LEONIS BAPTISTE ALBERTI DE RE AEDIFICA
TORIA INCIPIT LEGE FELICITER
VLTAS ET VARIAS ARTES QVE
ad uitam bene beateque
indu&longs;tria et diligentia conqui&longs;itas nobis ma
iores no&longs;tri tradidere. Quæ omnes et &longs;i ferant
præ &longs;e: qua&longs;i certatim huc tendere: Vt pluri
mum generi hominum pro&longs;int: tamen habere
innatum atque in&longs;itum eas intelligimus quip
piam: quo &longs;ingulæ &longs;ingulos præceteris diuer&longs;o&longs;que polliceri fruc
tus uideantur: Nanque artes quidem alias nece&longs;&longs;itate &longs;ectamur:
alias probamus utilitate: Aliæ uero quod tantum circa res cognitu
grati&longs;&longs;imas uer&longs;entur in pretio &longs;unt: quales autem hæ &longs;int artes
non e&longs;t ut pro&longs;equar: in promptu enim &longs;unt: uerum &longs;i repetas ex
omni maximarum artium numero nullam penitus inuenies: quæ
non &longs;pretis reliquis &longs;uos quo&longs;dam & proprios fines petat et con
templetur. Aut &longs;i tandem comperias ullam: quæ cum huiu&longs;modi
&longs;it: ut ea carere nullo pacto po&longs;&longs;is: tum et de &longs;e utilitatem: uolup
tati dignitatique coniunctam præ&longs;tet: meo iudicio ab earum numero
excludendam e&longs;&longs;e: non duces architecturam: namque ea quidem
&longs;iquidem rem diligentius pen&longs;itaris et publice & priuatim com
modi&longs;&longs;ima et uehementer grati&longs;&longs;ima generi hominum e&longs;t: digni
tateque inter primas non po&longs;trema: Sed
explicandum mihi cen&longs;eo quemnam haberi uelim architectum:
Non enim tignarium adducam
di&longs;ciplinarum uiris compares: Fabri enim manus architecto pro
in&longs;trumento Architectum ego hunc fore con&longs;tituam / qui certa
admirabilique ratione et uia tum mente animoque diffinire: tum et
opere ab&longs;oluere didicerit quocumque ex ponderum motu corporumque
compactione et coagmentatione digni&longs;&longs;imis
li&longs;&longs;ime
opus e&longs;t rerum optimarum et digni&longs;&longs;imarum: Itaque huiu&longs;modi erit
architectus: redeo ad rem Fuere qui dicerent aquam aut ignem
brarentur
&longs;pectantibus ad homines conciliandos atque una continendos /
maiorem in modum ualui&longs;&longs;e nimirum per&longs;uadebitur: Sed ne Ar
chitecto ea re &longs;olum debemus / quod tuta optataque diffugia contra
&longs;olis ardorés Brumam / pruina&longs;que dederit: tam et &longs;i ip&longs;um id haud
et publice: proculdubio longe utilia: et ad uite u&longs;um iterum
iterum
alie orbis urbes
ni eos patrii lares / qua&longs;i in maiorum &longs;uorum gremio receptos con
foui&longs;&longs;ent: Dedalum &longs;ua probarunt tempora: uel maxime quod
apud &longs;elinuntios Antrum ædificarit: ex quo tepens leni&longs;que uapor
ita efficaret ac colligeretur / ut &longs;udores graui&longs;&longs;imos eliceret: cor
poraque curaret &longs;umma cum uoluptate: Quid alii
modi
natationes: thermas et huiu&longs;modi: Aut quid referam uehicula pi
&longs;trina horaria et minuta hæc: quæ tamen in uita degenda
momenti habent? Quid aquarum copias ex intimis recondit i&longs;que
pro luctas: u&longs;ibu&longs;que tam uariis tamque expeditis expo&longs;itas? Quid
trophea: delubra: fana: templa et eiu&longs;modi / que ad cultum religi
onis fructum que po&longs;teritatis adinuenit? Quid demum quod ab&longs;ci&longs;&longs;is
rupibus / praefo&longs;&longs;is montibus / completis conuallibus / coercitis lacu
marique expurgata palude coædificatis nauibus / directis flumini
bus expeditis ho&longs;tiis / con&longs;titutis pontibus: portuque non &longs;olum
temporariis hominum commodis prouidit: Verum et aditus ad
omnes orbis prouincias patefecit: Ex quo effectum e&longs;t: Vt fruges
&longs;alutem & uitæ modum conferant: homines hominibus mutuis
officiis communicarint: Adde his tormenta / machinas / arces/ et
quæ ad patriam / libertatem rem / decu&longs;que ciuitatis tuendam au
gendamque ad
Equidem &longs;ic arbitior: quotquot a uetere
ob&longs;idione &longs;ub aliorum Armatum enim faci
le ho&longs;tem contemp&longs;i&longs;&longs;e: Sed ingenii uim: et operum molem: &
tormentorum impetum: quibus urgeret / obrueret / pre&longs;&longs;aretque ar
chitectus tolerare diutius nequiui&longs;&longs;e. Et contra ob&longs;e&longs;&longs;is
euenit: ut &longs;e &longs;e alia re magis
tutos deputent. Tum &longs;i habitas expeditiones repetas / forta&longs;&longs;i&longs;
reperies huius artibus et uirtute uictorias plures
ductu au&longs;picii&longs;ue partas: ho&longs;temque &longs;epius huius ingenio ab&longs;que illi
us
maxime præ&longs;tat / parua manu &longs;aluoque uincit milite architectu&longs;. De utilitate hactenus.
Quam uero grata &
mis ædificandi cura & ratio cum aliunde / tum hinc apparet / quod
neminem reperias modo ad&longs;int facultates / qui non totus ad quip
piam coædificandum pendeat: Et &longs;iquid ad rem ædificatoriam
excogitarit / uolens ac lubens non proferat: & qua&longs;i iubente natu
ra u&longs;ui hominum propalet. Et
is occupati nequeamus non facere / quin mente et animo aliquas
ædificationes commentemur. Et aliorum &longs;pectato ædificio &longs;in
gulas ilico dimen&longs;iones lu&longs;tramus ac pen&longs;itamus pro que ingenii
uiribus di&longs;quirimus quid nam adimi / addi immutariue po&longs;&longs;it:
quo id opus reddatur elegantius / ultroque monemus. Si quid uero
bene diffinitum recteque ab&longs;olutum &longs;it: quis id non &longs;pectet
ma uoluptate atque ilaritate?
iuuerit modo atque delectarit architectura / &longs;ed multo quidem ho
ne&longs;tarit quid e&longs;t quod referam? Quis
ædificarit? Priuatis etiam quod habitemus ædibus paulo accura
tius con&longs;tructis gloriam? Eoni uiri quod parietem aut porticum du
xeris lauti&longs;&longs;imam / quod ornamenta po&longs;tium
&longs;ueris
ea re maxime quod intelligunt quidem te fructu hoc diuitiarum
tibi / familiæ / po&longs;teris urbique
xi&longs;&longs;e. Cretam in&longs;ulam in primis
tantum Apollinis oraculo
que maie&longs;tate colebatur.
&longs;iduis ueteris magnificentiæ: quæ pa&longs;&longs;im uidemus multa hi&longs;tori
cis credere didici&longs;&longs;e: quæ alioquin forta&longs;&longs;e minus credibilia
banturPreclare
qui ita urbem omni ædificiorum genere para&longs;&longs;ent / ut longe
potentiores
cipum
habuerit Sed de his hactenus.
Demum hoc &longs;it ad
tecto: Qui quidem efficiat ut in ocio cum amænitate / fe&longs;tiuitate
&longs;alubritate: In negocio
&longs;ine periculo & cum dignitate uer&longs;emur. Hunc igitur ex uolup
tate / atque mirifica opum gratia: exque nece&longs;&longs;itate: exque inuentorum
adiumentis præ&longs;idioque: exque fructu po&longs;teritatis
que e&longs;&longs;e: atque inter primarios / qui de genere hominum
mia meruerint / Atque nos
ita e&longs;&longs;e intelligeremus / cæpimus animi gratia de eius arte et re
bus accuratius per&longs;crutari: quibus nam principiis diducerentur /
quibu&longs;ue optibus haberentur: atque finirentur: quas cum
genere uaria numero pene infinita / re admirabilia / utilitate incre
dibili: ut interdum non con&longs;taret que nam hominum
quæ rei p. pars / aut quis ciuitatis &longs;tatus magis debeat architecto /
an profana: ocium an negocium: &longs;inguli ne quique / an genus homi
num uniuer&longs;um / In&longs;tituimus pluribus de cau&longs;is: quæ longum e&longs;
&longs;et hic pro&longs;equi: eadem i&longs;ta colligere: quæ his decem libris
ta
quod corpus
alia corpora
produceretur: alterum a natura &longs;u&longs;ciperetur: Huic mentem cogi
tationemque / huic alteri parationem &longs;electionemque adhibendam. Sed
periti artificis manus / quæ lineamentis materiam
ce&longs;&longs;erit: Cumque ædificiorum uarii e&longs;&longs;ent Di
&longs;tinximus ea de re ædificiorum genera / in quibus quidem
bere plurimum momenti uideremus / cohæ&longs;ionem modumque line
arum inter &longs;e: ex quo præcipua pulchritudinis effectio emanarit
De pulchritudine idcirco cæpimus di&longs;quirere quid nam e&longs;&longs;et / et
qualis cuique deberetur. Cumque in his omnibus peccata
fenderentur / inue&longs;tigauimu&longs;
&longs;ent. Cuique igitur libro pro rerum uarietate &longs;uus in&longs;cribitur titu
lus hunc in modum: Nam primi quidem titulus. Primo
ta. Secundo materia: Tertio opus: Quarto uniuer&longs;orum opus:
Quinto Singulorum opus: Sexto Ornamentum: Septimo Sacro
rum ornamentum: Octauo Publici profani
uatorium
hi&longs;toria: numeri & linearum. Quid
LEONIS BAPTISTE ALBERTI DE LINEAMEN
TIS LIBER PRIMVS
DE LINEAMENTIS AEDIFICIORVM
con&longs;cripturi optima et eleganti&longs;&longs;ima quæmque
a periti&longs;&longs;imis maioribus fui&longs;&longs;e litteris tradita
et quæ in ip&longs;is opibus facundis e&longs;&longs;e ob&longs;eruata
animaduerterimus / colligemus:
in opus tran&longs;feremus: His etiam addemus &longs;i
quid no&longs;tro ingenio et perue&longs;tigandi cura et la
bore ad inuenerimus: quod quidem u&longs;ui futurum putemus: Sed
cum huiu&longs;modi rebus alioquin duris et a&longs;peris atque multa experte
ob&longs;curi&longs;&longs;imis con&longs;cribendis me cupiam e&longs;&longs;e
ad fieri po&longs;&longs;it facilem et
mus. quid nam &longs;it quod aggrediar.
Nam hinc non negligendi
dicendarum fontes
Rem Tota res ædificatoria lineamentis et
&longs;tructura con&longs;tituta
Vt recta ab&longs;olutaque habeatur uia coaptandi iungendique lineas et
Atqui e&longs;t quidem lineamenti munus et officium præ&longs;cribere ædi
ficiis et partibus ædificiorum aptum locum et certum numerum:
dignumque modum & gratum
et figura ip&longs;is in lineamentis conquie&longs;cat. Neque habet lineamen
tum in &longs;e ut materiam &longs;equatur: Sed e&longs;t huiu&longs;modi ut
mis in ædificiis e&longs;&longs;e lineamenta &longs;entiamus: ubi una atque eadem in
illis &longs;pectetur forma. Hoc e&longs;t ubi eorum partes: et partium &longs;ingu
larum &longs;itus atque ordines inter &longs;e
neis. Et licebit integras formas præ&longs;cribere animo et mente / &longs;eclu
&longs;a omni materia: Quam rem a&longs;&longs;equemur adnotando et
doHæc
&longs;int: erit ergo
nimo / facta lineis et angulis perfectaque animo & ingenio erudito:
Quod &longs;i uelimus inue&longs;tigare
tura per &longs;e &longs;it / forta&longs;&longs;is facient ad rem / &longs;i
mordiis quibu&longs;ue progre&longs;&longs;ibus inhabitandi &longs;edes / quas ædificia
de tota hac re &longs;ic &longs;tatui&longs;&longs;e po&longs;&longs;umus. Principio genus
in aliqua tuta regione &longs;ibi quæ&longs;iui&longs;&longs;e quie&longs;cendi &longs;patia: et illic in
uenta area u&longs;ui
cupaui&longs;&longs;e: ut non eodem loco fieri dome&longs;tica omnia et priuata uo
luerit: Sed alibi accubari / alibi focum haberi: alibi alia ad u&longs;um
collocari: Hic adeo cepi&longs;&longs;e meditari ut tecta
a &longs;ole et imbribus operti: Idque ut facerent adieci&longs;&longs;e: deinde parie
tum latera: quibus tecta Sic enim a gelidis
tibus
parietibus aperui&longs;&longs;e a &longs;olo in &longs;ublimi uias et fene&longs;tras: quibus
aditus et congre&longs;&longs;us darentur: tum et lumina et auræ aptis
ribus
que expurgarentur. Ita quicunque ille &longs;uit &longs;eu Ve&longs;ta dea Saturni fi
lia / &longs;eu Heurialus Hiperbiu&longs;que fratres/ &longs;eu Gellio aut tra&longs;o / Cy
clops / ue Tiphinchius / qui i&longs;ta
puto hos fui&longs;&longs;e
orum generibus inuentis: quo ad res prope infinita redacta e&longs;t. Namque alia quidem publica: alia priuata: alia &longs;acra: alia profana
alia ad u&longs;um & nece&longs;&longs;itatem: alia ad urbis
plorum uoluptatem con&longs;tituuntur: Sed omnia ab his / quæ recen
&longs;uimus principiis mana&longs;&longs;e negabit nemo. Que &longs;i ita &longs;unt in
promptu e&longs;t totam ædificandi rem con&longs;tare partibus &longs;ex: Hæ
&longs;unt eiu&longs;modi: Regio: Area: Partitio: Paries: Tectum: Apertio:
Hæc principia &longs;i fuerint percognita fiet ut quæ dicturi &longs;umus fa
cilius intelligantur: Ergo ea &longs;ic finiemus. Namque erit quidem a
pud nos Regio circumexpo&longs;ita totius &longs;oli amplitudo & facies:
ubi ædificandum &longs;it: cuius pars erit area. Area uero erit certum
quoddam loci per&longs;criptum &longs;patium: quod quidem muro ad u&longs;us
utilitatemque Sed areæ apellatione ueniet quoque id / quo
cunque ip&longs;um ædificii loco &longs;it: quod deambulantes ue&longs;tigio premi
mus. Partitio e&longs;t quæ totius ædificationis aream
partitur: unde fit ut qua&longs;i membris in unum adactis & coaptatis
totum ædificii corpus minoribus ædificiis refertum &longs;it. Parietem
dicimu&longs; omnem &longs;tructuram: quæ a &longs;olo in altum &longs;urrexerit ad fe
rendum onus tectorum: quæ ue obducta &longs;tet ad interiora ædificii
uacua obuallanda. Tectum appellamus non partem illam ædi
ficii &longs;olum &longs;ublimem atque
Verum et tectum id maxime e&longs;t quicquid late / longeque di&longs;ten
tum &longs;upra deambulantium caput ad&longs;tet: Quo in genere &longs;unt con
tignationes / concamerationes / te&longs;tudinata: & eiu&longs;modi. Aper
tiones nuncupamus quicquid e&longs;t ubique per ædificium: quod in
gre&longs;&longs;um / egre&longs;&longs;umue inde incolis rebusue præbent.
De his igitur & de &longs;ingulorum partibus nobis dicendum e&longs;t: &longs;i
prius non nulla rettulerimus: quæ quidem &longs;eu principia / &longs;eu prin
cipiis no&longs;tri huius in&longs;tituti operis in&longs;ita atque innata &longs;unt: pluri
mum certe facient ad rem: Nam con&longs;iderantibus an &longs;it quippi
am / quod quibu&longs;que harum quæ diximu&longs; partium conferat / tria
inuenimus minime
et reliquis eiu&longs;modi Vt &longs;int eorum
berrima: Ad firmitatem perpetuitatemque integra et &longs;olida & ad
modum æterna: Ad gratiam et amænitatem compta / compo&longs;ita:
et in omni parte &longs;ui / ut ita loquar / redimita. His qua&longs;i rerum dicen
darum primordiis et fundamentis iactis ad in&longs;titutum pro&longs;equa
mur. Regionem ueteres ut omni nocuo liberam et commodita
tibus re forti&longs;&longs;imam haberent / quo ad eius fieri poterat / uehemen
ter elaborabant: Atque inprimis cælum ne habituri e&longs;&longs;ent graue et
infe&longs;tum / omni diligentia pænitus præcauebant / prudenti id qui
dem & permaxime nece&longs;&longs;ario con&longs;ilio: Nam terram atque aquam
&longs;iquid habeat in &longs;e uitii / arte et ingenio corrigi po&longs;&longs;e non negant
Celum uero nulla ingenii ope / nullaque hominum manu &longs;atis
po&longs;&longs;e emendari a&longs;&longs;euerant: Et
maxime uitam ali &longs;eruarique &longs;entimus / mirifice ad &longs;alutem confe
ret / &longs;i erit per
gnendis / producendis / alendis / &longs;eruandi&longs;que rebus uim: quis e&longs;t
quem id fugiat? Quando & præ&longs;tare ingenio eos
nes: qui celo fruantur Quæ
una res poti&longs;&longs;imum effeci&longs;&longs;e
nii multo præ&longs;titerint thebanis. Celum pro &longs;itu & locorum facie ali
um atque alium haberi &longs;entimus: quarum uarietatum
telligere uidemur / partim naturæ ob&longs;curitate abditæ atque ob&longs;tru&longs;æ
nos penitus latent: Sed de manife&longs;tis prius: po&longs;t occultiora per&longs;cu
tabimur: quo regiones
&longs;imus degere. Aerem ueteres theologi
hanc Homerus
aerem: qui natura &longs;ui perlucidi&longs;&longs;imus &longs;it. Atqui in promptu qui
dem e&longs;t eum e&longs;&longs;e aerem &longs;aluberrimum: qui purgati&longs;&longs;imus: et per
qui leui&longs;&longs;imus: qui coequabilis et minime uarius. Tum contra
pe&longs;tiferum illic e&longs;&longs;e aerem &longs;tatuemus: ubi &longs;pi&longs;&longs;itudine
nebularum: Aut uaporum &longs;tet Vt
graue hæreat &longs;uperciliis: atque Hæc ut ita &longs;int
intimis terræ ui&longs;ceribus Quo
maximo in &longs;patio orbis ua&longs;tum incumulum coaggregati: aut im
mani mole &longs;ua face&longs;&longs;unt: aut radios &longs;olis excipiendo / qua parte a
refacti &longs;unt eo in latus labuntur &longs;uoque ca&longs;u aerem impellunt / uen
to&longs;que
ri demum infu&longs;i et humore pregnantes iterato aere uagando uen
tis
rem &longs;tillent atque impluant: quo & noui terra uapores
Siue hæc uera &longs;int quæ recen&longs;uimus: &longs;iue
&longs;itas terræ: Aut calida euaporatio mota a frigore
aeris flatus: &longs;iue purus aer mundi motu / aut &longs;yderum cur&longs;u & radio
&longs;iue
ex calida ui
Siue aliorum alia ulla ratio & opinio indi&longs;qui&longs;itione habenda firmi
or & antiquior e&longs;t / pretereundum cen&longs;eo / quod forta&longs;&longs;is ab re uideri
po&longs;&longs;it. Verum hinc ni fallor
&longs;it / quod uidemus alias orbis regiones e&longs;&longs;e eiu&longs;modi / ut aere gaude
ant læti&longs;&longs;imo: dum aliæ illis contiguæ & prope po&longs;itæ in &longs;inu
tri&longs;tiore celo et qua&longs;i me&longs;to die con&longs;orde&longs;cant: Nanque id quidem
fieri
non bene conueniat. Siracu&longs;as aiebat Cicero ita e&longs;&longs;e po&longs;itas.
ut
integrum per annum accolæ cuiu&longs;que diei &longs;olem uideant: rarum id
tamen
pellarit / in primis affectandum: Summendaque ea omnium erit re
gio: ab qua nebularum uis: & omnis
longe ab&longs;it. Compertum habent qui i&longs;ta &longs;ectantur / radios ardo
resque &longs;olis acrius agere / in quo den&longs;um offenderint:
oleo Ex quo aerem: qui i&longs;tic
ximo uehementius efferue&longs;cat: grauem cra&longs;&longs;umque e&longs;&longs;e arguunt. Egyptii de nobilitate contendentes
riabantur e&longs;&longs;e apud &longs;e hominum genus principio procreatum: ne
que alibi procreari
omnibus deorum benignitate mirifice donatos e&longs;&longs;e:
ægyptios eos pre&longs;ertim qui ad
&longs;cribit Herodotus: Et certe uidere uideor urbes
lie /tum & aliarum gentium non
tis modo feruentis &longs;ubitam
tes: Itaque &
dumSo
lem Garamantes
a&longs;&longs;iduitate Hæc ita ut &longs;int
non id
ant / facit id
ciantur &longs;olibus atque uentis excipiendis / aut ob&longs;truantur. Malim
quidem auras
nus
inquit uitium Ouidius: ni moueantur aquæ: Quid aer: profecto
motu uehementer. ut ita loquar / hilare&longs;cit: Nam motu fieri
opinor / ut &longs;urgentes a terra uapores: aut di&longs;&longs;ipentur: aut motibus
in cale&longs;cendo concoquantur: Sed hos uentos uelim fractos obiec
tis montibus: et &longs;iluis: aut longa
Velim et ne per loca apellant: unde raptum malum ad nos affe
rant. Idcirco uitandum
quid effluat: Quo in genere &longs;unt teter odor / impuru&longs;que omnis ua
por palu&longs;trium sedarumque præ&longs;ertim aquarum et fo&longs;&longs;ionum.
