PRIMA PARS PERIPATETICAE DISPVTATIONIS DE MOTV GRAVIVM, ET LEVIVM

AVCTORE HIERONYMO BORRIO Phylo&longs;opho Arretino.

Ab eodem in Almo Pi&longs;ano Gymna&longs;io publicè profitente di&longs;putata.

Explicationem exitus quæ&longs;tionis de Motu gra­uium, & leuium e&longs;&longs;e, non minus difficilem, quam nece&longs;&longs;ariam. Caput I.

Perdifficilis, & perob&longs;cura quæ­stio e&longs;t, de motu grauium, & le­uium; quæ, vt multa alia in Phy­lo&longs;ophya, nequaquam &longs;atis adhuc explicata, ad cognitionem animi pulcherrima e&longs;t, & ad hunc locum, quem explanandum &longs;u&longs;cepimus, intelligendum, & ad complures alios contemplandos, v&longs;que adeo nece&longs;&longs;aria, vt &longs;ine huius pro po&longs;itæ conqui&longs;itionis explicatione, &longs;ine velis, &longs;ine remis, &longs;ine arctemone, &longs;ine pixide, ac &longs;ine gubernatore nauigantes, in &longs;copulos, & in &longs;irtes incauti impingant, & ab innumeris fere aduer&longs;æ fortunæ fluctibus, atque procellis agitati, in tot a Phylo&longs;ophya naufragium mi&longs;erè faciant: quod natura, etiam ip&longs;a,ignoretur; quæ nihil aliud e&longs;t, quam huius natur alis motus principium: vt auctor est Aristoteles in vestibulo &longs;ecundi libri Phy&longs;icorum. Hinc inteligimus rem hanc non parum momenti habere, quin potius, vel maxime referre ad veritatis inue&longs;tigationem, hunc noui&longs;&longs;e motum. Ideo nulla de re magis contendunt, ac pænè degladiantur Philo&longs;ophi, quam de hoc motu. Hæc omnium ferè contentionum, quæ hactenus inter Philo­&longs;ophos ver&longs;atæ &longs;unt prima fuit, atque etiam po&longs;thac erit, &longs;i hic elementorum motus ignoretur: Cen&longs;et Antipho vnam e&longs;&longs;e materiam, quæ primo natura dicatur, & quæ &longs;it huius motus principium; Empedocles terram architectatur immo­bilem, & à celeri cæli conuer&longs;ione prohiberi, quo minus mo­ueatur: Democritus, Leucippus, & Epicurus elementa teme­rè moueri dixerunt. Anaxagoras partes qua&longs;dam con&longs;imi­les, atque immobiles commentus est: Parmenides, & Me­li&longs;&longs;us motum &longs;ustulerunt. Sed nimis longum e&longs;&longs;et hoc loco&longs;ingulas veterum Philo&longs;ophorum opiniones recen&longs;ere: &longs;atis &longs;it, hunc motum intelligere, plurimum in Philo&longs;ophia referre: & hanc conqui&longs;itionem, quò e&longs;t magis nece&longs;&longs;aria, eò e&longs;&longs;e explicatu difficiliorem: Norunt omnes antiquorum hac de re opiniones e&longs;&longs;e contrarias, nec ignorant, cuius doctrinæ, & cuius iudicij &longs;it, vtram duarum partium veriorem diiudicare: dein de cuius indu&longs;triæ, cuius laboris, quod verum iudicatum fue­rit, litteris mandare in tanta præ&longs;ertim Philo&longs;ophorum, & &longs;criptorum copia, quos no&longs;tra hæc felicissima ætas tulit: qui in ea enodanda laborarunt, at que laborant, & concordes non &longs;unt: tam variæ, tamque di&longs;crepantes illorum &longs;ententiæ ma­gno argumento e&longs;&longs;e po&longs;&longs;unt, totum quod quærimus e&longs;&longs;e difficillimum: propter hanc cau&longs;am &longs;cire vos oportet, candidissimi Lectores, hic dere non tantum difficili, sed etiam minime&longs;tabili, nempè de motu di&longs;putari; ideo &longs;at erit, &longs;i di&longs;ceptatiotalis &longs;it, qualis e&longs;t illa, quæ facilè redargui non potest: in quæ nobi&longs;cum bene actum putabimus, &longs;i non demostrata verita­te, &longs;ed probabilibus &longs;altem argumentis confirmata, &longs;imilitu­dinem veri con&longs;ecuti fuerimus: his contenti e&longs;&longs;e debebitis: æquum e&longs;t enim memini&longs;&longs;e, & me, qui di&longs;&longs;eram, hominem e&longs;&longs;e; & vos, qui iudicatis, homines e&longs;&longs;e: ergo &longs;i probabilia dicentur, vos, qui homines estis, nihil vltra requirere conuenit à me, qui homo &longs;um: ideo quæ &longs;unt &longs;upra hominum captum, præ&longs;tare non po&longs;&longs;um: ad veritatem tamen (vt licet) agno&longs;cendam, cum pro nostris tenuissimis viribus anhelo pectore a&longs;piremus, quæ­rendum duximus.

Vtrum ne grauia, & leuia elementorum &longs;implicia cor­pora per &longs;e à &longs;e ip&longs;is, an verò ab aliis recto motu moueantur.

De nece&longs;&longs;ario tractandorum ordine. Caput II.

Vtritè, ac legitimè veritatem, quæ (vt Democrito ali­quando placuit) in profundas tenebras demer&longs;a e&longs;t, ex vmbris, plu&longs;quam Cimmeriæ vmquam fuerint den&longs;io ribus eruamus, & in hanc &longs;plendidissimam lucem produca­mus, ordo explicandorum huic quæ&longs;tioni adhibendus e&longs;t, quo intelligentiam rerum, præ&longs;ertim abditarum, iuuari, atque etiam inuentionem latentium rationum dirigi, quibus &longs;libet vel me­diocriter eruditis per&longs;picuum est: Perfecta enim e&longs;t ordinis intelligentia, qua duce nemo res ip&longs;as ignorare pote&longs;t: cum &longs;o­la hæc &longs;it via, & ratio doctrinarum ad per&longs;picuitatem apti&longs;­&longs;ima, & ad ab&longs;olutam rerum cognitionem accommodatissima: ean nos in præ&longs;entia ingrediemur: ne nobis v&longs;u veniat id, quod Morioni cuidam iampridem v&longs;u venerat: qui in heri culinamligna de more ferebat, & ex infimæ lignorum &longs;true ea prius reuellebat, quæ moueri &longs;ine magno labore non poterant: hic certè non vidit, quantum referret &longs;ingula ordine tollere: quod vos, in quorum gratiam hæc di&longs;putantur (vt &longs;pero) videbitis:eam ob rem non modo vniuer&longs;am di&longs;qui&longs;itionem in &longs;uas par­tes minutatim, atque gradatim di&longs;tribuemus, cum di&longs;tribuen di locus aduenerit, &longs;ed & eam methodum ducem, in inuenien do &longs;equemur, quam Ari&longs;toteles a)na/lusin. id e&longs;t di&longs;&longs;olutionem appellauit: elementa enim, quorum motus cau&longs;æ inuestigan­tur, in &longs;uas partes magnas, & magnæ in paruas, quæ in minores di&longs;&longs;olui non poterunt, di&longs;&longs;oluentur, donec ad prima huius motionis principia peruenerimus; quæ non &longs;olum anali&longs;i hac, quam paullo ante memorauimus, inuententur, &longs;ed compo&longs;itio­nis eo ordine, quem Ari&longs;toteles du\nqesin vocauit, po&longs;tquam in­uenta fuerint, artificio&longs;a methodo in hoc libro di&longs;putabuntur. Per&longs;picuum etiam fiet, quæ &longs;int cau&longs;æ omnium primæ, atque immediatæ, à quibus elementa concitentur: nec propterea diai/­<10>esis, id e&longs;t diui&longs;io negligetur: &longs;ed eadem &longs;uo loco, & tempo­re v&longs;urpabitur: quamquam duo prima methodorum genera Ari&longs;toteles ferè &longs;emper, & vbique probare voluerit: Plato verò tertium magis probandum e&longs;&longs;e duxerit: de quibus rerum tractandarum ordinibus Ari&longs;toteles in Analiticis, & Plato in Alcibiade &longs;crip&longs;it, & nos alibi di&longs;putauimus.

Illis omnibus derelictis, qui nuper phylo&longs;ophari cœperunt, ad antiquos vniuer&longs;am hanc no&longs;tram di&longs;ceptationem conuertemus. Cap. III.

QVONIAM vtrique & Peripaterici, & Academi­ci e&longs;&longs;e volumus, ad Platonem aliquando no&longs;tra diuer-tet oratio: quippe quod, &longs;i mentis aciem paullo diligentiusadhibuerimus, nihil e&longs;&longs;e in Aristotele, quin illud à Plato­ne prius di&longs;putatum fuerit, procul dubio inueniemus: quam­quam Phylo&longs;ophus i&longs;te vere diuinus, multa præ&longs;ertim de moribus grauissimè, & copio&longs;issimè di&longs;putauit, quæ ab Ari&longs;totele, ne attinguntur quidem. Aliquando ergo vtriu&longs;que rationem habebimus: & ab vtroque no stram, quantulamcumque Phy­lo&longs;ophyam, mutuabimur: alterum cum altero (vt res ip&longs;a po&longs;tulare videbitur) vltrò citroque vicissim conferemus: vt ex hac mutua vtriu&longs;que collatione eliciatur aliquando, elidatur­que veritas perinde ac ex crebro &longs;ilicis, & ferri attritu excu­titur, eliditur que ignis: nec Platonis modo, sed & omnium ferè antiquorum &longs;ententias di&longs;putabimus: ad Auerrois po&longs;tea di­gressiones diuertemus: dignus e&longs;t enim Auerroes, dum digre­ditur, qui cum Ari&longs;totele conferatur: quia ad grauissimam Ari&longs;totelis doctrinam, doctissimam que eiu&longs;dem grauitatem, vel omnino, vel &longs;altem quam proximè accedit: Sunt Auer­rois digressiones inuentione fœcundæ, &longs;ententiarum pondere graues, argumentorum numero neruo&longs;æ, Peripatetica metho do di&longs;tinctæ, & (quod ex illis accepimus, qui Auerrois lin­guam nouerunt) dictione &longs;plendidæ: vt nihil fœcundius, gra­uius, neruo&longs;ius, di&longs;tinctius, &longs;plendidius: Quis Auerroe, dum digreditur, proponit ab&longs;olutius? Quis narrat euidentius? Quis docet apertius? Quis confirmat efficacius? Quis confutat acrius? Quis colligit neruo&longs;ius? Qui nerui? Qui lacerti? Qui vigor? Quod pectus? Quanta cau&longs;æ fiducia? Nu&longs;quam ce&longs;&longs;at: Nu&longs;quam iacet: Nu&longs;quam restitit: Nu&longs;quam dormitat: &longs;ed vbique properans &longs;equacem, obtemperantemque lectorem Auerroes &longs;ecum rapit: it a vt mirandum non &longs;it, &longs;i in his no&longs;tris di&longs;ceptationibus maximam Auerrois rationem habituri &longs;imus: quoddi&longs;putationis mare, vastum certe erit: in quod &longs;i &longs;emel tan­tum vela pandere cœperimus, longa nobis erit, & grauis ex com certatione iactatio: nec ni&longs;i post longos errores ad illam no­bis optatissimum natur alis veritatis portum veniemus.

Vniuer&longs;æ di&longs;putationis in &longs;uas partes di&longs;tri­butio. Cap. IIII.

DISPVTATIO ergo tripartito di&longs;tribuetur: prime voces, quæ &longs;unt in quæ&longs;tionis capite, ancipites explana­buntur: id quod ab re forta&longs;&longs;e non fuerit: propter Ari­&longs;totelis &longs;ententiam libro primo de interpretatione his verbis con&longs;criptam. Voces &longs;unt animæ notionum interpretes; & ani­mæ notiones &longs;unt indices illarum rerum, quæ &longs;unt extra ani­mam: quò fit vt qui voces non explicet, in æquiuoco laboret; enu­cleandæ &longs;unt ergo voces, illarumque ob&longs;curitas illu&longs;tranda, &longs;i quod ancipitis, & ob&longs;curi habeant: iuxta &longs;ententiam Ari­stotelis libro primo de Cælo, particula decima &longs;upra cente&longs;i­mam, & non raro alibi: hinc etiam fit, vt qui tum voces, tum animinotiones intus, & incute nouerit, de rebus di&longs;ertè eloqui, & &longs;cribere valeat: Secundo Peripatetica &longs;ententia, postha­bitis atque in alium locum reiectis aliorum opinionibus, confirmabitur: ne quis credat nos animo explodendi mendacij po­tius, quam confirmandæ veritatis, manum ad &longs;cribendum ap­puli&longs;&longs;e: Tertio argumentorum quorundam exitus explicabi­tur: ex quorum explicatione meridiano &longs;ole clarius, cuilibetapparere poterit, quid de aliorum &longs;ententiis &longs;entiendum &longs;it: quod &longs;i ex voto non &longs;ucce&longs;&longs;erit, vt argumentorum nexus &longs;olua­tur, gladio perinde ac Gordianus nodus incidetur: ne Peripa­teticæ veritatis ho&longs;tes eamdem in hac parte labefactare au-deant: & ne qui ementito Philo&longs;ophorum nomine ementitam Philo&longs;ophiam profitentur, Aristoteli Peripateticorum om­nium vere Principi id fal&longs;o imponere audeant, quò nihil mi­nus excogitauit. His rationibus primi Philo&longs;ophiæ fontes aperientur; omnia ad illos reuocabuntur: ex quibus aqua purior haurietur, quam ex lutulentis po&longs;teriorum lacunis. Cœptis igitur faueat Deus; & à capite ad calcem v&longs;que benè cœpta &longs;e­cundet.

Prima pars princeps. Cap. V.

CONCERTATIONE &longs;ecta, & artificio&longs;ius, quam per me fieri potuit, digesta, quo voces, quæ &longs;unt in il­lius capite ancipites, melius intelligantur, elementa gra­uia, & leuia, &longs;implicia e&longs;&longs;e hoc loco ponimus: quoniam &longs;unt &longs;ubiacentes materiæ, circa quas hæc tractatio tota ver&longs;a­tur: materiam autem, quæ &longs;ubiicitur, e&longs;&longs;e ab eo artifice, cui &longs;ubiicitur, nec debere, nec po&longs;&longs;e demonstrari: auctor est Ari­&longs;toteles libro primo po&longs;teriorum: &longs;ed eiu&longs;dem e&longs;&longs;e, vel vt vi, natur áque &longs;ua notum, vel vt in &longs;uperiori &longs;cientia demon&longs;tratum, accipiendum ex eodem Ari&longs;totele di&longs;cimus: ne quid tamen in tactum relinquatur, ab ea conqui&longs;itione &longs;equenti capite exordiemur, quam Ari&longs;toteles secundo libro po&longs;teriorum parti­cula prima, po&longs;t eam, quæ ad id pertinet, quæ e&longs;&longs;e rei demon&longs;trat, explicandam voluit: ea est, qua rei propo&longs;itæ definitio­nem inue&longs;tigamus; elementi etenim motus facilis, atque per&longs;pi­cuus fiet, &longs;i, quæ &longs;it elementi natura, definiendo explicuerimus: nam ex elementi definitione eiu&longs;dem actiones, & motus dein­de reperiemus.

Elementi definitio breui&longs;simè illu&longs;tratur. Caput VI.

QVAERIMVS itaque; quid &longs;implicia, grauia, & leuia corpora &longs;int, quæ elementa vocantur: Ni&longs;i enim res, de qua agitur, quibu&longs;dam, veluti formulis, definien do præ&longs;cribatur, numquam intelligi rectè poterit, quid nam illud &longs;it, quod in eam di&longs;putationem, quam instituimus, cadit: elementa ergo ea corpora &longs;unt, ex quibus fit aliquid, cui in&longs;unt: & in quæ alia omnia corpora di&longs;&longs;oluuntur, & &longs;unt indiuidua, &longs;ecundum speciem: id quod ex Ari&longs;totele accipimus libro quin to diuinorum particula quarta, & libro tertio de cælo, & mundo, particula trige&longs;imaprima: In qua definitione corpus est loco generis: quoniam omne elementum est corpus, at non om­ne corpus e&longs;t elementum: cælum enim excipiendum e&longs;t: quod, quamquam e&longs;t corpus, elementum tamen, aut non dici, aut aliæ ratione, & longe diuer&longs;a, elementum dici debet: cum ex eo aut nihil fiat, aut alia ratione fiat: fructices, miner alia, bru­ta, & homines, quamquam corpora &longs;unt, ab elementi tamen definitione exploduntur: quod in ea corporaremeent, dum &longs;ol­uuntur, ex quibus concreta fuerunt; explodenda e&longs;t etiam priuatio, quæ in re facta non remanet: & eam ob rem à mate­ria differt, quæ vna cum elementis est pars rei factæ: vt vi­dere est apud Aristotelem in calce libri primi Phy&longs;icorum. Verum quoniam elementa corpora &longs;unt vnius modi, &longs;ui vnde­quaque &longs;imilia; quæ homogenea dicuntur, non autem dissimi­lium partium; quæ eterogenea nuncupantur, ea corpora in­diuidua &longs;ecundum &longs;peciem appellantur: non enim in alia prio­ra corpora di&longs;&longs;oluuntur, quæ &longs;int alterius rationis: vt caputin carnem, o&longs;&longs;a, & neruos di&longs;&longs;oluitur: quæ caput non &longs;unt. Nec materia prima verum est elementum: cum actu &longs;itoporteat id, quod est pars rei, quæ fit. Nec materia propin­qua, quæ rebus certis accommodatur, dici poterit elementum: quoniam in priora corpora di&longs;&longs;oluitur: e&longs;t enim elementorum proprium &longs;implicia corpora e&longs;&longs;e, quæ ex nullis aliis corporibusfiant, & ex quibus cætera omnia conflentur: id fieri certè non po&longs;&longs;et, &longs;i elementa ex corporibus componerentur: cum duo, pluraue corpora in vno &longs;ubiecto, & loco existere non queant. Non tamen putet quis elementa &longs;ic &longs;implicia e&longs;&longs;e, vt nulla con­cretione con&longs;tare dicantur; habent enim materiam, & for­mam, id, quod ex eorum mutua, & frequenti mutatione iudicare licet; quæ ab&longs;que &longs;ubiacente materia & ab&longs;que forma habente rationem contrarij, fieri non po&longs;&longs;e inficias ibit nemo: cum ex nihilo nihil fiat, iuxta illud axioma, quod Philo&longs;ophi omnes ad hanc v&longs;que no&longs;tram ætatem dederunt. Materia ergo vel &longs;ecunda, vel propinqua, vel proxima, vel quouis alio no­mine appellata elementum non est, &longs;ed corpus e&longs;t ex elemen­tis conflatum; & hæc vnà cum corporibus, quorum est mate­ria, in elementa illa di&longs;&longs;oluitur, ex quibus conficitur.

Nec Anaxagoræ corpora, quæ con&longs;imiles actu habent par tes infinitas: vt carnem, o&longs;&longs;a, neruos, lapides, ligna, ceteráque id genus, con&longs;imilium quamquam partium, elementa tamen e&longs;&longs;e po&longs;&longs;unt.

Nec Democriti, Leucippi, & Epicuri indiuidua illa cor­pu&longs;cula, quæ per medium hoc innane &longs;pacium volitant, inter elementa relata vmquam erunt: quoniam hæc corpora &longs;unt non &longs;implicia, &longs;ed ex prioribus elementorum &longs;implicibus cor­poribus conflata.

Nec corpora dissimilium partium, vt manus, brachium,put, & cætera &longs;unt elementa: quoniam hæc (vti diximus) in alia priora corpora reuertuntur, cum intereunt, ex quibus facta fuerunt.

Hæc de elementorum definitione breuiter dixi&longs;&longs;e &longs;ufficiat: quia elementa nec quatenus elementa, nec quatenus ex ei&longs;dem mixta conflantur, in hodiernam hanc quæstionem accer&longs;ita fuerunt: &longs;ed tantum vel vt grauia &longs;unt, vel leuia; in&longs;tabilem­que illorum naturam &longs;ur&longs;um, deor&longs;um commeantem per&longs;e­quemur: eam ob cau&longs;am &longs;olius elementi quatenus vel graue e&longs;t, vel leue definitio longa oratione &longs;uo loco, & tempore con­texta, narrabitur: adaperta etiam definitione grauitatis, & leuitatis vt infra videbimus.

De numero elementorum. Caput VII.

Nvnc ad aliam quæ&longs;tionem aggredimur, quæ ad numerum corporum grauium, & leuium, quæ &longs;implicia &longs;unt, pertinet: præ&longs;ertim quoniam omnis di&longs;putatio de grauibus, & leuibus futura e&longs;t. Ante igitur inuenire oportet quot &longs;int, & illis mediis, quæ ab Ari&longs;totele v&longs;urpantur, in his quæ de cæ lo, & degeneratione. Ac primo non e&longs;&longs;e vnum tantum gra­ue, & leue elementum, plures motus recti, &longs;ecundum quos plu­ra elementa mouentur, o&longs;tendunt. Nam quod vnicum, & &longs;implex e&longs;t, ad plura loca, eademque contraria natura ferri non po&longs;&longs;e, demon&longs;trat Ari&longs;toteles libro primo de cælo, & mundo: ex eo quod vnius corporis &longs;implicis vnicus est motus &longs;implex: &longs;icut vnius motus &longs;implicis vnicum e&longs;t corpus &longs;implex. Ad hæc commutatio omnis tolleretur, &longs;i vnum tantum e&longs;&longs;et elemen­tum, non enim haberet à quo afficeretur, cum à &longs;e ip&longs;o affici non possit; &longs;ed omne, quod afficitur, à contrario afficitur: atvno in toto orbe exi&longs;tente elemente, aliquid illi e&longs;&longs;e contrarium natura non &longs;uffert.

Neque plura, vnius &longs;imilisque rationis &longs;i fuerint elementa, inuicem agent: &longs;ed mutuo &longs;e fouebunt, tamquam vnum &longs;int. Quinimmo &longs;i forte in elemento, quod vnum e&longs;&longs;e po&longs;itum fuerit, contrariæ qualitates inueniantur, ni&longs;i in elementis pariter &longs;ub&longs;tantiæ &longs;int diuer&longs;æ, diuer&longs;is, atque contrariis affectionum qualitatibus &longs;ubiectæ, &longs;uo illæ qualitates vicissim pugnantes con­gre&longs;&longs;u nec hilum quidem illud vnum mutabunt: nam, vt diui­nus Plato in &longs;uis de republica libris &longs;crip&longs;it. Quod in &longs;e ip&longs;o, & quod à &longs;e ip&longs;o non patitur, nec ab alio quopiam patietur: cum in &longs;e cau&longs;am ge&longs;tet, quam ob rem pati non possit: & quam ob rem &longs;ibi &longs;emper præ&longs;to &longs;it, &longs;e &longs;emper &longs;aluum e&longs;&longs;e velit: ab alio ergo quod patitur, eodemque contrario patiatur oportet id om­ne, quod patitur: qui diuini Platonis locus, quomodo intelligi debeat, infra, Deo dante, videbitur. Nunc &longs;cire &longs;at est, vnum e&longs;&longs;e vniu&longs;modi elementum non po&longs;&longs;e: ne commutationes tol­lantur: vt Hyppocrates, & Galenus probant in libro de ele­mentis, & in altero libro de natura humana. His igitur argumentis tamquam fu&longs;tibus opinio illa vti fal&longs;a, & nulla ratione ferenda, exploditur: quæ vnum tantum elementum e&longs;&longs;e dicit. Non e&longs;&longs;e duo &longs;implicia elementorum corpora inde intelligere licet, quod non tantum duo &longs;unt loca, ad quæ &longs;implicia hæc corpora tendant, & in quibus po&longs;tquam ad illa peruenerint, om­nino quie&longs;cant: nec vna tantum est prima contrariorum re­pugnantia; vt infra dicetur.

Non e&longs;&longs;e tria tantum elementa duæ primæ contrariorum repugnantiæ docent, quæ inter tria extrema inueniri non po&longs;­&longs;unt: nec tantum tria &longs;unt loca, ad quæ hæc &longs;implicia elemen­ta duce natura ferantur, & a quibus contra naturam di&longs;cedant.

Elementa vi, naturaque propria de loco ad lo­cum concitari. Caput VIII.

QVONIAM veterrimi illi Philo&longs;ophi, à quibus vni­uer&longs;a Philo&longs;ophia manauit, hanc veritatem minimè a&longs;&longs;ecuti fuerunt, planum hoc loco facere con&longs;titui: num omnia &longs;implicia elementa naturalem, ac proprium motum habeant: nam &longs;i eumdem non habent; non est cur quæramus, a quo nam moueantur: &longs;i verò hæc naturalem motum habere demon&longs;tratum fuerit; hinc nobis quærendi an&longs;am nactis peri culum facere licuerit: an particularem, ac proprium elementorum motorem inuenire possimus. Eadem itaque naturalia corpora, qua naturalia &longs;unt, propria quadam vi de loco ad locum moueri demonstrat Ari&longs;toteles libro primo de cælo par­ticula quinta: quia natura in eis e&longs;t principium motus; id quod con&longs;titutum e&longs;t libro &longs;ecundo Phy&longs;icorum.

Contra Empedoclem, qui dixit terram à celeri cæli conuer&longs;ione prohiberi, quo minus moueatur. Cap. IX.

Sed quoniam no&longs;tram &longs;ententiam &longs;tabilire minimè vale­mus, ni&longs;i prius fal&longs;as aliorum opiniones, & &longs;i non omni ali qua &longs;altem ex parte confutauerimus, nam ea&longs;dem omni no confutare nostra non intere&longs;&longs;e &longs;upra diximus; breuibus at­tingendum e&longs;t, & veluti celerrimo quodam cur&longs;u per quorum dam opiniones tran&longs;eundum, ac videndum quid de elemento­rum natura, motu, & quiete crediderint ij, qui Aristotelem præce&longs;&longs;ere Philo&longs;ophi: nam in hac re &longs;icut in cæteris valde di&longs; &longs;entientes fuerunt.

Empedocli, propterea quod dixit, terram non moueri, eius demque motum à celerrima cæli conuer&longs;ione prohiberi, quo minus fiat: hæc incommoditas, accidit: quod &longs;i cælum in orbem celerrimè non conuerteretur, terram eò natura ferri nece&longs;&longs;e e&longs;&longs;et, quo ni&longs;i concitata cæli conuer&longs;io eamdem impediret, &longs;ponte profici&longs;ceretur: at locus illæ, quo terra tenderet, per infi­nitum interuallum non di&longs;tat: quia nulli dubium e&longs;t, quin infi­nitum pertran&longs;iri minimè queat: Itaque terram aliquò natura peruenire, & postquam eò natura peruenerit, ibi natura manere nece&longs;&longs;e quidem est: non violentia, quia à celerrima cæli conuer&longs;ione per violentiam impediebatur, quo minus cò natura moueretur; ergo terra ad aliquem locum natura mo­uetur, ad eum certè, in quo natura quie&longs;cit, & extra quem, aut violentia truditur, at po&longs;tquam extru&longs;a fuerit, ibi violentia manet, dum impeditur, quo minus eò reuertatur, vnde violentiam pa&longs;&longs;a fuit extru&longs;a: ergo terra, qua corpus naturale e&longs;t naturalem, ac proprium motum habet, quo ad proprium locum fertur: vnde a celeri cæli conuer&longs;ione truditur: ergo hic locus, in quo nunc terra manet, non est ei naturalis; &longs;ed alter, vnde trudebatur. at quoniam Empedocleam hanc opinionem infra capite quadrage&longs;imoprimo vberius di&longs;putabimus; cætera, quæ hic de&longs;iderantur v&longs;que in eum locum transferuntur.

Democriti, Leucippi, & Epicuri indiuidua elementa non ca&longs;u, nec temerè moueri. Cap. X.

ADVERSVS Leucippum, Democritum, & Epicu­rum, quos imitatus est Lucretius, qui dicunt atomos, & prima illa eorum indiuidua elementa, quæ per &longs;pa­cium inane infinitum infinito tempore, ca&longs;u, ac temerè voli­tant, & alia ab aliis per violentiam impelluntur, po&longs;&longs;et ali­quis fortassis dicere.

Si hæc indiuidua ramenta &longs;e violentia vicissim impellunt; quis nam est eorum motus natur alis? nam violentum id dici­tur, quod est contra naturam, vt auctor e&longs;t Aristoteles tum quinto de generatione animalium capite vltimo: tum quinto diuinorum particula &longs;exta: primo etiam cæli, & &longs;æpenume­ro alibi: &longs;i naturalem atomorum motum assignauerint, nonviolenta, &longs;ed naturali motione, quæ motionem illam violen­tam præcedat, prius mouebuntur; &longs;in verò naturalem corpu&longs;culorum motum assignare non quiuerint, tunc contra eo&longs;dem firmiori hæc ratione agemus. Violentum (vt diximus) illud est, quod contra naturam fit, &longs;ed atomi aliæ ab aliis violen­tia impelluntur; ergo atomi motum aliquem naturalem ha­bent priorem, contra quem violentia impelli dicuntur: nam &longs;i violentum id e&longs;t, quod contra naturam fit; naturale prius e&longs;t violento: ergo tunc, cum naturalis motio violentam atomo­rum impul&longs;ionem natura præcedit, indiuidua hæc naturalia Democriti, Leucippi, Epicuri, & Lucretij elementa natura­lem, ac proprium motum habere nece&longs;&longs;e est: quem eos nulla ratione noui&longs;&longs;e constat.

Contra Platonem, & Hermetem Tri&longs;megi&longs;tum, qui chaos illud antiquum finxerunt. C. XI.

DIVINVS ille Plato in Timeo, Hexiodus in Theo­gnia, & Orpheus in Argonautica &longs;crip&longs;erunt, elementa ante conditum mundum &longs;ine vllo ordine iactata fui&longs;&longs;e per medium illud chaos antiquum, quod termaximus finxe­rat Hermes. Hos vt dicant compellimus: natura ne, an vis il­lum confu&longs;ionis motum conciliarit? &longs;i vim eumdem concilia­ui&longs;&longs;e velint: motionem illam naturalem demon&longs;trare cogen­tur, quam hac violenta motione priorem e&longs;&longs;e oporteat; &longs;i vio­lentum illud e&longs;t, quod contra naturam fit, vt non rarò &longs;crip&longs;i­mus, quam cum demon&longs;trare non possint; nec motionem po­steriorem, quæ nullibi e&longs;t, demon&longs;trare poterunt: po&longs;terius enim &longs;ine priori e&longs;&longs;e natura non patitur, vt dictum est quinto diuinorum particula duodecima, & decima&longs;exta. Simotiohæc e&longs;t naturalis, ergo ordinata ab vno principio, à quo mobi­le moueri incipit, & per vnum medium, per quod mobile fer­tur, & ad vnum terminum, ad quem mobile tendit. Natura enim non tantum e&longs;t ordinis cau&longs;a, &longs;ed etiam ordinata ab vno principio, per vnum medium, & ad vnum finem: vt notum e&longs;t ex his, quæ literis con&longs;ignata &longs;unt libro octauo de Phy&longs;ico audi tu particula decimaquinta, & alibi &longs;æpe. verum hic ordo est forma mundi, vt demon&longs;trat Alexander Aphrodi&longs;ien&longs;is li­bro &longs;ecundo quæ&longs;tionum natur alium capite decimonono; ergo dum erat illud chaos antiquum, antequam mundus condere­tur, erat mundus, quia tunc erat forma mundi, quæ dat e&longs;&longs;e mundo: quod quis non intelligit e&longs;&longs;e maxime ab&longs;urdum? imo huiu&longs;modi vt ri&longs;um moueat: qua dere copio&longs;ius agemus infra capite quadrage&longs;imoquarto.

Aduer&longs;us immobiles partes con&longs;imiles, quas com­mentus e&longs;t Anaxagoras. Cap. XII.

ANAXAGORAS mundum genitum finxit ab ini­tio ex corporibus, quæ &longs;imul erant congregata, & tranquilla manebant, ac post quietem per motum di&longs;gre­gata fuerunt: vnum quodque enim in vno quoque abditum latebat, & tranquilla pace fruebatur: deinde quæ abdita in vno quoque latebant, emerxerunt efficacitate mentis, à quarecondita elici cæperunt, quemadmodum ex colli&longs;ione ferri ab ho­minis manu ex &longs;ilice ignem elidi videmus: dixit etiam Ana­xagoras ab eo, quod in confu&longs;ione exuperat, & quod magis &longs;pectatur, vnumquodque vocari: vt lignum ideo lignum dici­tur, non quod infinitè omnium rerum partes in ligno non lati­tent, &longs;ed quod ea pars, quæ cæteras vincit, & quæ &longs;pectantiumoculis magis exponitur, est lignum. Vnumquodque ex vno­quoque &longs;egregari non Anaxagoras modo, &longs;ed & Theophra­stus vi&longs;us est aliquando dixi&longs;&longs;e: cum à quibu&longs;dam quorum­dam hominum oculis exeuntes flammas micare &longs;crip&longs;erit: & Megetius Atedicus Alexandrinus quondam Simplicio nar­rauit, &longs;e hominem ab i&longs;chiadis dolore curaui&longs;&longs;e, ex cuius i&longs;chio ignis exiuit, qui &longs;pectantium oculos combussit; à ligno quidam ignem eliciunt: dum alterum lignum tamquam terebrum in lignum alterum circumuoluunt. Verùm hæc aliam habent cau&longs;am ab ea, quam (vt alio loco diximus) veram ab Anaxagora creditam e&longs;&longs;e longeque diuer&longs;am comperimus.

Nunc ad Anaxagoram à quo di&longs;cessimus, reuertimur: contra quem eadem ex quiete argumenta petuntur, quæ alia ratione ex motu petipo&longs;&longs;e videbantur: Nam &longs;i quæ in vno­quoque abdita corpora quie&longs;cunt; aut natura, aut violentia quie&longs;cunt: &longs;i natura, grauia in centro, & leuia &longs;ub cælo ne­ce&longs;&longs;ariò quie&longs;cere debere, non e&longs;t qui dubitet, nec aliò natura ferri, nec alibi natura manere quidem po&longs;&longs;unt: & ij fines sunt partes mundi: ergo mundus non dum genitus e&longs;t, priu&longs;quam gignatur: &longs;i ante conditum mundum corpora, quæ recondita latebant, violentia quie&longs;cebant; cum violentum &longs;it id, quod ab extrin&longs;eco vim inferente fit: quod extrin&longs;ecum nihil id, cuivis infertur adiuuat; vt &longs;criptum reliquit Ari&longs;toteles tertio libro Ethicorum capite &longs;ecundo, nece&longs;&longs;e e&longs;t vt &longs;it locus ex quo corpo­ra violentiam pa&longs;&longs;a trudantur: & in quo natura maneant: antequam trudantur: nece&longs;&longs;e e&longs;t etiam, vt antequam mun­dus generetur, id &longs;it, quod vim infert, cum &longs;it id, cui vis infer­tur; verum hæc omnia &longs;unt partes mundi: ergo mundus non dum genitus e&longs;t antequam gignatur, quæ &longs;i &longs;unt, vt certè &longs;unt ab&longs;urda, & in iis, quæ fieri minime po&longs;&longs;unt; ab&longs;urda, & in iis,quæ fieri non queunt, erit &longs;ententia Anaxagoræ: & &longs;ola A­ri&longs;totelis inexpugnabilis veritas laudibus extollenda: qui dixis in vnoquoque elemento, immo in vnoquoque corpore naturali e&longs;&longs;e motum naturalem, quo non violenter, non contra naturam, &longs;ed &longs;ua propria &longs;ponte ea corpora moueantur.

In Parmenidem vbi de nece&longs;sitate cau&longs;æ mouen­tis, deque idearum vanitate agitur. Cap. XIII.

