;it; cum vix alium natura per &longs;e expetat &longs;implicem motum præter circularem. Cur autem qui &longs;ecundùm rectam extremæ &longs;emidiametro ad perpendiculum in&longs;i&longs;tentem lineam fit motus, naturalis cen&longs;eatur? An quia gravia &longs;uis nutibus ad terræ centrum rectâ feruntur? Semidiametro igitur, ni&longs;i in verticali plano con&longs;tituatur horizonti parallela, motus qui &longs;e­cundùm lineam circuli Tangentem e&longs;t, præter naturam con­tinget, quippe qui à rectâ, quæ gravia in centrum dirigit, de­flectat: & in circulo horizonti parallelo circumacta &longs;emidiame­ter nullo naturali motu agitabitur; nulla enim recta linea cir­culi Tangens in eo plano e&longs;t, quæ lineæ directionis gravium congruat: & tamen quemcumque demum &longs;itum circulus eju&longs;­que &longs;emidiameter obtineat, eandem &longs;emper motuum analo­giam &longs;ervant partes pro ratione intervalli à centro, citrà ullam motuum naturalis, & præter naturam, commi&longs;tionem.

Verùm mirifica &longs;it circuli natura; quid hæc ad explicandam Mechanicarum motionum cau&longs;am? an ut hanc ignotam fatea­mur, quia admirandam prædicamus? &longs;ed unico argumento, commenta huju&longs;modi disjiciamus. Si minor potentia majori ponderi prævaleat, nullú&longs;que intercedat circularis motus, certum e&longs;t hoc virtutis incrementum neque in Vectem, neque in libram neque in Circulum referri po&longs;&longs;e: adeóque principium aliud e&longs;&longs;e magis latè patens, à circulo ab&longs;olutum: Atqui citrà omnem cir­cularem motum minor potentia præpollet graviori ponderi: Mani­fe&longs;tum e&longs;t igitur fru&longs;trà ex circulo peti Mechanicarum motio­num principium; &longs;ed illud e&longs;&longs;e, quod à nobis indicatum e&longs;t, quippe quod, ubicumque reperitur, hoc efficit, ut minor po­tentia majori ponderi motum conciliet, nec is unquam &longs;ine illo contingit.

A&longs;&longs;umptionis veritas ut innote&longs;cat, ingen&longs;que pondus tardè movendum à tenui virtute &longs;ine circulari motu propelli po&longs;&longs;e confirmem, non ego te in &longs;uburbanum campum deducam, ut tenerrimo germini &longs;uppullulanti incumbentes glebas demùm loco ce&longs;&longs;i&longs;&longs;e ob&longs;erves, aut marmora Me&longs;&longs;alæ &longs;cindentem capri­ficum obtrudam, turre&longs;que longâ annorum &longs;erie labefactatas enatis fruticibus atque virgultis; ne mihi fortè herbe&longs;centes cuneos obtrudas, quos ad vectem, & circulum revocare velis.

Sed age raptandus &longs;it in plano horizontali, aut inclinato, aut etiam elevandus &longs;it ad perpendiculum cylindrus A. Experire primùm quanto labore id præ&longs;tes illum trahens illigato fune in C, & arreptâ extremitate funis B. Tùm in B infixo firmi­ter paxillo ductarius funis alligetur; hic porrò in&longs;eratur annu­lo C optimè ferruminato, & quoad ejus fieri poterit exqui&longs;itè polito, arreptáque alterâ funis extremitate D iterum trahe cy­lindrum, & quantò minori labore id perficias, tu te ip&longs;e doce­bis. At hîc nulla circuli vides miracula; hîc libra nulla; nullus hîc vecti locus: motus enim tùm potentiæ trahentis, tùm cy­lindri, rectus e&longs;t. Facilitatis autem di&longs;crimen non ex ullo cir­culari motu, qui nu&longs;quam apparet, &longs;ed ex eo oritur, quòd pri­mùm potentia & onus æqualiter moventur; po&longs;teà verò cylin-dri velocitas &longs;ubdupla e&longs;t velocitatis potentiæ; quia cum ex C cylindrus venit in B funis ultrà B extenditur juxtà longitudi­nem CB u&longs;que in E; ac propterea motus potentiæ duplus e&longs;t, &longs;cilicet CE.

Statue item in pariete puncta duo A & B (quo autem majo­re intervallo disjuncta fuerint, res meliùs &longs;uccedet) ibique clavos rotundos nihil ha­

bentes a&longs;peritatis infige. Tùm pondera duo H & G æqualia a&longs;&longs;ume, eáque funiculo nullis nodis a&longs;pe­ro, &longs;ive &longs;erico crudo, &longs;ive crinibus equinis connexa impone claviculis A & B, ut liberè ex iis depen­deant: &longs;uâ autem gravitate funiculum AB intentum Horizonti parallelum &longs;ervabunt, & neutro prævalente ob gravitatis æqualitatem prorsùs immota con&longs;i&longs;tent. Elige jam pondus tertium I, quod alteri datorum H & G æquale &longs;it, aut etiam &longs;ingulis aliquantò minus; illud­que in E extento funiculo AB adnecte: &longs;tatim pondus I &longs;ecun­dùm rectam EF de&longs;cendens videbis; pondera autem H & G per rectas HA, & GB a&longs;cendentia, quâ men&longs;urâ funiculi in­flexi partes AF, BF &longs;imul &longs;umptæ excedunt rectam AB. Nul­lus igitur motus circularis hîc e&longs;t; &longs;ed omnes recti ad perpendi­culum, & tamen potentia I minor commovet majus pondus, quod ex H & G conflatur.

Id autem ideò contingere, quia motus EF de&longs;cendentis I major e&longs;t motu a&longs;cendentium H & G, hinc manife&longs;tum e&longs;t, quòd pondus I u&longs;que ad certum terminum de&longs;cendit, ibique &longs;ub&longs;i&longs;tit: quòd &longs;i illud manu apprehen&longs;um adhuc deor&longs;um trahens eleves pondera H & G, ubi manum indè ab&longs;traxeris, pondera H & G prævalent, ac de&longs;cendentia elevant pondus I ad certum illum terminum, ubi &longs;ponte &longs;ub&longs;titerat: quia nimi­rum ultrà illum terminum non jam major e&longs;t Ratio ponderis I ad pondera HG, quàm &longs;it Ratio motuum H & G ad motum I. Hæc autem inferiùs, ubi de librâ & Æquilibrio &longs;ermo erit, paulò fu&longs;iùs & dilucidiùs explicabuntur; nunc enim &longs;atis e&longs;t pro in&longs;titutâ di&longs;putatione o&longs;tendi&longs;&longs;e minorem gravitatem præ­pollere citrà omnem motum circularem.

Ratum itaque e&longs;to ad nullum certum machinæ genus cætera e&longs;&longs;e revocanda; &longs;ed omnibus commune e&longs;&longs;e principium, ex quo vires de&longs;umunt; impetûs &longs;cilicet à potentiâ producti proportio ad ponderis re&longs;i&longs;tentiam (quæ eò minor e&longs;t, quò tardiùs mo­veri debet) ea e&longs;t, quæ motûs facilitatem conciliat; nullus quippe adeò tenuis impetus reperitur, cui lenti&longs;&longs;imus aliquis motus non re&longs;pondeat, &longs;i intereà à velociori motu potentia non prohibeatur. Ubi autem de potentiæ velocitate &longs;ermo e&longs;t, non ea intelligatur, quæ e&longs;&longs;et, ubi præter &longs;e nihil ip&longs;a moveret, ab­&longs;oluta ab omni re&longs;i&longs;tentiâ; &longs;ed eam velocitatem intellige, quæ comparatè dicitur, ubi ejus motus cum oneris motu confertur. Semper tamen impetus, qui in Potentiâ reperitur quatenùs ex­cedit re&longs;i&longs;tentiam ponderis, majorem in eâ intentionem ha­bet, quàm in pondere, quamvis pares entitativè &longs;int impetus Potentiæ, & oneris. Hæc autem clariùs patebunt lib.4. cap.1.

CAPUT VI.

Quid attendendum &longs;it in Machinæ collocatione, atque materie.

QUamvis in&longs;tructarum Machinarum vires ad calculos revo­centur in&longs;pectâ earum figurâ, ut Potentiæ atque oneris motus invicem comparentur; quo tamen loco & &longs;itu Machina ip&longs;a collocetur, di&longs;piciendum e&longs;t, ut innote&longs;cat, quanta illi vis inferatur tùm ab oneris gravitate, tùm à potentiæ conatu: ex hoc &longs;iquidem decernendum erit, quàm &longs;olidam con&longs;trui opor­teat Machinam. Quotus enim qui&longs;que e&longs;t, qui ignoret longè &longs;olidiorem requiri machinam, &longs;i ex illa dependeat, aut illi in­cumbat onus, quàm &longs;i non machinæ; &longs;ed &longs;ubjecto plano, inni­tatur idem pondus, aut aliunde dependeat? alia &longs;cilicet &longs;unt gravitatis momenta contrà virtutem &longs;u&longs;tinentem etiam citrà motum, alia verò momenta, quatenus motui adver&longs;atur. Hinc operæ pretium fuerit non contemnendum, &longs;i res ita à Machinatore di&longs;ponantur, ut pondus, quàm minimum fieri po&longs;&longs;it, à machinâ &longs;u&longs;tineatur: hâc enim ratione fiet, ut lon­giùs avertatur periculum luxationis aut fractionis membrorum, quibus machina di&longs;tinguitur, etiam&longs;i exilior illa fuerit; & ma­chinæ gravitas aliqua &longs;ubtrahetur, dum moles ip&longs;a minuitur, atque proinde movendi oneris difficultas non augebitur ex ma­chiná; quæ etiam minore impendio parabitur.

Sit exempli gratiâ pondus A, quod &longs;it trochleâ attollendum in D. Poterit id duplici ratione fieri; primùm raptando illud in plano Horizontali ita, ut ex B

veniat in C, tùm alligatâ tro­cleâ in I illud attollendo ad perpendiculum u&longs;que in D: cum raptatur, totum incumbit pondus &longs;ubjecto plano; cum at­tollitur, totum ex trochleâ de­pendet. At &longs;i trochleâ utaris, de cujus firmitate &longs;ubdubites, & loci di&longs;po&longs;itio ferat, ut po&longs;­&longs;it ex E & H onus &longs;u&longs;pendere, res faciliùs perficietur. Ponde­ri enim A adnecte funem OE, ex quo pendere po&longs;&longs;it in E, ac prætereà tantumdem funis OS liberè vagantis; trochleam au­tem alliga in F: ubi verò ope trochleæ adduxeris pondus ex O in G, tùm funem OS liberè vagantem eleva, ac benè inten­tum adnecte in H, ut jam pondus ex H dependeat ad perpen­diculum: Ex hoc fiet, ut re&longs;oluto fune OE, liberéque vagan­te, ope trochleæ in F alligatæ adducas pondus ex G in D mul­tò minori labore, quàm &longs;i ex B in C illud raptâ&longs;&longs;es, & ex C in D &longs;u&longs;tuli&longs;&longs;es. Con&longs;tat autem pondus idem minùs conniti adversùs lineas FG aut FD, quàm adversùs perpendiculares HG aut ID, ex iis quæ di&longs;putata &longs;unt lib. 1. cap. 15, ac propterea etiam minùs dubitari pote&longs;t de trochleæ firmitate.

Hoc autem compendium elevandi pondera perinde, atque &longs;i per planum inclinatum attollerentur, ea &longs;cilicet &longs;u&longs;pendendo atque obliquè trahendo, ubi in praxim ritè deduxeris, appa-rebit quanto labori, & quàm magnis &longs;umptibus parcatur: cum neque vincendus &longs;it partium tritus atque conflictus inter pon­dus, ac &longs;ubjectum planum, neque &longs;ternendum &longs;it multo robo­re planum ip&longs;um, quod oneri &longs;u&longs;tinendo non impar &longs;it. At ubi funem EO, quoad ejus fieri poterit, intenderis, aquá largiter imbuito; hoc enim fiet, ut &longs;e&longs;e contrahens etiam paulò inten­tior, atque ad de&longs;tinatum opus evadat aptior.

Quæ cum ita &longs;int, alia &longs;e offert methodus elevandi pondera non levi laboris compendio, &longs;i nimirùm duplex adhibeatur

trochlea, altera quidem in A imminens pon­deri ad perpendiculum, altera verò in B. Adhibita igitur trochlea B elevabit pondus ex C in D, ibique totum ex B pendebit: tùm vici&longs;&longs;im trochleâ A utere, & ex D in E a&longs;cendet pondus, quod ibi totum ex A pen­debit: iterum igitur adhibe trochleam B, ut ex E in F a&longs;cendat; atque vici&longs;&longs;im, adhibitâ trochleâ A a&longs;cendet ex F in G; & &longs;ic de­inceps.

Ubi vides motum ponderis a&longs;cendentis per arcus CDEFG majorem e&longs;&longs;e quàm &longs;i rectâ ad perpendiculum elevatum fui&longs;&longs;et ex C in G. Quia verò altitudines perpendiculares &longs;ingulis ar­cubus re&longs;pondentes &longs;ubinde majores fiunt, propterea plus vi­rium à potentia movente adhibendum e&longs;t in progre&longs;&longs;u. Quâ autem Ratione altitudines illæ perpendiculares cre&longs;cant, faci­lè innote&longs;cet, &longs;i arcuum &longs;ingulorum Sinus ver&longs;os &longs;uis Radiis re&longs;pondentes ad calculos revocaveris; arcus enim &longs;uperiores & plurium e&longs;&longs;e graduum, & ex Radio minori, manife&longs;tum e&longs;t: di&longs;tantia autem parallelarum AC, BD perpendicularium ea­dem &longs;emper e&longs;t; quapropter & æquales lineæ &longs;unt Sinus Recti arcuum inæqualium in circulis inæqualibus, videlicet arcuum majorum in circulis minoribus. Quamquam nec omninò ne­ce&longs;&longs;e e&longs;t ità &longs;ingulis tractionibus pondus attollere, ut ad per­pendiculum dependeat, &longs;i maximè trochleæ invicem non mo­dicum di&longs;tarent; &longs;ed &longs;ufficeret alternis operis trochleas agita­re, ut a&longs;cendens pondus modò ad hoc, modò ad illud perpen­diculum accederet, ita tamen ut ultró citróque tran&longs;grediatur perpendiculum, quod medium cadit inter extremas AC & BD; alioquin par non e&longs;&longs;et utriu&longs;que trahentis labor. Cæterùm &longs;atius e&longs;t A & B parùm di&longs;tare.

Ut autem exemplo aliquo res manife&longs;ta fiat, &longs;tatuamus alti­tudinem AC e&longs;&longs;e pedum 70, di&longs;tantiam verò AB pedum 30, cui æqualis e&longs;t ea, quæ ex D cadit perpendicularis in AC, &longs;ci­licet DS. Quare in triangulo ASD rectangulo nota e&longs;t Hy­pothenu&longs;a AD, quæ æqualis e&longs;t ip&longs;i AC, & nota e&longs;t Ba&longs;is SD. Atqui con&longs;tat Perpendiculum AS e&longs;&longs;e medio loco pro­portionale inter &longs;ummam atque differentiam Hypothenu&longs;æ ac ba&longs;is, &longs;cilicet inter 100 & 40; igitur ducta prima in tertiam, videlicet ducta &longs;umma in differentiam dabit 4000 Quadratum Mediæ (hoc e&longs;t perpendiculi AS) cujus Radix ped. 63 1/4 ferè e&longs;t Perpendiculum AS. Igitur elevatio CS e&longs;t ped. 6 3/4.

Cum itaque BD æqualis &longs;it ip&longs;i AS (jungunt enim paral­lelas æquales AB & SD) iterum in triangulo BVE rectangu­lo nota e&longs;t Hypothenu&longs;a BE ped. 63 1/4, & Ba&longs;is EV e&longs;t ped. 30: Quare inter &longs;ummam ped. 93 1/4, ac differentiam ped. 33 1/4 media proportionalis ped. 55. 67″. e&longs;t Perpendiculum BV; atque adeò elevatio DV e&longs;t ped. 7. 58″. major quàm CS. Et &longs;ic de reliquis.

At &longs;tatue di&longs;tantiam AB &longs;olùm ped. 20: reperies perpendi­culum AS vix excedere ped. 67; quare elevatio CS erit ped. 3 ferè; ac propterea etiam Perpendiculum BV erit paulò majus ped. 63. 94″; & elevatio DV ped. 3. 06″; & &longs;ic de cæteris.

Potentiæ verò elevantis motum metitur differentia, quæ inter lineas BC & BD intercedit: quando autem di&longs;tantia AB e&longs;t ped. 30, linea BC e&longs;t ped. 76. 15″; at cum e&longs;t ped. 20, BC e&longs;t ped. 72 4/5. Cum igitur in primo ca&longs;u BD &longs;it ped. 63 1/4, motus potentiæ e&longs;t ped. (12 9/10); in &longs;ecundo autem ca&longs;u cum BD &longs;it ped. 67; linea autem BC &longs;it ped. 72 4/5, motus potentiæ e&longs;t ped. 5 4/5. Quare in primo Ratio motûs Potentiæ ad motum ponderis e&longs;t (12 9/10) ad 6 3/4, in &longs;ecundo Ratio e&longs;t 5 4/5 ad 3: & factâ reductione ad alias denominationes, prima Ratio e&longs;t 86 ad 45, &longs;ecunda Ratio e&longs;t 29 ad 15, quæ &longs;i ad eumdem denominato­rem 45 reducatur, erit 87 ad 45. Con&longs;tat autem majorem e&longs;&longs;e Rationem 87 ad 45, quàm 86 ad 45. per 8. l. 5. Majorem igi­tur Rationem habet motus Potentiæ ad motum ponderis, quan-do A & B minùs di&longs;tant, quàm cum &longs;eparantur intervallo ma­jore; atque adeò major e&longs;t etiam movendi facilitas.

Quòd &longs;i rei hujus minimè dubium experimentum &longs;umere placeat, ip&longs;i&longs;que oculis rem totam &longs;ubjicere citrà omnem de­

ludentis phanta&longs;iæ &longs;u&longs;picio­nem, firmetur in A orbiculus circà &longs;uum axem ver&longs;atilis, & ex eo æqualia pondera D & E funiculo connexa dependeant ad perpendiculum; quæ prop­ter gravitatis æqualitatem im­mota permanent. Tùm in B firmetur orbiculus circà &longs;uum axem pariter ver&longs;atilis, & a&longs;­&longs;umatur pondus C ponderi E æquale, cui adnectatur funi­culo EBC. Si manu retineas pondus C, ne gravitet, per­&longs;i&longs;tit pondus E in &longs;uo perpendiculo: jam manu retine pondus D, ne pror&longs;us moveatur, ac dimitte pondus C, vi­debis hoc quidem de&longs;cendere, pondus verò E a&longs;cendere, donec ex B dependeat, & in æquilibrio cum pondere C &longs;ub&longs;i&longs;tat. Iterum retine pondus C, & dimitte pondus D, pariterque pondus D de&longs;cendens videbis, E verò adhuc a&longs;cendens; & &longs;ic deinceps u&longs;que eò, dum pondus E uni­cum ambobus D & C æquipolleat, ut &longs;uperiori capite in­dicatum e&longs;t. Id igitur quod à ponderibus D & C præ&longs;tatur, à quâlibet potentiâ æquali in D & C con&longs;titutâ præ&longs;tari po&longs;&longs;e manife&longs;tum e&longs;t. Si itaque &longs;implicibus orbiculis fit, ut pondus æquale po&longs;&longs;it prævalere, multò magis id fiet, &longs;i trochleæ adhi­beantur.

Ex his apparet, quid & in cæteris machinarum generibus, analogiâ &longs;ervatâ, dicendum &longs;it, ex quarum opportunâ col­locatione facilitas movendi augentur. Si enim, exempli gra­tiâ, cubus A marmoreus elevandus fuerit vecte BC, mul­tò faciliùs id fiet, &longs;i ille &longs;upponatur cubo, quàm &longs;i ex I ad perpendiculum elevaretur eodem vecte &longs;u&longs;pen&longs;um: ex I &longs;ci­licet totus cubus à vecte &longs;u&longs;tineretur; at &longs;ubjectus vectis BC ita cubum &longs;u&longs;tentat, ut

etiam reliquo latere cubus idem &longs;ubjecto plano incumbat.

Quemadmodum autem non quemlibet vectem cuilibet oneri elevando parem e&longs;&longs;e om­nes intelligunt; &longs;ed habita ra­tione materiæ, ex quâ con&longs;tat, congrua &longs;oliditas ei tribuenda e&longs;t; ita pariter in cæteris omnibus, quæ hùc &longs;pectant (&longs;ive &longs;int machinarum membra, &longs;ive paxilli &longs;int aut tigilli, quibus machinæ adnectuntur) materiæ &longs;oliditatem attendendam e&longs;&longs;e manife&longs;tum e&longs;t, ne frangantur. Et quidem quod ad materiam attinet, non omnium &longs;olidorum partes pari nexu cohærent, &longs;ed alia aliis fragiliora &longs;unt: &longs;ic lignum quernum difficiliùs frangitur, quàm fraxineum aut populeum: neque enim in omni ligno æque opero&longs;a &longs;imili&longs;que &longs;taminum textura repe­ritur; cum etiam lignum idem quaqua ver&longs;um findi non po&longs;­&longs;it pari facilitate; permagni quippe intere&longs;t, recta ne juxtà venarum ductum? an obliquè? &longs;ectio facienda &longs;it. Id quod in ip&longs;is quoque lapidibus, atque marmoribus ob&longs;ervare quan­doque nece&longs;&longs;e e&longs;t, ubi non æquè per omnes partes compacta materia venas habet &longs;ci&longs;&longs;ioni maximè obnoxias. In metallis pariter eorum natura con&longs;ideranda e&longs;t, molli&longs;ne illa &longs;it, ac flexibilis? an verò dura? ut eam, quam &longs;emel induit figu­ram, con&longs;tanter retineat. Ex quo fit, ut pro materiæ di&longs;&longs;i­militudine di&longs;par etiam cra&longs;&longs;ities requiratur: quis enim ne&longs;ciat, quantum ligneum inter ac ferreum eju&longs;dem molis vectem in­ter&longs;it?

Verùm illud potiùs con&longs;iderandum videtur, quod ad &longs;oli­ditatem ip&longs;am &longs;pectat, etiam&longs;i materies diver&longs;a non &longs;it; pro variâ enim cra&longs;&longs;itudine mutatur frangendi difficultas; & quia in mole majori plures in&longs;unt partes divi&longs;ioni re&longs;i&longs;tentes, fran­gendi pariter difficultas augetur pro Ratione multitudinis par­tium, &longs;i cætera paria &longs;int. Dubitare videlicet nemo pote&longs;t à duplici partium dividendarum numero duplicem oriri re&longs;i&longs;ten­tiam. Si cætera, inquam, &longs;int paria; nam &longs;i filum &longs;ericum ut rumpatur, requirit vim ut unum, & decem fila &longs;erica paris cra&longs;&longs;itiei ac longitudinis parallela &longs;imul po&longs;ita requirant vim decuplam; &longs;i in unum funiculum decem illa fila ritè contor­queantur, multò majorem vim quàm decuplam requiri, ut fu­niculus frangatur, manife&longs;tum e&longs;t: quemadmodum & ligneus tigillus multo validiùs re&longs;i&longs;tit fractioni, quàm virgarum fa&longs;ci­culus eidem tigillo æqualis; major e&longs;t enim particularum unio, ubi in unum corpus coale&longs;cant, quàm ubi plura minora corpo­ra con&longs;tituantur.

Hinc &longs;i fuerint duo parallelepipeda quadrata A & B, quorum latera &longs;int in Ratione quadruplâ, altitudines verò AC, & BD

æquales; con&longs;tat ex 32. l. 11 ea e&longs;&longs;e inter &longs;e ut ba­&longs;es; ba&longs;es autem &longs;unt qua­drata laterum; igitur pa­rallelepipedum B e&longs;t &longs;ede­cuplum parallelepipedi A. Finge &longs;exdecim parallele­pipeda ip&longs;i A æqualia in fa&longs;ciculum colligata, & &longs;ci&longs;&longs;ionem faciendam jux­ta lineam OS vi oneris in O po&longs;iti: certum e&longs;t faci­liùs frangi po&longs;&longs;e &longs;exdecim illa parallelepipeda, quàm parallelepipedum B illis omnibus æquale; ut enim &longs;cindatur, curvari oportet vi oneris incumbentis; illa autem &longs;exdecim faciliùs curvantur quàm ip&longs;um B. Id quod manife&longs;tum fiat, &longs;i virgam ex &longs;alicto decerpens, eamque leniter inflectens ob&longs;erves, quâ quidem parte virga curvata e&longs;t, tenerum corticem in rugas a&longs;&longs;urge­re atque cri&longs;pari, quâ verò parte convexa e&longs;t, corticem di&longs;trahi atque di&longs;tendi. Ex quo facilè arguimus, quid durio­ribus corporibus contingat, quæ non adeò manife&longs;tè corru­gari po&longs;&longs;unt; flecti &longs;cilicet nequeunt, quin aliqua fiat inte­riorum partium compre&longs;&longs;io, & exteriorum di&longs;tractio. Hinc in parallelepipedo B, quod flecti intelligitur, ut &longs;cindatur, partes, quæ circa O, comprimuntur; quæ verò circà S, di&longs;trahuntur: huic autem motioni repugnant omnes particu-læ vi nexûs, quo unaquæque cum &longs;ibi proximè cohærentibus particulis colligatur. Cum autem &longs;exdecim illa parallelepipe­da minora non &longs;int invicem connexa, quemadmodum particu­læ omnes parallelepipedi B in unam molem coaluerunt, con&longs;tat pauciores nexus faciliùs, quàm plures, di&longs;&longs;olvi.

Hoc verò ut pleniùs atque apertiùs explicetur, intellige &longs;o­lidum longiu&longs;culum RS in plures tenues laminas plano RI parallelas divi&longs;um, &longs;ibi­

que ita vici&longs;&longs;im con­gruentes, ut earum ex­tremitates con&longs;tituant planum HI. Omnes ha&longs;ce laminas &longs;ecun­dùm extremitates ful­cris impo&longs;itas pondus &longs;uper DC con&longs;titutum adeò premat, ut cur­vari aliquantulum cogantur. Ob&longs;ervabis illicò extremitates illas non jam ampliùs in eandem planitiem HI exæquari; &longs;ed eas quidem laminas, quæ cavitatem &longs;pectant, magis curvari; minùs verò eas, quæ convexitati re&longs;pondent, ac proptereà ex­timæ laminæ extremitatem ab extremitate intimæ laminæ, quæ ponderi impo&longs;ito cohæret, magis recedere, quàm interme­diarum extremitates. Con&longs;tat itaque in hoc motu &longs;ingula­rum laminarum particulas, dum curvantur, non iis re&longs;pon­dere adhærentis laminæ particulis, quas priùs contingebant, cùm omnis curvitatis expertes erant, atque faciliùs potui&longs;&longs;e &longs;ingulas laminas moveri, quia nullo nexu invicem copulan­tur. Quòd &longs;i ex iis unum &longs;olidum RS planè integrum coa­le&longs;cat, manife&longs;tum e&longs;t planitiem HI permanere, ac propterea, dum curvatur, nece&longs;&longs;e e&longs;t, ut interiores particulæ invicem connexæ di&longs;trahantur, cum nequeant aliæ ab aliis &longs;ecedere, quemadmodum in laminis contingere ob&longs;ervavimus. Hinc oritur major &longs;olidi, quàm laminarum, re&longs;i&longs;tentia, ne fran­gatur. Non negarim tamen aliquando &longs;atius e&longs;&longs;e duobus me­diocribus tigillis uti, quàm cra&longs;&longs;iore tigno illis æquali; quia nimirum alterutro labem patiente rima&longs;vè agente, alter faci­liùs integer per&longs;everat; in cra&longs;&longs;iore autem tigno, &longs;i rimam du-cere occœperit, periculum e&longs;t, ne malum &longs;erpat juxta vena­rum aut fibrarum ductum. Cæterum &longs;ublato huju&longs;modi peri­culo, ubi reliqua paria &longs;int, cra&longs;&longs;iora corpora difficiliùs fran­guntur.

Quare &longs;olidorum re&longs;i&longs;tentia, ne frangantur, major e&longs;t quam pro Ratione &longs;ectionum; hæc &longs;iquidem Ratio &longs;ectionum &longs;ervari quidem intelligitur, &longs;i limâ aut &longs;errâ &longs;ecari corpora oporteat; illæ enim tantummodo particulæ re&longs;i&longs;tunt., quæ &longs;ectionem admittunt; at ubi de fractione agitur, quæ præter motum particularum, quæ dividuntur, motum etiam aliquem exigit aliarum, quas comprimi aut di&longs;trahi opus e&longs;t, plus, minùs, pro Ratione vicinitatis, longè alia e&longs;t Ratio, pro ut compre&longs;&longs;io illa atque di&longs;tractio particularum faciliùs aut dif­ficiliùs perfici poterit. Hoc autem ex ipsâ figurâ poti&longs;&longs;imùm pendet: Solidi enim RS &longs;ectio CDE eadem quidem e&longs;t, &longs;i­vè illud circà DE longiorem lineam, &longs;ivè circa CD brevio­rem, curvari debeat, ut frangatur; &longs;ed non eadem e&longs;t in fractione CD ac in fractione DE frangendi difficultas; nam cum propiores &longs;int puncto D partes, quæ ad C, quàm quæ ad E &longs;itæ &longs;unt, con&longs;tat has quidem magis cum circà lineam CD curvatur &longs;olidum, illas verò, cùm circà lineam DE curvatur, minùs di&longs;trahi oportere, ut fractio &longs;equatur. Quò autem magis di&longs;trahi debent particulæ, quæ ex D ver ûs E recedunt, magis interim comprimi nece&longs;&longs;e e&longs;t eas, quæ ad D accedunt &longs;ecundùm lineam RO in plano RI. Major igi­tur e&longs;t difficultas, &longs;i circà breviorem lineam CD curve­tur, & fractio &longs;ecundùm longiorem lineam DE &longs;equatur, quàm &longs;i contrà curvetur circà longiorem DE, & fractio &longs;it juxtà breviorem CD.

Jam igitur &longs;i duo &longs;olida invicem comparentur, quæ eju&longs;­dem &longs;int materiæ eju&longs;demque longitudinis, & in pari ab ex­tremitatibus di&longs;tantiâ frangi oporteat, &longs;tatuatur in utroque &longs;olido punctum fractionis, per quod intelligatur planum &longs;e­cans &longs;imiliter inclinatum, facien&longs;que in utroque &longs;olido &longs;uper­ficies, quas vocemus Ba&longs;es. Item planum per quod movetur Potentia vim frangendi habens, ita productum intelligatur, ut Ba&longs;ibus prædictis &longs;imili inclinatione occurrens de&longs;cribat &longs;ectio­num lineas, quas vocemus Cra&longs;&longs;ities. Ut &longs;i fuerint duo &longs;oli-da CD & EF æqualis longitu­

dinis, parieti infixa &longs;ecundùm æquales partes CI & EH, ut in punctis I & H fiat fractio, ex hypothe&longs;i. Si per ea puncta agantur plana &longs;imiliter inclina­ta, erunt &longs;uperficies IL & HM, quas vocamus hîc Ba&longs;es.Jam in extremitatibus D & F æquè remotis à punctis I & H &longs;int Potentiæ vim frangendi habentes, & per lineam motûs huju&longs;modi Potentiarum intelligantur plana cum &longs;imili inclina­tione occurrentia ba&longs;ibus IL & HM, ponamu&longs;que communes horum planorum &longs;ectiones e&longs;&longs;e lineas parallelas, & æquales li­neis IN & HO; quas &longs;ectiones vocamus Cra&longs;&longs;ities &longs;olidorum, atque pro earum men&longs;urâ u&longs;urpamus lineas IN & HO. Cum itaque frangendi difficultas oriatur tùm ex numero partium, quæ &longs;eparandæ &longs;unt, has autem ip&longs;æ Ba&longs;es IL & HM defi­niunt, tùm ex violento motu di&longs;tractionis partium, qui ex ipsâ &longs;olidorum cra&longs;&longs;itie IN, & HO digno&longs;citur; illud con&longs;equens e&longs;t, quòd Re&longs;i&longs;tentiæ &longs;olidorum Ratio ea &longs;it, quæ ex Ratione Ba&longs;ium, & Ratione Cra&longs;&longs;itierum componitur. Hinc e&longs;t quòd &longs;i Ba&longs;es fuerint &longs;imiles, & quæ e&longs;t Ratio laterum homologo­rum, ea etiam &longs;it Cra&longs;&longs;itierum Ratio, re&longs;i&longs;tentiæ ad fractionem invicem comparatæ erunt in Ratione triplicatâ laterum homo­logorum; ac propterea cylindrorum re&longs;i&longs;tentia ad fractionem erit in Ratione triplicatâ Diametrorum, &longs;eu Cra&longs;&longs;itierum.

Hanc, de quâ hactenus nobis &longs;ermo fuit, Re&longs;i&longs;tentiam ab&longs;olu­tam dicimus, quam &longs;olidum habet, ne dividatur: quò enim plures partes debent præter naturam comprimi, aut di&longs;trahi, plures &longs;unt re&longs;i&longs;tentiæ; & quò magis hoc motu debent mo­mento eodem præter naturam moveri, eò etiam magis re­&longs;i&longs;tunt: quâ igitur ratione plures &longs;unt re&longs;i&longs;tentes, & quâ Ra­tione magis re&longs;i&longs;tunt, tota re&longs;i&longs;tentiæ ratio componitur; quæ ex ipsâ corporis &longs;oliditate pendet, nullâ habitâ ratione longi­tudinis ip&longs;ius &longs;olidi: Propterea Ab&longs;oluta dicitur. Nam &longs;i lon­gitudines frangendorum corporum comparemus, quæ &longs;uâ va­rietate mutant frangendi difficultatem, aut facilitatem, re-&longs;i&longs;tentia hæc dicenda erit Re&longs;pectiva; quæ aliquando ea e&longs;&longs;e pote&longs;t, ut corpus majore re&longs;i&longs;tentiâ ab&longs;olutâ præditum redda­tur magis obnoxium fractioni; longitudo &longs;iquidem auget fran­gendi facilitatem: ideo autem Re&longs;pectivam dicimus, quia com­paratè ad momenta potentiæ &longs;umitur; hæc verò momenta ex variâ longitudine, &longs;eu di&longs;tantia à puncto fractionis pendere

manife&longs;tum e&longs;t. Sit enim &longs;olidum AB, quod ita flectatur, ut fiat fractio CD: Potentia movens in B con&longs;tituta dum perficit &longs;patium BE, di&longs;tractio par­ticularum &longs;olidi fit &longs;olùm per &longs;patium CD (aut ve­riùs per CHD, nam etiam partes inter C & H di&longs;trahuntur; Sed hîc claritatis gratiâ &longs;olùm extremæ CD con&longs;iderantur) quod e&longs;t multo minus &longs;patio BE &longs;ecundùm Rationem HD ad HE. At &longs;i &longs;olidum frangendum &longs;it AF, aut &longs;i &longs;it totum AB, tamen Potentia movens &longs;it &longs;olùm applicata in F, Potentia perfi­ciens &longs;patium FG (quod e&longs;t minus quàm BE in Ratione HF ad HB) major e&longs;&longs;e debet quàm Potentia in B &longs;ecundùm Ratio­nem Reciprocam motuum BE & FG, ut &longs;equatur idem motus di&longs;tractionis partium CD; nam ex 8. l. 5. minor e&longs;t Ratio FG ad CD, quàm &longs;it Ratio BE ad eandem CD. Con&longs;tat igitur à longitudine augeri facilitatem frangendi, ac proinde Re­&longs;i&longs;tentiam hanc Re&longs;pectivam e&longs;&longs;e &longs;ecundùm Reciprocam Ra­tionem longitudinum.

Ex quo obiter apparet, cur &longs;olida Horizonti perpendicularia magis re&longs;i&longs;tant fractioni, &longs;i potentiæ motus, &longs;eu conatus, &longs;it ad perpendiculum Horizonti: quia videlicet in huju&longs;modi motu ad perpendiculum æqualiter moveri oportet Potentiam cum &longs;olidi particulis, quæ di&longs;trahi aut comprimi debent: ut autem Potentia &longs;uperet vim re&longs;titivam, aut major e&longs;&longs;e debet Ratio motûs potentiæ ad motum corporis re&longs;i&longs;tentis, quàm &longs;it Ratio virium re&longs;i&longs;tendi ad virtutem movendi, aut virtus movendi ab­&longs;olutè major e&longs;&longs;e debet vi re&longs;i&longs;tendi: Cum itaque in motu per­pendiculari intercedere non po&longs;&longs;it motuum inæqualitas, ne­ce&longs;&longs;e e&longs;t virtutem movendi vehementer augeri, ut &longs;uperet vim, quâ particulæ &longs;olidi invicem connexæ repugnant, ne di&longs;tra­hantur, aut comprimantur.

Hinc ex ha&longs;tâ ad perpendiculum &longs;u&longs;pensâ pendebit ingens &longs;axum, & tigillum perpendiculariter terræ in&longs;i&longs;tentem pre­met moles, penè dixerim, immen&longs;a, citrà ha&longs;tæ aut ti­gilli fractionem: quia omnes ha&longs;tæ atque tigilli partes & æqualiter cum onere &longs;u&longs;pen&longs;o aut incumbente moveri de­berent, & omnes æqualiter re&longs;i&longs;tunt di&longs;tractioni aut com­pre&longs;&longs;ioni: At &longs;i ad horizontem inclinata aut parallela fue­rint huju&longs;modi &longs;olida (ha&longs;ta videlicet atque tigillus) non e&longs;t æqualis omnium partium di&longs;tractio aut compre&longs;&longs;io, mi­nùs enim di&longs;trahuntur, quæ puncto H proximæ &longs;unt, quam quæ ad D accedunt (concipe H in media cra&longs;&longs;itie) con­trà verò illæ magis, hæ minùs comprimuntur; quemad­modum neque motui di&longs;tractionis aut compre&longs;&longs;ionis e&longs;&longs;et æqualis motus oneris deorsùm urgentis in ha&longs;tæ, vel tigil­li non perpendicularium extremitate con&longs;tituti, &longs;ed multò major e&longs;&longs;et hîc oneris motus. Quoniam verò rerum natu­ra magis repugnat corporum penetrationi, ad quam quodam­modo accedere videtur compre&longs;&longs;io, quàm corporum unito­rum divi&longs;ioni, ubi vacui metus ab&longs;it; hinc e&longs;t majorem molem faciliùs &longs;u&longs;tineri à fulcro ad perpendiculum &longs;ubjecto, quàm &longs;u&longs;pendi ex &longs;olido perpendiculari citrà fractionis pe­riculum. Quamvis negandum non &longs;it ad huju&longs;modi facili­tatem, quam experimur in &longs;u&longs;tinendo potiùs, quàm in re­tinendo onere, conferre plurimum, quòd tellus, cui ful­crum infigitur, demùm non &longs;ub&longs;idit; at laqueare &longs;eu for­nix ex quo &longs;olidum pendet onere prægravatum, tantam gravitatem non ita facilè ferre pote&longs;t. Quare ad tollenda in &longs;uperiores ædificiorum partes ingentia &longs;axa multo cau­tiùs atque tutiùs ij operantur, qui longam trabem, aut plu­ra tigna ritè connexa, qua&longs;i navis malum rudentibus u&longs;quequaque firmatum, ne à perpendiculo deflectat, &longs;ta­tuunt, cui &longs;uperiorem trochleam adnectant; quàm qui tra­bem Horizonti parallelam parieti infigunt ad idem munus præ&longs;tandum; hæc &longs;iquidem horizonti parallela magis fractio­ni obnoxia e&longs;t, quàm perpendicularis; præterquam quod parietem aliquatenus labefactare pote&longs;t, cum habeat ratio-nem vectis in &longs;uperiora propellentis &longs;axo deor&longs;um urgente; ni&longs;i huic periculo ex arte obviam eatur.

Comparatis itaque invicem &longs;olidorum frangendorum lon­gitudinibus, hoc e&longs;t intervallis inter fractionum puncta & locum, ubi potentia vim frangendi habens con&longs;tituta intel­ligitur, quò major e&longs;t longitudo, eò minor e&longs;t re&longs;i&longs;tentia &longs;olidi, ne frangatur. Qua propter ubi duo data &longs;olida con­ferantur, quæcumque demùm illa &longs;int, non &longs;olùm eorum Re&longs;i&longs;tentia Ab&longs;oluta, quæ ex Rationibus Ba&longs;ium, & Cra&longs;­&longs;itierum componitur, attendenda e&longs;t, &longs;ed etiam Re&longs;i&longs;tentia Re&longs;pectiva, quæ ex longitudinibus pendet: atque adeò adæquata Ratio re&longs;i&longs;tentiæ, ne frangantur, ea e&longs;t, quæ componitur ex Rationibus Ba&longs;ium & Cra&longs;&longs;itierum atque ex Ratione longitudinum Reciprocè &longs;umptarum: cùm enim longitudini majori re&longs;pondeat minor re&longs;i&longs;tentia, manife&longs;tum e&longs;t longitudinum Rationem e&longs;&longs;e Reciprocè &longs;umendam, ut re&longs;i&longs;tentiæ, quæ ex illis oritur, Ratio habeatur. Hinc e&longs;t fieri aliquando po&longs;&longs;e, ut &longs;olidum cra&longs;&longs;ius minùs re&longs;i&longs;tat fractioni, quàm &longs;ubtilius, &longs;i hoc breve &longs;it, illud verò valdè longum, &longs;i videlicet longitudo cra&longs;&longs;ioris ad longitudinem &longs;ubtilioris Rationem habeat majorem, quàm &longs;it ea, quæ ex Rationibus Ba&longs;ium, & Cra&longs;&longs;itierum componitur. Sic &longs;i duo fuerint cylindri, & alter triplo cra&longs;&longs;ior fuerit reliquo, &longs;ed etiam trigecuplo longior fuerit illo, minùs etiam fractioni re&longs;i&longs;tet; quia re&longs;i&longs;tentia ab&longs;oluta majoris cylindri ad mino­rem e&longs;t ut 27 ad 1, &longs;ed re&longs;i&longs;tentia Re&longs;pectiva eju&longs;dem ma­joris ad minoris re&longs;i&longs;tentiam pariter re&longs;pectivam e&longs;t ut 1 ad 30: Ratio ergo ex his Rationibus 27 ad 1, & 1 ad 30 Compo&longs;ita, e&longs;t Ratio 27 ad 30, hoc e&longs;t 9 ad 10, ac propterea major cylindrus re&longs;i&longs;tit fractioni ut 9, minor verò fractioni re&longs;i&longs;tit ut 10.

De&longs;ine jam mirari, &longs;i quando paxillum maximis viribus re&longs;i&longs;tere videris; quia nimirùm potentia, quæ motum co­natur, proximè applicata e&longs;t parieti aut plano, cui paxil­lus infigitur: quòd &longs;i remotior illa fuerit, etiam minùs hic re&longs;i&longs;tet. Sic defixo in terram paxillo AB, cui funis AC al­ligatur, experientia docet paxillum eò re&longs;i&longs;tere validiùs, quò propiùs ad A alligatur funis, debiliùs autem re&longs;i&longs;tere, quò magis ad B accedit;

in A nimirùm motus potentiæ trahentis vix excederet motum pa­xilli, qui ibi flectere­tur ex hypothe&longs;i; at fune in B po&longs;ito, po­tentia ibi con&longs;tituta, & per funem applica­ta multò velociùs mo­veretur, quàm paxilli partes propè A, quæ ibi flecterentur.

Quòd &longs;i loci conditio, aut ip&longs;a oneris movendi con&longs;titutio id exigat, ut funis propè B alligetur, & de paxilli AB firmi­tate dubitetur, paxillum alterum DE paulò remotiorem com­modo loco depange ita, ut funis primùm in D firmetur, de­inde circa B convolutus extendatur, pro ut operis faciendi ra­tio fieret.

Eâdem ratione &longs;i tigillus, ex quo onus dependere debet, pa­rieti &longs;it infixus, & &longs;it GH, fractioni magis erit obnoxius, quò propiùs accedet pondus ad H:

propterea aut ei &longs;ubjicitur brevior tigillus IR omninò contiguus, aut &longs;upponitur fulcrum OS in­clinatum; quod fractionem eò va­lidiùs impediet, quò minùs di&longs;ta­bunt H & S, & quò acutior fue­rit angulus, quem fulcrum SO cum pariete con&longs;tituit, &longs;eu, quod eôdem recidit, quò magis ad recti anguli quantitatem acce­det angulus GSO. Quæ omnia ita ex dictis aperta &longs;unt, ut ulte­riori explicatione non egeant.