&longs;tat
ducere frigidum et cra&longs;&longs;um. Sed inter aquas nulla erit
quæ motu nullo exagitata contabe&longs;cat: eritque morbo&longs;ior' uiciniæ
huiu&longs;modi contagio / quo uentis minus probatis
tos
&longs;int: Sed
cutus
dati&longs;&longs;imum
mittere ob&longs;eruarunt: Delphines per aquilonem uoces audire au
ra &longs;ecundante: Hau&longs;tro uero et tardius audire / et non ni&longs;i ex ad
uer&longs;o redditas: Spirante aquilone dies durare anguillam &longs;enos
&longs;ine aquis: hau&longs;tro non durare / tantam ine&longs;&longs;e huic uento cra&longs;&longs;i
tatem et in morbos uim: Itaque ut hau&longs;tro ægrotari et admodum
pituito&longs;os reddi: ita et corocu&longs;&longs;uri referunt. Meridianum etiam
mare improbant una præ&longs;ertim re quod radiorum flexionibus obiec
tam regionem duos pati &longs;oles iudicent: unum cælo / alterum ab a
quis inurentem: Et maximam illic fieri uarietatem aeris &longs;ole ca
dente intelligunt: Vbi frigentes umbræ noctis aduenerint. Et
&longs;unt qui occiduas appul&longs;iones flexione&longs;que radiorum: &longs;eu ab aquis
et mari: &longs;eu a montibus remittantur: cæteris mole&longs;tiores putent /
quod integro eius diei &longs;ole iam incalefactum locum plus &longs;atis fer
uidiorem reddant / æ&longs;tu adducto et flexionibus congeminato:
Quod &longs;i dabitur ut his cum &longs;olibus grauiores etiam uenti: li
beros ad te habeant aditus / quid erit / quod mole&longs;tius aut minus
ferendum &longs;it? Matutinas etiam auras / quæ crudos ob&longs;urgentes
uapores offerant / non inmerito longe improbabunt: Diximus de
&longs;ole et uentis / quibus aerem uariari / et &longs;alubrem atque in&longs;alubrem
fieri manife&longs;to &longs;entimus: et diximus / breui&longs;&longs;ime quo ad hic dicen
dum uidebatur: et de his &longs;uo loco di&longs;tinctius per&longs;crutabimur.
RVRSVS in captanda regione conueniet: Vt &longs;it ea quidem
eiu&longs;modi / ut incolis omni exparte bene &longs;it futurum / cum rerum
natura: et cum reliquorum hominum genere atque conuictu.
enim
arduo aliquo et difficili iugo / ni&longs;i maxima cogat nece&longs;&longs;itas: ædi
ficabo. Vitabo et de&longs;ertam &longs;olitudinem: qualem uarro fui&longs;&longs;e re
fert partem galliæ / quæ inter adienum &longs;it / qualemue &longs;cribit ce&longs;ar
pro &longs;ua fui&longs;&longs;e tempora Britaniam: Neque placebit: &longs;i illic uti in&longs;ula
de&longs;it: quod
te
habituri non e&longs;&longs;ent: Ari&longs;toteli forta&longs;&longs;is poterat placere ea regio:
præ&longs;ertim condendis urbibus / quæ difficiles haberet aditus: Et
comperio fui&longs;&longs;e gentes: quæ &longs;uos fines de&longs;erti&longs;&longs;imos et de&longs;tituti&longs;
&longs;imos longe ac late ho&longs;tium
tarint: Horum rationes proba&longs;&longs;e ne
tabimus: Sed hæc &longs;i ita iuuant publicis i&longs;tiu&longs;modi
ut eorum in&longs;titutum improbem: At reliquis profecto ædificiis
aditus: quibus et naui et iumento et iugo
nece&longs;&longs;aria commodi&longs;&longs;ime po&longs;&longs;int conuehi: Atqui erit ip&longs;a regio
neque
et
et
Nam tecto / pariete / ue&longs;te / igne / motu frigora
quidem cur uehementer hominum corpora aut ingenia lædat ha
bere in &longs;e quippiam haud multum arbitrantur: Tum et &longs;iccis du
re&longs;cere / frigidis forta&longs;&longs;is horre&longs;cere homines putant: Verum hu
midis tabe&longs;cere corpora omnia et calidis &longs;olui affirmant: Et uide
re licet cum frigida propter tempora
habitantes corpore &longs;tare ualido et morbis libero. Tam et &longs;i &longs;tatu
aut calentibus locis excellere ingenia / frigentibus præ&longs;tare corpo
ra: Tum ex appiano hi&longs;torico intellexi Numidas ea de re
longe uos e&longs;&longs;e quod hyemem
tum
et uenu&longs;tos ea homines feret / atque etiam minime tri&longs;tes. Secundo
loco ea erit Regio percommoda / quæ niuo&longs;is in prouinciis plus
cæteris habebit &longs;olis / et quæ &longs;olibus are&longs;centi in prouincia plus ha
bebit humecti atque umbrarum: Sed nullo ponetur loco ædificium
utcunque ip&longs;um &longs;it:
&longs;unt: ea &longs;ine ulla dignitate delite&longs;cere / et pro&longs;pectus amænitate in
tercepta nullam habere gratiam: Quid illud / quod breui fiat / ut
imbrium ruinis obruatur: et circum fluentibus aquis infundatur
uaporem ualitudini hominum uehementer noxium a&longs;&longs;iduo effu
met. Non illic ualebunt ingenia hebetatis &longs;piritibus: Non illic
durabunt corpora. Commaceratis compagibus putre&longs;cent libri:
arma & quæcumque in horreis erunt: marce&longs;cent denique / uitiabun
tur uliginis exuberantia. Tum &longs;i eo ingreditur &longs;ol undique reci
procatis radiis torrebuntur: Si non excipient
bra / atque torpebunt. Adde his quod uentus &longs;i eo penetrat qua&longs;i cana
libus coarctatus durius et mole&longs;tius furit
ditur fit ut concretus illic aer ut ita dicam / lute&longs;cat: Conuallem
enim i&longs;tiu&longs;modi po&longs;&longs;umus non indecenter lacunam &longs;tagnumue
putare aeris. Itaque erit quidem loci forma et digna et amæna: quæ
culatrix fiet: et quo læti&longs;&longs;imus aer a&longs;&longs;iduo aliquo &longs;piritu mouea
tur. Habebit præterea earum rerum
ti u&longs;que futura
nequid inde &longs;aluti et rebus hominum officiat: Aperiendi gu&longs;tan
dique fontes: Spectandæ & ignibus aquæ ne quid ui&longs;co&longs;i / mucidi
crudulentiue in &longs;e admixtum habeant: quo incolæ in morbos in
cidant: Sino illud quod aquis fit / ut gutturo&longs;i calculo&longs;ique reddan
tur. Sino & rariora illa
ter colligit Vitruuius architectus. Extat Hippocratis phy&longs;ici
&longs;ententia / aquam non depuratam &longs;ed grauem & &longs;apore non
ti
membra cubiti / &longs;patule / facies reddentur pænitus extenuata: &
mirum in modum gracilia. Adde quod uitio &longs;plenis male concre
to &longs;anguine inmorbos incident uarios et pe&longs;tilentes. E&longs;tate prolu
uie uentris fluente bile et di&longs;&longs;olutis humoribus deficient: Tum et
morbis grauioribus atque diutinis
qua intercus et præcordiorum angu&longs;tia et anxietatibus laterum
urgebuntur. Iuniores bili atra in&longs;anient: &longs;enes humorum incendio
flagrabunt. Feminæ ægre concipient: et per
nitentur: Omnis denique ætas et &longs;exus morte immatura intempe
&longs;tiue cadet acta morbis atque ab&longs;umpta: Dies uero uitæ i&longs;torum aget
perturbationum genere uexatos: tum et animo exagitati &longs;emper
erunt in mærore atque luctu. Plura po&longs;&longs;ent de aquis dici: quæ uete
res hi&longs;torici annotarunt / uaria & admirabilia: & ad hominum ge
nus bene atque male habendum ualidi&longs;&longs;ima: Sed rara illa et forta&longs;
&longs;is ad peritiam o&longs;tentandam:
et de aquis prolixius &longs;uo dicetur loco. Illud adeo negligendum
non e&longs;t / quod in promptu e&longs;t aqua nutriri omnia quæ coale&longs;cant
plantas / &longs;emina: et quibus ea uitæ pars ine&longs;t / quæ motu uigeat:
quorum fructu et copia reficiantur homines atque nutriantur. Id &longs;i
ita e&longs;t profecto quos nam habeat &longs;uccos aquarum hæc in qua
acturi &longs;umus regio quam diligenti&longs;&longs;ime &longs;crutari oportet.
inquit Dyodorus multa ex parte habere homines proceros et uali
dos ingenioque præditos acri / quod aerem ducant purum & aquas &longs;a
luberrimas bibant. Atqui aquam dicemus e&longs;&longs;e &longs;apore optimam /
quæ &longs;aporem habeat nullum: et colore commodi&longs;&longs;imam / quæ om
ni &longs;it colore penitus uacua et libera. Tum et aquam e&longs;&longs;e
referunt / quæ limpida perlucida et tenuis &longs;it: quæ in
teum infu&longs;a non
Quæ mu&longs;co&longs;um alueum quo perfluat et præ&longs;ertim &longs;axa coinqui
nata non reddiderit. Addunt aquam per commodam e&longs;&longs;e in qua
legumina decocta bene
nem.
&longs;it pe&longs;tilens aut ueneficum quo ad qui degant eo loci in periculo
&longs;int. Sino illa quæ apud ueteres celebrantur / Colco ex frondibus
arborum &longs;tillare mel / quo gu&longs;tato pro&longs;temantur exanimes diem
que integrum pro mortuis habeantur. Et quod
citu herbarum uitio eueni&longs;&longs;e: quas frumenti inopia milites cum
edi&longs;&longs;ent in&longs;ani facti lapidibus fodiendis intenti u&longs;que eo &longs;e&longs;e exagi
tabant / quo ad bili commota caderent atque
medio contra pernitiem / ut &longs;cribit Plutarcus
hæc. Quid hac ætate / apud Apuleam inItalia &longs;uperi boni / quæ
incredibilis ueneni uis increbuit ? exterre&longs;tribus non nullis arane
olis quarum mor&longs;u homines aduaria in&longs;aniæ Nullus gra
uis tumor: Nullus liuor extat / qui corpore u&longs;piam appareat iac
tus ueneficæ be&longs;tiolæ &longs;eu mor&longs;u / &longs;eu aculeo: Sed principio obrec
ta mente languente attoniti: & ni opem afferant / confe&longs;tim pere
unt. Hos Theophra&longs;ti medicamentis curant: Qui quidem uipe
rarum mor&longs;ibus tybicine adhibita mederi a&longs;&longs;euerabat. Ergo uari
is modorum &longs;onis mu&longs;ici ita con&longs;ternatos mulcent. Cum uero ad
&longs;uum uentum e&longs;t canendi modum / illico qua&longs;i exciti a&longs;&longs;urgunt:
& per alacritatem ex libidine animi rem omni neruorum & uiri
um contentione execuntur. Atqui uidebis demor&longs;os alios &longs;alti
tando / Alios canendo / Alios alia exercendo & conando quæ libi
do eorum & in&longs;ania fert ad ultimam u&longs;que la&longs;&longs;itudinem: ne
intermi&longs;&longs;a opera dies plu&longs;culos de&longs;udare & nulla re alia conuale
&longs;cere ni&longs;i &longs;atietate Atqui &longs;imile
quiddam apud Albanos eos / qui contra Pompeium multa equi
tum ui bellarunt affui&longs;&longs;e legimus. Nanque illic &longs;olitas
araneas: quarum aliæ tactos a &longs;e homines cogerent ridendo emo
ri: aliæ contra flendo.
Neque item in&longs;eligenda regione ea &longs;pecta&longs;&longs;e tantum &longs;at e&longs;t: quæ
&longs;ub a&longs;pectu & propalam &longs;unt expo&longs;ita / Verum etiam ob&longs;curiori
bus inditiis notatis totam cau&longs;am animo aduerti&longs;&longs;e opus e&longs;t. At
qui erunt quidem inditia optimi aeris / integrarumque aquarum &longs;i
ea regio feret bonorum fructuum copiam. Si &longs;enes ætate grandes
numero complures nutriat: Si ualida & formo&longs;a iuuentute / Si in
tegro & frequenti partu abbundabit: Adde &longs;i puros partus & nul
lis mon&longs;tris sedatos dabit. Nanque ego uidi quidem urbes / quas
temporum gratia non nomino / in quibus parturiat nulla quæ
&longs;e &longs;pectet una hominis: Atque præterea mon&longs;tri alicuius effectam
matrem. Vidi & urbem aliam Italiæ: ubi &longs;trumæ / &longs;trabi / claudi
& tortuo&longs;i tam multi na&longs;cantur / Vt nulla pene illic creuerit fa
milia / quæ Et pro
fecto recte admonent / ubi corporis ad corpus membriue ad um
bra crebras ac maximas di&longs;&longs;imilitudines uideris: id celi aeri&longs;que
ui ac uitio: aut occultiori aliqua deprauatæ naturæ cau&longs;a fieri.
tenui plus &longs;itiunt. Neque non condecet ex aliorum animantium
forma atque effigie futuras hominum habitudines coniecta&longs;&longs;e. Nam &longs;i iumenta & pecora firmi&longs;&longs;ima / & membrorum amplitu
dine atque proten&longs;ione multa e&longs;&longs;e illic uiderint / tales &longs;e habituros
itidem filios poterunt non iniuria &longs;pera&longs;&longs;e: Neque ab re erit &longs;i a
corporibus reliquis / quibus uitæ uigor extinctus
&longs;erimus aeris atque uentorum. Namque ex proximis ædificiorum
structuris ea didici&longs;&longs;e po&longs;&longs;umus: Quæ &longs;i erunt facta &longs;cabra & ca
rio&longs;a / inditio erit aduentitia inde mala confluere. Arbores etiam
in unam aliquam partem qua&longs;i communi con&longs;en&longs;u proclinatæ:
aut refractæ in fe&longs;tis uentorum motibus ce&longs;&longs;i&longs;&longs;e o&longs;tentant. Ip&longs;aque
rediuiuia &longs;axa locis innata / aut po&longs;ita / &longs;i &longs;ummotenus plus &longs;atis
putria facta &longs;unt: Variam loci intemperiem nunc arde&longs;centis /
nunc torpentis aeris atte&longs;tantur. Et uitanda nimirum hæc in pri
mis erit regio / qua uehementes i&longs;tiu&longs;modi temporum tempe&longs;ta
tumque motus cra&longs;&longs;entur: Nam mortalium corpora &longs;i caloris aut
frigoris acri appellente ui occupentur / illico tota corporis coag
mentatio: & &longs;ingularum partium connexio labefactatur ac &longs;olui
tur: & ad morbos immaturamque &longs;enectutem compellitur. Vr
bem &longs;ub montibus / quæ ex procliui &longs;olem &longs;pectet occidentem: uel
ea re maxime in&longs;alubrem e&longs;&longs;e
tis et umbræ gelidiores &longs;entiantur.
Conuenit etiam præteritorum temporum uici&longs;&longs;itudine ex
tum
tia præcogita&longs;&longs;e. Nam &longs;unt loca quædam quibus ine&longs;t natura oc
cultum quippiam / quod ad felicitatem atque infelicitatem faciat. Locris et Crotonæ nunquam fui&longs;&longs;e pe&longs;tem referunt.
In in&longs;ula cre
te nullum nocuum uer&longs;ari animal. Apud Gallias raro ui&longs;um
oriri mon&longs;trum annotarunt. Alibi neque æ&longs;tate feruenti: neque
hyeme fulgurare affirmant phy&longs;ici. At in Campania inquit
Plinius per id tempus ciuitatibus ad meridiem po&longs;itis fulgu
rat. Ceraumnia apud Epirum montes ferunt dictos a cre
bris fulminibus. Tum & Beumnium in&longs;ulam
Vt eo loci Vulcanum cecidi&longs;&longs;e dicerent. Apud Bo&longs;phorum &
in&longs;odones tonitrua & fulgura nunquam ui&longs;a atte&longs;tantur. ægypto
portenti loco e&longs;t &longs;i plerit. Apud Hyda&longs;pem æ&longs;tatis initio conti
nui imbres manant. In Lybia tam raros moueri uentos ferunt: ut
ex celi cra&longs;&longs;itudine uariæ per aerem concretæ uaporibus &longs;pecies
&longs;pectentur. At contra maiore in parte Galatiæ per æ&longs;tatem tanta
uis perflat uenti: Vt lapides pro harena per &longs;ublime trahat. In
Hy&longs;pania ad hibernum circio uento onerata per celi plau&longs;tra præ
dicant. Notum quidem apud æthiopiam non perflare: Hunc ue
ro apud Arabes uentum & toglodytas uirentia omnia exurere af
firmant hi&longs;torici. Delon quidem nunquam fui&longs;&longs;e terræ motibus
uexatam / Sed &longs;emper eodem man&longs;i&longs;&longs;e &longs;axo / cum circumuicinæ
quæ ab algido &longs;ub Roma
pua u&longs;que e&longs;t / crebris
tam uidemus. Sunt qui Achaiam a crebra aquarum inundatio
ne dictam extiment. Romam æternum febrico&longs;am fui&longs;&longs;e compe
rio: Ea&longs;que febres Galienus nouum emitritarum e&longs;&longs;e genus putet:
Cui uaria & prope pugnantia inuarias horas remedia adhibenda
&longs;unt. Apud poetas uetus fabula e&longs;t Typhonem prochita in&longs;ula &longs;e
pultum &longs;e &longs;e non interrato commouere: ex quo fiat ut funditus
in&longs;ula contremi&longs;cat: Id quidem poetæ &longs;ic cecinere quoniam
ræmontibus
& calchiden&longs;es habitatores olim coacti &longs;int aufugere: & rur&longs;us
qui po&longs;t tempora a Hyerone Syracu&longs;ano mi&longs;&longs;i e&longs;&longs;ent / ut nouam
illic urbem conderent / a&longs;&longs;idui periculi et calamitatis metu au&longs;u
gerunt. Itaque eiu&longs;modi omnia ex longa ob&longs;eruatione repetenda
&longs;unt & ex aliorum locorum &longs;imilitudinibus comparanda / quo to
ta ratio integrior habeatur.