PARMENIDES &longs;uum illud vnum, quod omnia e&longs;&longs;e constantissimè affirmauit, hoc argumento, nullo motu cieri po&longs;&longs;e probauit. Omne, quod mouetur (ait) per &longs;pacium innane mouetur: extra quod nihil moueri pote&longs;t: &longs;ed &longs;pa­cium innane non datur: ergo nihil mouetur: ergo omnia, quæ &longs;unt vnum, nullo motu cieri po&longs;&longs;unt. Confirmari valet Par­menidis opinio: quia omne, quod mouetur, ab vno moueri incipit, per vnum medium fertur, & ad vnum terminum tendit, quæ nece&longs;&longs;ariò e&longs;&longs;e distincta oportet: inde colligere licet; quod mobile non e&longs;t idem cum eo, à quo, & ad quod, & per quod fit motus: &longs;ed hæc quatuor inter &longs;e maximè differunt: verum omnia e&longs;&longs;e vnum, quæcumque &longs;int illa, Parmenides constan­ti&longs;simè credit: ergo nihil mouetur: His mediis motum ab vni uer&longs;a natura abstuli&longs;&longs;e Parmenides putat. Sed errat propterea quod, non &longs;emel, &longs;ed &longs;æpenumero id petit, quod erat in principio: &longs;unt enim tamquam axiomata apud Parmenidem per &longs;e nota. Nihil e&longs;&longs;e inane, & omne quod mouetur, per ina­ne &longs;pacium &longs;olummodo cieri: quæ duo tantum ab e&longs;t, vt &longs;int per&longs;e nota, vt demo&longs;tratione indigeant: quo fit, vt ex illis dua­bus propo&longs;itionibus, quarum altera ob&longs;curissima illa quidem est, altera verò fal&longs;issima, non e&longs;&longs;e motum colligere nulla artisratio doceat: ideo probandum illi fuerat, nihil e&longs;&longs;e inane, & omne, quod mouetur, per &longs;pacium inane moueri. Confirma­tionis ea propo&longs;itio, quæ est. Omnia e&longs;&longs;e vnum, demo&longs;tratione indiget: & inefficax, immo fallax ea demon&longs;tratio est, atque captio&longs;a: quam Parmenides efficacissimam putat, dum pro­bare nititur, Omnia e&longs;&longs;e vnum: quia, quæ &longs;unt præter ens, sunt non ens: quod cum illa tran&longs;cendenti entis vnitate, & multo­rum generum, &longs;pecierum, atque indiuiduorum multitudo, quam optimè con&longs;entit: vt aduer&longs;us Parmenidem libro primo de Phy&longs;ico auditu Ari&longs;toteles efficacissimè demonstrat. Hæc ad materiam: Ad formam, ea omnia, quæ Parmenides per &longs;e nota axiomata putat, inficianda &longs;unt, vt fal&longs;a: aut &longs;altem vt non probata, quæ probatione maximè indigent. Quapro­pter nonnullæ Parmenidis propo&longs;itiones vt ob&longs;curæ, vt probatione indigentes, vt nulla ratione probatæ &longs;unt derelinquendæ: & nonnullæ tamquam fal&longs;æ inficiandæ: immo &longs;i &longs;pacium ina ne daretur, quod dari Parmenides ponit, & non dari Ari&longs;toteles probat libro quarto de Phy&longs;ico auditu, multa in eo immo ta manerent: vt infra demon&longs;trabimus. In vnoquoque ergo non tantum elemento, &longs;ed etiam corpore natur ali e&longs;t motus na turalis, cuius principium an possit inueniri periculum facere volumus: quoniam vt forma, & materia, quam antiqui, & &longs;i non omni, aliqua &longs;altem ex parte de&longs;crip&longs;erunt, ad perficien­dum motum naturalem non &longs;ufficiunt, opus e&longs;t principio ter­tio mouente; id quod Socrates, aut quale, aut quod &longs;it, non &longs;a­tis explicuit: dum in Phædone aliis veteribus confutatis, quod de cau&longs;a efficiente nihil dixi&longs;&longs;ent, res omnes Ideam parti­cipantes, propter &longs;uam &longs;peciem, ac Ideam moueri confir­mauit. Verum cum eadem &longs;it cau&longs;a, quamobrem quæuis res &longs;it, & moueatur, nece&longs;&longs;e e&longs;t, vt omne, quod mouetur, abIdea cuius e&longs;t particeps; moueatur: quando à materia nihil moueri pote&longs;t. Hæc &longs;i vera &longs;unt, nece&longs;&longs;e e&longs;t, vt mobilia &longs;emper, & continenter moueantur: cum Ideæ &longs;emper eædem &longs;int, & eodem modo affectæ: quia &longs;unt æternæ, &longs;emperque illis eo­dem modo &longs;ubiiciuntur ea, quæ ab illis mouentur: nulla ergo ratio e&longs;t, cur aliquando moueant, aliquando non moueant: quin etiam in his, quæ oculis cernuntur, præter &longs;peciem, atque Ideam, aliud e&longs;&longs;e principium &longs;pectatur, quod moueat: vt do­ctus Præceptor non Idea, &longs;ed doctrina, doctos di&longs;cipulos effi­cit: & bonus citharædus, non Idea, &longs;ed arte pul&longs;andi citharam, bonos citharœdos facit.

Redarguuntur illi, qui dicunt materiam e&longs;&longs;e principium mouendi. Cap. XIIII.

Non minore ruina cadunt, immo pror&longs;us maiore lap&longs;u ruunt, qui materiam dicunt, e&longs;&longs;e principium mouen­di: hæc cum bene di&longs;ponitur (inquiunt) & qualitati­bus illis informatur, ex quibus motus na&longs;citur, mobilia mouer. Sed non rectè &longs;entiunt, vt diximus; quia nihil idem cau&longs;a ef­ficiens, & materia eiu&longs;dem e&longs;&longs;e pote&longs;t, cum materiæ proprium &longs;it pati, ac moueri; mouere autem, & facere &longs;it alterius facultatis: vt &longs;criptum reliquit Aristoteles libro &longs;ecundo de ortu, & interitu particula quinquage&longs;ima&longs;ecunda: vt aqua, quæ à Thalete Mile&longs;io rerum omnium primum principium quan­quam &longs;tatuitur, non tamen &longs;e gignere, aut quauis ratione efficere quicquam pote&longs;t: &longs;ed opus e&longs;t aquæ efficientem cau&longs;am adhibere: &longs;ine qua & nihil fiet, & nihil mouebitur, vt etiam Empedocles qui quatuor elementis materiæ vicem gerenti­bus, concordiam, atque di&longs;cordiam, vt efficientes cau&longs;as addi-dit: Anaxagoras tertio de anima particula quarta ab Ari&longs;totele laudatus, partibus illis &longs;uis infinitis, & con&longs;imilium ra­tionum, quæ &longs;unt cuius &longs;libet rei ortus. & interitus materiæ, Diuinam mentem ab omni materia pror&longs;us immunem, vt ef­ficientem cau&longs;am adhibuit. Democritus, Leucippus, & Epi­curus indiuiduis corpu&longs;culis, quæ ad cuiu&longs;libet rei ortum, materiæ locum tenere crediderant ca&longs;um, & fortunam, &longs;ine quo­rum vi mouente non moueantur, addiderunt: &longs;ed quia om­nium Philo&longs;ophorum &longs;ententias euoluere longum e&longs;&longs;et: his contenti, motum non à materia, &longs;ed ab alia efficiente cau&longs;a generari &longs;cimus: & eos, qui id negant, hallucinari: & formam bonam, immo optimam, atque diuinam, vt Ari&longs;toteles primo li­bro Phy&longs;icorum particula octuage&longs;imaprima, & diuinus Plato in Timeo memorarunt, præcipuam omnium cau&longs;am, tolle­re, dum in materiam efficiendi, & mouendi vim ponunt.

Præterea qualitatibus, quæ agendi &longs;unt in&longs;trumenta, mo­uendi, & agendi vim primam tradunt: dum affirmant, ma­teriam qualitatibus informatam, atque di&longs;po&longs;itam, facere, ac mouere: perinde ac &longs;i dicerent, &longs;erram dentatam, à denti­bus ad &longs;ecandum di&longs;po&longs;itam, &longs;ine &longs;ectore &longs;ecare: & calamum, ad &longs;cribendum accomodatum, &longs;ine &longs;criptore &longs;cribere: e&longs;t enim in &longs;erra ferrum, quod est &longs;erræ materia, & in calamo &longs;ua est propria materia: quæ &longs;ic, vel &longs;ic di&longs;po&longs;ita, &longs;ine &longs;ectore non &longs;e­cat, & &longs;ine &longs;criptore non &longs;cribit: quia in&longs;trumenta &longs;ine primo, ac principali immediateque mouente non mouent: qua de re Democritus libro &longs;ecundo de anima, quod in&longs;trumento eam vim agendi a&longs;crip&longs;erit, quæ primo agenti a&longs;cribenda erat, acerrimè carpitur. Hunc primum, principem, immediatumque elementorum motorem, quod non tantum, vt forma, &longs;ed etiam, at efficiens, ac mouens cau&longs;a moueat, in hac di&longs;&longs;utatione, anpossit inueniri, periculum facere tentabimus, quia omnia &longs;implicia corpora recto motu mouentur, ad propria loca ferun­tur, vt diximus, tum quia natura e&longs;t in eis principium motus, tum quia &longs;i natura non cierentur, ergo violentia, &longs;ed violen­tum e&longs;t contra naturam, ergo corpus, quod violentia mouetur, natura mouetur: nihil enim violentiam patitur, quin illud natura prius concitetur, natura inquam, aut grauitatis, aut leuitatis: quando omnia, aut grauia &longs;unt, aut leuia, aut alia quapiam natura: quæ qualis nam &longs;it, &longs;i in orbe inuenitur, in­fra manife&longs;tabitur: Præterea corpus aut natura, aut violen­tia quie&longs;cit: &longs;i violentia, ergo natura; quia violentum est con­tra naturam, & nihil violentia quie&longs;cit, quin illud contra illam violentiam natura quie&longs;cat: &longs;i natura quie&longs;cit, & ad illam quietem natura mouetur, ergo omne corpus naturale, qua na turale e&longs;t, à natura mouetur: at omnium motuum primus e&longs;t motus ad locum, ergo omnia corpora naturalia, qua natura­lia &longs;unt, ad locum à natura mouentur, non à materia, ergo ab alio principio, quod quale nam &longs;it, infra vtiliter inuestigabi­mus; &longs;emper enim, quomodo &longs;atis &longs;tudio&longs;is omnibus facere possimus, nobis propo&longs;itum fuit.

Omnia corpora, quæ recto motu mouentur, e&longs;&longs;e aut grauia, aut leuia. Cap. XV.

OMNIA corpora naturalia naturalem motum habe­re cum Ari&longs;totele libro primo de cælo demon&longs;trauimus: quia naturam habent, quæ in eis est principium motus. Nunc ad eam concertationem conuertimur, qua quærimus, vtrum ne omnia corpora, quæ recto motu aguntur, &longs;int aut grauia, aut leuia: an verò corpus naturale detur; quod &longs;inegrauitate ad centrum feratur, & &longs;ur&longs;um &longs;ine leuitate ad cæ­lum a&longs;cendat. Re&longs;pondeo illud non dari: nam &longs;i quod corpus &longs;ine grauitate de&longs;cenderet, non graue, quam graue infinitè velocius moueretur; quia nulla e&longs;&longs;et inter vtrumque proportio, & &longs;i qua &longs;it, decupla con&longs;tituatur, ita vt graue velocitate vt centum moueatur: non graue velocitate vt decem concitetur. Graue per medium duplici portione diuidatur; duplo certè minor erit illius velocitas: partes quadraginta ab eo iterum au­ferantur; decem tantum &longs;uper&longs;unt: ergo graue, & non gra­ue æquali velocitate mouebuntur, quia velocitate vt decem, vtrumque mouetur; partes quinque à graui iterum ab&longs;cin­dantur; ergo non graue duplo velocius, quam graue mouebi­tur: quod notum e&longs;t ex regulis Aristoteleis libro &longs;eptimo Phy&longs;icorum. Sed hæc omnia &longs;unt fal&longs;a, & ab&longs;urda. Ergo dicen­dum &longs;anè e&longs;t non dari corpus, quod &longs;ine grauitate, aut leuita­te recto motu moueatur: &longs;ed quæcumque &longs;int illa, quæ recto motu mouentur corpora, omnia, aut grauia, aut leuia e&longs;&longs;e concedendum.

Veterrimos, qui ante Ari&longs;totelem fuere Philo&longs;o­phos de motu, & quiete non rectè &longs;en&longs;i&longs;&longs;e. Caput XVI.

HINC facilè intelligere licet veterrimos, qui ante Ari&longs;totelem vixere Philo&longs;ophos, in hac re maximè hallu­cinatos fui&longs;&longs;e, vt Heraclitus, qui omnia perenni, ince&longs;­&longs;anti, indefexoque labore agitari, numquam autem quie&longs;cere non e&longs;t veritus affirmare: cum ab Ari&longs;totele non minus per quietis, quam per motus principium ab initio libri &longs;ecundi Phy­&longs;icorum natura definiendo manife&longs;tetur, & ea quæ ad locumcientur, in eo loco natura maneant, ad quem natura feruntur, & extra quem aut violentiam pa&longs;&longs;a truduntur, aut ex alie­na materia generantur, mobileque corpus, quod ad locum tendit, ad illum, vt ad finem, in quo &longs;istatur, natura tendat; e&longs;t enim motus propter quietem, vt propter finem: quod in his quæ de cælo ab Ari&longs;totele demon&longs;tratum fui&longs;&longs;e alibi diximus.

Parmenides Meli&longs;&longs;us, ac Zeno peccatum longè grandius peccaui&longs;&longs;e auctor e&longs;t Ari&longs;toteles libro primo, & octauo de Phy&longs;ico auditu: quod omnia &longs;emper quie&longs;cere, nihil vmquam mo­ueri mordicus tenuerint: quia omnia quie&longs;cere, & eius cau­&longs;am requirere, prætermi&longs;&longs;o &longs;en&longs;u, non tantum intellectus im­becillitas, &longs;ed pestilens, lethali&longs;que mentis morbus &longs;it quidam: &longs;unt enim nonnulla certiora, illu&longs;trioraque quam vt rationem vllam expo&longs;tulent: ea quæ&longs;unt &longs;uapte natura notiora, quam vt alicuius vel etiam leuissime probationis indigeant, &longs;tatim non agno &longs;cere, ridiculum e&longs;t; præ&longs;ertim apud illos, qui non de vna qua piam re particulari, &longs;ed de toto di&longs;&longs;entiant: nec Phy&longs;ica tan­tum, &longs;ed omnes etiam &longs;cientias, facultates, actiones, & ar­tes funditus euertant: propterea quod omnes motum admit­tant, qui ab illis exploditur. Scientiæ quidem, quæ vt libro tertio de anima particula trige&longs;imaoctaua Aristoteles memi­nit, ad tripartitam rerum &longs;ectionem tripartito &longs;ecantur, quia aliquæ circa formas à materia minimè distractas ver&longs;antur, vt Phy&longs;ica: quæ eo quod natura &longs;it in eis motus principium, ideo mouentur ex primo libro de cælo particula quinta: non­nullæ in illis formis agno&longs;cendis exercentur, quæ à materia non &longs;unt auul&longs;æ, &longs;ine materia tamen con&longs;iderantur, vt Mathematicæ; quæ & ip&longs;æ in eo corpore, quod per &longs;e mouetur, existunt, tertiæ vero formas omnes &longs;uo complexu continent, quæ &longs;unt ab omni materia pror&longs;us immunes, vt &longs;unt mentes Diuinæ: quæquoniam nec per &longs;e, nec per accidens, nec per aliud mouentur, a motu propterea minime &longs;oluuntur; cum cæle&longs;tes globos in­ce&longs;&longs;anter moueant; has Diuinas mentes Metaphy&longs;ica contemplatur, plures &longs;cientias his tribus excogitari non po&longs;&longs;e, propte­rea quod non in plures partes omnia, quæ vniuer&longs;i ambitu coercentur, diuidantur, &longs;criptum e&longs;t ab Ari&longs;totele libro &longs;exto Di uinorum particula &longs;ecunda: hæ omnes, &longs;ingulæque &longs;cientiæ ab illis, qui motum &longs;ustulerunt, tolluntur. Quin etiam artes omnes corporatis instrumentis vtuntur, quæ in&longs;trumenta, ni&longs;i motu cieantur, in artem conuenire minime quidem po&longs;&longs;unt. Adhæc facultates omnes, omne&longs;que di&longs;ciplinæ, & artes, quæ ratione, & intelligentia perficiuntur ex antecedente quadam principiorum cognitione fiunt, quod ab Aristotele &longs;criptum est libro primo posteriorum analiticorum particula prima; principiorum autem veritatem &longs;olo &longs;en&longs;us iudicio constare &longs;crip&longs;it Aristoteles, tum in po&longs;terioribus analiticis, tum in proœmio libri primi Diuinorum: verum à &longs;en&longs;ibus ad princi­pia prius cognita, & à principiis ad conclu&longs;iones loco omnium postremo cogno&longs;cendas &longs;ine motu non progredimur: ergo qui motum è medio tollunt, facultates omnes, artes, atque &longs;cien­tias è medio tollere coguntur.

Anaxagoræ, & Empedocli, qui omnia quandoque moue­ri & quandoque quie&longs;cere crediderunt, perennis, indefe&longs;&longs;a­que, & nu&longs;quam ce&longs;&longs;ans Diuinorum corporum agitatio, & argumenta, quæ ad motus, & totius mundi æternitatem con­firmandam libro Phy&longs;icorum octauo in principio, & libro primo de cælo in fine ab Aristotele &longs;cribuntur, tota (vt aiunt) diametro opponuntur: ad quæ legenda lectores remittimus, ne ab Ari&longs;totelis monumentis ad nostra auocare velle videa­mur.

Quam difficile &longs;it definire tum graue, tum leue, & quæ &longs;it cau&longs;a difficultatis. Cap. XVII.

NVMERO autem eorum corporum inuento, quæ &longs;implicia &longs;unt, & recto motu naturali mouentur, inue&longs;ti­ganda diligentius e&longs;t tum grauium, tum leuium defi­nitio; vt intelligatur, quid &longs;it illud, de quo di&longs;putatur, vtque demonstrationis principium habeamus; quod nil aliud e&longs;&longs;e, quam definitionem alibi docuimus: Huius definitionis inuen­tio non &longs;atis commoda e&longs;t: quippe quod via, & ratio, quam tenere in &longs;cientia tradenda, & in quauis re definienda debe­mus, ab illustrioribus, & notioribus nobis rebus ad eas, quæ natura illu&longs;triores, clariore&longs;que &longs;unt, progredi &longs;oleat: vt &longs;cri­p&longs;it Ari&longs;ioteles libro primo Phy&longs;icorum particula &longs;ecunda: at qui nobis clariores illustriore&longs;que &longs;unt actiones facultati­bus, vt idem libro &longs;ecundo de anima particula trige&longs;imater­tia: eam ob rem ab harum facultatum actionibus prius explicandis ad facultates ip&longs;as posterius contemplandas progre­diendum foret, id quod nunc fieri nequit; cum harum faculta­tum actionibus à maioribus no&longs;tris non &longs;int impo&longs;ita nomina, ni&longs;i fortè quis leuitatis, & grauitatis actionem e&longs;&longs;e exi&longs;timet<10>o)phn id e&longs;t momentum, inclinationem, pondus, &longs;iue nutum; quo efficitur, vt grauia, & leuia corpora &longs;u&longs;que, deque conciten­tur: quod quamquam ab&longs;urdum omnino non e&longs;t, nobis tamen ad has definitiones inueniendas vel parum quidem proderit; ideo hoc momentum, inclinationem, pondus, &longs;iue nutum pruden­tes præterimus, & ad alia, quæ hanc no&longs;tram cau&longs;am magis iuuent omissis ambagibus properamus.

Quomodo graue, & leue Plato definierit, & quo­modo corpora ex figuris componi debere voluerit. Cap. XVIII.

DIVINVS Plato in Timæo graue illud e&longs;&longs;e cen&longs;uit, quod ægrè à &longs;uo loco mouetur, &longs;iue quod cum pluribus partibus eiu&longs;dem generis, &longs;iue triangulis compluribus con&longs;tet, difficile distrahitur: vt terra cra&longs;&longs;a cum &longs;it, ex loco ad locum non ni&longs;i magno cum labore mouetur, & propter eamdem cau&longs;am propria &longs;ponte quie&longs;cit. Contra verò le­ue id est, quod paucis ex partibus eiu&longs;dem generis, &longs;eu trian­gulis coaugmentatur, vt ignis, & aer tenues exi&longs;tunt, ideo­que minimo negocio mouentur, & huc, atque illuc facilè pelluntur.

Præterea Plato &longs;tatuit aerem, ignem, & aquam ex ei&longs;dem partibus, &longs;eu triangulis constare, & inter &longs;e grauitate tan­tum, & multitudine differe: quò fit, vt vnum illorum &longs;it le­uius, alterum grauius: prout ex pluribus, aut ex paucioribus partibus, &longs;eu triangulis conflatur: Nec enim Plato diuinus putat ex locorum interuallis, vt Ari&longs;toteles ha&longs;ce grauium, & leuium definitiones e&longs;&longs;e petendas, cum nihilin cælo verè &longs;u­perum, nihil ibi verè inferum à Platone e&longs;&longs;e credatur, &longs;edtantum relatione quadam, quod cælum rotundum &longs;it, & in ab&longs;oluti orbis &longs;peciem ita efformatum, vt nihil inueniri possit aut rotundius, aut æque rotundum, & propterea nullam contrariam partium po&longs;itionem habeat: ideo hæc locorum inter­ualla, & ha&longs;ce locorum rationes &longs;at non e&longs;&longs;e cen&longs;uit, ad gra­uium, & leuium definitiones constituendas; idip&longs;um Platoni ad&longs;crip&longs;it Alcinous in libro, cui titulus e&longs;t de dogmate Plato­nis capite vige&longs;imo: leuia ergo Plato affirmauit, quæ (vt ip&longs;e loquitur) ex paucioribus triangulis componuntur; grauia, quæ qua&longs;i pluribus ex triangulis fiunt, perindeac &longs;i per partes eiu&longs;dem generis, triangulos intelligat, nullum enim corpus, apud Platonem in Timæo inuenitur, quin illud ex figuris concretum &longs;it. Hinc Plato &longs;equi putat prima corpora ex primis figuris e&longs;&longs;e concreta, &longs;ed prima omnium figurarum est circularis, quæ rotundo cælo, quod ad volubilitatem rotun­datum est, à natura tribuitur; de quo nobis est alio loco di­&longs;putatum. Secunda figura est plana; & inter planas, pri­ma est triangula, quæ primis illis corporibus ad&longs;cribitur; quæ recto motu cientur: nec omnes trianguli &longs;unt eodem loco habendi, cum illi &longs;int natura priores, qui rectum angu­lum habent, vt &longs;unt l&longs;o&longs;cheles, & Scalenus; at rectus angulus natura præcedit acutum, atque obtu&longs;um: rectus etiam vnius naturam optimè redolet, cum nulla ratione va­riari queat: acutus autem, & obtu&longs;us multis modis va­rientur; propter has omnes cau&longs;as l&longs;o&longs;chelem, & Scale­num Plato elegit, vt ex illis, quas planas primas figu­ras cen&longs;uit, prima elementorum corpora componeret, mo­do Platonis, & non Timæi Pythagorici &longs;it illa &longs;ententia, quæ in Timæo &longs;cribitur, & ex libro de vniuer&longs;itate Ti­mæi ad verbum transfertur: cuiu&longs;cumque tamen &longs;it: feren-da non est; &longs;ed confutanda, quod Ari&longs;toteles tanta cum ef­ficacia fecit libro tertio de cælo, & mundo, vt nullus nunc nobis confutandi locus &longs;upere&longs;&longs;e videatur: &longs;ed vt nihil intactum de­relinquamus, vniuer&longs;um hoc negocium paucis ab&longs;oluemus.

Definitio, qua graue, & leue à Platone definitur, exploditur, & corpora nec ex figuris, vt Plato, nec ex numeris vt Pythagoras augmentari po&longs;&longs;e demon&longs;tratur. Cap. XIX.

PRIMO reprehendendus e&longs;t Plato, &longs;eu Pythagoras po­tius; qui ex planis figuris corpora con&longs;tituunt: hi corpo­rum natura con&longs;tantium non naturalia, vt par erat, &longs;ed Mathematica principia faciunt, quod minimè fieri debuerat: corpora enim naturalia &longs;unt &longs;ub&longs;tantiæ, & figuræ, ex quibus eadem componi Plato voluit, &longs;unt alterius cathegoriæ; qua­propter principia, & principiorum effecta ad eamdem cathe­goriam non pertinent; quod minimè decet, vt ab Ari&longs;totele copiosè demonstratur libro duodecimo Diuinorum.

Secundo Plato, &longs;eu Pythagoras Mathematicorum principiis aduer&longs;atur: nan geometræ lineam ex punctis probant non e&longs;&longs;e com&longs;titutam, propterea quod linea in infinitum diuidatur; & lineam in infinitum diuidi e&longs;t in geometria principium &longs;uapte natura no tum, quod à geometra nullo modo probatur, &longs;ed vt verissimum, ac notissimum ponitur: eadem ratione &longs;uperficies ex lineis non componitur, cum &longs;uperficiei diui&longs;io numquam finiatur: ergo et corpora ex &longs;uperficiebus non generantur, cum corpora pari ratio ne &longs;emper diuidantur: quapropter omnino &longs;equitur, corpora non con&longs;tare ex planis figuris, quæ &longs;unt in &longs;uperficie; & corporum magnitudinem circumuoluunt; quoniam corpora infini-tè &longs;ecari po&longs;&longs;unt, &longs;icut apud eo&longs;dem mathematicos &longs;equitur, &longs;uperficiem non confici ex lineis, & lineas non fieri ex punctis, quia &longs;uperficies in &longs;emper diuidua diuidatur; & linearum &longs;it&longs;emper natura diuidua.

Tertio argumentor, & priu&longs;quam argumentum in for­mam redigatur, vnum ponitur; illud est. Elementa &longs;unt duo­rum generum; alterum est eorum, quæ compo&longs;itionis elemen­ta vocantur; alterum mixtionis: priora elementa, dum in vnum coheunt, cumulum faciunt; nihil enim est in eis inter &longs;e cohe­rens, &longs;ed omnia deinceps di&longs;po&longs;ita, & collocata &longs;unt; vt acies in&longs;truitur, illud e&longs;t vnum per accidens, vt e&longs;t frugum, & la­pidum congeries, in quibus nihil e&longs;t per &longs;e coagmentatum, hæc dum ex his aliquod vnum fit, propriam naturam &longs;eruant in­tegram: po&longs;teriora mixtionis elementa &longs;unt, vt corpus quod­dam multis ex partibus optima arte confectum; hæc, dum ex his aliquid fit, in tenuissimas partes comminuuntur; & pro­priam naturam integram non &longs;eruant, &longs;ed vicissim mi&longs;cen­tur, ita vt per &longs;e totum gignatur: quod an &longs;it idem cum &longs;uis partibus, aut inuicem iunctis, aut ab inuicem deiunctis, an ve­rò diuer&longs;um ab illis, di&longs;putatum est alibi, his constitutis argu­mentor.

Principia, quæ dum ex eis concretum gignitur, non alte­rantur, &longs;ed in concreto integram naturam &longs;eruant, &longs;unt principia compo&longs;itionis, & non mixtionis, ex quibus fit vnum per accidens, & non per &longs;e; &longs;ed figuræ, dum ex eis aliquid fit, non alterantur, verum in concreto integram naturam &longs;eruant; er­go figuræ &longs;unt principia compo&longs;itionis, & non mixtionis; ex quibus fit vnum per accidens, & non per &longs;e: at nos natura­lium corporum per &longs;e principia quærimus.

Quarto argumentor, & prius quam argumentum eriga-tur, vnum vt &longs;upra, ponitur & illud e&longs;t: elementa compo&longs;i­tionis ab elementis mixtionis hoc differunt; priora id quod ha bent, in compo&longs;itum ferunt: illudque eidem tribuunt; at eo quod non habent, compo&longs;itum donare non po&longs;&longs;unt, vt mel, quod e&longs;t dulce idromelli dulcedinem, quam &longs;ecum affert, communi­cat, amaritudinem ei communicare non valet, quoniam mel amarum non e&longs;t: po&longs;teriora mixtionis elementa, &longs;i in mixto actu con&longs;eruantur, vt eadem actu con&longs;eruart alibi demon&longs;tra­tum e&longs;t, non integra, &longs;ed in partes tenuissimas comminuta concretum faciunt, quod naturam &longs;apit ab elementorum na­tura longè diuer&longs;am, id e&longs;t verius, &longs;inon &longs;ub&longs;tantiæ &longs;ed elementorum vires in mixto &longs;uper&longs;int: videmus enim &longs;ecundas in quo libet mixto qualitates ex primis elementorum qualitatibus, quarum nullam in &longs;implicibus elementis videre licet: quibus declaratis argumentum est erigendum.

Triangulæ figuræ, ex quibus grauia, & leuia elementa componi rebantur, nec graues &longs;unt, nec leues; ergo nec elemen­ta &longs;implicia, aut grauia aut leuia erunt: ex natur á elemento­rum compo&longs;itionis con&longs;equentia probatur; compo&longs;itionis enim elementa, quod non habent compo&longs;ito non communicant: ergo dum graue, & leue ex non grauibus, & non leuibus factum definire conantur, id definiendum accipiunt, quod graue, & leue non e&longs;t.

Confirmatur, elementa &longs;unt grauia, & leuia & ex primis planis figuris triangulis conflata; ergo primæ triangulæ pla­næ figuræ &longs;unt graues, & leues, quod est non minus fal&longs;um, quam ab&longs;urdum: ergo dum elementa grauia, & leuia ex fi­guris nec grauibus, nec leuibus gignunt, id graue, & leue af­firmare coguntur, quod à grauis, & leuis natura maximè di­&longs;tat, vt &longs;unt figuræ, & totum ex figuris conflatum, e&longs;t autgraue, aut leue: ergo figuræ erunt graues, & leues: quorum vtrumque e&longs;t fal&longs;um, & ab&longs;urdum.

Hoc idem incommodum eos etiam &longs;equitur, qui non tantum elementa, &longs;ed & vniuer&longs;um mundum ex vnitatibus, &longs;eu nume ris concretum e&longs;&longs;e opinantur, vt &longs;unt Pythagorei: nam cor­pus omne aut grauitatem, aut leuitatem habet; vnitates au­tem, quæ numerorum &longs;unt elementa, ex quibus corpora con­&longs;tant, nec grauitatem, nec leuitatem ex &longs;e habere, neque &longs;i con­ponantur, vllum ex &longs;e corpus coniunctæ facere po&longs;&longs;unt, ni&longs;i cor­pus ex non corpore, & ni&longs;i graue, & leue ex non graui, & ex non leui, & ni&longs;i &longs;ubstantia ex accidentibus fiat: & &longs;i graue, & leue corpus ex numeris, &longs;eu numerorum vnitatibus genere­tur, numeros etiam ip&longs;os, & eorumdem vnitates & graues, & leues e&longs;&longs;e oportet, quod &longs;i vnitates, & numeri nec graues &longs;unt, nec leues, ergo nec corpora, quæ ex illis fiunt, aut grauia, aut leuia erunt: quæ omnia & fal&longs;a, & ab&longs;urda e&longs;&longs;e ex his, quæ paullo ante memorauimus, liquido con&longs;tat.

Cau&longs;a redditur, quamobrem nec Anaximander, nec Anaximenes, nec Democritus, nec Leucip­pus, nec Epicurus &longs;int confutandi, in­terea tamen breui&longs;simè confu­tantur. Cap. XX.

ANAXIMANDER, Anaximenes, Democritus, Leucippus, Epicurus, & cæteri Philo&longs;ophi, qui mundum licet ratione diuer&longs;a, nullis tamen finibus circum&longs;eptum, &longs;ed illud immen&longs;um, & infinitum e&longs;&longs;e rebantur, in eamdem &longs;ententiam, in quam & posterior Plato venerat, & ip&longs;i prio­res pedibus ire cogebantur; cum in eo, quod infinitum existit,extremi fines de&longs;iderentur, &longs;ine quibus non e&longs;t locus &longs;uperior, ad quem leuia corpora &longs;ubuolent; nec e&longs;t vllus inferior locus, ad quem corpora grauia tendant; ideo ex locorum interuallis grauium, & leuium naturæ definiri non po&longs;&longs;unt: &longs;ed ad atomos, ad figuras, ad &longs;olidum, & inane, vel ad aliud eiu&longs;dem generis figmentum confugere coguntur: immo &longs;i locus distinctus non fuerit, qui in &longs;pacio infinito di&longs;tinctus e&longs;&longs;e nequit, neque quic­quam graue, aut leue dicetur, cum graue id &longs;it, quod ad inferio­rem locum de&longs;cendit; leue autem quod ad &longs;uperiorem plagam natura mouetur; vt infra demon&longs;trabitur: in eo ergo infinito &longs;pacio, in quo &longs;uperior, & inferior locus distinctus non est, ni­hil graue, nihilque poterit e&longs;&longs;e leue.

Democriti, Leucippi, & Epicuri particularia dicta de grauibus, & leuibus atomis explodun­tur. Caput XXI.

DEMOCRITI, & cæterorum, qui ab illius parte ste­terunt, &longs;ententia est, Mundum ex atomis constare; quæ &longs;unt omnes graues, eiu&longs;dem materiæ, eiu&longs;demque natu­ræ, ac &longs;ola figura differunt, quæ e&longs;t accidens: nam aliæ atomi &longs;unt triangulæ, aliæ quadrangulæ, & &longs;ic deinceps; &longs;ubstantia vna omnium atomorum e&longs;t, dicunt etiam inane inter atomos illas interceptum, ea&longs;dem di&longs;terminare; vt auri, argenti, cupri, fer­ri, & rerum aliarum ramenta in varias figuras di&longs;tributa, eam dem naturam habent; &longs;olis figuris diuer&longs;a &longs;unt, &longs;olo &longs;pacio ina ni aliæ ab aliis di&longs;tant: hæc est eorum &longs;ententia, contra quam argumentor,

Vna est omnium atomorum natura, ergo vnus e&longs;t motus principium; quoniam per motus principium ab Ari&longs;totele natura definitur tum libro &longs;ecundo Phy&longs;icorum, tum libro quinto diuinorum. Vnum e&longs;t omnium atomorum motus principium, ergo vnus omnium motus: aliquæ atomi &longs;unt graues, ergo omnes &longs;unt gra­ues, ergo omnes deorsum feruntur; ergo nullæ &longs;ur&longs;um a&longs;cendunt, ergo vna e&longs;t omnium grauitas, ergo nulla e&longs;t earumdem leuitas, ergo omnes atomi vno motu ad mundi centrum de&longs;cendunt, ergo & cætera omnia, quæ ex atomis conflantur, erunt grauia: nam quod ex grauibus coaugmentatur, non pote&longs;t non e&longs;&longs;e graue, ergo totus mundus ex grauibus atomis genitus, & &longs;ingulæ totius mundi partes ex grauibus atomis natæ, &longs;unt graues, ergo omnia de&longs;cendunt, ergo nihil a&longs;cendit, quæ &longs;en&longs;ui manife&longs;tè repu­gnant: cum plurima leuia &longs;uopte nixu &longs;ur&longs;um ferri videamus; ergo fal&longs;a eorum e&longs;t opinio, &longs;en&longs;uique contraria, quod validio­ribus, vt patet, argumentis &longs;u&longs;cepimus demonstrandum. Con­firmatur &longs;i &longs;unt omnia grauia: omnia enim ad centrum natura de&longs;cendunt, omniaque in centro natura quie&longs;cunt, ergo extra centrum natura nihil est, & nihil extra centrum natura, aut mouetur, aut quie&longs;cit, &longs;ed quæcumque extra centrum aut moueri, aut manere inueniuntur; omnia non natura, &longs;ed violentia, mouebuntur; corpus enim, quod in aliquo loco violentia quie&longs;cit, ad illum locum violentia mouetur; & reciprocantur hæc, ita vt omne corpus, quod ad aliquem locum violentia mouetur, in eo dem loco violentia quie&longs;cat, &longs;icut quod natura ad aliquem locum fertur, natura in eo loco manet; & quod alicubi natura stat immotum, eò natura tendat, quæ Democritus, Leucippus, & Epicurus, ac cæteri, qui eorumdem figmenta &longs;ectantur, mini­mè noui&longs;&longs;e videntur. Verum, vt &longs;emetip&longs;os ab his angu&longs;tiis explicent, dicere au&longs;i &longs;unt qua&longs;dam atomos e&longs;&longs;e grauiores, & qua&longs;dam minus graues, & ex grauioribus atomis grauio­ra corpora, & ex leuioribus leuiora componi, & quæ magisgrauia &longs;unt, deor&longs;um agitari, quæ auiem minus &longs;ur&longs;um euolare. At &longs;i vnum contrariorum e&longs;t in natura, nece&longs;&longs;ariò erit & alterum; &longs;i alterum non inuenitur, quid mirum nec &longs;i alterum inuenie­tur, vt auctor e&longs;t Aristoteles libro &longs;ecundo de cælo particula duodeuige&longs;ima: idque e&longs;t naturæ maximè con&longs;entaneum, quæ contrariam repugnantiam in vno &longs;olo non patitur, &longs;ed in duo­bus eamdem inueniri nece&longs;&longs;e e&longs;t: atqui (vt isti volunt) in na­tura est graue corpus, ergo in natura est etiam corpus leue, quod est graui contrarium: quod &longs;i leue non ponant; ergo nec graue quidem ponere poterunt; quod tamen ponunt. Hinc etiam &longs;equitur, quatuor elementa non e&longs;&longs;e prima corpora: quando ex atomis, quæ & ip&longs;a &longs;unt corpora indiuidua, ele­mentis tamen priora, conflantur: ergo hæc ramenta indiui­dua erunt prima, & non quatuor, quæ prima elementa vo­cantur.