Sed & illud hîc, ubi de Re&longs;i&longs;tentiâ Re&longs;pectivâ &longs;ermo e&longs;t, adjiciendum videtur, quòd ex &longs;olâ majori longitudine hæc non minuitur, ni&longs;i cùm longitudo &longs;olidi ad perpendiculum in&longs;i&longs;tit Horizonti; tunc enim gravitas ip&longs;a &longs;olidi tota incumbit &longs;ubjecto plano; & tantùm Potentia oblique atque in tran&longs;­ver&longs;um trahens applicata extremitati longioris &longs;olidi plus ha­bet momenti, quàm applicata extremitate brevioris, quin velociùs, & faciliùs movetur &longs;ecundùm Rationem longitu­dinum illarum. At quando &longs;olida &longs;unt horizonti parallela, aut ad illum ita inclinata, ut centrum gravitatis partis illius, quæ erumpit ex corpore, cui &longs;olidum infigitur, non immi­neat ba&longs;i &longs;u&longs;tentationis, non &longs;ola longitudo attendenda e&longs;t, &longs;ed & ip&longs;a gravitas, quæ etiam nullo addito extrin&longs;eco mo­tore &longs;ua habet momenta, quibus deor&longs;um connititur. Ex quo fit pro majori gravitate etiam frangendi facilitatem au­geri, ip&longs;a nimirum gravitas e&longs;t potentia conjuncta, quæ au­getur pro ratione materiæ; materia autem augetur pro ra­tione longitudinis (cætera &longs;iquidem paria e&longs;&longs;e hîc claritatis gratiâ, ponamus) ac propterea longius pri&longs;ma comparatum cum breviori pri&longs;mate, eo quòd majorem habeat gravita­tem, minùs re&longs;i&longs;tit fractioni &longs;ecundùm Reciprocam Ratio­nem longitudinum. Atqui Ratio motûs huju&longs;modi Potentiæ conjunctæ e&longs;t &longs;ecundùm Rationem longitudinum, & ex dictis Ratio Re&longs;i&longs;tentiæ in ordine ad huju&longs;modi motum e&longs;t permutatim ac Reciprocè &longs;ecundùm eandem longitudinum Rationem: igitur Ratio duplicatur, & re&longs;i&longs;tentia longioris ad re&longs;i&longs;tentiam brevioris e&longs;t &longs;ecundùm &longs;ubduplicatam Ratio­nem longitudinum reciprocè &longs;umptarum. Id quod etiam hinc con&longs;tat, quia cùm &longs;ingula illius longitudinis puncta &longs;uam habeant gravitatem, &longs;ua omnibus in&longs;unt momenta pro Ratione di&longs;tantiæ à puncto quod e&longs;t veluti centrum motûs; ergo aggregata momentorum &longs;unt ut &longs;ectores ab illis longi­tudinibus tanquam à Radiis de&longs;cripti: &longs;unt autem &longs;imiles &longs;ectores in duplicatâ Ratione Radiorum. Quare &longs;i longitudi­nes &longs;int ut 3 ad 2, Re&longs;i&longs;tentia re&longs;pectiva longioris ad re&longs;i&longs;ten­tiam brevioris e&longs;t ut 4 ad 9. Tota igitur &longs;olidorum re&longs;i&longs;ten­tia, ne frangantur, componitur ex Rationibus Ba&longs;ium, & Cra&longs;&longs;itierum, & ex &longs;ubduplicatâ Ratione longitudinum per­mutatim ac reciprocè &longs;umptarum.

Ex his itaque, quæ de &longs;olidorum re&longs;i&longs;tentiâ, ne frangan­tur, hactenùs di&longs;putata &longs;unt, conjecturam facilè accipiet prudens machinator, quàm &longs;olida & cra&longs;&longs;a &longs;tatui debeant quæque machinarum membra, quóve loco collocanda &longs;int, ut & materia & forma re&longs;pondeant fini, in quem machinæ de&longs;tinantur: neque enim &longs;atis e&longs;t concinno, & eleganti dia­grammate machinam oculis repræ&longs;enta&longs;&longs;e, eju&longs;que vires ad calculos revocâ&longs;&longs;e, quantum quidem ex machinæ figurâ col­ligitur, &longs;i demùm, in&longs;tituto motu machina pondere prægra­vata luxetur.

Illud tamen præterea Machinator animadvertat, oportet, quod &longs;pectat ad momenta virium, quas potentia movens exercet; neque enim &longs;ola ponderis gravitas machinam, aut corpus, cui machina alligatur, aut innititur, urget aut pre­mit, &longs;ed & ip&longs;a potentia, dum adversùs ip&longs;um pondus co­natur machinam movens, aliquando auget gravitatem ex oppo&longs;itâ parte, adeò ut & huic & ponderi re&longs;i&longs;tere debeat machina, aut id, quod machinam retinet. Si enim fuerit vectis AB in­

nixus &longs;uper ba­culum CD, ex B pendeat glo­bus plumbeus E, & extremi­tas A quie&longs;cat aliquo corpore retinente, ut &longs;i fuerit parieti in­fixa; &longs;olo globo E gravitante minus periculum &longs;ube&longs;t fractio­nis tùm vectis, tùm baculi CD &longs;u&longs;tentantis, quàm &longs;i in A &longs;it potentia F; cujus conatus deor&longs;um oppo&longs;itus conatui de­or&longs;um ponderis E faciliùs curvitatem, aut etiam demùm fractionem vectis efficere pote&longs;t in I, ut patet; immò & ba­culus CD &longs;u&longs;tentans vectem, non &longs;olùm momenta ponderis E, &longs;ed & momenta Potentiæ F, quæ in I uniuntur, in &longs;e recipit; atque adeò utri&longs;que ferendis par e&longs;&longs;e debet.

Simile quiddam ob&longs;ervare e&longs;t, &longs;i ex orbiculo O, in clavo M &longs;u&longs;pen&longs;o, circà &longs;uum axem ver&longs;atili, dependeat pondus S, & Potentia in R deor&longs;um conata cogat pondus S a&longs;cendere: certum e&longs;t enim ab axe orbiculi, & à clavo M &longs;u&longs;tineri non

&longs;olùm pondus S, &longs;ed & Poten­tiam, quæ e&longs;t in R. Contrà ve­rò &longs;i orbiculus V &longs;it adnexus pon­deri T, funis autem orbiculo in­&longs;ertus alligetur clavo in N, & po­tentia P &longs;ur&longs;um trahat, con&longs;tat ab axe quidem orbiculi &longs;u&longs;tineri &longs;o­lum pondus T; à clavo verò N non totum pondus T &longs;u&longs;tineri, &longs;ed ejus &longs;emi&longs;&longs;em, nam etiam Po­tentia P &longs;u&longs;tinet pondus. Validior igitur e&longs;&longs;e debet clavus M quàm clavus N, hic enim ponderis &longs;e­mi&longs;&longs;em fert, ille verò plus quàm duplum. Potentia enim R major e&longs;t pondere S.

Quòd &longs;i tàm pondera S & T, quàm clavi M & N, atque Po­tentiæ R & P non in plano Ver­ticali, &longs;ed in Horizontali con&longs;tituantur, certum e&longs;t pondera S & T non &longs;u&longs;pen&longs;a &longs;ed jacentia, nihil adversùs clavos M & N; aut adversùs &longs;uorum orbiculorum O & V axes conari, im­mò neque adversùs Potentias R & P; quandoquidem toto ni&longs;u plano &longs;ubjecto incumbunt, nullámque exercent Activam Re­&longs;i&longs;tentiam; &longs;ed Formalem tantummodo, quâ repugnent Po­tentiis moventibus: quæ quidem re&longs;i&longs;tentia, tùm ex ip â pon­derum gravitate, tùm ex attritu &longs;ubjecti plani componitur. Clavorum igitur M & N ea &longs;it, oportet, &longs;oliditas atque firmi­tas, quæ potentiarum R & P conatibus re&longs;pondeat; ne forte clavi ip&longs;i frangantur faciliùs, aut revellantur, quàm pondera &longs;uo loco dimoveantur. Sed hæc innui&longs;&longs;e &longs;at fuerit, ut &longs;ingula diligenter à machinatore circum&longs;picienda e&longs;&longs;e intelligatur; ne­que tamen in his ad nau&longs;eam diutiùs immorandum.

CAPUT VII.

Præ&longs;tet-ne Machinam augere? an componere.

EX iis, quæ de Machinarum viribus di&longs;putata &longs;unt &longs;atis liquet nullum dari finitum Pondus quod data Potentia mo­vere non po&longs;&longs;it &longs;i congruens machina adhibeatur: cum etenim data &longs;it Ratio Ponderis ad Potentiam, eo artificio Machina di&longs;ponatur, ut Ratione illâ datâ fiat major Ratio motûs Potentiæ ad motum Ponderis; & Pondus cedet Potentiæ moventi. Sic vici&longs;&longs;im &longs;i oblata fuerit machina, examinandus primùm e&longs;t lo­cus, ubi Potentia applicanda e&longs;t, ubi Pondus collocandum; tùm utriu&longs;que motûs rationes ineundæ: & pronunciabis majo­rem requiri rationem Potentiæ ad Pondus, quàm &longs;it Ratio mo­tûs Ponderis ad motum Potentiæ. Sit enim ex. gr. motuum hu­ju&longs;modi Ratio, quæ e&longs;t 3 ad 8; Potentia vim movendi habens ut 3 non movebit Pondus, cujus vis re&longs;i&longs;tendi, & momentum, &longs;it ut 8; &longs;ed opus e&longs;t, ut illa major &longs;it quàm 3. At neque Po­tentiam augere potes, ut oportet, neque Ponderi quicquam de­trahere: vide igitur utrum fieri po&longs;&longs;it, ut mutetur in machinâ motuum Ratio, aut Potentiæ motum augendo, aut ponderis motum minuendo.

Hinc manife&longs;tum e&longs;t machinam majorem non plus afferre facilitatis præ minore, &longs;i illæ quidem omninò &longs;imiles fuerint (modò utraque &longs;atis &longs;olida &longs;it, ne fractioni &longs;it obnoxia) mo­tuum enim Ratio eadem e&longs;t in utráque. Sic Vectis 100 pal­morum &longs;i ita ab hypomochlio di&longs;tinguatur in partes ut hinc palmos 20, hinc 80 relinquat, non majorem movendi faci­litatem præbebit, quàm vectis palmorum quinque ita divi­&longs;us ab hypomochlio, ut hinc palmus unus, hinc verò quatuor relinquantur. Ut igitur longior ille Vectis utilior accidat, &longs;i hypomochlium quidem transferri queat, remove illud à Po­tentiâ, & admove Ponderi, motuumque Ratio augebitur; pa­tet &longs;cilicet majorem e&longs;&longs;e Rationem 85 ad 15, quam 80 ad 20: Quod &longs;i verò hypomochlium ita fixum &longs;it ac vecti adnexum, ut mutari loco nequeat, ab&longs;cinde palmos (5 15/17), adeò ut hinc &longs;int palmi 80 ut priùs, hinc autem &longs;int palmi (14 2/17), & eadem erít Ratio, quæ e&longs;t 85 ad 15. Quare breviore vecte plus ponderis movebis, quàm longiore; vis enim, quæ longiore illo 100 pal­morum movebat pondus librarum 100, breviore hoc palmo­rum (94 2/17) movebit libras 141 2/3: Quia quamvis in utroque Vecte hypomochlium habente po&longs;t palmum octuage&longs;imum, Potentia eodem &longs;emper motu moveatur, non tamen idem e&longs;t ponderis motus, qui in minore vecte minor e&longs;t, in majore major, ac proinde motûs Potentiæ ad motum Ponderis Ratio major e&longs;t in minore, minor in majore vecte. Quod &longs;i demùm nec hypo­mochlium transferre, nec vecte mutilato uti liceat, licebit &longs;a­nè fu&longs;tem, vel quid &longs;imile, firmiter ad alligatum Vecti adjun­gere, potentiamque ab hypomochlio longiùs removere: opor­teret autem additamentum huju&longs;modi e&longs;&longs;e palmorum 33 1/3; nam ut 15 ad 85, ita 20 ad 113 1/3; adeóque totus vectis e&longs;&longs;et pal­morum 133 1/3.

Porrò hîc ob&longs;erva, quantò facilius &longs;it ponderis motum mi­nuere, quàm potentiæ motum augere: in allato &longs;iquidem exemplo, manente eodem potentiæ motu, minuitur ponderis motus decurtato vecte ac diminuto palmis (5 15/17); manente au­rem eodem ponderis motu augetur Potentiæ motus acuto vecte palmis 33 1/3: Quia nimirum in Ratione majoris Inæqualitatis &longs;i Con&longs;equens terminus minor minuatur, aut Antecedens termi­nus major augeatur, fit adhuc major Inæqualitas; ut autem eadem Ratio &longs;ervetur aucto Antecedente ac diminuto Con&longs;e­quente, manife&longs;tum e&longs;t, quæ pars Con&longs;equentis integri e&longs;t con&longs;equens diminutus, eam debere e&longs;&longs;e partem Antecedentis aucti Antecedentem datum: atqui Antecedens datus e&longs;t major dato Con&longs;equente; igitur plus addendum e&longs;t Antecedenti, quàm dematur Con&longs;equenti. Sic data &longs;it Ratio 8 ad 6: Con­&longs;equens bifariam &longs;ecetur, eju&longs;que &longs;emi&longs;&longs;is fiat novus Con&longs;e­quens; erit Ratio 8 ad 3 majoris adhuc inæqualitatis; hæc enim e&longs;t dupla &longs;uperbipartiens tertias, illa verò erat &longs;olùm &longs;e&longs;qui­tertia. Ut igitur retento priori Con&longs;equente 6 fit eadem Ratio dupla &longs;uperbipartiens tertias, &longs;icut Con&longs;equens fuit bifariam divi&longs;us, ita datus Antecedens 8 e&longs;t duplicandus, ut &longs;it Ratio 16 ad 6: plus autem e&longs;t totus antecedens major qui additur, quàm &longs;it &longs;emi&longs;&longs;is Con&longs;equentis minoris qui demitur. In re au­tem no&longs;trâ &longs;emper Ratio motûs Potentiæ per machinam vali­dioris factæ ad motum dati ponderis e&longs;t Ratio Majoris inæqua­litatis: Quapropter &longs;atius e&longs;t Ponderis motum minuere, quam potentiæ motum auctâ machinâ augere.

Hæc quidem, quæ in vecte propo&longs;ita facilè ac in promptu e&longs;t per&longs;picere, in cæteris pariter mechanicis Facultatibus, ut in Trochleis, Cochleâ, & reliquis intelligenda &longs;unt, ut ex iis, quæ inferiùs dicentur, &longs;uo loco manife&longs;tum fiet. Sed quoniam ad ponderis motum extenuandum certos quo&longs;dam fines ip&longs;a machinarum materia præ&longs;cribit; neque enim quemadmodum quantitatem omnem, & corporum molem in &longs;ubtiliores, ac &longs;ubindè &longs;ubtiliores partes mente concidimus, ita etiam id re ipsâ perficere atque in praxim deducere po&longs;&longs;umus: propterea ut plurimum cogimur Potentiæ velociorem motum conciliare, ut majorem obtineat Rationem ad motum Ponderis. Quis ete­nim non inca&longs;&longs;um uti po&longs;&longs;it Vecte, cujus hypomochlium à pondere &longs;atis gravi non ampliùs di&longs;tet, quàm per digiti &longs;emi&longs;­&longs;em? aut Cochleam adhibere, cujus &longs;piras intervallum capilla­ceum &longs;ecernat?

Verùm cum id duplici methodo præ&longs;tare po&longs;&longs;imus, videlicet aut Machinam ip&longs;am, &longs;pecie non mutatâ, augentes, aut illam ex pluribus membris componentes, &longs;ive eju&longs;dem generis &longs;int, &longs;ive diver&longs;i; operæ pretium fuerit perpendere, maju&longs;-ne in augmento? an verò in compo&longs;itione? compendium inveniatur. Augmentum voco (ne ullus &longs;ub&longs;it æquivocandi locus) cum eju&longs;­dem Facultatis &longs;pecies immutata permanet, factâ &longs;olum partis alicujus acce&longs;&longs;ione; ut &longs;i, quia Vectis ju&longs;to brevior e&longs;t, Poten­tiæ ab hypomochlio di&longs;tantiam longiorem facias; cum Tro­chleæ adhibeantur oneri movendo impares, amplificatis locu­lamentis orbiculorum numerum augeas; quia Cochlea ob &longs;pi­rarum raritatem minùs valida e&longs;t quàm oporteat, lineam ip&longs;am ita inclines, ut &longs;pi&longs;&longs;ioribus &longs;piris circumducatur. At verò Com­po&longs;ita dicitur Machina, cum invalidæ Facultati membra alia adjiciuntur, aut generis eju&longs;dem, ut cum Vectis Vecti, Co­chleæ Cochlea, Trochleis Throchleæ adjunguntur; aut diver­&longs;i generis, ut cum facultates ip&longs;æ permi&longs;centur, vecti trochleas, Cochleæ vectem, Trochleis Cochleam, & deinceps, adjun­gendo. Prioris Compo&longs;itionis intrà idem genus &longs;pecimen ali­quod exhibui in Terrâ Machinis motâ: Di&longs;&longs;ertat. 1. & inferius &longs;uis locis de eâ redibit &longs;ermo: Po&longs;terioris autem Compo&longs;itionis diver&longs;arum Facultatum, ubi de &longs;ingulis di&longs;purabimus, exem­pla aliqua &longs;ubjiciemus, ut di&longs;cat Tyro Machinarum vires ritè ad calculos revocare, &longs;olertiamque machinandi acquirat.

Quamvis autem quæ&longs;tio hæc multò dilucidiùs explicaretur, &longs;i unamquamque Facultatem &longs;ingillatim attingeremus, quàm &longs;i unâ comprehen&longs;ione omnia complectamur; hîc tamen doctrinæ ratio exigit, ut dimi&longs;&longs;is rivulis fontem ip&longs;um aperia­mus, ex quo in Machinam Compo&longs;itam vis major, quàm in Amplificatam, majore compendio derivatur. Et quidem cum res tota ex potentiæ atque Ponderis motuum Ratione pendeat, quamdiu in &longs;implici aliquâ facultate con&longs;i&longs;timus, motus Po­tentiæ ad motum Ponderis &longs;implicem habet Rationem; &longs;i verò Facultas una cum aliâ quâpiam facultate conjungitur, atque connectitur, jam Potentiæ motus ad motum ponderis eam ha­bet Rationem, quæ ex &longs;ingularum facultatum rationibus com­ponitur. Voco autem &longs;ingularum Facultatum Rationem eam, quæ inter ip&longs;os Potentiæ ac Ponderis motus intercederet, &longs;i facul­tas illa &longs;olitaria adhiberetur; Atqui Ratio hæc motuum in &longs;in­gulis Facultatibus modum recipit ex Facultatis ip&longs;ius partibus, quarum altera ad Potentiam, àd Pondus altera &longs;pectare vide­tur; ut per &longs;ingulas Facultates eunti con&longs;tabit. In Vecte enim Ponderis ab hypomochlio di&longs;tantia pertinet ad Pondus, Poten­tiæ autem di&longs;tantia ab eodem hypomochlio penes potentiam e&longs;t: In Trochleis ip&longs;arum Trochlearum di&longs;tantia Pondus re&longs;pi­cit; funis autem explicatio Potentiam: In Axe in Peritrochio cra&longs;&longs;ities Axis Ponderi, Peritrochij amplitudo Potentiæ tribui­tur: In Cuneo longitudo ad Potentiam &longs;pectat, cra&longs;&longs;ities ad Pondus: In Cochleâ demùm &longs;piræ circumductæ perimeter ad Potentiam attinet, extremitatum &longs;piralis lineæ intervallum, ad Pondus. Manife&longs;tum e&longs;t igitur, ubi &longs;implex motuum Ratio in &longs;ingulis Facultatibus augenda fuerit, manente eâ parte, quæ ad Pondus &longs;pectat, nece&longs;&longs;ariò ita augendam e&longs;&longs;e partem reli­quam, quæ Potentiæ tribuitur, ut majori illi motuum Rationi re&longs;pondeat. Sic dato Vecte palmorum &longs;ex, quo potentia mo-veatur in quintuplâ Ratione ad Pondus, &longs;i maneat eadem pon­deris ab hypomochlio di&longs;tantia, & motuum Ratio e&longs;&longs;e debeat vigecupla, &longs;atis con&longs;tat totum vectem requiri palmorum 21, ut unus Ponderi cedat, Potentiæ autem viginti.

At verò &longs;i motuum Ratio ex Rationibus componenda &longs;it, &longs;a­tisfuerit datæ Facultati minorem Rationem continenti, quàm oporteat, Facultatem aliam adjicere, cujus Ratio cum priori Ratione compo&longs;ita quæ&longs;itam Rationem con&longs;tituat. Sic dato Vecti quintuplam rationem continenti adjunge aliam quamli­bet facultatem quadruplæ Rationis; ex quadruplâ enim Ratio­ne & quintuplâ componitur Ratio vigecupla quæ&longs;ita. Ita au­tem &longs;ecunda hæc Facultas priori Facultati adnectenda e&longs;t, ut quemadmodum duorum Magnetum oppo&longs;iti poli junguntur, Au&longs;tralis videlicet unius Aquilonari alterius, &longs;ic duarum Fa­cultatum oppo&longs;itæ partes connectantur, ut &longs;cilicet quo loco ad priorem Facultatem applicanda e&longs;&longs;et Potentia, eidem admo­veatur locus Ponderi in &longs;ecundâ Facultate de&longs;tinatus: proinde &longs;iquidem &longs;e res habebit, atque &longs;i pondus diminutum pro Ra­tione prioris facultatis, videlicet &longs;ub quintuplum, in &longs;ecun­dam hanc Facultatem transferretur, in quâ ejus motus ad mo­tum Potentiæ Rationem haberet &longs;ubquadruplam: re enim ve­râ duabus hi&longs;ce Facultatibus junctis, Potentiæ motus vigecu­plus e&longs;t ad motum Ponderis; nam Pondus in vectis extremita­te alterâ con&longs;titutum quintuplo tardiùs movetur, quàm reli­qua vectis extremitas; hæc autem po&longs;teriori Facultati loco Ponderis adjuncta quadruplo tardiùs movetur quàm Poten­tia; igitur Ponderis motus vigecuplo tardior e&longs;t motu Po­tentiæ.

Statuamus exempli gratiâ &longs;ecundam hanc Facultatem Vecti adjunctam e&longs;&longs;e pariter Vectem eju&longs;dem generis quinque pal­morum ita ab hypomochlio di&longs;tinctum in partes, ut hæ in qua­druplâ &longs;int Ratione: Ecce quanto compendio rem a&longs;&longs;equamur; id enim quod &longs;implici Vecte palmorum 21 præ&longs;tandum e&longs;&longs;et, compo&longs;itis vectibus duobus altero palmorum &longs;ex, altero palm. quinque perficimus, &longs;ervatâ &longs;emper eâdem Ponderis ab hypo­mochlio di&longs;tantiâ, nimirum palmi unius. Hæc tamen de duo­bus hi&longs;ce vectibus dicta ita intelliges velim, ut ad motum &longs;im­pliciter pertineant; non verò ad motûs quantitatem; &longs;atis enim &longs;cio non ad eam di&longs;tantiam promoveri po&longs;&longs;e Pondus adhibito &longs;ecundo hoc vecte, ad quam promoveretur Vecte palmorum 21: Verùm hîc &longs;ola movendi facilitas con&longs;ideratur. Quòd &longs;i non alterum Vectem adhibeas; &longs;ed aliud facultatis genus, ut Tro­chleas binis orbiculis in&longs;tructas, & Vecti in loco Potentiæ ad­nexas, multò adhuc faciliùs movebitur Pondus, cujus motus erit &longs;ubvigecuplus motûs Potentiæ funem Trochlearum tra­hentis, & tantus erit Ponderis motus, quantus e&longs;&longs;et, &longs;i extre­mitati Vectis palmorum &longs;ex apponeretur Potentia quadrupla datæ Potentiæ. Idem planè de cæteris dicendum Faculta­tibus.

Hinc manife&longs;tum e&longs;t compo&longs;itis tribus, quatuorve, aut plu­ribus Facultatibus, Rationem Compo&longs;itam motus potentiæ ad motum Ponderis fieri multò majorem; cui &longs;i æqualem Ratio­nem habere velimus unicâ atque &longs;implici Facultate, hujus magnitudinem aliquando enormem fieri nece&longs;&longs;e e&longs;&longs;et; ut &longs;uis locis infrà declarabitur.

In eo igitur elucebit Machinatoris indu&longs;tria, &longs;i Facultates ip&longs;as aptè congruenterque di&longs;ponat, atque permi&longs;ceat, &longs;pecta­tâ materiæ &longs;oliditate, &longs;patij amplitudine, Ponderis po&longs;itione, Potentiæ virtute, temporis ad movendum conce&longs;&longs;i opportuni­tate: hæc enim omnia attenti&longs;&longs;imè perpendenda &longs;unt; ne, dum nimis &longs;ollicitè laborem imminuere &longs;tudet, motum plus æquo imminuens, tardioremque efficiens temporis jacturam faciat, aut totum &longs;patium machina implens in eas angu&longs;tias Potentiam moventem conjiciat, ut motum expeditè perficere nequeat.

CAPUT VIII.

Cur majores Rotæ motum juvent præ minoribus.

ONera &longs;i ex alio in alium locum deportanda fuerint, gemi­no labore opus e&longs;t, conatu videlicet, quo &longs;u&longs;tineantur, & impetu, quo transferantur: proptereà &longs;atius e&longs;t ita res di&longs;po­nere, ut vires omnes ad transferendum exerceantur, citrà co­natum &longs;u&longs;tinendi; ut eâ ratione vel gravius onus vel idem mul-tò faciliùs à potentia moveatur, quàm &longs;i ea illud &longs;u&longs;tinere pariter atque transferre cogeretur. Quoniam verò (cum one­ra &longs;ubjecto plano impo&longs;ita illud premant, atque tùm onerum tùm &longs;ubjecti plani facies, quæ &longs;e invicem contingunt, non ita læves &longs;int, ut partes omnes in rectum directæ nihil habeant a&longs;peritatis; quin immò ut plurimum, & &longs;alebris impedita via &longs;it, & movendi corporis partes aliæ præ aliis extent atque emi­neant) ex mutuo prominentium particularum tritu atque con­flictu difficultas ad movendum oriretur; idcircò optimo con&longs;i­lio factum e&longs;t, ut oneribus ip&longs;is &longs;ubjiciantur Cylindri aut Rotæ, quæ dum in gyrum aguntur, conflictum illum partium tollunt, qui vitari non po&longs;&longs;et, &longs;i onera &longs;uper plano raptarentur. Hinc Ci­&longs;ia, Sarraca, Vehes, Carri & genus omne plau&longs;trorum. Id quod etiam homines ip&longs;i, ut terre&longs;tre iter commodiùs habeant, & minori jumentorum labore illud perficiant, quàm &longs;i iis in&longs;i­dentes veherentur, &longs;uos in u&longs;us retulerunt: Hinc Belgæ &longs;ua e&longs;&longs;eda, Galli petorita & rhedas, Hi&longs;pani pilenta, Itali carpen­ta; & pro &longs;uâ qui&longs;que voluntate diver&longs;a vehiculorum genera excogitârunt, quæ &longs;ubjectis rotis aguntur: dum enim Rota convertitur, eju&longs;que curvaturæ partes aliis atque &longs;ubinde aliis &longs;ubjectæ planitiei partibus aptantur, adeóque currus promove­tur, &longs;olus rotæ modiolus axis ambitum axungiâ lubricum terit; ex quo tritu aut nulla aut levis mora motui infertur.

Illud autem e&longs;t omnibus explorati&longs;&longs;imum, & quotidiano ex­perimento confirmatum, quo majoribus rotis in&longs;tructi currus (ni&longs;i di&longs;crimen aliquod in cæteris intercedat) multò faciliùs trahuntur, pa&longs;&longs;imque ob&longs;ervatur Romæ in vulgaribus illis vehi­culis (ab antiquis Ci&longs;iis aut parum aut nihil di&longs;tant) quæ cum ex celeberrimi Architecti Bonarotæ præ&longs;cripto duas ingentes rotas habeant, tantis ponderibus onu&longs;ta cernuntur, ut miracu­lo proximum videatur ab unico equo tam ingentia onera trahi po&longs;&longs;e: id quod alibi neutiquam fieri pote&longs;t, ubi minoribus Rotis vehicula huju&longs;modi in&longs;tructa longè minoribus oneribus defe­rendis paria &longs;unt, &longs;i unicus equus adhibeatur.

Hujus rei cau&longs;am indaganti acquie&longs;cendum non e&longs;t iis, qui illam ex rationibus Vectis petendam e&longs;&longs;e exi&longs;timant, perinde atque &longs;i rotæ majoris &longs;emidiameter e&longs;&longs;et longior Vectis, mino­ris verò brevior; ac proptereà majore rotâ faciliùs moveretur vehiculum onu&longs;tum, quàm minore, quia & longiore vecte fa­ciliùs pondera moventur, quàm breviore. Hoc, inquam, 1/4 veritate abe&longs;&longs;e palam fiet, &longs;i animadvertamus potentiam tra­hentem medio temone applicatam e&longs;&longs;e axi, cui pariter axi in­nititur onus; atque adeò tùm onus tùm Potentiam concipi qua&longs;i in Rotæ centro, cujus &longs;emidiametri altera extremitas hy­pomochlij punctum de&longs;ignaret. Atqui Vectis, in quo Potentia & onus ab hypomochlio eandem aut æqualem di&longs;tantiam ha­bent, parùm aut nihil habet utilitatis: immò in Vecte, quâ vectis e&longs;t, tria puncta diver&longs;a tribuenda &longs;unt Potentiæ, oneri, & Hypomochlio, ut infrà, ubi de Vecte di&longs;putabitur: in Rotâ autem duo tantummodo puncta con&longs;iderantur, &longs;cilicet cen­trum & &longs;emidiametri extremitas. Igitur in Rotâ ratio Vectis non invenitur, ideóque neque major Rota accipienda e&longs;t qua­&longs;i longior Vectis. Aliundè itaque petendam e&longs;&longs;e cau&longs;am, cur majores rotæ præ minoribus motum juvent, manife&longs;tum e&longs;t.

Et primùm quidem, quod ad moram illam attinet, quæ ex modioli Rotæ atque axis tritu oritur, eam minorem e&longs;&longs;e in ma­joribus Rotis, &longs;atis con&longs;tàt, &longs;i attendamus axis cra&longs;&longs;itiem, non Rotæ magnitudini re&longs;pondere, &longs;ed oneris gravitati, quam opus e&longs;t &longs;u&longs;tinere; quapropter axi &longs;atis valido pro ratione ponderis &longs;u&longs;tinendi parùm refert, utrùm Rota, cujus radij bipalmares &longs;int, an verò tripalmares, infigatur: manente igitur codem axe aut major, aut minor Rota vehiculo &longs;ubjici pote&longs;t. Sed quo­niam Rota major, cujus diameter &longs;e&longs;quialtera e&longs;t minoris, dum conver&longs;ionem unam perficit, &longs;patium quoque &longs;e&longs;quialterum decurrit, eumdem tamen axem, quem minor Rota, terit, hinc fit, per 8. lib. 5. eumdem axis ambitum ad majoris Rotæ peri­metrum (hoc e&longs;t ad ejus motum) minorem habere rationem quàm ad perimetrum minoris Rotæ (hoc e&longs;t ad minorem mo­tum) atque adeò tritus ille modioli, & axis minùs impedit ma­jorem motum quàm minorem.

Deinde, ut cap.16. lib.1. &longs;ubindicatum e&longs;t &longs;uperiùs, majo­res rotæ efficiunt, ut axis magis à terrâ di&longs;tet; ac proinde te­mo, cui alligatus e&longs;t equus, vel &longs;ubjecto plano parallelus e&longs;t, vel minimùm à paralleli&longs;mo recedit: ex quo fit tractionem aut parallelam e&longs;&longs;e, aut &longs;altem minùs obliquam, quam &longs;i Rota mi­nor e&longs;&longs;et, & axis depre&longs;&longs;ior: quò autem minor e&longs;t tractionis obliquitas, minorem quoque e&longs;&longs;e trahendi difficultatem loco citato explicatum e&longs;t.

Ad hæc viarum a&longs;peritatem impedimento e&longs;&longs;e nemo ne&longs;cit; offendicula autem, in quæ vehiculorum Rotæ incurrunt, ma­gis ob&longs;i&longs;tere minori Rotæ, quàm majori, facilè o&longs;tenditur; hîc enim pariter (id quod de magnitudinibus demon&longs;trat Eucli­des lib. 5. prop. 8.) idem majorem habet Rationem ad minus, quàm ad majus. Nam &longs;i

Rotæ minoris &longs;emidiame­ter CB fuerit, majoris au­tem CD, & in planis pa­rallelis BA, DE volvantur, ut impedimentum &longs;imile &longs;i­militerque po&longs;itum inve­nient, multò majus e&longs;&longs;e oportet illud, quod majori Rotæ objicitur, quàm quod minori. Sit enim minoris offendiculum GI; ducatur ex centro per I recta, quæ &longs;it CIE &longs;ecans majoris Rotæ peripheriam in H: erit igitur ar­cus IB &longs;imilis arcui HD, & ille quidem minor, hic verò ma­jor, ut manife&longs;tum e&longs;t. Ducatur in planum perpendicularis HF, & hoc erit impedimentum majoris Rotæ &longs;imile impedi­mento minoris IG, nam &longs;imilem arcum à conver&longs;ione circà centrum cum plani contactu impedit; nece&longs;&longs;e quippe e&longs;t Ro­tam majorem converti circà punctum H, &longs;icut & minorem cir­cà punctum I, ut tran&longs;grediantur ob&longs;i&longs;tens offendiculum. Porrò lineam HF majorem e&longs;&longs;e quàm IG &longs;ic o&longs;tenditur. Quo­niam AB & ED parallelæ &longs;unt, triangula CBA, & CDE &longs;imilia &longs;unt: ergo per 4. lib.6. ut CB ad CD, hoc e&longs;t ut CI ad CH, ita CA ad CE; & permutando ut CI ad CA, ita CH ad CE; & dividendo ut CI ad IA, ita CH ad HE: at CI minor e&longs;t quàm CH; igitur per 14. lib.5. etiam IA minor e&longs;t quàm HE. Item quia AB & ED ex hypothe&longs;i parallelæ &longs;unt, recta IE in illas incidens facit angulos IAG & HEF æquales per 29. lib. 1. &longs;unt autem triangula IGA & HFE rectangula ad G & F ex con&longs;tructione; &longs;unt igitur &longs;imilia, & per 4. lib. 6. ut. IA ad IG, ita HE ad HF: quare cum ex dictis IA minor &longs;it quàm HE, erit per 14.lib.5. etiam IG mi­nor quàm HF.

Cum itaque HF major &longs;it quàm IG (a&longs;&longs;umptâ DM æqua­li ip&longs;i IG, & ductâ perpendiculari MS, donec occurrat peri­phæriæ in S) inter Tangentem ED & arcum circuli &longs;tatuatur perpendicularis SL æqualis ip&longs;i IG; & ex centro C ducatur per S recta CO. In triangulo igitur CEO angulus internus E, per 16. lib. 1; minor e&longs;t externo SOL; igitur etiam angu­lus SOL major e&longs;t quàm IAG: adde utrique angulum rectum, ergo duo SLO, SOL &longs;imul majores &longs;unt duobus IGA, IAG &longs;imul; ac propterea etiam externus LSC major e&longs;t externo GIC per 32.lib.1. Quapropter &longs;emidiameter CS obliquior incidit in offendiculum SL, quàm &longs;emidiameter CI incidat in æquale offendiculum IG: minùs igitur impeditur Rotæ majoris conver&longs;io, quàm minoris, quippe cui minus di­rectè opponatur æquale offendiculum.

Præterea cum trahendi difficultas hinc oriatur, quòd Rota incurrens in ob&longs;tantem lapidem, aut quid &longs;imile, jam non cir­cà &longs;uum centrum convoluta aptatur &longs;ubjecto plano, &longs;ed, dum Rota adhæret atque in&longs;i&longs;tit offendiculo; nece&longs;&longs;e e&longs;t plau&longs;trum cum impo&longs;ito onere elevari pro objecti impedimenti altitudi­ne; faciliùs ab eâdem Potentia elevatur plau&longs;trum onu&longs;tum, &longs;i major fuerit Rota, quàm &longs;i minor, quia videlicet motus Poten­tiæ ad eandem elevationem majorem habet Rationem in Ro­tâ majore quàm in minore, cum illâ enim plus movetur, quàm cum i&longs;tâ. Sit majoris Rotæ impedimentum LS pla­nè æquale impedimento GI minoris; producatur perpendicu­laris LS in T, & perpendicularis GI in V: tùm intervallo SC de&longs;cribatur arcus CT, & intervallo IC de&longs;cribatur arcus CV. Certum e&longs;t in motu Rotæ majoris propter obicem LS manente puncto S transferri centrum C in T, ita ut ST &longs;it Rotæ &longs;emi­diameter æqualis &longs;emidiametro CD, & &longs;imiliter in motu Rotæ minoris propter offendiculum GI manente puncto I transferri centrum C in V, ita ut IV æqualis &longs;it &longs;emidiametro CB. Quo­niam verò CD, VG, TL ad angulos rectos &longs;ubjecto plano in­&longs;i&longs;tunt, & parallelæ &longs;unt, anguli alterni VIC, ICB æquales &longs;unt per 29. lib.1, eorumque men&longs;uræ, arcus videlicet VC & IB, æquales &longs;unt; & ob eandem Rationem anguli alterni TSC, SCD, eorumque men&longs;uræ arcus TC & SD, &longs;unt æquales. Atqui arcus SD major e&longs;t quàm IB; igitur & arcus TC major e&longs;t quàm VC; hi autem arcus TC & VC re&longs;pon­dent motui Potentiæ trahentis: longiore igitur ac majore mo­tu Potentiæ fit eadem elevatio, ac proinde faciliùs in Rotâ ma­jore quàm in minore. Porrò arcum SD majorem e&longs;&longs;e arcu IB, magi&longs;que di&longs;tare punctum S à puncto D, quàm punctum I à puncto B, illicò manife&longs;tum fiet, &longs;i duos circulos datis duobus, æquales de&longs;crip&longs;eris &longs;e intùs contingentes, & ad contactüs punctum lineam Tangentem duxeris, quocumque enim po&longs;ito minoris circuli offendiculo inter Tangentem, & circulum mi­norem interjecto, illud idem offendiculum longiùs à con­tactûs puncto removendum videbis, ut inter Tangentem eandem, & circulum majorem interjici po&longs;&longs;it: Id quod adeò manife&longs;tum e&longs;t, ut non &longs;it in eo explicando diutiùs immo­randum.

Quòd &longs;i ad calculos rem hanc curiosiùs revocare libeat, &longs;ic ex gr. Rotæ minoris &longs;emidiameter CA pedum duorum, &longs;cilicet digitorum 32, offendiculi verò DE

altitudo digitorum 4. Cum igitur FD & CA parallelæ &longs;int, &longs;icut & FC ac DA per 34. lib. 1. FD & CA æquales &longs;unt, remanetque EF digit.28, & e&longs;t Sinus anguli FCE, quo cognito innote&longs;cit complemen­tum, arcus &longs;cilicet quæ&longs;itus EA. Fiat itaque ut CE ad EF, hoc e&longs;t ut 32 ad 28, &longs;eu ut 8 ad 7, ita 100000. Radius ad 87500 Sinum arcûs gr.61. 2′ 42″; erit enim quæ&longs;i­tus arcus EA gr. 28. 57′ 18″. Jam verò po&longs;itâ &longs;emidiametro CA digitorum 32, fiat ut 113 ad 355, ita data &longs;emidiameter digit. 32 ad &longs;emiperipheriam circuli digitorum ferè 100 1/2, &longs;ci­licet 100. 53″: ergo arcus EA e&longs;t proximè digitorum 16.

At Rotæ majoris &longs;emidiameter BA &longs;it &longs;e&longs;quialtera (quic­quid &longs;it quòd figura &longs;olùm exprimat &longs;e&longs;quiquartam) pedum &longs;cilicet trium, hoc e&longs;t digitorum 48, & offendiculum GH pariter digit. 4. Quare HI e&longs;t digit. 44 Sinus anguli IBH, ex quo innote&longs;cet arcus complementi HA. Fiat ut BH 48 ad HI 44, &longs;eu ut 12 ad 11, ita Radius 100000 ad 91666 Sinum arcûs gr. 66. 26′. 33″; & e&longs;t quæ&longs;itus arcus HA gr.23.33′.27″. Jam &longs;it ut 113 ad 355, ita &longs;emidiameter 48 ad &longs;emiperiphe­riam digitorum 150 4/5 ferè: igitur arcus HA e&longs;t proximè di­gitorum 20. Cum itaque dum onus elevatur ut 4, Potentia in minore Rotâ moveatur ut 16, in majore autem ut 20 (ut paulò &longs;uperiùs o&longs;ten&longs;um e&longs;t motum centri æqualem e&longs;&longs;e arcubus EA, & HA) facilitas movendi, quæ hinc oritur, erit ut 5 ad 4.

Ex his manife&longs;tum e&longs;t, in vehiculis, quæ quatuor rotis in&longs;truuntur, quarum binæ, priores minores &longs;unt, po&longs;teriores verò majores, faciliùs &longs;uperari impedimenta à po&longs;terioribus rotis quàm à prioribus, ac propterea minori labore currum ab equis trahi, quàm &longs;i po&longs;teriores prioribus e&longs;&longs;ent æquales. Id quod opportunè factum e&longs;t, quia ut plurimum (quemadmo­dum in antiquioribus Rhedis viatoriis cernere e&longs;t) in po&longs;te, riorem potiùs, quàm in anteriorem currus partem, onus reji­citur, atque adeò po&longs;terior axis magis premitur: quæren­dum igitur fuit aliquod laboris compendium. Quamquam non negarim alio pror&longs;us con&longs;ilio primùm excogitatam hanc Rotarum inæqualitatem; ut nimirum onus con&longs;titutum qua&longs;i in plano trahentem versùs inclinato, faciliùs quoque illum ex impre&longs;&longs;o anterioris tractionis impetu &longs;equeretur, &longs;i in pla­nitie quidem tractio fieret; ubi verò &longs;uperandus e&longs;&longs;et clivus, ut minùs adversùs trahentem repugnaret onus &longs;e ip&longs;um in proclive urgendo; nam &longs;i Rotæ æquales e&longs;&longs;ent, longè faciliùs vehiculum in po&longs;teriora relaberetur, pro ip&longs;ius clivi inclina­tione, cui parallelum e&longs;&longs;et planum oneri &longs;ubjectum in&longs;i&longs;tens axibus æqualium Rotarum: at Rotis inæqualibus po&longs;itis, & po&longs;terioribus quidem majoribus, planum, cui onus incumbe­re intelligitur à po&longs;teriori axe ad anteriorem deductum minùs inclinatur, quàm collis proclivitas ferat; ac propterea trahen­tibus equis minùs repugnat. Licèt autem non &longs;emper a&longs;cen­dendum &longs;it in colles & clivos, quorum a&longs;cen&longs;us manife&longs;tè ar­duus e&longs;t atque difficilis, rarò tamen, aut ferè nunquam, adeò æquata e&longs;t viarum planities, quin leviter &longs;altem inflexæ modò a&longs;cendere cogant, modò de&longs;cendere: in quâ a&longs;cen&longs;uum atque de&longs;cen&longs;uum vici&longs;&longs;itudine non modicè utilis e&longs;t illa Rotarum inæqualitas.

Hinc manualia illa curricula (&longs;eu ru&longs;ticæ vehes) quæ binis brachiis in&longs;tructa unicam habent in anteriore parte rotam & &longs;ublevatis brachiis conver&longs;a Rotâ promoventur, faciliùs con&longs;trui po&longs;&longs;ent, &longs;i propè vectorem duæ e&longs;&longs;ent Rotæ majores illâ anteriore Rotâ, ita ut harum diameter triplex e&longs;&longs;et diame­tri illius: hunc enim unicus homo multò majus pondus trans­ferre pote&longs;t vel impellendo, cùm in planitie e&longs;t, aut clivum a&longs;cendit, vel trahendo, cùm ex declivi de&longs;cendit; levatur &longs;i­quidem labore &longs;u&longs;tinendi, & omnes vires exercet impellendo aut trahendo; & illa Rotarum inæqualitas in causâ e&longs;t, cur fa­ciliùs impellatur pondus versùs illam partem, in quam incli­natur.

Et quoniam in Rotarum inæqualium mentionem incidi, il­lud hîc pariter ob&longs;ervandum videtur, commodiùs currum mo­veri, cùm anteriores Rotæ à po&longs;terioribus aliquantulùm di&longs;tant, quàm cùm valdè vicinæ &longs;unt (ubi tamen reliqua omnia paria fuerint, neque aliud præter Rotarum di&longs;tantiam, intercedat di&longs;crimen) &longs;i in planitie quidem, & viâ minimum flexuosâ de­ducendus &longs;it. Quia nimirum quo propiores fuerint axes, pla­num, cui onus incumbit, magis inclinatur, ac propterea an­teriores Rotas premens adversùs &longs;ubjectam tellurem minus obliquè conatur, ideóque pondus illam validiùs urgens majo­rem creat movendi difficultatem: contrà verò &longs;i axes invicem paulò remotiores fuerint, minùs inclinato plano, minor e&longs;t priorum rotarum pre&longs;&longs;us in &longs;ubjectam tellurem. Sic &longs;i Rotæ fuerinc A & B, pla­

num, cui onus in&longs;i­det, e&longs;t AB, at &longs;i Ro­tæ fuerint A & C, planum e&longs;t AC, quod utique minùs incli­natum e&longs;t, magi&longs;que accedit ad paralleli&longs;mum cum Horizonte DE, atque adeò Rota B magis terram premit, quàm Rota C. Si enim in utro­que plano pondus fuerit &longs;imiliter po&longs;itum (puta circà me-dium) linea directionis à centro gravitatis ponderis ducta ca­det ad angulos magis inæquales in planum AB magis inclina­tum, quàm in AC minùs inclinatum, atque momentum gra­vitatis ponderis magis accedet ad B quàm ad C, ut infrà &longs;uo loco explicabitur, & &longs;ubindicatum e&longs;t &longs;uperiùs lib.1. cap. 14. §. Ex his fieri pote&longs;t. Hinc Hamburgen&longs;ia plau&longs;tra, quibus merces Hamburgo Norimbergam devehuntur, longiora &longs;unt, quia nec altiores clivi in itinere frequentes occurrunt, nec angu&longs;tæ &longs;unt viarum flexiones, ex quibus oriatur aut a&longs;cen­dendi, aut plau&longs;trum inflectendi difficultas. Quare illis & majora onera imponi po&longs;&longs;unt, & &longs;ex equi non bini & bini, &longs;ed &longs;inguli recto ordine adjunguntur; quo fit ut non in diver&longs;a trahentes, omninò &longs;imili impetu currum deducant. Quòd &longs;i viæ plus haberent difficultatis tùm ex clivis, tùm ex flexioni­bus, non expediret tàm longa plau&longs;tra con&longs;truere, nec equos tam longâ &longs;erie di&longs;ponere, ut cuique rem vel leviter con&longs;ide­ranti &longs;tatim patebit.