Quin et di&longs;quirendum an nullis incommodis occultioribus ea re
gio offendi a&longs;&longs;ueuerit: Putabat plato e&longs;&longs;e ut locis
aut propitia aut contra infe&longs;ta. Sunt quidem loca quibus homines
aut &longs;u&longs;pendio aut præcipitio aut ferro et ueneno facile uitam po
nant. Adde his quod &longs;ecretioribus iterum naturæ inditiis per&longs;cru
tatis / quæcunque ad rem faciant pen&longs;ita&longs;&longs;e opus e&longs;t. Vetus a De
metrio u&longs;que ductum in&longs;titutum non modo urbibus: & oppidis /
Verum etiam militaribus in dies ca&longs;tris ponendis: Vt iecora de
pa&longs;tarum illic pecudum in&longs;pectemur quo &longs;int habitu & colore:
Quæ &longs;i forte uitio infecta apparuerint / uitandam loci in&longs;alubrita
tem præ &longs;e ferunt. Aiebat Varro compertum habere &longs;e locis
quibu&longs;dam minuti&longs;&longs;ima quædam athomorum in&longs;tar uolitare ani
mantia aere: & anhelitu in pulmone excepta hærere præcordiis:
Et rodendo inferre morbum atrum &
&longs;tem pernitiemque afferre. Neque illud prætereundum e&longs;t / quod lo
ca inuenies aliqua &longs;uapte natura incommodis prope omnibus ua
cua & periculis libera: Sed ita &longs;unt expo&longs;ita / ut eo gentes exteræ
& aduentitiæ / non interrato pe&longs;tem & calamitatem inferant.
Eamque rem non armis tantum & iniuria exequuntur qualia &longs;unt
quæ Barbaris atque immanibus obiiciantur: Verum & per amiciti
am atque Aliqui quod uicinos cupi
dos rerum nouarum habuerint / ex illorum ruina et iactura pere
clitati &longs;unt. Peram in ponto ianuen&longs;ium coloniam a&longs;&longs;iduo pe&longs;tis
uexat / quod eo loci in dies excipiantur conuecti &longs;erui cum animi
egritudine. tum et &longs;itu atque illuuiæ tabe&longs;centes & morbidi.
Au&longs;piciis item & &longs;eruato celo regionis futuram fortunam inda
ga&longs;&longs;e prudentis & bene con&longs;ulti e&longs;&longs;e affirmant: Quas ego artes
modo cum relligione conueniant / minime a&longs;pernendas duco.
Quis id negabit quicquid id ip&longs;um &longs;it quod fortunam
in rebus hominum ualere plurimum? Ne uero affirmabimus pu
blicam urbis Romæ fortunam ad propagandum imperium ualu
i&longs;&longs;e non plurimum. yolai urbem in &longs;ardis ab Herculis nepote
ditam
ce&longs;&longs;ita extiterit: An
id ab&longs;que loci illius fortuna
a prius quod &
quotiens flagrauit?
Sibaricen&longs;ium urbs cum
atque iterum uexata et rur&longs;us de&longs;tituta et rur&longs;us deleta extiti&longs;&longs;et:
Po&longs;tremo etiam de&longs;erta man&longs;it: Quin & illinc fugientes mala
pro&longs;ecuta felicitas e&longs;t:
bis pri&longs;tinum abieci&longs;&longs;ent: tandem calamitate e&longs;&longs;e immunes neque
mariæ familiæ omnes ferro et cæde ab&longs;umpte una cum templis et
urbe funditus periere: Sed i&longs;ta &longs;inamus:
hi&longs;toricae. Hoc apud nos con&longs;tet hominis e&longs;&longs;e non &longs;tulti&longs;&longs;imi / om
nia tentare aggredi: quibus ædificationis cura atque impen&longs;a futu
ra &longs;it non fru&longs;tra / opu&longs;que ip&longs;um futurum &longs;it con&longs;tans & &longs;aluberri
mum: Et profecto in tanta re exequenda nihil pretermi&longs;i&longs;&longs;e
tisAn e&longs;t non
tibi tui&longs;que aggredi / quod ad
gnitate & uoluptate agendam conueniat: Quod adnominis po&longs;te
ritatem & celebritatem conferat. I&longs;tic tibi rerum &longs;tudia optima
rum: I&longs;tic tibi liberi & dulcis familia. I&longs;tic ocii & negocii dies ha
bebuntur: I&longs;tic totius uitæ rationes con&longs;umentur: ut tota in uita
nihil apud genus hominum inuenire opiner præter uirtutem / cui
maiore cura / opera / diligentia uacandum
milia bene habites: & bene habitari his neglectis rebus / quæ
&longs;uimusSed de his hactenus:
ut de area inue&longs;tigemus. In area captanda quicquid de regione
di&longs;&longs;eruimus Namque uti quidem regio amplieris
cuiu&longs;dam prouinciæ certa &longs;electaque e&longs;t pars: Ita & area totius re
gionis præ&longs;criptum & definitum quoddam
ad ædificium habendum occupatur: Ea de re ferme omnia habet
area cum regione communia quæ ad laudem uituperationemque
faciant. Verum hæc tam et &longs;i ita &longs;int / habet tamen di&longs;qui&longs;itio et
aduer&longs;io hæc præceptiones qua&longs;dam quæ unice et proprie ad are
am &longs;pectare uideantur: Qua&longs;dam etiam quæ non tantum ad a
reæ
mur publicum ne opus / an priuatum: &longs;acrum ne an profanum: et
Aliud enim foro / aliud theatro / aliud pale&longs;træ / aliud templo &longs;pa
tii locorumque debetur. Itaque pro cuiu&longs;que ratione et u&longs;u habendus
areæ &longs;itus erit & modus. Verum hoc loco ut generatim i&longs;ta / uti
cepimus / pro&longs;equamur / ea tantum attingemus: quæ fore nece&longs;&longs;a
ria arbitramur / Si prius de lineis aliqua retulero / quæ ad rem
modeNam de areæ de&longs;criptione tractanti
bus conuenit ut de his tran&longs;igamus / quibus ip&longs;a per&longs;criptio anno
tatur. Omnis igitur per&longs;criptio lineis fit & angulis / Lineæ qui
dem &longs;unt extrema per&longs;criptio / qua integræ areæ &longs;patium circun
cluditur.
tuta / quæ intra duas mutuo &longs;e &longs;e intercidentes lineas continetur /
angulus dicitur. Atqui ex mutua quidem duarum linearum
&longs;ectione quatuor con&longs;cribuntur anguli: Quorum &longs;i erit qui&longs;que
quibu&longs;que trium reliquorum equalis / recti nuncupabuntur: Et qui
recto minores erunt / acuti appellabuntur: ut qui recto ampliores
obtu&longs;i dicentur. Linearum item alia recta / alia flexa / cocleas &
uertico&longs;as lineas hic non e&longs;t ut referam. Recta linea a puncto e&longs;t
ad punctum ob longa per&longs;criptio / ducta ita ut fieri nulla po&longs;&longs;it
breuior. Flexa linea pars e&longs;t circuli.
Circulus e&longs;t ea per&longs;criptio
facta ab altero duorum punctorum: qui in eadem &longs;uperficie ita
&longs;it circumactus / ut toto per&longs;criptionis ductu &longs;emper neque plus: ne
que di&longs;tet minus a medio immobili / quem obambiat puncto /
primum circunduci occeperat. Sed his addendum quod flexa line
a quam e&longs;&longs;e partem circuli diximus / apud nos hic architectos &longs;i
militudinis gratia arcus uocatur. Et quæ linea aduobus extremis
punctis flexæ lineæ directa ducitur pari &longs;imilitudine corda
cupabiturEt quæ linea a puncto mediæ corde coæquabilibus
que angulis ad arcum u&longs;que perducta extiterit / &longs;agicta appellabitur
Et quæ linea a puncto
demque Et
huic
erit: Et quæ linea recta
li Inter arcus
In
teger is e&longs;t qui circuli mediam
integri e&longs;t circuli diameter: Comminutus: cui corda e&longs;t minor di
ametro: e&longs;tque perinde idem is arcus
Compo&longs;itus ex duobus comminutis con&longs;tat: efficitque ea dere in &longs;um
mo angulum arcubus &longs;e &longs;e mutua iunctione inter&longs;ecantibus: quod
neque integro neque comminuto euenit. His cognitis rem &longs;ic pro&longs;e
quemur. Arearum alia
Angularium alia
penitus rectis lineis. Alia rectis & flexis
uero angularis flexis pluribus &longs;it lineis po&longs;ita / nullis inter mi&longs;&longs;is
rectis me in ueterum ædificiis inueni&longs;&longs;e non memini. At in his
ob&longs;eruanda ea &longs;unt / quæ in totis ædificii partibus uehementer ui
tuperantur &longs;i de&longs;int: et non &longs;ine gratia et commoditate habentur:
&longs;i ad&longs;int: hoc e&longs;t ut cum angulis: tum lineis: tum etiam partibus
quibu&longs;que uarietas
ra / &longs;ed ita ad u&longs;um et gratiam po&longs;ita / ut integra integris: et pari
bus paria conre&longs;pondeant. Rectis angulis percommode utuntur:
Acutis angulis nemo u&longs;us e&longs;t
inuitus et cogente aut locorum aut dignarum arearum
obtu&longs;os angulos &longs;atis decentes putarunt: &longs;ed hoc &longs;eruarunt ut nu
mero e&longs;&longs;ent Aream omnium capaci&longs;&longs;imam et in
qua &longs;apienda &longs;eu aggere &longs;eu muro minus impen&longs;e
affirmant quæ fiet
habeat proiectos angulos: Sed e&longs;&longs;e oportet angulos
mutuoque corre&longs;pondentes atque coæquabiles omni in area. Atqui
has quidem in primis comprobant / quas intelligant parietes attol
lere commode ad operis altitudinem recte &longs;tatuendam uti ea e&longs;t:
quæ &longs;ex / quæue octo habeat angulos. Vidimus et aream angulo
rum decem apti&longs;&longs;imam & uenu&longs;ti&longs;&longs;imam. E&longs;t
gulorum area queat duodecim atque item &longs;exdecim: Vidimus qui
dem quatuor & uiginti angulorum aream: &longs;ed rariora i&longs;tec. Laterum li
neas ita
gi&longs;&longs;ime lineæ toto in ope breui&longs;&longs;imi uno perducto adigentur: Sed
erit inter eas pro rata rerum iu&longs;ta & condecens proportio. Angu
aquarum aut
apellentem iniuriam molem diffindat atque di&longs;&longs;ipet / muris fronte
ualida non imbecillitate laterum aduer&longs;us
illuctantibus: Quod &longs;i cætera ædificii lineamenta euetuerint quo
minus po&longs;&longs;is angulo i&longs;tic uti ex &longs;ententia / flexione utendum erit
quando et flexa linea circuli e&longs;t pars: et circulus ip&longs;e philo&longs;opho
rum &longs;ententia totus e&longs;t angulus. Cæterum area aut plano
loco / aut accliui / aut &longs;ummo in montis uertice. Si plano ponetur
loco / coaggerare oportet: et qua&longs;i podium &longs;ub&longs;truere: Nam id
cum ad dignitatem plurimum conferat: tum et ni fiat /
incommodorum afferet. Fluminum enim et imbrium alluuiones
afferre limum &longs;olent planis locis: quo fit ut ip&longs;um &longs;olum &longs;en&longs;um
intumule&longs;cat: tum et hominum negligentia non a&longs;portatis rude
ribus et purgamentis / quæ in dies de&longs;tituuntur plana facile
cre&longs;cunt. Romam aiebat Frontinus architectus &longs;ua ætate colli
bus excreui&longs;&longs;e propter incendiorum frequentiam: At eam ip&longs;am
hac ætate uidemus totam ruinis & seditate obrutam: Vidi ego in
umbria &longs;acellum uetu&longs;tum plano in loco po&longs;itum / tamen multa
ex parte &longs;ubmer&longs;um / facta &longs;oli in &longs;e ex cretione quod ea planities
&longs;ub montibus extendatur. Sed quid ea memorem / quæ &longs;ub
bus&longs;ub pomeriis nobile id delubrum: cui
pro tecto integrum extat lapideum uas / tam et &longs;i ad mare &
a montibus re&longs;ideat / plus tamen quarta &longs;ui parte intra &longs;olum im
mer&longs;um e&longs;t ui temporum: Quam uero altam e&longs;&longs;e cuiu&longs;que arae
exaggerationem oporteat / &longs;uo dicetur loco: cum de his rebus
&longs;ummatim ut hic / &longs;ed di&longs;tinctius loquemur. Sed e&longs;&longs;e quamque are
am / aut natura aut arte
primis audiendos puto / qui mouent ut una aut altera &longs;patio
tibus
ferenda &longs;tructuræ onera per&longs;e ualeat / per&longs;crutemur. Et enim &longs;i ac
cliui ponetur loco pro&longs;piciendum e&longs;t / ne &longs;uperiora pre&longs;&longs;uræ mo
le&longs;tiis impellant: aut inferiora &longs;i forte moueantur / cætera in rui
nam trahant. Firmi&longs;&longs;imam quidem & omni exparte obfirmatam
Si erit area in montis uertice / aut erit ea quidem exaggeranda ali
qua ex parte: aut decu&longs;&longs;o Hic
derata et modica fiat cum impen&longs;a atque labore. Forta&longs;&longs;is quidem
conducet partem ab &longs;ublimi excidere: et partem accliuam exagge
rare: Quam rem bene
alacrum hernicam urbem in &longs;axeo Curauit
enim ut ba&longs;is &longs;eu arcis / &longs;eu templa: quæ &longs;ola nunc cæteris
ficationibus dirutis uidetur / ex re&longs;ci&longs;&longs;isa &longs;ummo uertice
tis
maiorem in modum probem: Nam obiecit angulum areæ eo uer
&longs;us unde repens montis pendet: eumque con&longs;olidauit angulum con
ge&longs;tis prægrandibus immanium fragmentorum fru&longs;tis et mole:
Deditque operam componendis lapidibus: ut &longs;tructuræ &longs;eruata par
&longs;imonia decorem afferret: Et illius quoque con&longs;ilium placuit archi
tecti: qui quidem quo loci non u&longs;que adeo tantam lapidis habuerat
copiam &longs;ub&longs;tituendo montis pondere aggerem &longs;truxerit frequen
tibus emiciclis dor&longs;o flexarum linearum intra montem abiiecto:
Quæ &longs;tructura cum grata e&longs;t a&longs;pectu / tum e&longs;t & firmi&longs;&longs;ima: tum
etiam an impen&longs;arum rationem facit: Nam efficit quidem
non &longs;olidum / qui tantum habeat uirium / ac &longs;i penitus fui&longs;&longs;et &longs;oli
dus / latitudine quanta & flexarum linearum illic &longs;agictæ &longs;unt:
Vitruuii quoque ratio per placet: quam uideo Romæ pa&longs;&longs;im a ue
teribus architectis / ac præ&longs;ertim in tarquinii aggere
anterides &longs;ub&longs;tituerentur: Sed non omnibus locis id ob&longs;eruarunt
ut &longs;emper inter &longs;e anterides tantum di&longs;tarent
&longs;tructio: Sed pro montis firmitate aut / ut ita loquar / labilitate /
modo frequentiores: modo rariores po&longs;uerunt: Animaduerti eti
am ueteres architectos non
tione fui&longs;&longs;e
radices montis totas rupes firmatas e&longs;&longs;e uolui&longs;&longs;e ': Quorum ego
con&longs;ilium minime negligendum puto. Ad Peru&longs;iam riuus qui
inter lucinium montem & collem urbis fluit / quod a&longs;&longs;iduo collis
pendentem commouet: ex quo magna pars urbis &longs;oluitur et laba
&longs;cit: Et mihi quidem uehementer probantur &longs;acella complu&longs;cula
quæ ad ba&longs;ilicam maximam in uaticano hinc atque hinc circum a
ream adacta &longs;unt: Nam i&longs;tarum quidem eæ / quæ intra exci&longs;um:
& info&longs;&longs;um montem po&longs;itæ ad parietem ba&longs;ilicæ cohærent per plu
rimum adminiculi et commoditatis præ&longs;tant:
ingraue&longs;centis montis &longs;ub&longs;tentant: et per obliquum montem &longs;uf
fluentem humiditatem intercipiunt: atque
lant: quo fit ut ba&longs;ilicæ primarius paries &longs;iccior firmiorque
Quæ uero &longs;acella alterum ad infimum obliqui montis latus a&longs;&longs;i
dent: ea quidem totam &longs;uperiorem complanatiorem factam opere
arcuato &longs;i&longs;tere / & pronos omnes telluris lap&longs;us coercendo facile
po&longs;&longs;unt ferre. Et eum etiam architectum / qui Romæ ad latonam
templum &longs;truxit / per
uerti: Angulum enim areæ ita porrexit intra &longs;uper
tem
& obiecto angulo aduer&longs;am mole&longs;tiam
Atqui po&longs;tea
prudenti con&longs;ilio
temExtat architecti per utile in&longs;ti
tutum apud Venetias in templo Marci: Aream enim totius tem
pli
quo &longs;iqui forte flatus terræ &longs;ubter conciperentur / facilem &longs;ibi exi
tum uendicarent: Po&longs;tremo areas uniuer&longs;as / quas tecto feceris op
tas ad libellam coæqua&longs;&longs;e condecet. Quæ uero &longs;ub diuo relictæ
&longs;int a libella ip&longs;a non plus
mendæ &longs;unt. Sed de his hactenus & forta&longs;&longs;is plura
&longs;ceret: Nam pleraque harum rerum quæ diximus ad murorum opus
faciunt: Sed ita incidit / ut quæ natura admodum inter &longs;e
&longs;unt / ea & nos dicendo non &longs;egregarimus: Sequitur ut de partio
ne dicendum &longs;it. Tota uis ingenii: omni&longs;que rerum
rumIntegri enim ædifi
cii partes: et partium &longs;ingularum integras / ut ita loquar / habi
cohe&longs;ionem in unum opus: una hæc partitio utilitatis / dignitatis
amænitat i&longs;que habita ratione commetitur. quod &longs;i ciuitas philo&longs;opho
rum &longs;ententia maxima quædam e&longs;t domu&longs;: & contra domus
minima quædam e&longs;t ciuitas: quid ni harum ip&longs;arum membra mi
nima quædam e&longs;&longs;e domicilia dicentur? uti e&longs;t atrium / xi&longs;tus / ce
naculum / porticus et huiu&longs;modi: Et in horum quo uis quid nam
erit aut in curia aut negligentia prætermi&longs;&longs;um: quod non digni
tati & laudi operis officiat? Plurimum igitur curæ & diligentiæ
adhibendum e&longs;t his rebus con&longs;iderandis: quæ ad uniuer&longs;um opus
faciunt: dandaque opera ut etiam minime partes e&longs;&longs;e ingenio et ar
te conformes factæ uideantur. Hanc ad rem apte & commode per
ficiendam &longs;uperiora omnia quæ de regione deque area dicta &longs;unt /
per pulchre conueniunt: ac ueluti inanimante membra membris /
ita in ædificio partes partibus re&longs;pondeant / condecet. Ex quo il
lud dictum e&longs;t quod aiunt: Maximorum ædificiorum maxima
oportere e&longs;&longs;e membra: Quam quidem rem ita ob&longs;eruarunt uete
res / ut cum cætera / tum & lateres ponerent publicis & ampli&longs;&longs;i
mis ædificiis maiores Itaque cuique
accomodatus &longs;itus: & contribuetur non amplior
gat / non minor
ti / &longs;ed &longs;uo & ita proprio ut alibi commodius e&longs;&longs;e Non enim quæ hone&longs;ti&longs;&longs;ima ædis pars futura e&longs;t reiecto in loco:
Non quæ maxime publica in abdito: Non item quæ priuata in
propatulo collocabitur. Adde quod etiam temporum rationes haben
dæ &longs;unt / ut alia æ&longs;tiuis / alia hybernis locis attribuantur: Nanque a
liæ aliis debentur & &longs;itus & magnitudines: æ&longs;tiuas laxiores e&longs;&longs;e
oportet: hybernæ uero compre&longs;&longs;iores &longs;i erunt / non Tum e&longs;tiuis umbra & uenti: hybernis &longs;oles debentur: Et in his ca
uendum e&longs;t / ne incolis eueniat ut ex hoc loco frigenti alterum in
locum æ&longs;tuo&longs;um equabili non intermi&longs;&longs;o aere exeant: Aut i&longs;to ex
tepenti in alterum brumis & uentis infe&longs;tum: Nam id
xime &longs;aluti corporum officeret: Et cedant ea quidem inter &longs;e
bra
occupato / alteræ penitus neglectæ relinquantur: Sed inter &longs;e ita
conueniant / ut inde unum integrum recteque con&longs;titutum corpus
magis Cæterum
membris conformandis mode&longs;tiam nature imitari oportet: Neque
enim uti in reliquis / &longs;ic et in hac re
tet
omnis ratio / &longs;i recte pro&longs;pexeris / a nece&longs;&longs;itate profecta e&longs;t: Eam a
luit commoditas: u&longs;us hone&longs;tauit: ultimum fuit ut uoluptati pro
&longs;piceretur: tam & &longs;i
non abhorruit. Erit ergo eiu&longs;modi ut
de&longs;ideretur
betur. Neque item omnia unica
natione per&longs;cribi uelim ita ut nulla re inter &longs;e differant: Sed alia
delectabunt &longs;i maiora &longs;int / alia conferent &longs;i minora &longs;int: Alia ex
i&longs;torum mediocritate laudem a&longs;&longs;equentur: Ergo
tis con&longs;titutæ lineis: hæ alteræ flexis: ac demum aliæ utraque linea
rum ductione præfinitæ comprobabuntur: modo id &longs;erues / quod
&longs;epe admoneo / ne in id uitium incidas: ut feci&longs;&longs;e mon&longs;trum in pa
ribus aut humeris aut lateribus uideare. Condimentum quidem
gratiæ e&longs;t omni in re uarietas &longs;i compacta et confirmata &longs;it mutu
a inter &longs;e di&longs;i antium rerum parilitate eadem &longs;i inter &longs;e di&longs;&longs;oluta
et di&longs;conuenienti quadam di&longs;paritate di&longs;creparint / erit ea
ab&longs;urdi&longs;&longs;ima. Nam ueluti in lyra cum graues uoces
acutis: et mediæ inter utra&longs;que ad concentum intentæ re&longs;onant: fit
ex uocum uarietate &longs;onora et mirifica quædam
bilitas / quæ maiorem
et quibu&longs;que reliquis in rebus euenit: quæ quidem ad mouendos /
habendo&longs;que animos faciant. Ceterum hec pro ut ferat u&longs;us atque
moditas
etudini quidem inpleri&longs;que uel repugnare gratiam tollit / uel a&longs;&longs;en
tiri emolumento e&longs;t: atque egregie conducit: Quando ita ceteri pro
bati&longs;&longs;imi architecti facto atte&longs;tari ui&longs;i &longs;unt / hanc &longs;eu doricam /
e&longs;&longs;e commodi&longs;&longs;imam / non quo eorum de&longs;criptione
dis
admoniti nouis nos proferendis inuentis contendamus / parum il
lis maioremue &longs;i queat fructum laudis a&longs;&longs;equi. Sed de his &longs;uo lo
co di&longs;tinctius pro&longs;equemur / cum inue&longs;tigabimus quo pacto
& urbis membra: et quæ ad cuiu&longs;que u&longs;um oporteant collocentur
Nunc &longs;equitur ut de parietum de&longs;criptione &longs;ummatim tran&longs;i
gamus. Sed illud hic nolim præterii&longs;&longs;e / quod apud ueteres anno
taui / eos maximopere caui&longs;&longs;e / ne ullam areæ extremam lineam
rectam ducerent / ita ut e&longs;&longs;et illa quidem prelonga & nullis locis
non intercepta cum flexarum linearum conuexione / tum et angu
lorum &longs;ectione. Atqui hoc ideo feci&longs;&longs;e periti&longs;&longs;imos uiros
tu
hæreat / firmiorem reddere. In parietum ratione recen&longs;enda a di
gnioribus incipiendum e&longs;t. Is ergo locus admonet.