Democritus, & cæteri, qui in Democriti &longs;ententiam iura­uerunt, ramenta à ramentis disterminant &longs;olius vacui inter­uentu, & inane &longs;pacium inter illa interiectum, non &longs;olum di­&longs;terminare atomos, & ea&longs;dem ab inuicem &longs;eparare affirmant, &longs;ed etiam grauitatem, & leuitatem efficere, ita vt illud cor­pus, in quo maius inane &longs;pacium intercipitur, &longs;it leuius; illud verò grauius, in quo minus est &longs;pacij, quod &longs;it vacuum: quibus occurri &longs;ic potest. Primo propterea quod ex pleno, & vacuo omnia corpora à Democrito, & &longs;equacibus conflari dicuntur: cau&longs;a, quæ corpora componit, non &longs;olum e&longs;t inane &longs;pacium, &longs;ed vnà cum illo &longs;olidum etiam concurrit: ergo & &longs;olidum grauita­tis, & leuitatis e&longs;t cau&longs;a; ita vt id corpus, in quo minus est ina nis, quam &longs;olidi, & in quo plus est &longs;olidi, quam inanis, &longs;it pon­dero&longs;ius: & id corpus, in quo plus e&longs;t inanis, quam &longs;olidi, & mi nus &longs;olidi, quaninanis, &longs;it leuius. Secundo maiorem aeris portio-nem aquæ minori parte grauiorem e&longs;&longs;e contingit; & contra maiorem aquæ partem minori parte aeris accidet e&longs;&longs;e leuiorem, &longs;i in maiori aeris parte plus erit &longs;olidi, & minus erit inanis; & in ma­iori aquæ parte minus erit &longs;olidi, & plus inanis. Accidet etiam aurum multum paruo igne leuius e&longs;&longs;e, &longs;i multum illud aurum, quod acceperis, paruo igne maius habet inane: quod accidere po&longs;&longs;e nemo inficias ibit. Hæc &longs;i penitus fal&longs;a, ab&longs;urda, & ri­dicula &longs;unt; exi&longs;timandum non est, &longs;oliditate, atque inanitate tantum inter &longs;e grauia, & leuia corpora distingui, vt ratus est Democritus: &longs;ed e&longs;t alia grauitatis, & leuitatis cau&longs;a in­uenienda, propter quam grauia, & leuia differant, ac mo­ueantur.

Empedoclem nullam grauitatis, ac leuitatis na­turam cognoui&longs;&longs;e. Cap. XXII.

Scio ego quam difficile factu &longs;it, antiquorum qua&longs;dam opiniones aliquorum mentibus adeo infixas, vt vix certi&longs;­&longs;imis rationibus præmon&longs;tratis penitus euelli possint; Sed mihi, cui &longs;emper studium fuit, plus veritati, quam auctorita­ti tribuere (vtinam &longs;ic multi facerent, qui in pluribus hallu­cinantur, dum ingenij dexteritatem profitentur) libet hoc lo­co meam &longs;ententiam in medium afferre, vt no&longs;cant omnes Empedoclem grauitatis, & leuitatis naturam ignoraui&longs;&longs;e. Hic enim non ex materia aliqua commutat a generationem in hunc mundum introduxit; &longs;ed tamquam ex abditis quibu&longs;dam re­cessibus illarum rerum, quæ graues &longs;unt, & leues generatio­nem promere tentauit. Dixerat enim cum aer ex aqua gi­gnitur, aer prius aquæ permixtus ab aqua per rarefactionem &longs;egregatur; & cum aqua ex aere vicissim na&longs;citur, ab aere perconden&longs;ationem aqua &longs;eparatur; & corpus aut grauius, aut leuius fit; vt est aut rarius, aut den&longs;ius: compressione enim res fiunt grauiores, & exten&longs;ione, ac rarefactione leuiores. Huius opinionem hæc inter alia &longs;equuntur ab&longs;urda, vna quæque magnitudo tam & &longs;i comprimatur, nullo modo fit grauior, vt con­pre&longs;&longs;a bombix, & lana nihilo grauior e&longs;t, quam &longs;i exten&longs;a &longs;it.

De ortu, & interitu eorum omnium, quæ &longs;unt &longs;ub luna, de que mutua elementorum commutatione, cum vnumquodque elementum in vnumquodque elementum immediatè vicissimque commeat, quæ ab Empedocle omnino euertuntur, nihil e&longs;t quod hoc loco agamus: quoniam hæc huius nostræ di&longs;putationis extremos fines tran&longs;grediuntur: ideo his contenti ad alia pro­gredimur.

Quomodo Ari&longs;toteles grauia, & leuia definierit. Caput XXIII.

ARISTOTELES ratus cælum e&longs;&longs;e &longs;ui vndique &longs;imi­le, & in orbis ab&longs;oluti &longs;peciem efformatum; propterea mundum habere extremum, & medium; cæli extre­mitatem &longs;ur&longs;um e&longs;&longs;e cen&longs;uit, quæ &longs;itu etiam &longs;uperiorem locum obtinet; medium autem mundi dor&longs;um e&longs;&longs;e voluit, quod infe­riorem orbis plagam occupat, ideo leue &longs;impliciter, & non in comparatione ad alterum id e&longs;&longs;e credidit, quod ad cæli extre­mitatem, hoc est &longs;ur&longs;um naturaliter euolat, quò postquam peruenerit, illico quie&longs;cit, vt ignis: quod autem &longs;uopte nixu deor&longs;um, & ad mundi medium &longs;emper inclinat, ad quod po&longs;t quam de&longs;cenderit, stat immotum id, per &longs;e, & omnino graue appellare voluit: elementa media, quæ &longs;uper&longs;unt, aer, & aqua, de Ari&longs;totelis &longs;ententia ab&longs;olutè grauia, & omnino leuia non&longs;unt, &longs;ed ad &longs;uperiora elementa comparata grauia dicuntur, ad inferior a leuia cen&longs;entur. Has grauium, & leuium defini­tiones Ari&longs;toteles edidit tum primo cæli, tum quarto eiu&longs;dem.

Platonis, & cæterorum error in definitione gra­uium, & leuium ab Ari&longs;totele demon­&longs;tratur. Cap. XXIIII.

In his definitionibus Ari&longs;toteles Platonem, & cæteros hallucinatos e&longs;&longs;e putauit: quia, cum ad huius rei tractatio­nem acce&longs;&longs;erunt, quid ab&longs;olutè graue, & quid ab&longs;olutè le­ue &longs;it, pror&longs;us non expre&longs;&longs;erunt; &longs;ed de grauitate, & leuitate ita verba fecerunt, vt, cum duo propo&longs;ita corpora fuerint, quo­rum vtrumque grauitatem habuerit, &longs;ed maiorem alterum, & alterum minorem, vtrum eorum aut grauius, aut leuius e&longs;&longs;et exquirerent, & nullam corporis, aut omnino grauis, aut vndique leuis mentionem fecerint: quippe qui omnia corpora, quæ &longs;ub cælo exi&longs;tunt, grauia tantum e&longs;&longs;e crediderint, quorum tamen nonnulla grauiora, nonnulla verò leuiora, vel minus leuia e&longs;&longs;e voluerint: & quæ minus grauia forent, leuia nuncupauerint non ab&longs;olutè, &longs;ed ad alia comparata, vt ferrum ligno grauius dici &longs;olet, lignum ferro leuius: cum tamen natu­ra leue non &longs;it lignum, &longs;ed pondero&longs;um vt ferrum, ideo vtrum que graue, & propriis ponderibus libratum deor&longs;um &longs;uopte nixu fertur.

Videmus tamen ignem &longs;emper e&longs;&longs;e leuem, inque &longs;uperio­rem totius mundi oram &longs;emper a&longs;cendere: terram &longs;emper e&longs;&longs;e pondero&longs;am, & in locum inferiorem numquam non de&longs;cen­dere; quod hæc ab&longs;olutè grauia, & omnino leuia &longs;int, & non in comparatione ad alterum.

Explicatur nexus argumentorum Platonis, qui de graui, & leui perperam egit. Cap. XXV.

Nec propterea quod rotundum &longs;it cælum, nullam partium contrariam po&longs;itionem habet, vt Piato rebatur; immo quia rotundum ita e&longs;t cælum, vt nihil excogita-ripossit rotundius, & in orbis ab&longs;oluti &longs;peciem efformatum, omnem partium contrariam po&longs;itionem habet; extremum cer­tè, & medium. Quod enim extremum cæli, & medium mun­di centrum &longs;int contraria, tum ex contraria motuum natura­lium energia, tum ex contrariis ip&longs;is corporum naturalium &longs;implicium naturis repugnantibus, quæ ad contraria loca concitantur, & in illis immota quie&longs;cunt, intelligere licet: motus enim &longs;ur&longs;um, & deor&longs;um &longs;unt contrarij, vt contraria &longs;unt corpora leuia, quæ &longs;ur&longs;um a&longs;cendunt, & corpora grauia, quæ deor&longs;um de&longs;cendunt: non enim motus contrarij, aut &longs;ine locis contrariis, aut &longs;ine naturis contrariis existunt, vt notum e&longs;t ex his, quæ Aristoteles libro primo de cælo &longs;cripta reliquit.

Cætera, quæ Ari&longs;toteles aduer&longs;us Platonem, & alios &longs;crip&longs;it, in his quæ de cælo libro præ&longs;ertim quarto, prudentes præ­terimus: vo&longs;que, candidissimi lectores, qui, tum ingenij viri­bus, tum eruditione præ&longs;tatis, ad illa vocamus; vt qui &longs;ine cor­tice natare didicistis, &longs;ine cortice natantes ad portum venia­tis optatum: Aristoteles vos expectat, vt demonstret quo­modo Plato victus laba&longs;cat, & quomodo fal&longs;um &longs;it, quod vti verum a&longs;&longs;umit, & proptérea totum Platonis ædificium cor­ruit: quod postquam plus quàm &longs;atis magna ruina concide­rit, in&longs;taurari non poterit; & antè quàm corruat, quò minus concidat, continerinequit.

Quomodo Plato, & Ari&longs;toteles dum grauia, & le­uia definiunt, conciliari po&longs;&longs;unt. Cap. XXVI.

ARISTOTELES tamen libro quarto de phy&longs;ico au­ditu particula octuage&longs;imaquinta, & libro tertio de cælo particula decima graue id e&longs;&longs;e affirmauit, quode&longs;t den&longs;um, & leue, quod est rarum; &longs;iquidem den&longs;itas cum grauitate, & raritas cum leuitate coniungi &longs;oleat; quatenus den&longs;itas frigidum conden&longs;ans, & grauitatem introducens, & leuitas calidum rarefaciens, & leuitatem adducens, con&longs;equan­tur: vt quam optimè vi&longs;us e&longs;t dixi&longs;&longs;e Auerroes libro &longs;eptimo Phy&longs;icorum commentatione decima: calidi enim e&longs;t rarefa­cere, & frigidi conden&longs;are; vt intelligere licet tum ex &longs;ecundo de ortu, & interitu, tum ex quarto metheorologicorum. Quod &longs;i graue id e&longs;t, quod est den&longs;um, vt Aristoteles dixit; graue id etiam erit, quod concretum est ex pluribus partibus eiu&longs;dem generis; vt Plato voluit: & &longs;i leue id est, quod e&longs;t rarum, vt Ari&longs;toteles confirmauit, leue id etiam erit, quod ex pauciori­bus partibus eiu&longs;dem rationis efficitur; vt Plato credidit. Quæ duæ &longs;ententiæ, hoc modo explicatæ, non re ip&longs;a, &longs;ed verbo tenus di&longs;crepare intelligantur, ita vt Ari&longs;toteles cum Pla­tone hac in re, quam optimè conuenire videatur, vt compluri­bus in aliis rebus inter eo&longs;dem conuenire à nobis alibi demon­&longs;tratum fuit: Ari&longs;toteles ergo, quod &longs;upra diximus, ratus e&longs;t ignem e&longs;&longs;e &longs;impliciter, & ab&longs;olutè leuem, & terram &longs;implici­ter, & ab&longs;olutè grauem: duo media, quæ inter hæc vtraque interiecta &longs;unt elementa, vt aqua, & aer, tum grauia, tum leuia: ad &longs;uperiora comparata &longs;unt grauia, & ad inferiora &longs;unt leuia.

Quamobrem ignis e&longs;t ab&longs;olutè leuis, & terra ab&longs;o­lutè grauis, media autem elementa &longs;unt com paratè grauia, & leuia. Cap. XXVII.

QVARE ignis &longs;it ab&longs;olutè leuis, & terra ab&longs;olutè gra­uis, duo media non ab&longs;olutè, nec &longs;impliciter, &longs;edin comparatione ad duo extrema grauia, & leuia dicantur,&longs;criptum e&longs;t ab Auerroe libro quarto de cælo commentatione quadrage&longs;ima: quia locus &longs;uperior loco ignis, &longs;impliciter, & ab&longs;olutè leuis &longs;ub luna non datur; ex quo leuissimus ignis de­&longs;cendat, po&longs;tquam eò &longs;uopte impul&longs;u a&longs;cenderit: perinde ac lo cus inferior centro non inuenitur, ex quo terra ad eum lo­cum, in quo nunc est, a&longs;cendat, po&longs;tquam eò de&longs;cenderit. Cau&longs;a etiam quare ignis expers est cuiuslibet grauitatis, & terra cuiuslibet leuitatis, aer, & aqua tum grauitatis, tum le uitatis e&longs;t particeps, ibi ab eodem Auerroe redditur. Et ea e&longs;t: quia inferius &longs;impliciter, & &longs;uperius &longs;impliciter in natura in uenitur; & cau&longs;a, quamobrem hæc duo in natura inueniuntur, e&longs;t: quia extrema maximæ di&longs;tantiæ &longs;unt in rerum vniuer&longs;i­tate, & cau&longs;a, quare hæc reperiuntur, e&longs;t, quia horum alterum est centrum, alterum circumferentia. Porrò cau&longs;a, propter quam media elementa vt aer, & aqua, non &longs;unt &longs;impliciter, & ab&longs;olutè, aut grauia, aut leuia, &longs;ed ad duo extrema com­parata modo grauia, & modo leuia cen&longs;entur, est: quia non &longs;unt in loco, aut &longs;impliciter inferiore, aut ab&longs;olutè &longs;uperiore; nec &longs;unt in locis maximè distantibus; quorum alterum &longs;it centrum, alterum circumferentia: &longs;ed &longs;unt in locis mediis, me­diæ naturæ corporibus optimo iure tributis.

Hæ &longs;unt Auerrois cau&longs;æ; quibus addendum, nec ab&longs;que ratione putamus vim, & naturam propriam, &longs;eu energiam cuiuslibet elementi, quæ cau&longs;a est, ob quam vnumquodque elementum &longs;it aut graue, aut leue, aut &longs;impliciter, aut ad aliud comparatum: &longs;unt enim grauitas, & leuitas propriæ corporum grauium, & leuium affectiones, quæ eorumdem formas nece&longs;&longs;ariò con&longs;equuntur: & ex illis qua&longs;i aquæ ex propriis fonti­bus, manant: eadem enim &longs;unt prima &longs;pecierum, & proprie­tatum principia: vt quia homo e&longs;t rationis particeps, e&longs;t etiamadri&longs;um propen&longs;us; vt infrà (au&longs;pice Deo) videbimus.

Ex his duas grauium, & leuium definitiones habemus: altera per motum à medio, & ad medium data; altera per quietem à medio, & in medio assignata: dixerat enim Aristo­teles, graue id e&longs;t, quod mouetur ad medium, & graue id e&longs;t, quod quie&longs;cit in medio: dixerat etiam leue id est, quod quie­&longs;cit à medio, & leue id e&longs;t, quod mouetur àmedio: vt &longs;upra &longs;crip&longs;imus.

Vtra definitionum &longs;it potior; an ea, quæ per quie­tem, an ea quæ per motum datur. Cap. XXVIII.

Cvm duas grauium, & leuium definitiones assigna­uerimus, alteram per motum, & alteram per quietem, Auerroes libro quarto de cælo commentatione vige&longs;i­ma&longs;exta, & trige&longs;imaprima non iniuria quærit. Vtrane ha­rum definitionum &longs;it potior: an ea, quæ per quietem, an ea, quæ per motum datur; it a vt grauium, et leuium naturam propriam magis exprimat, & ideo præ&longs;tantior e&longs;&longs;e credatur. Re&longs;pondet Auerroes Philo&longs;ophus in primis magnus, & dicit: ea certè præferenda e&longs;t alteri, quæ per quietem datur: cau&longs;a est, quia motus elementis non ine&longs;t, ni&longs;i po&longs;tquam violentiam pa&longs;&longs;a, aut extra proprium locum vi extru&longs;a fuerint, & ad illum redire contenderint; aut extra proprium locum genita, ad eumdem accedere tentauerint: hæc dum ad locum naturalem concitantur, non nihil adhuc con&longs;eruant contrariæ illius, & repugnantis naturæ, vel ex qua genita fuerint, vel quam extra proprium lo cum pul&longs;a contraxerunt; at quies elementis in &longs;ua propria, ac naturali di&longs;po&longs;itione existentibus optimo iure tribuitur; ideo elementis, vt moueantur, accidere videtur: vt quie&longs;cant, per &longs;ehabent: eam ob rem corporum &longs;implicium, quæ elementa vocan tur, definitio per quietem data eorumdem definitioni per mo­tum quauis ratione inuentæ, est omnino præferenda, quod Ari&longs;toteles tetigi&longs;&longs;e vi&longs;us e&longs;t libro primo de cælo particula de­cima&longs;eptima: vbi grauia, & leuia non per quietem, &longs;ed per motum pingui, et cra&longs;&longs;a minerua &longs;e definiui&longs;&longs;e te&longs;tatur; donec per quietem accuratius, ac diligentius elementorum natura di&longs;putetur, quod quarto lib.de cælo præstitum fui&longs;&longs;e nemo e&longs;t qui ne&longs;ciat.

Quæ Themi&longs;tius contra Ari&longs;totelem &longs;crip&longs;it de grauium, & leuium definitione. Cap. XXIX.

EXPLODENDVS est hoc loco Themi&longs;tius, qui has grauium, & leuium definitiones per eorumdem motum, & quietem datas, rem quamlibet definitam complecti non credidit; & multa, de quibus hæ definitiones dicuntur, quæ nec grauia &longs;unt nec leuia, ratus e&longs;t inueniri: quod terra &longs;ua ip&longs;ius natura pondero&longs;a, in aere &longs;u&longs;pen&longs;a deor&longs;um non feratur, quæ tamen terra e&longs;t & grauis: ergò non quodlibet graue deor&longs;um tendit. Quin etiam terra, dum in centro quie&longs;cit, ibi &longs;tat im­mota, & deor&longs;um non citatur: cum locus centro inferior in natura non detur, ad quem aliquod pondero&longs;um corpus de&longs;cendat: terra ergò, quòd in centro stat immota, & deor&longs;um non cita­tur, est grauis: &longs;i graue id e&longs;t, quod in centro quie&longs;cit, & non de&longs;cendit: ergò graue illud non est, quod de&longs;cendit, &longs;ed graue id e&longs;t; quod stat immotum.

Idem de leuissimo igni dicendum, qui apud nos genitus, & quo minus a&longs;cendat ab aliquo impeditus, ad &longs;uperam huius infe­rioris mundi oram, vbi nunc luna e&longs;t, non attollitur, & in &longs;uo proprionatur alique loco exi&longs;tens &longs;ur&longs;um altius non euolat: cumnullus &longs;upra locum ignis, aut &longs;ub luna, aut &longs;upra lunam, locus inueniatur, ad quem leuia corpora a&longs;cendant: ergo leuissimus ignis est in rerum natura immotus, qui &longs;ur&longs;um non fertur.

Ab&longs;urda nec minora ex definitione per quietem data na­&longs;cuntur: nam terra est terra, & eadem grauius, quæ &longs;ur&longs;um po&longs;ita, & nullo modo impedita ad medium mundi de&longs;cendit, quæ terra e&longs;t, & grauis, & non quie&longs;cit. Datur ignis, qui apud nos genitus, & nulla ratione impeditus a&longs;cendit, qui tamen e&longs;t ignis, & leuissimus, & &longs;ub luna non quie&longs;cit. Ergo de quali­bet re definita hæ grauium, & leuium definitiones non dicuntur: quia definitio per motum data de terra in aere &longs;u&longs;pen&longs;a, quo minus de&longs;cendat impedita, & deigni apud nos genito, & quo minus a&longs;cendat impedito, non dicitur: & definitio, quæ ex quiete na&longs;citur, terram &longs;ur&longs;um po&longs;itam, & deor&longs;um latam, & ignem, inter nos inuentum, & a&longs;cendentem, ambitu &longs;uo non complectitur. Præterea elementa in &longs;uis propriis, naturali­bu&longs;que locis nec grauia &longs;unt, nec leuia: ergo nec a&longs;cendunt, nec de&longs;cendunt: ergo definitio per a&longs;cen&longs;um, & de&longs;cen&longs;um da ta, de qualibet re definita non dicitur: quia non de elementis in &longs;uis naturalibus locis quie&longs;centibus, & definitio per quietem ad inuenta de elementis; quæ ad propria loca feruntur, dici non potest. Aliquod ergo graue, & leue est in natura: cui hæ de finitiones non conueniunt: & hæ definitiones aliquibus tribuuntur, quæ nec grauia &longs;unt, nec leuia.

Confirmari po&longs;&longs;unt argumenta Themistij, &longs;i va&longs;tissimum terræ corpus extra locum po&longs;itum, & &longs;uæ naturæ derelictum ad centrum latum nihil ibi offendat, quod motum impediat, in centro non manebit: &longs;ed infra centrum &longs;uo nixu feretur: quia tanta terræ moles nullis fixis radicibus, nullique rei adhærens, a qua vastissima illa magnitudo &longs;ubstentetur, quomodovltra non moueatur, &longs;ed in centro ex &longs;e ip&longs;a &longs;i&longs;tatur, vix intelligi potest: cum præ&longs;ertim quælibet terræ gleba etiam quam­uis parua in &longs;ublimi po&longs;ita, & &longs;uæ naturæ derelicta, omni &longs;u­blato impedimento, con&longs;istere nolit; &longs;ed maiori, ac celeriori, quo potest impetu, repente deor&longs;um ruat. Ergo vniuer&longs;um cerræ pondus infra centrum multo celerius præcepitabitur. Ergo terra dabitur, quæ terra est, & grauis: ip&longs;a ta­men ex centro a&longs;cendit; ergo graue illud non est, quod de­&longs;cendit; &longs;ed quod a&longs;cendit: quia terræ moles dum infra cen­trum mouetur, non de&longs;cendit; &longs;ed a&longs;cendit: ergo de qualibet re graui hæ definitiones non dicuntur; quia non de vasti&longs;sima terræ mole, in centro nihil offendente, quod motum impediat; quæ infra centrum præceps ruet; & infra centrum e&longs;t locus &longs;ur&longs;um, ergo terra erit terra, & grauis, & &longs;ur&longs;um ascendet.

Quæ Auerroes contra Themi&longs;tium pro Ari&longs;totele grauia, & leuia, quam optimè definiente. Caput XXX.

AVERROES, qui in excutiendis Ari&longs;totelis verissi­mis &longs;ententiis maxima &longs;olertia &longs;emper e&longs;t v&longs;us, ambas ha&longs;ce Ari&longs;totelis definitiones ab his Themi&longs;tij iniuriis quam optimè vindicat: in Paraphra&longs;i libri quarti de cælo con­mentatione vige&longs;ima&longs;eptima, de cuius &longs;ententia duo ponimus; quorum alterum illud est.

Definitur palma, cum dicitur palma e&longs;t arbor, quæ dacti­los producit: palma tamen non &longs;emper, &longs;ed à natura statutis tantum temporibus dactilos edit, & est hæc definitio v&longs;que adeo bona, vt nec meliorem, nec parem excogitare vlla vm­quam ratio possit: palma tamen est palma, tunc cum dacti-los non producit: quia hæc definitio non actum, &longs;ed &longs;olam fa­cultatem ad edendos dactilos exprimit, idque non &longs;emper, &longs;ed statutis à natura temporibus; vt dictum e&longs;t: atque id e&longs;t ra­tioni con&longs;entaneum: propterea quod, cum rerum differentiæ plerumque lateant; earumdem accidentia differentiarum lo co tunc v&longs;urpare con&longs;ueuimus: vt &longs;crip&longs;it Ari&longs;toteles libro &longs;eptimo Diuinorum particula quadrage&longs;imaprima: & non ra­ro alibi: atqui grauium, & leuium definitiones ex earumdem accidentibus conflantur: quia propriis grauium, & leuium differentiis, abditis illis quidem a maioribus no&longs;tris, non &longs;unt impo&longs;ita nomina, accidentium vocibus vtimur; quæ acciden­tia non actum, &longs;ed facultatem &longs;ignificant: ergo, & cet. Altera hypothe&longs;is e&longs;t: grauia, et leuia ab eadem naturali for ma habent, vt extra proprium locum po&longs;ita, ad proprium na turalemque locum, per&longs;e, recurrant: & quæ in proprio na­turalique loco exi&longs;tunt, ibi per &longs;e quie&longs;cant: vt colligere licet ex his, quæ Ari&longs;toteles &longs;crip&longs;it, libro &longs;ecundo de cælo particu­la nonage&longs;ima & cente&longs;ima&longs;ecunda: & ex definitione natu­ræ libro &longs;ecundo Phy&longs;icorum edita: qua de re infra agemus.

Quæ Themi&longs;tius aduer&longs;us &longs;ecundam hypothe&longs;im paullo ante de&longs;criptam. Cap. XXXI.

HANC &longs;ecundam hypothe&longs;im, quamquam ex Ari­&longs;totelis abditissimis recessibus natam, ratus e&longs;t The­mistius dignam, quæ confutetur, libro &longs;ecundo de cæ­lo particula nonage&longs;ima&longs;ecunda: quippe quod effectus contra­rij non ex eadem cau&longs;a, &longs;ed ex contrariis cau&longs;is na&longs;cantur: vt te&longs;tatur Ari&longs;toteles libro quarto Metheorologicorum particula trige&longs;imaquinta, & quadrage&longs;ima: &longs;ed motus & quies&longs;unt duo effectus contrarij: ergo motus, & quies non ex eadem cau&longs;a, &longs;ed ex diuer&longs;is cau&longs;is na&longs;cuntur: propterea contrariis cau&longs;is hos contrarios effectus Themistius a&longs;crip&longs;it, ei quod e&longs;t e&longs;&longs;e in medio, quietem in medio: & ei, quod e&longs;t e&longs;&longs;e extra me­dium, motum ad medium tribuit: vt ecce graue corpus, quod e&longs;t in medio, stat immotum in medio: ergo ab hoc, quod e&longs;t e&longs;&longs;e in medio, graue habet quietem in medio: & idem corpus gra­ue extra medium, ad medium cietur: ergo ab hoc, quod est e&longs;&longs;e extra medium, graue habet, vt moueatur ad medium: e&longs;&longs;e intra, & e&longs;&longs;e extra &longs;unt cau&longs;æ contrariæ quæ hos contra­rios motus, & quietis effectus producunt: quod de graui cor­pore diximus, est de leui dicendum: ignis enim, ab hoc, quod est e&longs;&longs;e in loco &longs;upra quem nunc lunam videmus, habet, vt ibi quie&longs;cat, & idem ignis, ab hoc, quod est e&longs;&longs;e infra &longs;uum lo­cum, habet vt ad eumdem moueatur: quod itaque grauia deor&longs;um, & leuia &longs;ur&longs;um cieantur, ei, quod est e&longs;&longs;e extra pro­prium locum referri debet acceptum; & quod grauia deor­&longs;um, & leuia &longs;ur&longs;um quie&longs;cant, dandum est ei, quod e&longs;t e&longs;&longs;e in propriis locis.

Quæ pro Ari&longs;totele contra Themi&longs;tium ab Auer­roe &longs;cribantur. Cap. XXXII.

AVERROES omni genere laudis abundans Philo&longs;o­phus verissimam Ari&longs;totelis &longs;ententiam dignissimam putat, quæ à Themistij calumniis defendatur: idque vt commodius fiat, primo fal&longs;am Themi&longs;tij &longs;ententiam ener­uabimus; &longs;ecundo &longs;copulum indicabimus, in quem Themi&longs;tius impegit: tertio argumenti illius, cui Themi&longs;tius innitebatur, exitum explicabimus. Quod ad primum attinet; ex Auerroein Themi&longs;tium nonnulla argumenta colligimus, quorum pri­mum illud e&longs;t.

Eadem e&longs;t cau&longs;a finis, & eorum quæ &longs;unt ad finem: &longs;ed quies e&longs;t finis motus, & motus in quietem, vt in finem ordina­tur: ergo eadem e&longs;t cau&longs;a motus, & quietis elementorum: &longs;i itaque cau&longs;a motus e&longs;t e&longs;&longs;e extra proprium locum, eadem erit cau&longs;a quietis: ergo ab hoc, quod est e&longs;&longs;e extra proprium locum, elementa habent vt in proprio loco quie&longs;cant: & &longs;i elementa in &longs;uis locis quie&longs;cunt, quia &longs;unt in illis; ad &longs;ua propria loca mouebuntur, propterea quod &longs;unt in propriis locis: quæ &longs;unt tam fal&longs;a, quam fal&longs;issima, & tam ab&longs;urda, quam ab&longs;urdissima: ergo fal&longs;a, & ab&longs;urda est &longs;ententia Themistij; ex qua hæc fal&longs;a, & ab&longs;urda &longs;equuntur.

Secundo argumentor: Po&longs;itis cau&longs;is, & effectus ab ei&longs;dem cau&longs;is manantes omnino ponuntur: vt exi&longs;tente igni, calor exi &longs;tit, ex oriente &longs;ole, lux oritur; &longs;ed e&longs;&longs;e extra medium e&longs;t cau­&longs;a quare terreum corpus moueatur ad medium: ergo omne corpus quod erit extra medium, ad medium mouebitur: ergo leuissimus ignis extra medium collocatus ad medium de&longs;cen­det: & e&longs;&longs;e in medio e&longs;t cau&longs;a, qua in medio graue quie&longs;cat: ergo omne corpus, quod in medio erit, in medio quie&longs;cet: ergo &longs;i leuissimum ignem in medio constituere contingerit in medio quie&longs;cet: quæ omnia præter quam quod fal&longs;a &longs;unt, &longs;unt etiam ab&longs;urda: ergo vt fal&longs;a, & ab&longs;urda explodenda &longs;ententia The mi&longs;tij e&longs;t; ex qua hæc fal&longs;a, & ab&longs;urda na&longs;cuntur.

Quod ad &longs;ecundam partem, quam paullo ante polliciti&longs;u­mus pertinet: ratus e&longs;t Auerroes hallucinatum fui&longs;&longs;e The­mi&longs;tium, quod in eam captionem impegerit, quæ dicitur &longs;ecundum quid ad &longs;impliciter; attulit enim cau&longs;am &longs;ecundum quid horum effectuum; quæ &longs;impliciter, & ab&longs;olutè cau&longs;a non est;sed tantum &longs;ecundum quid, immo &longs;ola e&longs;t di&longs;po&longs;itio cau&longs;æ &longs;impliciter: verbi gratia corporis grauis in centro exi&longs;tentis gra­uitas e&longs;t cau&longs;a, quam ob rem graue in centro maneat; & ea­dem grauitas eiu&longs;dem corporis grauis extra centrum exi&longs;ten­tis, est cau&longs;a, quam ob rem graue ad centrum moueatur: e&longs;&longs;e ergo in centro, vt extra centrum, non &longs;unt cau&longs;æ motus, & quie­tis in centro, & ad centrum; &longs;ed &longs;unt di&longs;po&longs;itiones contrariæ eiusdem grauitatis; ex qua ad numerum eadem grauitate, contrariis di&longs;po&longs;itionibus di&longs;po&longs;ita contrarij effectus na&longs;cun­tur: nam idem &longs;ecundum idem, re&longs;pectu eiu&longs;dem, & eidem, contrariorum cau&longs;a e&longs;&longs;e non pote&longs;t, vt auctor e&longs;t Aristoteles libro quarto Metheorologicorum particula trige&longs;ima&longs;exta: &longs;ub diuer&longs;is tamen, vel (vt melius dicam) sub contrariis di­&longs;po&longs;itionibus, potest idem e&longs;&longs;e cau&longs;a contrariorum, vt Ari­&longs;toteles scriptum reliquit secundo Phy&longs;icorum particula tri­ge&longs;ima; &longs;icut &longs;i gubernator, &longs;i ad&longs;it, e&longs;t cau&longs;a &longs;alutis in naui; &longs;iverò ab&longs;it, causa e&longs;t nauis vt mergatur: & id propriè verum e&longs;&longs;e in cau&longs;is efficientibus, atque mouentibus Ari&longs;toteles &longs;crip&longs;it libro quinto Diuinorum particula &longs;ecunda: Ex eadem ergo cau&longs;a faciente, atque mouente, contrario modo di&longs;po&longs;ita ef­fectus contrarij na&longs;cuntur: quo fit, vt grauitas corporis gra­uis in centro existentis, cau&longs;a &longs;it quietis, & grauitas corporis grauis extra centrum po&longs;iti &longs;it cau&longs;a motus: & leuitas cor­poris leuis &longs;ub luna immediatè quie&longs;centis, &longs;it cau&longs;a quietis: & grauitas corporis grauis extra centrum con&longs;tituti, &longs;it cau&longs;a motus, vt diximus: & leuitas corporis leuis, &longs;ub proprio na­turalique loco inuenti, &longs;it cau&longs;a motus: cau&longs;a ergo, quæ facit motum, & quietem, e&longs;t, numero eadem: &longs;ed di&longs;po&longs;itiones, hanc eamdem cau&longs;am numero vnam di&longs;ponentes, &longs;unt contrariæ. Hallucinatus e&longs;t ergo Themi&longs;tius, qui di&longs;po&longs;itiones cau&longs;æ agentis cau&longs;as agentes e&longs;&longs;e crediderit: eam ob rem in fallaciam incidit, quæ secundum quid ad &longs;impliciter nuncupatur, dum cau&longs;as secundum quid eo honore affecit, quo &longs;impliciter, & ab&longs;olutæ cau&longs;æ affici debuerant: hæc ad argumenti materiam. Nunc ad eiu&longs;dem argumenti formam est tertio loco re&longs;pon­dendum. Dixerat Themistius, contrariorum effectuum, vna & eadem numero cau&longs;a e&longs;&longs;e non potest: sed contrariæ ne­ce&longs;&longs;e est vt &longs;int contrariorum effectuum cau&longs;æ: cui re&longs;pon­dendum e&longs;t; &longs;i eadem causa &longs;it eodem modo di&longs;po&longs;ita, id est vero verius quod Ari&longs;totelem scrip&longs;i&longs;&longs;e libro quarto Metheorologicorum paullo ante memorauimus: sed &longs;i dixerimus vnam hanc, atque eamdem causam non e&longs;&longs;e eodem modo di&longs;po&longs;i­tam, sed modis contrariis: tunc ex eadem causa numero contrario modo di&longs;po&longs;ita, contrarij effectus na&longs;cuntur: vt Aristotelem libro secundo Phy&longs;icorum literis con&longs;ignaui&longs;&longs;e nunc diximus. maior ergo propo&longs;itio Themistij per inficia­tionem, vt fal&longs;a diluitur, &longs;i ab&longs;olutè proferatur: &longs;i ei­dem numero cau&longs;æ di&longs;po&longs;itiones contrariæ additæ fuerint, vt vera datur, qua ratione argumentum tollitur; Nec &longs;equi­tur, graue in medio collocatum &longs;tat in medio: ergo ab hoc, quod e&longs;t e&longs;&longs;e in medio, graue habet, vt quie&longs;cat in medio; perinde ac non &longs;equitur, graue extra medium po&longs;itum ad medium fertur: ergo ab hoc, quod e&longs;t e&longs;&longs;e extra medium, graue habet vt moueatur ad medium: Vera ergo est &longs;ecunda hypothe&longs;is, quam vti veram po&longs;uimus: & quæ à Themi&longs;tio contra eam­dem dicuntur, nullum momentum habent.