CAPUT IX.

Quid Cylindri & Scytalæ ad faciliorem ponderis motum præ&longs;tent.

ADeò ingentia aliquando pondera transferenda proponun­tur, ut ea carris imponere tran&longs;vehenda aut nimis opero­&longs;um &longs;it, aut periculo non vacet, ne rotarum axes pondere præ­gravati diffringantur, aut propter &longs;oli mollitudinem rotæ de­vorentur: propterea rationem aliquam inire oportet, quâ voti compotes &longs;imus, citrà huju&longs;modi pericula. Et quidem &longs;i cor­pus teres &longs;it, nec viarum &longs;alebræ, aut angu&longs;tiæ impedimento &longs;int, ip&longs;um ver&longs;ari in gyrum poterit &longs;imili artificio, quo ad deportandos Ephe&longs;um ex lapicidinis &longs;capos columnarum cen­tum viginti &longs;eptem altitudine pedum &longs;exaginta u&longs;us e&longs;t Cte&longs;i­phon Gno&longs;&longs;ius (&longs;ic eum vocat Plinius lib. 7. cap. 37. cum Vi­truvio lib.10. cap. 6, quem tamen idem Plinius lib.36. cap.14. cum Strabone vocat Cher&longs;iphronem) celeberrimo Dianæ templo con&longs;truendo præfectus, & quidem felici eventu: ca­pitibus enim &longs;caporum, ubi axis extremitates de&longs;inebant, &longs;ub­&longs;cudis in modum in&longs;eruit, atque implumbavit ferreos axes: tùm de materiâ trientali &longs;capos (hoc e&longs;t ligneos tigillos cra&longs;&longs;i­tudinis unciarum quatuor pedis, &longs;eu pollicum quatuor) duos longiores juxtà columnæ longitudinem, duo&longs;que breviores tran&longs;ver&longs;arios ita compegit, ut parallelogrammum con&longs;tituen­tes columnam po&longs;&longs;ent complecti; medii&longs;que tran&longs;ver&longs;ariis ferreas armillas in&longs;eruit, quibus axes ferrei infigebantur, adeò ut liberè ver&longs;ari po&longs;&longs;ent, cum boves traherent; quem­admodum & in gyrum volvuntur cylindri marmorei aut la­pidei, quorum u&longs;us e&longs;t in exæquandis ambulationibus. E&longs;t autem maximè veri&longs;imile, & probabile, ita firmiter ligneum illud parallelogrammum fui&longs;&longs;e compactum, ut non &longs;olùm extremis tran&longs;ver&longs;ariorum capitibus anterioribus alli­gari po&longs;&longs;ent boves; &longs;ed etiam per totam anterioris &longs;capi lon­gitudinem di&longs;tribui, ut faciliùs columna transferretur.

Pro&longs;perum exitum con&longs;ecuta &longs;caporum vectura animum adjecit Methageni Cte&longs;iphontis filio, ut paternam in­du&longs;triam æmularetur in Epi&longs;tyliis vehendis: cum enim ho­rum figura non ea e&longs;&longs;et, quæ perinde atque cylindrica vol­vi po&longs;&longs;et, duabus rotis pedum circiter duodenûm &longs;ingula epi&longs;tylia firmiter inclu&longs;it; rotarumque centris ferreos axes infixit, qui in armillis &longs;imilem haberent ver&longs;ationem, ac dictum e&longs;t in &longs;caporum vecturâ. Cum enim boves ligneo parallelogrammo alligati traherent, Rotæ volvebantur, at­que cum illis pariter epi&longs;tylia Rotis cohærentia in gyrum ver&longs;abantur; quippe quæ in &longs;ubjectum &longs;olum non incurre­bant, cum &longs;olæ Rotæ terram attingerent. Hâc methodo corporibus, quæ non &longs;unt ad volubilitatem rotundata, faci­lem conyer&longs;ionem conciliare po&longs;&longs;umus; ex Rotis nimirum & pondere moles una compingitur, cujus extremitatibus cylin­dricis tota innititur, nihilque refert, cujus demum figuræ &longs;it pars media, &longs;cilicet pondus, modò hæc à &longs;olo aliquantulum di&longs;tans motum non impediat. Quâ autem ratione aut Rotæ con&longs;truantur, aut illis onus includatur, artificis &longs;eu architecti &longs;olertiæ relinquitur.

Methagenis artificium imitatus Paconius, te&longs;te Vitruvio lib. 10. cap. 6. lapideam ba&longs;im longam pedes duodecim, la­tam pedes octo, & altam pedes &longs;ex Apollinis colo&longs;&longs;o re&longs;ti­tuendam, duabus Rotis pedum circiter quindecim, &longs;imili­ter inclu&longs;it: &longs;ed aliâ ratione ac Methagenes deducere &longs;tatuit. A Rotâ ad Rotam circâ lapidem fu&longs;os &longs;extantales, hoc e&longs;t cra&longs;&longs;itudinis pollicum duorum, ad circinum compegit ita, ut fu&longs;us à fu&longs;o non di&longs;taret pedem unum. Tùm circà fu&longs;os fu­nem involvit, qui bobus trahentibus explicabatur, & con­vertebantur Rotæ. Verùm quia funis circumvoluti &longs;piræ ad unam, aut ad alteram partem &longs;pectabant, non poterat viâ rectâ ad lineam deduci moles illa; &longs;ed modò in hanc, mo­dò in illam partem deflectebat, ut opus e&longs;&longs;et retroducere, adeò ut ducendo & reducendo pecuniam contriverit, & ope­ram lu&longs;erit Paconius. Potui&longs;&longs;et tamen huic malo occurrere, nec &longs;ui inventi laude fraudari, &longs;i circà fu&longs;os non unicum, &longs;ed duplicem funem ita involvi&longs;&longs;et, ut funium &longs;piris vel ab extremitatibus fu&longs;orum, vel à medio, incipientibus, funis uterque paribus &longs;emper intervallis à &longs;ibi proximâ Rotâ di&longs;ta­rent; &longs;ic enim factum fui&longs;&longs;et, ut boves æqualiter utrumque funem trahentes, æqualiterque evolventes, molem illam rectâ viâ deducerent.

Quamquam autem &longs;uâ laude non careant huju&longs;modi arti­ficum inventa, expediti&longs;&longs;imè tamen, & citrà impendium, one­ra ingentia traducuntur &longs;ubjectis cylindris, qui pondere pre&longs;&longs;i, cùm illud trahitur, convertuntur. Palangas peculiari voca­bulo Veterès dixere fre&longs;tes teretes, qui navibus &longs;ubjiciuntur, cùm attrahuntur ad pelagus, vel cùm ad littora &longs;ubducuntur; ut apud Nonium Marcellum legi&longs;&longs;e me memini. Neque aliud quidpiam cen&longs;endus e&longs;t Cæ&longs;ar intellexi&longs;&longs;e, ubi lib. 3. Belli Civil. &longs;cribit Quatuor biremes &longs;ubjectis &longs;cutulis (forta&longs;&longs;e &longs;cuta­lis; hoc e&longs;t &longs;cytalis, antiquis enim Romanis is literam u&longs;upari &longs;olitam. loco y literæ Græcæ notum e&longs;t) impul&longs;as vectibus in interiorem partem tran&longs;duxit. Sunt autem &longs;cytalæ ut apud Sui­dam, rotunda & polita ligna: aliquid tamen peculiare. ad­dit Ari&longs;toteles in Mechan. quæ&longs;t. 11. quærens, cur &longs;uper &longs;cy­talas faciliùs portantur onera quàm &longs;uper currus, cum tamen ij magnas habeant rotas, illæ verò pu&longs;illas? Scytalis nimirum pu-&longs;illas rotas adjectas intelligit,

non eas quidem circà axem, &longs;ed cum axe ip&longs;o, cui adnectun­tur, ver&longs;atiles; cuju&longs;modi e&longs;­&longs;ent in hoc &longs;chemate rotulæ A & B cum &longs;uo axe connexæ.

Porrò duplicem huju&longs;modi &longs;cytalarum u&longs;um con&longs;idero: &longs;i enim onus impo&longs;itum incumbat Rotulis ip&longs;is, vel quia plana &longs;it ejus &longs;uperficies, vel quia tabulato fuerit &longs;uperpo&longs;itum, perinde res &longs;e habet, atque &longs;i cylindrus e&longs;&longs;et, cujus diameter idem e&longs;&longs;et cum rotularum diametro: neque tunc admodum refert, cuju&longs;nam figuræ &longs;it axis, quem onus non tangit, &longs;i­ve rotundus ille &longs;it, &longs;ive angulatus. At &longs;i onus ip&longs;i axi in­cumbat, promineantque hinc & hinc rotulæ, omninò ne­ce&longs;&longs;e e&longs;t axem rotundum e&longs;&longs;e, ut fieri po&longs;&longs;it rotularum con­ver&longs;io, atque ita longum, ut inter rotulas onus laxè interci­piatur; maximè quippe cavendum e&longs;t, ne rotulæ onus con­tingant, alioquin ex mutuo conflictu mora non mediocris motui crearetur. Ideò autem excogitatæ videntur huju&longs;mo­di &longs;cytalæ, ut minimâ &longs;ui parte &longs;ecundùm extremitates tan­gerent &longs;ubjectum planum, atque adeò in pauciora incurre­rent offendicula, quàm cylindri totâ &longs;ua longitudine incum­bentes plano. Sed illæ ab u&longs;u artificum jam diù intermi&longs;&longs;æ locum &longs;implicibus cylindris conce&longs;&longs;ere, quippe qui ob con­tinentem &longs;ibique &longs;emper &longs;imilem figuram &longs;olidiores &longs;unt, & periculo carent, cui obnoxiæ &longs;unt &longs;cytalæ, ne videlicet Ro­tulæ illæ labem aliquam faciant cum rotunditatis, atque adeò etiam motûs, detrimento. Illud verò commodum, quod ex offendiculorum evitatione oriebatur, obtinemus pariter, &longs;i duplicem planorum tigillorum &longs;eriem &longs;ub&longs;ternamus capitibus cylindrorum; hinc enim fit, ut viarum &longs;alebræ evitentur, & Cylindri modicâ &longs;ui parte contingant &longs;ubjectos tigillos, qui viam planam & æquabilem con&longs;tituentes moram nullam mo­tui injiciunt.

Sed & in hoc cylindrorum u&longs;u communiter cen&longs;etur ali­quid ine&longs;&longs;e facilitatis majoris ad onera deducenda, quàm &longs;i illa currui imponerentur; tùm quia currui &longs;ua ine&longs;t gravitas, quæ unâ cum impo&longs;itâ &longs;arcinâ majus onus con&longs;tituit, ac propterea in utroque transferendo is, qui trahit, majorem impendit laborem; at &longs;ubjectis oneri cylindris, horum gra­vitas nihil officit trahenti: Tùm quia currûs Rotæ, cum &longs;int circà &longs;uum axem, cui infiguntur, mobiles, aut hûc & illuc nutant, &longs;i laxa &longs;int capita, nec clavo exqui&longs;itè coërceantur, aut &longs;i arctiùs axi cohæreant, axem quem complectuntur, & clavum quo coërcentur, validiùs terunt; & ex utroque hoc capite movendi difficultas oritur, cùm aliquid impre&longs;&longs;i im­petûs aut in illâ incon&longs;tantiâ, aut in hoc conflictu contera­tur: nihil autem huju&longs;modi cylindris contingit. Tùm etiam quia Rotæ modiolus ab axe premitur, & deor&longs;um pondere urgente, & antror&longs;um impetu ad anteriora trahente; ex quo quantum difficultatis in movendo oriatur, hinc manife&longs;tum e&longs;t, quod ni&longs;i axungiâ aut amurcâ illinantur curruum axes, ægrè convertuntur rotæ, & den&longs;o &longs;tridore, quantus &longs;it par­tium tritus atque conflictus, te&longs;tatum faciunt. At Cylindri quantumvis ab onere premantur, nullo pingui liquore obli­nendi &longs;unt, ut lubrici fiant; nulla enim impo&longs;iti oneris a&longs;pe­ritas cylindrorum conver&longs;ionem impedire pote&longs;t. Nam &longs;i fue­rit ingens lapis AB cylin­

dris &longs;ubjectis impo&longs;itus, & cylindri punctum C cen­gruat puncto A lapidis, dia­metri CD altera extremitas D tangit &longs;ubjectum planum; cum verò &longs;axum ex B ver­sùs A propellitur, &longs;eu tra­hitur ex A, ita cylindrus convertitur, ut DF ar­cus &longs;en&longs;im ad &longs;ubjectum planum, contrà verò arcus CE ad impo&longs;itum &longs;axum accom. modetur, citrà omnem &longs;axi & cylindri affrictum.

Hinc tamen aliquid etiam incommodi cylindris adhæret, &longs;i cum plau&longs;trorum rotis conferantur; hæ &longs;cilicet motum con­tinuant, cum &longs;ine fine volvantur, quippe quæ axi infixæ, im­po&longs;ito oneri pariter, ut ita loquar, cohærent; illos verò, ni­mirum cylindros, onus dum promovetur, po&longs;t &longs;e relinquit; ac proinde aut cylindrorum copia non exigua &longs;uppetere debet, qui longâ &longs;erie di&longs;po&longs;iti onus alij ex aliis excipiant, aut qui relinquuntur, &longs;ubinde transferendi &longs;unt, ut iterùm oneri &longs;ubjiciantur. Verùm hæc alterna cylindrorum tran&longs;latio non adeò gravis e&longs;t; quin plus habeat adjumenti, quàm incom­modi; cum enim plurimùm referat, utrùm qui &longs;ubjicitur cy­lindrus, reliquis po&longs;terioribus cylindris parallelus, an obli­quus &longs;tatuatur, ut onus ad lineam viâ rectâ deducatur, aut motus &longs;ui ve&longs;tigium inflectat; facillimum e&longs;t opportunâ cylin­dri tran&longs;lati collocatione parallelâ, aut obliqua, de&longs;tinatum oneris motum admini&longs;trare.

Illud autem non immeritò hîc examinandum occurrit, utrùm majores cylindri minoribus potiores cen&longs;endi &longs;int, & an præ&longs;tet &longs;ubjicere oneri cylindrum GI majorem, an verò minorem GH. Et quidem &longs;i figuræ dumtaxat magnitudo atque parvi­tas &longs;pectetur, hoc unum di&longs;crimen invenio, quòd ad certam motûs men&longs;uram perficiendam crebriùs volvi oportet cylin­drum minorem, quàm majorem; onus verò à &longs;ubjecto plano di&longs;tare majoris diametri GI intervallo potiùs, quàm minoris GH, non video, quid conferat ad motûs facilitatem; tantum enim promovetur onus, quantus e&longs;t peripheriæ arcus, cui illud in motu aptatur, eíque æqualis e&longs;t arcus oppo&longs;itus, qui plano pariter in motu congruit: ac propterea parum refert, utrùm eadem arcus men&longs;ura &longs;it majoris circuli pars minor, an minoris circuli pars major.

Verùm &longs;i qua inter motum occurrant offendicula, hæc minùs officere majori cylindro, quàm minori, dicendum e&longs;t, quemadmodum & de rotis majoribus dictum e&longs;t &longs;uperiori ca­pite; &longs;iquidem majoris cylindri diameter obliquior incidit in idem offendiculum, quod minùs directè opponitur motui, & longiore motu Potentiæ fit eadem ponderis elevatio, ut ibi ex­plicatum e&longs;t.

Aliud e&longs;t præterea, nec &longs;anè nullius momenti, quod majo­ri cylindro incitatiorem dat volubilitatem; quòd videlicet (quemadmodum & globo majori contingit) major cylindrus, quamvis Geometricam Rotunditatem non a&longs;&longs;equatur, tamen propiùs accedit ad figuram exqui&longs;itè Rotundam, quàm mi­nor: &longs;i enim à circulo Geometricè perfecto æqualiter recedant utriu&longs;que cylindri majoris ac minoris ba&longs;es, non tamen æqua-liter angulata e&longs;t utraque ba&longs;is, &longs;ed in majori major e&longs;t angu­lus, in minori minor, atque adeò ille magis, quàm hic, ad rotunditatem accedit. In majori autem circulo angulum, qui peripheriam complectitur, majorem e&longs;&longs;e palam e&longs;t, quia idem exce&longs;&longs;us majori Radio additus con&longs;tituit &longs;ecantem anguli mi­noris, quàm &longs;i minori Radio addatur; ac propterea angulus Complementi major e&longs;t in majori, quàm in minori. Id quod, per &longs;e quidem &longs;atis clarum, dilucidiùs explicabitur, &longs;i ex mi­

nore circulo extet particula, cu­jus altitudo &longs;it ON, ex majore autem circulo æqualis altitudo emineat IM. Ductis Tangen­tibus & Radiis, certum e&longs;t Se­cantis exce&longs;&longs;um ON &longs;upra Ra­dium LO minorem, habere majorem Rationem ad &longs;uum Radium, quàm habeat æqualis exce&longs;&longs;us IM ad &longs;uum Radium LI majorem ex 8.lib.5. E&longs;t igi­tur MLP angulus minor angulo NLS, & Complementum LMP majus e&longs;t Complemento LNS quare totus angulus VMP major e&longs;t toto angulo TNS, ac proinde magis ad ro­tunditatem accedit.

CAPUT X.

Circulorum Concentricorum motus explicatur.

CIrculi motus, ob id ip&longs;um quia circulus e&longs;t, circa &longs;uum centrum perficitut eâ ratione, ut &longs;uperiores partes pro­grediantur, inferiores retrocedant, anteriores de&longs;cendant, po&longs;teriores a&longs;cendant, &longs;ervatâ &longs;emper pari oppo&longs;itorum pro­gre&longs;sûs atque regre&longs;sûs, de&longs;censûs atque a&longs;censûs men&longs;urâ; pro ut unicuique rem vel leviter con&longs;ideranti patet. Quare dum in gyrum circulus agitur, centrum quidem manet, reli­quæ verò partes ita &longs;ingulæ ex alio in alium locum &longs;ibi invi-cem &longs;uccedentes commeant, ut circulus totus &longs;patium, in quo volvitur, omninò non mutet. Quemadmodum ob&longs;ervare e&longs;t in Solis orbitâ, quam Eclipticam vocant; hæc enim diurnâ conver&longs;ione circa Mundi axem Solem &longs;ecum rapiens à &longs;uo lo­co non recedit, Sole ab ortu in Occa&longs;um commigrante: id multò magis in &longs;ingulorum circulorum circà &longs;ua centra revo­lutione manife&longs;tum apparet. Quod &longs;i circulus aut horizonti parallelus, aut illi ad perpendiculum in&longs;i&longs;tens, raptetur; mo­tus ille nihil habet circulari affine, cum circà centrum non perficiatur, &longs;ed &longs;ingula circuli puncta &longs;olo motu recto unâ cum centro moveantur.

Sin autem axis circulo ver&longs;atili infixus trahatur, jam circu­lus & cum-axe pariter movetur, & circa axem volvitur: atque adeò &longs;ingularum circuli partium motus is e&longs;t, qui ex recto cen­tri, & circulari ip&longs;ius orbitæ componitur. Hinc &longs;emicirculi &longs;uperioris partes cum progrediantur versùs cumdem locum, ad quem centrum tendit, &longs;uum motum motui centri addunt: Contrà verò inferioris &longs;emicirculi partes retrocedentes &longs;uum motum à centri motu detrahunt. Rotæ igitur puncta omnia, dum currus trahitur, &longs;i non &longs;ummatim tota revolutio, &longs;ed par­ticulatim, accipiatur, non æquali velocitate moventur. Sit explicandi gratiâ,

circulus BD AE, cujus centrum C moveatur ver&longs;us F, & &longs;it tangens GA, cui in motu appli­catur ip&longs;ius circu­li orbita; in quâ accipiatur &longs;extans hinc & hinc AD, & AE. Igitur in Conver&longs;ione, dum Centrum C trahitur ad F, punctum D venit in G, & arcus DA æqualis e&longs;t rectæ GA, cui in motu &longs;ubinde per partes congruit: atque adeò, quarum partium &longs;emidiameter CA e&longs;t 21, earum arcus AD, & recta AG e&longs;t 22, & motus cen­tri illi æqualis CF e&longs;t pariter 22. Quoniam verò in motu or-bitæ circa &longs;uum centrum, punctum A a&longs;cendens in E retroce­dit juxta men&longs;uram &longs;inûs SE (qui ad Radium CA 21 e&longs;t ut 18) hinc e&longs;t po&longs;t conver&longs;ionem, in qua D e&longs;t in G, punctum A ita a&longs;cendi&longs;&longs;e, ut &longs;it in lineâ HE parallelâ Tangenti GA, &longs;ed motui centri tantum detraxerit, quantus e&longs;t &longs;inus SE. Quia igitur Radius CD ubi congruit punctis FG, &longs;ecat in H rectam HE, &longs;umatur HI æqualis &longs;inui SE, & puncti A totus progre&longs;&longs;us remanet SI partium 4, quarum SH, &longs;eu CF e&longs;t 22. Quare A e&longs;t in I, quando D e&longs;t in G.

Contrà verò in &longs;uperiore &longs;emicirculo &longs;umatur item ex B hinc, & hic &longs;extans BK & BL; atque in conver&longs;ione ubi cen­trum C venerit in F, & punctum orbitæ D in G, erit K in O, & diameter DK &longs;ecabit parallelam KN in M. Igitur punctum B ita de&longs;cendit ad parallelam NK, ut motui centri CF, hoc e&longs;t BO &longs;eu RM, addiderit &longs;uum progre&longs;&longs;um juxta men&longs;uram RL Sinum Sextantis BL, hoc e&longs;t 18. Venit igitur B in N; atque additis RM 22, & MN 18, totus progre&longs;&longs;us puncti B e&longs;t RN 40. Comparatis itaque invicem curvis lineis AI & BN, manife&longs;tum e&longs;t puncta B & A non æque velociter mo­veri, cum eodem temporis &longs;patio inæqualia loci &longs;patia per­currant.

Eadem erit methodus, &longs;i reliquorum orbitæ punctorum ve­locitates aut tarditates con&longs;iderandæ &longs;int: &longs;i tamen adverteris non eandem e&longs;&longs;e omnium circuli Quadrantum rationem in de­terminandâ men&longs;ura motûs addendi, aut demendi motui cen­tri. Nam in anteriori Quadrante &longs;uperioris &longs;emicirculi, & in po&longs;teriori Quadrante inferioris &longs;emicirculi, men&longs;ura progre&longs;­sûs addendi in illo, & regre&longs;&longs;us demendi in i&longs;to, attendenda e&longs;t ex Sinu Recto arcûs, qui de&longs;cribitur in motu circa cen­trum à puncto, cujus velocitas inquiritur, aut tarditas: Et quidem integer Sinus Rectus accipitur, &longs;i punctum à &longs;ummo vertice de&longs;cendens, vel ab infimo contactûs puncto a&longs;cendens movetur, ut ex B vel ex A: &longs;in autem punctum con&longs;ideretur, quod intrà eo&longs;dem Quadrantes di&longs;tet ab extremitatibus diame­tri &longs;ubjecto plano in&longs;i&longs;tentis, puta L aut E, quæ moventur in V, aut in P, progre&longs;sûs aut regre&longs;sûs men&longs;ura de&longs;umitur ex dif­ferentiâ Sinuum Rectorum, qui re&longs;pondent arcubus BL & BV, aut arcubus AE & AP. In po&longs;teriori verò Quadrante &longs;upe-rioris &longs;emicirculi, & in anteriori Quadrante inferioris &longs;emicir­culi, progre&longs;&longs;us addendus, aut regre&longs;&longs;us demendus, motui centri, men&longs;uram de&longs;umit ex Sinubus Ver&longs;is, aut ex eorum differentiâ, pro ut puncti motus a&longs;cendens aut de&longs;cendens in­cipit ab extremitate Quadrantis, aut à loco medio, ut facilè cuique con&longs;tat: neque enim &longs;chema multiplici linearum de&longs;­criptione ad confu&longs;ionem implere operæ pretium e&longs;t.

Cum itaque in oppo&longs;itis Quadrantibus &longs;imilem men&longs;uram recipiant incrementa atque decrementa &longs;ive à &longs;inubus Rectis, &longs;ive à Ver&longs;is, addenda aut demenda motui centri, mani­fe&longs;tum e&longs;t punctum quodlibet in integrâ conver&longs;ione demùm progre&longs;&longs;um fui&longs;&longs;e pari men&longs;urâ cum motu centri. Si enim Al­gebricè &longs;tatuatur motus Centri Z, incrementum in &longs;uperiore &longs;emicirculo addendum +A, decrementum in inferiore &longs;emicir­culo tollendum — A; manife&longs;tum e&longs;t totum motum, qui com­ponitur, Z +A — A non e&longs;&longs;e ni&longs;i Z.

His ita con&longs;titutis, quæ ita clara &longs;unt, ut nihil habere vi­deantur dubitationis, nec in controver&longs;iam vocari queant, jam eximendus e&longs;t &longs;crupulus, quem philo&longs;ophantibus injecit Ari­&longs;toteles Mechanic. quæ&longs;t. 24. de circulorum concentricorum motu, quando alter ad alterius motum promoto communi cen­tro movetur. Sit

enim major circu­lus, cujus Radius CB, minor autem, cujus Radius CS; quos tangant pa­rallelæ BF & ST, quibus item recta per centrum ducta parallela &longs;it CO, quam videlicet per­currit centrum, dum trahitur. Ne­gari non pote&longs;t in hâc circulorum tractione & conver&longs;ione peripherias tùm ma­joris, tùm minoris Circuli &longs;uis Tangentibus ita coaptari, ut factâ Quadrantis BD conver&longs;ione, fiat pariter Quadrantis SI conver&longs;io, & ubi punctum D venerit in F, punctum I &longs;it in T, & centrum C in O, atque adeò Radius CD matato &longs;itu factus &longs;it OF. Major igitur Quadrans percurrit &longs;patium BF, & mi­nor &longs;patium ST. At quia æquales rectæ OF & CB perpen­diculares &longs;unt ad eandem rectam BF, ctiam &longs;unt parallelæ, jungúntque parallelas ST & BF, quæ propterea etiam &longs;unt æquales, ex 34. lib.1. Igitur arcus SI minor arcu BD, coap­tatur &longs;patio æquali ip&longs;i arcui Quadrantis BD, cui &longs;upponitur æqualis recta BF. Quarum itaque partium 7 e&longs;t Radius CB, earum e&longs;t Quadrans BD, hoc e&longs;t recta BF 11, e&longs;tque pariter ST 11. At quarum partium 7 e&longs;t Radius CB, earum &longs;it Ra­dius CS 4; igitur Quadrans SI e&longs;t 6 3/7 multo minor quàm recta ST, cui ip&longs;e Quadrans SI in motu congruit.

Id enim verò tantum præ &longs;e fert difficultatis, ut mirum &longs;it, quot Ixiones rota hæc torqueat, & quàm varias in partes &longs;e alij aliter ver&longs;ent; quorum &longs;ententias &longs;i examinare liberet, in lon­gum nimis &longs;ermonem me vocaret i&longs;ta di&longs;putatio, nec &longs;atis &longs;ci­rem, utrùm plus aliquid lucis propo&longs;itæ quæ&longs;tioni affunderetur. Quid igitur probabilius dicendum videatur, paucis expono.

Priùs tamen ob&longs;erva in dictâ Quadrantis revolutione, quan­do Centrum C venerit in O, & D in F, & in I in T, tunc punctum B e&longs;&longs;e in E (e&longs;t enim OE æqualis Radio CB) atque punctum S in V (e&longs;t &longs;cilicet OV æqualis Radio CS) ita ut B a&longs;cendat per curvam BE, punctum autem S a&longs;cendat per curvam SV, & &longs;imiliter punctum D de&longs;cendat per cur­vam DF, punctum verò I de&longs;cendat per curvam IT. Ex quo patet punctum S minoris circuli plus promoveri, quàm punctum B majoris circuli; hujus enim progre&longs;&longs;us e&longs;t CE, il­lius autem e&longs;t CV: & pari ratione con&longs;tat magis ad anterio­ra promoveri punctum I minoris circuli, cujus progre&longs;sûs men­&longs;ura e&longs;t IO, quàm punctum D majoris circuli, cujus progre&longs;­&longs;us e&longs;t DO.

Et hæc quidem, quando centri motus legem accipit à pe­ripheriâ majoris circuli; ad cujus motum minor circulus con­centricus movetur; eo quod major circulus in&longs;i&longs;tit &longs;ubjecto pla­no, cui orbita &longs;ubinde coaptatur rectam lineam &longs;ibi æqualem de&longs;ignans ex hypothe&longs;i, dumque movetur, &longs;ecum rapit interio­rem circulum.

Quod &longs;i minor circulus in&longs;i&longs;tat &longs;ubjecto &longs;ibi plano, legem­que det motui centri; quia minor peripheria de&longs;ignat rectam &longs;ibi æqualem, res contrario modo procedit, quia dum ad mi­noris circuli motum circulus major movetur, hujus orbita de­&longs;ignat in plano &longs;ubjecto lineam minori peripheriæ æqualem. Hinc &longs;i arcus SI de&longs;ignat rectam SG &longs;ibi æqualem, ubi I ve­nerit in G, etiam D erit in H, atque totus Quadrans BD de­&longs;ignabit &longs;olùm rectam BH æqualem rectæ SG. Erit igitur recta SG æqualis Quadranti SI 6 2/7; cui pariter æqualis e&longs;t BH: Ex quo fit punctum B, quia di&longs;tat à centro C partibus 7, non &longs;olùm non procedere in revolutione Quadrantis; &longs;ed re­trocedere per 5/7 interea, dum commune centrum C promove­tur per 6 2/7.

Non ab&longs;imili ratione punctorum B, & S jam in E & V tran&longs;latorum motus per con&longs;equentes circuli Quadrantes, do­nec integra revolutio perficiatur, con&longs;iderandus e&longs;t: & quæ de uno puncto cuju&longs;que circuli deprehenduntur, de &longs;ingulis eju&longs;dem orbitæ punctis dicta faciliùs intelliguntur, quàm ut uberiori explicatione opus &longs;it.

Ex his apertè liquet eam lineam rectam in &longs;ubjecto plano de­&longs;ignari à peripheriâ tùm majoris, tùm minoris circuli, quæ æqualis &longs;it motui centri, prout ille legem accipit à majore aut à minore orbitâ, ad cujus motum altera movetur; ac proinde modò longiori, modò breviori lineæ rectæ in motu coaptantur ambæ peripheriæ; ut enim rectè loquitur Ari&longs;toteles loc. cit. Quando hic quidem movet, ille verò movetur ab i&longs;to, quantum uti­que moverit alter, tantum alter movebitur.

Cur igitur parem lineam rectam de&longs;ignat in plano utraque orbita major & minor? con&longs;tat ex dictis: quia nimirum cu­ju&longs;libet circuli quodlibet punctum dum trahitur &longs;imul, & vol­vitur, promovetur non ni&longs;i pro ratione motûs centri: &longs;ed con­centricorum circulorum unum & idem e&longs;t centrum; ergo uni­cus e&longs;t centri motus, & &longs;ecundùm unam eandemque men&longs;u­ram motûs centri, omnia puncta tùm majoris, tùm minoris or­bitæ, demum ab&longs;olutâ conver&longs;ione, promota &longs;unt; &longs;ingulorum enim incrementa, dum &longs;uperiorem &longs;emiperipheriam motu de&longs;cribunt, ab oppo&longs;itis decrementis eli&longs;a in inferioris &longs;emipe-ripheriæ de&longs;criptione, &longs;olum centri motum relinquunt. Nil itaque mirum, &longs;i tres lineæ, quarum primam centrum percur­rit, &longs;ecundam orbita minor de&longs;ignat, tertiam orbita major, pla­nè æquales &longs;unt; pendent enim ab unico & communi motu centri, cui nihil additur, aut demitur ex integrâ conver&longs;ione circa centrum, &longs;ivè illa latiùs excurrat in majore circulo, &longs;ivè arctiùs in minore coërceatur.

At, inquis, difficile e&longs;t cogitatione a&longs;&longs;equi, & oratione ex­plicare, quî fieri po&longs;&longs;it, ut peripheriâ utráque &longs;ubjectum &longs;ibi planum &longs;emper tangente, nullóque puncto manente &longs;ine mo­tu, ita ut plana &longs;ubjecta ab aliis &longs;ubinde atque aliis punctis tan­gantur, pauciora puncta minoris peripheriæ totidem punctis rectæ lineæ coaptentur, ac plura puncta majoris peripheriæ.

Sunt qui difficultatem hanc declinant ad&longs;truentes infinita puncta tùm in circulorum peripheriis, tùm in lineis rectis, ne­ganté&longs;que inter infinitas multitudines, quæ invicem compa­rentur, affirmari po&longs;&longs;e totidem in unâ infinitâ multitudine, ac in aliâ pariter infinitâ unitates reperiri, nulla enim e&longs;t infiniti ad infinitum Ratio, ac proinde nulla fieri pote&longs;t, perinde ac in multitudinibus finitis, comparatio minoris, aut majoris, aut propriè, &, ut aiunt, po&longs;itivè æqualis. Hæc tamen (quamvis quod ad infinita Ratione carentia &longs;pectat, à me ultrò admit­tantur, Rationem &longs;cilicet habere dicuntur inter &longs;e magnitudi­nes, idem & de multitudinibus dicendum, quæ po&longs;&longs;unt mul­tiplicatæ &longs;e mutuò &longs;uperare, ut definit Euclides lib.5. ubi au­tem nullus e&longs;t terminus, ut in infinito, nullus pariter exce&longs;&longs;us intercedere pote&longs;t quavis factâ multiplicatione) non facient &longs;atis comparanti omnia puncta unius lineæ cum omnibus punctis alterius lineæ, non quâ infinitæ punctorum multitudi­nes &longs;unt, &longs;ed quâ finitæ magnitudines ex punctis illis quan­tumvis infinitis con&longs;tituuntur: finitas autem magnitudines comparari invicem po&longs;&longs;e, ac Rationem inter&longs;e habere nemo negaverit. Supere&longs;t igitur explicandum, quomodo peripheria minor coaptetur lineæ rectæ æquali illi eidem, cui commen&longs;u­ratur peripheria major.

Propterea, duce Galilæo Dialog.1. de motu, ob&longs;ervant &longs;imi­lium polygonorum concentricorum motum ac conver&longs;ionem, in quâ polygonum, ex quo centri motus legem accipit, &longs;ingu-la latera ita æqualibus lineæ rectæ partibus accommodat, ut in integrâ conver&longs;ione linea recta &longs;ubjecti plani &longs;it æqualis peri­metro polygoni: at non item partes omnes lineæ, cui alterum polygonum in motu coaptatur, &longs;i unica comprehen&longs;ione &longs;u­mantur, lineam æqualem polygoni majoris perimetro con&longs;ti­tuunt. Res, clarita­

tis gratia, explicetur in Hexagonis, quo­rum commune cen­trum &longs;it A, & latera BC, DE incumbant parallelis lineis BH, DK. Det primùm le­gem motui centri po­lygonum exterius, & majus, fiatque conver&longs;io circa punctum C, demùm latus CF congruet rectæ CH, & centrum A per arcum AF erit tran&longs;latum in F; latus verò minoris polygoni EG congruet parti IK, intactam relinquens partem EI, ita tamen; ut tota EK æqualis &longs;it ip&longs;i CH. Id quod e&longs;t mani­fe&longs;tum, quia factâ tran&longs;latione centri in F, &longs;emidiameter, quæ ex F pertingit ad H, e&longs;t parallela ip&longs;i AC, cum ad &longs;imiles an­gulos incidat in &longs;ubjectam lineam; &longs;unt autem parallelæ etiam AF, DK, & BH; igitur tres lineæ AF, EK, CH &longs;unt æqua­les, ex 34. lib.1. Atqui quod uni lateri contingit, etiam reli­quis lateribus commune e&longs;t; igitur factá integrâ conver&longs;ione Hexagonum majus de&longs;ignabit lineam &longs;extuplicem ip&longs;ius CH æqualem toti perimetro, & Hexagonum minus percurret li­neam &longs;imiliter ip&longs;ius EK &longs;extuplicem, quæ æqualis e&longs;t perime­tro majoris Hexagoni, &longs;umendo tàm partes lineæ DK, quas intactas relinquit, quàm quæ tangunrur. Cæterùm &longs;i eæ &longs;o­lùm, quæ ab Hexagono minore tanguntur, accipiantur, patet illas &longs;imul &longs;umptas non e&longs;&longs;e majores perimetro eju&longs;dem mino­ris Hexagoni.

Deinde polygonum interius & minus det legem motui cen­tri, & conver&longs;io fiat circa punctum E, po&longs;tquam latus EG congruit lineæ EI, & centrum e&longs;t in G (in hoc enim exem­plo ad vitandam in Schemate confu&longs;ionem literarum a&longs;&longs;ump-tum e&longs;t Hexagonum minus &longs;ubquadruplum majoris, latera &longs;ci­licet minotis &longs;ubdupla &longs;unt laterum majoris) cum interim punctum C retroce&longs;&longs;erit in L, & demum latus CF congruat lineæ LM. Igitur majus polygonum &longs;olùm de&longs;ignat in motu, quo progreditur, lineam CM æqualem lateri minoris polygoni EI; & factâ integrâ conver&longs;ione, de&longs;ignata erit linea &longs;extuplex ip&longs;ius CM & ip&longs;ius EI; atque adeò utrumque polygonum æqualem lineam progrediendo de&longs;ignat.

Hæc quæ de Hexagonis concentricis exempli gratiâ dicta &longs;unt, de omnibus &longs;imilibus atque concentricis polygonis dicta intelliguntur, quotcumque &longs;int laterum. Jam verò Authores illi concipiunt circulos tanquam polygona infinitorum late­rum: & quemadmodum minus polygonum totidem &longs;patia &longs;ub­jectæ lineæ intacta relinquit, totidemque tangit, quot habet latera; ita pariter in circuli minoris conver&longs;ione, infinita &longs;pa­tia vacua non-quanta (ne &longs;cilicet &longs;i quanta e&longs;&longs;ent, opus e&longs;&longs;et lineâ infinitâ) intermi&longs;ta &longs;patiis, quæ tanguntur, ad&longs;truunt, adeò ut demùm ex omnibus &longs;patiis tactis &longs;imul & intactis coa­le&longs;cat linea æqualis ei, quæ tangitur à majore peripheriâ ma­joris circuli.

Mihi tamen arridere non pote&longs;t illa loquendi formula, quæ circulum polygonum infinitorum (& quidem infinitorum &longs;im­pliciter) laterum dicit. Polygonum enim utique regulare cir­culus e&longs;&longs;et; polygonum autem e&longs;&longs;e non pote&longs;t illud, quod angu­lis caret; neque anguli e&longs;&longs;e po&longs;&longs;unt, ubi non e&longs;t lineæ ad li­neam inclinatio; in peripheriâ verò circuli linea nulla e&longs;&longs;e po­te&longs;t, e&longs;&longs;ent &longs;iquidem infinitæ lineæ æquales invicem, quæ uti­que con&longs;tituerent exten&longs;ionem &longs;impliciter infinitam. Quod &longs;i infinita dixeris puncta; non e&longs;t puncti ad punctum inclinatio, quæ po&longs;&longs;it angulum con&longs;tituere, ac proinde circulus non e&longs;t po­lygonum infinitorum laterum, ni&longs;i vocabulis ad opinandi li­centiam immoderatè abutamur. Adde quod omnia diametri puncta ad omnia puncta peripheriæ e&longs;&longs;ent in Ratione, quam Archimedes lib.de dimen&longs;ione circuli definivit contineri inter Ra­tionem 7 ad 22, & Rationem 71 ad 223: non igitur infinita e&longs;&longs;e po&longs;&longs;unt aut diametri, aut peripheriæ, aut utriu&longs;que puncta; ab infinitis enim Rationem omnem ablegant iidem Authores. Si itaque circulus polygonus non e&longs;t, adhuc indiget explicatione, quomodo ad circulos concentricos traducantur ea, quæ de po­lygonorum concentricorum conver&longs;ione con&longs;iderata &longs;unt.

Quòd &longs;i circulum ita in polygonum convertamus, ut nec illi fixum definitumque laterum numerum tribuamus, nec &longs;im­pliciter infinitum; &longs;ed liceat minora &longs;emper atque minora late­ra concipere, ut laterum ip&longs;orum numerus &longs;emper augeatur, ita ut non &longs;impliciter infinitus, &longs;ed indefinitus dicatur, non abnuo: propo&longs;ita enim difficultas &longs;atis commodè hâc ratione explicabitur. Verùm in hac laterum extenuatione, &longs;i ad mini­mam exten&longs;ionem deveniamus, quæ à puncto phy&longs;icè non dif­ferat; non infinitus e&longs;t huju&longs;modi punctorum numerus, &longs;ed certus e&longs;t atque definitus: Necip&longs;is punctis, &longs;eu minimis Phy­&longs;icis &longs;ua figura detrahenda e&longs;t, in majori enim peripheriâ mi­nùs curvantur interiùs, minú&longs;que convexa &longs;unt exteriùs, pro­piú&longs;que ad lineam rectam accedunt; in minori autem orbitâ puncta hæc circularia curvantur magis, magi&longs;que convexa &longs;unt exteriùs, & à rectitudine magis deflectentia ita ab&longs;unt à &longs;ub­jectâ rectâ lineâ, ut, dum conver&longs;io fit circuli, & trahitur, de&longs;­cribant in motu lineam curvam magis ob&longs;ecundantem motui centri, quàm quæ de&longs;cribitur à punctis &longs;imiliter po&longs;itis in ma­jore peripheriâ.

Cærerùm cavendum e&longs;t maximè ab eo, quod quia &longs;ube&longs;t æquivocationi, difficultatem in hâc quæ&longs;tione auget; illud au­tem e&longs;t, quod punctum peripheriæ cum puncto lineæ Tangen­tis perperam comparatur, qua&longs;i in contactu coæquarentur; id quod à veritate longè abe&longs;t; &longs;e enim contingunt circulus & li­nea incommen&longs;urabiliter, &longs;i contactus præcisè &longs;pectetur: at &longs;i contactus & motus componantur, jam quædam exten&longs;io conci­pitur, quæ aliquâ ratione comparari pote&longs;t cum &longs;patio lineæ, quæ tangitur, quatenùs huic aut illi parti lineæ in motu coapta­tur circulus, aut ejus pars. Quare circuli minoris, qui ad ma­joris circuli motum movetur, &longs;ingula puncta non aptè compa­rantur cum &longs;ingulis &longs;ubjectæ rectæ lineæ punctis, qua&longs;i circuli punctum, quod e&longs;t tertium à contactu, antequam incipiat mo­tus, in conver&longs;ione tangat tertium rectæ lineæ punctum; &longs;ed tanget forta&longs;&longs;e quintum aut &longs;extum pro ratione magnitudinis aut parvitatis ip&longs;ius circuli; pro ut in polygonis concentricis obiervare e&longs;t; quò enim majus e&longs;t interius polygonum, eò etiam minora &longs;unt intervalla, quæ intacta relinquuntur. Ex quamvis in circuli contactu intervalla huju&longs;modi intacta non admittantur, non e&longs;t tamen abs re puncto circuli, quod volui­tur &longs;imul & trahitur cum ip&longs;o circulo, vim tribuere tangendi plus quàm unum &longs;ubjectæ rectæ lineæ punctum, quemadmo­dum majoris peripheriæ punctum in motu contingit ex punctis &longs;ubjectæ lineæ rectæ non communicantibus minus quàm unum, &longs;i ad interioris circuli motum circulus exterior moveatur: nam ad majoris, & exterioris motum minor, & interior promovetur; ad minoris verò & interioris motum major & exterior circulus retroagitur. Quapropter &longs;i interior circulus in primo ca&longs;u ve­lociùs, & exterior in &longs;ecundo ca&longs;u tardiùs movetur comparatè ad &longs;patium collocatum cum eorum peripheriis, nil mirum in motu perfici ab illius puncto Phy&longs;ico plus &longs;patij, quàm ferat ejus magnitudo, ab hujus autem puncto Phy&longs;ico minus &longs;patij: in continuâ enim quantitate partes minores &longs;ubinde ac minores vera, ut opinor, Philo&longs;ophia admittit. Sed quia hæc e&longs;&longs;et in­finita, concertationumque plena di&longs;putatio, &longs;atis ea &longs;int, quæ diximus, & ad utiliora gradum faciamus.

MECHANICORUMLIBER TERTIUS.

De Libra.