ut de
et de his quæ ad columnas pertinent dicendum &longs;it: quando ip&longs;i or
dines columnarum haud aliud &longs;unt
apertusque paries: Quin et
forta&longs;&longs;is non ineptæ e&longs;&longs;e eam dicam firmam quandam et perpetu
am muri partem excitatam ad perpendiculum ab &longs;olo /
ad &longs;ummum tecti ferendi gratia. Tum et tota in re ædificatoria
nihil inuenies quod opera et impen&longs;a et gratia præferas columnis
Sed habent columnæ ip&longs;æ quippiam inter &longs;e / quo &longs;int di&longs;&longs;imiles
hic nos &longs;imilitudinem / quod ea pre&longs;ertim ad genus pertineat / non
pretermittemus: Di&longs;&longs;imilitudinem uero / cum ad &longs;peties ea quid
&longs;pectet / alibi pro&longs;equemur &longs;uo loco. Atque ut ab ip&longs;is / ut ita loquar
radicibus ordiamur / quibu&longs;que columnis fundamenta
Fundamentis quidem ad areæ planitiem coequatis
rulum &longs;uperimponere: quem nos arulam / alii forta&longs;&longs;is puluinarum
nuncupabunt: Supra murulum ba&longs;im adigebant: in ba&longs;i colum
nam &longs;tatuebant: &longs;upra columnam capitulum collocabant. Et ha
rum quidem hæc erat ratio ut columna omnis infra medium tur
ge&longs;ceret: &longs;ur&longs;um uer&longs;us retraheretur: At columnam inuentam puto
cipio
&longs;tudia uidemus digni&longs;&longs;imarum rerum a&longs;&longs;equendarum cupidita
te excitata: ut quæ hedificarint mortales / æterna e&longs;&longs;e & immorta
lia quoad po&longs;&longs;ent elaborarint: Iccirco columnas et trabes atque eti
am tabulata ac tecta integro ex marmore po&longs;uere. Atqui in eiu&longs;
modi rebus &longs;tatuendis ueteres architecti / naturam rerum
ita imitati &longs;unt / ut a communi u&longs;u ædificiorum di&longs;ce&longs;&longs;i&longs;&longs;e uideri
minime uoluerint: et una omnibus modis
&longs;ent opera cum ad u&longs;um apta et firmi&longs;&longs;ima: tum et a&longs;pectu uenu
&longs;ti&longs;&longs;ima. Columnas natura nimirum primo præbuit ligneas &
rotundas: po&longs;t id u&longs;us effecit / ut aliquibus locis haberentur qua
drangule: ldcirco &longs;i bene rem interprætor quod uiderent ligneis
flatos. quo ad ponderis pertinacia columnæ ip&longs;æ minus finderen
tur. Inde et architecti marmoreis columnis latum
lum fixere ad fa&longs;ceolæ
&longs;ultantium &longs;tillarum
fa&longs;ceolæ torquem &longs;uperaiectum po&longs;uere: quibus
am e&longs;&longs;e columnam uiderent communitam. At in ba&longs;ibus colum
narum hoc ob&longs;eruarunt / ut earum infima pars rectarum &longs;it linea
rum et rectorum angulorum: Suprema uero &longs;uperficies ad &longs;uæ
que uer&longs;us lata magis
rem e&longs;&longs;e quoque uoluere
&longs;e quota ampliorem
ta latum magis
tera in alteris po&longs;uere ad perpendiculum medii At contra capitula omnia in his conueniunt: ut in fine partes &longs;uæ
columnæ lineas imitentur: Supremæ uero et
ficiem de&longs;inant: Et erit quidem capituli &longs;uprema pars
amplior Hæc de columnis
Paries uero ip&longs;e ad columnarum rationes tolletur / ut &longs;i
Cra&longs;&longs;itudo illi &longs;it
columna: aut ba&longs;is: aut capitulum: aut paries cæteris &longs;ui ordinis
ulla ex parte non &longs;imillima altitudine & latitudine & omni deni
que dimen&longs;ione ac figura. Cumque in uitio utrumque &longs;it parietem &
tenuiorem et cra&longs;&longs;iorem: et demi&longs;&longs;iorem: et
ratio et modus po&longs;tulat. Malim tamen peccare in partem hanc /
ut demi po&longs;&longs;it/&quml; ut addi oporteat. Hic iuuabit et uitia
præterire ædificiorum quo ad rem &longs;imus cautiores. Prima enim
laus e&longs;t carere omni uitio: Atqui aduerti in ba&longs;ilica Petri Romæ
id quod res ip&longs;a præ &longs;e fert factum incon&longs;ulti&longs;&longs;ime / ut &longs;upra cre
bras et continuatas apertiones prælongum et prælatum parietem
ducerent nullis flexis lineis corroboratum / nullis fulcturis
nitum
nimium frequenti apertione
&longs;uitque: ut impetuo&longs;i&longs;&longs;imis aquilonibus excipiendis extaret: Quo
factum e&longs;t ut iam tum primum a&longs;&longs;idua uentorum mole&longs;tia pedes
plus &longs;ex a perpendiculi rectitudine in pronum ce&longs;&longs;erit: Neque du
bito futurum ut olim leui appul&longs;u modicoue motu facto corruat
Quod ni trabeationibus tectorum contineretur proculdubio
te &longs;ua iam incohata obliquitate meret. Sed architectum e&longs;t ut mi
nus uituperem / quandoquidem loci et &longs;itus nece&longs;&longs;itatem &longs;ecutus
&longs;atis &longs;e a uentis tutum forta&longs;&longs;is putauit montis obiectu: qui
templo præ&longs;tat: Mallem tamen totas illas hinc atque hinc alas ob
firmatiores e&longs;&longs;e.
Tectorum utilitas omnium e&longs;t prima & maxima: Non enim &longs;o
lum incolarum &longs;aluti confert / dum noctem imbremque atque in
æ&longs;tuantem &longs;olem repellunt atque excludunt: Verum & mirifice
omne tuetur ædificium: Tolle tectum putre&longs;cet materia / labe&longs;cet
paries:
Ip&longs;a etiam fundamenta tectorum protectione / quod uix credas /
corroborantur: Neque tanta ædificiorum uis igne & ferro & ho&longs;ti
um manu & cæteris omnibus calamitatibus data in ruinam ce
cidere / quanta corruere ædificia non aliam ob rem ni&longs;i ciuium neArma
ni mirum ædificiorum tecta &longs;unt
impetum. Quæ cum ita &longs;int præclare mihi maiores no&longs;tri cum
cæteris in rebus / tum hac in re uidentur feci&longs;&longs;e / qui tantos attribu
ere tecto honores uoluerint: ut tectis ornandis omnes condecoran
darum rerum artes prope con&longs;ump&longs;erint. Tecta enim uidemus
ære et uitro et auro po&longs;ita lacunaribus aureis lami&longs;que auratis: &
coronarum præterea et florum &longs;cultura et &longs;tatuis etiam
meTecta alia &longs;ub diuo / alia
Sub diuo
quæ nullos ad ambulationis u&longs;us / &longs;ed unice ad imbrem excipien
dum &longs;int po&longs;ita: Non &longs;ub diuo &longs;unt contignationum et
intermediæ exten&longs;iones: quibus fiat ut ædificio qua&longs;i ædificium
aliud &longs;uperimponatur. In his ergo illud ueniet ut una inferioribus
ædificii membris ip&longs;um id opus tectum &longs;it: et &longs;uperioribus
area. Sed harum quidem
pellabitur: quæ &longs;upra caput di&longs;tenta pendeat: quam eandem
nuncupabimus: Quæ uero ob ambulantium pede pre&longs;&longs;etur / paui
mentum tecturaque nuncupabitur. Sub diuo autem extrema operi
menta / quæ imbribus excipiendis imponuntur / pauimenti ne lo
co &longs;int / alibi di&longs;quiretur. Tectorum uero quæ &longs;ub diuo &longs;unt tam
et &longs;i plane in &longs;e forta&longs;&longs;e &longs;int &longs;uperficies /
dem æque di&longs;tantes pauimento quod operuerint pauimento: Sed
&longs;emper in aliquam erunt partem procliuia et obliqua imbrium ef
fundendorum gratia: At tectorum / quæ non &longs;ub diuo &longs;unt / planas
qua&longs;que &longs;uperficies e&longs;&longs;e pauimento æque di&longs;tantes oportet: Tecta
uniuer&longs;a angulis et lineis ad areæ figuram parietumque formam:
quibus operimentum futura &longs;int / &longs;e accomodent nece&longs;&longs;e e&longs;t: Atque
hæc cum inter &longs;e &longs;uccedant uaria: nam alia flexis omnibus lineis
alia rectis et alia mixtis et eiu&longs;modi: Fit inde adeo ut tectorum quo
que uariæ et multiplices manarint formæ: Tam & &longs;i tecta ip&longs;a ex
&longs;e &longs;uapte natura &longs;int uaria: Quorum alia emi&longs;pheria / alia conca
merata / alia fornicata / alia arcubus complu&longs;culis compacta: Item
alia quæ carinæ dicantur: alia quæ di&longs;pluuia
utrumque futurum &longs;it / omne
mentum ædificio &longs;it penitus admoueat: Nam &longs;emper quidem e&longs;t
ad ledendum paratus imber & additus ad maleficium / quis mini
mos
inficit / a&longs;&longs;iduitate commacerat omnes ædificii neruos / denique
&longs;tructuram funditus uitiat atque perdit: Ea de re probe ob&longs;eruarunt
periti architecti: ut liberum fluendi cur&longs;um imbribus pararent: ca
uerentque ne quo loci aqua con&longs;i&longs;teret / aut u&longs;piam peruaderet / quo
noxam inferret. Hinc niuo&longs;is in locis tecta maxime di&longs;pluuia &longs;ur
&longs;um arrecta e&longs;&longs;e ad acutum angulum uoluere: quo niuium incre
menta minus accre&longs;cerent & liquidius dilaberentur. Locis uero
ut ita loquar æ&longs;tiuis tecta obliquitate minus repente po&longs;uere.
Cæterum curandum e&longs;t ut
integro fieri po&longs;&longs;it tectoque / &longs;eruata luminum parietumque ratione
longe lateque totum pænitus ædificium operiatur: ita ut &longs;tillici
diis dilabens aqua: nullam Tum & tec
tum ita ponere oportet ut in aliud tectum non impluat. Superfici
es quoque tecti decur&longs;u e&longs;&longs;e oportet non ua&longs;tas & immanes: Nam
tegularum ultimis canalibus pluuiæ præ multorum
berantia redundarent: & intra ædificium influerent: Quæ res
multo e&longs;&longs;ent cum operis detrimento. Ergo ubi erit area maxima
in plures e&longs;&longs;e diui&longs;um &longs;uperficies tectum / in uaria&longs;que partes deflu
ere oportet. Nam id cum ad
net: Siquo incidet loco ut plura ponenda tecta &longs;int / coadiungen
tur illic
totas obambulant ædes operti tecto. Sequitur ut de apertione
uentis: Alia rebus et incolis Lu
minibus fene&longs;tre Item quibus aqua et fumus peruadit / uti &longs;unt putei: cloacæ et foci
ut ita loquar / gula: et præfurnia atque extuaria apertionum loco
ueniunt. Atqui pars quæque domus habebit fene&longs;tras: quo re&longs;pi
rat inclu&longs;us aer: atque in horas innouatur: Nam alioquin pu
tre&longs;cet & uitium afferet. Apud Babiloniam in templo
per uetu&longs;tatem: ex qua corruptus: & perinde ueneficus inclu&longs;us
aer / cum illa quidem refringeretur &longs;e &longs;e effundens: non eos &longs;olum
interemit: qui tum prope aderant: Verum & contagionibus pe
&longs;tem atroci&longs;&longs;imam totam in A&longs;iam u&longs;que ad Parthos intulit.
Ex Ammiano item Marcellino hi&longs;torico legimus Marci Antonii
& ueri temporibus apud Seleucam po&longs;t directum templum: &
perlatum &longs;imulacrum conici Apollinis Romam / fui&longs;&longs;e per mili
tes inuentum angu&longs;tum & prius conclu&longs;um a Caldeorum uatibus
foramen. Quod ubi præde &longs;tudio re&longs;erarunt / pe&longs;tilens exiluerit
uapor tam atrox: tamque dete&longs;tabilis ut a Per&longs;arum finibus intra
Galliam u&longs;que infecta omnia &longs;int reddita tetro & fune&longs;to morbo
Fene&longs;tras igitur e&longs;&longs;e oportet man&longs;ionibus &longs;ingulis. Id quidem
cum luminis excipiendi / tum etiam innouandi aeris gratia: & e
as quidem ad loci u&longs;um & parietis amplitudinem accommodatas
Vt neque plus: neque item minus excipiant luminis neque frequen
tiores aut rariores &longs;int Tum & pro&longs;piciendum
e&longs;t quibus uentis excipiendis pateant fene&longs;træ ip&longs;æ: Nam quæ
&longs;alubres &longs;pectabunt auras multo adapertas quoquo uer&longs;us licebit
facere: Et eas quidem iuuabit ita aperire / Vt incolarum corpora
appellens flatus ambiat. Hoc maxime fiet &longs;i fene&longs;trarum &longs;ponde
e&longs;&longs;ent humiles adeo / ut uideri et uidere per uicos ambulantes po&longs;
&longs;is. Quæ autem non u&longs;que quaque &longs;aluberrimis uentorum plagis ob
iectæ erunt fene&longs;træ / ita ponentur ut lumina excipiant non pauci
ora
nentur illæ quidem in &longs;ublimi / quo uentos a corporibus obiectus
paries intercipiat. Nam habebunt quidem hoc pacto uentos / qui
bus aer reficiatur: Sed erunt infracti atque perinde non omnino
&longs;ani. Pro&longs;piciendum e&longs;t
&longs;int: et
ne&longs;træ &longs;unt. Nam æ&longs;tiuis diuer&longs;oriis aut ua&longs;tos quaque uer&longs;us &longs;i
erunt illæ quidem &longs;eptentrionales / aut &longs;i erunt meridiane &longs;oli
bu&longs;que obiectæ infimas et modicas po&longs;ui&longs;&longs;e apertiones conferet /
radiorum circulus offendatur: & &longs;atis habebit a&longs;&longs;iduo circunful
gente &longs;ole luminum is locus in quo magis umbræ gratia Contra hibernis in diuer&longs;oriis fene&longs;træ
directis &longs;olibus patebunt: &longs;i erunt adapertæ: &longs;ed uentis non ita pa
tebunt &longs;i erunt &longs;ublimes: nam recto cur&longs;u uenti &longs;tantes incolas
impetent. Cæterum lumina unde uis excepturus &longs;is / haberi ea in
promptu e&longs;t / unde celum liberum
quæ luminum excipiendorum cau&longs;a factæ &longs;int / nullo pacto conde
cet po&longs;ui&longs;&longs;e infimas. Vultu enim lumina &longs;pectantur / non pedi
bus: tum &
tu lumina intercipiantur: locu&longs;que deinceps reliquus reddatur ob
&longs;curior. Quod quidem incommodum non fit lumine ducto a &longs;u
blimi. Ho&longs;tia fene&longs;tras imitentur: ut pro loci frequentia & u
&longs;u maiora aut minora / plura paucioraue Sed in utris
que ob&longs;eruatum uideo / ut publicis ædificiis complurime horum in
primis generum apertiones fierent: Eam rem nobis theatra atte
&longs;tantur: Quæ &longs;i recte interpretamur / tota con&longs;tant apertionibus
cum &longs;calarum / tum maxime fene&longs;trarum & ho&longs;tiorum.
Atqui apertiones quidem ita loca&longs;&longs;e oportet ut amplioribus pari
etibus non minime ponantur apertiones & modicis parietum
tibusIn huiu&longs;mo
di apertionibus alii alia probarunt liniamenta: Sed probati&longs;&longs;imi
ubi licuit non ni&longs;i quadranguli&longs; & rectilineis u&longs;i &longs;unt. Tandem
in hoc omnes conueniunt / ut pro ædificii amplitudine et figura
uticunque ille quidem &longs;int accommodentur.
Tum & ho&longs;tiorum apertiones ita con&longs;tituendas ducunt / Vt alti
ores omnino &longs;int quam latæ: Et ex his quæ altiores &longs;int duos hæ
capiant continuos circulos. Quæ uero humiliores altitudinem ha
beant diametri eius quadrati cuius &longs;it latus ima ho&longs;tii ip&longs;ius lati
tudo. Et po&longs;ui&longs;&longs;e ho&longs;tia illic conuenit / unde in qua&longs;que partes
ædificii commodi&longs;&longs;imus quoad fieri po&longs;&longs;it aditus præbeatur:
& gratiæ &longs;tudui&longs;&longs;e oportet in huiu&longs;modi apertionibus / Vt ma
gnitudinibus coæquatis dextera &longs;ini&longs;tris re&longs;pondeant.