Exitus argumentorum, quibus Themi&longs;tius Ari&longs;tote­lis definitiònes labefactare conatur, dun grauia, & leuia definit, explicatur. Cap. XXXIII.

RATIONI con&longs;entaneum e&longs;t, vt postquam vidimus, quæ Themi&longs;tius aduer&longs;us Ari&longs;totelem &longs;crip&longs;it, ex dua­bus hypothe&longs;ibus capite vige&longs;imonono po&longs;itis, Themi&longs;tijargumenta diluantur. Cum ergo dixit; terram in aere &longs;u&longs;pen&longs;am deor&longs;um non ferri, & ideo non e&longs;&longs;e grauem, re&longs;pondet Auer roes, & argumenta in Themi&longs;tium mirabiliter retorquet. Palma (inquit) hiemis tempore dactilos non edit; ergo palma, tunc non e&longs;t palma: quod e&longs;t tam fal&longs;um, quam fal&longs;issimum. Fal&longs;um ergo erit Themi&longs;tij dictum; terra in aere &longs;u&longs;pen&longs;a non de&longs;cendit: ergo non e&longs;t terra, cum non de&longs;cendat; & ignis apud nos genitus, & quo minus a&longs;cendat impeditus, ad &longs;uperam huius mundi oram non attollitur: ergo non e&longs;t ignis, cum non a&longs;cendat: & terra, quæ stat in centro non mouetur ad centrum; & quæ e&longs;t extra centrum non quie&longs;cit, ni&longs;i impediatur: ergo non est terra, cum non quie&longs;cat. Et ignis &longs;ub luna ad lunam non attollitur; et e&longs;t ignis & leuissimus, & idem ignis extra &longs;uum naturalem locum non quie&longs;cit, ni&longs;i impeditus; ergo non e&longs;t ignis; ergo definitiones de iis omnibus non dicuntur, de quibus dici debent: immo de multis dicuntur, de quibus fas non e&longs;&longs;et, vt dicerentur: vt de elementis in &longs;uis naturalibus locis quie&longs;centibus; quæ ibi nec grauia sunt, nec leuia, nec mouentur; et de elementis, quæ grauia &longs;unt, & leuia, aliquando tamen, cum impediantur, extra proprium locum quie­&longs;cunt: cum hæc omnia fal&longs;a &longs;int, per omnium argumentorum inficiationem &longs;ingula diluuntur, quippe quod hæ definitiones solam energiam, & facultatem &longs;ine aliquo perpetuo actu &longs;ignificent.

Difficultas &longs;oluitur, qua probari po&longs;&longs;e videtur, elementa dum quie&longs;cunt, elementa non e&longs;&longs;e, &longs;ed tantum, dum mouentur. Ca. XXXIIII.

DVABVS elementorum definitionibus explanatis, quæ rum alter a per motum, alter a per quietem datur, aduer­&longs;us elementorum quietem argumentum ex Ari&longs;totele texitur, qui octauo Phy&longs;icorum particula prima scrip&longs;it: Motum e&longs;&longs;e vitam eorum omnium, quæ natur a con&longs;i&longs;tunt, & duo decimo Diuinorum dixit. Deum æterno tempore mouere, quia &longs;uam perennem vitam in perenni motu con&longs;i&longs;tere intelligit: &longs;ed elementa natura con&longs;i&longs;tunt; ergo motus e&longs;t eorum vita; er­go quies e&longs;t eorum mors: per locum ab oppo&longs;itis, ergo elementa, dum quie&longs;cunt, non sunt elementa, &longs;ed tantum, dum mouentur. Re&longs;pondeo primo ad materiam; &longs;ecundo ad formam. Adma teriam &longs;ciendum; ea quæ per &longs;e in&longs;unt, rei natur am magis, & melius explicare, iis quæ per accidens ine&longs;&longs;e dicuntur; vt participatio rationis, quæ per &longs;e e&longs;t in homine, hominis naturam magis, & melius explicat, quam aut albedo, aut nigredo; quæ &longs;unt hominis accidentia; quanquam ad intelligendam rei naturam non &longs;olum nece&longs;&longs;arium e&longs;t ea, quæ per &longs;e in&longs;unt, cogno&longs;ce­re, &longs;ed & ea etiam, quæ accidunt rei cogno&longs;cendæ, ad cogni­tionem naturæ magnum adferunt momentum; vt Aristo­teles docuit libro primo de anima particula vndecima.

Quid &longs;it, elementa à &longs;e per &longs;e moueri: in quo de multiplici mouendi principio. Cap. XXXV.

MVLTA hactenus diximus, quæ ad elementorum naturam explicandam pertinere videbantur; nunc ad ea explananda, par e&longs;t, vt aggrediamur, quæ ad ele­mentorum motus principium agno&longs;cendum, nos, veluti manu ducere po&longs;&longs;unt. Corpora ergo hæc elementorum &longs;implicia mo­ueri à &longs;e per &longs;e, nihil e&longs;t aliud, quam ea habere congenitum principium intrin&longs;ecum &longs;ui motus naturalis, & hoc principium est duplex; quoddam primum, & communissimum nempe na­tura, quæ est principium motus, & &longs;tatus, illius in quo e&longs;t: pri­mum, & per &longs;e, non per aliud, alienaque vi, quod est per acci­dens: vt &longs;crip&longs;it Ari&longs;toteles libro &longs;ecundo de Phy&longs;ico auditu particula tertia, de quo communissimo motionum principio hic verba non facimus: quippe cum, per hoc principium, &longs;im­plicia à mixtis corporibus, in motu nulla ratione differant: quandoquidem &longs;implicium, & mixtorum naturæ, ac motio­nes à naturis manantes, &longs;ub eamdem communem naturæ de­finitionem cadant: immo ratione huius primi, & communi&longs;­&longs;imi principij nulla e&longs;t inter res, & motus naturales differen­tia: quod res naturales &longs;eu &longs;implices, &longs;eu mixtæ, & earundem naturalium rerum motiones, quibus &longs;u&longs;que, deque aguntur, huius primi communissimi principij complexu coerceantur.

Hac eadem ratione cælum, quod & ip&longs;um, vt vniuer&longs;alis cau&longs;a elementa mouet, &longs;emper excipimus, quando particula­res motuum cau&longs;as hic inue&longs;tigare decreuimus. A cælo enim, vt ab vniuer&longs;ali cau&longs;a, reliqua omnia, dum naturam, & vitamita motum etiam habent à natura fluentem: id quod texta­tus est Ari&longs;toteles libro primo de cælo, & mundo particula cente&longs;ima. Cælum enim omnia continens, cuncta moderatur, & hanc elementorum vniuer&longs;itatem recta ratione, ordine certo, & con&longs;tanti con&longs;tantia mouet immutabili: e&longs;t autem ip&longs;ius certa ratio, lex naturæ, &longs;umma quippe uis in&longs;ita in elemen­tis; cui naturæ legi, ceu Imperatori cuidam, dum mouentur elementa, parent: & &longs;ine qua, nec con&longs;i&longs;terent, nec moueren­tur, atque hæc quidem lex e&longs;t, cum æterno mundo æterna apud Aristotelem: Verùm apud Platonem in Timæo, vna cum nato mundo nata è &longs;umma est mente, Deique numine immor tali profecta. Ab hac vniuer&longs;ali naturæ lege à cælo particu­laris cuiu&longs;que elementi natura, & lex communicatur: vt do­cta di&longs;putatione confirmat Alexander Aphrodi&longs;ien&longs;is libro &longs;ecundo quæstionum naturalium capite tertio. Ab hac par­ticulari elementorum natura &longs;tabili, & rata particulari impe­tu elementa duci, motiones particulares perfici, vniuer&longs;ali, ac Diuinæ legi naturæ obtemperare, & vna qua&longs;i con&longs;en­&longs;ione, iussis &longs;upernæ legis contineri illius dicto parere, vt par est, infra demon&longs;trabimus. Hoc alterum e&longs;t particulare il­lud, & proprium motionis principium, quod in hac no&longs;tra di­&longs;putatione inuenire contendimus; per quod corporum &longs;implicium naturæ, ac motiones, quibus &longs;implicia corpora aut &longs;ur&longs;um, aut deor&longs;um concitantur, à mixtorum naturis, ac motionibus di­&longs;crepant: quo principio &longs;implicia corpora grauia, & leuia na­turali, ac proprio motu cientur. Hoc principium proprium, & particulare illudest, quod in hodiernam hanc quæstionem vo­catur; dum quæritur, Vtrum ne elementorum corpora ab hoc particulari, ac proprio principio moueantur: an verò ab alio extrin&longs;eco incitentur. Porrò huius primi principij adhuc multæ &longs;unt differentiæ: & illius, quod actui primo, & illius, quod actui &longs;ecundo proportione re&longs;pondet. Quoddam (exempli gratia) in actu intelligendi refert animam, quoddam verò &longs;cien­tiam, quorum vtroque intelligimus: &longs;ed hoc alterum e&longs;t vt &longs;ub stantia, alterum vt habitus. Principium, quod e&longs;t vt &longs;ub&longs;tan­tia, duobus modis con&longs;ideratur: Primo vt actus primus, &longs;ecundo vt actus &longs;ecundus: per actum primum nos formam intelli­gimus efformantem materiam; dum in nullum opus egreditur, &longs;ed feriatur, ac ce&longs;&longs;at. Per actum &longs;ecundum eamdem formam intelligendam putamus, dum agendo facultatem innatam, & vim propriam exerit: non autem &longs;olam formæ actionem: vt alij complures intellexerunt, quorum errorem libro &longs;ecundo de anima demon&longs;trauimus: vt puer, in cuius corpore anima in e&longs;t, & dormit, particeps e&longs;t actus primi, &longs;ine &longs;ecundo: porrò cum in eo vigiliæ vigent, & primus actus ad aliquod opus egreditur, &longs;ecundi actus iam factus e&longs;t particeps. Elementorum quies actui primo, cuius nullus est u&longs;us, & qui ad opus non redigitur; & eorumdem motus actui &longs;ecundo, qui redactus e&longs;t ad opus, re&longs;pondent.

Partitionis pars prior est Ari&longs;totelis libro &longs;ecundo de ani ma particula decima, pars po&longs;terior est eiu&longs;dem in eodem li­bro particula quinta. Tota partitio ex particula trige&longs;imaprima libri octaui Phy&longs;icorum colligi pote&longs;t.

Motus illæ, qui e&longs;t actus &longs;ecundus de quo nunc agimus, ge­minus e&longs;t: alter ad locum, alter e&longs;t ad alias motionum &longs;pecies. Primus adhuc e&longs;t duorum generum naturalis alter, alter vio­lentus. Naturalis motus illæ e&longs;t, qui fit à principio intrin&longs;eco, quod nihil est aliud, quam natura. Violentus autem, cuius cau&longs;a, & principium est extrin&longs;eus ad quod principium ex­trin&longs;ecus mouens, nihil adiumenti affert id quod impellitur: vtdixit Ari&longs;toteles libro tertio Ethicorum capite primo. Mo­tus etiam ad locum alter à natura, alter ab arte fit.

Ex his, quæ hactenus di&longs;putata fuerunt, totius con­qui&longs;itionis caput explanatur. Cap. XXXVI.

DERELICTO ergo Diuino corpore, illius que perenni motione, de iis corporibus &longs;implicibus, quæ locum hunc vniuer&longs;um, qui &longs;ub luna e&longs;t, implent quæ vel grauia sunt vel leuia, &longs;iue ab&longs;olutè, &longs;iue comparatè hic agimus; & eorum dem motionum cau&longs;as hoc loco inuestigamus: motus mixtos, mixtorum corporum nunc non attingimus; &longs;iue animata &longs;int, &longs;iue non: nam priora ab anima, po&longs;teriora ab eo elemento mixto motu mouentur, quod in eis præualet, & nos non mixti, &longs;ed &longs;implicis motus cau&longs;as quærimus. Quæ&longs;tio igitur e&longs;t: vtrum ne &longs;implicia elementorum corpora habeant in &longs;e ip&longs;is congenitum principium intrin&longs;ecum &longs;ui motus ad locum, non ad alias motionum &longs;pecies, natur alis, non violenti, nec ab arte manan­tis, non remotum, & maximè commune, &longs;ed particulare, & proximum; non quod tantum e&longs;t, vt habitus, &longs;ed etiam vt &longs;ub­stantia, non actu &longs;olum primo, &longs;ed actu &longs;ecundo.

De capite quæ&longs;tionis hactenus: nunc promissionum ra­tio po&longs;tulat, vt ad &longs;ecundam controuer&longs;iæ partem eadem methodo ab&longs;oluen­dam aggrediamur.

FERDINANDO MEDICI CARDINALI AMPLISSIMO.

Hieronymus Borrius. S.D.

Ego verò (Cardinalis Ampli&longs;&longs;ime) plenam illam tractationem edere malui&longs;&longs;em, quam pluribus la­boribus, multorumque annorum vigiliis in globo­rum c&ecedil;le&longs;tium naturam compo&longs;ui: Illam enim & ætati me&ecedil; iam iam ingraue&longs;centi, & ad c&ecedil;le&longs;tia Re­gna maturanti, ac tibi, qui Cardinalis es, magis con­uenire videbam, & nonnullam afferre po&longs;&longs;e delecta­tionem, &longs;i eamdem vel &longs;emel tantum legi&longs;&longs;es, exi&longs;timabam, tum ob antiquitatis innouationem, qu&ecedil; temporum iniuria collap&longs;a perierat, tum ob multiplicem variarum rerum tractationem, &longs;ine quibus c&ecedil;le&longs;tium corporum naturæ & uires neque intelligi, neque vlla ratione explicari po&longs;&longs;unt. Verum cum ego omni diligentia cæteris &longs;atisfecerim omni­bus, qui illam legerunt, mihi ip&longs;e numquam &longs;atisfacio: &longs;emper enim aliquid meditanti &longs;e offert, quod ad nouam dubitationem animum excitet, meque ad editionem currentein remoretur: eiu&longs;dem voluminis edendi con&longs;ilium etiam retinet rei medicæ non tantum priuatim factitandæ, &longs;ed & in tuo florenti&longs;&longs;imo Pi&longs;ano Gymna&longs;io de &longs;uperiore eodemque omnium primo loco publicè profitend&ecedil; nece&longs;&longs;itas, Dum cœptum mu­nus perhone&longs;tum & graue ab&longs;oluere maturo, ecce ade&longs;t interpellator puer, qui &longs;cribentem non modo &longs;æpe interdiu, &longs;ed etiam &longs;æpi&longs;&longs;imè in tempe&longs;tiua nocte à libris auocat, ab hoc vel illo nobili &ecedil;grotante accer­&longs;iri nuncians. At dum hæc mea monumenta purgare contendo, nolui quantum per tenui&longs;&longs;imas meas vires licet, non aliqua in re niti, vt par­uum hoc grati animi erga te mei &longs;pecimen ederetur, rude illud quidem & inchoatum, ita tamen elaboratum, vt vtrum ne hi vngues mu&longs;ipu­lam, an futurum leonem portendant, facile intelligatur: iidem &longs;i mu&longs;i­pulam indignam, qu&ecedil; à tanto Cardinale probetur, pr&ecedil;&longs;etulerint, excludentur: &longs;i leonem ad rem cœptam alacrius ab&longs;oluendam tuoque no­mini dicandam maiores animi a&longs;&longs;umentur: quod optimo iure tibi pr&ecedil;&longs;tare debeo, quia tu &longs;ola tua beneficentia me &longs;ic extuli&longs;ti, vt quicquid e&longs;t in me honoris, quicquid gloriæ, id totum tibi de me quam optimè merito deberi, & intelligam, & libenti&longs;&longs;imè pr&ecedil;dicem: accipe igitur, qu&ecedil; tua e&longs;t humanitas, libri huius de grauium, & leuium motu &longs;ecundam hanc partem, & à me qui totus in tuo ære &longs;um, tuaque in laude omni &longs;tudio cogitationeque defixus, alia breui expecta. Vale.

SECVNDA PARS PERIPATETICAE DISPVTATIONIS

DE MOTV GRAVIVM. ET LEVIVM

AVCTORE HIERONYMO BORRIO Philo&longs;opho, ac Medico Arretino.

Ab eodem in Almo Pi&longs;ano Gymna&longs;io publicè profitente di&longs;putata.

Secunda pars princeps, in &longs;uas & ip&longs;a partes di&longs;tribuitur. Caput I.

SECVNDA Pars in duas paruas particulas diuiditur: in priore par ticula huius &longs;ecundæ partis, vete­rum Philo&longs;ophorum opiniones breuissimè confutabuntur, in parti­cula posteriore, ea, quam Ari&longs;to­telis &longs;ententiam credimus, quo ef­ficacius fieri poterit, confirmabi­tur: posterior pars in &longs;uas & ip&longs;a partes &longs;uo loco diuidetur.

Primo ergo fal&longs;as veterum opiniones, quas de elementorum vniuer&longs;itate, & de ignis, ac terræ loco, quiete, ac motu potissi­mum habuerunt, refutare oportet: & quoniam non omnes eamdem &longs;ententiam probauerunt, &longs;ed alij aliam pro diuer&longs;a voluntate confirmauerunt, compluribus popularibus Philo&longs;o­phis con&longs;ultè omissis, ad eos tantum repellendos aggrediamur, quorum &longs;ententiæ (vt mihi videor) aliquod momentum habent.

Nec Epicurum, nec Anaximenem, nec alios, qui infinitatem in mundum introduxerunt, e&longs;&longs;e confutandos, interea tamen breui&longs;si­mè confutantur. Cap. II.

EPICVRVS, quem & complures alij &longs;ecuti fuerunt, qui vniuer&longs;um infinitum e&longs;&longs;e exi&longs;timauerunt, hac dere nullam mentionem facere potuerunt: cum in eo, quod e&longs;t infinitum nulli &longs;int extremi fines, ad quos nullaque me dia per quæ elementorum vniuer&longs;itates istæ, aut earumdem partes ferantur: & in quibus con&longs;i&longs;tant.

Anaximenes etiam. qui licet mundum omnino infinitum non faciat: infinitum tamen aerem mundi principium con&longs;ti­tuit, vnde &longs;equitur; vt etiam motus nece&longs;&longs;ariò &longs;it infinitus: nam infiniti corporis motus finitus non est, ideo illos prætermitten­dos putamus, & in eos confutandos e&longs;t omnis oratio no&longs;tra con­uertenda, qui mundum finitum e&longs;&longs;e putauerunt vt Empedo­cles, Anaximander, Anaxagoras, Democritus Plato: qui omnes terræ vniuer&longs;itatem in medio mundi verè collocaue­runt, vt ibi quie&longs;cat; &longs;ed ratione diuer&longs;a: nec propterea per­petuo &longs;ilentio inuoluendi &longs;unt illi, qui terram in cælo, & ignem in mundi medio locatum e&longs;&longs;e voluerunt: &longs;ed ante alios con­futandi.

Aduer&longs;us Pythagoram, qui terram in cælo, & ignem in medio po&longs;uit. Cap. III.

PYTHAGORAS ignem in media mundi &longs;ede loca­tum e&longs;&longs;e voluit: terram autem, quam stellarum vname&longs;&longs;e finxit, in cælo &longs;itam: non vt ibi quie&longs;cat, &longs;ed vt peren­ni conuer&longs;ione rotunda circum medium lata, diem, ac noctem efficiat.

Præterea aliam terram fabricauit contrariam: quama)nti/xqona id e&longs;t, aduer&longs;am nominauit: idque quibus potuis rationibus confirmare nixus, longam orationem contexuit: di­xit enim Nobilissimo corpori nobilissimus locus, in quo custo­diatur, natura debetur: at ignis omnium elementorum est nobilissimus, locus ergo, qui cæteris nobilitate præ&longs;tet, in quo cu&longs;todiri, & con&longs;eruari possit, igni natura debetur: hic est locus mundi medius: ignis ergo, & non terra, e&longs;t in medio mun­di locatus, qui etiam est terminus, & finis, ideo præstantior corporibus, quæ ab illo terminantur, ac finiuntur: ex quibus concludentes, non credunt terram in medio mundi e&longs;&longs;e loca­tam, &longs;ed ignem. Appellant autem Pythagorei hunc medium ignis locum, Iouis cu&longs;todiam; quod maxima cum diligentia præcipua pars vniuer&longs;i cu&longs;todienda &longs;it, qualis e&longs;t medius mundi locus igni natura tributus.

At &longs;i Pythagorei animaduerti&longs;&longs;ent medium duobus mo­dis dici, in hos &longs;copulos non impegi&longs;&longs;ent. Medium enim dici­tur: primo de medio magnitudinis, &longs;ecundo de rei, atque na­turæ ip&longs;ius medio. Magnitudinis medium, in hominibus erit vmbilicus, à quo cibi reliquiæ, & corporis excrementa, & &longs;or­des cu&longs;todiuntur: ideo hoc medium magnitudinis non potest e&longs;&longs;e perfectum. Medium autem rei & naturæ in ei&longs;dem ho­minibus est locus &longs;ubter præcordia, vbi cor e&longs;t; vitæ principium, ibi nullæ cibi reliquiæ con&longs;eruantur, nullæque &longs;ordes co&longs;todiuntur, &longs;ed purissimus &longs;anguis, ac &longs;piritus; Idem e&longs;t de vniuer&longs;o affirmandum. Medium magnitudinis in vniuer&longs;o e&longs;t centrum; quod vile admodum e&longs;t: &longs;ed rei & naturæ medium illud est,in quo e&longs;t vitæ principium, à quo vniuer&longs;a habent, vt fiant, & con&longs;eruentur. hic est locus primi mobilis, in cælo: & locus, qui e&longs;t &longs;ub luna infra cælum, ibi ignem locatum e&longs;&longs;e dicimus: hic est locus præ&longs;tantissimus, qui habet rationem finis, & termi­ni; ideo præ&longs;tantior e&longs;t eo, quod finitur, ac terminatur.

Ex his ad formam argumenti: Totum primum argumentum detur, cum vltra progrediantur, ac dicunt: hic e&longs;t locus mundi medius: adde, id est medius rei, & naturæ, & non magnitudinis, prior locus finit, ac terminat: posterior finitur, ac terminatur: ideo prior nobilissimo igni natura debetur: po­&longs;terior imperfectissimæ terræ, vt eò tendat, at que ibi quie&longs;cat. Nec potest terra e&longs;&longs;e in cælo: quod cælum æternum à caduca terræ materia coinquinatum, interire cogeretur. Nec per me diam cæli &longs;ub&longs;tantiam pote&longs;t terra conuerti, ne cælum &longs;cinda­tur; & ne corpus ab alio corpore penetretur. Nec inter duos cæle&longs;tes globos valet terra moueri; quia locus ibi medius, qui &longs;it plenus, non e&longs;t: cum ibi præter cælum nullum aliud corpus e&longs;&longs;e queat, à quo &longs;pacium illud impleatur. Non e&longs;t etiam ibi &longs;pacium inane: quia præter quam quod inane &longs;pacium nulli­bi datur, &longs;icubi daretur, elementa in eo non mouerentur; vt infra demonstrabimus. Nec cælum currenti terræ cederet, &longs;i per illud cieretur: vt aqua natantibus pi&longs;cibus, & aer volan­tibus auibus cedit: quoniam id &longs;i dederimus, dabimus etiam cælum dilatari, & con&longs;tringi, rare fieri, & den&longs;ari po&longs;&longs;e, eam ob rem interitui e&longs;&longs;e obnoxium, quia &longs;ine anterioris aeris, & aquæ den&longs;atione, & &longs;ine po&longs;terioris aeris, & aquæ rarefactio­ne, quæ præcedit aqua, et qui præcedit aer, ab auibus, & pi&longs;ci­bus impul&longs;us, impellentibus auibus, & pi&longs;cibus non cedit. Non cedit etiam &longs;ine rarefactione aeris, & aquæ mobilium terga &longs;equentis, nece&longs;&longs;e e&longs;t enim hæc duo corpora rarefacta mobilecon&longs;equi; vt vacuum à mobili derelictum impleant, quæ &longs;i ve­ra &longs;unt: verum etiam erit cælum e&longs;&longs;e morti paratum: quod hæ mutationes non ni&longs;i in corporibus quæ orta cadunt inue­niantur. Idem est etiam motus totius, & partis. &longs;i totum &longs;it homogeneum id est con&longs;imilium partium, vt terram e&longs;&longs;e ne­mo ambigit: at videmus quaslibet terræ partes extra centrum &longs;itas ad centrum ferri: ergo & tota terra extra centrum po&longs;i­ta, ad centrum feretur, vt ibi quie&longs;cat, nulla autem pars terræ circumuoluitur: ergo nec tota terra circumuoluitur; &longs;ed ad mundi centrum tendit; vt ibi quie&longs;cat. Non ergo potest e&longs;&longs;e in cælo terra, nec cum rotundo cælo pote&longs;t in orbem conuerti, &longs;ed immota &longs;tat in centro ad quod mouetur. Id cum Plato in Timæo, & Phædone vidi&longs;&longs;et, dixit, Terram qua&longs;i alliga­tam in centro quie&longs;cere.

Contra Heraclydem, Nicætum, Ari&longs;tarcum, Ze­nophanem, Phylolaum, Thaletem, & alios, qui diuer&longs;a de terræ quiete, ac mo tu dixerunt. Cap. IIII.

MVLTO fædius lap&longs;us e&longs;t Heraclydes Ponticus, Ni­cetus Siracu&longs;anus, & Ari&longs;tarcus, ac Phylolaus: quos etiam Plato in Timæo &longs;equutus videtur, &longs;ed ob&longs;cu­rius. Hi totam terram in medio locatam, circum mediam moueri, cælum autem quie&longs;cere crediderunt: quibus cum &longs;en&longs;us aduer&longs;etur, non e&longs;t cur in eis confutandis frustra tempus con­teratur: verum vt nihilin hac nostra di&longs;putatione &longs;it immi­nutum rem paucis ab&longs;oluemus.

Primo ergo cælum in orbis ab&longs;oluti &longs;peciem efformatum &longs;tare non po&longs;&longs;e, sed circum terram in centro manentem rotunda conuer&longs;ione incitari, inde intelligimus; quod &longs;i cælum &longs;taret stellæ in eodem &longs;emper loco &longs;pectarentur: illæ tamen, quæ nunc &longs;unt in ortu, mox erunt in occa&longs;u: ergo cælum non &longs;tat.

Secundo &longs;itus terrarum perpetui id ip&longs;um demonstrant; hi ad Aquilonem, Au&longs;trumue, ad Ortum, aut Occa&longs;um &longs;emper vergunt: ergo dum cælum motu agitatur, qui fit in or­bem, immota terra manebit.

Zenophanes Colophonius infinitam terræ profunditatem commentus, vt eam quie&longs;cere probaret, dixit. In parte infe­riori radices infinitas terram habere, & eam ob rem fieri, vt moueri non queat.

Hanc opinionem ratus e&longs;t Ari&longs;toteles libro &longs;ecundo de cæ­lo indignam, quæ refellatur: cum &longs;it omni ex parte ab&longs;ur­da, & &longs;en&longs;ui aduer&longs;etur, nihilin ea probetur, & ante quam infinitis radicibus terra fulciretur, an infinitum daretur di&longs;pu­tandum fuerat: quod cum à Zenophane minimè factum &longs;it Zenophanes id quod er at in principio petiit.

Thales Mile&longs;ius à Sacerdotibus Aegyptiis opinionem aliam, & longè diuer&longs;am, accepit: ea e&longs;t: vt terra ab aqua &longs;u&longs;tineatur, non aliter, atque lignum, quod aquæ innatat, & in aere non quie&longs;cit; qui tamen ab aqua &longs;u&longs;tinetur.

Huic opinioni pote&longs;t occurri primo: quod illius auctores non probauerint quid illud &longs;it, quod terram &longs;u&longs;pen&longs;am in &longs;ublimi teneat: quæ grauis e&longs;t, & &longs;uopte nixu deor&longs;um ruit, ni&longs;i im­pediatur: docendum enim fuerat à quo nam terræ motus impediretur, miror equidem à tanto viro hoc prætermi&longs;&longs;um fore.

Secundo, quia quæ &longs;unt leuior a &longs;uperius &longs;uapte natura lo­cantur: & quæ &longs;unt grauiora in inferiore &longs;ede ponuntur: verum aqua terram leuitate &longs;uperat: ergo &longs;uperiore in &longs;ede &longs;upra terram, & non &longs;ub terra locanda fuerat; quod &longs;anèperpendendum erat etiam ab iis, qui &longs;uauissimum Philo&longs;o­phiæ fontem vix &longs;upremis labris attigi&longs;&longs;ent.

Tertio &longs;inatur a hoc vniuer&longs;itati terræ præ&longs;titit, vt in aqua maneat, ita vt ab ea &longs;ustineatur, vt ab aqua ligna &longs;ustinen­tur, non est dubium quin in vnicuique etiam terræ partium hoc natura tribuerit, quod factum non animaduertimus; &longs;ed potius contrarium accidit: quælibet enim terræ pars ad infi­nitum locum mouetur eoque maiori celeritate quo fuerit ma­ior: ergo & tota terræ vniuer&longs;itas ad eumdem infinitum lo­cum mouebitur: cum idem &longs;it locus totius, quod con&longs;imiles partes habet, & quarumlibet partium illius.

Cau&longs;a quam ob rem Thales hoc dixit, fuit; quia differentiam ignorauit inter lignum, & terram: lignum aquæ &longs;uper­eminet; quia lignum paruis quibu&longs;dam foraminibus, canali­bu&longs;que di&longs;tinctum e&longs;t, & tamquam venis internotatum, in quibus plurimum aeris continetur: quo fit vt lignum ab aere in eius vi&longs;ceribus contento &longs;u&longs;pen&longs;um aquæ &longs;upernatet: hoc cum Thales minimè noui&longs;&longs;et. quid mirum &longs;i id affirmauerit, quod minimè affirmandum fuerat?

Aduer&longs;us Anaximenem, Anaxagoram, Democri­tum, & alios, qui dixerunt: latitudinem cau­&longs;am e&longs;&longs;e, quamobrem terra quie­&longs;cat. Caput V.

ANAXIMENES, Anaxagoras, Democritus, & alij, latitudinem cau&longs;am e&longs;&longs;e affirmauerunt: cur terra, quæ est maximè plana, & maximè lata, quie&longs;cat: exi­stimauerunt enim vniuer&longs;i, quod rotundum e&longs;t, totam terram e&longs;&longs;e &longs;ummè planam, & &longs;ummè latam: & aliam partem e&longs;&longs;e&longs;upra, aliam vero infra: &longs;upra eam e&longs;&longs;e, quam habitamus: alteram, quam incolunt illi, qui aduer&longs;is pedibus nobis nitun­tur (hos Antipodes vocant) putant e&longs;&longs;e infra: hæc quia obiectum aerem propter planam latitudinem &longs;uam diuidere, & &longs;ecare non potest, non mouetur: magis ip&longs;um aerem præmit, atque conden&longs;at: quemadmodum omnia lata, & plana cor­pora facere con&longs;ueuerunt, quæ non modo ab aere, &longs;ed ne auen­tis quidem depelli po&longs;&longs;unt propter firmitatem: &longs;ed potius contra nituntur, & ventorum impetum, ita frangunt, vt quie­&longs;cat, qui à nullo, quod contra nitatur, alias impeditus exitum inuenit, & libere volitat: aer, qui est terræ &longs;ubiectus, liberum atque patentem exitum non habet: ideo per omnem inferio­rem terræ amplam extremitatem diffu&longs;us, cum apte locum mutare non possit, conglobatus quie&longs;cit. Hinc fit, vt &longs;tante in­feriore &longs;ub terra aere, etiam terra ip&longs;a &longs;upra aerem po&longs;ita immota quie&longs;cat. Po&longs;&longs;e conglobatum, & quietum aerem magnum pondus &longs;u&longs;tinere, multis rationibus docent hac potissimum, quod exercitus, quantumuis numero&longs;i, &longs;uper inflatos vtres, in pedibus &longs;tantes aliquando latissima flumina tranauerunt.

Sed primo ab hac opinione nihil concluditur, ni&longs;i prius terra e&longs;&longs;e lata, & plana demon&longs;tretur, quod cum factum non &longs;it, immo potius terra alterius e&longs;&longs;e figuræ videatur certè ob eam cau&longs;am terra non quie&longs;cet. Mundi enim, qui rotundam figu­ram habet infimus locus, quideor&longs;um dicitur, e&longs;t centrum, ad quem omnia grauia natura feruntur, & &longs;upremus est cæli lo cus, quo omnia leuia &longs;uopte naturali impul&longs;u, ac propria &longs;pon­te tendunt, quapropter nece&longs;&longs;e est, vt locus vterque, tam his, qui a nobis habitatur, quam his, quem Antipodes incolunt, &longs;it deor&longs;um, & cælum &longs;it &longs;ur&longs;um. Apertum e&longs;t etiam, in qui­buslibet terræ locis alios, atque alios e&longs;&longs;e Orizontes, & alia,atque alia apparere astra, & partem quamlibet terræ ad indiuiduum centrum tendere, vndecumque moueatur, & ro­tundam figuram facere: rotunda e&longs;t ergo, & non plana, atque lata terræ figura, & omnes homines, vbicumque in terra exi stant, deor&longs;um e&longs;&longs;e, nullos autem &longs;ur&longs;um.

Secundo etiam, &longs;i quod volunt concluderetur, vt terra &longs;it plana, non latitudo quietis eius cau&longs;a e&longs;&longs;e probaretur, &longs;ed ma­gnitudo potius. Nam angu&longs;tum locum compul&longs;us, conclu&longs;us, & conglobatus inferior aer, liberum, & apertum exitum non habens, non propter latitudinem, &longs;ed propter multitudinem quie&longs;cit: multus porrò e&longs;t, qui &longs;ub magna terræ mole constituitur, con­cretus, & conglobatus aer: Ergo idem multo facilius obtinere­tur, &longs;i terra globo&longs;a &longs;it; modo tanta &longs;it eius magnitudo, quæ &longs;ubiacentem aerem repellere, premere, & conglobare possit.

Tertio &longs;i terra &longs;upra aerem &longs;ubiacentem quie&longs;cit: ergo vio­lentia, nam corpus, quod e&longs;t leuius, grauiori, non natura, &longs;ed violentia &longs;ubiicitur: locum itaque inuenire debui&longs;&longs;ent, in quo terra non violentia, &longs;ed natura quie&longs;ceret; & ad quem na­tura feretur, quem non dum inuenerunt: nec, extra centrum, inuenire poterunt: Ergo, &c.

Empedoclis fal&longs;a &longs;ententia tollitur, qui dixit à ce­lerrima cæli rotunda conuer&longs;ione terram ad centrum trudi, & in centro quie­&longs;cere. Caput VI.