EXPLICATIS &longs;uperiore Libro Cau&longs;is motûs Ma­chinalis, ordinis ratio po&longs;tularet, ut ad ip&longs;as Ma­chinas, &longs;eu, ut ab Antiquioribus apud Pappum lib.8. Collect. Mathem. prop.10. vocantur, Facul­tates, ad quas Machinamenta ab artificibus exco­gitata reducuntur, aut ex quibus hæc componuntur, exami­nandas & explicandas progrederemur: Et fortè alicui videatur ab in&longs;tituto no&longs;tro alienum libram hîc con&longs;iderare, quippe quæ non ad motum oneribus conciliandum inventa e&longs;t, ideóque nec inter Facultates enumeratur, &longs;ed u&longs;um omnem habet in motu prohibendo, ubi factum fuerit ponderibus æquilibrium. Nec eo quidem con&longs;ilio libræ momenta hic expendo, ut indè Vectis rationes explicentur (quemadmodum non paucis placet) non enim Vectis vires ad libræ Rationes revocandas exi&longs;timo, cum &longs;ua cuique Facultati cau&longs;a in&longs;it, communis illa quidem, &longs;ed quæ perinde in Vecte reperitur, atque &longs;i nulla pror&longs;us exi&longs;teret libra. Verùm eatenus libram Mechanicæ contem­plationi in&longs;erendam cen&longs;eo, quatenus non minoris artis e&longs;t ea, quæ in motum prona &longs;unt, cohibere & &longs;i&longs;tere, quàm onera quie&longs;centia per vim &longs;uo loco dimovere: Cum maximè ad libram pertineat Statera, in qua modicum pondus multò majori pon­deri æquipollet, æquatis in di&longs;pari gravitate gravitationum momentis, ut infra in loco o&longs;tendetur. Præterquam quod explicato æquilibrio, faciliùs declaratur in motu Machinali, quid præ&longs;tet major illa Ratio momentorum agendi ad momen­ta re&longs;i&longs;tendi, quàm &longs;it reciproca Ratio gravitatum, &longs;eu vi­rium oppo&longs;itarum, ab&longs;olutè &longs;umptarum extrà machinam; ex qua majore Ratione momentorum, etiam Potentiæ moventis virtus innote&longs;cit. Nihil autem officit libræ dignitati, quod Cain authorem agno&longs;cere videatur, qui, ut Jo&longs;ephus lib. 1. Antique Jud. cap.2. loquitur, Simplicem hactenus vivendi rationem excogitatis men&longs;uris & ponderibus immutavit, pri&longs;linamque &longs;inceri­tatem & genero&longs;itatem ignaram talium artium, in novam quan­dam vir&longs;utiam depravavit. Quid enim &longs;i quis præclaro artifi­cio ex naturæ the&longs;auris deprompto abutatur? Dolos & fallacias, aut errores, quibus in&longs;ici pote&longs;t libræ u&longs;us, ideò retegemus: ut nimirum quod Ju&longs;titiæ commutativæ &longs;ymbolum datur, om­ni inju&longs;titiæ &longs;u&longs;picione vacet. Cæterùm quæ nobis ine&longs;t arbi­trij libertas, poti&longs;&longs;ima naturæ rationis compotis prærogativa, libræ, aut &longs;tateræ jure merito comparatur, quâ iniqui abuten­tes dicuntur P&longs;alm. 61. Mendaces filij hominum in &longs;tateris: ubi S. Ba&longs;ilius hom. in P&longs;alm. 61. ait Cuilibet no&longs;trûm intus &longs;tatera quædam e&longs;t à Conditore omnium apparata, per quam rerum naturam po&longs;&longs;is probè digno&longs;cere. & infra: Tibi namque propria datur libra, quæ &longs;ufficiens di&longs;crimen boni, ac mali demon&longs;trat. Corporea enim pondera in libræ lancibus probamus; quæ verò ad in&longs;tituendam vi­tam eligenda veniunt, per liberum arbitrium di&longs;cernimus: quod & &longs;tateram nominavit, quòd momentum æquale ad utrumlibet po&longs;&longs;it capere.

CAPUT I.

Libræ forma, & natura exponitur.

EO con&longs;ilio in&longs;tituta e&longs;t libra, ut certis, ac notis ponderi­bus, ignotæ gravitatis quantitas indagetur, quæ demùm innote&longs;cit, cum æquatis hinc & hinc ponderum libræ adnexo­rum momentis, neutro prævalente, libra con&longs;i&longs;tit. In hoc in&longs;trumento con&longs;ideratur pri­

mùm Iugum, &longs;eu &longs;capus, &longs;eu librile AB: hoc bifariam divi­ditur in C, quod, Centrum li­bræ dicitur, non quia &longs;it ne­ce&longs;&longs;ariò Centrum gravitatis li­bræ, &longs;ed quia e&longs;t Centrum, circa quod agitur, &longs;eu ver&longs;a­tur jugum, infixo nimirum in C axiculo, qui & Agina Latinis, Græcis apud Ari&longs;torelem in quæ&longs;t. Mechan. Spartum dicitur. Partes autem jugi videlicet CA, & CB. Brachia, Radij, aut etiam ab aliquibus Librilia vocantur. Ex medio jugi ad per­pendiculum a&longs;&longs;urgit lingula CD, quæ in&longs;eritur an&longs;æ EF com­plectenti capita axiculi, adeò ut &longs;u&longs;pensâ ex F an â, quæ ho­rizonti ad perpendiculum immineat, tùm demùm intelligatur factum æquilibrium, cum lingula an&longs;æ congruit, & jugum con&longs;i&longs;tit horizonti parallelum. Utrùm autem Trutina dicenda &longs;it ip&longs;a lingula, an verò an&longs;a, non conveniunt Authores: li­tem Grammaticis dirimendam relinquo.

Extremis brachiorum punctis A & B adnectitur utrumque pondus, tam notum, quod e&longs;t alterius men&longs;ura, quàm igno­tum; cujus gravitas examinatur. Nihil autem refert, an pon­dera uncinis adnexa dependeant, an verò lancibus indè pen­dentibus imponantur; id quod vulgare e&longs;t magi&longs;que u&longs;itatum, & libræ fecit nomen Bilanci. Illud enim præcipuum e&longs;t, ac maximè attendendum, quòd omnia hinc & hinc æqualia &longs;int, nimirum pondus unius lancis cum funiculis &longs;eu catenulis æqua­le &longs;it ponderi alterius lancis cum &longs;uis appendiculis (pondus, in­quam, ponderi æquale &longs;it; nil enim intere&longs;t æquales ne? an inæquales fuerint utriu&longs;que lancis funiculi &longs;ecundùm longitu­dinem, modò in æquali di&longs;tantiâ à centro adnectantur) & bra­chium alterum majus non &longs;it reliquo brachio non &longs;olùm quoad gravitatem, quæ materiæ jugi ine&longs;t, &longs;ed poti&longs;&longs;imùm quoad ip&longs;orum brachiorum longitudinem.

Porrò hæc brachiorum longitudo non e&longs;t de&longs;umenda, ut ita loquar, materialiter, à centro jugi ad extremitatem, ubi mate­ria de&longs;init, ex quâ con&longs;tat, &longs;ivè ferrum &longs;it, &longs;ivè lignum, &longs;ivè aliud quidpiam: &longs;ed brachiorum longitudinem definiunt puncta jugi; ex quibus pondera dependent: horum etenim di&longs;tantiam à centro omnino æqualem e&longs;&longs;e oportet. Huju&longs;modi autem puncta non alia &longs;unt, quàm puncta contactûs jugi & an­nulorum &longs;eu uncinorum illi infixorum, quibus deinde lances aut pondera adnectuntur. Hoc illud e&longs;t, in quo maxima arti­ficis indu&longs;tria, atque diligentia collocanda e&longs;t, ut exacti&longs;&longs;imam brachiorum æqualitatem a&longs;&longs;equatur.

Data itaque hac, quam diximus, brachiorum æqualitate, &longs;i æqualia pondera hinc & hinc addantur, manife&longs;tum e&longs;t jugum libræ ex aginâ &longs;u&longs;pen&longs;um ad neutram partem inclinari, &longs;ed ma­nere horizonti parallelum; fieri namque non pote&longs;t, ut extremi­tas altera de&longs;cendat, quin oppo&longs;ita extremitas cum adnexo pon­dere a&longs;cendat, & quidem æquali motu propter brachiorum æqualitatem. Finge enim pondus B de&longs;cendere in F, utique

pondus A a&longs;cendet in E, at­que de&longs;cribent arcus BF & AE æquales, quippe qui æqualibus angulis ad verti­cem in C &longs;ubtenduntur, & ab æqualibus radiis CB, CA de&longs;cribuntur. At æqualis e&longs;t in B vis de&longs;cendendi atque in A repugnantia ad a&longs;cendendum; illa igitur præpollere non pote&longs;t. Siquidem vis de&longs;cendendi componitur ex ponderis gravitate, & non impeditâ motûs naturalis velocitate; repugnantia verò ad a&longs;cendendum componitur & ex ponderis contranitentis gra­vitate, & ex velocitate motûs præter naturam: &longs;unt autem gra­vitates ex hypothe&longs;i æquales, motus etiam per arcus BF & AE e&longs;&longs;ent æquales; ac proinde vis tendendi deor&longs;um inveniens æqualem oppo&longs;itam repugnantiam ad motum &longs;ur&longs;um nequit illi imprimere impetum, quo per vim moveatur: ut enim &longs;equa­tur motus, aut gravitates di&longs;pares e&longs;&longs;e oportet, aut motuum Po­tentiæ moventis & Ponderis moti velocitates inæquales, ut ma­jor &longs;it Ratio huju&longs;modi velocitatum, quàm &longs;it reciproca Ratio gravitatum: alioquin nulla e&longs;&longs;et virium movendi & re&longs;i&longs;tentiæ inæqualitas, ubi omnia e&longs;fent æqualia. Cum itaque in librâ &longs;ic con&longs;titutâ intercedat omnimoda æqualitas & brachiorum, qui­bus definitur motus, & gravitatum, quæ &longs;ibi invicem æquali­ter ob&longs;i&longs;tunt, ac proinde eadem &longs;it reciproca Ratio gravitatum & motuum, jugum libræ horizonti parallelum con&longs;i&longs;tere ne­ce&longs;&longs;e e&longs;t; & in alteram partem &longs;i inclinerur, manife&longs;tum e&longs;t in illâ lance plus ponderis fui&longs;&longs;e impo&longs;itum, quàm in reliquâ.

Ut autem quàm exacti&longs;&longs;imè ponderum ignota gravitas exa­minari queat, opus e&longs;t ut axiculus jugo infixus (&longs;altem in &longs;upe­riore parte, cui &longs;capus incumbit) exqui&longs;itè cylindricam figu­ram obtineat; hinc enim fiet, ut cum rotundo foramine &longs;capi contactus fiat in lineâ, quamcumque tandem po&longs;itionem ha­beat ip&longs;e &longs;capus: nam quemadmodum ex prop. 13. lib. 3. duo circuli &longs;e intùs contingentes tangunt in puncto, ita duæ &longs;uper­ficies cylindricæ, cava altera, altera convexa, &longs;e tangunt in li­neà. Id &longs;i fiat facilè ab æquilibrio deflectet &longs;capus, &longs;i vel modi­ca intercedat ponderum inæqualitas. At &longs;i angulatus fuerit axi­culus, vel &longs;uperior foraminis pars rotunditatem non fuerit a&longs;&longs;e­cuta, jam non in unâ lineâ, &longs;ed in pluribus contactus fieret, at­que adeò iners e&longs;&longs;et ad motum &longs;eapus, etiam&longs;i non omninò æqualia e&longs;&longs;ent pondera lancibus impo&longs;ita.

Quare artifices illos non probo, qui axem ita ef&longs;ormant, ut &longs;uperior pars in aciem de&longs;inat, illud &longs;ibi per&longs;uadentes, quod minore partium conflictu &longs;e tangentes axis & &longs;capus faciliorem relinquant in alterutram partem motum libræ. Id quod ut ve­rum &longs;it, non tamen vacat periculo, ne, dum axis capita in&longs;e­runtur an&longs;æ, acies illa planè &longs;ursùm non dirigatur, &longs;ed modi­cum in alterutram partem vergat: quæ declinatio &longs;i contingat, foramen autem exactè rotundum fuerit, miraculo proximum cen&longs;e, &longs;i libra vacua æquilibrium con&longs;tituat, ita ut lingula ritè collocata congruat an&longs;æ; acies &longs;i quidem illa dividit inæquali­ter &longs;capi longitudinem, & brachium alterum altero longius e&longs;t, atque præponderat. Hoc vitium ubi libra contraxerit, inepti artifices nihil &longs;u&longs;picati ab axe malè conformato, aut perperam di&longs;po&longs;ito, ortum duxi&longs;&longs;e, vel brachium extenuant, vel lancem immutant, donec æquilibrium inveniant. Verùm libram hu­ju&longs;modi dolo&longs;am e&longs;&longs;e inferiùs con&longs;tabit propter brachiorum in­æqualitatem: quæ quidem levem infert ponderum differen­tiam in rebus exigui momenti contemnendam; &longs;ed in iis, quæ exqui&longs;itam ponderis men&longs;uram exigunt, non leve damnum hinc pote&longs;t emergere.

Quod &longs;i axis non &longs;it an&longs;æ, &longs;ed &longs;capo, firmiter infixus, volua-turautem in an&longs;æ foraminibus (id quod artificibus non paucis magis arridet) jam non &longs;uperior; &longs;ed inferior axiculi pars at­tendenda e&longs;t; quippe quæ inferiorem foraminum an&longs;æ partem contingit; & eadem, quæ de &longs;uperiore parte dicebantur, ob­&longs;ervanda &longs;unt. Illud tamen præterea in an&longs;æ foraminibus ob­&longs;ervandum venit, quod eorum infima pars ita &longs;it con&longs;tituta, ut axis illis incumbens parallelus &longs;it horizonti, quando an&longs;a &longs;u&longs;­penditur, ut liberè pendeat, vel ita collocatur, ut ad perpen­diculum horizonti immineat: alioquin axe inclinato, jugum urgeret aiteram an&longs;æ partem, ab alterâ recederet; ex quo jugi cuman, conflictu aliqua motui difficultas crearetur.

Jam verò quod ad pondera attinet, &longs;upervacaneum e&longs;t mo­nere non omnia pondera omnibus libris convenire: quamvis enim libra, quâ libra e&longs;t, nuliam pror&longs;us re&longs;puat ponderum gra­vitatem, &longs;ed omnem quorumcumque ponderum æqualitatem apta &longs;it indicare &longs;uo æquilibrio; quia tamen ex materiâ con&longs;tat, quæ definitam habet &longs;oliditatem atque partium firmitatem (ut nihil dicam de certis atque definitis viribus retinentis an&longs;am, & cum ansâ libram, ac utrumque pondus) fieri pote&longs;t, ut adeò gravia lancibus imponantur onera, quæ brachiorum rectitudi­nem inflectant, & eorum æqualitatem corrumpant: Quare te­nuioribus libris parva pondera examinantur, cra&longs;&longs;ioribus ma­jora. Illud potiùs cavendum e&longs;t, ne pondera, quibus tanquam men&longs;urâ utimur, fallacia &longs;int, quia fal&longs;a, aut excedendo legi­timam gravitatis quantitatem, aut ab illâ deficiendo.

Quamvis autem tot pondera minimæ men&longs;uræ adhibere po&longs;­&longs;emus, quot numerare oporteret ad explorandam propo&longs;itæ gravitatis ignotæ quantitatem, hoc tamen valde incommodum e&longs;&longs;et: quid enim, &longs;i lanius carnem in macello vendens grana numerare cogeretur, quæ æquilibrium cum carne con&longs;tituunt? &longs;ed & inutilis e&longs;&longs;et labor, nam multa &longs;unt, quorum quantitas non e&longs;t ad vivum re&longs;ecanda, & minuti&longs;&longs;imæ particulæ fru&longs;tra inve&longs;tigantur. Subtilitas hæc relinquatur gemmariis, aurifici­bus, auríque monetalis cu&longs;oribus, quibus damnum e&longs;&longs;et minu­tias contemnere. Quamquam nec i&longs;tis author fuerim, ut &longs;in­gularibus granis uterentur, &longs;ed potiùs ponderibus, quæ pluri­bus granis æquivalerent; &longs;i enim &longs;ingula grana à legitimo pon­dere dificiunt per cente&longs;imam grani partem, quæ facilè &longs;ensûs aciem fugit, additis centum huju&longs;modi granis error e&longs;t inte­gri grani deficientis; & in uncia libræ Romanæ ponderalis ad monetam pertinentis cum grana 576 contineantur, in uncia auri error e&longs;&longs;et granorum ferè &longs;ex deficientium, & in integrâ librâ, quæ e&longs;t granorum 6912, e&longs;&longs;et error granorum 69; qui tamen error vix contingat, &longs;i a&longs;&longs;umatur integra uncia, aut li­bra: illud &longs;i quidem, quod &longs;olitarium præ &longs;ua tenuitate in con­&longs;pectum non cadit, cum pluribus &longs;imilibus conjunctum evadit demum notabile atque con&longs;picuum. Quare ad paranda pon­dera huju&longs;modi &longs;ubtiliora, a&longs;&longs;ume laminam metallicam ponde­re unius libræ, &longs;ed æquabiliter exten&longs;am, eju&longs;que duodecimam partem accipe; hæc erit Uncia, quam &longs;epones. Alterius Unciæ octavam partem a&longs;&longs;umens habebis Draclimam. Drachmæ pars tertia dabit &longs;crupulum. Scrupuli &longs;emi&longs;&longs;is e&longs;t obolus. Oboli triens e&longs;t &longs;iliqua. Demùm &longs;iliquæ quadrans e&longs;t Granum. Ex hac minutâ divi&longs;ione &longs;atis con&longs;tat, quàm obnoxiæ errori &longs;int minores particulæ præ majoribus; idemque error, qui in unciâ fingularis e&longs;&longs;et, & ut nullus con&longs;ideraretur, toties repetitus, quot grana in unciâ continentur, jam non e&longs;&longs;et contemnen­dus. Id autem dictum intelligatur etiam in majoribus ponde­ribus, ubi unciæ non reputantur, &longs;atius e&longs;&longs;e majora pondera habere, quàm minimam men&longs;uram &longs;æpiùs multiplicatam a&longs;­&longs;umere.

Sed quoniam adhuc incommodum accideret tot habere men&longs;uras, quæ juxta &longs;eriem naturalem numerorum cre&longs;cerent, ut propo&longs;itæ paucitatis examinandæ quantitas indagetur, ob­&longs;ervatum e&longs;t non leve compendium, quod offert progre&longs;&longs;io Geometrica ab unitate incipiens, & in Ratione dupla aut tri­plâ progrediens. Nam maximum terminum progre&longs;&longs;ionis du­plæ &longs;ibimet ip&longs;i additum &longs;i mulctaveris unitate, & in progre&longs;­&longs;ione triplâ maximo termino unitate mulctato &longs;i re&longs;idui &longs;emi&longs;­&longs;em addideris, numerum habebis gravitatum omnium, quæ paucis illis ponderibus examinari po&longs;&longs;unt. Sic dentur octo pon­dera in Ratione duplâ incipiendo ab uncia 1; octavum e&longs;t unc. 128: hunc numerum duplica, & à 256 aufer unitatem, reliquus numerus 255 indicat octo illis ponderibus po&longs;&longs;e in li­brâ examinari omnes gravitates ab uncia 1 ad uncias 255. Si­mili modo in Ratione triplâ dentur quatuor pondera 1. 3. 9. 27. aufer ab ultimo unitatem, remanet 26, cujus &longs;emi&longs;&longs;is 13 addi­tus numero 27 dat 40: cujus igitur gravitatis e&longs;t primum pon­dus ut 1, tot gravitates u&longs;que ad 40 examinari po&longs;&longs;unt illis &longs;olis quatuor ponderibus. Præ&longs;tat autem uti ponderibus in Ratio­ne duplâ, quia licèt plura pondera requirantur, omnia tamen &longs;eor&longs;im in propriâ libræ lance collocantur: at &longs;i Ratio ponde­rum &longs;it tripla, aliquâ commutatione uti nece&longs;&longs;e e&longs;t, ut in ad­jecta Tabella ob&longs;ervabis, quæ u&longs;que ad numerum 40. exten­ditur: Ubi etiam vides in Ratione triplâ &longs;ufficere quatuor pon­dera 1. 3.9. 27, at in duplâ exigi &longs;ex videlicet 1. 2. 4. 8. 16. 32.

TABELLE WAR HIER

TABELLE WAR HIER

At contingere pote&longs;t paratis hi&longs;ce ponderibus in Ratione duplâ aut triplâ aliquid abundare, & maximum terminum cæ­teris additum excedere quæ&longs;itum numerum, (ut hic, &longs;i opus e&longs;&longs;et provenire &longs;olum ad 40, maximus terminus 32 e&longs;t abun­dans) proptereà retentâ cæterorum &longs;ummâ adde aliud pondus, ut quæ&longs;itum numerum compleat, & e&longs;t illud, quo opus e&longs;t; &longs;ic 1. 2. 4. 8. 16. conficiunt &longs;ummam 31; aufer 31 ex 40, re&longs;i­duum e&longs;t 9; &longs;it igitur &longs;extum pondus 9, & &longs;atis erit u&longs;que ad 40; quia cum habeantur reliquis ponderibus omnes numeri infra 31, jam ex 23 & 9 fit 32, ex 24 & 9 fit 33, & &longs;ic de re­liquis deinceps. Idem dic de aliâ qualibet &longs;ummâ majore quàm ferant data pondera, minore tamen quàm opus &longs;it, &longs;i adhuc unum pondus in eâdem progre&longs;&longs;ione adderetur; &longs;ufficit enim re&longs;iduum. Exemplum habes in &longs;uperiore Tabella pon­derum in Ratione triplâ, ubi quatuor conficiunt 40, &longs;ed &longs;i ad­deretur quintum in eadem Ratione 81, e&longs;&longs;et nimis magnum, &longs;i &longs;olùm habere velimus pondera infra 121: quæratur u&longs;que ad 52, & quia inter 40 & 52 differentia e&longs;t 12, quintum pondus ut 12 &longs;ufficiet. Hinc quia ad libram requiruntur &longs;olum 24 &longs;e­munciæ, ad unciam 24 &longs;crupuli, ad &longs;crupulum 24 grana, &longs;i pondera &longs;int in Ratione triplâ, &longs;ufficiunt tria ponderâ 1. 3.9. quæ conficiunt 13, & quartum pondus &longs;it 11, ut compleatur &longs;umma 24: & in Ratione duplâ &longs;ufficiunt quatuor pondera 1. 2. 4. 8. quæ conficiunt 15, & quintum pondus 9 complens &longs;ummam 24. illud e&longs;t, quod requiritur, ut ex adjectis Tabel­lis liquet.

TABELLE WAR HIER

TABELLE WAR HIER

Unum hîc, ubi de Ponderibus &longs;ermo e&longs;t, obiter moneo, libræ nomen apud Romanos æquivocum fui&longs;&longs;e, alia enim erat libra Ponderalis aridorum, alia Men&longs;uralis liquidorum (& poti&longs;&longs;i­mum olei, quod cornu librali metiebantur) quam inci&longs;is & in­&longs;culptis lineis in uncias 12 partiebantur, quemadmodum & li­bra pondo in uncias pariter 12 di&longs;tinguebatur: &longs;ed inter utram­que libram, &longs;i materia ip&longs;a ad pondus revocabatur, non exi­guum erat di&longs;crimen; ut enim ex proprio experimento te&longs;ta-tur Galenus lib. 6. cap. 8. de compo&longs;itione medicam. per genera. Libra men&longs;ura &longs;olùm uncias decem continebat, quarum li­bra pondo erat duodecim: quapropter uncia men&longs;uralis ad un­ciam ponderalem erat ut 5 ad 6 &longs;pectatâ gravitate & quantita­te materiæ.

CAPUT II.

Libra inæqualium brachiorum expenditur.

USus libræ brachiorum inæqualium minùs nece&longs;&longs;arius e&longs;t, ac propterea neque communis aut vulgaris, ni&longs;i quatenus ad &longs;tateram traductus e&longs;t: illam tamen hîc con&longs;iderare erit operæ pretium, ut æquilibrij rationes magis innote&longs;cant. Sit libra AB, cujus centro C

dividatur jugum in brachia inæqualia CA & CB. Certum e&longs;t, etiam &longs;i nul­lum addatur pondus, ju­gum ex centro C &longs;u&longs;pen­fum retinere non po&longs;&longs;e po­&longs;itionem AB horizonti pa­rallelam; quia licet punctum C &longs;it centrum motûs libræ, non e&longs;t tamen centrum gravitatis illius; hoc enim e&longs;t in puncto ju­gum (quod hîc æquabiliter ductum ponitur) bifariam dividen­te, videlicet in I, quod æquales gravitates IA & IB cir­cum&longs;tant. Verùm interim ex hypothe&longs;i fingamus lineam AB omni gravitate carentem; & in ip&longs;is libræ extremitatibus &longs;ta­tuamus pondera eam inter &longs;e reciprocè Rationem habentia, quæ e&longs;t Ratio brachiorum, & ut CA ad CB, ita &longs;it pondus B ad pondus A. Pondera hæc, quæ in lancibus libræ vulgaris æqualium brachiorum magnam momentorum inæqualitatem haberent, quia inæqualiter gravia, hîc æquilibrium con&longs;ti­tuunt, quamvis inæquales &longs;int eorum gravitates ab&longs;olutæ, quia libræ brachia reciprocè: &longs;ecundùm eandem Rationem in­æqualia: quatenus enim alligantur pondera hæc extremita-tibus libræ, æqualia obtinent momenta, nec jugum AB pote&longs;t in alterutram partem inclinari, cum neutrum pon­dus po&longs;&longs;it ab altero a&longs;&longs;umere vim, qua &longs;ursùm moveatur, majorem oppo&longs;itâ virtute innatá de&longs;cendendi, qua repu­gnat, ne elevetur. Sit CA ad CB ut 1 ad 4, & vici&longs;&longs;im pon­dus B ut 1 ad pondus A ut 4. Si gravitates dumtaxat con­&longs;iderentur, virtus ponderis A e&longs;t ut 4, virtus verò ponderis B ut 1: &longs;ed quia à centro motûs C retinentur, nec liberè rectâ viâ moveri po&longs;&longs;unt, impedimentum recipiunt pro brachiorum lon­gitudine, minû&longs;que impeditur de&longs;cen&longs;us aut a&longs;cen&longs;us rectus ponderis, quod longiori brachio adjacet, magis, quod brevio­ri. Illud igitur pondus, quod majori brachio adnectitur, &longs;i de&longs;cendat, magis de&longs;cendit, &longs;i a&longs;cendat, magis a&longs;cendit; quod verò breviori, &longs;i a&longs;cendat, minùs a&longs;cendit, & &longs;i de&longs;cendat, minùs de&longs;cendit: atque adeò &longs;i B de&longs;cenderet in E, men&longs;ura de&longs;censùs e&longs;&longs;et perpendicularis EG, a&longs;&longs;en&longs;um autem ponderis A in D metiretur perpendicularis DF: idem dic &longs;i A de&longs;cen­deret, & B a&longs;cenderet. Porrò DF & EG &longs;unt in Ratione brachiorum CA & CB ut patet, quia triangula rectangula CFD, & CGE, præter rectos angulos ad F & G æquales, ha­bent etiam æquales ad C angulos ad verticem, & per 32. lib. 1. &longs;unt æquiangula; igitur per 4 lib. 6. ut CD ad CE, ita DF ad EG; at CD æqualis e&longs;t ip&longs;i CA, & CE ip&longs;i CB (e&longs;t enim eadem linea, quæ mutatâ po&longs;itione AB venit in DE) igitur ut CA ad CB ita DF ad EG. Quare ratione po&longs;itionis pon­dus B vim habet de&longs;cendendi, & re&longs;i&longs;tit a&longs;cen&longs;ui, ut 4, pon­dus autem A vim habet de&longs;cendendi, ac proinde etiam re­&longs;i&longs;tendi, ne a&longs;cendat, &longs;olùm ut 1.

Cum itaque momentum de&longs;cendendi (idem e&longs;to judicium de momento repugnantiæ, ne a&longs;cendat) componatur tùm ex gravitate ponderis, tùm ex propen&longs;ione ad motum, hoc e&longs;t ex motûs, qui con&longs;equi po&longs;&longs;et, velocitate, manife&longs;tum e&longs;t gravi­tatem ut 4, cujus motus e&longs;&longs;et ut 1, nec po&longs;&longs;e vincere gravitatem ut 1, cujus motus e&longs;&longs;et ut 4, nec vici&longs;&longs;im po&longs;&longs;e ab illâ vinci; e&longs;t &longs;iquidem inter gravitatem quadruplum &longs;emel, & gravita­tem &longs;ubquadruplam quater Ratio æqualitatis; victoria autem obtineri non pote&longs;t, ni&longs;i intercedat virium inæqualitas. Si enim pondera e&longs;&longs;ent æqualia, ponderis A re&longs;i&longs;tentia ratione motûs e&longs;&longs;et &longs;ubquadrupla, &longs;ed quadruplicatur ratione gravita­tis, ergo re&longs;i&longs;tentia e&longs;t æqualis: item &longs;i longitudines e&longs;&longs;ent æquales, re&longs;i&longs;tentia ponderis B e&longs;&longs;et &longs;ubquadrupla ratione gravitatis, &longs;ed quadruplicatur ratione di&longs;tantiæ CB; ergo in B e&longs;t æqualis.

Neutrum igitur pondus pote&longs;t oppo&longs;ito ponderi impetum imprimere, quo elevetur; quia nimirum unaquæque gravitas majorem impetum alteri communicare non pote&longs;t, quàm po&longs;­&longs;it ip&longs;a concipere, ac propterea impetus gravitatis B, quæ e&longs;t ut CA, potens conari deor&longs;um ut GE, &longs;i imprimeretur gravi­tati A, quæ e&longs;t ut CB, deberet illam elevare ut FD: Atqui gravitas ip&longs;ius A, quæ e&longs;t ut CB, conatur deorsùm ut FD, & ejus impetus &longs;i gravitati B, quæ e&longs;t ut CA, imprimeretur, il­lam elevare deberet ut GE: igitur in unaquâque gravitate æqualis e&longs;&longs;et eju&longs;dem conatus deorsùm & vis illata nitens &longs;ur­sùm, nec plus præ&longs;tare po&longs;&longs;et impetus impre&longs;&longs;us, quàm innatus. Utraque igitur con&longs;i&longs;tere debet, & neutra impetum acquirit, aut ab alterâ impetum accipit, quia fru&longs;tra e&longs;&longs;et impetus acqui­&longs;itus aut impre&longs;&longs;us, quem nullus con&longs;equi pote&longs;t motus. Quare cum eadem &longs;it gravitatum Ratio ut CA ad CB, atque motuum reciprocè ut FD ad GE, ex 16 lib. 6. rectangulum &longs;ub extre­mis CA, hoc e&longs;t pondere B, ut 1, & motu GE, ut 4, æquale e&longs;t rectangulo &longs;ub mediis CB, hoc e&longs;t pondere A ut 4, & mo­tu FD ut 1: &longs;unt igitur æqualia momenta, quæ componuntur ex gravitate ut 1 & motu ut 4, atque ex gravitate ut 4 & motu ut 1.

Ex his aperti&longs;&longs;imè liquet, cur &longs;uperiori capite tantopere in­culcata &longs;it brachiorum æqualitas in libræ jugo, ut ex æquili­brio innote&longs;cat propo&longs;iti ponderis ignota gravitas; hæc enim æqualis cen&longs;etur notæ gravitati, ubi cùm oblato pondere illa æquâ lance libratur: quia &longs;cilicet, &longs;i inæqualia e&longs;&longs;ent brachia, inæquales e&longs;&longs;ent propen&longs;iones ad motum, &longs;eu motuum veloci­tates, quæ ad componendam momentorum Rationem concur­runt; adeóque fieri non po&longs;&longs;et, ut æquales e&longs;&longs;ent gravitates in lancibus; nam minor gravitas ex brachio longiore plus habet momenti, quàm ex breviore, pro ratione inæqualitatis brachio­rum. Verum e&longs;t libram huju&longs;modi brachiorum inæqualium vacuam po&longs;&longs;e priùs ad æquilibritatem reduci, deinde, illâ &longs;ic æquilibri con&longs;titutâ po&longs;&longs;e lancibus imponi Reciprocè pondera pro Ratione inæqualium brachiorum, & ex æquilibrio argui ponderum illorum Rationem, non tamen æqualitatem: &longs;edar­tificium hoc, quod peritioribus nihil officeret, an&longs;am non mo­dicam furacibus, & dolo&longs;is mercatoribus præberet decipiendi imperitos; quamvis enim libræ huju&longs;modi æquilibri impo&longs;itis, hinc & hinc ponderibus adhuc fieret æquilibrium, &longs;ignum quidem e&longs;&longs;et æqualibus momentis addita e&longs;&longs;e æqualia momen­ta gravitatis, non tamen verùm e&longs;&longs;et additas e&longs;&longs;e æquales gra­vitates, ut rudioribus forta&longs;&longs;e videretur. Hinc e&longs;t libram bra­chiorum inæqualium in u&longs;u non e&longs;&longs;e, ne locus pateat dolis.

Dixi autem expre&longs;sè priùs &longs;tatuendam e&longs;&longs;e libræ vacuz æquilibritatem, deinde &longs;umenda pondera reciprocè pro Ratio­ne longitudinis brachiorum: ni&longs;i etenim priùs æquilibritas illa &longs;tatueretur, &longs;i pondera impo&longs;ita e&longs;&longs;ent reciprocè in Ratione longitudinis brachiorum, &longs;emper pondus minus additum bra­chio longiori præponderaret, quia etiam ip&longs;a brachij longioris gravitas &longs;ua habet momenta, & quidem non modica, majora momentis brachij brevioris, quæ omninò computanda &longs;unt: nam &longs;i ponderum in ea Ratione reciprocè po&longs;itorum momenta &longs;int æqualia, illi&longs;que adjiciantur inæqualia gravitatis bra­chiorum momenta, manife&longs;tum e&longs;t momentorum &longs;ummam, cui plus additur, majorem e&longs;&longs;e reliquâ, cui additur minus.

Sed quænam &longs;unt, & quanta utriu&longs;que brachij momenta? Ut hæc inve&longs;tigemus, & certâ ratione definiamus, ponamus jugum ip&longs;um &longs;ecundùm &longs;uas omnes partes uniu&longs;modi, & gravi­tatem æquabiliter fu&longs;am per totam illius longitudinem. Sit igi­

tur datum pri&longs;ma AB, quod in quinque partes æquales dividatur, &longs;ingulas pondoli­bram unam; & per &longs;ingula gravitatis centra ducatur recta a u: fiatque &longs;ecun­dùm rectam HI, à qua pars una C ab&longs;cinditur à reliquis, totius pri&longs;matis &longs;u&longs;pen&longs;io, ita ut centrum motûs &longs;it in S. Proculdubio unaquæque pars à cæteris &longs;ejuncta &longs;i appenderetur &longs;ecundùm longitudinem jugi a u,quod infigeretur per centra gravitatum a, e, i, o, u, obtineret fuum momentum juxtà di&longs;tantiam centri &longs;uæ gravitatis à centro motûs. Quid autem refert (quod quidem attinet ad hanc momentorum Rationem) &longs;i in unum continuum corpus unitæ illæ partes coagmententur, an verò divi&longs;æ &longs;olo contactu &longs;ibi invicem adhæreant? eadem quippe e&longs;t gravitas &longs;ingulis in­&longs;ita, eadem &longs;ingularum à centro di&longs;tantia. Cum itaque centra gravitatum a & e æqualiter di&longs;tent ab S centro motûs, partes C & D æquiponderant: at di&longs;tantia S i tripla e&longs;t di&longs;tantiæ S a; ergo momentum partis E triplum e&longs;t momenti partis C; &longs;imi­lique ratione pars F habet momentum quintuplum, & pars G &longs;eptuplum. Igitur componendo, momentum totius aggregati quatuor partium D, E, F, G, e&longs;t &longs;edecuplum momenti partis C; neque enim &longs;ingulæ partes ex hoc quod cum cæteris pen­deant, illi&longs;que cohæreant, &longs;uum amittunt momentum. Hinc fit momenta brachiorum e&longs;&longs;e inter &longs;e ut Quadrata longitudi­num eorumdem brachiorum: &longs;iquidem o&longs;tenditur &longs;ingularum partium momentum cre&longs;cere &longs;ecundùm Rationem numero­rum imparium, prout &longs;ecundùm eandem Rationem cre&longs;cunt di&longs;tantiæ centrorum gravitatis illarum. Sic brachiorum longitudines &longs;i e&longs;&longs;ent in Ratione 2 ad 7, illorum momenta ratione &longs;uæ gravitatis innatæ & ratione po&longs;itionis e&longs;&longs;ent ut 4 ad 49.

Hæc Ratio momentorum in Ratione Quadratorum longi­tudinis, &longs;i res attentè perpendatur, omnibus e&longs;t manife&longs;ta: Nam &longs;ingulorum brachiorum gravitates juxta hypothe&longs;im æquabiliter fu&longs;æ per totum libræ jugum Rationem inter &longs;e habent, quam illorum longitudinis propen&longs;iones ad motum, &longs;eu, quod eòdem recidit, di&longs;tantiæ à centro motûs eandem pariter Rationem habent, quam brachiorum longitudines: Quoniam igitur (ut &longs;æpiùs dictum e&longs;t, &longs;æpiú&longs;que iterùm inculcandum) momenta componuntur ex gravitatibus ratio­ne materiæ, & ex propen&longs;ionibus ad motum ratione &longs;itûs &longs;eu po&longs;itionis, componuntur duæ Rationes longitudinum; atque adeó momentum unius brachij ad momentum alterius bra­chij e&longs;t in duplicata Ratione &longs;uarum longitudinum, hoc e&longs;t, ut ip&longs;arum longitudinum Quadrata. Id quod adhuc ul­teriùs &longs;ic explicari po&longs;&longs;e videtur. Sit libræ jugum M. N, & motûs centrum O: intelligatur moveri, ut obtineat po&longs;itio-nem PR. Momentum brachij minoris OM referre videtur &longs;ector MOP, momentum verò brachij majoris ON referre

videtur &longs;ector NOR; &longs;ingularum quippe partium motus ab arcu de&longs;criptus illarum momentum ob oculos ponit, & totius brachij mo­mentum illius motus, &longs;cilicet &longs;ector in motu de&longs;criptus. At ob æquali­tatem angulorum ad verticem in O, &longs;ectores MOP, NOR &longs;unt &longs;i­miles, &, quia uterque &longs;ector e&longs;t &longs;imilis pars &longs;ui circuli, eam inter &longs;e habent &longs;ectores Rationem, quæ e&longs;t circulorum, per 15.lib.5. circuli autem &longs;unt in dupli­catâ Ratione diametrorum, ex 2.lib.12. &longs;eu Radiorum OM & ON; igitur & &longs;ectores &longs;unt in duplicatâ Ratione OM ad ON, hoc e&longs;t quadrati OM ad quadratum ON.

At quæris. In propo&longs;ito pri&longs;mate AB, momentum brachij SA ad momentum brachij SB e&longs;t ut 1 ad 16: An, ut ha­beatur æquilibrium in S, addendum erit in A pondus libra­rum 15? quandoquidem pars C e&longs;t libræ unius, reliquum au­tem brachium lib. 4, & longitudo SB e&longs;t quadrupla longitu­dinis SA.

Hoc &longs;anè non e&longs;t iis, quæ dicta &longs;unt, con&longs;equens, necex illis efficitur: aliud quippe e&longs;t momenta brachiorum e&longs;&longs;e ut 1 ad 16, aliud verò perinde &longs;e habere, atque &longs;i ex brachiorum gravita­te carentium extremitatibus penderent libræ 1 & 16, ut ad æquilibrium con&longs;tituendum opus &longs;it breviori brachio addere libras 15. Primum illud verum e&longs;t, etiam &longs;i extremitatibus ad­necti intelligamus hinc quidem libræ &longs;emi&longs;&longs;em; hinc verò li­bras octo, mane &longs;cilicet eadem Ratio 1 ad 16. Alterum à for­mà veritatis prorsùs alienum videtur, nam licet libræ 4 in ex­tremitate B po&longs;itæ æquivaleant libræ unciæ &longs;imul cum pondere lib.15. in extremitate A; non e&longs;t tamen eadem ratio librarum 4 &longs;ecundùm longitudinem brachij SB di&longs;tributarum; quo enim propiores &longs;unt partes centro motûs, eò minus habent mo­menti: non igitur libræ 4 &longs;ic di&longs;tributæ æquivalent libris 16, nec addendum erit pondus librarum 15 in oppo&longs;itâ extre­mitate ad æquilibrium con&longs;tituendum, quandoquidem nec ip&longs;a unica libra partis C tantumdem habet momenti, quantum ha­beret &longs;i totâ ex A penderet.

Equidem ex his, quæ paulò ante dicebam de &longs;ectoribus re­ferentibus momenta brachiorum, aliquando eò deveni, ut &longs;u&longs;­picarer totam gravitatem brachij ON (idem dic de reliquo OM) intelligendam e&longs;&longs;e ibi exercere totum momentum, ubi e&longs;t qua&longs;i centrum omnium &longs;uorum momentorum, hoc e&longs;t, ubi momenta bifariam dividuntur. Si autem &longs;ector NOR refert totum momentum brachij ON; non e&longs;t intelligendum cen­trum hoc momentorum e&longs;&longs;e punctum L, ubi e&longs;t &longs;emi&longs;&longs;is bra­chij ON; quia Sector LOQ ad Sectorem NOR e&longs;t in Ra­tione Quadrati OL ad Quadratum ON, quod e&longs;t illius qua­druplum. Quod &longs;i inter OL & ON &longs;umatur media propor­tionalis OV, jam &longs;ector VOT e&longs;t ad Sectorem NOR in du­plicatâ Ratione Radiorum OV, & ON, hoc e&longs;t ut OL ad ON, hoc e&longs;t ut 1 ad 2; ac propterea Sector VOT æqualis e&longs;t Trapezio NVTR; proinde in V videbantur divi&longs;a æqualiter momenta, Hinc arguebam vel totam brachij gravitatem cen­&longs;endam e&longs;&longs;e &longs;ua exercere momenta in puncto di&longs;tantiæ à centro motûs mediæ proportionalis inter &longs;emi&longs;&longs;em brachij & totam brachij longitudinem, vel in extremitate brachij cen&longs;en­dam e&longs;&longs;e pendere gravitatem, quæ medio loco proportiona­lis &longs;it inter totam brachij eju&longs;dem gravitatem & ejus &longs;e­mi&longs;&longs;em.

Verùm, ut quod res e&longs;t &longs;incerè eloquar, quamvis in Secto­ribus illis, quos paulò ante commemorabam, imaginem quandam momentorum gravitatis &longs;ecundùm brachiorum longitudinem di&longs;tributæ agno&longs;cerem, non tamen in re Phy&longs;icâ &longs;atis fidebam Geometricæ illi commentationi: quip­pe qui ob&longs;ervabam à Sectoribus quidem poni ob oculos Ra­tionem momentorum &longs;ingulorum brachiorum ex motu, qui idem e&longs;t, &longs;ivè multa, &longs;ivè modica &longs;it gravitas, &longs;ivè in uno, &longs;ivè in alio puncto con&longs;tituta intelligatur, non tamen defi­niri ip&longs;ius gravitatis momenta. Quare &longs;atius duxi ad experi­menta potiùs confugere, ut hinc lux aliqua &longs;uboriretur, qua gravitatis quæ&longs;ita momenta innote&longs;cerent.

Primùm igitur a&longs;&longs;umptus e&longs;t ligneus cylindrus, cujus dia­meter CE unc. 1. 06″ pedis Romani antiqui, & addito in A pondere D unciarum 40 1/2 collocatus e&longs;t in æquilibrio, quod factum e&longs;t in B puncto. Fuit autem longitudo BA unciarum

pedis Romani 7 2/5 BC ve­rò unc.(42 17/50). Re&longs;ecto de­mùm &longs;ubtili&longs;&longs;imè cylindro, repertum e&longs;t pondus AB unciarum 2 1/8, pondus an­tem BC unc. 13 1/2. Hisob­&longs;ervatis cum nullus dubitarem, quin momenta brachiorum e&longs;&longs;ent ut quadrata longitudinum, ip&longs;as longitudines AB unc. 7 2/5, & BC unc.(42 17/50) ad unicam denominationem reduxi, vi­delicet (370/50) & (2117/50): & a&longs;&longs;umptis numeratorum Quadratis 136900 atque 4481689 hanc po&longs;ui Rationem momentorum. Tùm &longs;ic ratiocinatus &longs;um Algebricè; ut 136900 ad 4481689, ita mo­mentum BA 1 ℞ ad 32.73″ ℞ momentum BC. Cum igitur æqualitas e&longs;&longs;et inter momentum brachij BC, & momentum brachij BA plus ip&longs;o pondere D; hæc enim con&longs;tituebant æquilibrium, æquatio Algebricè e&longs;t inter momentum BC 32. 73″ ℞ & BA + D, hoc e&longs;t 1 ℞ + unc. 40 1/2: & per An­tithe&longs;im demptâ utrinque 1 ℞, æquatio e&longs;t inter 37. 73″ ℞ & unc. 40 1/2. Factâ itaque numeri ab&longs;oluti 40 1/2 divi&longs;ione per nu­merum Radicum prodit pretium 1 ℞ pondo unc.1.27″, quod e&longs;t momentum brachij BA; ac proinde momentum brachij BC: e&longs;t pondo unc.41. 57″. Quare perinde e&longs;t atque &longs;i gravitas unc. 1. 27″ poneretur in extremitate Alineæ Mathematicæ, ac in extremitate C poneretur gravitas unc. 41. 57″. At in A fuit additum pondus unc. 40 1/2: ergo momentum brachij BC æqui­valet ponderi D, & præterea unc.1.07″, qui e&longs;t &longs;emi&longs;&longs;is gravitatis brachij AB ob&longs;ervatæ unc. 2 1/8, hoc e&longs;t in cente&longs;imis paulò ul­tra 2. 12″. Si verò momentis brachij BA pondo unc. 1.27″ ad­datur gravitas D pondo unc. 40. 50″, fit aggregatum 41.77″, quod excedit inventum momentum brachij BC unc.41.57″. exce&longs;&longs;u (20/100) unciæ: quæ di&longs;crepantia facillimè potuit oriri ex aliquâ exili, ac minime notabili differentiâ vel in dimetiendis brachiorum longitudinibus, vel in ponderandis eorum gravi­tatibus; cum maximè re&longs;egmina illa, & &longs;cobs, non computa­rentur in gravitate. Quod &longs;i fiat ut longitudo BC 2117 ad longitudinem AB 370, ita pondus in A unc.41.77″ ad pon­dus in B unc. 7. 30″, con&longs;tat e&longs;&longs;e ferè &longs;emi&longs;&longs;em gravitatis unc. 13 1/2: &longs;ed e&longs;t exce&longs;&longs;us &longs;emunciæ ob minùs accuratam ob­&longs;ervationem.