Numero autem fene&longs;tras et ho&longs;tia a&longs;&longs;ueuere ponere impari: Sed
ita ut hinc atque hinc partes paribus Media uero
paulo ampliora: Atque maximopere præcauebant / ut uiribus ædi
um parcerent ea de re longe ad angulis: et columnarum producti
onibus apertiones ponebant locis poti&longs;&longs;imum parietis imbecillio
ribus: &longs;ed quæ honeri &longs;ub&longs;tinendo non uacarent: Et &longs;eruabant ut
a &longs;olo ad tectum u&longs;que integræ & minime interfractæ
&longs;ent parietis partes &longs;urgerent ad E&longs;t genus quod
dam qua&longs;i apertionum quod ho&longs;tia & fene&longs;tras &longs;itu et forma imi
tentur: Sed totam parietis cra&longs;&longs;itudinem non peruadit / Verum
qua&longs;i &longs;caphis
præbent. Hæc autem & quo loci et
de &longs;int / tum dicemus di&longs;tinctius / cum de ornamentis
tractabimus: tam & &longs;i non minus ad impen&longs;æ rationem
nu&longs;tatem operis faciat: quod in muro complendo minus lapidum
& cementi
pharum collationes numero aptas / amplitudine inua&longs;tas / forma
decenti e&longs;&longs;e oportet: ut &longs;ui ordinis penitus fene&longs;tras imitentur: et
apertiones quidem i&longs;tiu&longs;modi uticunque ille &longs;int aduerti ex
operibus non ampliores con&longs;ueui&longs;&longs;e ponere
occupent Inter columniorum &longs;patia nimirum inter primas apertiones con
numeranda &longs;unt: Ea pro ædificiorum uarietate quoque uaria con&longs;ti
tuuntur Sed de his di&longs;tinctius dicemus / cum præ&longs;ertim de &longs;acris
ædibus parandis &longs;uo loco ratiocinabimur. Hic &longs;at &longs;it admonu
i&longs;&longs;e apertiones ha&longs;ce ita ponendas / Vt columnarum ratio / quæ
tectis &longs;ub&longs;tinendis relinquantur / in primis &longs;it per
me habita: ne quid ille quidem graciliores relinquantur atque
riores / quam
cra&longs;&longs;iores: aut frequentiores
temporumque u&longs;us expedita relinquantur. Cæterum apertiones
aliæ cum crebræ extabunt columnæ / Aliæ cum raræ. Namque
crebris columnis trabs: raris arcus &longs;uper adducitur. Sed omni
bus apertionibus / quibus arcus ducitur curandum e&longs;t.
addita &longs;emidiametri &longs;eptima. Nam apud peritos compertum af
firmant / hunc e&longs;&longs;e omnium unum ad perennitatem accommoda
ti&longs;&longs;imum. Cæteros uero omnes arcus e&longs;&longs;e putant imbecilles ad
ferendum onus: & promptos atque expo&longs;itos ad ruinam. Prætere
a &longs;emicirculum arcum e&longs;&longs;e unum / qui corda & adminiculis non
indigeat arbitramur. Cæteros autem omnes / ni eis aut cordam
aut contraria pondera / quibus cum certent adegeris / uidemus &longs;u
apte ui fati&longs;cere atque laba&longs;cere. Non hic prætermittam egregium
id laudeque digni&longs;&longs;imum / quod annotaui apud ueteres apertiones
i&longs;tiu&longs;modi etiam & te&longs;tudinum arcus ita optimis illis ab architec
tis po&longs;itas in templis / ut &longs;i omnes intimas &longs;ubdemeris columnas /
tamen apertionum arcus tectorumque te&longs;tudines per&longs;i&longs;tant & mi
nime corruant / ita &longs;unt omnes arcuum ductiones / quibus te&longs;tudi
nes incumbunt / ad &longs;olum u&longs;que perductæ miro artificio & paucis
cognito ut &longs;tet opus &longs;olis arcubus incumbendo: Et enim cum illis
quidem tellus pro corda firmi&longs;&longs;ima &longs;it / quid ni et ip&longs;i per &longs;e arcus
firmi&longs;&longs;imi æternum per&longs;i&longs;tent.
Scalis ponendis plus e&longs;t negocii
&longs;to con&longs;ilio recte ponere: Nam unis in &longs;calis tres ueniunt apertio
nes: Et harum una quidem e&longs;t ho&longs;tium quo in &longs;calis con&longs;cenden
dis aditus pateat: Altera e&longs;t fene&longs;tra / qua fiat / ut recepto lumine
cuiu&longs;que gradus retractio per&longs;piciatur: Tertia e&longs;t contignationis
& tecti apertio: qua in &longs;uperius pauimentum operimentum que per
uadimus: Ea de re illud aiunt &longs;calis nimirum impediri operum
de&longs;criptiones. Sed qui uolent &longs;calis non impediri &longs;calas ip&longs;as
non impediant: Certum enim & proprium
quo liber & &longs;olutus excur&longs;us pateat: &longs;uprema u&longs;que ad tecta:
quæ &longs;ub diuo &longs;unt: Neque te pigeat quod tantum areæ &longs;calis occu
petur: Nam &longs;atis referent commodi illic / Vbi cæteris partibus
ædificii inferant minimum incommodi. Adde quod etiam for
nices & uacua quæ &longs;ub &longs;calis relinquentur / ad u&longs;us per commo
dos non deerunt. Scalarum apud nos duo &longs;unt genera: Nam de
militaribus expeditionum munitionumque &longs;calis non e&longs;t
bliquo accliui: Alteræ quibus per gradus in &longs;ublime con&longs;cendi
mus. Accliuia ponere maiores con&longs;ueuere quo ad eius fieri pote
rat facilia & pre&longs;&longs;a. Verum uti ex eorum ædificiis annotaui / &longs;a
tis commoda putarunt quæ ita e&longs;&longs;ent ducta: ut altitudinis perpen
dens linea ad longitudinis iacentem lineam parte re&longs;ponderet
&longs;exta. In gradibus uero maxime templorum imparem numerum
probauere: nam fieri quidem aiunt ut recto in templum pede
diamurAt in his a
nimaduerti bonos architectos ob&longs;erua&longs;&longs;e ut gradus nunquam fer
me plures unum in ordinem continuos
adigerent. Credo aut planetarum aut urbium numerum imitates
Sed ad huiu&longs;modi &longs;eu &longs;eptenos &longs;eu nouenos quo&longs;que gradus con&longs;ul
ti&longs;&longs;ime areolam &longs;ubtexebant: quo fe&longs;&longs;i et imbecilles ad con&longs;cen
dendi labore intermi&longs;&longs;as haberent quietes: Et &longs;iquis ca&longs;us incidi&longs;
&longs;et / ut &longs;candentes ruerent / haberent illi quidem &longs;patia ubi
di
ip&longs;e uehementer probo / ut &longs;int &longs;calæ &longs;uis areis interceptæ: &longs;intque
lumino&longs;e & pro loci dignitate amplæ & &longs;patio&longs;æ. Gradus uero
&longs;calarum ita finiendos ducebant: ut neque cra&longs;&longs;iores &longs;extante / ne
que tenuiores dodrante e&longs;&longs;ent. Retractione&longs;que graduum ne minus
Scalæ to
to in ædificio quo erunt numero pauciores / quoue occupabunt
minus areæ / eo erunt commodiores.
Fumi et aquarum exitus expeditos e&longs;&longs;e oportet: & ita deriuatos
ut non per&longs;i&longs;tant / non exhaberent / non
non Hinc gulas foci
omni materia opus
tur &longs;eu trabs / &longs;eu tignum quæ fuerint proxima. Riuos etiam
entium
tate & lace&longs;cendi
aquarum
tantes
hominum uel intra ci&longs;ternas colligerent: uel cogerent certis locis
emanare unde priuate &longs;ordes abluerentur: et hominum nares ocu
lique minime offenderentur. Et in primis cura&longs;&longs;e mihi ui&longs;i &longs;unt:
Vt omnem aquam pluuiam longe ab ædificio arcerent atque amo
uerent / cum cæteras ob res / tum ne ædificii &longs;olum humectaretur
Et in omnibus apertionibus id mihi cura&longs;&longs;e etiam ui&longs;i &longs;unt / ut e
as ponerent locis apti&longs;&longs;imis / Vnde plurimum commodorum uni
uer&longs;o ædificio præ&longs;taretur: & præ&longs;ertim puteos maxime in publi
ca & patenti ædis parte ponendos &longs;tatuo / modo digniora: & non
&longs;ua &longs;patia non occupentur. Et &longs;ub diuo po&longs;itos puriorem & &longs;ince
riorem aquam exhibere phy&longs;ici affirmant. Sed quacunque ædis
parte aut putei info&longs;&longs;i: aut cloacæ &longs;ub&longs;tratæ
mor infuderit / apertiones e&longs;&longs;e illic oportet eiu&longs;modi Vt eo pluri
mum aeris a&longs;piret / quo humectæ exalationes pauimenti
tur
Hactenus de lineamentis ædificiorum / quæ ad uniuer&longs;um opus
pertinere
generibus annotatis. Nunc de opere & &longs;tructura
dum e&longs;t Sed prius de materia: & rebus his / quæ para&longs;&longs;e ad mate
riam opportet.
LEONIS BAPTISTAE ALBERTI DE MATERIA
LIBER SECVNDVS
PVS AEDIFICIORVM ATQVE
impen&longs;am non temere incohandam arbitror /
cum cæteras ob res / tum ne honori et nomini
officiat. Nam cum bene con&longs;titutum opus
his omnibus laudem efferat: qui in ea re
&longs;ilium
erit
am ulla ex parte de&longs;ideres / plurimum laudi & nomini officiet.
Et patent quidem atque admodum in promptu extant laudes et ui
tia maxime publicorum opus: in quibus magis ad &longs;e
ne&longs;cio quo pacto trahit quod indecens e&longs;t /
quod pulchre perfectum et omni ex parte ab&longs;olutum con&longs;tet. Ac
mirum quidem quid ita &longs;it cur monente natura & docti et indoc
ti omnes in artibus et rationibus rerum quid nam in&longs;it aut recti:
aut praui confe&longs;tim &longs;entimus: E&longs;tque præ&longs;ertim in rebus eiu&longs;modi
&longs;en&longs;us oculorum unus omnium acerrimus: Quo fit ut &longs;iquid &longs;e
obtulerit: in quo aliquid curtum / claudicans / redundans inane:
aut inconditum &longs;it / illico commoueamur: et lepidiora e&longs;&longs;e de&longs;ide
remus. Cur id accidat
emendari corrigique po&longs;&longs;e negabit nemo. At qualis ea &longs;it ratio exe
quendi: non erit omnium explica&longs;&longs;e: Sed &longs;olum in ea re bene con
&longs;ultorum: Bene quidem con&longs;ulti e&longs;t omnia præcogita&longs;&longs;e et præfi
ni&longs;&longs;e animo & mente / ne in opere aut perficiundo. aut iam ab&longs;olu
to Et mirum qui
dem
Quod enim temere et incon&longs;ulti aggre&longs;&longs;i initio non perpendera
mus / temporum &longs;ucce&longs;&longs;u tandem recogno&longs;cimus: Ex quo fit aut
æternum ob erroris offen&longs;am peniteat: &longs;i non deleatur ac emende
tur: aut &longs;i demoliatur / impen&longs;arum et iacturæ ratio / iudiciique tui
leuitas & incon&longs;tantia damnetur. Iuliu&longs; Cæ&longs;ar ædem a
a fundamentis incohatam / magnoque &longs;umptu ab&longs;olutam / quia non
tota ad animum ei re&longs;ponderet / totam dirui&longs;&longs;e affirmat Suetoni
us. Qua quidem in re etiam apud nos po&longs;teros uituperandus ue
nit &longs;iquid tum non &longs;atis quæ ad rem facerent præcogitauit: aut &longs;i
forte quæ tum erant recte in&longs;tituta potuit po&longs;tea leuitatis errore
odi&longs;&longs;e.
Iccirco uetus optime edificantium mos mihi quidem &longs;emper pro
babitur: ut non per&longs;criptione modo et pictura / uerum etiam mo
dulis
&longs;ingule cunctarum partium dimen&longs;iones de con&longs;ilio in&longs;tructi&longs;&longs;i
morum iterum atque iterum pen&longs;itemus atque examinentur prius
quid aliud aggrediare quod impen&longs;am aut curam exigat. In mo
& partium numerum atque ordinem: et parietum faciem: et tecto
rum firmitatem: et omnium denique rerum / de quibus libro &longs;uperi
ore tran&longs;egimus rationem & conformationem pulcherrime &longs;pec
tes atque con&longs;ideres: Et licebit i&longs;tic impune addere / diminuere /
ant & comprobentur. Adde quod futuræ impen&longs;æ modus et &longs;umma
quæ res minime negligenda e&longs;t / certior habebitur latitudine / alti
tudine / cra&longs;&longs;itudine / numero / amplitudine / forma / &longs;pecie qualita
teque rerum &longs;ingularum pro earum dignitate et fabrorum manu
&longs;itatisNam columnarum: capitulorum: ba&longs;ium: coronarum: fa
&longs;tigiorum: cru&longs;tationum: pauimentorum: &longs;tatuarumque & eiu&longs;mo
di : quæ quidem aut ad con&longs;tituendum: aut ad exornandum ædifi
cium pertinent ratio et &longs;umma explicatior certiorque habebitur.
Hoc prætermittendum
modulos fucatos et ut ita loquar picturæ lænociniis faleratos pro
ducere Sed eius e&longs;t am
bitio&longs;i qui &longs;pectantis oculos illicere et occupare animumque ab
recta di&longs;qui&longs;itione partium
dumQuare modulos uelim dari non exacto artificio per
finitos: ter&longs;os: illu&longs;tratos: Sed nudos & &longs;implices: in quibus
toris
tecti per&longs;criptionem hoc intere&longs;t / quod ille prominentias ex tabula
tectus &longs;pretis umbris prominentias i&longs;tic ex fundamenti de&longs;cripti
one ponit: Spatia uero & figuras frontis cuiu&longs;que & laterum alibi
con&longs;tantibus lineis atque ueris angulis docet / uti qui &longs;ua uelit non
apparentibus putari ui&longs;is / &longs;ed certis rati&longs;que dimen&longs;ionibus annota
ri. Itaque modulos huiu&longs;modi feci&longs;&longs;e oportet: et eos ita diligenti&longs;
&longs;ime tecum ip&longs;o et una cum pluribus examina&longs;&longs;e: et iterum atque
iterum recognoui&longs;&longs;e / ut nihil in opere uel minimum futurum &longs;it
quod non et quid et quale ip&longs;um &longs;it & quas &longs;edes & quantum &longs;pa
tii occupaturum &longs;it / et quos ad u&longs;um futurum &longs;it / teneas. Et præ
&longs;ertim tectorum ratio præceteris ut expediti&longs;&longs;ima &longs;it in primis Nam tectum quidem natura &longs;ui / &longs;irecte
ex omni ædificatione mortalibus primum fuit eorum quæ ad
quietis facerent: adeo ut tectorum gratia
cum parietibus
&longs;olo ip&longs;o &longs;unt inuenta e&longs;&longs;e non negent / uti &longs;unt aquarum depul&longs;i
ones et deriuationes quæ ex imbribus et cloacæ & eiu&longs;modi: Ego
uero u&longs;u i&longs;tarum rerum perdoctus memini
pus / ut in eo &longs;int partium commoditates dignitati uenu&longs;tatique
iunctæ :
tium excultam uarietatem / qualem proportionum ratio &
nitasMagnum e&longs;t &longs;uperi id quidem / &longs;ed
to
modum
cum tibi alii&longs;que peritis tota operis facies perplacebit et
ita ut nihil &longs;e offerat in quo hæ&longs;ites / nihil in quo melius po&longs;&longs;e
&longs;ilium
dum
peris fundamenta iaciendo: quod ip&longs;um incon&longs;iderati & præcipi
tes
ingenii tui recens approbatio deferbuerit / cuncta demum accura
tius recogniturus / cum non inuenti amore: &longs;ed con&longs;ilii rationibus
dabitur / ut de ip&longs;a re con&longs;ideratius diiudices: Omnibus enim in
rebus agendis multa tempus afferet ut aduertas atque perpendas /
quæ te uel &longs;olerti&longs;&longs;imum fugerant
Modulos tibi recognituro hæc inter
nece&longs; &longs;e e&longs;t: Principio ne quid aggrediare &longs;upra uires hominum:
Neue quid &longs;u&longs;cipias: quod cum rerum natura protinus depugna
turum &longs;it. Naturæ enim uis tam & &longs;i interdum mole obiecta iter
pelletur: aut innixu aliquo detorqueatur / eiu&longs;modi tamen e&longs;t / ut
&longs;iuerit ea quidem
&longs;etur: atque impediat: Et omnem quidem contra &longs;e expo&longs;itam rerum
ut ita loquar:
rantia tempore / fecunditate labefactat atque per&longs;ternit.
minum manufacta et legimus & uidemus Eum qui
ponte nauibus producto obequitare in&longs;tituerat mare quis non irri
deat: aut potius Portum Claudii &longs;ub
ho&longs;tia: et apud Teracinam portum Adriani opera omni exparte
alioquin æterna / tamen uidemus iam tum pridem ob&longs;tru&longs;is hare
na faucibus & repleto &longs;inu penitus defeci&longs;&longs;e mare
&longs;a illuctatione a&longs;&longs;idua lace&longs;&longs;ente & in dies peruincente. Quid
putas futurum ubi aut impetentium aquarum uim: aut ruentium
rupium molem omnino arcere propellereque in&longs;titueris? Quæ
ita &longs;int aduerti&longs;&longs;e oportet ne quid eiu&longs;modi aggrediamur quod
ip&longs;um non recte cum rerum natura conueniat. Proxime
e&longs;t ne quid ad te recipias in quo perficiundo ip&longs;e tibi deficias re
perfectaTarquinum regem Romanorum / ni &longs;uperi dii amplitu
dini urbis faui&longs;&longs;ent / ni cre&longs;cente imperio &longs;atis opum ad tantam in
cohatam magnificentiam &longs;uppedita&longs;&longs;ent / quis non uitupera&longs;&longs;et /
quod templi fundamentis iaciundis
profudi&longs;&longs;et? Accedit quod non modo quid queas / uerum & quid
deceat non in po&longs;tremis con&longs;iderandum e&longs;t. Rhodopen Thraci
am meretricem illam celebrem & &longs;uorum temporum memoriam
non laudo: Quæ &longs;ibi &longs;epulchrum incredibili
Nam ea quidem & &longs;i meretricio quæ&longs;tu regias adepta e&longs;&longs;et opes
regio tamen digna &longs;epulchro At reginam Cariæ ar
temi&longs;iam contra non uitupero / quæ
ro &longs;epulchrum condidit magnificenti&longs;&longs;imum:
mode&longs;tiam probem. Mecenatem increpabat Horatius quod ædifi
cando in&longs;aniret. Mihi uero apud Cornelium tacitum probatur is
qui othoni &longs;epulchrum po&longs;uit modicum / &longs;ed man&longs;urum. Quod
& &longs;i in priuatis monumentis mode&longs;tiam / in publicis magnificen
tiam exigunt publica etiam interdum priuatorum mode&longs;tia col
laudantur. Pompeii theatrum
gnitatem laudibus et admiratione pro&longs;equimur. Dignum opus
et Pompeio et uictrice Roma. Sed Neronis ædificandi in&longs;aniam
et ua&longs;ti&longs;&longs;imorum operum ad&longs;oluendorum furorem non omnes pro
bant: Tum et eum qui tam multis hominum milibus
peræ atque impen&longs;e con&longs;ump&longs;i&longs;&longs;e. Eliogaballi prodigio&longs;am
tiamCogitarat enim columnam ponere in
gentem / per quam intrin&longs;ecus ad &longs;ummum con&longs;cenderetur: ut il
lic Eliogaballum deum / cui e&longs;&longs;et initiatus / locaret: Sed non in
to tam ua&longs;to &longs;axo conqui&longs;ito u&longs;que ad His etiam
addendum e&longs;t ne quid aggrediare quod ip&longs;um & &longs;i alioquin utile
dignum ac
oportunitate &longs;uppeditantibus / tamen &longs;it ip&longs;um eiu&longs;modi ut bre
ui aut &longs;ucce&longs;&longs;oris negligentia aut incolarum tedio Fo&longs;&longs;am quinque remibus nauigabilem ab Auerno u&longs;que
rone in&longs;titutam cum alias ob res uitupero / tum etiam quod in ea
dio&longs;os continue principes de&longs;idera&longs;&longs;et. Quæ cum ita &longs;int officii
erit ea &longs;pecta&longs;&longs;e quæ recen&longs;uimus: hoc e&longs;t quid &longs;it quod agas / &
quid quo agas loco: et qui &longs;is qui id agas: Et pro eius dignitate et
u&longs;u rem totam con&longs;tituere nimirum hominis erit bene con&longs;ulti et
con&longs;iderati. His notatis atque animaduer&longs;is lu&longs;tranda tibi erunt re
liqua / an &longs;int eorum quæque recte definita et apte &longs;uis locis di&longs;tri
buta: Quo pro munere obeundo ip&longs;um te ita compares opus e&longs;t:
ut in omni rerum i&longs;tarum aduer&longs;ione præ te feras turpe ducere te
non id a&longs;&longs;equi quoad in te &longs;it: Vt aliud alibi opus nullum pari
factum impen&longs;a et &longs;imili ductum oportunitate po&longs;&longs;it / aut &longs;pecta
ri lubentius / aut laudari uberius. Neque enim &longs;at e&longs;t i&longs;tiu&longs;modi in
rebus non contemni / &longs;ed probari quidem in primis
haberi ut imitentur. Quare &longs;eueros e&longs;&longs;e nos et per
rum explicatores oportet: Et curandum ut cum nihil non elegans
& probati&longs;&longs;imum interponatur: tum et omnia inter &longs;e mutuo ad
dignitatem gratiamque conueniant / u&longs;que adeo ut quicquid addide
ris aut mutaris aut detraxeris uitio&longs;ius id et deterius futurum &longs;it
Sed rerum i&longs;tarum iterum atque
peritorum prudentia et con&longs;ilium eorum / qui &longs;pectaturi &longs;int rec
to aliquo & &longs;incero cum iudicio. Demum peritorum uoce probari quod agas
profecto pulcherrimum e&longs;t: & &longs;atis &longs;uperque approbant qui melio
ra non afferunt: ex qua re fractum quoque uoluptatis capias
nemo i&longs;torum qui &longs;apiunt non a&longs;&longs;entiantur: Et conferet
audi&longs;&longs;e: Nam interdum conuenit / ut etiam i&longs;tarum rerum imperiti
ea dicant quæ minime a&longs;pernenda periti&longs;&longs;imis uideantur.