EMPEDOCLES, vt &longs;upra capite nono aliqua ex par te attigimus, è cæli motu, qui in orbem celerrime fer­tur, terram deor&longs;um trudi, atque circum centrum quie&longs;cere, dixit: idque ratione confirmari ab Empedocle poterit.Si duo &longs;int (ait Empedocles) motus quorum alter alteri celeri tate præ&longs;tet, qui celerior e&longs;t, minus celerem præcedit; eumdem que ita cohibet, vt fieri non queat, vt aqua ex hydriis in or­bem &longs;æpe conuer&longs;is, incitatissimeque contortis, non effluit, quam uis deor&longs;um natura feratur, & hydriarum apertum labrum infra &longs;it, quod motus, qui in orbem fit, motu recto celerior, motum rectum præcedat, eumdemque prohibeat: &longs;ed motus cæ­li, qui in orbem fit, est celerior motu terræ recto: ergo motum terræ rectum præcedit, & eumdem impedit; quo minus fiat: ergo cum cælum in orbem fertur, terra moueri non potest, &longs;ed &longs;tare compellitur. Hac ratione adductus Empedocles, ter ram ad centrum trudi, & in centro con&longs;i&longs;tere ip&longs;e &longs;ibi per&longs;ua&longs;it.

Hæc opinio pote&longs;t refelli, quia motus terræ ad medium, & quies eius in medio violenta est: ergo terra ad locum extra medium natura mouetur, & natura in illo quie&longs;cit: nam mo­tui violento, & quieti violentæ naturalis motus, & quies na­turalis opponitur, & locus ad quem e&longs;t motus naturalis, & in quo e&longs;t quies naturalis, ei loco opponitur, ad quem violentus fit motus, & in quo violenta est quies: violentum enim id e&longs;t, quod contra naturam fit, vt &longs;upra &longs;æpe numero diximus: ergo ter­ra grauis &longs;ur&longs;um, quo leuia ferri &longs;olent, natura feretur, & in loco &longs;uperiore natura quie&longs;cet, quod &longs;i terræ &longs;ur&longs;um natura fertur, & ibi natura quie&longs;cit: quærendum e&longs;t, quo ignis leui&longs;­&longs;imus natura moueatur, & vbi natura maneat: ignem ad me dium natura moueri, & in medio natura manere non ani­maduertimus, &longs;ed violentia: immo quanto maior e&longs;t ignis, tan to celerius in &longs;ublime fertur: ergo terra grauissima ad medium natura mouebitur, & in medio natura quie&longs;cet, & ignis leui&longs;­&longs;imus in &longs;ublime natura a&longs;cendet, ibique natura con&longs;i&longs;tet.

Præterea antequam quicquam à di&longs;cordia prima vniuer&longs;i parente di&longs;cretum fui&longs;&longs;et, &longs;ed à concordia in vnum omnia com funderentur: quærendum fuerat ab Empedocle, à quo nam terra ad mundi medium truderetur, non ab incitatissima cæ li conuer&longs;ione rotunda trudi, nec ab eadem terræ motum im­pediri poterat, quoniam cælum à di&longs;cordia &longs;egregatum non erat, &longs;ed cum cæteris omnibus rebus confusè commixtum, terram trudere, illiusque naturalem motum impedire non valebat.

Quærendum e&longs;t etiam ab eodem Empedocle: &longs;i incitatissi­ma cæli conuer&longs;io cau&longs;a e&longs;t; cur terra ad medium moueatur, & in medio quie&longs;cat, quamobrem, ab eadem celerrima cæli conuer&longs;ione ignis ad medium non trudatur? & cur ibi non quie&longs;cat? cuius rei, cum nullam cau&longs;am indicare possit: dignus est, vt cum &longs;ua &longs;ententia explo&longs;us, à Philo&longs;ophorum con&longs;ortio recedat.

Dicendum est igitur ante conuer&longs;ionem grauia, & leuia fui&longs;&longs;e, & inter &longs;e di&longs;tincta, naturalemque locum habui&longs;&longs;e, ad quem natura concit arentur, & in quo natura manerent: grauia ad medium de&longs;cendere, & in medio quie&longs;cere, & leuia ad &longs;uperam huius inferioris mundi regionem natura &longs;ubstolli, & in eo loco natura quie&longs;cere, vt infra demonstrabimus. Ratio Empedoclis nihil habet momenti: nam ordo vniuer&longs;i, qui grauium motum ad medium, & eorumdem quietem in medio postulat, à violenta quantumuis celerrima cæli conuer&longs;ione expellente, non impeditur: hanc expul&longs;ionem, quam pro bat Empedocles, vt terram trudat, e&longs;&longs;e violentam, ex duobus intelligimus: primo, quia fit à di&longs;cordia antiqua vniuer&longs;i pa­rente, à qua nihil non violentum gignitur: &longs;ecundo quia expul­&longs;ionis motus inter &longs;pecies eorum motuum, quos Aristoteles, libro &longs;eptimo Phy&longs;icorum particula decima, violentos appel­lat, relata, naturalis e&longs;&longs;e non pote&longs;t, &longs;ed violenta: eadem re-ctum elementorum motum naturalem &longs;ub&longs;equitur, & non præcedit: nihil enim à ratioue magis alienum e&longs;t, quam cum motum, qui contra naturam fit, præcedere motum natura­lem, & naturalem motum impedire: nam ab eo quod natura po&longs;terius e&longs;t, id quod e&longs;t natura prius, quo ade&longs;t natura prius, impediri non potest. Inficianda est ergo Empedocleæ ratio­nis propo&longs;itio maior: quia motus celerior minus celerem motum non &longs;emper præcedit, nec &longs;emper quo minus fiat, eumdem im­pedit; præ&longs;ertim, cum motus celerior est violentus, tardior ve ro naturalis, quod Empedocli accidit, qui a violento impul&longs;io­nis motu cæli terram ad centrum trudi voluit.

Anaximander confutatur, qui terram dixit in me­dio manere, quia ab extremis æqualiter di&longs;tat. Caput VII.

ANAXIMANDER terram in medio locatam e&longs;&longs;e, & ibi &longs;tare confirmauit, quod æqualiter ab extremis vndique distet, & eam ob rem non magis ad vnam, quam ad aliam partem ferri po&longs;&longs;e: nihil enim eorum, quæ &longs;unt in medio, & æqualiter ab extremis æquè di&longs;tantibus, abest, aut magis ad vnam, quam ad aliam partem ferri decet, aut ad contraria &longs;imul moueri potest, id quod aliquando tetigi&longs;&longs;e vi&longs;us est Plato in Timæo. At &longs;i cau&longs;a quietis terræ in medio, e&longs;t quia terra ab extremis æqualiter distat: leuissimus ignis in mundi centro locatus, ibi quie&longs;cet: nece&longs;&longs;e e&longs;t enim, vt æedem res iisdem rebus &longs;int etiam eorumdem effectuum cau&longs;æ, qui­bus cau&longs;is in e&longs;&longs;e con&longs;titutis, & effectus ab ei&longs;dem cau&longs;is ma­nantes omnino &longs;equuntur, vt oriente sole oritur lux: eo occi­dente lux occidit, &longs;ed æqualiter di&longs;tare ab extremis, e&longs;t cau-&longs;a quare terra quie&longs;cat in medio: ergo &longs;i in medio ignis loce­tur, in medio quie&longs;cet, quia ab extremis æqualiter di&longs;tabit: quod &longs;i fal&longs;um e&longs;t, & ab&longs;urdum; fal&longs;um, & ab&longs;urdum id etiam erit, ex quo hæc fal&longs;a, & ab&longs;urda &longs;equuntur. Commentitia etiam Anaximandri ratio e&longs;t, vt &longs;unt illæ, quibus Sophistæ vtuntur: dum aiunt capillum, qui con&longs;imilium partium e&longs;t, & vehementer quidem, &longs;ed ex æquo, omni ex parte, tenditur: non di&longs;ruptum iri, etiam &longs;i validissmè tendatur, ideo non ma­gis in hac, quam in illa parte frangi poterit: cum omnes par­tes con&longs;imiles &longs;int, & &longs;imili modo exten&longs;æ; Aiunt etiam eum qui valde &longs;itit, & exurit, & pariter vtrumque de&longs;ideret, & ab exculentis, & poculentis æqualiter abe&longs;t, &longs;iti, & fame pe­riturum: quoniam non magis ad e&longs;culentum, quam ad pocu­lentum capiendum mouebitur.

Hæ Sophi&longs;tarum captiones facilè diluuntur; Capillus enim in medio di&longs;rumpetur, vbi exten&longs;ionis vis maxima nititur, & exuriens, & &longs;itiens vt libuerit, ad alterutrum exculentum, & poculentum capiendum conuertetur.

Neganda e&longs;t ergo Anaximandri propo&longs;itio prima; Non enim verè enunciamus, cum dicimus. Quod ab extremis æqua­liter di&longs;t at, non mouetur. Ad Sophi&longs;tas dicendum, non &longs;equi capillum in nulla parte di&longs;ruptum iri, quia extenditur; nega­ri etiam possit antecedens.

Quia æqualiter capillus ille non extenditur, in cuius me­dio exten&longs;ionis vis maxima nitetur; Nec &longs;equitur, qui fame, & &longs;iti ex æquo afficitur, ergo nec ad exculentum, nec ad po­culentum &longs;i æqualiter ab&longs;int, conuertetur: quia conuer&longs;io hæc naturalis non est, &longs;ed à libera voluntate pendet, ideo ad alte­rutrum prout libuerit capiendum accedet.

Hæc contra illos &longs;unt dicta, qui terram aut in medio quie-&longs;cere, aut in cælo moueri a&longs;&longs;euerarunt, nunc ad illos confu­tandos aggrediemur, qui terram circum medium moueri credunt.

Illorum fal&longs;a &longs;ententia refellitur, qui terram circum medium moueri rebantur, & Heraclytea opi­nio euertitur, qui bonum, & malum cau&longs;as e&longs;&longs;e cen&longs;uit, à quibus ignis rerum om­nium materiale principium, vt & alia omnia moueantur. Caput VIII.

ILLI, qui terram circum medium moueri crediderunt, hac potissimum ratione exploduntur: idem e&longs;t natur alis motus totius, & partium, modo con&longs;imiles &longs;int partes to­tius, & quælibet æedemque con&longs;imiles terræ partes non in or­bem feruntur, &longs;ed ad centrum natura de&longs;cendunt: ergo tota terra in orbem non fertur, &longs;ed ad centrum natura de&longs;cendit. Aut duo motus naturales eiu&longs;dem naturalis corporis erunt, alter ad medium, alter circum medium, &longs;edita comparatum e&longs;t à natura, vt vnius corporis &longs;implicis vnicus &longs;it motus &longs;im­plex, & vnius motus &longs;implicis &longs;it vnicum corpus &longs;implex, vt di ctum e&longs;t libro primo de cælo, & mundo; terræ autem partes &longs;implices deor&longs;um natura feruntur; ergo & tota terra deor­&longs;um natura feretur, quo &longs;ingulas totius terræ partes natura ferri diximus: ergo non in orbem vniuer&longs;itas totius terræ na­tura conuertitur, quæ &longs;i in orbem conuerteretur, non natura, &longs;ed violentia circumuolueretur. At nullum violentum pote&longs;t e&longs;&longs;e diuturnum, ac &longs;empiternum, ergo motus terræ circum cen­trum diuturnus, ac &longs;empiternus non erit: verum certè vni-uer&longs;i constitutio, ordo, & ornatus æternus e&longs;t, non igitur ter­ra aut violenter, aut natura circum centrum in orbem moue­tur; &longs;ed ad totius mundi centrum tota terra &longs;uopte nutu ten­dit, quo &longs;ingulas totius terræ partes ferri videmus: hæc ex Aristotele in calce libri &longs;ecundi de cælo, & mundo.

Heracyltus bonum, & malum vniuer&longs;i efficientes, atque mouentes cau&longs;as e&longs;&longs;e cen&longs;uit, à quibus ignis, rerum omnium ma­teriale principium cieretur. Hic dixit bonum, & malum in vnum conuenerunt, in&longs;tar arcus & cordæ in liram, & ignem mouerunt. Heraclyteam hanc &longs;ententiam fal&longs;am e&longs;&longs;e natura mali demonstrat, quæ nullius ordinis, &longs;ed potius confu&longs;ionis, nullius boni, &longs;ed potius mali e&longs;t cau&longs;a; at ignis motus vnà cum rerum vniuer&longs;a natura bona e&longs;t ordinatus: non ergo aut ignis agitatio, aut vniuer&longs;i ordo à mali natura pendet, quæ nullius ordinis, nulliusque bonitatis efficiens cau&longs;a e&longs;&longs;e potest.

Heraclytea hæc &longs;ententia ad modum rationi con&longs;entaneum paruo neg cio redigetur, ab eo, qui dixerit: bonum, id e&longs;t for­ma, quæ omnis bonitatis e&longs;t auctor; ideo boni, optimi, diuini, et expetendi rationem habere creditur ab Ari&longs;totele libro pri­mo Phy&longs;icorum particula octuage&longs;imaprima, & à diuino Platone in Timæo, & malum id est materia, quæ est omnium malorum radix, vt iidem Philo&longs;ophi in eodem loco literis man­darunt, & magnus Plotinus in libro cui titulus e&longs;t. Vnde ma­la: in vnum, id e&longs;t in concretum vnum conuenerunt; in&longs;tar ar­cus, & cordæ in liram, id est; &longs;icut ex arcu, & corda in vnam liram conuenientibus, con&longs;onantia na&longs;citur: ita ex materia, quæ habet rationem mali, & ex forma, quæ boni naturam quam optimèredolet, in vnum concretum coeuntibus, concre­tum gignitur; & &longs;icut ex arcu & corda ab vna lira &longs;epara­tis concentus di&longs;&longs;oluitur; ita &longs;i à concreto materia mala, &forma bona &longs;eparetur, bonum concreti e&longs;&longs;e, & armonia con­&longs;onantiæ natura finitur. Heraclyti opinio hoc modo expo&longs;ita, ab Ari&longs;totelis, atque Platonis verissma &longs;ententia aliena non est. An verò Heraclytus id ip&longs;um voluerit alio loco di&longs;putabitur.

Contra Chaos antiquum He&longs;iodi, Platonis, & Hermetis Tri&longs;megi&longs;ti, de quo &longs;upra capite pri­mæ partis vndecimo nonnulla ex par­te egimus. Caput IX.

HESIODVS, ac Diuinus Plato in Timæo, & ante il­lum Hermes Tri&longs;megistus Philo&longs;ophorum omnium pater in libris, quorum titulus e&longs;t. Pimander, & A&longs;cle­pius, elementa omnia fluctuantia ante conditum mundum in quamdam rudem molem, atque informem, quam Chaos vo carunt confusè, & inordinatè iactata fui&longs;&longs;e dixerunt, ac Deum indige&longs;tam illam elementorum confu&longs;ionem, &longs;ua præcellenti bonitate artificiosè expoliui&longs;&longs;e, elegantissimeque digessi&longs;&longs;e, & adeam, quam cernimus, & admiramur pulcherrimam &longs;pe­ciem perduxi&longs;&longs;e a&longs;&longs;euerarunt.

Quod ab horrenda illa vmbra, quam Hermes Tri&longs;megi­&longs;tus in principio libri, cui titulus e&longs;t. Pimander viderat, fortè traxerunt. Quid enim hac inordinata omnium elementorum deformi, malique rationem habente confu&longs;ione humana ratio excogitare potest horrendius? certè nihil: Nam He&longs;iodi, & Orphei ob&longs;curissima nox e&longs;t hac informi, inordinataque iactatione magis horrenda? minimè quidem. Lege omnium vete­rum Philo&longs;ophorum monumenta, librum præ&longs;ertim Magni Plotini, cui titulus e&longs;t. Vnde mala, & librum Procli de ani­ma, & dæmone; & nihil inordinata informique confu&longs;ionepeius, nihil horrendius excogitari po&longs;&longs;e, inuenies: mirandum ergo non fuerit, &longs;i Plato, Orpheus, & He&longs;iodus ab illa hor­renda Tri&longs;megisti vmbra Chaos confu&longs;um, atque inordina­tum fortè traxerunt.

Hi grauiter (mea quidem &longs;ententia) peccauerunt, quod explanare ante debuerint; Chaos ip&longs;um vnde, quando, quo­modo e&longs;&longs;e, aut constare cœpi&longs;&longs;et, & quod ne verbum quidem fecerint de illis, quæ ad totam motus quæ&longs;tionem pertinerent; A quo nam ille tunc temporis fieret inordinatus motus con­fu&longs;ionis, & quis nam e&longs;&longs;et ille: hoc e&longs;t rectus ne, an in orbem, an potius ex vtroque commixtus, mixtus e&longs;&longs;e non poterat: quoniam mixtus non e&longs;t, ni&longs;i &longs;implices fuerint, è quorum mixtio­ne na&longs;catur, at &longs;implices motus non dum erant, vt pote &longs;im­plicibus elementis di&longs;tinctis, & cælo quorum proprij &longs;unt mo­tus &longs;implices (vt demonstratum est libro primo de cælo) non exi&longs;tentibus, &longs;ed confusè commixtis, nulloque ordine iactatis informi&longs;que cuiu&longs;dam confu&longs;æ materiæ locum gerentibus; quæ motu cieri apta non e&longs;t; cum actu &longs;it oporteat, quod mouetur, vt autem moueri po&longs;&longs;e videatur, cau&longs;a mouens assignanda erat: quandoquidem informis materia &longs;e non moueat.

Explicanda etiam illis fuerant motuum genera, id est, num illa omnium confu&longs;io ad &longs;ub&longs;tantiam, num ad quantita­tem, num ad qualitatem, num ad locum concitaretur, qua­tuor enim i&longs;ta &longs;unt motuum genera ex libro tertio de Phy&longs;ico auditu, quæ cum motore, &longs;ine quo non fit motus, explicanda nece&longs;&longs;ariò fuerant. Dicere cogebantur, &longs;i negocium vniuer­&longs;um ab&longs;oluere voluerant, quamobrem motus illius confu&longs;io na&longs;ceretur, cum omne quod mouetur, alicuius gratia moueatur; cur item quædam &longs;ur&longs;um, quædam deor&longs;um, quædam ante, quædam pone cierentur: cum in ea inordinata confu&longs;ione nullæ locorum differentiæ inuenirentur. Dicendum item fuerat illis, cuiu&longs;modi fui&longs;&longs;et primus ille motus, num naturalis, an vio lentus: magni enim intere&longs;t, natura ne, an vis illum concilia­rit: naturam illum effeci&longs;&longs;e nec &longs;ibi, ne aliis per&longs;uadere po­tui&longs;&longs;ent; quoniam ante originem naturæ, ac cæterarum om­nium rerum natura con&longs;tantium motionem illam turbulen­tam, atque inordinatam introduxerunt; nec contra naturam; quoniam nihil excogitari potest ab&longs;urdius, quam qui motus contra naturam &longs;it, vt hic motum naturalem antecedat. Cum item in confu&longs;ione illa inordinata, quam commenti &longs;unt, gra­uia e&longs;&longs;e, & leuia ab&longs;que ratione finxi&longs;&longs;ent, cur &longs;ubticuerunt, quomodo grauia, & leuia di&longs;tinguerentur, ac alia ab aliis &longs;epararentur, & qui nam erat proprius ip&longs;orum locus, aut motus, non enim idem locus, aut motus omnibus e&longs;&longs;e poterat; alioqui vnum, & idem etiam grauia, & leuia fui&longs;&longs;ent; quæ motu illo confu&longs;o di&longs;gregari non potui&longs;&longs;ent, &longs;i proprios locos, & ordina­tum motum ad naturalem locum cumdemque proprium, & ordinatam &longs;i quietem in proprio loco habebant; ergo in chaos erat mundus, quem nihil aliud e&longs;&longs;e con&longs;tat, quan iste partium elegantissimus ordo, vt optimè &longs;crip&longs;it Alexander Aphrodi­&longs;ien&longs;is libro &longs;ecundo quæstionum naturalium capite decimo­nono: de quibus, cum ne verbum quidem fecerint, dignissimi &longs;unt qui maximè reprehendantur. Particularis etiam, & proprius illius motionis effector demon&longs;trandus fui&longs;&longs;et: nam ad motum particularem conciliandum generalis motor &longs;at e&longs;&longs;e nequit, quam certè rem &longs;upra capite vndecimo primæ partis aliqua ex parte attigimus.

Aduer&longs;us Ideas Platonis, mathematicas Pythago­ræ formas, P&longs;eu&longs;ippi imperfecta principia, Empedocleam pacem, atque di&longs;cor­diam. Cap. X.

Nec Platonis commenticiæ, atque inanes Ideæ, nec formæ illæ mathematicæ Pythagoreorum &longs;implicibus istis elementorum corporibus motum vmquam præ&longs;titi&longs;­&longs;ent; quod nullam vim mouendi habeant, & nullam habere possint, cum naturæ &longs;int communes, atque vniuer&longs;æ; vt ills fingunt, à quibus &longs;ine particularibus motionum effectoribus, quos hoc loco quærimus, nihil omnino mouetur.

Nec P&longs;eu&longs;ippi imperfecta, atque impolita mouendi prin­cipia, quæ incohata, rudia, ac deformia existimauit, inordina­tam in chaos, & ordinatam po&longs;t chaos elementorum agitatio­nem concitaui&longs;&longs;ent, quod natura principiorum mouentium, contra, atque ip&longs;e finxit excellens, ab&longs;oluta, & elaborata &longs;it, atque perpolita. Principium ergo, quod eum motum cieat non rude, non incohatum, &longs;ed &longs;umma arte cultum, &longs;umma naturæ vi perfectum, &longs;ummaque illius efficacitate elaboratum, à quo elementorum motus na&longs;ceretur, &longs;iue ante, &longs;iue po&longs;t antiquum chaos, erat excogitandum.

Nec Empedoclea pax, quæ vniuer&longs;itatis imperium aliquam do obtineat, arctissimamque inter elementa necessitudinem conglutinet, vnde naturæ interitus, & elementorum confu&longs;io, inordinatu&longs;que illorum motus na&longs;catur. Nec illius di&longs;cordia, quæ po&longs;t infinita tempora pacem de imperio deturbat, & ele­menta inter &longs;e alienata &longs;ua domicilia repetere compellit, dum ad antiquum cæli ornatum reuocandum elementa cogit, eo-rumdem motum excitaui&longs;&longs;et.

Qùia Empedocles pacem illius vastissimí corporis, quod Sphærum nuncupauit, partem fecit: quod apud illum non tan­tum efficientis, atque elementa mouentis cau&longs;æ vim, &longs;ed etiam materiæ &longs;imul obtineat: at accidere non potest, vt idem eiu&longs;­dem vtroque modo &longs;it cau&longs;a, vt efficiens, ac mouens, & vt materia. Ad hæc illud rectæ rationi immo &longs;en&longs;ui communi ad­uer&longs;atur, quod Empedocles di&longs;cordiam facit immortalem, quæ mali naturam &longs;apiat, contrariam concordiæ gerenti na­turam boni, id quod ne fingi quidem po&longs;&longs;e videtur. Quoniam cum pax &longs;phærum effecerit, nullus di&longs;cordiæ locus &longs;upererit: ni&longs;i fortè di&longs;cordia in partem congregationis admi&longs;&longs;a, cum pace fœdus inierit. Di&longs;cordia item natura mala, & violenta ad infinitum tempus non e&longs;t; propter violentiam, quam &longs;ecum coniunctam habet; & propter continuum bellum, quod cum pace gerit; quia nullum violentum pote&longs;t e&longs;&longs;e perpetuum, li­bro &longs;ecundo de cælo particula duodeuige&longs;ima.

Præterea &longs;atis non est dicere concordiam, & di&longs;cordiam mouendi vim habere; ni&longs;i dicatur, quæ non &longs;it cau&longs;a motionis prima, & communis, non concordia, & di&longs;cordia motus cau­&longs;æ principes erunt, &longs;ed illius tantum, quod congregando, & di&longs;gregando na&longs;citur: quoniam concordia in vnum omnia co­git; dum &longs;phærum gignit: di&longs;cordia autem, & lis omnia &longs;egre­gat, dum mundum &longs;uo tempore facit. Nihil etiam dicit de mo­tu, qui fit vniuersè, & in genere; non enim &longs;at e&longs;t dicere, ami­citia congregando, & inimicitia di&longs;gregando mouet, ni&longs;i aut demon&longs;tretur, aut quomodocumque ponatur, quid &longs;it motus in genere. Reddenda item cau&longs;a fuerat, cur amicitia congre­gando, & inimicitia di&longs;gregando moueat; quam non red­didit.

Oppugnatur Anaxagoræmens, Democriti fortu­na, Anaximandri principium infinitum, à quo­rum nullo elementa moueri po&longs;&longs;unt. Caput XI.

Nec Anaxagoræ mens, quam rebus omnibus anti­quiorem facit, à qua elementorum quoduis in quauis re inordinatè, & confusè abditum, ex illa temeraria coaceruatione extractum, in ordinemque traductum, elemen­tis motum dedi&longs;set. Quia Anaxagoras mentem, quam prin-cipium mundi &longs;tatuit, bonum ip&longs;um appellauit; qua de re di­gnus e&longs;t, qui reprehendi debeat, quod huius motionis finem non doceat: cum tamen nihil temere moueatur, præ&longs;ertim ab eo, quod habet rationem boni, quod est finis: nunc autem omne, quod mouet, ob aliquem finem mouet libro &longs;ecundo Phy&longs;ico­rum, hic finis nece&longs;&longs;ario producendus erat: verum Anaxagoras abditum mouentis mentis finem latere voluit, ne in eum &longs;copulum allideretur, qui Anaxagoram, vel etiam inuitum cogeret; ad alterum statuendum principium, quod mentem ad mouendum moueret; ni&longs;i ip&longs;a, propter &longs;e ip&longs;am, vt propter finem moueat, quod eo magis di&longs;putadum omnino fuerat, quo minus ab Anaxagora hic finis intelligatur. Illud etiam cul­pa non vacat, quod mentem a&longs;&longs;eruit, bonum e&longs;&longs;e principium, quod moueat, malum tamen bono minimè oppo&longs;uerit, quod opponendum erat, quia alterum ab&longs;que altero con&longs;i&longs;tere nequit. Adhæc Anaxagoras mentem vnan introduxit, vim, & cau­&longs;am efficiendi, atque cuncta mouendi: vnam item mobilem materiam congessit: ex qua omnes mundi partes extraherentur, ac mouerentur: vnus igitur motus nece&longs;&longs;ario erit, vbi enim res mouens vna e&longs;t, itemque mobile vnum est, vnus etiam motus nece&longs;&longs;ario fiet: nam ab vno in quantum vnum, non na&longs;citur ni&longs;i vnum, vt intelligere po&longs;&longs;umus ex his, quæ Ari&longs;toteles &longs;cripta reliquit libro &longs;ecundo de ortu, & inte­ritu particula quinquage&longs;ima&longs;exta: nunc autem plures ele­mentorum motus apparent: ergo ab vna, quam Anaxago­ras introduxit mente, in quantum vna est, non fiunt.

Nec Democriti fortuna, & ca&longs;us hæc elementa mouebunt: tum quia, in natura nihil ca&longs;u, nihil temerè, nihil fortuito aut moueat, aut moueatur, vt videre e&longs;t apud Ari&longs;totelem libre &longs;ecundo de Phy&longs;ico auditu particula &longs;eptuage&longs;imaquinta, &deinceps. Tum etiam quia fortuna, & ca&longs;us non &longs;unt verè cau&longs;æ motus, &longs;ed naturæ potius verè mouentis errores: id quod & in arte fit; in qua, &longs;i quid peccati incidit in artificiis, id ne­que artificio&longs;um, neque artis effectum appellamus: ita &longs;i quod elementorum à fortuna, & ca&longs;u moueatur, eius motus natu­ræ neutiquam a&longs;cribendus erit: &longs;ed naturæ quibu&longs;dam erro­ribus, atque peccatis: nos autem naturales naturalium mo­tuum cau&longs;as inue&longs;tigamus, ergo, &c.

Nec Anaximandri principium illud rerum omnium in­finitum, quod inter naturam animæ, atque ignis medium in­tercedere &longs;entiebat, & contraria cuncta in eo inclu&longs;a fui&longs;&longs;e memorabat, elementis motum præ&longs;tare potui&longs;&longs;et.

Quod corpus, quantumuis va&longs;tissimum, modo &longs;it finitum ab infinitæ virtutis motore non in tempore, &longs;ed in momento moueatur, vt facilè deducitur ex demon&longs;tratione Aristote­lis libro &longs;eptimo, & octauo Phy&longs;icorum: in momento autem nullus motus excitatur, &longs;ed in tempore tantum, & grauiter, vt acutè demonstrat Ari&longs;toteles &longs;exto libro de Phy&longs;ico au­ditu, ergo, &c.

Ab anima mundi Platonis, ab Orphei Ioue, ab amore He&longs;iodi, elementa moueri non po&longs;&longs;e. Caput XII.

Nec anima mundi, quam Plato &longs;e ip&longs;am agitare di­xit, & reliquis e&longs;&longs;e principium mouendi particularem illum, ac turbulentum ante Chaos, & ordinatum post Chaos elementorum motum feci&longs;&longs;et.

Tum quia, hæc omnia, quæ Plato, ac cæteri omnes vete­res Philo&longs;ophi finxerunt, &longs;i extiti&longs;&longs;ent, motus principia nonparticularia, &longs;ed generalia tantum fui&longs;&longs;ent, à quibus &longs;olis nulli motus na&longs;cuntur, ideo nos particulares motores &longs;ine quorum particulari vi mouente nullus fit motus, inue&longs;tigamus. Tum etiam, quia anima mundi vnà cum vniuer&longs;itatis motione nata priu&longs;quam na&longs;ceretur, elementorum agitationem inordina­tam, quæ naturam rerum vniuer&longs;am antegre&longs;&longs;a e&longs;t, excita­re non potui&longs;&longs;et, posterius enim prioris cau&longs;a e&longs;&longs;e natura non patitur.

Nec Orphæi lupiter, in cuius pectore Diuino vera mundi origo latitarit, ex eoque omnia depromp&longs;erit, elementa mo­ui&longs;&longs;et in Chaos inordinatèiactata.

Nec Amor, quem He&longs;iodus rerum omnium creatorem, ac motorem effecit, elementa concitaui&longs;&longs;et; cum nulla tunc re rum di&longs;tinctio in natura fui&longs;&longs;et.

Quoniam nulla earum, quæ ab illis vt cau&longs;æ mouentes po­nebantur, &longs;eu Amor e&longs;&longs;et, &longs;eu lupiter, verè actus, aut mouen tes cau&longs;æ dici potui&longs;&longs;ent: nam quæ illius actus fui&longs;&longs;et natura, qui infinitis ætatibus ocio, veluti marce&longs;cens, nihil egi&longs;&longs;et? Actus enim natura &longs;ua dicitur ille, qui perpetuò in actione ver&longs;atur, & ab ea nec minimum quidem temporis di&longs;cedit, at que de&longs;i&longs;tit. Amor etiam non ad rem omnino deformem, &longs;ed ad rem &longs;uapte natura formo&longs;am conuertitur. At deforme antiquum erat Chaos: ergo indignum, quod amaretur. A quie te præterea ad nouam molitionem mutari has cau&longs;as opus fui&longs;&longs;et, qua de re non &longs;impliciter actus appellari merui&longs;&longs;ent, quippe quod potestate ante fui&longs;&longs;ent, & ab alia, quæ actu præter­gre&longs;&longs;a e&longs;t cau&longs;a, immutatæ.

Valeant ergo hæc veterum Philo&longs;ophorum portenta, & mon&longs;tra, ac Peripateticæ veritati &longs;pontè, cedant: ad quam ex­planandam aggredimur.

Secunda particula &longs;ecundæ partis. Cap. XIII.

Vt eum dicendorum ordinem teneamus, à quo nos num quam di&longs;ce&longs;&longs;uros &longs;upra polliciti &longs;umus; in hac &longs;ecunda &longs;ecundæ partis particula duo faciemus: primo nonnulla de more annotabimus. Secundo ex annotatis propo&longs;itæ di&longs;­qui&longs;itionis exitus explicabitur; ac totius controuer&longs;iæ nexus di&longs; &longs;oluetur: qua ratione fiet, vt omnia naturæ con&longs;entaneo or di­ne di&longs;tributa, facilius intelligantur, & intellecta memoriæ con­mendata tenacius hæreant.

Prima particula &longs;ecundæ particulæ &longs;ecundæ par­tis, in qua de materia, & forma, quæ duo &longs;unt perpetiendi, & agendi principia. Cap. XIIII.

SCIENDVM primo materiam primam e&longs;&longs;e naturam quamdam, &longs;iue principium quoddam, quo aliud ab alio mutatur, aut quolibet modo patitur &longs;ub ratione, qua aliud: vt facilè intelligere po&longs;&longs;umus ex his, quæ ab Ari&longs;totele &longs;cripta fuerunt libro nono Diuinorum particula &longs;ecunda: eam ob rem Auerroes Philo&longs;ophus maior omni genere laudis, in eadem commentatione dixit. Materia prima quamlibet perpetiendi facultatem definit, perindeac definitio actionis primæ formæ quamlibet agentem facultatem definire &longs;olet; cuius di­ctiratio ab eodem Auerroe redditur libro duodecimo Diui­norum commentatione duodeuige&longs;ima: quia &longs;cilicet formæ omnes, omne&longs;que proportiones &longs;unt in facultate patien­di primæ materiæ, & in facultate agendi primi motoris.Ideo per primum motorem, primamque materiam definiri debent. Sunt enim hæc duo extremà, quæ maximè distant inter ea omnia, quæ &longs;unt in vniuer&longs;o. Id e&longs;t prima forma, quæ e&longs;t primus intellectus Diuinus &longs;ummæ, numeri&longs;que omnibus ab &longs;olutæ perfectionis principium, & prima materia, quæ e&longs;t al­terum &longs;ummæ imperfectionis principium, vt enim illa omni forma carens materia, res omnes materiales &longs;ua facultate complectitur, cuius complexu formæ omnes materiales patiuntur; &longs;ic in illa &longs;uprema forma, quæ Deus e&longs;t, cunctæ formæ agen­tes, ac mouentes mortales, immortale&longs;que continentur, vt per hæc duo principia definiantur.

Hoc fortè illud e&longs;t, quod magnus Plotinus voluit: dum di­xit eo in libro, cui titulus e&longs;t, de duabus materiis. Mundum hunc vniuer&longs;um vastissimum quoddam referre corpus; cuius duæ &longs;unt &longs;uperficies, altitudinis altera, altera verò profun­ditatis: ea, quæ e&longs;t altitudinis, &longs;uprema &longs;edes est primæ for­mæ, & ea, quæ e&longs;t profunditatis, locus e&longs;t infimus primæ ma­teriæ, quæ in nihilum non de&longs;init, &longs;ed certè est aliquid vt eam aliquid e&longs;&longs;e Aristoteles demon&longs;trat, nempe &longs;ub&longs;tantia, libro &longs;ecundo de anima particula &longs;ecunda, dum &longs;ub&longs;tantiam omnem tripartito diui&longs;it: in formam, quæ e&longs;t actus: in materiam, quæ est facultas: & in id, quod e&longs;t ex vtri&longs;que concretum: & Auerroes libro tertio de anima commentatione quinta in &longs;olutione tertiæ quæ&longs;tionis exponens illud, quod ex Ari&longs;totele na&longs;citur particula quarta eiu&longs;dem libri. Omne recipiens debet e&longs;&longs;e de­nudatum à natura recepti dixit Ari&longs;totelem non e&longs;&longs;e ita in­telligendum, vt id nihil &longs;it, quod accepturum e&longs;t aliquid; immo aliqua natura &longs;it oportet ea, quæ acceptura e&longs;t aliquid: modo id non &longs;it; quod accipere debet, quoniam nihil idem &longs;emetip&longs;um accipit; id etiam magnus Plotinus eodem in libro probauit,dum &longs;crip&longs;it. Quod pati potest ab actu, non e&longs;t actus; cum ni­hil à &longs;e ip&longs;o patiatur, &longs;ed à contrario, & quod omnem actum accipit, non e&longs;t actus; quia nece&longs;&longs;e e&longs;t, vt quod accipit, &longs;it omni­no expers rei illius, quam accipit, & quod cuilibet actui &longs;ub­sternitur, aliquid certè erit, &longs;ed non actus, nihil enim idem &longs;i­bi ip&longs;i &longs;ubiicitur. At materia prima ab omni actu patitur, omnem actum accipit, & cuilibet actui &longs;ubiicitur, vt pati po&longs;­&longs;it ab actu, finiri ab actu possit, quemlibet possit accipere actum, & in opus prorumpere &longs;ine actu minime possit. Ergo materia prima e&longs;t infra omnem actum, & &longs;upra nihilum, vt paullo an te memorauimus, &longs;ola, nuda, pura, &longs;implexque natura facultatis, ex &longs;e ip&longs;a informis, nullaque &longs;pecie, &longs;eu forma, prædita, quo possit Protei cuiu&longs;dam fabulo&longs;i more in varias &longs;e &longs;e for­mas induere, quibus naturæ ip&longs;ius vniuer&longs;itas exornetur; & hæc pulcherrima rerum caducarum de&longs;criptio ab interitu vin dicetur: nihil enim habet materia præter facultatem ad con­trariorum paria quæuis accipienda, per quam facultatem & ip&longs;a e&longs;t, & omnia gignuntur, & vicissitudo rerum omnium caducarum perpetuum cur&longs;um &longs;eruet.