Qua propter aliud experimentum quàm accurati&longs;&longs;imè in&longs;ti­tui ligneo parallelepipedo, cujus longitudo palmorum Roma­norum 7. unc.6. 566‴, ejus verò pondus lib. 1. unc.1 1/4. Alte­ri extremitati additus e&longs;t

plumbeus cylindrus ad per­pendiculum pendens, cujus pondus unc. 20. Impo&longs;itum e&longs;t parallelepipedum rotun­do claviculo ferreo, qui horizonti parallelus erat, & factum e&longs;t æquilibrium in puncto, ubi tota longitudo in duas partes dividebatur, quarum minor ponderi adhærens fuit men&longs;urâ unc. 18 1/6, partes verò major fuit men&longs;urâ palm. 6. unc.2/5. Cum itaque longitudo CB ob&longs;ervata fuerit unciarum men&longs;uralium 72. 40″, & AC unciarum men&longs;uralium 18. 16″, in eadem pariter Ratione ponuntur brachiorum gravitates ab&longs;olutæ. Quare CB pondo unc. 1059, AC verò pondo unc. 2. 66″. Igitur ut longitudinis BC quadratum 52417600 ad longitudi­nis AC quadratum 3297856, ita momentum BC 1 ℞ ad (3297856/52417600) ℞ momentum brachij AC: cui additur cylindrus D unc.20: E&longs;t ergo æquatio inter AC + D, hoc e&longs;t (3297856/52417600) ℞ + unc. 20.00″ & 1 ℞; & factâ Antithe&longs;i e&longs;t æquatio inter unc. 20.00″ & (49119744/52417600) ℞: demum in&longs;titutâ divi&longs;ione con&longs;urgit pretium 1 ℞, hoc e&longs;t momentum BC, unc. 21. 342‴ & paulo amplius: atque momentum brachij AC e&longs;t pondo unc.1.343‴, cui additâ gravitate cylindri fit &longs;umma unc. 21. 343‴ planè æqualis momento brachij BC.

Et ut hanc operandi methodum confirmarem, iterum in&longs;ti­tui argumentationem a&longs;&longs;umendo quadrata gravitatum utriu&longs;­que brachij, &longs;unt enim ex hypothe&longs;i gravitates in Ratione lon­gitudinum. Cum igitur &longs;it CB pondo unc. 10. 50″; & AC pondo unc. 2. 66.″ fiat ut quadratum CB 1121481 ad quadra­tum AC 70756, ita ip&longs;ius CB momentum 1 ℞ ad (70756/1121481) ℞ momentum ip&longs;ius AC. Quoniam verò AC + D hoc e&longs;t (70756/1121481) ℞ + unc. 20.00″ æquatur momento BC hoc e&longs;t 1 ℞, factâ per Antithe&longs;in communi &longs;ubtractione (70756/1121481) ℞, remanet æquatio inter pondus unc. 20.00″ & (1050725/1121481) ℞, & factâ divi&longs;ione emer­git pretium 1 ℞, hoc e&longs;t momentum BC pondo unc. 21. 347‴. atque adeò momentum ip&longs;ius AC e&longs;t pondo unc. 1. 347″; cui &longs;i addatur cylindri D gravitas unc. 20, totum momentum in A e&longs;t unc. 21. 347‴, omnino æquale momento ip&longs;ius B: id quod ab initio vix &longs;perare audebam, cum hæc operatio à &longs;uperiore differat &longs;olùm per (1/1000). Hîc pariter brachij AC gravitas ab&longs;o­luta pondo unc. 2. 66″. habet momentum unc. 1. 347‴, cum ejus &longs;emi&longs;&longs;is &longs;it unc. 1. 330‴, quæ e&longs;t minima atque prorsùs contemnenda differentia: quî enim fieri potuit, ut, quantali­bet adhiberetur diligentia in metiendo, & ponderando, ne pilum quidem à verò aberrarem? aut quis omninò certus &longs;it omnes parallelepipedi partes æquali prorsùs fui&longs;&longs;e præditas gra­vitate, itaut quæ pars ad arboris radicem vergebat, non fuerit paulò den&longs;ior, aut interiùs nodulum aliquem latentem habue­rit, quo factum fuerit, ut vera gravitas in&longs;tituto calculo non exacti&longs;&longs;imè re&longs;ponderet? &longs;imili ratione &longs;emi&longs;&longs;is gravitatis bra­chij BC intelligitur in extremitate B: nam fiat ut longitudo BC 72. 40″ ad longitudinem AC 18.16″, ita reciprocè pon­dus in A unc. 21. 347‴ ad pondus in B unc. 5. 354‴: erat au­tem brachij BC gravitas ab&longs;oluta unc. 10. 59″ cujus, &longs;emi&longs;&longs;is 5. 295‴. differt ab invento pondere &longs;olùm per (50/1000) unciæ, hoc e&longs;t ferè &longs;e&longs;qui&longs;crupulum, &longs;eu grana 34.

Ex his quidem &longs;atis apparebat brachij gravitatem in libræ jugo intelligendam e&longs;&longs;e, qua&longs;i ejus &longs;emi&longs;&longs;is in ipsâ extremitate con&longs;titueretur, &longs;eu, quod idem e&longs;t, tota gravitas brachij ad mediam longitudinem applicaretur (eadem &longs;iquidem e&longs;&longs;e mo­menta totius gravitatis in dimidiatâ di&longs;tantiâ, ac dimidiæ gra­vitatis in totâ di&longs;tantiâ, ex &longs;æpiùs dictis e&longs;t manife&longs;tum) mihi tamen &longs;atisfactum non exi&longs;timabam, ni&longs;i ulteriore experimento veritatis ve&longs;tigia per&longs;equerer. Quare eundem plumbeum cy­lindrum, cujus longitudo erat palmi 1. unc. 1. (9/10), ita in extre­mitate A collocavi, ut &longs;uper AI jaceret, & factum e&longs;t æquili­brium in E, eratque EA longitudo unc. (22 4/10). Tùm divi&longs;o bi­fariam in O &longs;patio AI, quod cylindrus jacens occupabat, ex puncto O &longs;u&longs;pendi cylindrum, & factum e&longs;t pariter æquili­brium exacti&longs;&longs;imè in E, &longs;icut priùs, cum jacebat &longs;uper AI. Deinde cylindrum eumdem iterum parallelepipedo impo&longs;ui ja­centem, &longs;ed ea ratione illum ultrò citróque promovebam, ut omnino propè fulcrum con&longs;i&longs;teret, donec demùm factum e&longs;t æquilibrium in H, & fuit HA palm.2. unc.(10 7/10): Factâ verò &longs;u&longs;pen&longs;ione cylindri ex L, ita ut HL e&longs;&longs;et dimidiata cylin­dri jacentis longitudo, æquilibrium pariter in H factum e&longs;t.

Relictâ igitur illâ &longs;ectorum analogiâ, deprehendi per illas quidem ob oculos poni motum, non verò momentum, &longs;eu pro­pen&longs;ionem ad motum, quæ ex di&longs;tantiâ à centro motûs in ipsâ longitudine definienda e&longs;t: & quod ad gravitatem attinet, nul­lus mihi relictus e&longs;t dubitandi locus ita computandam e&longs;&longs;e to­tius brachij gravitatem per ip&longs;um æquabiliter diffu&longs;am, qua&longs;i tota in dimidiatâ di&longs;tantiâ à centro motûs collocaretur: quam­vis enim particularum gravium, quæ ultrâ &longs;emi&longs;&longs;em longitudi­nis magis à centro removentur, momentum cre&longs;cat pro Ratio­ne di&longs;tantiæ, reliquarum tamen numero æqualium citrà longi­tudinis &longs;emi&longs;&longs;em centro propiorum momentum &longs;imiliter pro Ratione minoris di&longs;tantiæ minuitur; ac proptereà tantùm i&longs;ta momenta &longs;imul &longs;umpta decre&longs;cunt, quantum illa &longs;imul &longs;umpta augentur. Ex quo oritur quædam qua&longs;i æqualitas, perinde at­que &longs;i momenta omnia majora & minora in illam particulam confluerent, quæ media e&longs;t Arithmeticè inter extrema (mo­menta &longs;i quidem ratione di&longs;tantiæ Arithmeticè cre&longs;cunt, prout Arithmeticè ip&longs;a di&longs;tantia cre&longs;cit) hæc autem e&longs;t in &longs;emi&longs;&longs;e longitudinis brachij. Ex quo iterum confirmatur momenta brachiorum e&longs;&longs;e ut quadrata longitudinum; &longs;unt enim in du­plicatâ Ratione illarum; &longs;emi&longs;&longs;es quippè &longs;unt in Ratione inte­grarum longitudinum, gravitates &longs;unt in Ratione earumdem longitudinum, ergo Ratio compo&longs;ita e&longs;t duplicata eju&longs;dem Ra­tionis longitudinum.

Hinc datâ jugi æquabilis, & uniformis gravitate ab&longs;olutâ, & datâ Ratione longitudinum brachiorum inæqualium libræ, dividatur data gravitas &longs;ecundùm datam Rationem brachio­rum: tùm fiat ut longitudo minor ad longitudinem majorem, ita dimidia gravitas majoris brachij ad aliud, ex quo quarto ter-mino invento &longs;i auferatur dimidia gravitas brachij minoris, re­&longs;iduum indicabit pondus addendum extremitati brachij mino­ris, ut fiat æquilibrium cum &longs;olâ gravitate brachij longioris. Vel potiùs fiat ut quadratum longitudinis brachij minoris ad differentiam inter quadrata brachiorum, ita &longs;emi&longs;&longs;is gravitatis brachij minoris ad pondus ip&longs;i addendum.

CAPUT III.

Quomodò corporum æquilibria explicentur.

QUamvis libro primo plura de Gravitatis centro, prout hu­jus operis in&longs;tituto congruebat, di&longs;putata &longs;int, eorum ta­men plenior explicatio ex his, quæ duobus præcedentibus ca­pitibus dicta &longs;unt, petenda e&longs;t, &longs;i quidem Phy&longs;icam æquilibrij cau&longs;am no&longs;&longs;e velimus. Neque enim Gravitatis centrum illud e&longs;t, quod æquales gravitates, &longs;ed quod æquales gravitationes, aut æqualia gravitatis momenta, hoc e&longs;t æquales ad de&longs;cen­dendum propen&longs;iones ac vires circum&longs;tant. Nam gravitas câ Ratione per univer&longs;um corpus grave di&longs;tribuitur, quâ Ratio­ne materia ip&longs;a, cui illa ine&longs;t, diffu&longs;a intelligitur; quæ &longs;i uniu&longs;­modi &longs;it & homogenea, ibi centrum habet, ubi e&longs;t molis ip&longs;ius centrum; ubi &longs;iquidem bifariam moles & materia, ibi pariter gravitas illi in&longs;ita bifariam dividitur. Quoniam verò fieri po­te&longs;t, ac &longs;æpiùs contingit, materiam quidem corporis & molem invariatam permanere, figuram autem mutari; ex quo nunc in hanc, nunc in illam partem migrat gravitatis centrum, quia alia atque alia fiunt gravitatis momenta pro variâ corporis &longs;e­cundùm &longs;uas partes po&longs;itiones; proptereà huju&longs;modi momento; rum æqualitas ex libræ Rationibus de&longs;umenda e&longs;t, &longs;ivè æqua­lium, &longs;ivè inæqualium brachiorum libra intelligatur, prout va­ria corporis gravis &longs;u&longs;pen&longs;io aut &longs;u&longs;tentatio contingit.

Sed quia in communi u&longs;u non adeò frequens e&longs;t illa &longs;u&longs;pen­&longs;io, qua corpus pendeat qua&longs;i ex puncto lineæ directionis tran­&longs;euntis per centrum gravitatis, & ad univer&longs;i centrum de­ductæ, aut illa &longs;u&longs;tentatio, qua corpus grave acuti&longs;&longs;imo apici incumbat, cui immineat idem gravitatis centrum; quinimmò ita plerumque &longs;u&longs;penditur, aut &longs;u&longs;tinetur corpus, ut ductâ per Gravitatis centrum lineâ, aut ex hujus extremitatibus tan­quam polis illud &longs;u&longs;pendatur, aut &longs;ubjecto fulcro lineæ huic parallelo illud &longs;u&longs;tineatur; ideò huju&longs;modi lineam per centrum gravitatis ductam liceat appellare Diametrum Gravitatis; quæ diameter qua&longs;i in librâ locum Axis &longs;eu Aginæ obtinet, corporis verò partes hinc & hinc po&longs;itæ rationem habent brachiorum libræ, atque pro di&longs;tantiarum &longs;eu longitudinum Ratione &longs;ua habent momenta. Sit propo&longs;itum Trapezium, cujus gravita­tis centrum C puncto re&longs;pondeat, &

&longs;u&longs;tineatur &longs;ecundùm rectam lineam ACN (&longs;imilis e&longs;&longs;et philo&longs;ophandi ratio, &longs;i a&longs;&longs;umeretur recta RCS) quæ proptereà Diameter Gravitatis à me dicitur, quia &longs;icut circuli diameter per centrum ducta illum in &longs;emicircu­los æquales di&longs;tinguit, ita hæc per gravitatis centrum tran&longs;iens dividit Trapezium in momenta æqualia, itaut in neutram partem in­clinetur, juxta dicta de centro Gravitatis. Sed cur fiat æquili­brium intelliges ex Rationibus libræ Brachiorum inæqualium: ducatur enim ad rectam AN per C perpendicularis DCE, & fiunt brachia CD, CE inæqualia; &longs;unt igitur momenta CE longioris majora momentis CD brevioris. Ductis verò ip&longs;i DE parallelis BF & ML, &longs;ecatur diameter gravitatis AN in punctis H & I: quare inæqualia &longs;unt brachia HB longius, & HF brevius, & vici&longs;&longs;im IM e&longs;t brevius, & IL longius: Ex quo fit momenta in L & E majora e&longs;&longs;e momentis in M & D, at mo­mentum in F minus e&longs;&longs;e momento in B; atque adeò compo­nendo majora cum minoribus ex eâdem parte, fieri compo&longs;i­tum momentum unius partis æquale toti momento oppo&longs;itæ partis. Vel &longs;i non placeat particulatim Trapezium di&longs;tinguere qua&longs;i in tot libras, quot ductæ intelliguntur parallelæ, dic to­tius gravitatis ADN &longs;emi&longs;&longs;em intelligi in D, & totius gravi­tatis AEN &longs;emi&longs;&longs;em intelligi in E; & quamvis pars ADN ab­&longs;olutè & &longs;eor&longs;im accepta major &longs;it & gravior parte AEN ab&longs;o­lutè &longs;umptâ, quia tamen &longs;unt reciprocè in Ratione di&longs;tantia-rum CE & CD, propterea æquilibrium con&longs;tituere; pars enim minùs gravis ex po&longs;itione majorem habet propen&longs;ionem ad mo­tum, qui e&longs;&longs;et velocior; partis verò gravioris minor e&longs;t propen­&longs;io ad motum, qui e&longs;&longs;et tardior; atque adeò hæc minùs re&longs;i&longs;tit ratione motûs, magis autem ratione gravitatis; at illa ex adver­&longs;o magis re&longs;i&longs;tit ratione motûs, &longs;ed minùs ratione gravitatis, &longs;ervatâ reciprocè eâdem Ratione inter gravitates & motus. Nil igitur mirum &longs;i æquatis hinc & hinc viribus agendi, & re&longs;i&longs;ten­di &longs;equatur con&longs;i&longs;tentia.

Hinc manife&longs;tum e&longs;t, cur mutatâ figurâ centrum gravitatis ad eam partem transferatur, quæ longiùs à &longs;u&longs;tentationis vel &longs;u&longs;pen&longs;ionis loco recedit; quia nimirum cre&longs;cunt ex illâ parte comparatè ad oppo&longs;itam momenta ratione di&longs;tantiæ majoris, ac proinde, ut fiat momentorum æqualitas, centrum ad illam par­tem &longs;ecedit. Sic ce&longs;pitantes à naturâ docentur in partem op­po&longs;itam illi, in quam inclinantur, brachium illicò extendere, ut brachij gravitas longiùs à corpore tran&longs;lata plus habeat mo­menti, quàm cùm reliquo corpori adhæret, atque hinc &longs;equa­tur centri gravitatis in illam partem tran&longs;latio. Veritas hæc &longs;a­tis nota e&longs;t ip&longs;is funambulis, cùm corpus univer&longs;um &longs;uper ex­tento fune librant; neque enim temerè crura & brachia exten dunt aut contrahunt, &longs;ed certâ lege, ut centrum momento­rum gravitatis totius corporis hac vel illâ ratione di&longs;po&longs;iti im­mineat, & incumbat funi. Sic plumbeæ virgæ rectæ ex medio &longs;u&longs;pen&longs;æ, & in æquilibrio manentis, &longs;i brachium alterum in­flexeris, fieri non pote&longs;t, ut reliquum brachium rectum &longs;ervet po&longs;itionem horizonti parallelam, &longs;ed deor&longs;um inclinabitur, qun cum longius &longs;it brachio inflexo, majora habet momenta ac prævalet. Quod &longs;i ob inæqualem virgæ cra&longs;&longs;itiem non planè ad mediam illius longitudinem facta &longs;it &longs;u&longs;pen&longs;io, &longs;ed æquili­britas contingat in puncto, quod propius e&longs;t cra&longs;&longs;iori extremi­tati virgæ, factâ alterutrius brachij inflexione tollitur æquili­brium, quia non jam ampliùs eadem e&longs;t reciprocè Ratio longi­tudinum, quæ & gravitatum.

Ex his pariter con&longs;equens e&longs;t aliquando minimam virtutem &longs;atis e&longs;&longs;e ad dimovenda ab æquilibrio ingentia corpora, &longs;i ita &longs;u&longs;tineantur, ut fulcrum vel in puncto, vel in lineâ contingant: quoniam &longs;i corpus grave in&longs;i&longs;tat apici coni, aut pyramidis, aut angulo &longs;olido, aut portioni &longs;phæricæ, quam contingat idem corpus &longs;ive planâ, &longs;ive &longs;phæricè cavâ, &longs;ive &longs;phæricam æmulan­te &longs;uperficie, contactus in puncto efficitur, ac propterea qua­cunque in extremitate corporis addatur vis movendi, æquili­brium tollitur, & quidem eò faciliùs, quo magis à puncto con­tactûs extremitas illa removetur; in illâ quippe di&longs;tantiâ vis mo­vendi apta velociorem motum efficere, quàm &longs;i propior e&longs;&longs;et, plus habet momenti: Id quod adhuc faciliùs accidit, &longs;i ab ex­tremitate, ubi vis movendi applicatur, ductâ per contingentis fulcri punctum rectâ lineâ ad oppo&longs;itam extremitatem, inæqua­liter divi&longs;a &longs;it in puncto contactûs, & vis ip&longs;a movendi in magis di&longs;tante extremitate con&longs;tituta fuerit; tunc enim non &longs;ua tan­tùm momenta addit, &longs;ed illa multiplicat pro Ratione exce&longs;sûs &longs;uæ di&longs;tantiæ; quemadmodum de inæqualibus libræ brachiis dictum e&longs;t. Sin autem fulcrum &longs;u&longs;tinens, quod horizonti paral­lelum ponitur, &longs;it acies pri&longs;matis, aut latus pyramidis jacentis, aut portio cylindrica &longs;eu conica jacens; tunc in lineâ fit con­tactus, &longs;i vel plana &longs;it, vel circulariter concava corporis in­&longs;i&longs;tentis &longs;uperficies: &longs;ed &longs;i vis movendi, quantacumque &longs;it, ad­datur &longs;ecundùm rectam lineam, quæ efficit Gravitatis diame­trum, puta in A vel N, non mutat æquilibritatem, &longs;i fulcrum congruit toti diametro AN: &longs;i verò fulcrum brevius e&longs;t quàm AN, & ex. gr. congruit &longs;olùm ip&longs;i AI, jam centrum motûs e&longs;t I, & oportet vim movendi tantam e&longs;&longs;e in N, ut aggregatum ex parte MLN ac virtute additâ in N habeat ad partem MAL re­liquam majorem Rationem, quàm &longs;it Ratio di&longs;tantiæ IA ad di&longs;tantiam IN. Quare in huju&longs;modi contactu lineari vis mo­vendi, æquilibrium facilè tollens, e&longs;&longs;e debet ad latus diametri gravitatis, & pro ratione di&longs;tantiæ majus erit momentum; ma­ximum autem erit momentum in E di&longs;tantiâ maximâ.

Non igitur facilè inter fabulas rejicienda &longs;unt, quæ Atlas Sinicus pag.32. de Montibus circa urbem Peking loquens ait, Púon mons alti&longs;&longs;imus ac præruptus varios attollens vertices, in cujus &longs;ummitate ingens e&longs;t lapis, qui minimo contactu movetur ac titubat:fieri &longs;iquidem potuit, ut lapis ille in infimâ parte excavatus in­nitatur &longs;ubjecto &longs;axo, à quo vel in puncto, vel in lineâ tanga­tur, &longs;icuti dictum e&longs;t; & cum &longs;it perfectè libratus, modico im­pul&longs;u tangentis, quâ &longs;altem parte ad illum patet acce&longs;&longs;us, po-te&longs;t ab æquilibrio dimoveri: quòd &longs;i u&longs;quequaque circum­obeundo lapidem quâcumque in parte tangatur, &longs;equitur illius trepidatio, &longs;ignum e&longs;t contactum &longs;ubjecti fulcri e&longs;&longs;e in puncto. Simili ratione explicanda &longs;unt, quæ idem Atlas Sinicus in XI Provincia Fokien habet pag. 125, ubi ait, Versùs Vrbis Changcheu Orientalem partem mons e&longs;t Cio dictus, in quo lapida, e&longs;&longs;e &longs;cribunt altum perticas quinque, cra&longs;&longs;um decem & octo, qui quo­ties tempe&longs;tas imminet, titubat omninò, ac movetur: hic enim la­pis in perfecto æquilibrio con&longs;titutus &longs;uprà fulcrum, à quo in puncto, vel in lineâ tangatur, & forta&longs;&longs;e etiam ab eodem fulcro di&longs;tinctus in longitudines inæquales, violento impul&longs;u hali­tuum aut infernè &longs;ubeuntium, aut ex &longs;uperiore nubium parte obliquè reflexorum, facilè moveri pote&longs;t ac titubare, &longs;i extre­mitas à fulcro remotior impellatur.

Et quoniam de Sinen&longs;ibus mentio incidit, non injucundum fuerit hîc aliud addere pertinens ad eorum indu&longs;triam in &longs;er­vando æquilibrio. Idem Atlas Sinicus, cum &longs;ermo e&longs;t de Pro­vincia Peking, ubi &longs;olum e&longs;&longs;e areno&longs;um atque plani&longs;&longs;imum te&longs;tatur, hæc habet pag.28. Modus itineris faciendi hi&longs;ce locis non infrequens, nec incommodus e&longs;t. Plau&longs;trum adhibent cum unâ rotâ ita con&longs;titutum, ut uni illius medium occupandi, & qua&longs;i equo in&longs;idendi &longs;it locus, aliis duobus ab utroque latere ad&longs;identibus; auri­ga plau&longs;trum retro ligneis vectibus urget ac promovet non &longs;ecurè mi­nùs, quàm velociter. Si rem conjecturis indagare liceat, ego ro­tam concipio ita inclu&longs;am ligneo loculamento majoris &longs;egmen­ti circuli figuram habente, ut huic in&longs;itus &longs;it rotæ axis, ad dex­tram autem & ad lævam extantia tabulata tantæ latitudinis, ut quis modò propè rotam, modò longiùs ad&longs;idere queat ad æquilibrium con&longs;tituendum inter duos viatores inæqualiter graves: Aurigæ locus e&longs;t in &longs;uprema parte loculamenti, cui qua&longs;i equitans in&longs;idet, bino&longs;que contos, &longs;eu vectes concinnè locatos, ut manubrium ante &longs;e habeat, extremitas altera (for­ta&longs;sè in acumen de&longs;inens, ut leviter &longs;olo infigatur) po&longs;t &longs;e ter­ram re&longs;piciat, utrâque manu apprehendens &longs;olum obliquè pre­mit, & currum in anteriora velociter promovet. Id quod nemi­ni difficile videatur, qui &longs;æpiùs ob&longs;ervaverit à puero fabri lignarij aut ferrarij rotam curulem identidem impul&longs;am per urbis vias velociter deduci; quæ dum impre&longs;&longs;o impetu veloci-ter conver&longs;a in anteriora promovetur, licet huc atque illuc nutabunda inclinetur, ob velocem conver&longs;ionem immunis e&longs;t à ca&longs;u: quemadmodum etiam &longs;tanneum aut argenteum orbem apici cultri impo&longs;itum, &longs;i in gyrum velociter agatur, à ca&longs;u im­munem videmus, etiam&longs;i punctum &longs;u&longs;tentationis non exacti&longs;&longs;i­mè centro re&longs;pondeat. Sic aliquis &longs;uppo&longs;itam &longs;phærulam altero pede, etiam &longs;ummis digitis premens, celeriter in gyrum totum corpus contorquet, qui non ita facilè citrà cadendi periculum eidem &longs;phærulæ in&longs;i&longs;tens quietus con&longs;i&longs;teret; ipsâ nimirum conver&longs;ionis celeritate gravitatis propen&longs;ionem eludente. Non ab&longs;imili igitur ratione in huju&longs;modi rotæ Sinici plau&longs;tri conver­&longs;ione veloci deteritur, quicquid in alterutram partem inclinatio­nis oriretur vel ex modicâ viæ inæqualitate, vel ex æquilibrio non adeò exactè &longs;ervato, ut etiam con&longs;i&longs;tente plau&longs;tro in&longs;iden­tes viatores con&longs;i&longs;terent æqualiter librati ab&longs;que alicujus artifi­cij &longs;ub&longs;idio: Quod artificium in promptu e&longs;&longs;e non dubito; ne­que enim Sinen&longs;es ita &longs;ibi præfidentes exi&longs;timo, ut aliquâ ratio­ne &longs;ibi non præcaveant à periculo casûs, &longs;i fortè rotun in obicem incurrente plau&longs;trum &longs;eu loculamentum in anteriorem, aut in po&longs;teriorem partem improvisâ inclinatione convertatur. Sed &longs;ingula per&longs;equi nec otium e&longs;t, nec operæ pretium: quapropter generatim dicendum corporis æquilibrium ibi fieri, ubi in duas partes ita di&longs;tinguitur, ut illarum gravitates &longs;int reciprocè in Ratione longitudinum &longs;eu di&longs;tantiarum à puncto &longs;u&longs;pen&longs;ionis &longs;eu &longs;u&longs;tentationis, quemadmodum in librâ dictum e&longs;t. Quare &longs;i tota moles propo&longs;ita eâdem gravitatis &longs;pecie prædita fuerit, nec facile &longs;it in illâ centrum gravitatis invenire, quia nimis irregu­laris e&longs;t, di&longs;tingue illam in duas partes, & &longs;ingularum inventa centra gravitatis junge rectâ lineâ, quæ qua&longs;i libræ jugum divi­datur in reciprocâ Ratione illarum partium; e&longs;t enim punctum illud, in quod cadit divi&longs;io, punctum æquilibrij, & centrum gra­vitatis totius. Sic Trapezij, NPMQ in­

venies punctum æquilibrij, &longs;i duorum triangulorum NQM, NPM, in quæ di­viditur, &longs;ingularia centra gravitatis inve­nias O & B: hæc jungantur rectâ OB; tum fiat ut triangulum NQM ad trian­gulum NPM, ita reciprocè BD ad DO, & e&longs;t D punctum æquilibrij, &longs;eu centrum gravitatis Trapezij quæ&longs;itum. At &longs;i Trapezio addatur triangulum NLP eju&longs;dem &longs;pecificæ gravitatis, emergit Pentagonum irregulare LPMQN: inveniatur additi trianguli centrum &longs;ingulare gravitatis A, & jungatur recta AD; tùm fiat ut Trapezium ad triangulum ad­ditum, ita reciprocè AS ad SD, & e&longs;t punctum S centrum commune gravitatis totius Pentagoni, in quo fit æquilibrium; perinde enim e&longs;t ac &longs;i in jugo libræ AD inæqualiter di&longs;tributæ appenderetur ex A quidem triangulum NLP; ex D verò Tra­pezium NQMP, quæ in illis di&longs;tantiis à centro motûs æqualia haberent momenta.

Quòd &longs;i tota moles propo&longs;ita con&longs;tet partibus non eju&longs;dem &longs;pecificæ gravitatis, non jam &longs;atis e&longs;t inveni&longs;&longs;e &longs;ingularia cen­tra, ut ducatur jugum libræ illa connectens, & notam e&longs;&longs;e Ra­tionem molis ad molem; &longs;ed prætereà opus e&longs;t notam habere Rationem gravitatis &longs;pecificæ ad gravitatem &longs;pecificam; quiz Ratio gravitatum ab&longs;olutarum componitur ex Rationibus quantitatum, & gravitatum &longs;ecundùm &longs;peciem. Quamobrem &longs;i additum triangulum habeat &longs;pecificam gravitatem majorem gravitate &longs;pecificâ Trapezij, quia hoc ligneum e&longs;t, illud fer­reum, non cadet in S punctum æquilibrij, &longs;ed accedet ad punctum A, quia factâ huju&longs;modi Rationum compo&longs;itione, minor e&longs;t inæqualitas gravitatum ab&longs;olutarum; &longs;i enim Trape­zium excedit mole Triangulum, cedit illi &longs;pecificâ gravitate. Ponamus namque Rationem molis Trapezij ad molem Trian­guli e&longs;&longs;e ut & ad 2; &longs;pecificæ verò gravitatis Rationem ut 5 ad 42, gravitas ab&longs;oluta Trapezij lignei e&longs;t ut 35, gravitas Trian­guli ferrei ut 84: &longs;unt igitur gravitates in Ratione 5 ad 12: di­vidatur itaque jugum AD in I reciprocè, ut &longs;it AI 5, ID 12, & erit I centrum gravitatis compo&longs;itæ, ac punctum æquilibrij, quia ab illo inæquales gravitates habent &longs;uas di&longs;tantias in Ra­tione reciprocâ ip&longs;arum gravitatum. Eadem e&longs;t in corporibus omnibus Ratio, & methodus deprehendendi punctum æqui­librij, &longs;eu centrum gravitatis, per quod deinde duci pote&longs;t dia­meter gravitatis, ut fiat opportuna &longs;u&longs;pen&longs;io.

Quia tamen aliquando evenit &longs;u&longs;pen&longs;um corpus aut &longs;u&longs;ten­tatum, dum po&longs;itionem horizonti parallelam &longs;ervare contendit, aliquod incommodum &longs;ubire in motu corporis, cui innititur; proptereà huic occurrendum e&longs;t artificio, quo &longs;itum eumdem perpetuò &longs;ervet. Rem exemplo declaro. In pyxide nauticâ in­&longs;i&longs;tit cu&longs;pidi acus magnetica æqualibus momentis librata, ut horizonti parallela jaceat, quamcumque in partem dirigatur. Si alicui navis plano pyxis ip&longs;a adhæreret ita, ut infimâ &longs;ui par­te illi congrueret, quamcumque in partem navis inclinaretur, ip&longs;um pariter pyxidis fundum inclinari manife&longs;tum e&longs;t, & alte­ri acûs magneticæ po&longs;itionem horizonti parallelam &longs;ervantis extremitati occurrens illius motum impediret, aut &longs;altem retar­daret. Ut igitur &longs;emper pyxis tùm acui magneticæ, tùm hori­zonti parallela con&longs;i&longs;tat, &longs;u&longs;pendenda fuit, non quidem funi­culo, ne incertis motibus jactaretur, &longs;ed duobus polis, &longs;uper quibus opportunè ver&longs;aretur æqualiter librata. Verùm duobus hi&longs;ce polis non tollitur omne incommodum; &longs;i etenim poli re&longs;piciant navis latera, elevatâ aut depre&longs;sâ prorâ juvant, &longs;ed navi in dextrum aut in &longs;ini&longs;trum latus inclinatâ, alter deprime­retur, alter elevaretur, ni&longs;i & ip&longs;i infigerentur circulo &longs;uper alios polos proram & puppim re&longs;picientes ver&longs;atili. Sit pyxis ip&longs;a ABCD, in qua venti de&longs;­

cripti &longs;int, & in centro O acus magnetica volubilis in&longs;i&longs;tat: py­xidem circulus EIFH com­plectatur, cui poli D & B facilè ver&longs;atiles infigantur, ut inclinatâ navi in A vel in C pyxis horizon­ti parallela maneat; & ut eumdem paralle i&longs;mum &longs;ervet, etiam &longs;i na­vis in B aut D inclinetur, circu­lus ille EIFH duos pariter polos facilè ver&longs;atiles habeat in E & F externæ pyxidi immobili infixos: hac enim ratione fiet, ut in quacumque navis inclinatione pyxis nautica à &longs;uo paralleli&longs;mo & æquilibrio non recedat.

Hoc eodem artificio con&longs;truitur luceina ferreo aut æneo globo inclu&longs;a multipliciter perforato, ut fumo exitus pateat, quæ citrà effu&longs;ionem olci in &longs;olo rotata non extinguitur; e&longs;t &longs;i­quidem va&longs;culum plumbeum, ut &longs;ua gravitate &longs;ecuriùs deor­&longs;um vergat, polis ver&longs;atilibus &longs;u&longs;pen&longs;um in circulo, qui pariter polos in&longs;erit &longs;ecundo circulo, &longs;ecundus &longs;imiliter tertio, tertius demum &longs;caphio, &longs;eu inferiori hemi&longs;phærio globi, cui includi­tur, eâ di&longs;po&longs;itione, ut quemadmodum pyxidis nauticæ hic de&longs;criptæ ambitus in quatuor partes di&longs;tinguitur à polis, ita lu cernæ hujus ambitus in octo partes à polis di&longs;tribuatur, atque proinde facilior &longs;it globi in omnem partem volutatio citrà peri­culum inclinationis va&longs;culi oleum cum ellychnio continentis.

Nec pluribus opus e&longs;t hîc explicare, quàm proclive &longs;it arti­ficium hoc ad plura traducere, quorum u&longs;us e&longs;t in plano hori­zontali, ne libellâ &longs;emper & normâ indigeamus, ut illa ritè collocentur: ut &longs;i horologium horizontale &longs;tatuendum &longs;it quo­cumque in plano, &longs;it illud pyxidi inclu&longs;um cum circulo, quem­admodum de pyxide nauticâ dictum e&longs;t: &longs;i lectulum viatorium in rhedâ &longs;ternere oporteat, in quo citrà jactationem, etiam viâ &longs;alebrosâ, quie&longs;cere liceat, ferreo parallelogrammo complecte­re lectulum ex polis &longs;u&longs;pen&longs;um circâ medium eo loco, ut cor­pus in lectulo jacens &longs;it horizonti parallelum, ip&longs;um verò paral­lelogrammum polis rhedæ infixis & ver&longs;atilibus ad caput & ad pedes &longs;u&longs;pendatur: & alia huju&longs;modi, quæ facilè pro rerum opportunitate excogitari po&longs;&longs;unt.

Verùm quàm facilè e&longs;t &longs;uper polos in æquilibrio con&longs;tituere corpora gravitatis centrum habentia vel in ipsâ &longs;u&longs;tentationis lineâ, vel infrà illam, tam multis difficultatibus implicitum opus e&longs;t in æquilibrio &longs;tatuere corpus, cujus gravitatis cen­trum in parte &longs;uperiori reperitur, & quidem maximè &longs;i mul­tùm inde removeatur; tunc enim &longs;u&longs;&longs;icit vel minima inclinatio, ut totum corpus revolvatur, cum ex alterâ parte &longs;int plura gra­vitatis momenta, quàm in oppo&longs;itâ.

Nam &longs;i corpus BC, cujus centrum gravitatis &longs;it A, &longs;u&longs;pen­datur &longs;uper polis in I, quando axi &longs;u&longs;tentanti ad perpendiculum

re&longs;pondet centrum gravitatis A, ma­net æquilibrium, &longs;ed factâ corporis inclinatione, ut A recedat à perpen­diculo, jam versùs C plures &longs;unt partes gravitatis de&longs;cendentes, quàm versùs B &longs;int partes a&longs;cendentes, & illæ velociùs moventur deor&longs;um, quàm hæ &longs;ur&longs;um; quapropter illæ majora habent momenta, quibus deorium urgentibus corpus revolvitur. Id quod multò magis contingit in Acrobarycis, quæ nimirum gravitatem in &longs;ummitate habent, ut &longs;i corpori BC in &longs;uperiori parte adnexa e&longs;&longs;et pyramis D; cum enim totius com­po&longs;itæ molis ex &longs;olido BC, & pyramide D, centrum commu­ne gravitatis non e&longs;&longs;et in A, &longs;ed adhuc &longs;uperius procul à polo I, qui e&longs;t centrum motûs, factâ levi inclinatione multo plus gravitatis e&longs;&longs;et ex parte C, quàm ex oppo&longs;ità B, ut con&longs;tat: nam quò altius & remotius e&longs;t centrum gravitatis, eò faciliùs linea directionis cadit extra punctum vel lineam &longs;u&longs;tentationis, facta pari inclinatione.

Liceat autem hîc obiter, qua&longs;i cerollarij loco, attingere æquilibria corporum humido in&longs;identium, & Acrobary corum fluitantium, in quibus pariter Rationes libræ agno&longs;centur, &longs;i rectè perpendatur, ubi fiat &longs;u&longs;tentatio. In omni igitur corpo­re fluitante duplex pars con&longs;ideranda e&longs;t, & quæ intrá humi­dum mergitur, & quæ in aëre extat: illa quidem utpote &longs;ecun­dùm &longs;peciem minùs gravis, quàm humor, levitat, hæc verò aëre gravior gravitat: Quare & illa &longs;uum habet centrum levi­tatis, & hæc centrum gravitatis; nec po&longs;&longs;et corpus datam po&longs;i­tionem &longs;ervare, ni&longs;i in eâdem lineâ perpendiculari ad univer&longs;i centrum tendente e&longs;&longs;et utrumque centrum & levitatis & gra­vitatis; cumque par &longs;it virtus a&longs;cendendi virtuti de&longs;cendendi, neutrâ prævalente, & &longs;ibi vici&longs;&longs;im utrâque ob&longs;i&longs;tente, con&longs;i&longs;tit corpus. Quòd &longs;i non in eodem perpendiculo &longs;it utrumque centrum, utrumque &longs;uâ viâ pergere pote&longs;t, illud a&longs;cendendo, hoc de&longs;cendendo. Sic baculum rectum in aquam immittens, manúque retinens, ne in alterutram partem inclinetur, mergi quidem illum videbis pro Ratione &longs;pecificæ &longs;uæ gravitatis, quæ minor e&longs;t &longs;pecificâ gravitate aquæ, &longs;ed erectus non manebit, ni&longs;i quandiù retinueris; nam ubi illum dimi&longs;eris, &longs;tatim cen­trum gravitatis de&longs;cendet, & levitatis centrum a&longs;cendet, quia vel exiguus aquæ motus partem immer&longs;am inclinans &longs;atis e&longs;t, ut centra illa non eidem perpendiculo re&longs;pondeant; ac prop­terea demùm baculus jacens innatabit.

Quie&longs;cente igitur corpore in humoris &longs;uperficie, mani­fe&longs;tum e&longs;t centrum gravitatis partis extantis in eodem perpen­diculo e&longs;&longs;e cum centro levitatis partis demer&longs;æ. Quare &longs;i ligneum pri&longs;ina AC aquæ imponatur, & immergatur ita, ut pars demer&longs;a & levitans &longs;it EC, pars verò extans in aëre &

gravitans &longs;it AF, centrum gravi­tatis e&longs;t G, centrum levitatis e&longs;t H, quæ &longs;ibi directè adver&longs;antia in oppo&longs;itas partes conantur æqualibus viribus, atque prop­terea nullus &longs;equitur motus. Quòd &longs;i aut H recederet versùs D, aut G versùs B, & hoc po&longs;&longs;et de&longs;cendere, & illud a&longs;cendere neutro contranitente.

Jam verò quie&longs;centi pri&longs;mati imponatur aliquod pon­dus, certum e&longs;t partem in aëre extantem, conflatam ex parte pri&longs;matis & ex addito pondere, graviorem e&longs;&longs;e, ac proinde prævalere viribus partis in aquâ levitantis, illam­que deprimere, quoadu&longs;que fiat æqualitas inter levitatem & gravitatem. Sed multùm intere&longs;t, utrùm additi pon­deris centrum gravitatis in eodem perpendiculo &longs;it cum cen­tro gravitatis G, ut rectâ deprimatur pri&longs;ma infrà &longs;uperfi­ciem aquæ; an verò &longs;it extrà illud perpendiculum; id quod &longs;i accidat, commune centrum gravitatis transfertur ver­&longs;us A, aut B. Sit ex. gr. ad partes A propè S; cumque non immineat puncto H centro levitatis, de&longs;cendit pri&longs;ma ad partes A, & oppo&longs;ita pars a&longs;cendit, ita ut E deprimatur infrà &longs;uperfi­ciem aquæ, F veró emergat. Sed dum ad partes CF pri&longs;ma emergit ex aquâ, ad partes autem DE deprimitur, centrum levi­tatis non manet in H, &longs;ed ad majorem partem depre&longs;&longs;am &longs;ecedit, donec fiat V, atque in eodem perpendiculo &longs;it cum centro gravi­tatis S; & tunc quie&longs;cit pri&longs;ma, nec amplius demergitur in E, aut emergit ex F. Su&longs;tinetur itaque centrum gravitatis S à cen­tro levitatis V, & vici&longs;&longs;im centrum levitatis V retinetur à cen­tro gravitatis S; & fit tùm inter gravitates, tùm inter levitates æquilibrium, quia gravitas in A major minùs di&longs;tat à puncto, vel potiusà lineâ &longs;u&longs;tentationis factâ à plano tran&longs;eunte per V, & gravitas in B minor magis di&longs;tat; ideóque neutra prævalet: & &longs;imiliter ievitas in DE major minùs di&longs;tat à lineâ detentio­nis facta à plano tran&longs;eunte per S, ac levitas minor in C magis di&longs;tat; quare vis tardiùs a&longs;cendendi major prævalere non po­re&longs;t minori virtuti repugnanti ad de&longs;cendendum velociùs.

Quemadmodum verò &longs;i tantum ponderis adderetur in A, ut centrum commune gravitatis non po&longs;&longs;et imminere centro levi­tatis partis demer&longs;æ, nemo non intelligit futuram omnimodam depre&longs;&longs;ionem partis A infrà &longs;uperficiem aquæ, & omnimodam emer&longs;ionem oppo&longs;itæ partis C; ita in Acrobarycis fluitantibus manife&longs;tum e&longs;t, quò altiùs attollitur gravitas, eò faciliùs factâ inclinatione transferri commune centrum gravitatis ultrà per­pendiculum, in quo e&longs;t centrum levitatis partis demer&longs;æ. Sic &longs;i ju&longs;to longior &longs;it in navi malus, factâ ex fluctibus inclinatione in latus, aut &longs;altem impul&longs;u venti &longs;uprema carba&longs;a implentis, facilis erit navis &longs;ubmer&longs;io, quia plus momentorum gravitatis e&longs;t ex alterâ parte, quàm ex oppo&longs;itâ, tran&longs;lato in navis latus, aut ultra illud, centro gravitatis totius partis extantis in aëre. Sed de his, Deo dante, pleniùs in Hydro&longs;taticis di&longs;&longs;erendum erit, ubi o&longs;tendetur ad navium &longs;tabilitatem nece&longs;&longs;ariam e&longs;&longs;e eam centrorum di&longs;po&longs;itionem, ut centrum gravitatis totius na­vis cum omnibus impo&longs;itis &longs;it infrà centrum levitatis partis de­mer&longs;æ in eodem perpendiculo, in quo pariter erit centrum gra­vitatis partis extantis.

CAPUT IV.

An, & cur libra ab æquilibrio dimota ad illud redeat.

NEmini dubium e&longs;&longs;e pote&longs;t æquilibrium tolli ob momento­rum gravitatis inæqualitatem, vel quia in una libræ æqui­libris lance additum e&longs;t pondus, vel quia altera jugi extremi­tas, alicujus elevantis aut deprimentis vi, recedit à po&longs;itione horizonti parallelâ. Illud in quæ&longs;tionem revocati pote&longs;t, an &longs;ublato ponderis exce&longs;&longs;u, aut ce&longs;&longs;ante impul&longs;u extrin&longs;eco, li­bra redeat ad æquilibrium, & po&longs;itionem horizonti parallelam &longs;ibi ip&longs;a re&longs;tituat. Certè Keplerus in A&longs;tronomiâ Opticâ cap.1. prop. 20. a&longs;&longs;erit eum, qui negat libram brachiorum æqualium ad horizontis æquilibrium redituram, non antiquitati tantum, &longs;ed rerum naturæ, &longs;ed utilitati generis humani bellum indicere. At ex adver&longs;o Authores ferè omnes, qui de his accuratiùs &longs;crip&longs;e­runt, triplicem libræ &longs;peciem di&longs;tinguentes unam tantummo­do agno&longs;cunt, quæ &longs;e re&longs;tituat horizonti parallelam. Hoc &longs;i­quidem tanquam certum a&longs;&longs;umunt, corpus quodcumque gra­ve, quod &longs;u&longs;pen&longs;um, aut &longs;u&longs;tentatum liberè in aëre pendeat, in cò tantum &longs;itu quie&longs;cere, in quo gravitatis centrum cum &longs;u&longs;­pen&longs;ionis aut &longs;u&longs;tentationis puncto in eâdem directionis lineâ reperiatur; de&longs;cendit enim quantum pote&longs;t, neque ei opponi­tur punctum &longs;u&longs;pen&longs;ionis aut &longs;u&longs;tentationis, ni&longs;i in eodem per­pendiculo ad univer&longs;i centrum ducto utrumque &longs;it. Cumitaque libra &longs;it corpus grave &longs;u&longs;pen&longs;um, & &longs;uum habeat centrum gra­vitatis, tunc demùm quie&longs;cet, ubi eam po&longs;itionem obtinuerit, in quâ &longs;u&longs;pen&longs;ionis punctum, & gravitatis centrum in eâdem &longs;int directionis lineâ. Punctum verò &longs;upen&longs;ionis libræ non il­lud hîc intelligitur, ex quo pendet an&longs;a, cui libra in&longs;eritur, &longs;ed ip&longs;a Agina, &longs;eu &longs;partum, ut Ari&longs;totelico vocabulo utar, e&longs;t &longs;u&longs;­pen&longs;ionis punctum; ex illo enim proximè libra &longs;u&longs;penditur.