Cum uero tota ædificii ratio ex &longs;ingulis modulorum partibus ita
erit apud te &longs;pectata et cognita: ut nihil non animaduer&longs;um: nihil
non adnotatum u&longs;piam relinquatur: & interea ita omnino decre
ueris ædificare: et apud te con&longs;tabit unde &longs;umptibus oportune sa
ti&longs;fiat / parabis reliqua ad opus ip&longs;um exequendum nece&longs;&longs;aria: ne
quid inter ædificandum de&longs;it: quod a perficiundi operis celerita
te auocet. Nam cum &longs;int plura quibus ad opus ab&longs;oluendum
geas
aut impedire aut uitiare / officii erit nihil neglexi&longs;&longs;e / quod confe
rat &longs;i ad&longs;it: aut noceat / &longs;i de&longs;it. Dauid et Salomon hebreorum re
ges facturi
ti / æris / lignorum / lapidi&longs;que & eiu&longs;modi para&longs;&longs;ent: tum et ne quod
dee&longs;&longs;et quod ad rei facilitatem & celeritatem faceret / a proximis
regibus multa
&longs;ebius Pamphilus. Quod factum quidem uehementer probo:
affert nimirum operi dignitatem: et auctoris gloriam accumulati
orem reddit: quod arte ac recte factum mature perfectum &longs;it apud
&longs;criptores celebratur. Alexander Macedo / quem refert Curtius /
urbem apud Tanaim non
tem. Et Nabuchodona&longs;or quod templum Beli ut &longs;cribit lo&longs;ephus
hi&longs;toricus / diebus quindecim ab&longs;oluerit: quodue Babilonem tri
plici / uti aiunt / muro cinxerit diebus itidem quindecim. Titus
quod murum &longs;tadiorum paulo minus quadraginta a&longs;truxerit. Se
miramis quod &longs;ingula maximorum murorum &longs;tadia apud Babilo
nem &longs;ingulis diebus perfecerit: quodue murum ad cohercendum
latum &longs;tadiis ducentis admodum profundum atque latum diebus
plus &longs;eptem duxerit. Sed de his alias
Quæ uero para&longs;&longs;e
di. Et inprimis fabros minime imperitos / minime leues / minime
incon&longs;tantes. &longs;eligendos duco: quibus tu opus recte per&longs;criptum
&longs;edulo faciundum mandes atque commendes / ut probe persiniant /
maturæque ab&longs;oluant. Et in his omnibus probandis iuuabit ex pro
ximis quæ alibi in promptu extant operibus ducere argumenta et
coniecturas quibus admonitus &longs;tatuas quid tua in re
Namque in illis uitia & laudes notentur / eodem quoque in tuo futu
ra opere per&longs;imillima poteris arbitrari. Nero princeps cum in&longs;ti
tui&longs;&longs;et centum ac uiginti pedum Romæ ad uenerationem &longs;olis co
lo&longs;&longs;um ponere: in quo &longs;uperiorum amplitudinem & magnificen
tiam &longs;uperaret / non prius loca&longs;&longs;e faciundum Zenodaro artifici per
ea tempora celebri ac &longs;ingulari &longs;cribit
uidit quid in tanti operis artificio ualeret facto in gallia apud ar
uernos collo&longs;o miri ponderis. Atque hi&longs; con&longs;titutis ad cætera pro&longs;equa
mur. Atqui nos quidem in huiu&longs;modi rebus / quæ ad opus ædifi
ciorum commoda &longs;unt / recen&longs;endis / ea referamus quæ docti uete
res tradidere: Præ&longs;ertim Theophra&longs;tu&longs; / Ari&longs;toteles / Cato / Var
ro / Plinius / Vitruuiu&longs;que. Nam ea quidem longa ob&longs;eruatione
modi &longs;umma diligentia Sequemur
ea colligentes: quæ probati&longs;&longs;imi ueteres pluribus et uariis locis trac
tauere. Addemus etiam no&longs;tro pro more &longs;iqua ip&longs;i ex maiorum o
peribus aut ex peritorum artificum monitis adnotarimus: quæ ul
la ex parte dicendis conferant: Et enim
&longs;i naturam rerum ip&longs;arum &longs;equentes ab his ip&longs;is incipiemus / quæ
prius ad hanc rem ædificatoriam &longs;ibi homines u&longs;urparunt. Ea ni
fallimur fuere cæduæ arbores & &longs;yluarum materia / tam & &longs;i apud
auctores Sunt qui dicant
homines primum
ni
Gelium quendam Taxium imitatione naturæ primum omnium
luteum &longs;ibi a&longs;truxi&longs;&longs;e ædificium: Deam Diodorus Ve&longs;tam &longs;atur
ni filiam ait primum habitacula adinueni&longs;&longs;e: Eu&longs;ebius
genii nepotes excogita&longs;&longs;e hominibus domicilia a&longs;&longs;euerat / quæ ex
foliis harundinum & papiro Sed nos redeamus ad
Veteres igitur & in primis Theophra&longs;tus &longs;cindere
&longs;ertim abietem et piceam et pinum iubent / ubi primum germina&longs;
&longs;e tenero&longs;que caudices promp&longs;i&longs;&longs;e occeperint: Vbi & propter hu
moris exuberantiam facile corticem amoui&longs;&longs;e po&longs;&longs;is: E&longs;&longs;e tamen
aliquas po&longs;t
ulmus / fraxinus / tilia / Robora item &longs;i
no&longs;a atte&longs;tantur. At eadem &longs;i cedantur bruma / fieri ut neque uitien
tur / neque pandantur: Et faciat ad rem quod adnotarunt materiam
quidem: quæ per brumam flante borea cedatur / etiam
li&longs;&longs;ime & prope immunem fumo ardere: Quæ res inditio e&longs;t hu
morem &longs;ucco&longs;am e&longs;&longs;e non crudo &longs;ed dige&longs;to. Vitruuio placuit
materiam cedi a primo autumno u&longs;que
us. He&longs;iodus quando inquit &longs;ol no&longs;trum in caput pendens multa
inferue&longs;cit ui : et hominum inde color fu&longs;catur / tunc me&longs;&longs;is in&longs;tat
Cum uero decidere folia ceperint / tu &longs;iluam cedito. At Cato rem
totam &longs;ic moderatur. Materiem inquit &longs;i robur &longs;it / cedito ubi &longs;ol
&longs;titium fuerit: Nam ad brumam &longs;emper intempe&longs;tiua e&longs;t: cætera
materies quæ &longs;emen habet cum maturum fuerit: quæ non habet /
cum libuerit: Quæ maturum & una uiride habet / tunc cedito
&longs;emen exciderit: Vlmum uero cum cadunt &longs;olia. Et referre pluri
mum aiunt qua luna ferrum adigas. Namque tantam quidem uim
lunationum e&longs;&longs;e in eiu&longs;modi rebus ferro attingendis putant cum
cæteri / tum in primis Varro: ut etiam qui tondantur luna decre
&longs;cente fieri confe&longs;tim caluos a&longs;&longs;euerent: Eaque de re
cipem referunt diem capillo tondendo &longs;erua&longs;&longs;e. A&longs;tronomi affir
mant non defuturam animo tri&longs;titiam &longs;i capillum aut unguem &longs;e
cueris luna oppre&longs;&longs;a maleque affecta. Illud faciat ad rem quod
quas res ad u&longs;um habiturus &longs;is / ut locis
que tractandas cum fuerit luna in libra cancroue: Quæ uero &longs;tabili
a & locis immota futura &longs;int / tunc incohandas et pertractandas
cum erit luna Sed cedi oportere ma
dum exhau&longs;tam e&longs;&longs;e arboris &longs;tatuunt cra&longs;&longs;am illam pituitatem:
quæ quidem adcitam putredinem
i&longs;thac cæ&longs;am cariæ non infe&longs;tari expertum e&longs;t. Hinc e&longs;t quod
aiunt / frumenta ut uendas metito luna pleniore: Nam et ip&longs;a
admodum plena &longs;unt: ut uero a&longs;&longs;erues metito luna &longs;itiente: Con
&longs;tat etiam frondes arborum luna decre&longs;cente præparatas
&longs;cere. Diem uero cedendis arboribus commodam putat Columel
la a uige&longs;ima u&longs;que ad trige&longs;imam con&longs;ene&longs;centis luræ. Vegetio
&longs;cindi arborem placuit a quintadecima u&longs;que ad uige&longs;imam &longs;ecun
dam lunam: hincque religionem ortam putat: ut pio eternitate his
tantum diebus celebrent: quod per eos cæ&longs;a æternum durent. Ad
dunt et lunam ob&longs;eruandam ut occidat. At Plinius optime cædi
arborem putat cane maxime oriente lunaque coheunte : qui dies in
terlunium uocatur: et noctem ducit expectandam eius ip&longs;ius diei
quoad luna &longs;ub terra &longs;it. Huius rei rationem A&longs;tronomi e&longs;&longs;e
dicantErgo hu
more lunam uer&longs;us ad ultimas radicis fibras aut retracto aut de&longs;ti
tuto / Cætera materies perpurgatior relinquitur. Adde his quod
multo fideliores putant futuras &longs;i non &longs;tatim pro&longs;ternantur / Ve
rum circuncidantur ut &longs;tantes &longs;ic are&longs;cant: Quin & abietem arbo
rem alioquin
&longs;i luna decre&longs;cente decorticetur / futuram affirmant / ut aquis non
corrumpatur. Sunt qui atte&longs;tentur robur et
terias / quæ aquis natura &longs;ub&longs;idant / &longs;i circuncidantur uere primo
& po&longs;t ami&longs;&longs;am frondem pro&longs;ternantur / reddi ut aquis ad diem
u&longs;que nonage&longs;imum adnatent: Alii amplius concidi &longs;tantis arboris
cra&longs;&longs;itudinem
lus &longs;uccus &longs;tillando effu&longs;ius depleatur: His addunt ne
nas arborem dolandam aut &longs;ecandam ante &longs;ues æditos fructus et
&longs;eminis maturitatem: Perci&longs;am inde arborem / ut præ&longs;ertim quæ
fructum ferat / nudari penitus cortice admonent oportere. Nam
facile quidem &longs;ub libro / dum cortice opertæ Cæ&longs;am materiem habere conditam oportet loco ubi graues &longs;oles
te
tia fimo illinire maxime bouillo ueteres architecti ob&longs;eruarunt:
Id ea de re fieri Theophra&longs;tus di&longs;&longs;erebat / quod circumconclu&longs;is egre&longs;
&longs;ibus / concreta pituita / in modicaque uaporum uis per medullum
&longs;en&longs;im in&longs;tillet atque re&longs;piret / quo fit ut cætera ligni &longs;iccitas &longs;icci
&longs;cendo coequalibus conden&longs;etur: Stantes item cacumine quod in
uer&longs;o commodius &longs;iccari arbitrantur: Tum & contra uetu&longs;tatem
ac futuros morbos uaria adhibeant remedia: Theophra&longs;tus defo&longs;
&longs;am materiem multo den&longs;ari arbitratur. Cato iubet ce&longs;am materi
em amurca illiniri / quo a tinea et carie immunis &longs;it. Quæ aqui&longs;
et mari uitientur pice tutari in promptu e&longs;t: Referunt & ligna
quæ macerata &longs;int / amurca nullo fumi tedio ardere. Ad labyrin
thum ægyptium po&longs;itas e&longs;&longs;e trabes ex &longs;pina ægyptia incohatas o
leo &longs;cribit Plinius. Vi&longs;co inquit Theophra&longs;tus illitam materiem
non ardere. Neque hoc pretermittam: Extat apud Gellium ex
libus
laus Mitridatis præfectus multo a lumine oblini&longs;&longs;et / Sylla oppu
gnante minime ar&longs;i&longs;&longs;e: Sunt præterea quæ modis uariis den&longs;ent:
et contra tempe&longs;tatum iniurias corroborentur: Nam citream qui
dem materiem condiunt terra & illiniunt cæra: imponuntque acer
uis frumenti &longs;eptenis diebus / totidem intermi&longs;&longs;is: Quo fit ut cum
firmior: tum et ad opus commodior reddatur: Mirum enim
dum ponderi detrahitur: hanc ip&longs;am etiam &longs;iccatam mari
acquirere affirmant &longs;pi&longs;&longs;am & incorruptibilem. Ca&longs;taneam aquas
maris purgari con&longs;tat. Ficum ægyptiam &longs;cribit Plinius &longs;tagno
in mergunt / ut &longs;iccetur atque leuigetur: nam ea quidem prius aquas
&longs;ub&longs;idit: No&longs;tros fabros tignarios uidemus aquis et luto &longs;ubmer
&longs;am / qua præ&longs;ertim torno utuntur: materiem &longs;eruare dies trigin
ta quod maturius ex&longs;iccatam & fieri ad omnes u&longs;us habiliore pu
tant: Sunt qui affirment materiem cuius euenire hic / ut &longs;i dum
adhuc uiret / defodias in humido / æterna &longs;it. Sed &longs;iue defodias: &longs;i
ue illitam lucisue conditam &longs;erues hac in &longs;ententia periti omnes
conueniunt: ut ni&longs;i po&longs;t trime&longs;tre tangi uetent:
Den&longs;ari enim et quandam qua&longs;i maturitatem firmitatis imbui&longs;&longs;e
oportet Sic habitam iubet Cato exi
mi producique ad &longs;olem luna decre&longs;cente et po&longs;t meridiem / decre
&longs;centi&longs;que lunæ ip&longs;ius quatuor proximos dies quibus plena fuerit /
improbat admonetque ne au&longs;tro flante educatur / Et cum eduxeris
cauendum ne trahas per rorem: neue
non u&longs;que quaque &longs;iccam doles aut perfindas &longs;erra. Materiem ui&longs;us
e&longs;t puta&longs;&longs;e Theophra&longs;tus non ante triennium bene ex&longs;iccatam fo
re ad a&longs;&longs;eres præ&longs;ertim et ualuarum u&longs;um. Operi ædificiorum
commodi&longs;&longs;imas putant arbores has / Cerrum / Quercum / robora /
e&longs;culum / populum / tilium / Salicem / Alnum / Fraxinum / Pinum
Cupre&longs;&longs;um / Olea&longs;trum / Oleam / Ca&longs;taneam / Laricem / Euxum:
et Cedrum: item & Ebanum & item Vitim. Sed his omnibus ua
ria e&longs;t natura: et perinde uariis u&longs;ibus commodandæ. Nam aliæ
&longs;ub diuo cæteris præ&longs;tant: alie in umbra &longs;eruantur. aliæ nitent ae
re: aliæ dure&longs;cunt inter aquas & defo&longs;&longs;e æterniores &longs;unt: ldcirco
hæ lamiis a&longs;&longs;eribus &longs;culturis inte&longs;tini&longs;que operibus / alteræ tignis
et trabibus: reliquæ &longs;ubdiualibus
habendis exi&longs;tunt firmiores & præ&longs;ertim Alnus fluuialibus et pa
lu&longs;tribus palationibus fundamentorum omnes exuperat: et humo
ris patienti&longs;&longs;ima e&longs;t: Eadem in aere et &longs;olibus non durat. Contra
e&longs;culus impatiens e&longs;t humoris. Vlmus aere et in pr
tur: alibi panditur et non per&longs;i&longs;tit. Picea & item pinus &longs;i terra ob
ruantur æterna &longs;unt. At robur quidem quod &longs;pi&longs;&longs;a et neruo&longs;a &longs;it
et den&longs;a minuti&longs;que foraminibus predita humorem
terrenis quibu&longs;que ædificationibus per
po&longs;ita ut ferat pondera erit / tum quidem pro columna admodum
ualidi&longs;&longs;ima. Verum huic natura cum tantam immi&longs;erit duritiem
ut perterebrari nequeat ni&longs;i madefacta / tamen affirmant &longs;upra
e&longs;&longs;e incon&longs;tantem et rituo&longs;am fieri et contorquere &longs;e &longs;e:
etId oleæ et ilici et olea&longs;tri /quæ cete
ris in rebus Quercus nullo &longs;enio
rens &longs;it: Fagum item et iuglandem aquis non u&longs;que Suber item ad u&longs;um co
lumnarum et pinus &longs;ilue&longs;tris & morus & acer & ulmus non inuti
les &longs;unt. Trabeationibus et tignis aptam putat Theofra&longs;tus
euboicam: quod ea quidem ante
Exque eo factum olim ut ex balneo apud Andrum qui incrant om
nes incolumes ab ruina tectorum &longs;ecuta effugerint. Sed omnium
optima abies: Nam cum proceritate & amplitudine primaria &longs;it
tum rigore naturali contenta
titur: &longs;ed directa inuictaque permanet: Adde quod facilis e&longs;t et parie
tibus &longs;uo pondere non mole&longs;ta. Huic uni plurimæ a&longs;cribuntur
laudes: plures de &longs;e præ&longs;tare utilitates affirmant. Vnum tamen
illi e&longs;&longs;e uitium non negant: quod perficile ad &longs;e flammas admi
tat: atque ignibus infen&longs;a &longs;it: Huic non po&longs;tponitur contignandis
edibus cupre&longs;&longs;us arbos alio quin eiu&longs;modi ut inter no&longs;tras arbores
primariam et præcipuam &longs;ibi laudem uendicet. Hanc ueteres in
ter clari&longs;&longs;imas computabant non ultimam ab cedro atque ebano. Cupre&longs;&longs;umque apud indos prope inter aromata uenerantur: et me
rito id quidem: Laudent qui uelint amoniam chiam &
quam e&longs;&longs;e æternam prædicat Theophra&longs;tus: Vtrum / odore / nito
re. robore / magnitudine / rectitudine / perhennitate: His omnibus
in laudibus quam tu illi arborem comparabis: Cariem & uetu&longs;ta
tem penitus nihil &longs;entire cupre&longs;&longs;um affirmant: et rimam &longs;ponte
haud
in&longs;tituta in &longs;acris ponendas cen&longs;ebat tabulis cupre&longs;&longs;inis / quod fu
turas forte æterniores putabat qua&mgrave; ære. Hic locus admonet ut refe
ram memoratu digna / quæ de cupre&longs;&longs;u ip&longs;a legerim & uiderim:
Valuas cupre&longs;&longs;as in templo æphe&longs;iæ Dianæ annos dura&longs;&longs;e qua
dringentos te&longs;tantur: & eas &longs;erua&longs;&longs;e nitorem: adeo ut nouas per
petuo diceres. Nos Romæ ad Petri ba&longs;ilicam uidimus / cum ab
Eugenio pontifice maximo ualue re&longs;tituerentur / ubi
nus iniuriam rapiendo argento quo olim fuerant ue&longs;titæ / non in
tuli&longs;&longs;ent / &longs;olidas & integerrimas annos plus quingentos quinqua
ginta perdura&longs;&longs;e: Nam &longs;i recte annales pontificium urbis Romæ
interpretamur / tot ab Adriani tertii Pontificis temporibus Itaque contignationi
bu&longs; faciundis Abietem probant: & cupre&longs;&longs;um una re forta&longs;&longs;is pre
ferunt quod &longs;it æternior: Sed e&longs;t abiete grauior
am. Pinum enim abiete per&longs;imilem e&longs;&longs;e contra iniectum pondus
reniti putant: Sed inter pinum atque abietem cum cætera tum hoc
intere&longs;t /
&longs;ucco Ego nulli po&longs;tponendam puto laricem
hanc equidem &longs;tructurarum
&longs;tenta&longs;&longs;e cum alibi tum apud Venetias ex uetu&longs;tis fori operibus
annotauimus. Atqui eam quidem de &longs;e præ&longs;tare utilitates cunc
tas / quas cætere præ&longs;tent arbores affirmant. Neruo&longs;a e&longs;t: uirium
tenax: in tempe&longs;tatibus firmi&longs;&longs;ima: aduer&longs;us cariem ille&longs;a. Ve
tus opinio hanc contra ignium iniurias
per&longs;i&longs;tere / Quin & obiciendos ex larice a&longs;&longs;es eo uer&longs;us unde igni
um aduentitium malum extime&longs;cas iubent: Sed nos eam uidi
mus incen&longs;am ardere / ramen ita ut flammas dedignari: ea&longs;que uel
le ab &longs;e di&longs;cutere uideatur. Vnum habere con&longs;tat uitium: nam a
quis marinis redditur teredini obnoxia. Inutiles
re prædicant robora & oleam / quod grauia &longs;int: quod cedant pon
deri & prope &longs;ponte &longs;ua deflectantur: tum & quæ facilius
tur
olea & ficus & tilia et &longs;alicta et eiu&longs;modi. Mirum quod de pal
ma
curuari. Subdiualibus
præferunt: & huic ait Plinius
&longs;olidiorem. Tum et oleam infinitam habere æternitatem prædi
cant: & Buxum etiam inter primarias annumerant: Ca&longs;taneam
quidem tam et &longs;i pandat et torqueatur / non tamen in his operibus
quæ &longs;ub diuo e&longs;&longs;e oporteat / recu&longs;ant. Probant & in primis olea
&longs;trum ea maxime re qua & Cupre&longs;&longs;um quod cariem non &longs;entiat:
quo in numero &longs;unt arbores / quibus in&longs;itus & infu&longs;us unctuo&longs;us
& gummo&longs;us &longs;uccus e&longs;t præ&longs;ertim amarus : Eiu&longs;modi enim Ver
mem negant admittere et aduertitias humiditates excludere in
promptu e&longs;t. Contrariam his putant materiem omnem:
Ab his ta
men excipiunt oleam et olea&longs;trum. Cerrum aut et fagum natura
imbecillem e&longs;&longs;e contra tempe&longs;tatem & non peruenire ad uenu&longs;ta
tem affirmat Vitruuius. Plinius quercum item celeriter ait mar
ce&longs;cere. Ad reliqua uero inte&longs;tina opera
&longs;arum &longs;ub&longs;elliorum et eiu&longs;modi abies egregia e&longs;t: præ&longs;ertim quæ
ad alpim Italiæ montem excre&longs;cat. Nam hæc arbos natura e&longs;t &longs;ic
ci&longs;&longs;ima et glutinum per
his rebus percommoda. Fagum fore alioquin fragilem prædicant
Sed cap&longs;is lecti&longs;que utilem: & in tenui&longs;&longs;imas &longs;ecari laminas: &longs;eca
ri quoque et ilicem aiunt belli&longs;&longs;ime: Inutiles et a&longs;&longs;eres habendæ
&longs;unt iuglans / quod facile frangatur / ulmus fraxinu&longs;que: Nam hæ
et &longs;i lente / facile tamen panduntur. Verum
omnium in opere affirmant fraxinum. Sed nucem demiror non
multo e&longs;&longs;e in antiquorum monitis celebratiorem / quando ea qui
dem ut uidere licet / cum ad cæteros plero&longs;que u&longs;us / tum maxime
a&longs;&longs;eritiis operibus admodum habilis et pertractabilis e&longs;t.