Vnde hallucinatum fui&longs;&longs;e Themistium credimus, qui actum quemdam entitatiuum (vt vocant) commentus est, quem materiæ a&longs;crip&longs;it: multoque fœdius lap&longs;i &longs;unt posteriores, qui materiæ actum existendi a&longs;crip&longs;erunt; putauerunt enim, mate­riam primam ita comparatam e&longs;&longs;e, vt veluti omnia corpora, exi&longs;tere possit. Verum &longs;olus Ari&longs;toteles rem hanc ob&longs;curissi­mam comprehendit; illiusque naturam propriam intus, & in cute nouit; propriisque coloribus ad viuum expressit, dum di­xit, materiam nullum certè e&longs;&longs;e actum, nullum alium actum habere, id quod alibi demonstrauimus.

Sicut materia e&longs;t principium patiendi, ita forma est principium agendi, formæ enim e&longs;t mouere, & agere; alterius ve­rò naturæ, id e&longs;t materiæ, e&longs;t moueri, & pati: vt ab Aristo­tele &longs;cribitur libro &longs;ecundo de ortu, & interitu particula quin quage&longs;imatertia. Eam ob cau&longs;am Auerroes libro nono Di­uinorum &longs;criptum reliquit: materiam e&longs;&longs;e principium, quo aliud mutatur ab alio &longs;ub ratione, qua aliud; & formam e&longs;&longs;e principium, quo aliud mutat aliud &longs;ub ratione, qua aliud.

Quid conueniat inter Ari&longs;totelem, Platonem, atque Pythagoram, dum de his duobus agendi, & patiendi principiis loquuntur; & quid inter illos inter&longs;it. Cap. XV.

CIRCA hæc duo naturalium omnium rerum prima principia, quod ad eorum numerum attinet, inter Pla­tonem, Pythagoram, & Aristotelem egregiè conuenit; ea enim, quæ de &longs;ententia Ari&longs;totelis &longs;upra retulimus, apud Platonemin Timæo leguntur; vbi materiam eamdem matrem, receptaculum, & omnium formarum nutricem appellat: matrem quidem, quia perindeac mater in vtero prolem concipit, & conceptam parit donec eamdem parturiat; ita & materia rerum mortalium fœcundissima mater in numerabilibus gra­uidata formis omnia gignit, & fundit ex &longs;e&longs;e; receptaculum autem, quia formas intra &longs;ua vi&longs;cera accipit: nutricem, quia ea&longs;dem fouet, & alit, vt probæ nutrices modo natos infan­tes amabili &longs;inu fouere, & alere &longs;olent.

Sed non minima inter Platonicos di&longs;&longs;en&longs;io inter cedit: nam Platonicorum alij hoc formæ genus in duas naturas partiuntur, in mathematicas inquam formas, atque Ideas; Alij verò hæc duo ad vnam, eamdemque Idearum naturam pertinere contendunt.Pythagoras Ideas tollit, & mathematica relinquit, in earum re­rum medio &longs;ita, quæ intellectu, & quæ &longs;en&longs;u agno&longs;cuntur, id quod Simplicius, atque Themi&longs;tius Ari&longs;toteli a&longs;crip&longs;erunt in pro­logo libri primi Phy&longs;icorum, quem locum alibi expo&longs;uimus.

In forma di&longs;crepant, nam Plato in Timæo, Parmenide, ac Phœdone Ideam loco formæ, quam Ari&longs;toteles in mate­ria po&longs;uit, veluti principium à rebus, quæ fiunt &longs;eparatum, in Dei mente collocauit; quibus de rebus grauissimis nunc di&longs;pu­tandum non est.

Inter hæc agendi, & perpetiem di principia, multa inter&longs;unt; & præterea quæ paullo ante retulimus, illud potissimum inter e&longs;t, quod ratus est Auerroes libro quarto de cælo commenta­tione &longs;ecunda, & libro &longs;ecundo de anima commentatione quinquage&longs;imaprima, & duodecimo Diuinorum commentatione quarta, dum dixit.

Principium agendi &longs;ine vllo extrin&longs;eco motore vi, naturaque &longs;ua propria in actum erumpit, modo &longs;ubiacentem materiam habeat, in qua, & circa quam agendo vim &longs;uam exercere possit; vt ignis ad calefaciendum nullum motorem expectat extrin&longs;ecum, &longs;ed vi, naturaque &longs;ua propria calefacit, modo id ad&longs;it; quod calefieri po&longs;&longs;et. Id tamen perpetuò verum non est, &longs;ed in his agentibus dumtaxat, quæ vim &longs;uam agendi actu, & non &longs;ola facultate obtinent: hæc prima quaque occa&longs;ione agunt, hæc &longs;unt quæcumque cælesti, diuinoque ca­lore agunt, vt &longs;ol & animantes omnes actu agendi vires ha­bent complures, easque &longs;ic promptas, vt &longs;emper agant, nec vllius externi &longs;ub&longs;idij ope, à qua irritentur, indigeant; ea porrò agen tia, quæ potestate dumtaxat vires habent in&longs;itas, easque con­&longs;opitas, ab illis excitari debent, quæ actu vigent; vt piper, etiam &longs;i actu frigidum editur, protinus vt expul&longs;o frigore ab innatono&longs;tro calore irritatur, tunc &longs;uo ip&longs;ius calore, quo non actu, &longs;ed facultate præditum erat; nos acerrimè vrit, de quo Galenus, libro octauo &longs;imp. & libro quarto de &longs;anitate tuenda, & ali­bi &longs;æpe.

Principium verò perpetiendi &longs;iue remotum, &longs;iue proximum extiterit, extrin&longs;eco motore indiget, vt lignum &longs;ine extrin&longs;eco calefaciente, non calefit, & &longs;ine extrin&longs;eco exurente, non vri­tur, & &longs;ine extrin&longs;eco &longs;ecante, non &longs;ecatur.

De duobus formarum generibus, quorum alte­rum formas materiales, alterum vero formas à materia pror&longs;us immunes comple­ctitur. Caput XVI.

SCIENDVM &longs;ecundo formas e&longs;&longs;e duorum generum, quædam &longs;unt quarum e&longs;&longs;e à materia omni ex parte pen det, quæ quidem ex ip&longs;a materia pullulant, atque radi­ces in eatam altè infixas habent; vt ab ea nulla vi euellan­tur: vt &longs;unt formæ elementorum, mineralium, plantarum, at­que brutorum, quorumdam e&longs;&longs;e e&longs;t ab omni materia pror&longs;us immune. Primæ formæ &longs;unt: quæ à vero agente, per verum motum veramque mutationem ex materiæ vtero extrahun­tur, hæ dant e&longs;&longs;e materiæ, & à materia illud vicissim accipiunt in diuer&longs;o tamen genere cau&longs;æ; cuius classis &longs;unt omnes formæ materiales elementorum, & eorum omnium, quæ ex eorum­dem mixtione na&longs;cuntur. Cum de mortalibus formis agimus, hominis intellectum &longs;emper excipimus, quem immixtum, & immaterialem e&longs;&longs;e alibi demonstrauimus, idque de &longs;ententia Ari&longs;totelis, aduer&longs;us quo&longs;dam, qui ventri, & veneri operam ludunt; & omnia, cum corpore, pariter concidere cupiunt; nullum futurum iudicem optant, qui huius vitæ rationem à nobis po&longs;t hac repo&longs;cat, & eam ob &longs;olam cau&longs;am cum animarum immortalitate perpetuum bellum gerunt. Quamquam animasnostras, extinctis corporibus e&longs;&longs;e &longs;uperstites, nec vlla vi fati perimi po&longs;&longs;e alio modo, de &longs;ententia Ari&longs;totelis confirmamus, & aliter &longs;ecundum catholicam veritatem credimus; hæc obi­ter, & veluti pertran&longs;ennam, nunc ad rem paullo antecœptam reuertimur.

Formæ immunes à materia &longs;unt cæle&longs;tium, & Diuinorum corporum formæ, & hominis intellectus: hæ, per verum mo­tum, veramque mutationem, ab agente vero ex abditissimis materia recessibus non educuntur; nec à materia aliquod e&longs;&longs;e mutuantur, &longs;ed materiæ globorum cælestium, & humanæ naturæ e&longs;&longs;e communicant, vel vt &longs;oli fines actu existentem ma­teriam con&longs;eruantes, vel vt efficientes metaphorici, vel mate­riæ nullum e&longs;&longs;e communicant, &longs;edeam tantum mouent, regunt, atque gubernant: huius generis (vti diximus) &longs;unt formæ cælestes, quæ ex cæle&longs;tium globorum materia nulla ratione extrahuntur; à cælo nullum e&longs;&longs;e mutuantur, &longs;ed cælo tantum assi­&longs;tunt, illudque con&longs;eruant, conuer&longs;ioneque rotunda cæle&longs;tes glo­bos ab ortu in occa&longs;um, & ab occa&longs;u in ortum vicissimrecur­rentes vigintiquatuor horarum &longs;pacio, ocissimè ver&longs;ant: inter has formas à materia pror&longs;us immunes à nobis relatus est hominis intellectus immortalis.

Uniuer&longs;a partitio e&longs;t Auerrois libro primo de Phy&longs;ico auditu commentatione vltima, & libro tertio de anima commentatione quinta, & libro de &longs;ubstantia orbis capite primo.

Differunt hæ formæ; quia materiæ à formis materialibus, & formæ materiales ab earumdem materiis à &longs;e inuicem, vl­tro, citroque perfectionem, atque imperfectionem mutuantur.cum exten&longs;a materia materiales formæ extenduntur: cum di­uidua materia, & ip&longs;æ diuiduntur: quapropter in eis e&longs;t to­tum, & pars, perinde ac in earumdem materia, & licet for­ma, vt forma, &longs;it actus: forma tamen, vt in materia, facul­tatis e&longs;t particeps, omnemque ex materia na&longs;centem imper­fectionem a&longs;ci&longs;cit, cum reciprocatione tamen, vt materia a&longs;ci­&longs;cat &longs;ibi perfectionem formæ illius, cuius munere fit, vt actu existat. Formæ à materia pror&longs;us immunes à materiæ con­tagio&longs;is, ac morbo&longs;is conditionibus non afficiuntur; quod ex materiæ facultate non educantur, nec vnà cum exten&longs;a ma­teria extendantur, diui&longs;ione materiæ non diuidantur, vacent que toto, & partibus; nec ratione qua formæ perfectionem à materia mutuantur: quoniam forma, & perfectio &longs;unt vnum, & idem: nec ratione, qua materiæ &longs;int alligatæ: quod earum dem formarum natura à materia omnino immunis, nullius &longs;it materiæ particeps; ideo ab ea nec affici, nec infici valeat. Hæ formæ tantum faciunt; nullo modo patiuntur, neque per &longs;e, neque per accidens: vt auctor e&longs;t Auerroes libro nono Di­uinorum commentatione &longs;ecunda.

Formæ materiales quamquam vi, naturaque propria non patiuntur, tamen vi, & natura alterius, quod est per acci­dens pati videntur, ratione &longs;cilicet materiæ; à cuius contagio­&longs;is, ac morbo&longs;is conditionibus afficiuntur. Ideo magnus Ploti­nus libro cui titulus e&longs;t. Unde mala: omne malum materiæ a&longs;cribit, & omne bonum formæ acceptum refert.

Quomodo actio à forma, & perpe&longs;sio à materia na&longs;catur. Cap. XVII.

TERTIO &longs;ciendum, actionem, & perpessionem ab vna, eademque natura manare non po&longs;&longs;e. Actio enimmanat à forma, & perpessio à materia primam &longs;uiortus ori­ginem repetit, hæ duæ &longs;unt horum effectuum cau&longs;æ, primo diuer&longs;æ; nam &longs;i actio à materia manaret; cum vna nume­ro &longs;ub omnibus formis materia &longs;it; vna etiam erit omnium actio: nunc autem, cum diuer&longs;æ diuer&longs;orum corporum actio­nes appareant: non per materiam vnam, &longs;ed per formas di­uer&longs;as, diuer&longs;a corpora agunt; neque id quidem immeritò: quoniam quaratione corpora &longs;unt, eadem agunt. Sunt autem non per materiam in &longs;pecie hac, vel illa, &longs;ed per hanc formam, vel illam: per hanc ergo formam, vel illam, hanc vel illam actionem ab&longs;oluunt: præ&longs;ertim, cum id, quod agit ei, quod patitur, præ&longs;to &longs;it per formam; & in materiam alienam, agens, per formæ vim, tran&longs;eat: vt efficacitate frigiditatis aqua frigefacit; & ignis per caliditatem calefacit. Hinc fit, vt cau&longs;æ materiales effectus producant, non materia, &longs;ed for­ma &longs;imiles; qua&longs;i per formas, & non per materias actiones ab&longs;oluantur. Hinc inter genitum, & genitorem &longs;imilitudo na&longs;citur ratione formæ, & non ratione materiæ, vt homo hominem generat: equus equum, & omnia generatim ex &longs;ui &longs;imilibus gignantur. Ars item, quæ naturam diligenter imitatur, &longs;imile amat institutum: qualem enim &longs;peciem domus Architectus animo concipit, talem is domum è lignis, & lapidibus molitur: præterquam quod natura eas res mo­ueat, atque ver&longs;et; in quibus intus inclu&longs;a est: vt liquido con­&longs;tat, ex definitione naturæ. Ars verò vim &longs;uam rebus exter nis effingendis adhibet, ita vt &longs;emper, quod &longs;iue ab arte, &longs;iue à natura gignitur &longs;imile &longs;it ei, à quo gignitur ratione formæ, cui tamquam principio, in generatione datur, vt agat, & non ratione materiæ quæ in eadem generatione, vt &longs;ubiacens ra­tionis principium, patitur.

Detriplici elementorum facultate. Cap. XVIII.

QVARTO &longs;ciendum, elementorum facultatem, &longs;eu potestatem eandem appellare mauultis, e&longs;&longs;e trium ge­nerum: prima e&longs;&longs;entialis nuncupatur, quam Simpli­cius octauo libro Phy&longs;icorum particula trige&longs;ima&longs;ecunda ap­pellat facultatem &longs;ecundum aptitudinem, tunc, cum non dum factum e&longs;t, id quod dicitur: vt puer est facultate grammati­cus, vel mu&longs;icus; quia, cum non dum factus &longs;it mu&longs;icus, aut grammaticus fieri potest. Hæc facultas in motu elementorum ni­hil est aliud, quam habilitas in materia contrarij elementi, hac facultate graue pote&longs;t moueri &longs;ur&longs;um; quoniam potest fieri leue, & leue hac facultate pote&longs;t deor&longs;um ferri; quoniam, quod leue e&longs;t, in graue pote&longs;t conuerti, vt ignis &longs;æpe in terram,& terra non raro in ignem vicissim commeat. Vtrum ne vnum quodque elementum in aliud quoduis elementum immediatè conuertatur, an vero contrarium elementum in aliud contra­rium non ni&longs;i per media elementa permeet; à nobis di&longs;putatum e&longs;t alibi, & quodlibet elementum in quoduis elementum im­mediatè migrare po&longs;&longs;e conclu&longs;um.

Secunda facultas accidentalis nuncupatur, & tunc est, cum elementa actu existunt non tamen actu moueantur; &longs;ed tantum moueri queant, id illis ui, naturaque propria, quod e&longs;t per &longs;e non ine&longs;t; &longs;ed ui, & natura alterius; quod e&longs;t per acci­dens: hæc facultas in motu elementorum est forma leuis, vel grauis elementi. Hanc Simplicius in loco, quem nuper adduxi­mus, aptitudinem appellauit, tunc cum iam quidem factum e&longs;t id, quod dicitur, & habet actum primum, qui agendo vim &longs;uam propriam non exerit, &longs;ed vel feriatur, vel ocio torpet: quemadmodum dicimus aliquem pote&longs;tate mu&longs;icum, cum non pul&longs;at cytharam; illam tamen pul&longs;are pote&longs;t, cum vult: nunc autem vel dormit, vel aliud quid agit. Hanc facuitatem Simplicius ratus e&longs;t e&longs;&longs;e medium inter ab&longs;olutum actum, & ab&longs;o­lutam facultatem. Tertia facultas e&longs;t cum actu coniuncta, nam &longs;i graue deor&longs;um concitatur, &longs;i leue &longs;ur&longs;um attollitur; id vtique illis accidit, quia tali motu concitari po&longs;&longs;unt, nam &longs;i ea dem cieri non po&longs;&longs;ent; non cierentur: &longs;ed immota manerent: perindeac non loquitur, non &longs;edet, non &longs;tat ni&longs;i qui loqui, &longs;ede­re, & &longs;tare potest. Facultas primare mota nucupatur à The mistio octauo libro Phy&longs;icorum particula trige&longs;ima&longs;ecunda: quia indiget agente, qui eamdem ad actum traducat, vt di­xit Auerroes duodecimo Diuinorum commentatione deci­maoctaua, & quadrage&longs;imaquarta, & octauo Phy&longs;icorum commentatione trige&longs;ima&longs;ecunda.

Quomodo elementa eadem &longs;ur&longs;um, & deor&longs;um natura, & contra naturam ferantur. Cap. XIX.

Si quis roget, &longs;i ignis &longs;ur&longs;um, & &longs;it erra deor&longs;um violen­tia, & non natura cieantur; qui factum e&longs;t igitur, vt Aristoteles libro primo de cælo particula quinta proba­uerit: omnia corpora naturalia propria quadam vi natu­rali de loco ad locum moueri; idque propterea, quod natura,ex qua conflantur, naturale motus principium in eis exi&longs;tat.

Huic re&longs;pondendum cen&longs;emus horum naturalium corpo­rum duobus modis naturales motus con&longs;iderari po&longs;&longs;e: &longs;emel ratione naturalis propen&longs;ionis eorumdem, quæ naturalis pro­pen&longs;io grauium, & leuium naturalem formam immediatè con&longs;equitur; huius naturalis inclinationis ratione vtrorumque motus e&longs;t naturalis: Grauitas enim, & leuitas, vt & qualita­tes elementorum primæ non &longs;unt formæ, & non &longs;unt princi­pia intrin&longs;eca elementorum prima; ideo non &longs;unt propriæ, ac veræ elementorum naturæ ex Phy&longs;icorum libro &longs;ecundo. Sed quoniam grauitas, & leuitas elementorum naturas nece&longs;&longs;ariò con&longs;equuntur, in elementis &longs;ecundum naturam ine&longs;&longs;e optimo iure dicuntur: quemadmodum etiam motus, qui ex ip&longs;is pri­mis atque immeditatis elementorum principiis manant, &longs;ecun­dum naturam in&longs;unt in elementis: ignis enim &longs;ecundum na­turam leuis e&longs;t; ideoque &longs;ecundum naturam &longs;ur&longs;um euolat; At grauem è contrario &longs;ecundum naturam terram e&longs;&longs;e co­gno&longs;cimus, item que pari modo ad centrum tendere iuxta na­turam non dubitamus.

Motus ergo grauium, & leuium corporum &longs;implicium, ex grauitate, ac leuitate na&longs;centes, grauibus, & leuibus, &longs;ecun­dum naturam in&longs;unt grauitatis, & leuitatis ratione, quæ licetpropriæ, & veræ naturæ non &longs;int, elementorum tamen natu­ras nece&longs;&longs;ariò con&longs;equuntur: etenim &longs;æpe numero, cum rerum naturæ propriis nominibus careant, vtimur in eis explicandis, vocabulis accidentium; quæ notiora &longs;icuti &longs;unt, & no&longs;tris &longs;en &longs;ibus magis familiaria: à quibus intellectus cognitionem oriri deprehendimus, & hac ratione motus hic, qui ex grauitate, et leuitate profici&longs;citur, naturalis dicitur: non quod grauitas, & leuitas &longs;int corporum grauium, & leuium formæ, ac na-turæ, &longs;ed quod accidentia &longs;int, quæ ad eorum naturas, quam proximè accedunt: & quæ ex ip&longs;ismet grauium, & leuium naturalibus formis, ac propriis manant, non &longs;ecus at que ex propriis fontibus: his enim qualitatibus vtimur: quia pro­priis elementorum naturis à maioribus nostris non fuerunt impo&longs;ita nomina; quod peripateticæ veritati con&longs;entaneum e&longs;&longs;e, aduer&longs;us ineruditos quo&longs;dam Aristotelis interpretes, quæ potuimus efficacia alibi demonstrauimus: Secundo qui­dem motus hic pote&longs;t con&longs;iderari ratione, qua elementa pro­priis in locis stant immota, nec ni&longs;i violentiam pa&longs;&longs;a, extra proprium locum &longs;i &longs;int extru&longs;a, aut extra eumdem genita moueri po&longs;&longs;unt: non nihil adhuc con&longs;eruant contrariæ illius, aç pugnantis naturæ, ex qua ortum repetierunt: ratione huius violentiæ nullius elementi naturalis, &longs;ed violentus e&longs;t motus. Grauia enim elementa deor&longs;um, &longs;ur&longs;um leuia, ni&longs;i aut primam, aut &longs;ecundam violentiam pa&longs;&longs;a fuerint, non promouentur. Propter hanc ergo violentiam elementorum motus violenti no mine nuncupari po&longs;&longs;e, omnes ferè con&longs;en&longs;erunt. At ratione naturalis propen&longs;ionis non violentus est &longs;ed naturalis elemen­torum quou&longs;que de que concitantur, quod intelligere licet, tum ex Ari&longs;totele, at que Simplicio libro quarto de cælo particula vige&longs;ima&longs;exta, & trige&longs;imaprima, tum ex Auerroe octauo Phy&longs;icorum commentatione quarta.

An elementorum motus &longs;it naturalis propter principium patiendi, an verò propter principium agendi tantum, an pro­pter vtrum que &longs;imul, infra (Deo dante) videbimus.

De hac prima &longs;ecundæ partis particula hæc dicta &longs;at &longs;unto, nunc ad &longs;e cundam eiu&longs;dem particulam, eadem methodo ab&longs;oluendam, tran&longs;eundum.

Secunda particula &longs;ecundæ particulæ, &longs;ecundæ partis, & e&longs;t prima propo&longs;itio, qua quæ&longs;tio nis exitus explicatur. Cap. XX.

Ex his, quæ hactenus annotata fuerunt Peripateticum totius propo&longs;itæ di&longs;qui&longs;itionis exitum explicare licet, qui in compluribus propo&longs;itionibus con&longs;i&longs;tit, quarum &longs;ingulæ &longs;uo loco &longs;cribentur: omnium prima illa est.

Corpora &longs;implicia grauia, & leuia, non per &longs;e, &longs;ed per accidens, non immediatè, &longs;ed mediatè &longs;ecundum eam facultatem, quæ e&longs;&longs;entialis nuncupatur, agenerante mouentur.

Quoniam rectus elementorum motus non aliam ob cau­&longs;am, quam propter grauitatem, & leuitatem elementorum ine&longs;t corporibus, vt infra demon&longs;trabimus: de grauitate au­tem, & leuitate Ari&longs;toteles non &longs;olum octauo phy&longs;icorum, &longs;ed & quarto libro de cælo copio&longs;ius, & accuratius di&longs;putan­dum duxit; ideo ex vtrisque locis, &longs;ed ex quarto de cælo magis germanam Aristotelis &longs;ententiam eruere conabimur.

Id ergo, quod hoc primo loco diximus, textatus est Ari&longs;toteles octauo Phy&longs;icorum particula trige&longs;imaprima, & trige&longs;ima&longs;ecunda, & quarto cæli, particula vige&longs;imaquarta, & Auerroes tertio cæli, commentatione vige&longs;imaoctaua, id que hoc argumento confirmatur.

Ab agente à quo forma præstatur, alia omnia liberalissimè præstantur, quæ formam nece&longs;&longs;ariò con&longs;equuntur: at que quod gignit elementum, formam præstat elemento: ergo quod gignit elementum, elemento ea omnia liberalissimè præstat, quæ elementi formam nece&longs;&longs;ariò con&longs;equuntur: ergo quod elementum generat, præ&longs;tat motum elemento: illudque per ac-cidens hac ratione mouet.

Vt videamus quomodo elementum ex loco ad locum à ge­nerante moueatur: animaduertendum e&longs;t, materiam primam non moueri propriè, perindeac forma propriè non mouet: &longs;ed quod propriè mouet, & quod propriè mouetur, illud est, quod est ex vtri&longs;que concretum: vt ecce manus, quæ &longs;ola &longs;ine cala­mo, & ecce calamus, qui &longs;olus &longs;ine manu, non &longs;cribit: &longs;ed quod propriè &longs;cribit, illud e&longs;t, quod tum ex manu, tum ex calamo coaugmentatur, & ecce &longs;erra, quæ &longs;ine &longs;ectore non &longs;ecat: ecce &longs;ectator, qui &longs;olus &longs;ine &longs;erra non &longs;ecat; &longs;ed quod propriè &longs;ecat, e&longs;t &longs;ectator, qui &longs;erra &longs;ecat; &longs;icut &longs;criptor calamo &longs;cribit. Actiones en m, & perpessiones &longs;unt &longs;uppo&longs;itorum, id e&longs;t rerum &longs;ingularum, vt notum est ex his, quæ Aristoteles memoriæ prodidit in prologo libri primi Diuinorum. Principium tamen, quo totum patitur, atque mouetur, & remotum motus natu­ralis elementorum e&longs;t eorumdem materia prima: principium, quo patiuntur, ac mouentur proximum, e&longs;t hæc materia &longs;ub hac forma huius elementi. Porrò principium quo agunt, ac mouent remotum tamen, e&longs;t forma huius materiæ in hoc ele­mento. Totum ergo elementum illud est, quod mouet per formam, tamquam per principium, quo mouet, & totum ele­mentum, quod mouetur per materiam, tanquam per princi­pium, quo mouetur: forma enim hac ratione vim habet, vt moueat, & nullo alio modo.

Formam, & materiam propriè non moueri probatur, nam ad id quod propriè moueri debet quinque inter&longs;unt: cau&longs;a, quæ vim mouendi habet, materia, quæ motum à mouente factum accipit, &longs;pacium, per quod mobile mouetur, & alter locus, à quo, & alter, ad quem mobile tendat: quod &longs;i formam, & materiam etiam ip&longs;am moueri oporteat, nimirum i&longs;thæc quin-que genera adhibenda &longs;unt: forma igitur, & materia noua comparanda e&longs;t ad mouendam formam, & materiam antiquam; ni&longs;i eadem forma, eademque materia &longs;e ip&longs;am moueat, quod e&longs;t non minus ab&longs;urdum, quam fal&longs;um, ac naturali axiomati aduer&longs;atur, in quod omnes Philo&longs;ophi con&longs;en&longs;erunt: Nihil idem, præ&longs;ertim &longs;implex, vt est forma, & materia, &longs;e ip&longs;um mouere po&longs;&longs;e: His adde, quod materia est &longs;ola, nuda, &longs;implex que facultas, ideo moueri nequit; cum actu &longs;it oporteat, quod mouetur: &longs;i formam, & materiam nouam, à quibus antiqua forma, & materia moueatur, comparauerimus: formæ & materiæ, primo loco inuentæ, primæ non erunt, cum his aliæ &longs;int inuentæ priores. At formæ, & materiæ nuper inuentæ nu&longs;­quam erunt, & numquam mouebuntur; ni&longs;i & ip&longs;is &longs;upe­rior aliqua forma, & materia eiu&longs;dem ordinis inueniatur, à quibus moueantur, & &longs;int, nec vllius erit a&longs;cendendi &longs;tatus: itaque nullum (quantum video) mouendi modum faciemus; &longs;ed innumerabilis quædam &longs;eries formarum, quæ moueant, & materierum, quæ moueantur, connectenda erit: at natu­ra infinitatem i&longs;tam cau&longs;arum non amat; quia vbi infinitæ &longs;unt cau&longs;æ, quæ moueant, infinita &longs;unt, quæ moueantur ibi nulla est prima cau&longs;a, quæ tantum moueat, & non mouea­tur; & nulla e&longs;t vltima materia, quæ tantum moueatur, & non moueat: vbi nullum e&longs;t primum, quod moueat, & nullum vltimum, quod moueatur, ibi nulla &longs;unt media, quæ moueam, & moueantur: & vbi in mouentibus, & motis nullum e&longs;t primum, nullum po&longs;tremum, nullumque medium, nihil omnino mouet, & nihil omnino mouetur: quod &longs;en&longs;ui aduer&longs;atur, &c. Hanc argumentandi methodum probatam fui&longs;&longs;e ab Aristotele libro &longs;ecundo Diuinorum qui&longs;que nouit: ex his elici po&longs;&longs;e pro comperto habere debemus, tenendam e&longs;&longs;e firmam &longs;enten-tiam illam no&longs;tram, formæ itemque materiæ nullam motio­nem e&longs;&longs;e propriam, &longs;ed totius concreti: & formam tantum mouere, vt principium; cuius munere fit, vt totum moueat, & materiam moueri vt principium; quo fit, vt totum moueatur.

Materia ergo prima &longs;ub elementi forma &longs;ecundum eam naturam mouetur, quam e&longs;&longs;entiam vocant: id e&longs;t, quatenus e&longs;t &longs;ub forma contrarij elementi; & ad alterius elementi contrarij formam, vim, & naturam propriam, quam e&longs;&longs;entiam nuncupandam e&longs;&longs;e volunt, tendit: dum elementum contra­rium in contrarium elementum conuertitur: vt materia, &longs;ub forma terræ, facultatem e&longs;&longs;entialem nuncupatam habet, ad motum &longs;ur&longs;um: quia terra in ignem conuerti pote&longs;t, generans tamen ignem ex terra, quod terræ dat motum &longs;ur&longs;um, hunc motum generando non attingit, & nullo modo illum immedia tè producit: &longs;ed generando &longs;olam elementorum formam tan­git, itaque motus à generante immediatè non na&longs;citur, &longs;ed à forma generans: ergo elementum aut grauis, aut leuis ele­menti formam generat, dum aut graue, aut leue elementum gignit: hæc postea forma à generante nuper genita, motum immediatè producit, qui à generante producitur mediante tamen forma elementi producta, hæc motum immediatè facit.

Qua ratione intelligendum reor illud Auerrois libro octauo Phy&longs;icorum commentatione trige&longs;ima&longs;ecunda, dum dixit. Agens dans formam dat con&longs;equentia formam: qua de re quam optimè &longs;crip&longs;it Simplicius libro octauo Phy&longs;icorum particula trige&longs;imatertia.

Hæc est generatio per accidens, quia per formam (&longs;ed lon gè verius) per aliud, quam per accidens, diceretur, & propter eamdem cau&longs;am, non immediata, &longs;ed mediata generatio dicitur: quia mediante genita forma motus i&longs;te ab illo generantegignitur, quod formam genuit.

Secundo idem probatur demon&longs;tratione Ari&longs;totelis libro quarto de cælo particula duodeuige&longs;ima; hæc vt facilius intel­ligatur, ex Ari&longs;totele eodem loco notandum, Tres e&longs;&longs;e muta­tionum &longs;pecies, quæ nunc alicui v&longs;ui nobis e&longs;&longs;e po&longs;&longs;unt: quartam prudens Ari&longs;toteles eo loco præteriit; quippe cum nullus tunc illius v&longs;us futurus &longs;it: omnes quatuor motionum &longs;pecies nos paucis expediemus, ne aliquid intactum reliqui&longs;&longs;e videamur. Una ergo motionum &longs;pecies ad &longs;ub&longs;tantiam pertinet: altera quantitatis e&longs;t: tertia in qualitate ver&longs;atur: quarta omnia locorum &longs;pacia comprehendit. Primam &longs;peciem con&longs;tituit ge­neratio &longs;implex, atque interitus: &longs;ecundam accretio, & diminutio: tertiam alteratio: quartam latio. Mutatio omnis aut ex oppo&longs;itis certè, aut ex naturis mediis efficitur: pro eo quod in &longs;e&longs;e vim contrariam habent, vt in &longs;ubstantia forma est, & priuatio: in quantitate magnitudo, & paruitas: in qualitate albedo, & nigredo: & quicquid aliud, ad tertium qualitatis or dinem fertur: quartæ verò &longs;peciei erunt loca &longs;upera, & in­fera, & quæ ad dexteram, & &longs;ini&longs;tram, ante, & pænè iacent. In omnibus his fieri mutationem ex contrariis in contraria, vel ex mediis in ea, quæ interiecta &longs;unt media, videmus: nul­lus enim ex his motibus temerè fit, aut fortuito, vt quælibet res in quamlibet mutetur. Eodem modo quod mouet non quicquid contigerit, mouet, &longs;ed rem definitam: hic enim ordo à natura &longs;eruatur: vt quod mutatur, non in quolibet temerè, nec à quolibet fortuito, mutetur: &longs;ed definitum, quod definito mo­tus &longs;ubiicitur à definito agente in terminum ac finem definitum, ab&longs;olutamque perfectionem, & formam mutatur, quacum­que motus &longs;pecie mutetur: quæ omnia efficaci argumentorum robore confirmata &longs;unt ab Ari&longs;totele compluribus in locis:&longs;ed potissimum libro primo Phy&longs;icorum. Ideo quod ad locum mouet: non quicquid contigerit mouet; &longs;ed definitum mobi­le:nec mobile definitum pote&longs;t a quolibet mouente moueri, &longs;ed à statuto, ac definito motore: non à quolibet loco, vt à motus primo principio in quemlibet locum vt in vltimum finem: nec per quodlibet medium, &longs;ed à determinato principio, per defi­nitum medium in finem &longs;tatutum. Itaque id &longs;olum &longs;ur&longs;um mouet &longs;emper, quod inducendæ leuitatis à natura vim ha­bet: id perpetuo deor&longs;um agit; quod efficiendæ grauitatis facultatem nactum est à natura: & quicquid mobile est, non dubium e&longs;t, quin idem &longs;it facultate vel graue, velleue, nec ambigendum, quin in proprium, naturalemque locum ferri, &longs;it in propriam &longs;peciem formam, ac perfectionem ferri: vt infra (Deo dante) videbimus. Quibus po&longs;itis argumentum in eam formam redigimus, in quam à Simplicio Philo&longs;opho certè grauissimo redigitur:

Si generans (ait Simplicius) leuitatem, & grauitatem efficiens, non quodlibet &longs;ed definitum non temerè agit in quod libet, &longs;ed in &longs;ubiectum determinatum, nec in quamlibet lo­ci perfectionem, nec per quodlibet medium, &longs;ed per medium &longs;tatutum elementum nuper genitum temerè ducit, &longs;ed in lo­ci perfectionem definitam elementa à generante mouentur: &longs;ed agens definitum in &longs;ubiectum agit definitum ad &longs;tatutam definitamque loci perfectionem, & per medium determina­tum elementum mox genitum ducit. Ergo elementum geni­tum à generante mouetur: idque &longs;ecundum eam facultatem, quæ e&longs;&longs;entialis nuncupatur, quod erat probandum.

Quomodo elementa ab eo moueantur, quod impedimentum remouet, & e&longs;t &longs;ecunda propo&longs;itio. Cap. XXI.

ELEMENTA &longs;ecundum facultatem accidentalem nuncupatam à remouente motus impedimentum per accidens tamen mouentur.