Hinc oritur triplex libræ &longs;pecies, quia tripliciter componi po&longs;&longs;unt centrum motûs, & centrum gravitatis; primò &longs;cilicet po&longs;&longs;unt in uno eodemque puncto convenire, deinde centrum motûs pote&longs;t e&longs;&longs;e &longs;uperius, demum inferius centro gravitatis.

Et quidem &longs;i unum idemque punctum &longs;it motûs & gravita­tis centrum A, & æqualibus brachiis AB, AC æqualia &longs;int

adnexa pondera B & C, uti­que æquilibrium horizonta­le manet, propter momento­rum æqualitatem tùm ratio­ne gravitatum æqualium, tùm ratione æqualium pro­pen&longs;ionum ad motum. Si igitur applicatâ manu in B deprimatur libra, ut &longs;it DE; amotâ manu, cur redeat libra ad priorem po&longs;itionem BC? adhuc enim momenta utrinque &longs;unt æqualia, & tantumdem a&longs;cendere deberet D, quantum de&longs;cenderet E: par igitur e&longs;t re&longs;i&longs;tentia ip&longs;ius D propen&longs;ioni ad motum ip&longs;ius E: neutro ita­que prævalente fiet in eo &longs;itu DE con&longs;i&longs;tentia.

Attamen huic argumentationi, quamvis legitimæ, non ac­quie&longs;cunt nonnulli, qui libram huju&longs;modi in quácumque po&longs;i­tione quie&longs;centem &longs;e vi&longs;uros de&longs;perant, quia nunquam vide­runt: quare potiùs cau&longs;am inquirunt, cur ad æquilibrium re­deat libra æqualium brachiorum, quamvis ex medio jugo &longs;u&longs;­pendatur. Exi&longs;timant aliqui po&longs;&longs;e vim argumenti eludi, &longs;i con­cedant quidem in uno eodemque puncto convenire centrum motûs & centrum gravitatis jugi, non tamen libræ: nam &longs;i præter jugum a&longs;&longs;umantur etiam uncini aut lances, quibus ad­nectuntur aut imponuntur pondera, multò magis &longs;i eadem pon­dera a&longs;&longs;umantur, centrum gravitatis huju&longs;ce molis compo&longs;itæ reperiri a&longs;&longs;erunt infrà ip&longs;um jugum, ac propterea nullam e&longs;&longs;e huju&longs;modi primam &longs;peciem libræ.

Sit libræ jugum AB; centrum motûs & gravitatis jugi &longs;it C: pendeant lances D & E, &longs;ingularúmque cum &longs;uis appendiculis gravitas &longs;it æqualis gra­

vitati jugi, ut facere con­&longs;ueverunt accuratiores monetarij. Lancium igi­tur &longs;imul &longs;umptarum commune gravitatis cen­trum e&longs;t in F: jungantur centra gravitatum C & F; & erit demum totius libræ vacuæ DABE commune gravitatis cen­trum in G. Quod &longs;i lan­cibus D & E imponan­tur æqualia pondera, commune centrum gravitatis erit inter G & F, atque quò gra­viora erunt pondera, eò propiùs accedet ad F. E&longs;t igitur ma­nife&longs;tum centra motûs & gravitatis totius libræ non in eodem puncto convenire, &longs;ed gravitatis centrum e&longs;&longs;e infrà centrum motûs, &longs;eu &longs;partum C.

Verum effugium hoc nullum e&longs;&longs;e cen&longs;eo: inclinetur enim libra, & acquirat po&longs;itionem HI, jam HM & IN lineæ di-rectionis lancium &longs;unt æquales, quia cædem cum AD & BE, & &longs;unt parallelæ, quia ambæ perpendiculares ad horizontem; ac propterea ex 33. lib.1. æquales &longs;unt ac parallelæ HI & MN. Cumque CF linea directionis centri gravitatis jugi &longs;it ii&longs;dem HM & IN parallela, & exeat ex C medio rectæ HI, cadet pariter in medium rectæ MN ex 34 lib.1. & idem punctum F e&longs;t commune centrum gravitatum M & N; atque proinde li­bræ MHIN commune centrum gravitatis erit in eadem rectâ lineá CF. Si itaque quie&longs;cit corpus grave &longs;u&longs;pen&longs;um, quando in eâdem directionis linea e&longs;t punctum &longs;u&longs;pen&longs;ionis, & gravi­tati, centrum, etiam in po&longs;itione HI deberet libra quie&longs;cere, e&longs;to in C non conveniant contra motûs & gravitatis totius libræ.

Nicolaus Tartalea lib. 8. quæ&longs;ito 32. ideo libram ad paralle­li&longs;mum horizontis redire exi&longs;timat, quia in inclinatione jugi putat majora e&longs;&longs;e momenta brachij elevati, quàm depre&longs;&longs;i. Id quod hâc methodo conatur o&longs;tendere. Si ex C æqualiter

di&longs;tent pondera æqualia A & B, fuerintque ab æquilibrio remota, de&longs;cribunt circulum, in quo &longs;umptis partibus æqualibus, dum A de&longs;cendit ex F in A, vis de­&longs;cendendi e&longs;t NO, at ex A in G vis de&longs;cendendi e&longs;t OP major, quàm NO, ut con&longs;tat ex doctri­nâ Sinuum. Similiter vis de&longs;cen­dendi ip&longs;ius B ex I in B e&longs;t KL major, quàm LM vis de&longs;cenden­di ex B in H. E&longs;t autem KL ip&longs;i OP, & LM ip&longs;i ON æqualis; igitur OP e&longs;t etiam major, quàm LM. Cum itaque in &longs;itu ACB pondus B gravitet &longs;olùm ut LM, & pondus A gravitet ut OP, major e&longs;t potentia ip&longs;ius A, quàm ip&longs;ius B: igitur ad æquilibrium de&longs;cendere oportet pondus A.

Sed peccat hæc Tartaleæ argumentatio, quia in pondere B non e&longs;t con&longs;ideranda vis de&longs;cendendi in H, &longs;ed repugnantia ad a&longs;cendendum in I, &longs;ecundùm quam ob&longs;i&longs;tit oppo&longs;ito pon­deri A; hujus autem re&longs;i&longs;tentiæ men&longs;ura e&longs;t LK æqualis ip&longs;i OP potentiæ &longs;eu propen&longs;ioni ip&longs;ius A ad de&longs;cendendum: æquatur ergo potentia re&longs;i&longs;tentiæ, nec ullus fieri pote&longs;t motus, quamdiu hæc æqualitas permanet.

Joannes Keplerus A&longs;tronomiæ Opticæ loco citato, cur libræ brachia revolvantur ad æquilibrium, infert ex eo, quòd altero brachiorum prægravato additione ponderis, ita jugum libræ con&longs;i&longs;tit, ut quod e&longs;t gravius non planè imum locum petat, & quod e&longs;t levius, non planè in apicem attollatur. Cujus rei cau&longs;am inquirens &longs;tatuit libræ jugum

CD bifariam in A divi&longs;um; & centro A de&longs;cripto circulo ducit perpendicu­lum BAF: ex quo manife&longs;tum e&longs;t neutrum pondus po&longs;&longs;e deprimi infra F, aut attolli &longs;upra B. Sed quia pondus D ponitur gravius, quàm pondus C, & utrumque naturâ &longs;uâ ad imum tendit, contenduntque invicem, partiuntur inter &longs;e de&longs;cen&longs;um BF in proportione, quâ ip&longs;a &longs;unt: adeò ut BH de&longs;cen&longs;us ponderis C &longs;it ad BG de&longs;cen&longs;um ponderis D, ut pondus C ad pondus D. E&longs;t autem FG linea æqualis lineæ BH, quia ex æqualibus AB & AF auferuntur æqualia latera AH & AG, cum enim triangula CHA, DGA rectangula &longs;int, & angu­los ad verticem A æquales habeant, & latera AC, AD æqua­lia; etiam per 26. lib.1. latus AH e&longs;t æquale lateri AG. Igitur ut pondus C ad pondus D, ita FG ad GB.

Ducatur ex F ad AD perpendicularis FK: &longs;imiliter triangula AGD, AKF rectangula, & communem angulum in A habentia, cum latere AF æquali lateri AD, per eandem 26.lib.1. habent la­tera AG & AK æqualia: ergo & re&longs;idua FG, DR æqualia &longs;unt. Igitur propter æqualitatem diametrorum FB & DC, erit etiam GB linea æqualis lineæ KC. Quare ut pondus D ad pondus C, ita GB ad GF, hoc e&longs;t ita KC ad KD: ac propterea factâ jugi &longs;u&longs;pen­&longs;ione in K pondera C & D inæqualia &longs;ecundùm Rationem bra­chiorum reciprocè po&longs;ita æquiponderabunt & con&longs;i&longs;tent. Cum igitur in hac eâdem Ratione &longs;it de&longs;cen&longs;us BH & BG, ut e&longs;t pondus C ad pondus D, fiet con&longs;i&longs;tentia in &longs;itu CAD. Ergo per &longs;ub&longs;umptionem patet, &longs;ubdit Keplerus, cujus &longs;uperiorem doctrinam conatus &longs;um paulo clariùs exponere, cur libræ brachia revolvuntur ad æquilibrium; cum enim æque ponderent, æquales etiam in circulo fieri de&longs;cen&longs;us par e&longs;t.

Meam hebetudinem di&longs;&longs;imulare non po&longs;&longs;um, qui huju&longs;ce Keplerianæ argumentationis vim &longs;atis a&longs;&longs;equi non valeo: quid enim, &longs;i fieret æquilibrium horizontale ponderum, facta in K &longs;u&longs;pen&longs;ione? an propterea con&longs;equens e&longs;t fieri æquilibrium etiam in &longs;itu CAD, ni&longs;i aliunde probetur? &longs;ed quod ad rem no&longs;tram attinet, pondera alligata, & adnexa libræ non ita con­&longs;ideranda &longs;unt, ut ambo de&longs;cendant, &longs;i comparatè &longs;umantur, &longs;ed alterius propen&longs;io ad motum deor&longs;um comparanda e&longs;t cum alterius repugnantiâ ad motum &longs;ur&longs;um, & vici&longs;&longs;im hujus pro­pen&longs;io ad de&longs;cendendum cum illius re&longs;i&longs;tentiâ, ne a&longs;cendat. Quapropter &longs;i ex D pondere majore auferatur exce&longs;&longs;us &longs;upra pondus C, & fiant æqualia pondera, non po&longs;&longs;unt ad æquili­brium horizontale redire, ni&longs;i C de&longs;cendat, D verò a&longs;cendat: Cum autem hujus a&longs;cen&longs;us GA &longs;it æqualis de&longs;cen&longs;ui HA, nul­la e&longs;t ratio, cur propen&longs;io ponderis C vincere debeat æqualem ponderis D re&longs;i&longs;tentiam.

Deinde quid intelligendum e&longs;t, cum dicitur ip&longs;ius C de&longs;cen­&longs;us e&longs;&longs;e BH, ip&longs;ius verò D de&longs;cen&longs;us e&longs;&longs;e BG? ex B enim non utrumque de&longs;cendit, &longs;ed alterutrum: & &longs;i pondus D de&longs;cendi&longs;­&longs;et ex B, ex adver&longs;o pondus C a&longs;cendi&longs;&longs;et ex F; cúmque illius de&longs;cen&longs;us e&longs;&longs;et BG, hujus a&longs;cen&longs;us e&longs;&longs;et FH; &longs;unt autem BG & FH æquales. Quòd &longs;i non motus præcedens, &longs;ed &longs;ola pro­pen&longs;io ad de&longs;cendendum & repugnantia ad a&longs;cendendum con­&longs;ideretur pro ratione po&longs;itionis, pondus D habet men&longs;uram propen&longs;ionis ad de&longs;cendendum, non motum (qui forta&longs;&longs;e tran­&longs;iit) ex B in D, &longs;ed quem in eo &longs;itu po&longs;&longs;et perficere ex D in F: atque adeò ip&longs;ius D de&longs;cen&longs;us e&longs;t GF, eju&longs;que re&longs;i&longs;tentia, ne a&longs;cendat u&longs;que ad &longs;ummum e&longs;t GB, & vici&longs;&longs;im ponderis C pro­pen&longs;io ad de&longs;cendendum non e&longs;t ex B in C, &longs;ed ex C in F, &longs;i u&longs;que ad imum de&longs;cendat, habens men&longs;uram HF, ejus verò repugnantiam ad a&longs;cendendum metitur HB. E&longs;t igitur mani­fe&longs;tum uniu&longs;cuju&longs;que ponderis propen&longs;ionem habere oppo&longs;i­tam re&longs;i&longs;tentiam æqualem (e&longs;t enim propen&longs;io GF æqualis re­&longs;i&longs;tentiæ HB, & propen&longs;ioni HF æquali e&longs;t re&longs;i&longs;tentia GB) ac proinde nullum &longs;equi po&longs;&longs;e motum ponderum æqualium à centro A æqualiter di&longs;tantium. At, inquis, quid cau&longs;æ e&longs;t, cur &longs;imilem libram in quácumque po&longs;itione quie&longs;centem non habemus? &longs;ed omnis libra ea e&longs;t, ut vel ad æquilibrium redeat, vel omninò quantum pote&longs;t de&longs;cendat, qua parte habet bra­chium inclinatum Re&longs;pon&longs;io in promptu e&longs;t; quia &longs;cilicet dif­ficillimum e&longs;t duo illa puncta exqui&longs;itè convenire, hoc e&longs;t cen­trum motus & centrum gravitatis, nimirùm punctum illud, quod brachiorum longitudinem di&longs;criminat. Quod &longs;i vel mi­nimum duo illa centra di&longs;crepent, natura omnes &longs;ui juris api­ces exacti&longs;&longs;imè per&longs;equitur, & e&longs;t &longs;partum non in medio, &longs;ed aut in &longs;uperiore, aut in inferiore parte jugi (&longs;i quidem brachia &longs;int æqualia; nam &longs;i ad latus e&longs;&longs;et in eadem recta linea, libra e&longs;­&longs;et inæqualium brachiorum, & tunc non adnexorum ponderum æqualitas e&longs;&longs;et con&longs;ideranda, &longs;ed eorum Ratio, &longs;umpta recipro­cè brachiorum Ratione) ex quo &longs;equitur aut reditus ad æquili­brium, aut ulterior de&longs;cen&longs;us brachij inclinati.

Hinc e&longs;t de illâ duplici tantummodo libræ &longs;pecie locutum fui&longs;&longs;e Ari&longs;totelem in Mechan. que 2. omi&longs;sá priore hac, quæ vi­detur &longs;peculantis intellectûs terminis coërceri, nunquam in praxim ni&longs;i fortuito deducenda. Non enim &longs;atis e&longs;t accurati&longs;­&longs;imè inquirere centrum gravitatis jugi, ut illud &longs;it pariter cen­trum motûs, &longs;ed nece&longs;&longs;e e&longs;t punctum hoc in eádem rectá lineâ e&longs;&longs;e, quæ jungit puncta contactuum jugi & annulorum, ex quibus lances dependent: nam ni&longs;i hoc contingat, centrum il­lud gravitatis a&longs;&longs;umptum non e&longs;t punctum, à quo brachiorum longitudines di&longs;criminantur, ut inferiùs con&longs;tabit dilucidiùs ex iis, quæ de librâ curvâ dicentur.

Quærendum e&longs;t itaque, cur libra aginam habens in &longs;upe­riore loco, &longs;i ab æquilibrio horizontali dimoveatur, ad illud re­deat. Et ne locus æquivocationi pateat, dum ad hoc de­mon&longs;trandum a&longs;&longs;umuntur puncta notabili intervallo inter &longs;e di&longs;tantia (ne videlicet linearum brevitas confu&longs;ionem aut ob­&longs;curitatem pariat) ob&longs;erva lingulæ nomine non eam &longs;olùm par­tem intelligi, quæ &longs;upra libræ jugum intrà an&longs;am excurrens extat; &longs;ed lingulæ, &longs;eu, ut aliis placet, trutinæ pars e&longs;t etiam linea, quæ in ip&longs;a jugi cra&longs;&longs;itie de&longs;cripta intelligitur perpendi­cularis ad lineam longitudinis brachiorum, & tran&longs;iens per centrum motûs. Quare hujus lineæ pars intercepta inter cen­trum motûs, & lineam longitudinis brachiorum, &longs;ivè exigua &longs;it, &longs;ivè valde notabilis (quod quidem ad præ&longs;entem con&longs;ide­rationem attinet) nihil intere&longs;t, nam eadem planè &longs;emper e&longs;t ratio, atque demon&longs;tratio. Sit libra æqualium brachiorum

AB, cujus puncto medio C in­&longs;i&longs;tat perpendicularis CD, & &longs;it in ipsâ jugi cra&longs;&longs;itie centrum mo­tûs punctum D, impo&longs;iti&longs;que æqualibus ponderibus in A & B, maneat in æquilibrio horizonta­li AB. Deprimatur extremitas A, ut veniat in E, reliqua extremitas B a&longs;cendit in F, & C venit in G.

Non pote&longs;t igitur manere libra in po&longs;itione EF &longs;ublato de­primente in E, &longs;ed manentibus æqualibus ponderibus redit ad æquilibrium, séque re&longs;tituit in AB; tùm quia centrum gravi­tatis non e&longs;t in lineâ directionis tran&longs;eunte per D punctum &longs;u&longs;pen&longs;ionis, tùm poti&longs;&longs;imum quia momenta ip&longs;ius F majora &longs;unt momentis ip&longs;ius E ratione po&longs;itionis & propen&longs;ionis ad motum; pote&longs;t enim F de&longs;cendere juxta men&longs;uram FH, dum E a&longs;cendit juxta men&longs;uram EI; e&longs;t autem major Ratio motûs FH ad motum EI, quam &longs;it Ratio ponderum, quæ e&longs;t Ratio æqualitatis, nimirum ut FG ad GE. Nam per 8 lib.5. FO ad GE majorem habet Rationem quàm FG ad GE, & FO ad OE majorem habet Rationem quàm FO ad GE; ergo multo major e&longs;t Ratio FO ad OE, quàm FG ad GE. At &longs;imilia &longs;unt triangula FHO, EIO, quia æquiangula (nam propter paralleli&longs;mum linearum directionis FH & IE, alterni E & F, & alterni I & H, qui etiam recti ponuntur, & qui ad verticem O, æquales &longs;unt) igitur per 4.lib. 6. ut FO ad OE, ita FH ad EI. E&longs;t igitur major Ratio de&longs;censûs FH ad a&longs;cen&longs;um EI, quàm &longs;it Ratio ponderum, quæ e&longs;t ut FG ad GE.

Hinc patet clara &longs;olutio quæ&longs;tionis à Keplero propo&longs;itæ: quia &longs;i pondus E majus &longs;it pondere F, illud non ad imum lo­cum de&longs;cendet, &longs;ed ibi libra obliquè &longs;ub&longs;i&longs;tet, ubi pondera erunt in Ratione reciprocâ motuum; quando &longs;cilicet ratione po&longs;itionis ita propen&longs;io ad de&longs;cendendum ponderis F erit ad re&longs;i&longs;tentiam ponderis E, ne a&longs;cendat, ut e&longs;t vici&longs;&longs;im pondus E ad pondus I: & tunc perpendicularis linea directionis ex D pancto &longs;u&longs;pen&longs;ionis demi&longs;&longs;a cadet in centrum gravitatis compo­&longs;itæ libræ & ponderum. Cujus rei argumentum e&longs;t mani­fe&longs;tum, quod libra quie&longs;cens in po&longs;itione EF &longs;i moveatur ab aliquo deprimente ulteriùs aut elevante, &longs;ibi relicta non minùs redit ad eumdem &longs;itum obliquum, quam redeat ad æquilibrium horizontale, &longs;i pondera &longs;int æqualia. Quæ omnia ex dictis pla­na &longs;unt & aperta; &longs;ed an hoc idem rite probaverit Keplerus, viderint alij.

Eadem philo&longs;ophandi ratio erit in librâ brachiorum inæqua­lium LM, in qua &longs;int pondera L & M (computatis ip&longs;orum brachiorum gravitatibus juxta

momenta, quæ habent in illâ eâ­dem longitudine, ut dictum cap.2. hujus libri) reciprocè in Ratione brachiorum NM & NL. Depri­matur L in P, & elevabitur M in Q, & N in V.

Dico libram &longs;ummoto deprimen­te, ad æquilibrium LM redituram. Ducantur perpendiculares PT & QR, productâ LM horizon­tali, &longs;i opus fuerit. Triangula SQR, SPT &longs;unt &longs;imilia; igitur per 4 lib.6. ut QS ad SP, ita ponderis Q propen&longs;io ad de&longs;cen­dendum QR, ad ponderis P re&longs;i&longs;tentiam, ne a&longs;cendat, PT. E&longs;t autem major Ratio QR ad PT, quàm &longs;it ponderis P ad pondus que igitur pondus Q prævalebit. Majorem autem e&longs;&longs;e Rationem &longs;ic o&longs;tenditur. Pondus P ad pondus Q e&longs;t ut NM ad NL ex hypothe&longs;i, hoc e&longs;t ut QV ad VP: &longs;ed per 8. lib. 5. major e&longs;t Ratio QS ad VP, quàm QV ad VP, & major Ra­tio QS ad SP, quàm QS ad VP: igitur major e&longs;t Ratio QS ad SP, quàm QV ad VP, hoc e&longs;t quàm pondus P ad pon­dus que E&longs;t autem demon&longs;tratum ita e&longs;&longs;e QS ad SP, ut QR ad PT; igitur major e&longs;t Ratio de&longs;censûs QR ad a&longs;cen&longs;um PT, quàm &longs;it Ratio ponderis P ad pondus Q: Ergo vis de&longs;cendendi major e&longs;t; quàm oppo&longs;ita re&longs;i&longs;tentia, ac proptereà re&longs;tituet &longs;e libra in æquilibrio horizontali.

Ex his manife&longs;tum e&longs;t rem contrario modo &longs;e habere, quan­do &longs;partum e&longs;t in cra&longs;&longs;itie jugi ira collocatum, ut &longs;it infra li­neam, quæ con&longs;tituit longitudinem brachiorum; tunc enim al-tero brachiorum inclinato, tantum abe&longs;t, ut libra revertatur ad priorem paralleli&longs;mum cum horizonte, ut potiùs, nullo ulteriùs deprimente, brachium inclinatum de&longs;cendat omninò, donec impediatur ab ansá, in quam incurrit alterum brachium eleva­tum: quod &longs;i &longs;uperiori aut inferiori brachio nullum occurreret impedimentum, ita fieret totius libræ conver&longs;io & revolutio, ut &longs;partum e&longs;&longs;et in loco &longs;uperiore, & tunc demùm in æquili­brio horizontali jugum quie&longs;ceret. Quæ omnia licet per&longs;picua &longs;int, &longs;i &longs;uperiores duæ figuræ invertantur, clarioris tamen ex­

plicationis gratiâ, &longs;it iterum jugum AB æqualiter divi&longs;um in C, & in perpen­diculari CD &longs;it axis, & centrum mo­tûs inferiùs in D: po&longs;itis æqualibus ponderibus A & B &longs;it æquilibrium ho­rizontale: & quoniam æqualia &longs;unt pondera, atque æquales ad motum pro­pen&longs;iones, centrumque gravitatis e&longs;t in eâdem perpendiculari lineâ di­rectionis cum puncto &longs;u&longs;tentationis D, manent in æquilibrio. Deprimatur A in E, elevatur pariter B in F, & C deprimitur in G. Dico libram, &longs;i &longs;ibi ip&longs;a dimittatur, non redituram ad po­&longs;itionem AB &longs;upra punctum D; &longs;ed pondus E ulteriùs de&longs;cen­&longs;urum. Ductis enim perpendicularibus EI & FH, propen&longs;io ponderis F ad motum deor&longs;um, ut &longs;e re&longs;tituat in priore æqui­librio, e&longs;t FH, re&longs;i&longs;tentia ponderis E ad motum &longs;ur&longs;um e&longs;t EI. E&longs;t autem major Ratio re&longs;i&longs;tentiæ EI ad propen&longs;ionem deor&longs;um FH, quàm &longs;it Ratio ponderis F ad pondus E, aut vi­ci&longs;&longs;im; hæc enim æqualia &longs;unt ex hypothe&longs;i, & e&longs;t eorum Ra­tio ut AC ad CB, hoc e&longs;t ut EG ad GF: Non igitur pote&longs;t à pondere F, cujus momenta minora &longs;unt elevari pondus E, cu­jus momenta &longs;unt majora ex di&longs;po&longs;itione ad motum. Con&longs;tat verò major Ratio re&longs;i&longs;tentiæ EI ad propen&longs;ionem FH, quàm ponderis F ad pondus E, quia in triangulis OIE, & OHF &longs;i­milibus eâdem e&longs;t Ratio EI ad FH, quæ e&longs;t EO ad OF; &longs;ed ex 8 lib.5. EO ad OF majorem habet Rationem quam EG ad GF: igitur major e&longs;t Ratio EI ad FH, quam EG ad GF, hoc e&longs;t ponderis ad pondus. De&longs;cendet itaque E, & nullo occur­rente obice ea fiet totius libræ revolutio circà centrum D, ut demum jugum EF &longs;it infrà punctum D, & quod inito fuit punctum &longs;u&longs;tentationis, fiat punctum &longs;u&longs;pen&longs;ionis libræ. Ea­dem dicta intelligantur de librâ brachiorum inæqualium, quæ &longs;upervacaneum e&longs;t iterum inculcare.

Oblata itaque librâ facilè digno&longs;ces, cujus &longs;peciei illa &longs;it, quamvis ob punctorum propinquitatem, &longs;cilicet centri mo­tûs, & puncti brachiorum longitudinem di&longs;criminantis, non valeat oculus dijudicare: impo&longs;itis enim æqualibus ponderi­bus, ut habeat æquilibrium horizontale, aliquantulum depri­me alterutrum brachiorum, & &longs;ublato deprimente, &longs;i quidem man&longs;erit obliqua (id quod rari&longs;&longs;imè continget) pronunciabis centrum motûs convenire cum puncto brachiorum longitudi­nem di&longs;criminante: &longs;in autem ad æquilibrium redierit, cen­trum motûs erit in &longs;uperiore loco; &longs;i ulteriùs de&longs;cenderit, cen­trum motûs erit infra lineam longitudinis brachiorum. Vel etiam facto æquilibrio horizontali, adde pondus alteri lanci; &longs;i de&longs;cendat ita, ut jugum oblique con&longs;i&longs;tat aut magis aut mi­nùs, prout major aut minor factus e&longs;t exce&longs;&longs;us ponderis, pro­nunciabis centrum motûs e&longs;&longs;e in &longs;uperiore loco: at &longs;i factâ ponderum inæqualitate lanx gravior u&longs;que ad imum deprima­tur, quantùm pote&longs;t, indicabit centrum motûs e&longs;&longs;e in inferio­re loco, aut convenire cum puncto brachia di&longs;criminante: &longs;ed hoc ultimum temerè non affirmabis, ni&longs;i re&longs;titutâ ponderum æqualitate, &longs;equatur quies in quacumque po&longs;itione, aut con­versâ deor&longs;um ansâ non contingat obliqua jugi con&longs;i&longs;tentia: &longs;i enim factâ an&longs;æ &longs;u&longs;pen&longs;ione centrum illud fui&longs;&longs;et in inferio­re loco, factâ conver&longs;ione e&longs;&longs;et in &longs;uperiore loco, & continge­ret æquilibrium in po&longs;itione obliquâ.

CAPUT V.

An fieri po&longs;sit libra Curva.

QUamvis ad ponderum examen in&longs;tituendum rarò contin­gere po&longs;&longs;it, ut librâ Curvâ uti cogamur, quia tamen in machinamentis aliquibus ita aut loci angu&longs;tiæ, aut opportuna corporum movendorum di&longs;po&longs;itio, exigunt collocari ponde­ra, ut & libræ Rationes &longs;erventur, & tamen jugi rectitudo nul­la appareat; non erit hî inutile libram curvam examinare, ut, &longs;i quando eâ uti contigerit, innote&longs;cat, quænam &longs;int brachio­rum, & motuum Rationes. Libram autem curvam voco, quæ a communi formâ deflectens latera habet non in directum po&longs;i­ta, &longs;ed in angulum concurrentia, aut in arcum &longs;inuata, quo­rum extremitates &longs;ivè &longs;ur&longs;um, &longs;ivè deor&longs;um re&longs;piciunt: factâ enim &longs;u&longs;pen&longs;ione &longs;ive ubi angulum latera con&longs;tituunt, &longs;ivè in aliquo arcûs puncto, ea fieri pote&longs;t hinc & hinc ponderum ad­ditio, quam horizontale æquilibrium con&longs;equatur. Sed quia imperitis fucum facere po&longs;&longs;et apparens hæc laterum longitudo, caveant, ne ex illis jugum libræ deductum intelligant: contin­gere &longs;cilicet pote&longs;t, ut planè varia &longs;it huju&longs;modi libræ forma, & magnitudo, idem tamen &longs;it &longs;emper libræ jugum, in quo brachia de&longs;umenda &longs;unt.

Sint enim in angulum compacta duo latera recta AB & AC; non e&longs;t tota jugi magnitudo computanda ex horum late­

rum longitudinibus; &longs;ed ex ipsâ extre­mitatum B & C di&longs;tantiâ BC; quæ &longs;em­per eadem e&longs;t, &longs;ivè &longs;it arcus BEFC, &longs;ivè alia &longs;int latera DB & DC, aut GB & GC, atque &longs;u&longs;pen&longs;io fiat &longs;ivè in A, &longs;ivè in D, &longs;ivè in G, &longs;ivè in quo­cumque alio puncto, quod &longs;it intra &longs;pa­tium à lineis AB, AC, BC comprehen&longs;um. E&longs;t igitur idem jugum BC, quia in B & C adnexa intelliguntur pondera, eo­rúmque di&longs;tantia, prout libræ adnectuntur, ca e&longs;t, quæ jugi longitudinem determinat. Verùm an libra æqualium &longs;it po­tiùs, quàm inæqualium brachiorum, definiendum e&longs;t ex puncto &longs;u&longs;pen&longs;ionis, à quo ad extremitates B & C deducen­dæ &longs;unt rectæ lineæ; quæ &longs;i æquales fuerint, libra e&longs;t æqualium brachiorum; &longs;in autem inæquales, inæqualium. Hinc &longs;i late­ra AB & AC jungantur tran&longs;ver&longs;ario HI, in eoque &longs;umatur punctum &longs;u&longs;pen&longs;ionis D, nil refert æqualia-ne, an inæqualia &longs;int latera AB & AC? &longs;ed attendenda e&longs;t æqualitas aut in­æqualitas linearum ex D ductarum ad extremitates B & C.

Neque me arguas, quòd dixerim jugum e&longs;&longs;e BC, & attenden-dam æqualitatem aut inæqualitatem linearum ex puncto &longs;u&longs;pen&longs;io­nis ductarum, puta DB & DC; brachia &longs;iquidem in ip&longs;o jugo con&longs;ideranda &longs;unt; illæ autem lineæ nihil habent cum jugo com­mune præter puncta extrema B & C. Quamvis enim lineæ hu­ju&longs;modi brachia libræ non &longs;int, &longs;i res proprie con&longs;ideretur, in&longs;e­runt tamen æqualitatem aut inæqualitatem brachiorum, qua­tenus ex puncto &longs;u&longs;pen&longs;ionis D ducta intelligitur ad BC jugum perpendicularis DM, quæ jugum dividit in partes BM & CM æquales aut inæquales. Nam quia triangula BMD & CMD &longs;unt rectangula, quadrato BD, ex 47. lib.1. æqualia &longs;unt duo quadrata DM & MB, & quadrato DC æqualia &longs;unt duo qua­drata DM & MC. Si igitur lineæ DB & DC æquales &longs;unt, carum pariter quadrata &longs;unt æqualia; ex quibus dempto com­muni quadrato DM, remanent quadrata BM & CM æqualia, ac proinde lineæ MB & MC æquales. Si verò lineæ BD & CD &longs;unt inæquales, quadrata carum &longs;unt inæqualia; ex qui­bus dempto communi quadrato DM, re&longs;idua &longs;unt quadrata BM & CM inæqualia, eorumque latera (&longs;cilicet lineæ MB & MC) inæqualia erunt pronuncianda.

Brachia itaque hujus libræ curvæ propriè &longs;umpta non illa &longs;unt, quæ apparent, & quia ex illis libræ curvæ moles con&longs;tat, vulgariter hoc vocabulo donantur; &longs;ed &longs;unt &longs;egmenta lineæ jungentis extremitates, quibus pondera adnectuntur; in quæ &longs;egmenta dividitur à perpendiculo, quod ad illam ducitur ex puncto, quod e&longs;t motûs centrum. Cum igitur punctum hoc, quod tanquam centrum legem dat motui, &longs;it extrà lineam ex­tremitates illas jungentem, aut in &longs;uperiore, aut in inferiore loco crit; ac proptereà altera erit ex duabus illis &longs;peciebus li­bræ, de quibus capite &longs;uperiore &longs;ermo fuit, habentibus &longs;par­tum aut &longs;uprà, aut infrà; & huic curvæ ea omnia convenient, quæ ibi dicta &longs;unt, ut fiat æquilibrium horizontale, aut obli­quum. Si enim &longs;it libræ &longs;ca­

pus rectus AB bifariam divi­&longs;us, centrum motûs habens in C & pondera adnexa in D & E æqualia, habet æquilibrium horizontale, ad quod redit, &longs;i ab illo dimoveatur; & &longs;i pondera D & E &longs;int inæqualia, ha­bet æquilibrium obliquum pro Ratione di&longs;criminis ponderum, quia &longs;cilicet centrum motûs C e&longs;t &longs;upra lineam DE jungentem puncta contactuum, quibus pondera adnectuntur. Facta au­tem figuræ conver&longs;ione, ut C &longs;it in inferiore loco, & linea DE in &longs;uperiore, in &longs;olo æquilibrio horizontali manet, à quo &longs;i re­moveatur, ad illud non redit, neque ullum habet æquilibrium in po&longs;itione obliquâ, ut dictum e&longs;t. Jam ex jugo AB omnia &longs;uperflua re&longs;ecentur, & remaneant virgulæ CD & CE con­nexæ in C centro motûs: manife&longs;tum e&longs;t non e&longs;&longs;e immutata ponderum momenta, & eundem e&longs;&longs;e motum libræ curvæ DCE ac rectæ AB; &longs;ivè C intelligatur in parte &longs;uperiori, &longs;ivè in in­feriori. Quare & de hac curvâ, quod ad æquilibrium &longs;pectat, eadem dicenda &longs;unt, quæ de librâ &longs;partum &longs;uperiùs aut inferiùs habente &longs;unt dicta.

Et quidem &longs;i latera illa, quibus libra curva con&longs;tat, &longs;ecun­dùm longitudinem æqualia &longs;int, & paris gravitatis, additis hinc & hinc æqualibus ponderibus fiet æquilibrium horizonta­le; quia vera linea jugi in &longs;egmenta æqualia dividitur, &longs;unt au­tem omnes Rationes Æqualitatis, omninò &longs;imiles. At &longs;i late­ra illa &longs;int inæqualia, non erunt addenda reciprocè pondera (etiam computatâ ip&longs;orum laterum gravitate) in Ratione illa­rum longitudinum; &longs;ed in Ratione &longs;egmentorum jugi, ut fiat æquilibrium: quia ex laterum illorum inæqualitate &longs;tatim qui­dem infertur etiam veram lineam jugi dividi in &longs;egmenta in­æqualia; &longs;ed non illico con&longs;equens e&longs;t &longs;imilem e&longs;&longs;e Rationem Inæqualitatis: Immò &longs;i inæqualia &longs;int illa latera, fieri omnino non pote&longs;t, ut &longs;egmenta, quæ fiunt à perpendiculari cadente in ba&longs;im, videlicet in lineam jugi, &longs;int in eâdem Ratione; alio­quin &longs;i ba&longs;is &longs;egmenta e&longs;&longs;ent in Ratione laterum adjacentium, angulus, ex quo perpendicularis demittitur, e&longs;&longs;et bifariam &longs;ectus, per 3 lib.6. atque adeò duo triangula haberent duos an­gulos duobus angulis æquales, nimirum rectum & acutum, at­que latus haberent commune; ergo per 26.lib.1. & reliqua late­

ra e&longs;&longs;ent æqualia, contra hy­pothe&longs;im. Sit enim libra cur­va laterum inæqualium BAC, linea recta BC e&longs;t vera linea jugi, in quam cadens perpen­diculum AD definit brachio-rum DB & DC longitudinem. Non e&longs;t autem DB ad DC ut BA ad AC, alioquin angulus BAC e&longs;&longs;et bifariam &longs;ectus, & duo triangula DAB, DAC haberent præter rectos ad D, ctiam acutos ad A æquales, atque latus AD commune, ac proinde e&longs;&longs;ent etiam latera BA & AC æqualia contra hypo­the&longs;im.

Sunt igitur anguli ad A inæquales, & minor e&longs;t, qui adja­cet minori lateri AC, quàm qui adjacet majori lateri AB: quia in triangulo BAC major e&longs;t angulus C oppo&longs;itus majori lateri BA, quàm angulus B oppo&longs;itus minori lateri AC, ex 18.lib.1. igitur in triangulis BDA, CDA rectangulis ad D, comple­mentum CAD minus e&longs;t complemento BAD. Qua propter &longs;i angulus BAC &longs;it bifariam dividendus, recta AE auferet ali­quid ex majore angulo BAD, & con&longs;tituens angulum BAE cadet in ba&longs;im inter B & D. E&longs;t itaque, per 3.lib.6. ut BA ad AC, ita BE ad EC: &longs;ed minor e&longs;t Ratio BE ad EC quàm BD ad EC, & multo minor quàm BD ad DC. per 8.lib.5. igitur minor e&longs;t Ratio BA ad AC, quàm &longs;it Ratio brachij BD ad brachium DC. Si igitur pondera in C & B e&longs;&longs;ent reciprocè ut BA ad AC, haberent minorem Rationem, quàm BD ad DC, ac propterea non e&longs;&longs;ent apta ad con&longs;tituendum æquilibrium horizontale. Retento igitur pondere B, augendum e&longs;&longs;et pon­dus C, vel retento pondere C, minuendum e&longs;&longs;et pondus B, ut e&longs;&longs;ent in reciprocâ Ratione brachiorum BD & DC.

Hinc etiam con&longs;tat retentis eodem latere AB eadémque li­neâ horizontali BC cum eodem angulo B, &longs;i velis uti minori pondere, quod cum pondere B faciat æquilibrium, addendum e&longs;&longs;e in A latus majus latere AC, puta latus AF, itaut tota BF &longs;it jugi longitudo, & brachia &longs;int BD & DF. Manife&longs;tum e&longs;t autem ex 8.lib.5. majorem Rationem e&longs;&longs;e eju&longs;dem BD ad DC minorem, quàm ad DF majorem; ad pondera debent e&longs;&longs;e in F & B ut BD ad DF; igitur minus pondus in F æquivalet eidem ponderi B, cui in C æquivalet pondus majus. Porrò nemini dubium e&longs;&longs;e pote&longs;t, an latus AF majus &longs;it latere AC, quippe quod in triangulo CAF opponitur angulo obtu&longs;o ACF, per 19.lib.1.

Sed &longs;i res fuerit in praxim deducenda, indicare oportet, quâ methodo utendum &longs;it, ut quæ&longs;itam ponderum Rationem, hoc e&longs;t ip&longs;a jugi &longs;egmenta inveniamus, quippe quod &longs;olá mente concipitur ad laterum extremitates jungedas deductum. Hæc autem e&longs;&longs;e poterit praxis. Laterum AB & AC longitudine metire, tùm ex B ad C extentum funiculum ad &longs;imilem men­&longs;uram revoca. His paratis certum e&longs;t hanc jugi longitudinem communiter majorem e&longs;&longs;e longitudine &longs;ingulorum laterum, &longs;emper tamen &longs;altem alterius, tanto exce&longs;&longs;u, ut po&longs;&longs;it ab ea au­ferri pars, de quâ mox dicetur; debet &longs;cilicet excedere me­diam proportionalem inter aggregatum laterum, & eorum dif­ferentiam. Cum enim linea jugi à perpendiculo cadente ex angulo verticali dividenda &longs;it, utrumque latus cum jugo facit angulos acutos; alioquin &longs;i alteruter angulorum rectus e&longs;&longs;et, aut linea jugi non e&longs;&longs;et parallela horizonti, aut latus e&longs;&longs;et idem perpendiculum; & &longs;i obtu&longs;us e&longs;&longs;et, perpendiculum caderet ex­tra lineam extremitates jungentem. Debet igitur tanta e&longs;&longs;e jugi longitudo, ut differentia partium, in quas dividitur ad differentiam laterum &longs;it ut &longs;umma laterum ad totum jugum.

Quare fiat ut jugi longitudo funiculo deprehen&longs;a ad laterum &longs;ummam, ita laterum differentia ad partem auferendam ex longitudine jugi; cujus re&longs;iduum bifariam divi&longs;um dabit mi­noris brachij longitudinem. Hujus operationis ratio manife&longs;ta e&longs;t ex corollario primo prop. 36.lib.3, & ex 3. eju&longs;dem lib.3. Sit exempli gratia latus AB partium 20, latus AC partium 9, di&longs;tantia BC partium 23. Fiat ut 23 ad 29 &longs;ummam laterum, ita laterum differentia 11 ad (13 20/23) partem auferendam ex jugi longitudine 23: Re&longs;iduum partium (9 3/23) bifariam dividatur, & ejus &longs;emi&longs;&longs;is (4 13/23) e&longs;t longitudo brachij minoris DC; quod reli­quum e&longs;t jugi partium (18 10/23) dat longitudinem alterius brachij majoris BD. E&longs;t igitur brachiorum (atque adeò etiam ponde­rum reciprocè) Ratio ut 424 ad 105.

Quod &longs;i his cognitis inve&longs;tigare oporteat, quanta &longs;it hujus lineæ horizontalis BC di&longs;tantia à puncto &longs;u&longs;pen&longs;ionis A, ni­mirum quanta &longs;it perpendicularis AD, &longs;tatim ex 47. lib.1. in­note&longs;cet, &longs;i ex quadrato lateris AC 81 auferas brachij DC quadratum (20 445/529); nam re&longs;iduum (60 84/529) e&longs;t quadratum perpen­diculi AD, quod proinde e&longs;t partium (7 17/23) proximè.

At &longs;i pro ratione tui in&longs;tituti nimia &longs;it hujus perpendiculi longitudo, & opportuniùs accidat jugum BC horizontale mi­nus di&longs;tare à puncto &longs;u&longs;pen&longs;ionis A, jam con&longs;tat latera AB & AC explicanda in majorem angulum; quapropter etiam major erit jugi longitudo, ex 24.lib.1. Sit ergo definita per­pendiculi AD altitudo partium 4: hujus quadratum 16 aufer ex 81 quadrato lateris AC, & re&longs;iduum 65 e&longs;t quadratum bra­chij minoris DC, quod idcircò e&longs;t partium (8 1/16) &longs;erè. Simili­ter ip&longs;ius AD quadratum 16 aufer ex 400 quadrato lateris AB, & re&longs;iduum 384 e&longs;t quadratum brachij majoris BD, quod e&longs;t partium (19 23/39) proximè; & totum jugum BC e&longs;t partium (27 25/39). Quare brachi BD ad brachium DC Ratio e&longs;&longs;et ut 764 ad 314, quæ reciprocè e&longs;&longs;et & ponderum.

Ex quibus per&longs;picuum e&longs;t, po&longs;itis ii&longs;dem libræ curvæ late­ribus, di&longs;parem e&longs;&longs;e ponderum Rationem: in priore enim po&longs;i­tione Ratio e&longs;t 424 ad 105, hoc e&longs;t proxime ut 4 ad 1. in po&longs;te­riore po&longs;itione, ubi in majorem angulum latera explicantur, Ratio e&longs;t 764 ad 314, hoc e&longs;t ut 2. 43 ad 1; quæ minor e&longs;t Ratio, quàm prior ut 4 ad 1. Si autem latera eadem e&longs;&longs;ent in directum con&longs;tituta, e&longs;&longs;et ponderum Ratio ut 20 ad 9, hoc e&longs;t ut 2. 22′ ad 1; quæ e&longs;t minima Ratio omnium, quæ intercede­re po&longs;&longs;unt inter pondera æquilibrium horizontale con&longs;tituen­tia ex illorum laterum extremitatibus: quæ extremitates quo­minus di&longs;tabunt, inflexis &longs;ubinde lateribus, eo majus pondus requiretur in extremitate lateris brevioris, ut æquè ponderet cum uno eodemque pondere collocato in extremitate lateris longioris.