laudant cum ob eius æternitatem / tum quod nigre&longs;cat uetu&longs;tate
et fiat gratior. Valuas memorat Theophra&longs;tus con&longs;ueui&longs;&longs;e diui
tes ponere ex loto ilice buxoue. Vlmum quæ rigorem firmi&longs;&longs;i
me a&longs;&longs;eruet: ideo portarum cardinibus utilem ducunt: Sed permu
tari iubent oportere ut &longs;it radix &longs;uperior inuer&longs;o cacumine: Cato
uectes aquifolios laureo&longs; atque ulmeos fieri iubet: Clauiculis cor
num comprobant: Gradus ad &longs;calas orno atque acere ponebant: Pi
nus: Picea: Vlmus ad aquarum ductus intercauabantur: &longs;ed ha&longs;
ce ni&longs;i terra contegas oci&longs;&longs;ime &longs;ene&longs;cere a&longs;&longs;euerant. Cæterum or
nandis ædibus laricem feminam quæ colore &longs;imilis e&longs;t melli com
pertum habent in tabellis pictorum e&longs;&longs;e immortalem: & nullis
riuis fixilem palmaque ei nerui non in&longs;int tractim: &longs;ed cæ&longs;im. Id
circo ad &longs;imulacra deorum efficienda utebantur. Tum & uteban
tur Lotho ac Buxo & Cedro: & item Cupre&longs;&longs;o: et cra&longs;&longs;iore olea
rum radice / ægyptiaque perfica: quam e&longs;&longs;e lotho &longs;imilem referunt
Torno autem &longs;iquid terete reddidi&longs;&longs;e opus erat Fago / Moro / Te
rebinto: & inprimi&longs; Buxo omnium &longs;pi&longs;&longs;i&longs;&longs;ima: Neque &longs;ignis & tabulis efficiundis a&longs;pernabantur populum albam
& item nigram: & &longs;alicem & carpinum et &longs;orbum / &longs;ambucum et
ficum: Quæ arbores cum &longs;iccitate et æquabilitate ad excipienda
&longs;eruandaque pictorum glutiniamenta et illiniamenta utiles &longs;unt:
Tum ad formas exprimendas ductibile&longs; quidem atque admodum
faciles: Verum inter ha&longs;ce omnium molli&longs;&longs;imam æxtare tili
am in promptu e&longs;t: Sunt qui ad &longs;igna conficienda iuiubam com
probant: His contraria e&longs;t robur: quando quidem inter &longs;e et cum
aliis omnibus eiu&longs;modi materiis in&longs;ociabilis omnino: et omnis
glutini&longs; a&longs;pernatrix &longs;it. Idem uitium e&longs;&longs;e omnibus lactumo&longs;is et
cri&longs;pis aiunt / ut omne genus glutinamenti abdicent. Ra&longs;ile
atque den&longs;um quodque lignum ægre coheret glutino: Quæ item di
uer&longs;a &longs;unt natura uti e&longs;t Hedera / Laurus / Tiliaque / quod calidæ
&longs;int / cum his quæ humectis locis na&longs;cuntur: quod eiu&longs;modi om
nes frigidæ natura &longs;int / diu glutino non cohærent. Vlmus /
Fraxinus / Morus / Cera&longs;u&longs;que / quod &longs;iccæ &longs;int cum platano et al
no / quæ madidæ natura &longs;unt / non conueniunt. Quin & tan
tum affuit apud maiores / ut natura inter &longs;e non congruentia:
& contraria glutino connecterent: Vt etiam &longs;imul non iugata:
Sed hærentia uetuerint coagmentari. Hinc illud Vitruuii quod
e&longs;culeos quidem axes admonet querquinis non iungendos. Ve
rum ut de his omnibus &longs;ummatim referam: Apud omnes aucto
res con&longs;tat
& manu ferroque non cultas duriores e&longs;&longs;e dome&longs;ticis: Nam &longs;ilue
&longs;tres quidem in morbos incidere / quibus interimant negat Theo
phra&longs;tus: Dome&longs;ticas uero: & maxime quæ fructus ferant graui&longs;
&longs;imis e&longs;&longs;e obnoxias morbis
&longs;erotinis / & dulces acutis e&longs;&longs;e imbecilliores &longs;tatuunt: Et inter a
cutas atque a&longs;peras &longs;olidiores putant eas / quæ fructus acerbiores ra
riore&longs;que edant: Quæ alternis annis promunt: & quæ penitus &longs;te
riles &longs;int / feracibus nodo&longs;iores &longs;unt: Et i&longs;tarum quo quæque breui
or / eo difficilior. Et &longs;teriles magis cre&longs;cunt quam fertiles.
Addunt & eas quæ in propatulo & nulli&longs; neque montibu&longs; tectæ
firmiores illas
quamTum & arbo
res ortæ in locis humidis atque
apricis atque &longs;iccis coaluerint. Et quæ ad boream na&longs;cantur aptio
res e&longs;&longs;e Et quæ locis a &longs;ua
natura &longs;int alienis natæ non &longs;ecus atque abortiuas re&longs;puunt. Et me
ridianas quidem præ duras fore: &longs;ed medullis contorqueri & mi
nus coequabiles præ&longs;tare &longs;e ad opus exequendum: Praeterea ari
das natura atque adcre&longs;cendum tardas robu&longs;tiores e&longs;&longs;e
& fecundæ &longs;int. Nam quod in his femineam / in his uero alteris
ma&longs;culinam e&longs;&longs;e naturam putabat Varro: & candida quæque li
gna minus e&longs;&longs;e den&longs;a & magis
infusus &longs;it. Et pondero&longs;a quidem omnis materia &longs;pi&longs;&longs;ior duriorque
leui e&longs;t. Et quo quæque leuior / eo e&longs;t fragilior: & quo cri&longs;pior / eo
a&longs;tructior. Tum quibus natura dederit / ut diutius in uita uige
ant / dedi&longs;&longs;e etiam ut ab&longs;ci&longs;&longs;æ tardius corrumpantur. Omni
in ligno / quo minus medullæ ine&longs;t / eo natura illi acrior et robu
&longs;tior e&longs;t: quæ partes ad medullam proximiores &longs;unt / duriores
hæ quidem cæteris / ac den&longs;iores &longs;unt. quæ cortici propinquiore&longs;
&longs;unt neruo tenaciore &longs;unt. Et enim in arboribus ueluti in
animante pro cute e&longs;&longs;e &longs;tatuunt extremum corticem: pro carne
id quod ad cutem &longs;ube&longs;t: pro o&longs;&longs;e id quod ad medullam circum
obuoluitur: & nodos in plantis per &longs;imiles e&longs;&longs;e neruis putabat
Ari&longs;toteles. Ligni partem omnium pe&longs;&longs;imam alburnum depu
tant / cum alias ob res / tum quod teredinibus infen&longs;a &longs;it. Adde his
quod partes materiæ / quæ dum &longs;taret arbor ad &longs;olem meridiem ur
gebatur / aridiores erunt cæteris et gracidiores
den&longs;iores: habebuntque medullam i&longs;ta exparte cortici uiciniorem. Et quæ item partes telluri et radicibus fuere finitimæ / &longs;tabunt il
le quidem cæteris grauiores huius &longs;ignum quod aquis ægre adna
tabunt: et arboris cuiu&longs;que pars media cri&longs;pior: & maculæ uti
cunque &longs;int / quo radicibus adiunctiore&longs; eo amfractiore&longs; intima&longs; ta
men qua&longs;que parte&longs; &longs;upernatibu&longs; con&longs;tantiore&longs; et
Verum in arborum generibus comperio aliquas de quibus opti
mi &longs;criptores longe miranda referant: Nam uitem quidem &longs;eculo
rum eternitatem &longs;uperare affirmant. Iouis &longs;imulacrum factum ex
uite in urbe Populonia ad Ce&longs;aris tempora con&longs;piciebatur &longs;eculis
permultis incorruptum. Neque ulli e&longs;&longs;e ligno naturam penitus æ
terniorem omnes prædicant. In Arriana indorum regione haberi
uites tam cra&longs;&longs;as ait Strabo / ut eius truncum homines uix ample
xentur bini. Apud Vticam tectum ex cedro &longs;teti&longs;&longs;e annos mille
ducentos otto & &longs;eptuaginta tradidere. In Hi&longs;pania templo Dia
næ trabes ex iunipero ab anno ducente&longs;imo ante excidium Troiæ
u&longs;que ad Hanibalem dura&longs;&longs;e te&longs;tantur. Atqui cedro quidem mira
e&longs;t natura: &longs;i uti ferunt una hæc arbos clauum non tenet. In monti
bus qui ad Benacum &longs;unt abieti genus riget: quo &longs;i feceris uas / ni
prius oleo perunxeris non continebit uinum. Hactenus de arbori
bus. Parandus e&longs;t etiam lapis qui pro muris habendus &longs;it: is e
rit duplex: alius qui cementis coaptandis deuinciendi&longs;que: Alius
qui &longs;tructuræ conueniat. De eo qui ad &longs;tructuram prius: Sed mul
ta cum breuitatis cau&longs;a / tum quod nimium trita &longs;unt prætermittam
Neque i&longs;thic in&longs;i&longs;tam ut phy&longs;ica illa de lapidum primordiis atque
origine di&longs;putem: ex aquæ ne ac terræ commixtionibus ui&longs;co&longs;a il
la principia in limum prius: &longs;ubinde in lapidem duruerint: frigo
ris ne an quod de gemmis a&longs;&longs;erunt / caloris ui &longs;oli&longs;que radio den&longs;a
ta concreuerint / an potius ut rerum aliarum / &longs;ic & lapidum
&longs;int a rerum natura indita telluri
rata terrenorum corpu&longs;culorum cum liquenti aqua confu&longs;ione in
&longs;int: An ex innata &longs;eminis ip&longs;ius ui: An ex concepta radii impre&longs;
&longs;ione ad&longs;int. Itaque i&longs;tiu&longs;modi omnia tam & &longs;i forta&longs;&longs;is aliquid fa
cerent ad rem exornandam: ea tamen prætermittam: remque
ædificatoriam qua&longs;i inter fabros u&longs;u & arte probatos tractans libe
rius & &longs;olutius
po&longs;tulant. Cato lapidem inquit æ&longs;tate eximito: &longs;ub diuo habeto:
Ante biennium in opus ne ponito: æ&longs;tate quidem / quo uentis &
gelicidiis & imbribus / reliquisue temporum iniuriis in&longs;ueti lapi
des &longs;en&longs;im a&longs;&longs;ue&longs;cant: Nam lapidem quidem nuper ex fodina hu
tis gelicidiis obieceris / findetur atque &longs;oluetur. Sub diuo quo quo&longs;que
lapis
Primo i&longs;tiu&longs;modi qua&longs;i præludio futuri cum temporis æternita
te certaminis comprobetur. Non ante biennium quo imbecilles
natura & qui uitium in opere facturi erant non te lateat & a fir
mioribus &longs;eparentur: Et enim quocunque in genere lapides inueni
ri certum e&longs;t inter &longs;e uarios: ita ut alii &longs;ub aere dure&longs;cant: alii pru
inis a&longs;per&longs;i rubiginem trahant atque di&longs;&longs;oluantur & huiu&longs;modi.
Verum hi quales pro locorum uarietate & natura &longs;int / u&longs;u et ex
perientia pulcherrime innote&longs;cunt: Vt iam
iu&longs;que lapidis uim et uirtutem didici&longs;&longs;e plenius po&longs;&longs;is
phantium &longs;criptis et monumentis. Tamen de toto lapidum gene
re ut &longs;ummatim loquar / &longs;ic licebit &longs;tatui&longs;&longs;e. albus qui&longs;que lapis
facilior fu&longs;co
gis imitabitur &longs;alem / eo erit intractabilior. Harena in&longs;per&longs;us la
pis collu&longs;tranti a&longs;per e&longs;t. Aureæ &longs;i intermicabunt &longs;cint ille / contu
max. Nigrantes &longs;i ut ita loquar &longs;catent puncti / indomitus.
Qui
guttis e&longs;t angularibus a&longs;per&longs;us / is erit firmior
guttæ quo erunt minores / eo erit lapis tollerantior: Et quo cuique
color purgatior atque limpidior / eo æternior: Et lapidi quo uenarum
aderit minus / eo integrior: Et quo uena ip&longs;a contiguo lapidi colo
re congruentior / eo æquabilior: et quo tenuior / eo moro&longs;ior: &
quo amfractior et uolutior / eo au&longs;terior: et quo internodo&longs;ior / eo
acerbior. Venarum ea e&longs;t apprime fixilis quæ &longs;ui medio lineam
habuerit ductam rubrica / aut ocrea putrenti proxima ad has erit
quæ diluto et albe&longs;cente herbaceo colore &longs;par&longs;im fu&longs;cabitur: Om
nium difficillima quæ glaciem præ&longs;ertim Vena
rum numerum di&longs;&longs;idio&longs;um et incon&longs;tantem
res / eo infideliores. Lapis quo di&longs;fractis glebulis aciem
et ter&longs;iorem dederit / eo erit concretior: Et lapis cum defringitur
cute qui minus extabit a&longs;pera / is erit abilior &longs;cabro: Sed &longs;cabri ip
&longs;i quo erunt candidiores / eo minus erunt ob&longs;equentes. Et contra
fu&longs;cus qui&longs;que lapis ubi erit luna minutiore / illic magis ferri
qui aqua a&longs;per&longs;us &longs;ummotenus tardius are&longs;cet / is erit crudior: Et
grauis qui&longs;que lapis &longs;olidior & expobilior leui: et leuis qui&longs;que fria
bilior graui: et re&longs;onans dum ferias lapis den&longs;ior e&longs;t &longs;urdo: et qui
duriter perfricatus olebit &longs;ulphur / acrior e&longs;t
lidi: et quo denique ad &longs;calprum contumacior / eo contra lace&longs;&longs;en
tes tempe&longs;tates rigidior et con&longs;tantior. Ad fauces fodinæ qui tem
pe&longs;tatibus per&longs;tructus glebis &longs;e &longs;e grandioribus a&longs;&longs;eruarit / hunc
firmiorem ducunt. Omnis item lapis ferme cum defoditur mol
lior e&longs;t
&longs;us lapis tractabilior ferro
quo humectiore fodinæ loco exemptus &longs;it / eo cum aruerit erit
&longs;ior
borea urgente facilius findi Verum lapides ip&longs;i qua
les futuri per ætatem &longs;int / &longs;iquid libeat ocius periculum facere / in
ditia patebunt hinc. Nam qui aqua commadefactus per
ponderi adiecerit / erit is quidem humido di&longs;&longs;olubilis. Qui uero
igne et flammis pertactus frace&longs;cet: &longs;ub &longs;ole æ&longs;tuque non perdurabit:
Neque hic prætermittenda cen&longs;eo digna memoratu quædam: quæ
de non nullis lapidibus ueteres meminere. Nam erit quidem non
ab re intellexi&longs;&longs;e quantum habeant in &longs;e et uarietatis et admirati
onis / quo quæque aptis u&longs;ibus decentius accomodentur. Circa uol
&longs;inen&longs;em et in &longs;tratonen&longs;i agro e&longs;&longs;e lapidem prædicant omnibus
ædificiorum u&longs;ibus accommodati&longs;&longs;imum: cui neque ignis: neque ul
la tempe&longs;tatum uis noceat: Eundemque e&longs;&longs;e contra tempe&longs;tatem pe
nitus æternum atque incorruptibilem: et &longs;imulacrorum
qui diuti&longs;&longs;ime a&longs;&longs;eruet. Cum ex
&longs;cribit tacitus &longs;axo gabino et albano u&longs;um pro trabibus / quod is la
pis ignibus imperuius &longs;it: Apud Liguriam et apud Venetias / in
umbria piceno apudque Belgas &longs;uppeditat albus lapis: quem &longs;erra
re dentata &longs;erra et dolare po&longs;&longs;is perfacile: Et ni alioquin natura e&longs;
&longs;et inualidus et imbecillis / omnium egre&longs;&longs;us foret in operibus:
Sed pruina et gelu et a&longs;perugine rumpitur: et contra auras maris
minime e&longs;t robu&longs;tus. Habet hi&longs;tria lapidem marmori non di&longs;&longs;i
&longs;ilit: quam ip&longs;am rem euenire
pre&longs;ertim albo &longs;ilici et item nigro ut igni&longs; In
Campania lapis e&longs;t fu&longs;co cineri &longs;imillimus: cui etiam mixtos pu
tes et interiectos e&longs;&longs;e carbones: is quidem &longs;upra
re pondere leuis e&longs;t & ferro dolabilis et pror&longs;us tenax / et item con
&longs;tans: et contra ignes et contra tempe&longs;tates
arens & &longs;itiens / ut calcis humores confe&longs;tim ab&longs;orbeat et uret:
Exhau&longs;taque et uanida pulueris in&longs;tar relinquet illimenta: Hinc
breui di&longs;&longs;olutis compaginibus labe&longs;cit opus ultro atque corruit. At lapidi huic natura
&longs;it fluuiatilis: nam &longs;emper madens cementis non coheret. Quid il
lud quod in marmorariis lapidicinis compertum
excre&longs;cere. Romæ per hæc tempora inuenta &longs;ub tellure &longs;unt fi&longs;tu
lo&longs;i lapidis tyburtini minutalia unum in &longs;olidum lapidem tempo
ris terræque ut ita loquar fomento concreui&longs;&longs;e. Ex lacu Reatino ui
debis quo loci per abruptum illud praecipitium aqua redundans
in Nar fluentem corruit ripæ &longs;upremum labrum in dies
&longs;e :
mento lapidi&longs;que incremento conualle ip&longs;a faucibus ab&longs;tru&longs;a effec
tam lacum. Sub agro Lucano non longe a Silari fluuio qua par
te ad orientem uer&longs;us ex altis rupibus aquæ &longs;tillante&longs; defluunt
cre&longs;cere
ad magnitudinem ut &longs;int eorum quodque onu&longs; carrorum per
rimorum. I&longs; lapi&longs; recen&longs; & materno &longs;ucco maden&longs; admodum te
ner e&longs;t: Vbi uero aruerit / fit duri&longs;&longs;imu&longs;: et ad omne&longs; u&longs;u&longs; accom
modati&longs;&longs;imu&longs;. Id ip&longs;um euenire ex non nulli&longs; ueteribu&longs; aquæduc
tibu&longs; &longs;pectaui: ut formarum latera concreta quadam gummatione
lapidi&longs; concru&longs;tetur. In Gallia duo &longs;pecta&longs;&longs;e hac ætate licebit di
gna memoratu:
renti&longs; ripa: ex qua grande&longs; & plurimi globo&longs;i lapide&longs; terræ ui&longs;ce
ribu&longs; intimi&longs; concepti pa&longs;&longs;im in die&longs; crebri&longs; loci&longs; parturiuntur. In agro Fauentino propter lamoni&longs; fluenti ripam ad&longs;unt natura pro
ten&longs;i ua&longs;ti lapide&longs;: qui non modicam in die&longs; uim &longs;ali&longs; uomant: In agro florentino ætrurie apud
Clatim amnem fundus e&longs;t in quo alternis &longs;epteniis prædura quibus
abunde con&longs;per&longs;us &longs;it / &longs;axa in glebas redeunt. Apud ci&longs;icenos &
item circa Ca&longs;&longs;andream uerti glebo&longs;am terram in &longs;axa refert Pli
nius. In puteolano puluis &longs;uppeditat qui aqua maris dure&longs;cit et fit
lapis. Toto etiam littore ab oropo u&longs;que Aulidem quicquid mari
abluatur lapidem fieri & concretum reddi referunt. In Arabia eti
am glebas ait Diodorus effo&longs;&longs;a terra &longs;uaue olentes: quæ quidem
ueluti metalla fu&longs;e igni in lapidem uertantur: Addit et ho&longs;ce de
mum lapides eiu&longs;modi e&longs;&longs;e / ut cum in eos guttæ aquæ pluuiæ ce
ciderint / iuncturis collique&longs;centibus toto fiant in muro lapis uni
tus. Sarcophagum quoque lapidem apud Troadem a&longs;iæ defodi fe
runt / qui fixili uena coniungatur: In hunc lapidem defunctorum
commi&longs;&longs;a corpora ante diem quadrage&longs;imum tota præter dentes
a&longs;&longs;ummi a&longs;&longs;erunt: et quod magis mireris / ue&longs;tem calciamentaque
et eiu&longs;modi una cum corporibus illata uerti in lapidem
Contrarius huic e&longs;t comites lapis / quo Darium
Is enim corpora præ&longs;eruat integerrima. Sed de his hactenus.