Id tum Ari&longs;totelis te&longs;timonio, tum ratione probatur: Ari&longs;totelis quidem te&longs;timonio octauo Phy&longs;icorum particula trige­&longs;ima&longs;ecunda, & quarto libro de cælo particula vige&longs;ima­quinta, ratione autem ex ei&longs;dem locis petita, & hæc est. Eam proportionis rationem habet, qui ab elemento impedi­mentum aufert; quam habet, qui murum pila percutiat, at­que ip&longs;a re&longs;iliat: & quam habet, qui ab vtre lapidem amo­uet, à quo lapide vter in maris profundo tenebatur: & quam habet, qui columnam &longs;ubtrahit, cui ædificij moles innitebantur. At qui murum pila percutiat, à quo repellatur, e&longs;t cau&longs;a motus repul&longs;ionis per accidens: amouens lapidem ab vtre est cau&longs;a per accidens, quam obrem vter &longs;ur&longs;um a&longs;cendat; & columnam &longs;ubtrahens, e&longs;t cau&longs;a per accidens, quòd ædificij mo les corruant. Ergo in motu elementorum, quod impedimen­tum aufert, e&longs;t cau&longs;a per accidens motus eorumdem. Ab omnibus ferè expo&longs;itoribus, &longs;eu Græci, &longs;eu Arabes, &longs;eu Lati­ni fuerint, locus istæ hoc modo exponitur; quibus nos rationi fauentes accedimus.

Elementorum locus elementa mouet: & e&longs;t tertia propo&longs;itio. Caput XXII.

LOCVS elementorum proprius eadem mouet, vt for­ma, vt finis, vtque perfectio eorumdem. Hoc te&longs;tatus e&longs;t Ari&longs;toteles libro quarto de cælo particula vige&longs;imaquinta. Placet autem totum locum parafra&longs;ticè prius addu­cere, explanationemque Simplicij afferre: vt ex Ari&longs;totelea verborum structura de Simplicij &longs;ententia veritas facilius eruatur. Ait ergo Ari&longs;toteles.

Cum ex aqua fit a er, vel omnino cum ex aliquo corpore graui fit leue, tunc &longs;uperiorem locum petit: &longs;ed po&longs;tquam for­mam &longs;uam acceperit, & perfectè leue factum fuerit, tunc leue amplius leue non fit, &longs;edin &longs;uperiori loco quie&longs;cit: itaque per&longs;picuum est, id quod facultate leue est, cum ad actum erumpit in &longs;uperiorem locum ferri; quo cum peruenerit iam actu perfectum e&longs;t: atque hoc idem etiam in reliquis motibus ac­cidit: vt in iis, qui in qualitate, vel quantitate fiunt: quod enim facultate tale e&longs;t; aut totum per qualitatis, aut quantitatis mutationem fit actu ip&longs;o tale, aut tantum. In his quæ iam actu &longs;unt, vt ignis, & terra, eadem cau&longs;a est, ut nullo prohibente, in &longs;uum locum illico ferantur; &longs;iue in alieno loco violentia contineantur; &longs;iue ibi generentur, &longs;ublato impedimento in pro­prium locum naturalem à natura feruntur; quamuis iam actu &longs;int: tamen &longs;i illis in alieno loco, contra naturam concludi, quo vis modo accidat, quodammodo imperfecta videntur: habent enim in &longs;e facultatem; qua ad proprium locum, ad propriam, atque perfectam formam rapiantur: quemadmodum in ci­bo, & potu accidere videmus: & in eo corpore quod ad &longs;ani-tatem recuperandam affectum est: quam primum enim impedimentum tollitur, nulla mora e&longs;t quin & cibus in corporis animati &longs;ub&longs;tantiam conuertatur, & quod œgrum est valetudinem &longs;uam con&longs;equatur. Itaque loco cientur, &longs;iue iam actu &longs;int, & extra locum &longs;uum alicubi detineantur, &longs;iue ex facul­tate ad actum erumpant, &longs;i nihil impediat, locum &longs;uum sta­tim petunt, quo &longs;imul ac peruenerint, perfectam &longs;uam for­mam acquirunt: atque id circo ibi quie&longs;cunt.

Hæc (vt reor) Aristotelis germana &longs;ententia est, à quæ Simplicius recedere non videntur, qui hoc totum de elementis, quæ extra proprium, & naturalem locum adhuc &longs;unt imperfecta, intelligendum putat; quæ nullam integram perfectio­nem prius nanci&longs;cuntur, quam ad proprium, ac naturalem le cum peruenerint: duobus enim modis (vt &longs;æpe memorauimus) corpora &longs;implicia grauia, & leuia, extra proprium locum exi stere contingit: vel quia extra eumdem genita, vel quia vio­lentiam pa&longs;&longs;a, & foras extru&longs;a, eò impul&longs;a feruntur: vtroque modo adhuc imperfecta perfectionem in proprio loco quæ­runt; quam tum demum inuenient; cum ad illum peruenerint: nam elementum, quod &longs;upernatare debet, &longs;i &longs;ub&longs;ideat; præter naturam &longs;ub&longs;ideat oportet: & quod &longs;ic e&longs;t à natura compa­ratum, vt in centro quie&longs;cat; &longs;i &longs;upernatet præter naturam, & tunc aliqua ex parte di&longs;ponitur; habetque nonnihil imperfectæ facultatis: & ad id pro viribus moueri conabitur, quod ei actum vndique perfectum præ&longs;tat; & illud omni ex parte ab&longs;oluit: hic est locus proprius; qui vt finis vt forma, vtque elementorum ab&longs;oluta perfectio elementa mouet.

Mouet etiam elementorum locus elementa, vt forma: quoniam locus nihil est aliud, quam corporis illius extremum, quod corpus illud complectitur; quod intra continentis vi&longs;cera cohi-betur: vt Ari&longs;toteles literis con&longs;ignauit libro quarto de Phy­&longs;ico auditu particula quadrage&longs;ima, et quadrage&longs;imaprima. Ideo quicquid in proprium locum fertur, id omne ad ambien­tis corporis extremum mouetur: at verò quod ambit, & quod &longs;uo complexu continet, quodammodo forma, atque &longs;pecies il­lius est; quod continetur: itaque quod in proprium locum fer­tur, in propriam formam ferri non ab&longs;urdè videtur. Quæcumque igitur vel &longs;ur&longs;um naturæ impetu feruntur, vel deor&longs;um aguntur, ea omnia tamquam ad formam, ac perfectionem &longs;uam accedere conantur. Eam ob rem &longs;i quis roget: cur ignis &longs;uperiorem illum locum, qui &longs;ub luna e&longs;t, &longs;emper petat: terra verò in inferiorem orbis plagam &longs;emper de&longs;cendat: huic Ari&longs;toteles re&longs;pondebit. Quia &longs;ic à natura comparatum e&longs;t, vt leuia proprio nixu &longs;ur&longs;um ferantur, & grauia &longs;uopte pondere deor&longs;um concitentur; vt ad propriam, ac naturalem formam, fi­nem, ac perfectionem; ad quam naturaliter inclinantur: ita vt tria in quolibet elementorum motu con&longs;iderentur. Primo elementa mouentur: quia &longs;ic comparata &longs;unt à natura, vt mo­ueantur. Secundo quia loca, ad quæ elementa tendunt, &longs;unt eorumdem perfectiones. Tertio quia elementa facultatem habent, ad propria loca eundi.

Auerroes celeberrimi nominis, & grauissimæ auctorita­tis Philo&longs;ophus ex Ari&longs;totele syllogi&longs;mum artificiosè colligit, quem & nos eadem methodo colligere conabimur.

Omnis motus à contrario in contrarium est finis, forma, & perfectio illius, quod mouetur: omnis elementorum latio de loco ad locum e&longs;t motus à contrario in contrarium. Ergo omnis elementorum latio de loco ad locum e&longs;t finis, forma, & perfectio eorumdem. Ergo locus elementa mouet; vt finis, vt forma, & vt eorumdem perfectio: quod probandum &longs;u&longs;cepimus.

Quæ Themi&longs;tius contra Ari&longs;totelem. Cap. XXIII.

ARISTOTELEM acerrimè vrget Themistius eo in loco, vbi dictum e&longs;t. Sic comparatum e&longs;&longs;e à natura, vt leuia &longs;uopte nixu &longs;ur&longs;um; & grauia propria energia deor&longs;um ferantur, vt ad proprium, ac naturalem finem, for­mam, & perfectionem. Dicere enim (ait Themi&longs;tius) gra­uia deor&longs;um, & leuia &longs;ur&longs;um concitari: quia &longs;it comparata &longs;unt à natura, vt ad proprium locum accedant, qui e&longs;t eorum dem perfectio, forma, & finis, nihil est dicere, perindeac &longs;i quis cau&longs;am percontaretur, quam ob rem, qui mala valetudine laborant, &longs;anitati restituantur, & re&longs;pondentem audiret: quia &longs;ic e&longs;t in&longs;itum à natura; vt qui aliquando male valeant, bene etiam aliquando valere dicantur, cum &longs;int facultate &longs;a­ni, quorum finis, forma, & perfectio e&longs;t &longs;anitas: hic inquam nihil audiret; quod interrogantis mentem, it a componeret, vt nihil amplius quæreret: hæc enim pro cau&longs;a reddita, non est cau&longs;a. Fallax itaque e&longs;t cau&longs;a, quam Ari&longs;toteles reddidit: & in fallaciam non cau&longs;æ pro cau&longs;a impegit; & captio&longs;um e&longs;t illius argumentum.

Quæ Auerroes contra Themi&longs;tium. Cap. XXIIII.

AVERROES, qui Aristotelem indefen&longs;um num­quam relinquit, argumentorum Themistij exitum quàm accuratissimè explicat: de cuius &longs;ententia duo ponenda e&longs;&longs;e duximus, quorum alterum illud e&longs;t.

Medium &longs;implicia elementorum corpora mouent & e&longs;t quarta propo&longs;itio. Cap. XXV.

AMEDIO elementa moueri tetigit Ari&longs;toteles librotertio de cælo particula vige&longs;imaoctaua; dum dixit. Aer est in&longs;trumentum motus naturalis, & violenti. Quem locum Auerroes Philo&longs;ophus omni laude maior in Para phra&longs;i quam doctissimè intellexit, & quam diligentissimè explanauit. Ratus est enim Auerroes ab Ari&longs;totele declarari, quomodo motus, tum naturalis, tum violentus fiat. Naturalis qui dem (inquit) ab aere iuuatur per motus principium, quod aer ip&longs;æ à naturali mouente &longs;u&longs;cipit: hæc enim est natura ae­ris, vt motum à mouente acceptum per aliquod tempus con&longs;eruet, licet mouens ab eo &longs;eiungatur; perinde ac &longs;i tunc temporis à &longs;emet ip&longs;o cieretur: & quando mobile naturale mouetur per principium, quod in ip&longs;o est, ab aere pari ratione iuuatur; ita vt mobile motum magis con&longs;eruet, eumque citatiorem efficiat; quam &longs;i ex &longs;olo &longs;uo principio, atque motore fieret.

Violentus quoque motus interceptum aeris medium amat: idque magis apparet, & magis manifestum e&longs;t, quam in mo­tu naturali: ni&longs;i enim hæc aeris facultas e&longs;&longs;et, vt motum &longs;u&longs;ciperet, & &longs;u&longs;ceptum con&longs;eruaret, quousque &longs;cilicet impetus, &longs;eu vigor ille, quem à mobili accipit, euane&longs;cat, fieri non po&longs;&longs;et, vt motus violentus perduraret, ni&longs;i quam diu mouens ip&longs;um mobile tangeret: nunc autem cum &longs;en&longs;us iudicio con&longs;tet, mo­bile violentum moueri; etiam tunc cum mobile à mouente di­&longs;cessit; rationi con&longs;entaneum e&longs;&longs;e creditur, vt motus violentus per medium aerem factus, eiu&longs;dem aeris interceptionem po­&longs;tulet: non enim aliunde &longs;agitta po&longs;t &longs;ui &longs;eparationem ab ar-cu, motum peragit ni&longs;i per aerem, qui ab arcus corda motio­nem accipit, & &longs;agittæ adest vt motor quie&longs;cente corda quou&longs;que motus, quem a corda &longs;u&longs;cepit, di&longs;pereat: idque aeriideo accidit; quia leuis e&longs;t, & grauis &longs;imul: in loco ignis e&longs;t grauis, in loco terræ, & aquæ est leuis, in &longs;uo proprio, ac naturali lo­co nec leuis e&longs;t, nec grauis: & tunc ine&longs;t ei facultas &longs;u&longs;cipien­di motionis principium &longs;ur&longs;um, & deor&longs;um: quia omne &longs;u&longs;ci­piens debet e&longs;&longs;e denudatum à natura &longs;u&longs;cepti, intus enim exi­&longs;tens prohibet, & ob&longs;i&longs;tit: vt dictum e&longs;t ab Aristotele libro tertio de anima particula quarta. Idcirco aer organum fit motus naturalis, & violenti: naturalis quidem eo quod mo­rui naturali patrocinium, facilitatemque mini&longs;trat: violenti autem: quia mobili vim, & impetum addit; &longs;i quidem violen ter mota &longs;eiunto ab eis motore, motum continuare non queant, ni&longs;i propter hanc aeris naturam. Eadem est aquæ naturæ, ac di&longs;po&longs;itio, quam aeris fui&longs;&longs;e diximus, licet minus virium habeat ad hoc, quam aer: quia est aere crassior eam ob rem motori magis re&longs;i&longs;tit; & motum &longs;egniorem efficit.

Hæc Auerrois ferè ad verbum: ex quibus elicere po&longs;&longs;u­mus; hanc, tum ip&longs;ius Auerrois, cum etiam Ari&longs;totelis ge­minam, atque germanam fui&longs;&longs;e &longs;ententiam, qua inuenta, probare contendimus elementa &longs;cilicet in medio, & à medio certè moueri.

Modus, quo elementa à medio mouentur, explicatus est ab Auerroe tertio libro de cælo commentatione vige&longs;imaoctaua exemplo nautæ: qui dum nauigium ex arte mouet, &longs;emet ip&longs;um etiam cum moto nauigio mouet: ita, vt elementum mouendo medium, moueat &longs;e admotum medii, &longs;icut nauta mo­uendo nauem, mouet &longs;e ad motum nauis. Quo locus i&longs;tæ melius intelligatur, &longs;ciendum e&longs;t: medium ab impellente pul&longs;um moueri per &longs;e à &longs;ua forma naturali, ac propria: moueri etiam ab impellente, ante quam impellens à medio amoueatur; po&longs;t quam verò impellens ab eo amotum fuerit, medium tunc tantum à &longs;ua forma naturali mouetur, & à partibus eiu&longs;­dem medii impellentibus alias partes impul&longs;as: & medium tunc à primo impellente, quod &longs;eparatum est à medio, non mouetur.

Corollarium.

Hinc tanquam &longs;upra men&longs;uram additum, certè &longs;e­quitur, motum medii e&longs;&longs;e citatiorem motu rei impel­lentis; ratio est: quia medium & ab impellente, & à &longs;emetip&longs;o agitur: quo fit, vt medium maiore velocitate concitetur, quam impellens: id quod videre e&longs;t apud Aristotelem, & Auerroem, tum quarto libro Phy&longs;icorum particula &longs;exage&longs;imaoctaua, tum tertio libro de cælo particula vige&longs;imaoctaua.

Medium motum, & vtile, & nece&longs;&longs;a­rium e&longs;&longs;e in motu elementi. Cap. XXVI.

An medium moueat elementum, vt iuuat motum ele­menti: an vt nece&longs;&longs;ariò mouens elementum, docet Auerroes libro tertio de cælo: & primo medium iuuat mo­tum elementi, quia medium postquam impul&longs;um e&longs;t à &longs;ua propria forma naturali, mouetur, & mobile portat, atque impellit: qua ratione naturalem elementorum motum per idem medium factum, iuuat. Secundo medium e&longs;t nece&longs;&longs;a­rium: quoniam &longs;i &longs;pacium inane daretur, per illud elementanon mouerentur, ratio e&longs;t: quia elementa nullam intrin&longs;ecam re&longs;i&longs;tentiam habent, &longs;ed extrin&longs;ecam tantum: quia in par­tem actu per &longs;e motam, & in partem actu per &longs;e mouentem non diuiduntur; vt animalia, quæ in corpus actu per &longs;emo­tum, & in animam actu per &longs;e mouentem diuidi queunt: ve­rum elementa propter medium tantum, quod non intrin&longs;ecè, &longs;ed extrin&longs;ecè re&longs;i&longs;tit, mouentur: propter quod elementa nul­lo motu cieri po&longs;&longs;ent, &longs;i &longs;pacium illud, per quod elementa mo­uenda e&longs;&longs;ent, non plenum, &longs;ed inane exi&longs;teret: quod Aristote­lis ratione probatur libro quarto Phy&longs;icorum particula &longs;eptuage&longs;imaprima, dicentis; Qualis e&longs;t proportio &longs;ubtilitatis, & crassitudinis medii ad medium, talis est ratio velocitatis, & tarditatis in motu. Sed medii pleni ad medium inane nulla e&longs;t &longs;ubtilitatis, & crassitudinis proportio: ergo motus, qui fit in pleno, ad motum, qui fit in vacuo, velocitatis, & tarditatis nulla erit proportio: Ergo per &longs;pacium inane, &longs;i illud datur, quod dari non pote&longs;t, elementorum motus in momento fiet: quia inter omnes motus in pleno &longs;pacio factos, e&longs;t aliqua velo­citatis, & tarditatis proportio ex maiore, aut minore ea re&longs;i­&longs;tentia; quæ aut à &longs;ubtilitate, aut à crassitudine medii na&longs;ci­tur: aut à maiore, aut à minore re&longs;i&longs;tentia; quæ inter moto­rem, & mobile gignitur. Prior extrin&longs;eca, posterior intrin­&longs;eca re&longs;i&longs;tentia nuncupatur. extrin&longs;eca oritur ex medio, In­trin&longs;eca ex mobili, quod motori re&longs;istit: vt in animantibus, quorum corpora dum ab anima mouentur, animæ mouenti re&longs;i&longs;tunt. Vtraque re&longs;i&longs;tentia in elementis de&longs;ideraretur; &longs;i &longs;pacium inane daretur: nullo ergo motu elementa cieri po&longs;­&longs;unt; ni&longs;i in momento, in quo nihil moueri po&longs;&longs;e Ari&longs;toteles efficacissimè demonstrauit libro &longs;exto Phy&longs;icorum particula quinquage&longs;ima. Ergo elementa per medium &longs;pacium inanenon mouerentur: Ergo medium plenum est omnino nece&longs;&longs;a­rium; &longs;ine quo elementa immota manerent.

Quæ Auerroes contra docti&longs;simum Auenpacem præceptorem pro Ari&longs;totele &longs;crip&longs;erit. Cap. XXVII.

QVAMQVAM hæc Aristotelis demonstratio ab Auenpace viro certè doctissimo, & Auerrois præce­ptore, habita e&longs;t veluti captio&longs;a: ip&longs;am tamen Auer­rois; qui in eruendis Ari&longs;totelis verissimis &longs;ententiis v&longs;us est maxima per&longs;picacia, ab omni iniuria vindicat: vt in tertia parte huius di&longs;putationis abundè videbitur: nunc autem rem attigi&longs;&longs;e &longs;copulumque demonstra&longs;&longs;e, &longs;at e&longs;t.

O&longs;tendit ergo Auerroes demon&longs;trationem e&longs;&longs;e efficacissi­mam: & medium &longs;pacium plenum in motu elementorum adeo e&longs;&longs;e nece&longs;&longs;arium, vt &longs;ine pleno medio elementa nullo mo­do cieri po&longs;&longs;ent: idque ex motus definitione edita libro tertio Phy&longs;icorum particula &longs;exta.

Ex motus ergo definitione (inquit Auerroes) quemlibet motum e&longs;&longs;e continuum, quiuis facilè cogno&longs;cit: quippe quod motus &longs;it actus illius, quod potest e&longs;&longs;e &longs;ub ea ratione, qua po­te&longs;t e&longs;&longs;e: ex eadem motus definitione intelligere etiam po&longs;&longs;u­mus; quodlibet mobile habere facultatem ad nouum actum, nouamque perfectionem; ad quam tendit: Ergo omnis motus e&longs;t continuus; & nullus e&longs;t indiuiduus, & in momento tempo­ris factus: non pote&longs;t autem e&longs;&longs;e continuatio hæc ex &longs;ola virtute mouentis, vt Auenpaces aliquando &longs;en&longs;it; ni&longs;i etiam re&longs;i­&longs;tentia aliqua fuerit, quam virtus mouentis &longs;uperet, itaque &longs;e­cundum eam rationem proportionis, qua virtus mouentis re-&longs;i&longs;tentiam &longs;uperat; motus quoque fit velox, atque in his moti­bus, in quibus e&longs;t re&longs;istentiæ proportio maior, e&longs;t etiam maior velocitas: vbi est re&longs;i&longs;tentiæ proportio minor, ibi & velocitas minor e&longs;t, vbi vis mouentis re&longs;istentiam non &longs;uperat: aut &longs;e­cundum certum à natura &longs;tatutum exce&longs;&longs;um eandem non exce­dit, motus nullus efficitur: qua de re &longs;eptimo Phy&longs;icorum Ari&longs;toteles gravissime di&longs;putauit in calce: Ergo nece&longs;&longs;aria e&longs;t re &longs;i&longs;tentia medii pleni in motu elementorum continuo, in quo ple­no medio elementa facultatem habent illis à natura tributam ad maiorem perfectionem &longs;en&longs;im eundi, ad quam postquam ab imperfectione in motus principio di&longs;ce&longs;&longs;erunt; per motum continuum tendunt. Hic &longs;cire licet re&longs;i&longs;tentiam tribus tantum modis inueniri po&longs;&longs;e: Aut exparte mobilis, & mediis; vt in animalibus, quæ in pleno mouentur, in quibus animalibus corpus, quod est actu, & medium, quod est plenum, animæ mo­uenti re&longs;i&longs;tit.

Aut ex parte mobilis tantum: vt in animalibus, dum mo­uentur in vacuo: in quibus, non medium, quod e&longs;t inane, &longs;ed &longs;olum animalis corpus animæ mouenti re&longs;i&longs;tit: & in corpori­bus cæle&longs;tibus in quibus, & ip&longs;um cælum motum &longs;ine medio animæ mouent, re&longs;i&longs;tit. Aut ex parte medii tantum: vt in elementis, quæ mouentur in pleno: quorum materia, quæ actu non e&longs;t, &longs;ed facultate tantum formæ mouenti re&longs;i&longs;tere non po­test, &longs;ed medium &longs;olum illud e&longs;t, quod re&longs;istit.

Non tamen putet quis re&longs;istentiam e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;e, ni&longs;i vbi vis inferatur: motusque contra rei mobilis inclinationem fiat: nam inter dum re&longs;istentia e&longs;t &longs;ine vlla vt: vt in elementis, quæ ex duobus tantum partibus &longs;implicissimis conflantur: id est &longs;implici forma, &longs;implicique materia prima, quæ e&longs;t &longs;ola, nu­da, pura, &longs;implexque facultas, neque determinata e&longs;t à quapiam natura: principium, quod motum fecit, vtique forma e&longs;t & grauitas, & leuitas: materia; quæ motum à forma, & grauitate, ac leuitate factum, vt pote&longs;t accipit nullum habet actum, nullamque actu naturam: ideo re&longs;i&longs;tentia nulla ex par­te materiæ cogitari pote&longs;t, &longs;iue cum vi, &longs;iue &longs;ine vi re&longs;i&longs;tentiam mauis: nam vis nulla ex eo na&longs;citur, in quo nulla est natura, nullo&longs;que actus contra cuius nixum vis fiat: nulla e&longs;t & iam ad motum quempiam determinatum, ac certum inclinatio; vbi nulla e&longs;t determinata natura, nec certus qui&longs;piam actus. Ergo in motu natur ali elementorum &longs;i principia tantum in­tueamur, ex quibus elementorum naturæ coaugmentantur, nullam re&longs;istentiam inueniemus, quæ tamen (vt diximus) ne­ce&longs;&longs;aria e&longs;t in quouis motu; ni&longs;i fuerit indiuiduus, & in mo­mento temporis factus; quod minime fieri po&longs;&longs;e, motus defini­tio indicat: vt de &longs;ententia Ari&longs;totelis libro tertio Phy&longs;icorum paullo ante memorauimus: cogimur ergo inuenire re&longs;i&longs;tentiam in medio, quod ab impressione elementi diuiditur, finditur, in­que partes diuer&longs;as di&longs;trahitur, & &longs;ine violentia re&longs;i&longs;tit: nam aer (verbi gratia) in motu grauium, & leuium est grauis in loco ignis; & est leuis in loco aquæ, & terræ; in &longs;uo loco na turali non est grauis, & non e&longs;t leuis, ideo vtrunque motum exci­pere potest: quia &longs;u&longs;cipiens debet e&longs;&longs;e immune à natura rei, quæ &longs;u&longs;cipitur, ne quod intus exi&longs;tit, prohibeat, & ob&longs;i&longs;tat: id e&longs;t impedimento &longs;it extrin&longs;ecis, quo minus ingrediantur: vt &longs;upra diximus Ari&longs;totelem literis con&longs;ignaui&longs;&longs;e libro tertio de anima. Ea dere optimè &longs;crip&longs;it Auerroes libro tertio de cæ­lo commentatione duodeuige&longs;ima, dum dixit. Aer nec ad grauitatem, nec ad leuitatem naturalem inclinationem ha­bet: ideo graui, & leui per aerem moto &longs;ine vlla violentia re­&longs;i&longs;tit: idque &longs;upra non raro diximus.

In &longs;pacio inani &longs;i illud daretur, nulla e&longs;&longs;et re&longs;i­&longs;tentia. Cap. XXVIII.

Nec &longs;it, qui putet, re&longs;i&longs;tentiam e&longs;&longs;e in &longs;pacio inani ex parte terminorum: vt ecce &longs;pacium inane triginta pedum (vt eorum more loquar) nam &longs;ecundum rei veritatem inane &longs;pacium nullis terminis definitur: &longs;ed &longs;i da­tur, quod non dari probatum est alibi, illud totum immen­&longs;um, & infinitum est: Nos tamen, vacuum po&longs;itum in hostium gratiam triginta pedum men&longs;ura definitum con&longs;tituimus: vt ho&longs;tes inde intelligant, eorum opinionem nihil habere momenti: &longs;it ergo &longs;pacium illud vacuum, quod fingunt, tringint a pe­dum; elementum (vt aiunt) per illud tempore diuiduo mouere­tur, alioquin totum &longs;pacium &longs;imul occuparet, in omnibus me­dij partibus, in omnibus extremis terminis eodem temporis mo mento inueniretur, & per omnes medij partes ab extremo ad extremum &longs;imul moueretur, à quibus ab&longs;urdis, vt ip&longs;i &longs;ibi ip&longs;is caueant, dicere vel etiam nolentes coguntur: elementa per ina­ne &longs;pacium non in momento, &longs;ed in tempore ferri ratione re­&longs;i&longs;tentiæ ex parte terminorum ab inuicem longe di&longs;tantium. Contra quorum &longs;ententiam multa argumenta, eademque explicatu difficilia adduci po&longs;&longs;unt, &longs;i eadem locus istæ po&longs;tula­ret: quorum magnam partem prudentes præterimus, & ea tan­tum vix attingimus, quæ ad hunc locum, & &longs;i non omni, ali­qua &longs;altem ex parte pertinere videbuntur; vt di&longs;ceptatio no­&longs;tra nihil &longs;uperuacuum, aut redundans, nihilque imminutum contineat, & ne angustioribus cancellis concludatur; & ne longioribus finibus producatur, quam fortè par &longs;it.

Verum antequam rem ip&longs;am aggrediar; &longs;ciendum, lo-cum e&longs;&longs;e aliquem vacuum ad Platonis ætatem iam inde à Thaletis Milesij temporibus omnes ignoraui&longs;&longs;e; vt autor est Plutarchus, post modum Leucippus, Democritus, & Epicu­rus vacuum palam affirmare &longs;unt au&longs;i; hos &longs;ecutus est Lu­cretius uates; Diuinus Plato in Timæo, & Ari&longs;toteles libro quarto de phy&longs;ico auditu inane &longs;u&longs;tulerunt: &longs;ed hæc fines no­&longs;tros egrediuntur, ideo illis derelictis ad rem ip&longs;am reuerti­mur, & argumenta quædam adducimus; quibus veluti non­nullis arietibus ho&longs;tium propugnacula, quæ ab illis inexpugnabilia exi&longs;timantur, funditus diruantur.

Primo ergo &longs;i terminorum di&longs;tantia cau&longs;a e&longs;&longs;et motus in tempore facti &longs;ine alia, aut medij, aut mobilis re&longs;i&longs;tentia; il­luminatio non in momento, &longs;ed in tempore fieret: cui reclamat Ari&longs;toteles libro &longs;ecundo de anima particula &longs;eptuage&longs;ima: nam licet lumen vtroque contrario vacet; quod vidèlicet aut extrin&longs;ecè, aut intrin&longs;ecè re&longs;i&longs;tat; ratione cuius re&longs;i&longs;tentiæ &longs;i ea daretur &longs;uccessio in illuminatione inueniretur, tamen propter terminorum di&longs;tantiam &longs;pacium tum inane, tum plenum in tempore illuminari cogeretur, non autem in temporis momen to. Verum Ari&longs;toteles vnumquodque &longs;pacio&longs;um quantum­uis va&longs;tissimum non in tempore, &longs;ed in in&longs;tanti temporis illu­minari aperte docuit: at &longs;i verum e&longs;&longs;et id, quod ho&longs;tes tanto­pere vrgent; per terminos non parum aliquando di&longs;tantes &longs;taret, quo minus in momento totum &longs;pacium, vastum illud qui­dem, immo non rarò vastissimum, illuminari po&longs;&longs;et: quomodo ergo effugient i&longs;ti, quin Aristoteli mendacij notam inurant? &longs;i dicant &longs;olam terminorum distantiam re&longs;i&longs;tentiam &longs;at e&longs;&longs;e ad motum continuum?

Secundo exitus argumenti, quod contra Democritum ab Ari&longs;totele texitur libro &longs;ecundo de anima particula &longs;eptua-ge&longs;imaquarta explicaretur. Dixerat enim Democritus: &longs;i &longs;pacium inter nos, & cælum interceptum e&longs;&longs;et inane, formi­ca quantumuis parua, &longs;i e&longs;&longs;et in cælo videretur: Aduer&longs;us quam Democriti &longs;ententiam Ari&longs;toteles hac ratione agit.

Per medium &longs;pacium inane nullæ &longs;pecies multiplicantur: &longs;ed &longs;pacium inter nos, & cælum interceptum e&longs;t inane, vt Democrito falsò arri&longs;it: ergo in eo nullæ &longs;pecies multiplicantur: at &longs;ine &longs;peciebus per medium multiplicatis nihil &longs;pectatur; er­go &longs;pacio inani inter nos, & cælum intercepto, &longs;i formica in cælo e&longs;&longs;et, nulla certè ratione videri po&longs;&longs;et: Hoc argumentum, & efficacissimum illius robur ex medij pleni necessitate pen­det; &longs;ine quo nihil videtur; vt &longs;ine pleno medio elementa non mouentur.

At &longs;i vera e&longs;&longs;et istorum &longs;ententia; qui medij pleni nece&longs;­&longs;itatem tollere audent, huius efficacissimi argumenti exitus nullo negocio explicaretur. Nam &longs;i elementa non in momen­to, &longs;ed in tempore per &longs;pacium inane mouerentur, idque illis accideret non ratione re&longs;istentiæ, quæ in vacuo nulla est, &longs;ed ratione terminorum magnopere di&longs;tantium; ita & &longs;pecies, per hoc medium inane &longs;pacium ratione vacui, licet multipli­cari non valerent; ratione tamen terminorum ab inuicem di­stantium multiplicari po&longs;&longs;ent. Affirmant enim elementa, per medium inane propter vtriu&longs;que termini di&longs;tantis re&longs;i&longs;tentiam in tempore moueri, non propter eam re&longs;i&longs;tentiam, quæ ex medio pleno oriri deberet; quod plenum in vacuo de&longs;idera­tur: ita & &longs;pacium, quod non est plenum, cuius tamen ter­mini distant, non in momento, &longs;ed in tempore illuminatum, &longs;pecies per ip&longs;um multiplicatas acciperet.

Tertio inanis e&longs;&longs;et Platonis demon&longs;tratio in Timæo, quam v&longs;urpat Ari&longs;toteles libro quarto Phy&longs;icorum particula &longs;exage&longs;imaquarta, & deinceps, qua demon&longs;tratione Diuinus Plato probare contendit. Terram non moueri: quia est in totius mundi æquilibrio; ideo &longs;tat immota, nec magis ad vnam, quam ad aliam partem flectitur, cum &longs;it in medio æquè distans ab extremis: qua de re Aristoteles copiosè di&longs;putauit libro &longs;e­cundo de cælo, ita &longs;i vacuum &longs;it, illud erit omni ex parte indifferens, nec in eo erit, aut &longs;ur&longs;um, aut deor&longs;um, aut antè, aut ponè, aut dextrum aut &longs;inistrum, quæ &longs;unt loci differentiæ, ad quas mobile vnumquodque mouetur. Ergo corpus quod in medio &longs;pacio inani fuerit, aut in omnes medij partes di&longs;tra­ctum diuelletur, cum ad omnes &longs;it æquè inclinatum, aut vbique, vel magis nullibi stabit: cum hæ &longs;int loci differentiæ. quæ non &longs;unt in vacuo, vel non mouebitur, & non quie&longs;cet, cum nulla &longs;it ibi cau&longs;a, aut motus, aut quietis, nullaque ibi &longs;it loci diffe­rentia, in quam elementum &longs;tet, aut ad quam elementum moueatur, vel in æquilibrio po&longs;itum non magis advnam, quam ad aliam partem flectetur, &longs;ed ad omnes &longs;imul, vel ad nullam magis: quod Plato de terra dixerat. At &longs;i corpus &longs;implex elementorum per &longs;pacium inane moueatur in æquilibrio vacui po&longs;itum, & terra in totius mundi æquilibrio con&longs;tituta, certè mouebitur: quod tum Ari&longs;toteles, tum Plato ab&longs;urdum e&longs;&longs;e putauerunt.

Quarto fal&longs;um e&longs;&longs;et id, quod ab Ari&longs;totele con&longs;tantissimè affirmatur libro quarto de phy&longs;ico auditu particula &longs;exage­&longs;imaoctaua. Proiecta à medio iuuante motum moueri: nam quæ proiciuntur, & per inane &longs;pacium impelluntur, ab inani medio non iuuante motum, moueri non queunt: cum ea, quæ res nulla e&longs;t vt inane &longs;pacium, quod nullum e&longs;t motum, qui res aliqua e&longs;t, iuuare non possit: Simplicia ergo elementorum cor­pora dum natura, per &longs;pacium inane feruntur à medio vacuonon iuuante motum, cieri non po&longs;&longs;unt, quod Ari&longs;toteli aduer&longs;atur affirmanti, quæ proiiciuntur à medio illorum iuuante motum, de loco, ad locum concitari.

Quinto in vacuo grauius, & leuius, æquali velocitate mo­uerentur; cum terminorum distantia in vtri&longs;que po&longs;&longs;et e&longs;&longs;e æqualis.

Sexto &longs;implicia elementa per vacuum velocius in fine, quam in principio non mouerentur: cum perpetua &longs;it in va­cuo æquabilitas, nullaque ratio naturæ diuer&longs;a, ex qua motus naturalis velocitas in fine augeatur: qua de re infra di&longs;puta­bitur.