Porrò ubi de ponderum Ratione &longs;ermo e&longs;t, cave ne ip&longs;orum laterum inæqualium libræ curvæ gravitatem contemnas; &longs;i enim æqualia illa e&longs;&longs;ent, æqualia quoque e&longs;&longs;ent eorum mo­menta tùm ratione gravitatis, tum ratione po&longs;itionis, nam per­pendiculum caderet in medium jugum, & latera e&longs;&longs;ent &longs;imi­liter inclinata, ac proinde &longs;ola ponderum æqualitas &longs;pectaretur: at laterum huju&longs;modi inæqualium momenta &longs;unt ex utroque capite inæqualia, videlicet & ratione gravitatis in&longs;itæ, quæ ex hypothe&longs;i &longs;ingulis lateribus ine&longs;t pro Ratione molis inæqualis, & ratione po&longs;itionis, quæ valde diver&longs;a e&longs;t, cùm non &longs;int late­ra illa &longs;imili angulo ad perpendiculum inclinata; &longs;ed magis in-clinatur latus longius faciens cum perpendiculo majorem an­gulum: pro variâ autem inclinatione ip&longs;am eju&longs;dem lateris gra­vitatem varia obtinere momenta manife&longs;tum videtur. Pona­

mus laminam metallicam AB clavo infixam in A, circa quem qua&longs;i cen­trum de&longs;cribat &longs;emicirculum BDC. Si obtineat perpendicularem po&longs;itio­nem AB, tota gravitas innititur clavo A &longs;u&longs;tinenti, & nullam vim habet de­&longs;cendendi; &longs;imiliter in perpendiculari po&longs;itione AC tota gravitas retinetur à clavo A, nec pote&longs;t de&longs;cendere. At &longs;i po&longs;itionem habeat AD horizonti pa­rallelam, omnino nec &longs;u&longs;tinetur, nec retinetur à clavo, &longs;ed toto conatu &longs;uas de&longs;cendendi vires exerit. In locis igi­tur intermediis partim &longs;u&longs;tinetur aut retinetur à clavo A, partim conatum deor&longs;um exercet: &longs;ic ex B veniens in E &longs;u&longs;tinetur juxta men­&longs;uram FE, & deor&longs;um tendit juxta men&longs;uram GE; at ex B ve­niens in H &longs;u&longs;tinetur juxta men&longs;uram IH, & deor&longs;um tendit juxta men&longs;uram KH. Simili modo contingit in quadrante in­feriore; nam in po&longs;itione AL retinetur juxta men&longs;uram IL, nec de&longs;cen&longs;um pote&longs;t habere ni&longs;i ut LM; atque in O impedi­mentum à retinente e&longs;t ut FO, conatum deor&longs;um metitur ON. Quia &longs;cilicet &longs;i ab aliquo &longs;u&longs;tineatur in L, perinde &longs;e habet ac &longs;i e&longs;&longs;et in plano habente inclinationis angulum CAL; in quo plano gravitatio e&longs;t ad gravitationem in perpendiculo ut Ra­dius ad &longs;ecantem, &longs;eu ut Sinus Complementi ad Radium, hoc e&longs;t ut IL ad AL: ac propterea vires clavi retinentis in eâ in­clinatione ad vires retinentis in perpendiculo debent e&longs;&longs;e ut IL ad AC, hoc e&longs;t ad AL: At gravitatio, quâ urgetur planum inclinatum, e&longs;t ut PC Sinus Ver&longs;us anguli inclinationis, qui planè æqualis e&longs;t ip&longs;i LM. Cùm autem hîc nullum habeatur &longs;ubjectum planum, quod prematur à gravitante laminâ metal­licâ, exerit hunc conatum deor&longs;um adversùs aliud oppo&longs;itum pondus, quod elevare conatur, vel cui conanti re&longs;i&longs;tit, ne ab eo elevetur. Si igitur in lineá AC perpendiculari lamina AC contra clavum A exercet momenta totius gravitatis deor&longs;um nitentis, & in AL impeditur, ac retinetur &longs;ecundum men&longs;u­ram IL, fiat ut AC ad IL, ita tota gravitas laminæ ad aliud, & prodibit quantitas gravitationis contra retinentem, re&longs;i­duumque LM erit illa gravitatio, quæ con&longs;ideranda e&longs;t in eâ po&longs;itione inclinata AL.

Sed quoniam AL à centro motûs A di&longs;tantiam habet AI, comparanda erit hæc di&longs;tantia cum di&longs;tantia oppo&longs;iti lateris li­bræ, ut habeantur momenta invicem comparata. Ob&longs;ervan­dum tamen e&longs;t non rem perinde &longs;e habere, ac &longs;i tota gravita­tio laminæ inclinatæ AL po&longs;ita e&longs;&longs;et in L, atque adeò in di&longs;tan­tià AI; &longs;ed quia di&longs;tribuitur &longs;ecundùm totam ip&longs;am longitudi­nem AL, & partes remotiores plus habent momenti, quàm propiores centro, juxtà Rationem di&longs;tantiarum, proptereà vel tota gravitas lateris AL, quæ e&longs;t LM, intelligenda e&longs;t in me­dia di&longs;tantiâ inter A & I, vel &longs;emi&longs;&longs;is gravitationis AL, hoc e&longs;t &longs;emi&longs;&longs;is ip&longs;ius LM, intelligendus e&longs;t in I, quemadmodum hu­jus libri 3. cap. 2. dictum e&longs;t totam gravitatem AD intelligen­dam in mediâ di&longs;tantiâ inter A & D, aut ejus &longs;emi&longs;&longs;em in ex­tremitate D. Quamvis autem ex inclinatione CAL oriatur di&longs;tantia AI, hæc tamen venire pariter in computationem debet, quia comparari debent hæc momenta cum momentis di&longs;tantiæ oppo&longs;itæ, quæ momenta orta ex Ratione di&longs;tantiarum eadem &longs;unt, &longs;ive AL &longs;it lamina, &longs;ive trabs; quamquam valde di&longs;pares &longs;int gravitates, quæ a&longs;&longs;umendæ &longs;unt ex eâdem inclina­tione; ac propterea & LM indicans gravitationem comparatè ad totam gravitatem ab&longs;olutam, & AI definiens momentum ex di&longs;tantiâ, con&longs;iderari debent. Hoc pacto habetur totum momentum lateris AL; &longs;imiliterque habebitur momentum la­teris oppo&longs;iti. Ex quo patet laterum inclinatorum in librâ cur­vâ momenta componi & ex Ratione di&longs;tantiarum, & ex Ratio­ne momenti, quod habent &longs;ingula latera ex inclinatione ad perpendiculum.

At &longs;ubdubitas, utrùm i&longs;ta, quæ hîc dicuntur, cum iis aptè cohæreant, quæ lib.1. cap.15. dicta &longs;unt, ubi ponderis in L con&longs;tituti vires ad de&longs;cendendum definiri diximus à Sinu an­guli declinationis à perpendiculo CAL, qui æqualis e&longs;t ip&longs;i AI: hîc verò laminæ AL gravitationem con&longs;tituimus ex Sinu complementi eju&longs;dem anguli CAL, nimirum ex li­neâ IL.

Quapropter ob&longs;erva non eandém e&longs;&longs;e rationem gravitationis lateris AL libræ, atque ponderis adnexi in extremitate L; hu­jus enim momenta perinde computantur, ac &longs;i e&longs;&longs;et in I; quia &longs;cilicet AI æqualis e&longs;t brachio libræ PL, & planum inclina­tum, in quo pondus L con&longs;titutum intelligitur, non e&longs;t AL, &longs;ed Tangens in L ad angulos rectos, ut loco citato explicatum e&longs;t. At libræ latus AL &longs;uam habens gravitatem aliter &longs;e habet: nam quemadmodum &longs;i inniteretur clavo in A, non tamen illi infigeretur, atque ab aliquo &longs;u&longs;tineretur in puncto L, certum e&longs;t planum inclinatum, in quo moveretur, e&longs;&longs;e AL, contra quæ momenta de&longs;cendendi in plano inclinato reluctatur clavus in A po&longs;itus, & retinens; ita &longs;ublato &longs;u&longs;tinente in L, & po&longs;ito contranitente reliquo latere libræ, non tollitur munus clavi A retinentis, &longs;ed &longs;ub&longs;tituitur latus illud oppo&longs;itum loco &longs;u&longs;tinen­tis in L: igitur contra illud latus hoc latus AL exercet eadem momenta gravitationis, quæ exerceret adversùs &longs;u&longs;tinentem in L, hoc e&longs;t in planum inclinatum; quæ momenta ea &longs;unt, quæ remanent demptis IL momentis gravitationis in plano in­clinato, nimirum re&longs;iduum LM. Quia verò qui &longs;u&longs;tineret la­tus AL in L, non e&longs;&longs;et unicum &longs;u&longs;tinens, &longs;ed planum inclina­tum e&longs;t AL, & ita latus retinetur in clavo A, ut etiam ab eo aliquatenus &longs;u&longs;tineatur, atque adeò lamina inclinata &longs;u&longs;tinea­tur à duobus in A & L, retineaturque &longs;olùm ab A; propterea non totum momentum LM, &longs;ed ejus &longs;emi&longs;&longs;em accipiendum diximus, ut habeantur momenta, quibus contranititur oppo­&longs;itum latus, &longs;i addantur momenta, quæ oriuntur ex di&longs;tantiâ à centro motûs, ut dictum e&longs;t.

Hæc autem ut exemplo clariora fiant, &longs;int eadem, quæ priùs in præcedente figurâ po&longs;ita &longs;unt, latera libræ curvæ BAC, lon­gius BA partium 20, brevius CA partium 9, & quidem in eâ po&longs;itione, ut perpendiculum AD cadens in jugum &longs;it partium (7 17/23), & brachium jugi DC adjacens minori lateri &longs;it partium (4 13/23), reliquum verò jugi brachium DB partium (18 10/23). Primùm quære momenta laterum ex eorum inclinatione: Cumque per­pendiculum AD &longs;it æquale Sinui Complementi anguli incli-nationis DAC, po&longs;ito Radio AC, notus e&longs;t Sinus Ver&longs;us eju&longs;­dem anguli inclinationis, &longs;cilicet differentia inter AD & AC, quæ e&longs;t partium (1 6/23): & &longs;imili methodo Sinus Ver&longs;us anguli in­clinationis DAB e&longs;t partium (12 6/23). Ratio igitur gravitationis lateris AB ad gravitationem lateris AC ex inclinatione e&longs;t ut 282 ad 29; Ratio momentorum ex di&longs;tantiâ à centro, ut &longs;upra diximus, e&longs;t ut 424 ad 105. Compo&longs;itis igitur duabus hi&longs;ce Rationibus, e&longs;t totius momenti lateris AB ad totum momen­tum lateris AC Ratio ut 119568 ad 3045, hoc e&longs;t in minimis terminis ut 39. 267″ ad 1. Sit igitur gravitas ab&longs;oluta lateris AB unciarum 20; gravitatio re&longs;pondens &longs;emi&longs;&longs;i Sinus Ver&longs;i an­guli inclinationis e&longs;t unciarum (6 3/23). Item gravitas ab&longs;oluta la­teris AC &longs;it unc. 9: gravitatio re&longs;pondens &longs;emi&longs;&longs;i Sinus Ver&longs;i anguli inclinationis e&longs;t unc. (29/46). Hæc gravitatio (29/46) ducatur in di&longs;tantiam à perpendiculo partium (4 13/23), & e&longs;t momentum 2.878‴. Similiter gravitatio unc. (6 3/23) ducatur in di&longs;tantiam à perpendiculo partium (18 10/23), & e&longs;t momentum 113.013‴. Di­vi&longs;o itaque majore numero 113013 per minorem 2878, in mi­nimis terminis Ratio e&longs;t ut 39.268″ ad 1: quæ minimùm differt à priore illa Ratione propter neglectas fractiunculas in divi­&longs;ionibus.

Nunc inquiramus, quantum ponderis addendum &longs;it lateri minori, ut fiat æquilibrium cum &longs;olâ majoris lateris gravitate. Statuatur pondus addendum Algebricè 1 ℞, cujus di&longs;tantia à perpendiculo cum &longs;it partium (4 13/23), ponderis additi momentum e&longs;t (105/23) ℞ addendum momento lateris minoris invento. Quare 2.878‴ + (105/23) ℞ æquantur momento 113.013‴ lateris majoris: & utrinque demptis 2.878‴, remanet æquatio inter (105/23) ℞ & 110.135‴. Demum in&longs;titutâ divi&longs;ione prodit pretium 1 ℞, hoc e&longs;t ponderis addendi, unciarum 24 1/8. Huic itaque ponderi additâ gravitatione lateris minoris AC unc. (29/46) hoc e&longs;t in mille&longs;imis 630‴, erit in C totum pondus unc. 24.755‴; & in B intelli­gitur gravitas unc. (6 3/23), hoc e&longs;t in mille&longs;imis unc. 6.130‴ ferè. Vides igitur hæc pondera e&longs;&longs;e reciprocè po&longs;ita in Ratione di&longs;tantiarum DB & DC: & quamvis demum in his Ratio­nibus non &longs;ibi exacti&longs;&longs;imè re&longs;pondeant numeri, &longs;atis pa-tet exiguum hoc di&longs;crimen oriri ex neglectis fractiun­culis.

Cæterùm hæc tam minutè per&longs;equi in librâ curvâ, cujus latera non adeò notabili gravitate &longs;unt prædita, labor quidem videtur inutilis: &longs;ed quoniam huju&longs;modi libræ præcipuus u&longs;us e&longs;&longs;e pote&longs;t in machinationibus, ubi latera libræ &longs;unt tigilli cra&longs;­&longs;iores non mediocris gravitatis, operæ pretium fuit indicare, quâ methodo ip&longs;orum laterum gravitates & momenta compu­tari oporteat, ut non ca&longs;u, &longs;ed ex certâ ratione pondera collo­centur, & æquipondia &longs;tatuantur.

CAPUT VI.

Quænam libræ &longs;int omnium exacti&longs;simæ.

IN&longs;trumenti cuju&longs;que bonitas æ&longs;timatur ex fine, ad quem fuit in&longs;titutum, prout ad illum a&longs;&longs;equendum aptum fuerit, aut ineptum, eóque melius cen&longs;etur in&longs;trumentum, quò certiùs per illud propo&longs;itus finis obtinetur; quemadmodum per &longs;ingu­la eunti facilè con&longs;tabit. Ut igitur exacti&longs;&longs;imum libræ genus innote&longs;cat, &longs;atis patet inquirendum e&longs;&longs;e, quænam libra facilli­mè ab æquilibrio recedat; quo rece&longs;&longs;u indicans vel minimam ponderum inæqualitatem, etiam &longs;uo æquilibrio exqui&longs;itam ponderum æqualitatem o&longs;tendit; id quod per libram ve&longs;tiga­mus. Hîc autem de librâ æqualium brachiorum &longs;ermo e&longs;t, quâ communiter uti &longs;olemus: quamquam aliqua etiam ad libram inæqualium brachiorum proportione traduci queant. Ex du­plici capite libram, quà libra e&longs;t, ponderum gravitates præ aliis libris exqui&longs;itè examinare contingit, videlicet aut ex brachio­rum longitudine, aut ex &longs;parti, &longs;eu centri motûs, po&longs;itione; reliqua enim impedimenta, aut adjumenta materiam potiùs &longs;e­quuntur, quàm libræ formam.

Et quidem quod ad brachiorum longitudinem &longs;pectat, adeò certum Ari&longs;toteli videtur majoribus libris, majori &longs;cilicet bra­chiorum longitudine præditis, accuratiùs examinari ponde­rum æqualitatem, ut in Mechanicis quæ&longs;tionibus hoc primum ab eo quæratur, Cur majores libræ exactiores &longs;unt minoribus? Cau­&longs;am autem ex eo de&longs;umendam putat, quòd &longs;partum &longs;it cen­trum, brachia verò qua&longs;i lineæ à centro exeuntes; & quia Ra­dij longiores ab eodem centro cum brevioribus exeuntes &longs;i pa­riter moveantur, majorem arcum de&longs;cribunt, propterea etiam citius moveri nece&longs;&longs;e e&longs;t extremitatem libræ, quò plus à &longs;parto di&longs;ce&longs;&longs;erit. Hinc e&longs;t in minore librâ po&longs;&longs;e aliquando ex tenui inæqualitate ponderum fieri motum non con&longs;picuum, atque adeò illam occultè di&longs;cedere ab æquilibrio; id quod in majore librâ contingere non pote&longs;t, quia longioris brachij extremitas notabili motu inclinatur. Sit enim li­

bra longior AB, cujus &longs;partum &longs;it C; moveatur, & de&longs;cribat arcus BG, & AF, qui &longs;unt multò magis con&longs;picui & majores, quàm qui à librâ minore DE habente idem motûs centrum C, de&longs;cribantur arcus EI & DH. Con­&longs;tat igitur motum puncti E pror&longs;us fugere omnem oculorum aciem, &longs;i motus extremitatis B vix &longs;it con&longs;picuus. Ex quo il­lud etiam con&longs;equens e&longs;t, quod major libra clariùs indicat æquilibrium.

Verùm &longs;i hæc ita accipiantur, prout communi huic inter­pretationi &longs;ube&longs;t Ari&longs;toteles, vix aliquid habent momenti: quis enim pondera vix inæqualia bilance &longs;ubtiliter examinans jugi extremitates re&longs;picit, ut videat, an lineæ horizonti paral­lelæ congruat jugum? & non potiùs lingulam CO con&longs;iderat, an cum ansâ perpendiculari illa conveniat? Quod &longs;i lingula at­tendatur, idem e&longs;t ejus motus &longs;ive longior &longs;it libra AB, &longs;ive brevior DE; factâ enim inclinatione aut majore motu BG, aut minore motu EI, eadem e&longs;t lingulæ po&longs;itio CS. Hoc tantùm habent emolumenti brachia longiora, quod faciliùs dividuntur bifariam æqualiter quàm breviora: & &longs;i minimum aliquod di&longs;­crimen intercedat, hoc minorem habet Rationem ad bra­chium longiùs, quàm ad brevius. Quare aliâ ratione acci­pienda e&longs;t libra: nam &longs;i in uno eodemque puncto C conveniant &longs;partum & jugi divi&longs;io, aut &longs;partum &longs;it inferius, &longs;ive longiora, &longs;ive breviora &longs;int brachia, ponderum inæqualitas illicò inno­te&longs;cit, quia extremitas præponderans, ad imum locum, quan-tum pote&longs;t, de&longs;cendit. Locutus igitur videtur Ari&longs;toteles de librâ &longs;partum habente in &longs;uperiore jugi loco extrà lineam, quæ jugi longitudinem definit.

Sit iterum libra longior AB, & brevior DE, utraque bifa­riam divi&longs;a in C; & &longs;it linea lingulæ perpendicularis CK, in

quâ &longs;umatur &longs;partum, &longs;eu motús centrum O, & re&longs;iduum OK &longs;it lingula, ex cujus declinatione à perpendiculo an&longs;æ, digno&longs;citur &longs;ublatum æquilibrium. Sit pondus A ad pondus B ut 5 ad 3: centrum gravitatis jugi & ponderum commune non pote&longs;t e&longs;&longs;e C, quod brachia CA & CB æqualia con&longs;tituit; &longs;ed erit ut pondus A ad pondus B, ita reciprocè longitudo BG ad longitudinem GA, eritque punctum G centrum gravitatis, nec libra con&longs;i&longs;tet, ni­&longs;i recta GOH fiat perpendicularis horizonti: lingula igitur OK declinabit à perpendiculo an&longs;æ juxta angulum HOK. Eadem pondera transferantur in minorem libram DE; & &longs;i fiat ut pondus D 5 ad pondus E 3, ita EF ad FD, erit F cen­trum gravitatis libræ DE & ponderum: quare libra non con­&longs;i&longs;tet, ni&longs;i recta FOI &longs;it horizonti perpendicularis, & tunc à perpendiculo declinabit lingula OK juxta angulum IOK. Quoniam verò e&longs;t ut 4 ad 1, ita AC ad CG, ita DC ad CF, & AC major e&longs;t quàm DC, erit etiam ex 14 lib.5. GC major quàm FC; igitur angulus COF minor e&longs;t angulo COG, pars minor toto; ac proinde ad verticem angulus KOI minor e&longs;t angulo KOH. Po&longs;itis igitur ponderibus ii&longs;dem in libræ lon­gioris AB extremitatibus, declinabit lingula à perpendiculo, cum eo con&longs;tituens angulum majorem, quàm &longs;it angulus ab eadem lingulâ con&longs;titutus cum perpendiculo, quando ponde­ra illa inæqualia adnectuntur libræ breviori DE. Hinc e&longs;t quòd &longs;i inæqualitas ponderum exigua &longs;it, centrum gravitatis in utrâque librâ non multùm recedat à puncto C, parùm in ma­jore, minimùm in minore, ac proinde lingulæ deflexio forta&longs;&longs;e inob&longs;ervabilis erit in minore librâ, quæ in majore evadet nota­bilis atque con&longs;picua. Hinc etiam patet, cur extremitas A de&longs;cendens magis moveatur, quàm extremitas D minoris li­bræ; quia &longs;cilicet angulus OGA, per 16. lib.1. major e&longs;t quàm angulus OFD, ac propterea ubi OG facta &longs;it perpendicularis, linea AG cum illà faciens obtu&longs;iorem angulum, magis depri­metur infrà lineam AB horizontalem.

Sed jam inquirendum e&longs;t, utrùm expediat centrum motûs magis di&longs;tare à lineâ jugi, an verò illi propiùs admoveri, ut clariùs innote&longs;cat rece&longs;&longs;us jugi ab æquilibrio horizontali: illa quippe &longs;parti po&longs;itio eligenda e&longs;t, quæ etiam minimum mo­tum indicet notabili lingulæ declinatione. Dico itaque &longs;par­tum lineæ jugi proximum utilius e&longs;&longs;e, quàm remotum. Sit enim libra AB bifariam in C di­

vi&longs;a, & ex hoc puncto exeat per­pendicularis CI; in quâ pro cen­tro motûs eligatur punctum S; ponantur verò pondera A & B ita e&longs;&longs;e inæqualia, ut centrum gravi­tatis commune &longs;it D. Igitur DSR e&longs;t linea, quæ facta perpendicularis con&longs;tituit cum lingulâ SI angulum ISR. Deinde reliquis omnibus manentibus, &longs;it cen­trum motûs O remotius à lineâ jugi, & linea DOV facta per­pendicularis declinabit à lingulâ OI juxta angulum IOV, quem con&longs;tat e&longs;&longs;e minorem angulo ISR; nam angulus DSC externus major e&longs;t interno DOS, per 16. lib. 1. e&longs;t autem huic ad verticem IOV, & illi ad verticem ISR; igitur ISR angu­lus e&longs;t major angulo IOV.

Quòd &longs;i centrum motûs adhuc propiùs admoveatur medio jugi puncto C, adhuc majorem angulum con&longs;tituet cum lin­gulâ, ac proptereà adhuc multò notabilior erit deflexio lingu­læ à perpendiculo, etiam &longs;i exiguus &longs;it motus ex eo, quod cen­trum gravitatis D proximè accedat ad punctum C: e&longs;t &longs;iqui­dem extrà controver&longs;iam, quò minor e&longs;t ponderum inæquali­tas, eò etiam minorem e&longs;&longs;e puncti D à puncto C di&longs;tantiam. Ex quo manife&longs;tum evadit exiguam ponderum differentiam non digno&longs;ci, &longs;i &longs;partum notabili intervallo rece&longs;&longs;erit à lineâ ju­gi; hæc enim &longs;parti di&longs;tantia habet rationem Radij, di&longs;tantia centri gravitatis à medio jugi locum obtinet Tangentis; igitur &longs;i fiat major &longs;parti di&longs;tantia, eadem Tangens ad majorem Ra­dium minorem Rationem habebit, atque adeò &longs;ubtendet mul­tò acutiorem angulum, qui proptereà minùs ob&longs;ervari poterit. Quare pro eâdem ponderum inæqualitate digno&longs;cendâ, &longs;i con­currant minima &longs;parti à jugo di&longs;tantia, & ob longitudinem ma­jorem brachiorum libræ major centri gravitatis di&longs;tantia à me­dio jugi puncto, patet multò faciliùs digno&longs;ci inæqualia e&longs;&longs;e pondera, quia majore angulo linea deflectit à perpendiculo; & po&longs;ito minimo Radio Tangens major angulo majori opponitur.

Hæc quidem de libra &longs;partum habente &longs;uprà lineam jugi dicta accommodari po&longs;&longs;unt libræ &longs;partum habenti infrà jugi li­neam, &longs;i eadem &longs;chemata inver&longs;o &longs;itu po&longs;ita intelligantur: quò enim maiore angulo deflectit à perpendiculo linea jungens gra­vitatis centrum, & centrum motus, eò faciliùs brachium, in quo e&longs;t gravitatis centrum, inclinatur. Verùm &longs;i duplex hæc libræ &longs;pecies, quæ &longs;uprà, & quæ infra jugi lineam &longs;partum ha­bet, invicem comparetur, &longs;atis apertum e&longs;t multò faciliùs à po&longs;teriore h`c &longs;pecie indicari ponderum inæqualitatem; quia videlicet &longs;i centrum gravitatis in alterutram partem vel mini­mùm recedat à medio jugi, non ampliùs imminet &longs;parto in eo­dem perpendiculo, neque pote&longs;t &longs;u&longs;tineri, &longs;ed illicò, quantùm pote&longs;t ad imum locum de&longs;cendit. At in priore illa &longs;pecie libræ &longs;partum in &longs;uperiore loco habentis, recedente in alterutram partem centro gravitatis, de&longs;cendit illud quidem; &longs;ed non ni&longs;i pro ratione exce&longs;sûs ponderis; qui de&longs;cen&longs;us inob&longs;ervabilis erit, &longs;i exigua &longs;it ponderum differentia. Hinc non &longs;emel animadver­ti accurati&longs;&longs;imas bilances, quibus aurearum monetarum ponde­ra examinantur, eas e&longs;&longs;e, quæ &longs;partum in inferiore loco habent; lanx enim, quæ pondere prægravatur, ad imum, quantùm po­te&longs;t de&longs;cendit: factâ autem libræ conver&longs;ione ita, ut an&longs;a infe­riùs &longs;u&longs;tentata libram &longs;u&longs;tineat, ii&longs;demque ponderibus impo&longs;i­tis, lanx prægravata non de&longs;cendit ad imum locum; &longs;ed manet libra in obliquâ po&longs;itione, quæ ponderum inæqualitati congruè re&longs;pondet; &, &longs;i ea &longs;it ponderum inæqualitas, quæ omnem ob­&longs;ervantis &longs;ubtilitatem effugiat, videtur libra in æquilibrio hori­zontali po&longs;ita, cum tamen in priore &longs;itu, antequam libra inver­teretur, non po&longs;&longs;et in ullo æquilibrio con&longs;i&longs;tere.

Non ita tamen hæc dicta intelligi velim, ut nulla &longs;it habenda ratio materiæ, ex qua libra con&longs;tat; hæc &longs;iquidem tantæ gravi­tatis e&longs;&longs;e pote&longs;t, ut axem vehementiùs premens motum aliqua­tenus impediat, ac propterea levis illa virtus effectiva motus, qui ponderum adnexorum inæqualitatem cæteroqui con&longs;eque­retur, ex hâc pre&longs;&longs;ione, & prominularum particularum &longs;e vi­ci&longs;&longs;im contingentium conflictu elidatur, atque jugi æquili­brium horizontale permaneat. Gravitatem autem motui im­pedimento e&longs;&longs;e ex eo con&longs;tat, quòd faciliùs quando &longs;ine pondere e&longs;t, movetur libra, quàm cum pondus habet, ut ob&longs;ervavit Ari&longs;toteles 9. 10. Mechan. Cui tamen in a&longs;&longs;ignandâ hujus difficultatis causa non aquie&longs;co, licet ultrò concedam in con­trarium ei, ad quod vergit onus, movere difficile e&longs;&longs;e; &longs;i enim libræ vacuæ lances minùs graves &longs;unt, impo&longs;ito autem pondere fiunt graviores, & proptereà lanx elevanda facta gravior difficiliùs movetur contra in&longs;itam gravitati propen&longs;ionem, etiam vici&longs;&longs;im lanx deprimenda facta gravior ex adnexo pondere faciliùs ob­&longs;ecundat naturali gravium propen&longs;ioni, atque adeò augere de­beret movendi facilitatem, vel &longs;altem hanc imminui non per­mitteret. Non aliunde igitur ortum ducere videtur huju&longs;mo­di difficultas movendi libram onu&longs;tam, quàm ex majore pre­mentis gravitatis conatu: pre&longs;&longs;ione autem motum impediri quis neget, &longs;i &longs;uper planam &longs;uperficiem continuo lævore lubricam ducat regulam metallicam exqui&longs;ite politam, quam nunc te­nui, nunc validiori conatu premat? utique percipiet pro vario prementis conatu aliam atque aliam e&longs;&longs;e trahendæ regulæ me­tallicæ difficultatem.

Adde graviori libræ cra&longs;&longs;iorem axem, ut ei proportione re&longs;pondeat, nece&longs;&longs;ariò adjungi; hic autem &longs;i non &longs;it exqui&longs;itè cylindricus, quâ parte fit contactus, &longs;ed aliquatenùs angulatus duobus in locis contingat, &longs;atis manife&longs;tè apparet magis impe­diri motum libræ, quàm &longs;i axis tenuior e&longs;&longs;et, atque &longs;ubtilior; licet enim hic pariter &longs;imilique ratione angulatus e&longs;&longs;et, quia tamen anguli minùs di&longs;tarent invicem, quàm in axe cra&longs;&longs;iore, minùs etiam libræ conver&longs;ionem impedirent. Idem accidit, &longs;i axis quidem cylindricus, foramen autem, cui axis in&longs;eritur, non exqui&longs;itè rotundum &longs;ed angulatum fuerit. Cur autem libræ conver&longs;io impediatur, &longs;i fiat contactus in duobus punctis, pa­làm e&longs;t; quia nimirum quamdiu centrum gravitatis compo&longs;itæ interjicitur inter duos illos contactus (vel &longs;altem linea directio­nis per illud centrum ducta tran&longs;it per intervallum illud duo­rum contactuum) non pote&longs;t fieri libræ in alterutram partem conver&longs;io; quæ proinde ut convertatur, tantum ponderis alte­ri lanci addi nece&longs;&longs;e e&longs;t, ut centrum gravitatis omninò cadat extrà illud &longs;patium, quod à contactibus comprehenditur.

Hinc patet, cur libræ cra&longs;&longs;iores, & majores ingentibus &longs;ar­cinis onu&longs;tæ inertes fiant ad motum, etiam &longs;i adnexis ponderi­bus in&longs;it aliquot unciarum, aliquando forta&longs;&longs;e etiam librarum, di&longs;paritas. Contrà verò aurificibus, & gemmariis, quibus mi­nutias contemnere damno e&longs;&longs;et, valdè exiguæ libræ in u&longs;u &longs;unt; quippè quæ &longs;ubtili&longs;&longs;imo axe contentæ &longs;unt, & levi jugo con&longs;tant, cujus gravitati æqualis e&longs;t &longs;ingularum lancium gra­vitas: quare cum nec vehemens pre&longs;&longs;io contingat, nec axis adeò tenuis facilè angulos admittat, exilioribus huju&longs;modi li­bris etiam minima ponderum inæqualitas exploratur, &longs;i cæte­róqui fuerint ritè con&longs;tructæ.

At quærat hîc qui&longs;piam. Proponitur libra, quæ vacua æqui­librium o&longs;tendit, nec ita gravis e&longs;t, ut de validiore axis pre&longs;­&longs;ione dubitetur: ut inquiratur, quàm facilè mobilis illa &longs;it, alte­ri lanci &longs;ingula &longs;ubinde grana delicatè imponuntur, quot &longs;atis &longs;int ad primò tollendum æquilibrium, tùm aliâ librâ tenuiori examinatum granorum omnium pondus (rejecto ultimo grano, cujus additione primò facta e&longs;t libræ inclinatio) deprehendi­tur unciæ unius, exempli gratiâ. Quæritur, an, &longs;i eidem lanci imponantur merces, & oppo&longs;itæ lanci legitima pondera, &longs;it &longs;emper numeranda uncia una amplius, ut verum mercis pon­dus habeatur; quandoquidem deprehen&longs;um e&longs;t non mutari æquilibrium, ni&longs;i uncia addatur.

Ut quæ&longs;tioni &longs;atisfaciam, tanquam certum &longs;tatuamus hanc libræ inertiam non oriri ex multâ jugi & lancium gravitate axem premente; &longs;i enim ex huju&longs;modi pre&longs;&longs;ione oriretur, ad­ditis hinc & hinc ponderibus multò major fieret pre&longs;&longs;io, ex quâ movendi difficultas major crearetur; & &longs;i minorem pre&longs;&longs;io­nem vix unius unciæ exce&longs;&longs;us vincit, utique majorem pre&longs;&longs;io­nem non ni&longs;i plurium unciarum exce&longs;&longs;us vincere poterit. De­finire autem huju&longs;modi pre&longs;&longs;ionum vires motum libræ retar­dantes, meæ tenuitatis non e&longs;t; quippè qui nec divinare au­deo, nec certam rationem pre&longs;&longs;iones illas dimetiendi invenio. Illud igitur reliquum e&longs;t, &longs;eclusâ pre&longs;&longs;ione, quòd axis con­tactus non omninò in unico puncto, &longs;ed in pluribus fiat, ac propterea alterutri vacuæ libræ lanci imponendam unciam, ut primò di&longs;po&longs;ita &longs;it libra ad recedendum ab æquilibrio. Hoc au­tem indicat, libræ pror&longs;us vacuæ centrum gravitatis e&longs;&longs;e inter extrema puncta contactûs axis; &longs;ed additâ unciâ compo&longs;itæ gra­vitatis centrum convenire cum extremo puncto contactûs axis.

Quærendum e&longs;t igitur, quo intervallo extremum hoc punctum, quod etiam e&longs;t gravitatis centrum, di&longs;tet à medio jugi puncto. Id quod ut innote&longs;cat, ob&longs;ervetur jugi & lan­cium gravitas; tùm in extremitatibus jugi intelligatur &longs;emi&longs;&longs;is &longs;ingulorum brachiorum, & addatur &longs;ingularum lancium gra­vitas: &longs;int autem hinc & hinc ex. gr. unciæ duodecim tota gra­vitas: alteri addatur uncia, & erunt hinc quidem unciæ 12; hinc verò unciæ 13. Quare jugum reciprocè di&longs;tinguatur in duas partes, quarum altera &longs;it 13, altera 12: igitur punctum hoc divi&longs;ionis jugi di&longs;tat à medio jugi puncto parte unâ quin­quage&longs;imá totius longitudinis eju&longs;dem jugi: hæc &longs;iquidem lon­gitudo di&longs;tincta intelligitur in partes 25 æquales; punctum medium ab extremitate di&longs;tat partibus 12 1/2, centrum gravita­tis compo&longs;itæ di&longs;tat partibus 12; igitur punctorum i&longs;torum in­tervallum e&longs;t (1/50).

Jam imponatur alteri lanci merx, quæ cum pondere le­gitimo lib. 2. faciat æquilibrium: aio non po&longs;&longs;e pronuncia­ri mercem e&longs;&longs;e unc. 25: nam &longs;i ponatur merx unc. 25: ad­ditâ gravitate lancis & brachij unc. 12 ex hypothe&longs;i, hinc quidem e&longs;&longs;ent unciæ 37, hinc verò unciæ 36; igitur divi­&longs;o jugo in partes 73, centrum gravitatis di&longs;taret à medio jugi puncto parte (1/146). At punctum extremum contactûs axis & jugi di&longs;tat parte (1/50), igitur multo majus pondus &longs;upra unciam adden­dum e&longs;t merci, ut æquilibrium exqui&longs;itè faciat cum pondere legitimo lib. 2. Nimirum in&longs;tituenda e&longs;t analogia ut 12 ad 13, ita unciæ 36 ad uncias 39; dempto igitur pondere lancis & bra­chij libræ, quantitas mercis e&longs;t unc. 27. Ex quo liquet, quò majora pondera lancibus imponuntur, eò majorem e&longs;&longs;e diffe­rentiam à pondere legitimo. Hinc ulteriùs patet huju&longs;modi librâ &longs;atius e&longs;&longs;e multam mercem &longs;imul ponderare, quàm per partes: pone enim e&longs;&longs;e uncias 12 legitimi ponderis, cum quo æquilibrium con&longs;tituitur, merx erit unicarum 14, quia ut 12 ad 13, ita unc. 24 ad 26, & demptis unciis 12 ad brachium & lancem &longs;pectantibus, remanent mercis unciæ 14: quare bis facta ponderatione erit differentia unc. 4; unica autem ponde­ratio dabat tantum uncias 3: quia videlicet &longs;ingulis vicibus ad­ditui id, quod re&longs;pondet gravitati lancis oppo&longs;itæ; atque adeò differentia &longs;æpiùs repetita major e&longs;t, quàm &longs;implex: &longs;ic qua­tuor libris ponderis legitimi re&longs;ponderent in altera lance mer­cis lib.4.unc. 5; quòd &longs;i quatuor vicibus operando &longs;ingulas libras expendi&longs;&longs;es, differentia demùm e&longs;&longs;et unciarum 8.

Unum ad huc &longs;upere&longs;&longs;e videtur hîc ob&longs;ervandum, quoniam longioribus brachiis exqui&longs;itiùs indicari æquilibrium diximus: cavendum &longs;cilicet, ne in aliud incommodum incidamus, quo illud idem pereat, quod per&longs;equimur. Si enim longiora fiant brachia, additur gravitas, quæ magis axem premens motui ali­quam difficultatem creat: quod &longs;i retentâ eâdem brachiorum gravitate illorum cra&longs;&longs;ities extenuetur, & in longitudinem ex­tendantur, vide ne nimis exilia evadant ita, ut flexioni obnoxia &longs;int, vel &longs;uâ ip&longs;orum, vel expendendorum ponderum gravita­te. Præterquam quod longiora brachia plus habere videntur momenti ad premendum axem, etiam &longs;i par &longs;it longiorum at­que breviorum libræ brachiorum gravitas ab&longs;oluta; cujus &longs;e­mi&longs;&longs;is in extremitate brachij longioris plùs habet momenti ad de&longs;cendendum, quàm in extremitate brevioris. Et &longs;i longior ha&longs;ta ex medio &longs;u&longs;pen&longs;a faciliùs &longs;ponte &longs;uâ flectitur circa me­dium (id quod breviori non accidit) indicio e&longs;t obicem reti­nentem magis premi; idem igitur & axi libræ contingere po­te&longs;t, cujus pre&longs;&longs;io major e&longs;&longs;e videtur ex longioribus brachiis, etiam&longs;i in cæteris nullum intercedat di&longs;crimen. Sic Ari&longs;tote­les quærit quæ&longs;t. 27. Mechan. Cur &longs;i valde procerum fuerit idem pondus, difficiliùs &longs;uper humeros ge&longs;&longs;atur, etiam &longs;i medium qui&longs;piam illud ferat, quam &longs;i brevius &longs;it? cujus difficultatis cau&longs;am ille tri­buit validiori vibrationi extremitatum magis di&longs;tantium ab hu­mero &longs;u&longs;tinente: &longs;ed hoc non ni&longs;i in motu contingit, & cùm flexile e&longs;t pondus, cuju&longs;modi e&longs;&longs;et longior ha&longs;ta aut bractea ferrea mediocris cra&longs;&longs;itiei. Certè longiori columnæ marmoreæ jacenti, cujus medio recens fulcrum &longs;ubjectum fuit, jam putre&longs;centibus extremis fulcris, &longs;ua longitudo obfuit, ut frange-retur: id quod æqualis ponderis columnæ breviori ex graviore &longs;ecundum &longs;peciem marmore non ita facilè accidi&longs;&longs;et: non ni&longs;i quia gravitas magis à fulcro di&longs;tans plùs habet momenti, etiam­&longs;i non contingat vibratio corporis, quemadmodum in motu.

Illud po&longs;tremò non omittendum, quod ad lingulam perti­net, hanc enim longiu&longs;culam e&longs;&longs;e præ&longs;tat, quàm brevem, ut vel levi inclinatione libræ, apex lingulæ magis con&longs;picuo mo­tu extra an&longs;am ad latus &longs;ecedat, & &longs;ublatum æquilibrium indi­cet. Dum tamen lingulæ longitudinem affectas, cavendum, ne illa momentum addat &longs;uâ gravitate brachio, quod inclina­tur; quamvis enim hoc nihil referat, ubi &longs;ublatum horizontale æquilibrium indicatur; in librâ tamen, quæ in æquilibrio obli­quo pote&longs;t con&longs;i&longs;tere, videretur indicare majorem ponderum inæqualitatem, quàm revera &longs;it. Cæterùm communiter libræ hoc periculo vacant; &longs;ola enim ponderum æqualitas horizonta­li æquilibrio inquiritur, non ponderum Ratio obliquo æquili­brio inve&longs;tiganda proponitur: quare communiter nil de lingu­læ gravitate timendum e&longs;t, quod nos &longs;olicitos habeat.

Quare præter exqui&longs;itam brachiorum æqualitatem, & accu­ratam lingulæ cum ip&longs;o jugo po&longs;itionem ad angulos rectos, ad libram exacti&longs;&longs;imam con&longs;tituendam concurrunt brachiorum & lingulæ longitudo, jugi & lancium modica gravitas, axis &longs;ub­tilitas, &longs;parti & jugi quàm maxima propinquitas, & ip&longs;ius &longs;parti infrà jugi lineam po&longs;itio. Quæ tamen omnia cum rectâ ratione &longs;unt admini&longs;tranda, ut ponderibus examinandis pro­portione re&longs;pondeant libræ partes; majoribus enim &longs;arcinis va­lidior axis, & cra&longs;&longs;iora libræ brachia conveniunt; & &longs;ic de reliquis.

CAPUT VII.

Libræ dolo&longs;æ vitia reteguntur.

LIbram dolo&longs;am voco, quæ &longs;olitariè accepta &longs;inè ponderi­bus ju&longs;ta apparet, & æquilibrium o&longs;tentat, re tamen verâ inju&longs;ta e&longs;t, quia adnexis ponderibus &longs;uo æquilibrio non tribuit æqualitatem, vel quia ponderum æqualitatem non indicat ve­to æquilibrio. Quare nullus mihi &longs;ermo de iniquorum vendi­torum &longs;ycophantiis, quibus, ju&longs;tam licèt libram adhibentes, rudem ac &longs;implicem emptorem circumveniunt, aut imprimen­do impetum &longs;ur&longs;um brachio, cui legitimum pondus adnectitur, ut merx præponderare videatur, aut ponderibus iniquis & ju&longs;to minoribus utendo, aut &longs;ubjectam men&longs;am, cui lanx mercis in­cumbit, materiâ aliquatenus tenaci illinendo, ut &longs;ublatâ in aërem librâ priùs attollatur lanx ponderis quàm mercis, quæ omninò præponderans apparet, &longs;i libra &longs;partum habeat infra jugum, aut &longs;imiles impo&longs;turas excogitando: &longs;ed de illis tantum deceptionibus agendum, quæ ex ip&longs;ius libræ con&longs;tructione, aut po&longs;itione ortum habere po&longs;&longs;unt.

Et primò quidem &longs;e offert dolus, cujus meminit Ari&longs;toteles quæ&longs;t.1.Mechan. familiaris eo tempore vendentibus purpuram, & ea, quorum modica quantitas pretium exigebat non contem­nendum: hi enim librâ utebantur, quæ brachiis non omninò paribus con&longs;tabat, ita tamen, ut hæc inæqualitas non &longs;e oculis &longs;tatim proderet. Ut autem lateret dolus, &longs;capum &longs;eu jugum libræ ex ligno con&longs;truebant, cujus partes omnes non eandem &longs;pecificam gravitatem obtinerent, quamvis nulla &longs;ecundùm molem diver&longs;itas intuenti occurreret: quia enim nodi, & partes radici propiores, ut potè magis den&longs;æ, graviores &longs;unt, quàm reliquæ partes à radice remotiores & nodis carentes, partem il­lam graviorem breviori brachio tribuebant, vel &longs;i materia pla­nè uniu&longs;modi e&longs;&longs;et, & æquabili gravitate prædita, breviori brachio aliquid plumbi infundebant, ut materiæ gravitate mo­mentum, quod ratione po&longs;itionis deerat, &longs;upplente, appareret æquilibrium lancium in vacuâ librâ. Sed ubi demum merx lanci longioris brachij imponebatur, hæc erat ju&longs;to minor, quamvis cum oppo&longs;ito pondere e&longs;&longs;et æquilibris; non enim erat illi æqualis, &longs;ed in Ratione reciprocâ longitudinis brachij mi­noris ad longitudinem majoris. Hûc &longs;pectat inæqualitas bra­chiorum orta ex eo, quòd jugi ferrei pars altera ex validiore, & diuturniore percu&longs;&longs;ione mallei facta den&longs;ior, etiam gravior e&longs;t; nam puncto longitudinem jugi bifariam dividenti non re&longs;pon­det centrum gravitatis; &longs;ed recedit à medio versùs extremita­tem den&longs;iorem, atque graviorem; ac proptereà, ut æquili-brium appareat, centrum motûs inæqualiter dividit longitudi­nem jugi. Similiter &longs;i jugi quidem materia æquabiliter &longs;it gra­vis, &longs;ed brachiorum inæqualitatem &longs;uppleat lancium gravitas reciprocè inæqualis; æquilibris erit libra vacua; &longs;ed damno emptoris merx longiori brachij adnectitur. Quare ut pateat dolus, facto æquilibrio inter mercem ac pondus, &longs;tatim com­muta lances, & pondus majus ex longiore brachio multò plus habebit momenti, quàm merx ex brachio breviore: idcircò, &longs;i ex pondere dematur, quantùm &longs;atis &longs;it ad æquilibrium cum merce iterum &longs;tatuendum, plus mercis habebit emptor, quàm pro oppo&longs;iti ponderis men&longs;urâ.

Secundò &longs;it jugi materia planè æquabilis, & ab axe jugum dividatur omnino bifariam: &longs;ed puncta contactuum annulo­rum, ex quibus pendent lances, non æqualiter di&longs;tent à me­dio: etiam&longs;i lancis propioris gravitas &longs;uppleat momentum, quod dee&longs;t ratione &longs;itûs, & æquilibris appareat libra vacua, non ta­men æqualia pondera lancibus impo&longs;ita con&longs;tituent æquili­brium, &longs;ed illud gravius apparebit, quod ex di&longs;tantia majore appendetur: & &longs;i pondera æquilibrium faciant, inæqualia erunt reciprocè juxtà Rationem inæqualitatis di&longs;tantiarum à medio. Similiter igitur facto ponderum æquilibrio, lances commuta, & quidem &longs;i po&longs;t commutationem iterum æquili­brium fiat, ju&longs;ta e&longs;t libra, &longs;ecùs verò &longs;i alterum gravius appa­reat, quod priùs æquale videbatur.

At quæris, quá methodo po&longs;&longs;is deprehendere, quanta &longs;it bra­chiorum inæqualitas, quando quidem non habetur æquili­brium po&longs;t factam lancium commutationem, & planè ignora­tur, quanta &longs;it mercis gravitas. Ut quæ&longs;tioni &longs;atisfaciam, acci­pio legitima pondera, & primùm facto æquilibrio ob&longs;ervo legi­timi ponderis quantitatem: Commuto deinde lances, & cum non fiat æquilibrium cum eâdem merce, tantum accipio legi­timi ponderis, quantum requiritur ad æquilibrium. Demum inter hæc duo pondera legitima invenio terminum medio loco proportionalem, & hoc e&longs;t mercis pondus, quod collatum cum alterutro ex legitimis ponderibus dat reciprocè longitudinis brachiorum Rationem. Hanc methodum e&longs;&longs;e certam patet, quia cum bis fiat æquilibrium, bis inter pondera e&longs;t eadem Ra­tio reciproca brachiorum. Sint brachia, quæ brevitatis gratia vocemus R & S; igitur ut R ad S ita primum pondus legiti­mum in S ad mercem in R: & factâ commutatione ponitur merx in S, & iterum fit ut R ad S, ita reciprocè merx eadem in S ad &longs;ecundum pondus legitimum in R: igitur, per 11.lib.5. ut primum pondus ad mercem, ita merx ad &longs;ecundum pondus: &longs;unt autem nota duo pondera legitima; igitur & innote&longs;cit mer­cis gravitas: quæ &longs;i comparetur ut con&longs;equens terminus cum primo pondere, aut ut Antecedens cum &longs;ecundo pondere, ha­bebitur Ratio R ad S. Sit itaque ex. gr. in primo æquilibrio primum pondus legitimum unc. 72, in &longs;ecundo æquilibrio &longs;e­cundum pondus legitimum &longs;it unc. (69 18/100). E&longs;t ergo merx me­dio loco proportionalis unc. (70 576/1000); ac propterea R ad S e&longs;t ut 72 ad (70 1576/1000), aut ut (70 576/1000) ad (69 18/100), hoc e&longs;t ut 4500 ad 4411. Sit demum totius jugi longitudo di&longs;tincta in partes 200: addantur termini Rationis inventæ, & fiat ut 8911 ad 4411 ita 200 ad 99, & hæc e&longs;t longitudo brachij brevioris, erit au­tem longioris brachij longitudo partium 101: di&longs;tat ergo &longs;par­tum à puncto medio per unam ducente&longs;imam partem totius ju­gi. Quòd &longs;i res &longs;ubtili&longs;&longs;imè ad calculos revocanda e&longs;&longs;et, hujus ducente&longs;imæ partis gravitas, quæ e&longs;t &longs;emi&longs;&longs;is gravitatis diffe­rentiæ brachiorum e&longs;&longs;et computanda, atque &longs;ubducenda, vel addenda, ut mercis pondus exqui&longs;itè innote&longs;cat.

Tertiò. Accidere pote&longs;t lingulam ex medio libræ &longs;capo a&longs;­&longs;urgere ad angulos rectos, lineamque lingulæ tran&longs;euntem per centrum motûs ita occurrere lineæ jungenti puncta, ex quibus lances pendent, ut eam bifariam æqualiter dividat, in eam ta­men ad angulos inæquales cadat. Aio nec brachia e&longs;&longs;e verè æqualia, nec lingulam, quamvis an&longs;æ congruens videatur, in­dicare æquilibrium horizontale, e&longs;&longs;e veram lingulam, etiam&longs;i pondera in eo æquilibrio con&longs;i&longs;tentia &longs;int æqualia, & non in Ratione brachiorum.

Sit &longs;capus libræ AB, ex quo perpendicularis a&longs;&longs;urgat lingula

CD, & ex D per O centrum mo­tûs ducta recta linea occurrat li­neæ SV tangenti extrema puncta, ex quibus lances pendent, eam­que bifariam dividat in I: &longs;ed quo­niam punctum S e&longs;t paulò altiùs quàm punctum V, fiat angulus SIO minor, & VIO major. Dico lineam SV e&longs;&longs;e quidem jugum, &longs;ed brachia non e&longs;&longs;e æqua­lia, non enim &longs;unt IS & IV: quandoquidem ductis rectis OS & OV, e&longs;t libra curva SOV latera habens inæqualia, SO minus, & VO majus. Nam in triangulis SIO, VIO latus IS ex hypothe&longs;i e&longs;t æquale lateri IV, latus IO commune e&longs;t, angulus SIO e&longs;t ex hypothe&longs;i minor, quàm angulus VIO; ergo per 24.lib.1. ba&longs;is SO minor e&longs;t ba&longs;i VO. Igitur ex O perpendicularis linea cadens in jugum SV dividit illud in bra­chia inæqualia, & perpendiculum ex O cadit inter S & I, pu­ta in H, quia ex hypothe&longs;i angulus SIO e&longs;t acutus. Vera igitur lingula non e&longs;t ID, &longs;ed linea, quæ ad angulos rectos in&longs;i&longs;tens jugo SV ex H per O ducitur. Quare &longs;i CD con­gruit an&longs;æ perpendicularis horizonti, jugum SV non e&longs;t ho­rizonti parallelum, non e&longs;t igitur æquilibrium horizontale, &longs;ed obliquum: quia tamen e&longs;t I centrum commune gravitatis pon­derum æqualium in S & V, ac per illud tran&longs;it perpendicu­lum ex O cadens in horizontem, proptereà po&longs;&longs;unt e&longs;&longs;e ponde­ra æqualia, & æquilibrium o&longs;tendere, quod modicá obliquita­te inclinatum mentiatur æquilibrium horizontale. At &longs;i alia fieret hypothe&longs;is, &longs;cilicet lineam jugi SV non dividi æqualiter, pondera non e&longs;&longs;ent æqualia, &longs;ed e&longs;&longs;ent reciprocè in Ratione motuum, quos perficere po&longs;&longs;ent extremitates S & V, juxta &longs;u­periùs dicta cap. 4. hujus lib. 3.

Vitium igitur hujus libræ non in eo con&longs;i&longs;tit, quòd ponde­ra non &longs;int æqualia, &longs;ed quòd indicet æquilibrium horizontale, cum &longs;it obliquum, & pondera æqualia nunquam po&longs;&longs;int ad æquilibrium horizontale devenire; ut enim hoc fieret, ponde­ra e&longs;&longs;e oporteret inæqualia reciprocè in Ratione brachiorum SH & HV. Quòd &longs;i contingat punctum O centrum motûs, e&longs;&longs;e idem cum puncto I, pondera æqualia verè habebunt æqui­librium horizontale; &longs;ed lingula CD declinabit ab ansâ, qua&longs;i æquilibrium non e&longs;&longs;et. Libræ huju&longs;modi vitium deprehendi non pote&longs;t ponderum commutatione in lancibus; quia cùm æqualia ex hypothe&longs;i &longs;int pondera, eadem utrobique habent momenta, &longs;ervant quippè eamdem di&longs;tantiam, & æqualiter &longs;unt ad motum di&longs;po&longs;ita. Rarò tamen continget jugum SV planè æqualiter dividi à lineâ lingulæ ad angulos obliquos in-cidente, quæ tamen ad &longs;capum perpendicularis appareat: proptereà facta ponderum in lancibus commutatione prodet &longs;e momentorum inæqualitas.

Quartò. Libra, quam diuti&longs;&longs;imè ju&longs;tam expertus es, pote&longs;t momento à &longs;ua ju&longs;titiâ deficere, &longs;i vel modicum inflectatur al­terutrum brachiorum, vel &longs;i utrumque non æqualiter flectatur; hinc enim oritur brachiorum inæqualitas; quam deprehendes commutatis ponderibus in utrâque lance; quæ &longs;cilicet æquili­brium con&longs;tituebant propter reciprocam Rationem brachio­rum, quibus adnectebantur, non ampliùs eandem &longs;ervant in aliâ po&longs;itione Rationem.

Quintò. Axis, qui duobus in punctis contingat (&longs;cio con­tactum fieri in linea; &longs;ed puncta a&longs;&longs;umo in ip&longs;is lineis, per quæ tran&longs;it planum perpendiculare ad horizontem, in quo e&longs;t linea jugi) vel quia ip&longs;e e&longs;t angulatus, vel quia foramen, cui in&longs;eri­tur, non exqui&longs;itè rotundum, quâ &longs;altem parte fit contactus, libram con&longs;tituit dolo&longs;am: quia videlicet duo illa puncta axis perinde &longs;e habent, ac &longs;i duo e&longs;&longs;ent centra motûs. Manife&longs;tum e&longs;t autem eandem jugi lineam non po&longs;&longs;e in duobus punctis æqualiter dividi. Tripliciter pote&longs;t hoc fieri. Primò unum ex his punctis pote&longs;t exactè re&longs;pondere medio jugi; &longs;ecundò po­te&longs;t utrumque hoc punctum æqualiter à medio jugi di&longs;tare; Tertiò po&longs;&longs;unt ab eodem medio hinc & hinc inæqualiter di&longs;tare.

Sit linea jugi AB, cujus medium C: puncta contactuum axis, ex quibus ad jugum ducitur perpendicularis, ea &longs;int pri­mò, ut re&longs;pondeant in jugo punctis

C & D. Si lanci in B imponatur le­gitimum pondus, tùm in A ponatur merx u&longs;que ad æquilibrium, à quo proximè recederet, &longs;i aliquid am­plius mercis adderetur, fiet æqualitas, quia ex C puncto æqua­liter ab extremitatibus di&longs;tante fit &longs;u&longs;pen&longs;io libræ. At &longs;i po&longs;itâ primùm merce in A, deinde legitima pondera addantur in B, utique plura pondera, quàm par &longs;it, addentur: quia videlicet non inclinabitur libra infrà B, ni&longs;i ponderum ad mercem Ra­tio excedat Rationem reciprocam brachiorum AD ad DB; e&longs;t enim D qua&longs;i centrum motûs.

Deinde puncta illa contactuum axis po&longs;&longs;unt re&longs;pondere jugi punctis E & D æqualiter à medio C di&longs;tantibus: & tunc, ut tollatur æquilibrium, nece&longs;&longs;e e&longs;t tantum ponderis uni lanci ad­dere, ut pondera &longs;int in majori Ratione, quàm &longs;it Ratio reci­proca brachiorum; erit &longs;i quidem extremitas A proxime di&longs;po­&longs;ita, ut facto additamento gravitatis inclinetur, &longs;i fuerit ut BE ad EA, ita pondus in A ad pondus in B; & vici&longs;&longs;im extremitas B erit proximè di&longs;po&longs;ita, ut auctà gravitate inclinetur, &longs;i ut AD ad DB ita pondus in B ad pondus in A. Quia autem ex hypo­the&longs;i DC & EC æquales &longs;unt, etiam re&longs;idua EA & DB æqua­lia &longs;unt, item AD & BE: quapropter ut AD ad DB, ita BE ad EA; ex quo con&longs;equens e&longs;t ex &longs;olâ lancium commutatione (&longs;i centrum motûs modò &longs;it D, modò &longs;it E) non po&longs;&longs;e digno&longs;ci hoc libræ vitium, &longs;icut digno&longs;ceretur in primo ca&longs;u, &longs;i ut AD ad DB, ita pondus in B ad pondus in A; factâ enim lancium commutatione, pondus ex B in A tran&longs;latum præponderaret ex centro motûs C, cum tamen in priori po&longs;itione circa cen­trum motûs D non tolleret æquilibrium.

Similiter in tertio ca&longs;u, quando puncta contactuum axis e&longs;­&longs;ent F & D à medio C inæqualiter di&longs;tantia, & ut AF ad FB, ita pondus in B ad pondus in A daret æquilibrium; factá pon­derum in lancibus commutatione non maneret æquilibrium, quia pondus tran&longs;latum in B ad pondus tran&longs;latum in A po&longs;t hanc commutationem adhuc e&longs;&longs;et ut BF ad FA; &longs;ed ad æqui­librium circa D centrum motûs deberet e&longs;&longs;e ut AD ad DB, e&longs;t autem BF prima major, quàm AD tertia, & FA &longs;ecunda minor e&longs;t, quàm DB quarta; igitur e&longs;t major Ratio BF ad FA, quàm AD ad DB: igitur pondus, quod priùs erat in B, tran&longs;la­tum in A impar e&longs;t ad æquilibrium con&longs;tituendum.

Ad digno&longs;cendum, an libra hoc vitio laboret, uti poteris hac methodo. Lancibus impone pondera, ut fiat æquilibrium: tùm lances commuta; & &longs;iquidem iterum fiat æquilibrium, adde alteri lanci aliquid ponderis, à quo &longs;i libra inclinetur, aufer ad­ditum pondus, & oppo&longs;itæ lanci impone; quæ &longs;i per&longs;i&longs;tat non inclinata, adde adhuc pondus, quantum ferre pote&longs;t citrà in­clinationem: iterum commutatis lancibus, nullo pacto manere æquilibrium videbis, & indicio erit contactum axis fieri in duobus punctis, quorum alterum re&longs;pondet medio jugi &longs;iqui-dem in primâ lancium commutatione man&longs;it æquilibrium; & e&longs;t primus ca&longs;us. Quòd &longs;i facto æquilibrio, alterutri lancium addas pondus, & æquilibrium maneat, adde quantum &longs;atis e&longs;t, ut libra &longs;it proximè inclinanda in eam partem, &longs;i adhuc pondus adderetur, tùm oppo&longs;itæ lanci &longs;imiliter additum pondus &longs;i non tollat æquilibrium, indicat inter puncta contactuum axis e&longs;&longs;e medium punctum C, quod bifariam dividit jugum: & videbis po&longs;&longs;e &longs;ine &longs;ine alternis additamentis augeri pondera &longs;ingularum lancium, quia commune centrum gravitatis modò migrat ad unum punctum contactûs, modò ad aliud extremum. Sed ad interno&longs;cendum, utrùm puncta hæc æqualiter, an inæqualiter à puncto C medio di&longs;tent, ob&longs;erva additamenta illa, æqualia ne &longs;int? an inæqualia? Nam ut centrum gravitatis migret ex D in E, & iterum ex E in D, æqualia addenda &longs;unt primùm in B, deinde in A, pondera. At ut migret gravitatis centrum ex D in F, plus addendum e&longs;t ponderis in A, quàm addatur in B, ut migret ex F in D; quia &longs;cilicet B magis di&longs;tat à D centro mo­tús, quàm A di&longs;tet ab F centro motûs: igitur plus ponderis ad­dendum e&longs;t in A, ut habeat momentum æquale momento pon­deris additi in B. Hoc vitium minoribus libris, quarum exilis e&longs;t axis, non facilè inerit; majores libræ, quæ cra&longs;&longs;iori axe in­digent, illi obnoxiæ e&longs;&longs;e po&longs;&longs;unt, ni&longs;i artificis indu&longs;tria in eo ex poliendo &longs;olicita fuerit. Sed quid &longs;i axis, quâ parte contingit, in angulum &longs;implicem de&longs;inat, non tamen in eum cadat per­pendicularis linea lingulæ, quæ jugum bifariam dividit? Jam con&longs;tat à centro motûs dividi jugum in brachia inæqualia, ac proptereà æquilibrium horizontale e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;e, inter pon­dera verè æqualia.

Sextò. Si libra exacti&longs;&longs;imè habens brachia æqualia, & lin­gulam perpendicularem, & lances æquales, & funiculorum pondera æqualia, habeat tamen funiculum alterum altero lon­giorem, incumbátque plano horizontali, impo&longs;itis æqualibus ponderibus non apparebit æquilibrium, &longs;i centrum motûs fue­rit in medio jugi puncto, vel infrà illud; &longs;ed ad illam partem inclinabitur, quæ breviorem funiculum habuerit. Hoc ideò accidit, quia libram attollens extendit breviorem funiculum longiori adhuc langue&longs;cente, ac proinde pondus huic lanci im­po&longs;itum non re&longs;i&longs;tit &longs;ur&longs;um trahenti, ni&longs;i cum funiculus i&longs;te fuerit extentus: quare libræ jugum ex hâc parte a&longs;cendit &longs;ine re&longs;i&longs;tentiâ, dum ex alterâ, quæ funiculum habet breviorem, invenit re&longs;i&longs;tentiam; atque alterâ extremitate manente, alterâ a&longs;cendente, jugum inclinatur, extento demùm utroque funi­culo lanx utraque attollitur. Sed quia ex hypothe&longs;i omnia &longs;unt æqualia, vel remanet jugum in eâdem po&longs;itione inclinatum, &longs;i punctum libræ brachia di&longs;terminans congruat centro motûs, vel pars inclinata ulteriùs de&longs;cendit, &longs;i &longs;partum &longs;it inferiùs po­&longs;itum.

Hinc pondera apparent inæqualia, quamvis verè æqualia &longs;int; & non rarò accidit monetas aliquas aureas tanquam le­ves rejici, quamvis reverâ &longs;int ju&longs;ti & legitimi ponderis; quia lancis, cui imponuntur, funiculus longior e&longs;t, & libra ad hanc partem, in quâ e&longs;t pondus, inclinatur; ideóque tribuitur mo­netæ levitas, quia libra vacua in aëre &longs;u&longs;pen&longs;a ju&longs;ti&longs;&longs;ima appa­ret. Vici&longs;&longs;im igitur pote&longs;t fieri, ut moneta levis appareat præ­ponderans, in librâ &longs;partum inferiùs habentè, &longs;i moneta levis fuerit impo&longs;ita lanci, cujus funiculus brevior e&longs;t; factâ &longs;cilicet jam jugi ad hanc partem inclinatione, cum po&longs;tea lanx utra­que à plano &longs;eparatur, legitimum pondus, quod gravius qui­dem e&longs;t, non pote&longs;t de&longs;cendere, ni&longs;i attollat oppo&longs;itam lan­cem, cujus a&longs;cendentis motus major e&longs;&longs;e deberet motu legitimi ponderis de&longs;cendentis; ac proptereà ni&longs;i &longs;it major Ratio pon­deris ad monetam, quàm motûs monetæ a&longs;cendentis ad motum ponderis de&longs;cendentis, moneta videbitur præponderans: & tanti&longs;per latebit dolus, dum facta fuerit in lancibus ponderis, & monetæ commutatio: apparebit &longs;iquidem levius id, quod in lance pendet ex funiculo longiore. Quòd &longs;i libra huju&longs;modi funiculis inæqualibus in&longs;tructa &longs;partum haberet in loco &longs;uperiore, initio quidem impo&longs;ita æqualia pondera apparerent in­æqualia, quia non viderentur æquilibria, &longs;ed demùm &longs;e libra in æquilibrio con&longs;titueret, &longs;i verè omnia æqualia &longs;int, ut fert hy­pothe&longs;is. At &longs;i, ut non paucis venditoribus vulgare e&longs;t, ita li­bra &longs;it con&longs;tituta, ut lanx altera, cui legitimum pondus impo­nitur juxtà quæ&longs;itam mercis quantitatem, &longs;ubjecto piano in­&longs;i&longs;tat, altera merci de&longs;tinata in aëre pendeat, lingulâ an&longs;æ congruente, quæ æquilibrium o&longs;tendit; &longs;it verò funiculus lan­cis plano incumbentis forta&longs;sè non &longs;atis extentus (quia ita con-textus, ut majore vi extendatur, quâ ce&longs;&longs;ante &longs;e iterum con­trahat) merx videbitur præponderans, etiam&longs;i non &longs;it major legitimo pondere; quia deor&longs;um &longs;uá gravitate connitens, dum pondus ex alterâ parte re&longs;i&longs;tit, inclinat lingulam, & oppo&longs;itæ lancis funiculum extendit.

Septimò. Ex ip&longs;o plano, cui libra incumbit, antequam at­tollatur, oriri pote&longs;t fallacia æqualibus ponderibus inæqualita­tem tribuens, etiam&longs;i nullum libræ in&longs;it vitium aut ratione in­æqualitatis brachiorum, aut ratione lingulæ perperam inclina­tæ ad jugum, aut ratione axis angulati, aut ratione funiculo­rum inæqualium. Nam &longs;i planum ab horizonte deflectat, & ad illum inclinetur; cùm ad perpendiculum an&longs;a attollitur, funi­culi pariter horizonti perpendiculares intelliguntur, & quia æquales &longs;unt, jugum libræ e&longs;t parallelum plano, ac proptereà perpendiculum an&longs;æ ad angulos inæquales incidit tùm in ju­gum libræ, tùm in planum inclinatum; lingula igitur, quæ ju­go in&longs;i&longs;tit ad angulos rectos, declinat ab ansâ, & &longs;ublatâ in aërem librâ, inclinatur lingula ad depre&longs;&longs;iorem plani partem, manetque inclinata, quamvis pondera æqualia &longs;int, &longs;i centrum motûs & punctum brachia di&longs;terminans in codem puncto con­veniant; &longs;i verò &longs;partum inferius &longs;it, adhuc magis inclinatur, videturque lanx illa omninò præponderans: at &longs;i &longs;partum in &longs;u­periore loco fuerit, libra primùm inclinata, demùm in aëre &longs;u&longs;­pen&longs;a ad æquilibrium horizontale veniet.

Octavò. Si contingat ita pondus in lance collocari, ut ip&longs;ius ponderis &longs;ingulare centrum gravitatis non omninò in eodem perpendiculo &longs;it cum puncto jugi, ex quo lanx illa dependet, æquilibrium non indicabit æqualitatem ponderum in utráque lance po&longs;itorum: Nam &longs;i linea directionis per huju&longs;modi cen­trum gravitatis tran&longs;iens incurrat in jugi punctum, quod &longs;it centro motûs vicinius, quàm punctum extremum brachij, op­po&longs;itæ lancis pondus erit minus; &longs;in autem occurrat lineæ jugi (quæ producta intelligitur) remotiùs à centro motûs, oppo&longs;itæ lancis pondus erit majus; quia &longs;cilicet hæc centri gravitatis ponderis collocatio perinde &longs;e habet, atque &longs;i brachium illud aut imminutum &longs;it, aut auctum: quapropter etiam pondera æquilibria &longs;unt in Ratione reciprocâ brachiorum, ut ex &longs;æpius dictis liquet. Hinc &longs;i pondus præter opinionem gravius aut le-vius appareat, eju&longs;que pars maxima extrà lancem extet, illud aliter in lance di&longs;pone, ut centro gravitatis ponderis facilè im­mineat punctum jugi, ex quo lanx illa &longs;u&longs;penditur; & tunc certior fies, an verè gravitas illa ponderi in&longs;it, an verò irrep­&longs;erit fallacia ex ineptâ ip&longs;ius ponderis po&longs;itione priori. Hoc tamen intellige, quando ex huju&longs;modi po&longs;itione &longs;equeretur in­æqualis velocitas motuum oppo&longs;itorum ponderum.

CAPUT VIII.

Stateræ natura & forma explicatur.

HActenùs de librâ &longs;ermo fuit, in quâ, cum brachia æqua­lia &longs;int, legitimum pondus e&longs;t æquale gravitati rei, cujus quantitatem ex gravitate inve&longs;tigamus: & quidem quando exi­gua, vel etiam mediocria &longs;unt pondera, res commodè huju&longs;­modi bilance perficitur; at ubi ingentium &longs;arcinarum quanti­tas examinanda e&longs;t, prorsùs incommodum e&longs;&longs;et opportunas bi­lances aut habere, aut adhibere: quot enim & quanta pondera parare oporteret, ut centenas aliquot fæni libras, &longs;eu mercato­rios fa&longs;ces, &longs;eu &longs;accos farinæ plenos expenderemus? & ex alio in alium locum &longs;i transferenda e&longs;&longs;et libra cum legitimis ponde­ribus tantæ gravitatis, nonne opus e&longs;&longs;et plau&longs;tro, ut tàm in­gens onus in de&longs;tinatum locum tran&longs;veheretur? Quare Statera excogitata e&longs;t tanquam libra brachiorum inæqualium, in quâ pondus minus longiori brachio adnexum æqualia habet mo­menta cum majori pondere, quod ex breviore brachio &longs;u&longs;pen­ditur. Sed ne varia pondera in promptu habere cogeremur, quæ longioris brachij extremitati adnecterentur, pro variâ oneris gravitate explorandâ, &longs;apienti&longs;&longs;imè à majoribus &longs;ta­tera con&longs;tructa e&longs;t quæ eodem æquipondio modò in majo­re, modò in minore di&longs;tantiâ à centro motûs, æquilibrium con&longs;titueret. Ex quo fit &longs;tateram eandem vires &longs;ubire plu­rium librarum, prout plura longioris brachij puncta percur­rit æquipondium; mutantur &longs;iquidem Rationes di&longs;tantiarum ponderum, manente eâdem mercium à &longs;parto di&longs;tantiâ, ac proinde etiam idem æquipondium variam habet Rationem ad merces inæquales.

Sunt autem &longs;tateræ partes Jugum, An&longs;a, Uncus aut lanx, Æquipondium, quod aliis Sacoma, aliis Cur&longs;orium dicitur. Jugum e&longs;t, quod in partes inæquales divi&longs;um ab axe, qui An­&longs;æ in&longs;eritur, definit Rationem ponderum, quæ momentis æqualibus librantur. An&longs;a e&longs;t, ex quâ &longs;u&longs;penditur &longs;tatera, ut liberè utramque in partem ver&longs;etur. Uncus, aut lanx, oneri &longs;u&longs;tinendo de&longs;tinatur; quæ enim facilè molem unam efficiunt, po&longs;&longs;unt ex Unco &longs;u&longs;pendi; &longs;ed quæ ex pluribus non facilè in unam molem coëuntibus con&longs;tant, lance &longs;ubjectá recipi oportet. Æquipondium e&longs;t certæ gravitatis pondus, ex quo oppo&longs;itæ gravitatis Ratio innote&longs;cit.

Sit AB jugum ab axe inæqualiter in C divi&longs;um, &longs;itque CA brachium minùs, cujus extremitati A catena aut funis adnecti­

tur cum unco aut lance E, & CB brachium majus, cujus longitu­dinem pro opportunitate percurrit æquipondium F. An&longs;a re&longs;pondens lingulæ CD, ip&longs;ius axis extremi­tates recipit, ut facilè convolvi po&longs;&longs;it. In minoribus & mediocri­bus &longs;tateris lingula cra&longs;&longs;iu&longs;cula ad­ditur, quæ an&longs;æ intercapedinem ita impleat, eíque congruat, ut tamen nullo partium conflictu impediatur motus; in majori­bus & longioribus &longs;tateris aliquando lingula omittitur, vel quia &longs;partum e&longs;t infrà rectam lineam jugi, quod non ni&longs;i horizonta­liter con&longs;i&longs;tit, vel quia &longs;i &longs;partum e&longs;t in &longs;uperiore loco, non multùm à vero pondere aberrare permittit ip&longs;a brachij longitu­do, quæ facilè prodit paralleli&longs;mum aut inclinationem ad ho­rizontem; mediocris autem error in mercibus, quæ huju&longs;modi magnis &longs;tateris expenduntur, neque emptori, neque venditori incommodo e&longs;t; quapropter in iis &longs;ubtilitatem &longs;crupulosè per­&longs;equi inutile e&longs;t, & ineptum. Quæ in librâ circà Axem, lin­gulam, An&longs;am ob&longs;ervanda monuimus, &longs;tateræ pariter commu­nia &longs;unt, neque hîc iterum inculcanda.

Poti&longs;&longs;imum, quod in &longs;taterâ ob&longs;ervandum e&longs;t, pertinet ad divi&longs;ionem longioris brachij in minutiores particulas, ut exqui-&longs;itiùs innote&longs;cat Ratio mercis ad æquipondium, quæ denota­tur ab inci&longs;is in brachio notis indicantibus Rationem brachij longioris ad brevius; e&longs;t &longs;cilicet minoris brachij longitudo transferenda in alterum brachium, quoties fieri pote&longs;t; & quia hoc longius produci pote&longs;t infinitè, proptereà &longs;tatera vocari pote&longs;t libra qua&longs;i infinita brachiorum inæqualium. Sic di&longs;tan­tia AC tran&longs;lata in brachium CB ex. gr. quater, facit ut pon­dus in E po&longs;&longs;it e&longs;&longs;e quadruplum æquipondij F, &longs;i æquipondium &longs;it in extremitate B: quia, ut dictum e&longs;t de librâ brachiorum inæqualium, ut AC ad CB, ita pondus in B ad pondus in A: & &longs; æquilibrium contingat &longs;acomate exi&longs;tente in G, erit ut AC ad CG ita Sacoma in G ad pondus in E.

Hîc animadvertendum e&longs;t di&longs;tantiam AC, &longs;i &longs;it valdè nota­bilis, capacem e&longs;&longs;e multiplicis divi&longs;ionis, ac proptereà æqua­lem partem HG po&longs;&longs;e &longs;ubtiliùs dividi, ut non &longs;olùm uncias, &longs;ed & unciæ quadrantes, aut etiam drachmas o&longs;tendat, &longs;i tran­&longs;itus ex H in G &longs;it nota unius libræ. Verum e&longs;t in brachio CB huju&longs;modi majores partes minori brachio æquales non multas e&longs;&longs;e po&longs;&longs;e: &longs;ed huic malo occurritur in adversâ parte jugi; con­ver&longs;a enim &longs;tatera aliam habet an&longs;am, puta SV, quæ minùs di&longs;tat ab extremitate A; hæc autem di&longs;tantia &longs;æpiùs iterata plu­res exhibet partes, & factâ &longs;u&longs;pen&longs;ione VS, æquipondium in extremitate B po&longs;itum æquilibratur cum majori pondere, quàm cùm ex DC &longs;tatera &longs;u&longs;penditur; e&longs;t &longs;cilicet major Ratio BS ad SA, quàm BC ad CA; nam ad eandem CA, majorem Ratio­nem habet BS major, quàm BC minor, & eadem BS majo­rem Rationem habet ad SA minorem, quàm ad CA majorem ex 8 lib. 5. manife&longs;tum e&longs;t igitur majorem e&longs;&longs;e Rationem BS ad SA, quàm BC ad CA. Si igitur pondera &longs;unt reciprocè ut brachiorum longitudines, idem æquipondium in extremitate B po&longs;itum minorem habet Rationem ad pondus in A, quando brachia &longs;unt BS & SA, quàm cùm brachia &longs;unt BC & CA: ac propterea tunc pondus in A e&longs;t majus.

Verùm hactenùs de &longs;taterâ perinde locutus &longs;um, ac &longs;i nulla illi ine&longs;&longs;et gravitas; quæ tamen omninò contemnenda non e&longs;t, quantumvis minuta &longs;it ip&longs;a &longs;tatera atque exilis, hac enim mi­norum ponderum gravitatem &longs;crupulo&longs;iùs exploramus: ideò autem gravitatem à materiâ mente præcidere &longs;atius duxi, ut &longs;tatim appareat vis momentorum, quæ pro variâ di&longs;tantiâ obti­net æquipondium; prout ad majorem, aut ad minorem motum comparatè cum motu ponderis in A, e&longs;t di&longs;po&longs;itum. Cæterùm pondus in A, quod æquilibrium facit cum &longs;acomate F, majus e&longs;t quàm pro Ratione di&longs;tantiarum reciprocè &longs;umptâ; quia vi­delicet ip&longs;ius brachij longioris gravitas &longs;ua habet momenta ma­jora momentis brachij brevioris, ac propterea præter pondus, quod Sacomati re&longs;pondet, addendum e&longs;t etiam pondus, quod re&longs;pondeat exce&longs;&longs;ui momentorum brachij majoris &longs;uprà mo­menta brachij minoris. Cùm itaque ex dictis cap.2. hujus lib. momenta brachiorum &longs;ingulorum perinde &longs;e habeant, atque &longs;i &longs;emi&longs;&longs;is gravitatis &longs;ingulorum e&longs;&longs;et in extremitatibus, po&longs;ito jugo æquabilis cra&longs;&longs;itiei, &longs;i nota &longs;it totius jugi gravitas, & bra­chiorum Ratio, &longs;ingulorum quoque gravitas innote&longs;cit; cujus &longs;emi&longs;&longs;is per &longs;ibi congruum terminum Rationis ductus exhibet &longs;ingulorum momenta. Sit AB jugum lib.5. unc.10, hoc e&longs;t omninò unc.70: Ratio AC ad CB &longs;it ut 2 ad 5; igitur gravi­tas AC e&longs;t unc. 20, & CB unc.50: &longs;emi&longs;&longs;is AC unc.10 ductus per 2 (qui e&longs;t terminus Rationis illi congruens) dat momen­tum 20: &longs;emi&longs;&longs;is CB unc. 25 ductus per 5, dat momentum 125: differentia momentorum e&longs;t 105 dividenda per terminum Ra­tionis congruum di&longs;tantiæ AC, videlicet per 2: Quare ut fiat æquilibrium cum &longs;olâ gravitate brachij longioris, addendæ &longs;unt extremitati A unciæ 52 1/2: igitur addito &longs;emi&longs;&longs;e gravita­tis AC, intelliguntur in A unciæ 62 1/2; & in B unciæ 25: &longs;unt autem 62 1/2 ad 25, ut 5 ad 2, quæ e&longs;t Ratio reciproca brachio­rum. Quare &longs;i jugum AB æquabile &longs;it, ut fert hypothe&longs;is, & in extremitate B &longs;it Sacoma lib.2, pondus in A (computatâ etiam gravitate catenæ & unci AE) non erit &longs;olùm lib.5. ut exigit Ratio longitudinis brachiorum, &longs;ed prætereà unc.52 1/2, hoc e&longs;t omnino lib.9. unc.4 1/2.

Quia verò aliquando accidit properatâ ad &longs;ubitum u&longs;um &longs;ta­terâ uti, videlicet cra&longs;&longs;iore tigillo, cujus gravitas non e&longs;t planè contemnenda, &longs;ed valdè notabilis; proptereà hîc brevem praxim adjicere placet, quæ etiam minùs peritis u&longs;ui e&longs;&longs;e po&longs;&longs;it, ut &longs;tatim inveniant gravitatis quantitatem, quæ &longs;oli gravitati brachij longioris re&longs;pondet. Sit tigillus AB, in quo intelliga-tur ip&longs;i AC brachio minori æqualis pars CH; e&longs;t igitur bra­chiorum differentia HB. Ponamus totam jugi longitudinem e&longs;&longs;e di&longs;tinctam in partes 22, quarum AC &longs;it 4, CB 18, ac dif­ferentia HB 14. Sit verò tigilli pondus lib.84, cujus &longs;emi&longs;&longs;em lib.42 accipio. Tum fiat ut longitudo brachij minoris 4 ad dif­ferentiam brachiorum 14, ita &longs;emi&longs;&longs;is gravitatis jugi lib.42 ad aliud, & provenient lib.147 addendæ brachio minori, ut fiat æquilibrium cum &longs;olâ gravitate longioris. Sic in &longs;uperiore exemplo, ubi brachia erant ut 2 ad 5, differentia 3, pondus ju­gi unc.70, cujus &longs;emi&longs;&longs;is unc.35; fiat ut 2 ad 3, ita unc.35 ad uncias 52 1/2, quod e&longs;t pondus ibi inventum pluribus calculis. Ex his infertur jugum æquabilis cra&longs;&longs;itiei &longs;i &longs;u&longs;pendatur ex quartâ parte &longs;uæ longitudinis, &longs;u&longs;tinere &longs;inè æquipondio pon­dus additum minori brachio, cujus gravitas æqualis &longs;it gravita­ti totius jugi. Si ex &longs;extâ parte &longs;u&longs;pendatur, &longs;u&longs;tinet pondus duplex gravitatis ip&longs;ius jugi: &longs;i ex octavâ parte, &longs;u&longs;tinet pon­dus triplex gravitatis jugi; &longs;i ex decima parte, &longs;u&longs;tinet pondus quadruplex; &longs;i ex duodecimâ, &longs;u&longs;tinet pondus quintuplex, & &longs;ic deinceps.

Ut igitur ex ratione & certâ methodo con&longs;trueretur &longs;tatera exqui&longs;itè di&longs;tincta in &longs;uas particulas, oporteret brachium mi­nus cum adnexis appendiculis, catenâ, unco, &longs;eu lance, tantæ gravitatis e&longs;&longs;e, ut cum &longs;olâ longioris brachij gravitate æquili­brium con&longs;titueretur: tùm di&longs;tantia inter punctum, ex quo onus &longs;u&longs;penditur, & centrum motûs transferenda e&longs;&longs;et ex eo­dem centro motûs in brachium longius, quoties fieri po&longs;&longs;et, & &longs;ingula intervalla in certas partes minores dividenda, vel pro libito vel (quod magis rationi congruum e&longs;t) in partes pro­prias men&longs;uræ, quæ adhibetur, ut &longs;i libra &longs;it in uncias, &longs;i un­cia, in drachmas. Hoc autem pendet ex gravitate &longs;acomatis, quod eligitur: nam &longs;i libram unam pendat unà cum &longs;uo annu­lo æquipondium, tot erunt ponderis libræ, quot partes minori brachio æquales intercipiuntur inter &longs;partum & ip&longs;um æqui­pondium: at &longs;i bilibre &longs;it &longs;acoma, jam partes illæ a&longs;&longs;umptæ æquales minori brachio &longs;unt bifariam dividendæ, ut &longs;ingula­rum librarum notæ in jugo habeantur. Quod &longs;i con&longs;tructá jam hoc modo &longs;taterâ, & majoribus partibus di&longs;tinctis in particulas ex libito a&longs;&longs;umptas, velis apponere æquipondium majus, quàm fortè ab artifice de&longs;tinaretur, licebit; modò memineris reci­procam e&longs;&longs;e di&longs;tantiarum Rationem & ponderum, quæ in æqui­librio &longs;unt.

At &longs;i contigerit ea omnia, quæ breviori brachio adhærent, non con&longs;tituere æquilibrium cum brachio longiore &longs;eor&longs;im &longs;umpto ab&longs;que &longs;acomate, vel quia graviora &longs;unt, vel quia mi­nùs gravia; &longs;atis apparet æquipondium in di&longs;tantia à &longs;parto du­plà brachij minoris non habere duplum momentum, &longs;ed inve­niendum e&longs;&longs;e aliud punctum, à quo di&longs;tantiæ men&longs;ura de&longs;u­matur.

Sit &longs;tatera ACB, quæ in C &longs;u&longs;pendatur: gravitas brachio­rum ita &longs;e habet, ac &longs;i illius &longs;emi&longs;&longs;is in &longs;ua cuju&longs;que brachij

extremitate poneretur. Huju&longs;modi &longs;e­mi&longs;&longs;es gravitatum repræ&longs;ententur à li­neis BD & AE, quæ &longs;unt utique invi­cem in Ratione brachiorum (quoniam ju­gum æquabile & uniforme ponitur) & ut AC ad CB, ita AE ad BD. Sed ut fiat æquilibrium debet e&longs;&longs;e vici&longs;&longs;im ut AC ad CB, ita BD gravitas in B ad AF gra­vitatem in A: E&longs;t igitur AE ad AF in duplicatâ Ratione brachiorum AC ad CB, hoc e&longs;t ut Quadratum AC ad Qua­dratum CB: Ergo etiam dividendo, per 17. lib.5. ut Quadra­tum CB minus Quadrato AC ad Quadratum AC, ita AF minùs AE ad AE; hoc e&longs;t ut, differentia Quadratorum utriu&longs;­que brachij ad Quadratum brachij minoris, ita FE pondus ad­dendum, ad AE &longs;emi&longs;&longs;em gravitatis brachij minoris, ut fiat æquilibrium cum &longs;emi&longs;&longs;e gravitatis, & momento brachij CB longioris. Id &longs;i factum fuerit, a&longs;&longs;umantur in CB, incipiendo à puncto C, partes æquales ip&longs;i CA, & tunc ad mercem addi­tam in F habebit gravitas &longs;acomatis H eam Rationem, quam habuerit AC ad di&longs;tantiam eju&longs;dem &longs;acomatis à puncto C, ut &longs;uperiùs dicebatur.

Verùm &longs;i præter AE gravitatem re&longs;pondentem minori bra­chio AC, pendere intelligatur ex A non &longs;olùm gravitas EF, quæ &longs;ufficiat ad æquilibrium cum longiore brachio CB, &longs;ed præterea &longs;it etiam gravitas FG, ita ut tota gravitas addita &longs;it EG; tunc a&longs;&longs;umpto æquipondio H notæ gravitatis, debet fieri ut pondus H ad pondus FG exce&longs;&longs;um &longs;uprà id, quod requiri­tur ad æquilibrium, ita di&longs;tantia AC ad aliud ex. gr. CI: & ex I initium &longs;umere debet divi&longs;io transferendo in longius bra­chium, & iterando di&longs;tantiam CA ita, ut AC æqualis &longs;it ip&longs;i IN: &longs;i enim in G addatur tantum mercis, cujus gravitas GM &longs;it ad æquipondium H, ut IN ad AC, fiet in N æquilibrium. Quia &longs;cilicet ut FG gravitas ad gravitatem H, ita IC di&longs;tan­tia ad di&longs;tantiam CA ex con&longs;tructione; & ut gravitas H ad gravitatem GM, ita CA di&longs;tantia ad di&longs;tantiam IN; erit ex æqualitate per 22. lib.5. ut gravitas FG ad gravitatem GM, ita di&longs;tantia CI ad di&longs;tantiam IN; Ergo componendo, per 18. lib.5. ut FM ad GM, ita CN ad IN; &longs;ed ut GM ad H, ita IN ad CA ex hypothe&longs;i; igitur ex æqualitate ut FM gravitas ad gravitatem H, ita CN di&longs;tantia ad di&longs;tantiam CA. Cùm itaque pondera addita ultrà æquilibrium, quod addità gravita­te EF fit in C puncto &longs;u&longs;pen&longs;ionis, &longs;int in Ratione reciprocâ di&longs;tantiarum à &longs;parto C, nece&longs;&longs;ariò &longs;equitur æquilibrium in N. Idem dicendum de cæteris deinceps punctis iterando di&longs;tan­tiam IN, prout brachij longitudo ferre pote&longs;t, nam duplicatâ di&longs;tantiâ IN, poterit in G addi gravitas dupla gravitatis æqui­pondij H.

Quod &longs;i demùm partes minori brachio CA adjacentes non e&longs;&longs;ent tantæ gravitatis, ut fieret cum longiore brachio CB æquilibrium, quemadmodum &longs;i e&longs;&longs;ent ut OE ad EA &longs;emi&longs;&longs;em gravitatis brachij minoris; primò ob&longs;erva, quantum de&longs;it gra­vitatis, ut fiat æquilibrium, &longs;cilicet &longs;it quantitas OF, quæ po­natur minor gravitate æquipondij H: intelligatur itaque gravi­tas æqualis gravitati æquipondij H, & &longs;it exce&longs;&longs;us FG. Quare &longs;icuti paulò antè dicebatur, fiat ut pondus H ad gravitatem FG, ita AC ad CI, & erit I punctum à quo incipienda e&longs;t di­vi&longs;io jugi, ita tamen ut facto æquilibrio in I intelligatur addita merx æqualis gravitatis cum æquipondio H, & erit ex. gr. pri­ma libra. At verò &longs;i OE tam modica gravitas e&longs;&longs;et, ut etiam addita gravitas æqualis gravitati &longs;acomatis H, nondum adæ­quaret gravitatem EF, addatur duplex, triplex, quadruplex gravitas &longs;acomatis H ita, ut demum excedat gravitatem EF nece&longs;&longs;ariam ad æquilibrium cum &longs;olo brachio longiore; tum fiat &longs;icuti priùs, ut pondus H ad exce&longs;&longs;um illum, &longs;cilicet ad FG, ita AC ad CI, & e&longs;t I punctum quæ&longs;itum, ex quo incipit divi­&longs;io, & in quo &longs;i fiat æquilibrium mercis cum &longs;acomate, indicat mercis gravitatem e&longs;&longs;e duplam, triplam, quadruplam gravita­tis &longs;acomatis H, prout hanc duplicare oportuit, aut triplicare.

Sed quas habemus communes &longs;tateras ab hác &longs;edulitate pro­cul remotas e&longs;&longs;e omnibus con&longs;tabit, &longs;i ob&longs;ervaverint amplitu­dines priorum divi&longs;ionum non omninò re&longs;pondere brachij mi­noris longitudini, hoc e&longs;t, intervallo, quo pondus di&longs;tat à &longs;par­to; neque id &longs;olùm, quia artifices tantam adhibere diligentiam recu&longs;ant pro tenui mercede; verùm etiam ne adeò graves exi&longs;tant majores &longs;tateræ, &longs;