Nec ho&longs;tium argumenta aliquod momentum habent; quip­pe cum pro certo &longs;ciamus; mobile totum &longs;pacium &longs;imul non occupare eodem tempore, omnes medij partes non lustrare in omnibus extremis terminis eodem temporis momento non in­ueniri ratione extrin&longs;ecæ re&longs;i&longs;tentiæ, quæ in motu elementorum per inane &longs;pacium, omnino de&longs;iderantur: non enim &longs;pacium, quod non e&longs;t plenum extrin&longs;ecus re&longs;istit, nec pars mobilis in­trin&longs;ecè re&longs;istere potest, quæ non e&longs;t in actu, &longs;ed nuda, &longs;ola, &longs;implexque facultas, vt &longs;upra diximus: &longs;i ergo &longs;pacium ina­ne daretur, quod motis elementis nulla ratione re&longs;i&longs;teret, mo­bile totum &longs;pacium &longs;imul occuparet: omnes medij partes eo­dem tempore lu&longs;taret, & in omnibus extremis, & per totum medium &longs;imul existeret, ad omnes immo ad nullas loci diffe­rentias moueretur nullibi, immo vbique quie&longs;ceret. Hac ad omnium argumentorum materiam; nunc ad formas re&longs;pon­dentes, id inconueniens e&longs;&longs;e negamus, quod ho&longs;tes inconueniens e&longs;&longs;e putant; po&longs;ito enim vacuo ea omnia nece&longs;&longs;ariò &longs;equuntur, quæ ab hostibus, vt ab&longs;urda deducuntur: ea primo ab&longs;urdo dato, ab&longs;urda non &longs;unt; &longs;ed nece&longs;&longs;ariò fiunt. Quapropter ne-ce&longs;&longs;e e&longs;t in motu elementorum ex parte medij tantum, & non ex parte extremorum distantium, vt motus re&longs;i&longs;tentia intel­ligatur propter ab&longs;urda, quæ nuper adducta fuerunt: non ex parte materiæ mobilis, quæ non re&longs;i&longs;tit, cum &longs;it pura fa­cultas; nec exparte vacui, quod res nulla est; ideo re&longs;istere non creditur.

An priu&longs;quam medium, elementum in medio moueatur. Cap. XXIX.

QVONIAM elementum à medio moueri confirmaui­mus; operepræcium nos facturos putamus, ante quam ad alia progrediamur, videre. Vtrumne lapis, &longs;uæ naturæ derelictus, prius, an po&longs;terius quam medium an &longs;imul, cum medio moueatur. Quærendi an&longs;am nanci&longs;cimur ex his, quæ &longs;upra dicta fuerunt; lapidem certè aut aliud quoduis &longs;eu graue, &longs;eu leue &longs;implex corpus, quod per medium fertur, me­dium ip&longs;um impellere, quod po&longs;tquam fuit impul&longs;um à pro­pria forma mouetur.

Huic quæ&longs;tioni ex his &longs;atis fieri po&longs;&longs;e credimus; quæ ad motus ip&longs;ius violenti, naturalis, & neutri, naturam pertinent; quippe cum motus naturalis, cuius comis e&longs;t motus violentus, aut &longs;altem non naturalis, &longs;eu neuter, violentum, &longs;eu non na­turalem, aut neutrum omnino præcedat, & &longs;it potius cau&longs;a motus violentia, &longs;eu non naturalis, aut neutri, quam effectus: nihil enim excogitari potest ab&longs;urdius, quam eum motum, qui contra naturam, aut &longs;altem non &longs;ecundum naturam e&longs;t, eum præcedere motum, & illius cau&longs;am e&longs;&longs;e, qui est naturalis: vt liquidò constat ex libro octauo Phy&longs;icorum particula trige&longs;i­maquinta, & trige&longs;imanona. At qui motus medij, ex ea parte, qua impellitur, atque diuiditur, est violentus, vel &longs;altem non naturalis, &longs;eu neuter, motus lapidis e&longs;t naturalis; Ergo cor­porum, aut grauium, aut leuium motus e&longs;t medij motu prior, non tempore, &longs;ed origine, aut natura.

Præterea corpus, quod aliud corpus ad locum mouet; illud non mouet, ni&longs;i moueatur; vt dixi&longs;&longs;e aliquando vi&longs;us e&longs;t Ari&longs;toteles, nempè &longs;eptimò Phy&longs;icorum particula tertia; & octauo Phy&longs;icorum particula trige&longs;ima&longs;exta; & non raro alibi. Vt ecce corpus, quod trahit, non trahit ni&longs;i & ip&longs;um dum trahit, moueatur, quod vehit ad locum vehendo mouetur, quod impellit; dum illud corpus impellit; & ip&longs;um ad locum cietur: quod rotunda conuer&longs;ione torquet, immotum id mu­neris non ab&longs;oluit, &longs;ed ad locum latum: quæ omnes &longs;unt &longs;pe­cies motionum illarum, quæ ab extrin&longs;eco motore fiunt; vt au­tor est Ari&longs;toteles &longs;eptimo Phy&longs;icorum particula decima. Nulla harum motionum &longs;pecies ab extrin&longs;eco corpore mouen te fit, quod non moueatur: quia omne corpus, quod apud nos mouet, mouendo mouetur.

Theophrastus id non nece&longs;&longs;ariò fieri probat: vel hominis exemplo lignum trahentis à quo tracto ligno homo, qui trahit, non trahitur: vt nauem ex alto trahens, à naue tracta non tra­hitur. Solis etiam exemplum v&longs;urpat, à cuius vi trahendi va­pores in &longs;ublime rapti trahuntur: &longs;ol tamen à tractis vapori­bus non trahitur.

Theophra&longs;ti exempla labefactauit Themistius libro pri­mo de anima particula quadrage&longs;imaprima; dum dixit. Homines, qui aut lignum, aut nauem, aut aliud quoduis cor­pus trahunt, & &longs;ol, qui vapores in &longs;ublime rapit, & &longs;i eadem motus &longs;pecie non moueatur, vt &longs;unt motus trahendi, impellen di, vehendi, & in orbem contorquendi, eodem tamen generemotus homines, & &longs;olem moueri &longs;at e&longs;t; qui ad locum mouen­tur, ad quem mouent; quauis motus &longs;pecie moueant: vt nos etiam &longs;crip&longs;imus. Nunc ad mobile reuertimur, quod &longs;uæ na­turæ derelictum in medio &longs;u&longs;pen&longs;um, &longs;i &longs;it graue, vt lapis, ae­rem, aut aliud quodcumque medium, per quod fertur, impel­lit. Ergo nece&longs;&longs;e est, vt lapis mouendo aerem & ip&longs;æ prius moueatur, natura &longs;altem, & &longs;i non tempore prius: cum omne corpus, quod aliud corpus ad locum mouet, ad locum concite­tur: omne enim quod in aliud agit, ab eo nece&longs;&longs;ario patitur, in quod agit, in his, quæ &longs;unt &longs;ub luna præ&longs;ertim: ideo talis motus &longs;eu impul&longs;us, &longs;eu alia &longs;pecies motus fuerit, non fit ab impellente, aut ab alio quauis ratione mouente, &longs;ine motu aut impellentis, aut quouis alio motu mouentis.

Tertio re&longs;pondeo: lapis &longs;emetip&longs;um mouet ad motum me dij, perindeac nauta ad motum nauigij; vt &longs;upra diximus: &longs;ed nauta nauigium non mouet, ni&longs;i po&longs;tquam &longs;emetip&longs;um moue­rit. Ergo lapis, & quodlibet aliud mobile &longs;implex, graue, & leue, per medium latum prius mouetur, quam medium mouea­tur: ergo lapis non cit &longs;e per accidens ad citationem medij, quod non dum citatur: &longs;ed à &longs;emetip&longs;o lapis tunc citetur opor­tet per &longs;e, & forte primo: vt (au&longs;pice Deo) infra videbimus.

Hic noua quæ&longs;tio exi&longs;tit: &longs;i lapis, aut quoduis aliud cor­pus, graue, aut leue e&longs;t mobile, ergo mobilitate e&longs;t mobile, num quid illa mobilitas &longs;it mobilis? &longs;i eamdem mobilem e&longs;&longs;e nega­uerimus: ergo nec lapis mobilis e&longs;&longs;e poterit: quia ob immobi­lem mobilitatem nihil mouetur: cum omne, quod mouet, mo­ueatur, vt diximus, &longs;i est mobilis: ergo mobilitate mobilis: hanc nouam mobilitatem in nouam di&longs;qui&longs;itionem accer&longs;imus: & quærimus, numquid ip&longs;a &longs;it mobilis, &longs;i mobilis non e&longs;t. Er­go nec prima erat mobilis, quia nulla ratio vrget; vt magishæc, quam illa &longs;it mobilis: &longs;i e&longs;t mobilis in infinitum progre­diemur: verum natur a mouentium, & mobilium infinit at em istam non amat; Ergo aut in infinitum a&longs;cendere licebit; aut in prima mobilitate quie&longs;cendum, atque ip&longs;am minime mobilem e&longs;&longs;e dicendum.

Re&longs;pondeo omne mobile e&longs;&longs;e mobilitate mobile: cum queri­tur: numquid mobilitas &longs;it mobilis, per inficiationem re&longs;pon­detur: non enim mobilis potest e&longs;&longs;e prima mobilitas: ad pro­bationem cum dicitur; omne mobile e&longs;t mobilitate mobile, da­tur, cum vltra progrediuntur: ergo mobilitas e&longs;t mobilis: ne­gatur; ratio est, quia in captionem illam impingitur: quæ fal­lacia, &longs;eu captio figuræ dictionis ab Ari&longs;totele nuncupatur libro elementorum: mutatur enim quo in quod: id est prima mobilitas: quæ primum mobile e&longs;t, mobile e&longs;t quo, illud mobile mouetur, quæ non potest e&longs;&longs;e, quod moueatur: non e&longs;t ergo mobilis; nec propterea &longs;equitur, primum mobile non e&longs;&longs;e mobile, immo totum oppo&longs;itum: primum &longs;cilicet mobile prima &longs;ua mo­bilitate e&longs;&longs;e mobile, vt principio quo, quæ in quod mutari non debet; &longs;i in captionem figuræ dictionis impingere non volumus.

Totum elementum à toto elemento mouetur, & e&longs;t quinta propo&longs;itio. Cap. XXX.

TOTVM elementum non primo, &longs;ed &longs;ecundo totum mouet elementum; Hæc quinta propo&longs;itio ex his pro­batur, quæ &longs;upra non &longs;emel repetita fuerunt. Actio­nes, & perpessiones &longs;unt indiuiduorum de &longs;ententia Ari&longs;totelis in prologo libri primi Diuinorum. Totum ergo indiuiduum elementum est quod mouet, & quod mouetur. Secundo pro­batur, corporis &longs;implicis e&longs;t motus &longs;implex, & motus &longs;implexest corporis &longs;implicis, vt &longs;crip&longs;it Ari&longs;toteles libro primo de cæ lo particula &longs;eptima, & octaua: &longs;ed elementa corpora &longs;unt &longs;implicia: ergo elementa &longs;implici motu aguntur; ita vt totum elementum moueat, & moueatur: eo tamen modo, quem &longs;u­pra attingimus, dum diximus. Totum elementum per par­tem, id e&longs;t per materiam moueri: & per partem, id est, per formam mouere; est enim forma principium quo totum ele­mentum mouet, & materia est principium, quo totum ele­mentum mouetur.

Differunt hæ duæ naturæ: quia forma cit &longs;e ad citationem totius elementi: & tunc cit, & citatur, &longs;eu mouet, ac moue­tur: mouet quidem totum elementum, & ad totius elementi motum mouetur, materia licet moueatur, non tamen mouet: vel ip&longs;o etiam Auerroe teste libro quarto Phy&longs;icorum com­mentatione &longs;eptuage&longs;imaquarta: Materialis enim forma (ait Auerroes) mouet, vt e&longs;t in materia mota, ab eademmet forma; quæ totum mouet, & materiam: vt meminit idem Auerroes tertio libro de cælo commentatione duodetrige&longs;ima, & quarto libro eiu&longs;dem commentatione vige&longs;ima&longs;ecunda, & vige&longs;imaquarta. Hoc non e&longs;t mouere &longs;e per &longs;e, & primo, &longs;ed tantum &longs;ecundo, quia per partem: at quomodo elementum à &longs;e per &longs;e, & primo moueatur paucis quibu&longs;dam interpo&longs;itis demonstrabitur.

Totum elementum &longs;e per accidens mouet: & e&longs;t &longs;exta propo&longs;itio. Cap. XXXI.

TOTVM elementum &longs;e per &longs;e propriæ non mouet; &longs;ed per accidens.

Huius &longs;extæ propo&longs;itionis pars prior probatur rationibusab Ari&longs;totele petitis octauo libro Phy&longs;icorum particula vige&longs;ima&longs;eptima, & vige&longs;imaoctaua, & trige&longs;imanona, & primo.

Si elementa à &longs;e ip&longs;is per &longs;e propriè mouerentur, anima vti que viuerent, perindeac animalia, quæ à &longs;e ip&longs;is per &longs;e pro­priè mouentur: &longs;ed elementa, vt animalia anima non viuunt, ergo elementa à &longs;e ip&longs;is propriè non mouentur.

Vox illa: non vt animalia ab re addita non fuit: propter Platonem enim eamdem addidimus, qui animam elementis a&longs;crip&longs;it in Timæo, &longs;ed aliam, & longè diuer&longs;am ab ea ani­ma, quæ e&longs;t in animalibus, ac diuer&longs;o quodammodo informantem, cuius &longs;ententiæ Aristoteles non &longs;ub&longs;cribit: qua de re ali bi copiosè licet egerimus, nonnulla tamen infra breui oratione per stringemus.

Hoc argumentum ex Diuini Platonis fontibus manare vi detur libro decimo de legibus, & in eo libro, cui titulus e&longs;t Phædro: vtrobique enim eamdem hominis animam immortalem e&longs;&longs;e Plato demon&longs;traturus, geminas idcirco adfert rationes: quia duo in vniuer&longs;um interitus modi inueniuntur, nec plu­res duobus inueniri po&longs;&longs;unt; quorum nullus e&longs;t in anima: ideo ab vtroque interitus modo vtraque ratio à Platone petitur.

Omne enim quod interit, vel ab extrin&longs;eco interimitur; ve lignum ab extrin&longs;eco igni exuritur; vel ab intrin&longs;eco principio perditur, vt lignum, quia materiam habet; ideo interitus &longs;ui intrin&longs;ecam cau&longs;am &longs;emper &longs;ecum ge&longs;tat: quapropter &longs;iin li­gno caries aliquando vim &longs;umat, vt putre&longs;cat; lignum ad in­teritum tunc &longs;uapte natura ducitur: quemadmodum in &longs;uis de republica libris Diuinus Plato &longs;crip&longs;it; a&longs;&longs;eruitque ea, quæ &longs;ponte &longs;ua intereunt, omnia à dome&longs;tico quodam princi­pio, atque interno vitio de&longs;trui ob materiam certè in illis exi­&longs;tentem; quæ cum nouam &longs;ubinde formam &longs;emper optet: nec&longs;it illius de&longs;iderium inane, & nouam formam &longs;u&longs;cipere non possit, ni&longs;t priore de&longs;tructa, nece&longs;&longs;e e&longs;t, vt ex appetente mate­ria cuiuslibet rei materialis interitus omnino na&longs;catur, id quod & Ari&longs;toteles memoriæ prodidit in calce libri primi de phy&longs;ico auditu; & magnus Plotinus in libro, cui titulus est vnde mala in quo ex materia omnia mala, v&longs;que ad interitum, qui est omnium malorum pessimum, exoriri efficacia tanta demonstrat, vt eo libro perlecto nemo &longs;it, qui de ea re ambi­gere possit.

Altera ergo diuini Platonis ratio animam ab intrin&longs;eco, alter a eamdem ab extrin&longs;eco ad interitum duci non po&longs;&longs;e, de­mon&longs;trat. Prioris rationis hæc penè &longs;eries, e&longs;t.

Omne quod à &longs;e ip&longs;o mouetur, &longs;emper mouetur.

Anima à &longs;e ip&longs;a mouetur.

Ergo anima &longs;emper mouetur.

Omne quod &longs;emper mouetur, est immortale.

Anima &longs;emper mouetur.

Ergo anima e&longs;t immortalis.

Hæc ratio nobis &longs;anè ostendit, animam à &longs;e ip&longs;a destrui non po&longs;&longs;e, quia anima e&longs;t natura a &longs;e per &longs;e &longs;emper mobilis, quapropter anima e&longs;t immortalis.

Secundæ rationis proce&longs;&longs;us hoc maximè constat modo.

Omne quod ip&longs;um mouet, motionis e&longs;t principium.

Anima &longs;e ip&longs;am mouet.

Ergo anima motionis est principium.

Omne quod e&longs;t principium motionis, e&longs;t ingenitum.

Anima est principium motionis.

Ergo anima e&longs;t ingenita.

Omne quod e&longs;t ingenitum, vacat interitu.

Anima est ingenita.

Elementa à &longs;e per &longs;e moueri, & e&longs;t &longs;eptima pro­po&longs;itio. Cap. XXXII.

ELEMENTORVM hanc e&longs;&longs;e naturam, vt à &longs;e non tantum, per accidens vt nuper demon&longs;trauimus, sed & per &longs;e moueri, nunc demon&longs;trabimus, & primo. Omnis motus naturalis ab intrin&longs;eco principio primam &longs;ui ortus ori­ginem repetit. Sed elementorum motus e&longs;t naturalis: ergo eorumdem motus ab intrin&longs;eco principio primam &longs;ui ortus originem repetit. Hic motus non à materia na&longs;citur: quia ip&longs;a, cum non &longs;it in actu non mouet: ergo à forma, cuius est moue­re, cum &longs;it actus libro &longs;ecundo de generatione, & interitu particula quinquage&longs;imatertia; & tertio phy&longs;icorum particula decima&longs;eptima, &longs;ed quod à propria forma mouetur, per &longs;e à &longs;emetip&longs;o mouetur: ergo elementa ea, per &longs;e à &longs;emetip&longs;is mouentur.

Elementorum motum non à materia, quæ e&longs;t principium, quod patitur, &longs;ed à forma, quæ e&longs;t principium, quod agit, dicinatura­lem. Cap. XXXIII.

VTRVM ne elementorum motus &longs;it naturalis à forma, quæ tantum facit: an verò materia, quæ motum à for ma factum accipit, grauis controuer&longs;ia e&longs;t inter Ari­stotelis expo&longs;itores, eo&longs;dèm præfertim, qui inter illos primos te nent. Simplicius (vt complures latinos, qui &longs;tant à parte illius con&longs;ulto omittamus) libro octauo Phy&longs;icorum particula trige&longs;ima&longs;ecundaid tribuit elementis ratione principij, quod pati­tur: cuius hæc ferè &longs;unt verba.

Cum elementa à &longs;e ip&longs;is actiuè non moueantur; sed ab aliis extrin&longs;ecis: rationi con&longs;entaneum e&longs;t, vt elementorum motus naturalis &longs;it, propter principium intrin&longs;ecum passiuum: natura enim e&longs;t principium intrin&longs;ecum motus, & non extrin&longs;ecum: &longs;upere&longs;t ergo vt horum motus &longs;it naturalis à passiuo principio, quod e&longs;t mate­ria: non solum enim id, quod mouet, dicitur in &longs;e ip&longs;o habere principium motus; sed etiam id, quod mouetur, habet id quoque principium motus: immo procul dubio magis. Nomen enim motus e&longs;t commune multorum, tam eorum, quæ mouent, quam eorum, quæ mouentur, immo in eo quod mouetur est motus, & non in eo quod mouet; vt libro iii. de phy&longs;ico auditu dixit Ari&longs;toteles. Motus e&longs;t actus mobilis, & non mouentis. Ei ergo, quo mouetur magis conuenit motus, quam ei quod mouet. Dicuntur aunt corpo­ra naturalia habere principium intrin&longs;ecum, vt moueantur, quodfacultatem habent, & inclinationem, vt in id moueantur; in quod, dum mouentur, ab aliquo hoc motu mouentur, cuius prin­cipium habent: in&longs;itum enim e&longs;&longs;e à natura, vt aliquod moueatur aliquo motu e&longs;t habere principium talis motus: quemadmodum qui docilis e&longs;t, & natura captus ad philo&longs;ophiam, habet prin­cipium philo&longs;ophiæ non vt alium philo&longs;ophum faciat, sed vt ip&longs;æ fiat philo&longs;ophus. Ergo elementum, quod naturali motu aut &longs;ur&longs;um, aut deor&longs;um mouetur; ideo naturaliter moueri dicitur, quia à natura in&longs;itum habet &longs;ui motus passiuum principrium, & non actiuum. Hæc Simplicius ferè ad verbum: &longs;en­tentiam eamdem habet. Theodorus Metochites eodem in loco.

Propter Platonem id fortè &longs;en&longs;it Simplicius; cuius &longs;ententias mordicus tenuit: ratus e&longs;t enim ex Diuini Platonis vberrimis fontibus philo&longs;ophiam vniuer&longs;am e&longs;&longs;e hauriendam, quæ à materia, quæ eadem &longs;emper manet, & vnde omnia generantur; & non à forma, quæ &longs;æpe numero variatur, res &longs;ingulas e&longs;&longs;e ap­pellandas in Timæo &longs;crip&longs;it: idque hoc vno auri exemplo confirmauit, dum dixit. Va&longs;a omnia aurea, licet diuer&longs;as for­mas habeant, tamen aurum verè appellantur, quia aurum ex quo omnia va&longs;a fiunt, &longs;emper e&longs;t idem: va&longs;a, quia illorum for ma &longs;ubinde mutatur, non sunt semper eadem; eam ob cau&longs;am nomen mutant. Idem fortè Simplicius de grauibus, & leuibus elementis dicendum e&longs;&longs;e cen&longs;uit, in quibus materia &longs;emper e&longs;t eadem, licet forma mutetur: ideo ab eadem elementorum materia, quæ manet, & non à forma, quæ variatur, elementorum motum naturalem dici, ex diuiui Platonis fontibus Simpli­cius hau&longs;it.

Ex eadem fonte manat alter quorumdam error, qui na­turam de materia tantum primo dici crediderunt, & de for­ma non ni&longs;i propter materiam: eam ob rem in hos, & in aliosgrauissimos errores fedissimè lap&longs;i fuerunt. Huic tamen &longs;en­tentiæ reclamat Ari&longs;toteles libro &longs;ecundo Phy&longs;icorum particula &longs;eptima, vbi multis grauissimis argumentis Antifontem acer rimè vrget, qui rebatur materiam tantum, & non formam e&longs;&longs;e naturam; vnde nece&longs;&longs;ariò &longs;equebatur à materia, & non à forma motum dici naturalem: ideo particula duodecima fa­cta comparatione inter materiam, & formam naturam de vtriu&longs;que dici con&longs;tantissimè affirmauit; &longs;ed primo, at que po­tissimum de forma, po&longs;tremò de materia; idque non vno tan­tum, &longs;ed multis argumentis confirmari potest; quorum pri­mum illud e&longs;t.

Ca&longs;um, & fortunam, quæ est cau&longs;a, quæ per accidens operatur, ad naturam perindeac ad cau&longs;am per se Ari&longs;toteles redigit. Porrò ca&longs;us e&longs;t cau&longs;a efficiens, & non materialis: ergo & natura, ad quam ca&longs;us redigitur, erit cau&longs;a efficiens: ergo natura non tantum de eo principio, quod patitur, &longs;ed de eo, quod agit, dicitur: Ari&longs;toteles intextu ita apertè loquitur; vt effugere nemo possit, quin credat, deceptum fui&longs;&longs;e, qui contrarium &longs;entit: idque non modo affirmat, sed & argumento efficaci confirmat dicens. Vnaquaque res tum denique dici­tur e&longs;&longs;e, cum re ip&longs;a, & actu e&longs;t potius quam cum e&longs;&longs;e pote&longs;t. Ergo forma, cuius cau&longs;a res in actu e&longs;t, naturæ potius nomi­ne, quam materia, propter quam res e&longs;&longs;e tantum potest, ap­pellanda est: ex quibus quis non videat naturam primo, & potissimum dici de forma, & po&longs;tremò de materia, & propter formam, & non propter materiam, tantum, motum dici naturalem?

Secundo generatio e&longs;t natura, quia e&longs;t via, quæ ducit ad naturam, vt generatio non ad materiam, sed ad formam du­cit, quod forma, & non materia vltimus generationis termi­nus &longs;it; ad quem generatio tendit: ergo forma e&longs;t primo, &potissimum natura, & à forma motus naturalis appellatur.

Tertio; &longs;i natura de materiali tantum principio diceretur, terra naturaliter a&longs;cenderet, & ignis naturaliter de&longs;cende­ret, quia terræ materia &longs;ic comparata e&longs;t, vt a&longs;cendere possit, & ignis materia &longs;ic instituta e&longs;t, vt de&longs;cendere valeat. Materia non minus advnum, quam ad alium motu, & priori non raro contrarium naturalem inclinationem habet: forma ea e&longs;t quæ adhunc, vel illum motum propen&longs;ionem materiæ præ stat, &longs;int qua forma materiæ vis, non magis ad hunc, quem ad illum motum inclinatur. Nec propterea forma à materia non cohercetur, &longs;ed vtramque modo tamen diuer&longs;o cohercet. Forma, materiam ad omnem motum &longs;uapte natura propen­&longs;am ad motum vnum, eumdemque determinatum cohibet. Materia è contra formam, quæ neque loco illi à quo & ad quem, aut tempori, per quod moueat, obnoxia est; certum fi­nitumque locum, & tempus contrahit: ita vt altera ab alte­ra contrahatur: huius rei &longs;imilitudinem in numeris per&longs;picuè intueri licet, in quorum quolibet vnitas multitudinem, ne ad indeterminatam infinitatem defluat, compe&longs;cit: è contra mul­titudo ad certam, definitamque naturam vnitatem definit, & contrahit: ideo Auicenna de numero &longs;eptemnario dixit &longs;eptem &longs;unt tantum &longs;eptem: & non duo, & quinque: nec tria & quatuor; nec &longs;ex, & vnum, quia vnitas multitudinem com­pe&longs;cit; certamque ei naturam ad &longs;eptemnarium numerum tri­buit, quæ alioqui indeterminata e&longs;t. Vicissim multitudo vni­tatem cohercet, vt propria &longs;eptemnarij numeri fiat, ita vt aliis numeris non accomodetur. Eadem fermè ratio in forma, & materia cernitur. Forma infinitam materiam, ad omnem mo­tum inclinatam ad vnum cohibet. Materia vicissim formam ad omnem locum, & ad omne tempus propen&longs;am, cohercet:non enim forma per hunc locum in hoc tempore ab hoc termino, & ad hunc terminum &longs;ine cohibente materia moueret, quia mediis interminatis materiæ coeuis dimen&longs;ionibus materiæ for­ma coniungitur, & propter ea&longs;dem ab vno ad vnum per vnum terminatur, at que finitur: contra materia &longs;uapte natura in definita à finiente, ac terminante forma, & à dimen&longs;ionibus terminatis, quæ in materia formam con&longs;equuntur, ac finiunt, terminatur, atque finitur: vt copio&longs;issimè docuit Auerroes, capite primo de &longs;ubstantia orbis, & &longs;æpe numero alibi.

Quarto. quilibet violentus elementorum motus e&longs;&longs;et natu­ralis, cum in quolibet elemento &longs;it materia apta adquem libet motum, vel etiam violentum: at Simplicius ratus e&longs;t elemen­torum motum a materia, & propter materiam dici natura­lem: ergo deceptus.

Quinto. mors violenta e&longs;&longs;et naturalis, &longs;i natura de mate­ria, aut tantum aut potissimum diceretur, & &longs;i propter ma­teriam motus e&longs;&longs;et naturalis: quapropter animal aut mucro ne traiectum, aut à lapide ictum, aut à fulmine tactum, aut ab igne combu&longs;tum, aut laqueo &longs;u&longs;pen&longs;um, aut in mare demer­&longs;um ita vt ad extremum interitum duceretur, naturaliter mo­ueretur, quod in eo &longs;it materia, quæ hanc violentam mortem, vt alterum, quod non agit principium, &longs;ed &longs;olummodo pati­tur, excipit; à quo patiente principio motum naturalèm di­ci putant.

Sexto. quæ ab arte fiunt, quatenus artificio&longs;a &longs;unt, natu­rali motu cierentur: quia in eis est materia, à qua, auctore Simplicio, motus naturalis nuncupatur.

Septimo. aqua naturaliter calefieret, & ignis frigiditatem natura contraheret, cum in aqua &longs;it materia, &longs;ic à natura comparata, vt caliditatem accipere possit, & inigne &longs;it materiaad frigiditatem excipiendam pari modo propen&longs;a.

Octauo. Aristoteles quarto libro Phy&longs;icorum particula octuage&longs;imaquinta vi&longs;us e&longs;t dixi&longs;&longs;e: grauitatem & leuitatem, ex parte repugnantiæ contrariæ, quæ in ip&longs;is inuenitur, repu­gnantium motuum e&longs;&longs;e cau&longs;as agentes: ergo elementorum mo­tus ab eo principio, quod patitur, naturalis &longs;olummodo non dicitur, &longs;ed longè etiam magis ab agente.

Nono. Ari&longs;toteles libro &longs;ecundo de cælo particula cente­te&longs;imaquarta &longs;criptum reliquit: minorem grauitatem à ma­iori grauitate impelli: at non pelleret ni&longs;i vt principium, quod facit, impelleret: ergo propter id principium, quod facit, ele­mentorum motus e&longs;t naturalis.

Decimo. In natura elementorum e&longs;t principium, quod patitur: ergo & principium, quod agit: con&longs;equentia probatur ex particula duodeuige&longs;ima tertij libri de anima, vbi in ani­ma agentis intellectus necessitatem Aristoteles probat: quod in ea, qui patitur intellectus possibilis propterea nuncupatus, inueniatur: ergo & in natura elementorum est principium motus, quod agit &longs;i in ea e&longs;t principium motus, quod patitur, illud non e&longs;t materia: Ergo forma; ergo à forma motus na­turalis dicitur.

Confirmatur cuilibet per &longs;e agenti principio, principium, quod per &longs;e patitur èregione opponitur: de &longs;ententia Ari&longs;to­telis libro quinto Diuinorum particula decima&longs;eptima, &longs;ed in elementis est, quod patitur principium: ergo in illis princi­pium id etiam erit, quod agit.

Vndecimo. Ari&longs;toteles libro quinto Diuinorum particu­la quinta de natura verba facit, & hunc non leuem errorem funditus cuertit; ita vt mirandum fuerit, cur &longs;emper & vbi que oculatissimus Simplicius eundem non viderit. Docet enimnaturam dici quinque modis. Tertius illæ est: qui omnem &longs;crupulum tollit; cuinon Auerroes &longs;olum, sed & Alexander, & complures alij non vulgares philo&longs;ophi &longs;ub&longs;crip&longs;erunt, & in eam, quam Aristoteles ibi &longs;crip&longs;it pedibus iuere &longs;ententiam: &longs;i Alexandri &longs;it liber illæ, qui &longs;ub Alexandrinomine circum fertur; & non Michaelis Ephæ&longs;ii, quem magis quam Alexamdrum redolet: vt cumque tamen res &longs;e&longs;e habeat; locus dignus e&longs;t qui ad verbum maturè legatur: eumdem nos huc non addu­cimus, ne argumentorum multitudo lectoribus nau&longs;eam mo­ueat: & ne eo&longs;dem ad no&longs;tra ab Ari&longs;totele auocemus.

Nec Simplicij argumenta aliquod momentum habent; quam doquidem vtrique principio, & ei certè quod agit, & ei, quod patitur in&longs;it motus licet ratione diuer&longs;a: in eo, quod agit, principio ine&longs;t motus, quia agens principium motum facit: impa­tiente principio inest etiam motus, quia quod patitur princi­pium, motum ab agente principio factum excipit: vt &longs;anum de medicamento &longs;anitatem facientem; & de animali factam &longs;anitatem accipiente dicitur ex quarto libro Diuinorum particula &longs;ecunda. In vtroque etiam principio, &longs;ed ratione di&longs;pari natura inuenitur, id quod tum argumentis magnorum philo­&longs;ophorum, tum etiam Ari&longs;totelis potissimum, auctoritate &longs;u­pra probauimus. Vtrumque principium e&longs;t intrin&longs;ecum: quoniam corpora omnia, quæ natura constant, ex vtroque prin­cipio conflantur: ex materia certè, quæ e&longs;t principium, quod patitur, & ex forma, quæ est alterum principium, quod agit & omnia naturalia corpora principium habent, non tantum vt moueantur, sed vt moueant etiam: non &longs;ecus ac philo&longs;ophiæ principium & in eo est, qui docet, & in eo, qui addi&longs;cit, licet ratione diuer&longs;a: hallucinatus est ergo Simplicius, & eius ar­gumenta non tantum fal&longs;itate, sed & debilitate victa laba&longs;cunt.

Forma elem enti materiam eiu&longs;dem elementi mouet: & e&longs;t octaua propo&longs;itio. Cap. XXXIIII.

FORMAM elementi eiu&longs;dem elementi mouere mate­riam &longs;crip&longs;it Auerroes libro quarto Phy&longs;icorum com­mentatione &longs;eptuage&longs;imaprima: & libro tertio de cælo commentatione vige&longs;ima&longs;ecunda; & non raro alibi: idque ex Theophrasto probatur libro tertio &longs;uorum natur alium, di­cente: Ea quæ fiunt aut à &longs;imili, vt homo ab homine; aut à dissimili, & contrario, vt fulmina, & fulgura, quorum ignis ab aeris frigiditate gignitur, aut ab eo, quod actu e&longs;t, &longs;eue)ntelexeia, vt homo à &longs;ole fit: qui ei nec e&longs;t &longs;imilis, nec con­trarius, &longs;ed elementorum motus à contrario non fit: motus enim deor&longs;um à contrario motu &longs;ur&longs;um non gignitur, nec motus &longs;ur&longs;um à contrario motu deor&longs;um na&longs;citur: non fit etiam elementorum motus à &longs;imili: quia motus &longs;ur&longs;um motum &longs;ur­&longs;um, & motus deor&longs;um motum deor&longs;um &longs;imilem non facit: ergo vterque motus &longs;ur&longs;um, & deor&longs;um ab e)ntelexeia id e&longs;t actu fit, sed e)ntelexeia, seu actus elementorum est eorum­dem forma: ergo ab elementi forma fit motus elementi; quæ tenus eiu&longs;dem elementi materiam mouet, in qua est facultas actui contraria: & ad hunc motum ab hac forma factum excipiendum idonea. Modus, quo materia á forma moue­tur explicatus e&longs;t &longs;upra, & infra vberius explicabitur: nunc hæc dixi&longs;&longs;e &longs;at erit. Materiam ex &longs;e non moueri cum non ni&longs;ipropter formam in materia acceptam motui &longs;ubiiciatur; quæ materia priusquam moueatur, formam accipit, natura &longs;al­tem, & origine, & &longs;inon tempore prius, materia tamen est per &longs;e mobilis, & natura eius e&longs;t, vt moueatur, & prius quam forma: quia forma non ni&longs;i quatenus est in materia mota, mouetur: & non ni&longs;i quatenus materia e&longs;t principium pri­mum, quod patitur: quod &longs;i materiæ, ad hoc vt motui &longs;ubii­ciatur, nece&longs;&longs;aria forma e&longs;t; hoc non e&longs;t, quia forma &longs;it materiæ ratio &longs;u&longs;cipiendi motum, &longs;ed quia forma dat materiæ actum existendi, &longs;ine quo materia moueri nequit; & cum quo moue ri pote&longs;t: dat etiam forma materiæ inclinationem ad hunc vel illum motum, &longs;ine qua forma inclinante materia non magis vnum, quam alium motum, & etiam contrarium accipe­re potest; vt ecce materia prima, quæ vi naturaque &longs;ua & &longs;ur&longs;um, & deor&longs;um recta ferri valet: hæc eadem materia à grauitatis forma inclinationem habet ad motum deor&longs;um; & à forma leuitatis fit, vt materia &longs;uapte natura ad omnem motum accipiendum idonea, ad &longs;olum motum &longs;ur&longs;um &longs;it propen &longs;a, id tamen non effectiuè, sed formaliter tantum (vt ita di­cam) intelligi debet: forma enim elemento ex materia, & ex forma concreto dat motum effectiuè: & materiæ eiu&longs;dem elementi dat motum formaliter: &longs;i &longs;ic loqui licet, id est for­ma, vt forma motum dat materiæ: & forma, vt efficiens motum dat elemento: aliorum enim more aliquando loqui cogi­mur. Materia igitur ea e&longs;t, quæ &longs;ine inclinatione eidem à for ma præstita, quemlibet motum, etiam contrarium vi, natu­raque &longs;ua excipere pote&longs;t; à forma verò inclinationem mate­riæ præstante materia habet, vt ad hunc, & non ad illum motum inclinetur. Forma etiam vt forma in quamlibet loci dif­ferentiam &longs;uopte nixu mouet: sed à materia, cui coniungi-tur, vim mouendi terminatam nanci&longs;citur, ita vt &longs;int &longs;ibi in­uicem cau&longs;æ ratione tamen diuer&longs;a, vt exemplo vnitatis in numero capite præcedenti declarauimus.