Atqui
bus: credo equidem inopia rerum et nece&longs;&longs;itate ductos homines
primum u&longs;urpa&longs;&longs;e / ut lateritia ponerent ædificia: quod
nimaduer&longs;um e&longs;t
modum / ad gratiam aptum / ad perennitatem firmum con&longs;tan&longs;que
exi&longs;teret: pro&longs;ecuti &longs;unt cum cætera tum et regias ædes &longs;truere la
teritias. Demum
gnis ad firmandos den&longs;ando&longs;que lateres ualeret / te&longs;taceo pa&longs;&longs;im o
pere omnia attollere per&longs;euerarunt: Et
turis annotaui: hoc profecto au&longs;im dicere / nihil ad omnis quos ue
lis ædificationum u&longs;us inueniri commodius latere non crudo / ue
rum cocto: ubi coquendi & ducendi ratio diligens adhibeatur. Sed de lateritii operis laude alias.
Ad rem fit quod
cendo terram probari eam / quæ &longs;it albicans et creto&longs;a: Item proba
ri quoque rubico&longs;am et eam quæ ma&longs;culus
uero et penitus &longs;abulo&longs;am uitandam et in primis calculo&longs;am
antur et perfindantur / tum excocte &longs;ponte &longs;ua Lateres
non &longs;tatim effo&longs;&longs;a terra ducendos putant: &longs;ed fodi terram autum
no iubent / commacerari totam per hyemem & uere primo duci. Nam &longs;i ducas bruma / in promptu e&longs;t rumo&longs;as fieri gelatu: &longs;in
&longs;ol&longs;titio / acri æ&longs;tu quod &longs;i cogat
nece&longs;&longs;ita&longs; ut per hybernos algores fingas lateres: operito illico &longs;ic
ci&longs;&longs;ima harena: Sin per æ&longs;tatem feruentem / humectis paleis: nam
&longs;ic habiti non finduntur neque contorquentur. Sunt qui lateres ui
tro habere illitos uelint. Id &longs;i iuuabit / cura&longs;&longs;e oportet ne
ex &longs;abulo&longs;a aut nimium macra arentique terra / nam uitrum ab&longs;or
berent. Verum ducendi &longs;unt ex albicanti et creto&longs;a et lenta:
dique &longs;unt tenues / nam cra&longs;&longs;iores qui forte &longs;int ægre percoquuntur
et fixura immunes non euadunt. quod &longs;i cra&longs;&longs;iores facere oportebit
incommodo prouidebitur multa ex parte ubi medias per cra&longs;&longs;itu
dines uno & item alteris locis &longs;tilo perforabuntur / quo et &longs;iccari
et excoqui commodiu&longs;
&longs;i æ&longs;tuationes a&longs;pirante. Figuli fictilibus &longs;uperilliniunt cretam al
bariam / qua fiat ut uitrum patinis equabilis&longs;ime allique&longs;cat incu
tim: Id etiam operi lateritio conferet. Aduerti ex ueterum ædifi
ciis in lateribus mixtam e&longs;&longs;e partem non nullam harenæ
rubræ: et rubricam et marmor immi&longs;cere a&longs;&longs;ueui&longs;&longs;e inuenio. Exper
ti &longs;umus eadem una ex terra reddi latere&longs; multo firmiores / &longs;i uelu
ti panes facturi ma&longs;&longs;am prius qua&longs;i fermentarimus: demum iterum
atque iterum &longs;ubactam reddiderimus / ut &longs;ic
nibus etiam minutis calculis per purgati&longs;&longs;ima. Dure&longs;cunt
coctura adeo ut multa flamma in &longs;iliceam duritiem uertantur. Et
lateres &longs;eu fiat igne id dum coquuntur / &longs;eu forte fiat aere dum &longs;ic
ce&longs;cunt / quæ eadem res euenit panibus / cru&longs;tam adducunt
Iuuabit igitur tenues facere / quo plus ad&longs;it cru&longs;te / minus medul
læ. Et in his experiri licet &longs;i ter&longs;i et perpoliti
ille &longs;i contra tempe&longs;tates quod cui uis lapidum æque eueniet / ut
ter&longs;i &longs;cabritie non exedantur: Atqui te&longs;tas quidem tergendas pu
tant aut nuper exemptas ex fornace ante Nam &longs;emel madida atque rur&longs;us ex&longs;icca
ta dure&longs;cit te&longs;ta adeo ut ferri aciem delimet atque con&longs;umat. Sed
nos commodius proxime ductam & adhuc urentem radimus. At
qui laterum tria apud ueteres fuerunt genera: Vnum longum &longs;ex
qui pede latum pedem: Alterum palmos quinque quoque uer&longs;us: ter
tium palmos non plus quatuor. Videmus in ædificiis te&longs;tas præ
&longs;ertim ad arcus et nexuras pedes qua&longs;que uer&longs;us latas binos. His
non æquæ u&longs;os ueteres publicis atque priuatis operibus
maioribus publica / minoribus priuata &longs;truxi&longs;&longs;e ædificia. De his
quoque annotaui cum alibi in ueterum monumentis: tum uia appia
alia atque alia extare maiorum & minorum laterum genera: quibus
uarie uterentur: ut non modo quicquid ad utilitatem / uerum
quicquid ad gratiam aptum et condecens uenerit in mentem: id
&longs;edulo uolui&longs;&longs;e perficere arbitror: Vt cætera omittam lateres ui
di longos digitos non plus &longs;ex / cra&longs;&longs;os unum / latos tris: Sed his
poti&longs;&longs;imum pauimenta &longs;picatim in&longs;ternebant. Præcæteris mihi
probantur trianguli / quos faciebant hunc in modum: Laterem e
nim quaque uer&longs;us pedali amplitudinem ducebant cra&longs;&longs;um
et &longs;emis hunc dum uirebat duabus lineis diametralibus ab
ad oppo&longs;itum angulum &longs;ignabant linea profunda / quæ u&longs;que dimi
diam lateris cra&longs;&longs;itudinem &longs;cinderet. Hinc igitur quatuor habe
bantur trianguli æquales: Lateres has præ&longs;tabant commoditates:
Nam minus capiebant cretæ / coaptabantur in fornace / eximeban
tur / deferebantur in opus habilius: puta qui una manu quatuor ha
berentur: Hos faber leui ictu inter ab&longs;truendum alterum ab alte
ro diuidebat: Hi&longs;que per frontes parietum ordines inducebat late
re pedali extrin&longs;ecus ut pateret: Angulo uero intror&longs;us obiecto /
Ex quo impen&longs;a quidem minor / opus gratius / &longs;tructura firmior
reddebatur: Nam cum toto pariete nulli non integri ade&longs;&longs;e late
res apparerent: tum anguli densatim infarturis parietum illigati
opus firmi&longs;&longs;imum reddebant. Ductos lateres ne illico in
imponas iubent / ni per&longs;icci &longs;int: et non ante biennium &longs;iccos red
di: & in umbra commodius &longs;iccari
quoque hactenus / ni forte addas / quod annotauere terram ad huius
am arretinam et mutinen&longs;em. In Hi&longs;pania pergameam: In A&longs;ia
unum hic breuitatis gratia non prætermittam / quæque de lateribus
u&longs;que dicta &longs;unt. Eadem in tegulis tectorum atque imbricibus: atque
tubulis: atque omni denique pla&longs;tico fictilique opere fore ob&longs;eruanda. Diximus de lapide: Sequitur ut de calce dicendum &longs;it.
Calcem ex uario lapide Cato cen&longs;orius improbat: Et calcem quæ
fiat ex &longs;ilice ad omne opus damnat. Tum et ad calcem efficien
dam uehementer e&longs;t in utilis lapis qui&longs;quis exhau&longs;tus / arridus /
putrens / in quo excoquendo ignis non inueniat quid ab&longs;ummat:
quales &longs;unt tofinei: et qui circa Romam agro fidenate atque albano
&longs;ubruffi atque pallentes &longs;unt. Tertia enim parte &longs;ui ponderis
us fuerat lapis leuior &longs;it calx oportet ea / quam periti probent.
Quin et lapis nimium &longs;icco&longs;us et natura et natura madens / quod
&longs;ub igne uitre&longs;cat / haud Viridis inquit Plinius / lapis igni uehementer re&longs;i&longs;tit.
At nos de
porphirite lapide compertum habemus / non modo flammis non
excoqui / uerum et contigua quæque circumhereant &longs;axa
cem reddere / ut ignibus ne quicquam &longs;atis excoquantur. Atqui &
terrico&longs;am quoque lapidem / quod calcem impuram reddat / re&longs;pu
unt. Sed calcem in primis laudant uetere&longs; architecti: quæ de lapi
de fiat præduro et admodum &longs;pi&longs;&longs;o & præ&longs;ertim albo: Hanc. n.
cum cæteris u&longs;ibus non incommodam: tum maxime te&longs;tudinibus
firmi&longs;&longs;imam ducunt: Secundo loco probant calcem eam: quæ &longs;it
ex lapide alioquin non leui et putri: &longs;ed fi&longs;tulo&longs;o: Hanc enim ad
opus tectorum e&longs;&longs;e omnium præcipuam & cæteri&longs; ductibiliorem
et reddere opera &longs;plendidiora cen&longs;ent. Vidimus & in Gallia u&longs;us
architectos calce non
&longs;axo globo&longs;o / fu&longs;co / præduro & eiu&longs;modi ut po&longs;&longs;is putare
eam tamen in opere tum &longs;axo tum lateribus multa per tempora e
gregiam præ&longs;titi&longs;&longs;e firmitatem con&longs;tat. Inuenio apud Plinium e
am quæ fiat ex molari lapide calcem e&longs;&longs;e natura pingulentam: id
circo ad omnes u&longs;us percommodam. Nos experto intelleximus
eum molarem lapidem qui guttatim &longs;ale a&longs;per&longs;us
mixtum / qui &longs;pi&longs;&longs;ior et limacum frangatur tenuiore e&longs;t puluere /
&longs;uccedere: Sed lapis uticunque &longs;it / ad calcem effo&longs;&longs;us utilior erit
collectitius: et ex umbro&longs;a humentique fodina exemptus
ti: et ex albo ductibilior In Galliis apud marittimas
eduorum regiones calcem lapidis inopia exo&longs;tricis conchilii&longs;que ef
ficiunt: E&longs;t et calcis genus gip&longs;um: fit enim et ip&longs;um lapide excoc
to: tam & &longs;i Cypro et Thebis fodi gip&longs;um referunt &longs;umma tellu
re &longs;olibus concrematum. Sed gip&longs;eus omnis lapis a calcis lapidi
bus differt / quod tenerrimus &longs;it / friabilis / præter unum / qui in &longs;y
ria foditur: Nam prædurus quidem e&longs;t. Differunt
&longs;eus lapis horis non plus uiginti. Qui uero lapis ad calcem e&longs;t /
horis non minus &longs;exaginta coquitur. Gip&longs;i quatuor aduerti e&longs;&longs;e
per Italiam &longs;pecies: harum dua tralucidæ / duæ non tralucidæ.
Tralucidarum una glebis aluminis / &longs;eu potius alaba&longs;tro e&longs;t &longs;imi
lis: hanc &longs;quameolam
coherentibus et paginatim compre&longs;&longs;is con&longs;tet: Altera &longs;quameo&longs;a
quoque e&longs;t: &longs;ed magis &longs;ali &longs;imilis fu&longs;co Non tralucida
rum autem
Sed e&longs;t altera albicans et &longs;uppallens: altera pallori &longs;uffu&longs;um colo
rem habet ruffum. Po&longs;tremæ prioribus den&longs;iores inter po&longs;tremas
&longs;ubruffa tenacior. Inter priores quæ purior / ea candidiora &
didioraApud
Ariminum gip&longs;um inuenies &longs;olidum / ut dicas e&longs;&longs;e id marmor:
aut alaba&longs;trum: ex eo iu&longs;&longs;i tabulas &longs;erra dentata &longs;errari ad opus
cru&longs;tationum commodi&longs;&longs;imas. Omne gip&longs;um ne quid
tam / malleis
&longs;imo accumulatum &longs;eruari / &longs;tatim produci / aqua celerrime infun
di confe&longs;tim ad opus adigi oportet: Calx contra: non enim tun
&longs;am uerum ex gleba infundi: et multo quidem ante commacera
ri oportet aqua exhuberante prius
immi&longs;ceas quo &longs;iqua forta&longs;&longs;is gleba parum fuerit ignibus excoc
ta maceratione diutina &longs;oluatur atque lique&longs;cat. Nam cum recens
et non penitus proluta et commacerata &longs;ummitur / quod in ea &longs;it
&longs;cant: et &longs;ubinde Adde quod calce non uno &longs;imul ut ita loquar proluuio infundere
&longs;ed &longs;en&longs;im oportet madefacere alteris atque alteris / atque De hinc loco humecto
et &longs;ub umbra pura &longs;ine ulla rerum
ra liquidius fermentetur. Et compertum quidem habent calcem
diuturna huiu&longs;modi fermentatione multum ad uirtutem augere. Nos quidem ueteribus ac de&longs;tituti&longs;&longs;imis in &longs;criptis
annos uti ex multis coniecturis per&longs;picue
inuentam uidimus madidam et liquentem / et ut ita loquar matu
ram adeo ut mollitie mella o&longs;&longs;iumque medullas longe &longs;uperaret:
Atque ea quidem ad
quippiam inueniri. Duplum refert &longs;ic habita harenarum
recenter extincta mi&longs;ceatur. In his igitur calx atque gip&longs;um no con
ueniunt / in cæteris Illico enim eximas ex fornace: ac
&longs;ub umbra et &longs;icco in loco habeas / mox infundas oportet:
fornace ip&longs;a / &longs;iue alibi ad auram ad lunam / ad &longs;olem ad&longs;eruetur:
præ&longs;ertim æ&longs;tate oci&longs;&longs;ime re&longs;oluetur in cinerem / et fiet inutilis. Hactenus de his.
Fornacibus lapidem ne imponas monent ni con
fregeris / ita ut &longs;int fru&longs;ta glebis non minora / &longs;ino illud quod fa
cilius Compertum quidem e&longs;t mediis in lapidibus præ
&longs;ertim globo&longs;is interdum ade&longs;&longs;e uacuas aliquas concauitates: qui
bus aer inclu&longs;us
cibus igne fit ut i&longs;tic &longs;eu frigore intror&longs;us ab&longs;cedente aer per&longs;trin
gatur / &longs;eu in cale&longs;cente
exaugeatur / fit
quo cohercebatur
nacis congeriem di&longs;turbet atque peruertat. Et &longs;unt qui lapidibus
i&longs;tiu&longs;modi uiderunt media intus uigere animantia cum alia et di
uer&longs;a / tum uermes pilo&longs;o dor&longs;o et multi pedes / qui quidem forna
cibus &longs;oleant di&longs;pendium afferre. Neque hic
rerum dignarum: Qua de re iuuat
ctent: et ab re tamen atque in&longs;tituto aliena Martino quinto
fodinas uitam
ramentisTum et candidi&longs;&longs;imo marmore in medio per hæc
tempora frondes Vellinus mons / qui Bru
tios a mar&longs;is
de albo / et rediuiuo illic qua parte in brutios &longs;pectat / pa&longs;&longs;im uide
bis di&longs;fractos lapides refertos &longs;igillis
non amplioribus Quid illud ?
Ex
agro Veronen&longs;i in dies colliguntur &longs;axa cælo &longs;trata &longs;igno quinque
folio certis et comparibus lineis apti&longs;&longs;ime per&longs;cripta atque belli&longs;&longs;ime
imbricata naturæ arte admirabili et perfinita / ut imitari &longs;ubtilita
tem operis po&longs;&longs;it pror&longs;us
nullum huiu&longs;modi inuenies lapidem ni&longs;i inuer&longs;um / impre&longs;&longs;umque
&longs;igni formam obtegentem: quo facile putes naturam non admira
tioni hominum / &longs;ed &longs;ibi effinxi&longs;&longs;e tantas delitias artificii &longs;ui.
Ad rem redeo.
Non hic in&longs;i&longs;tam
teat / ut extuans flamma re&longs;piret / ut &longs;uis qua&longs;i limitibus coherce
atur / ut in unum ad opus coquendi confluat tota ignium uis atque
con&longs;piret. Neque pro&longs;equar quo pacto &longs;en&longs;im &longs;uccendere et ignem
non intermittere u&longs;que dum
&longs;a exeat: et
pidem
&longs;e&longs;e receperit atque per&longs;trinxerit. Mirum in quo naturam &longs;pectes
elementi. Nam &longs;i calce cocta ignem &longs;ubdemeris / fiet calcaria &longs;en
&longs;im minus in imo calens / in &longs;ummo uero magis multo reddetur
ignita. Nunc quoniam his operibus perficiendis
niumAtque ea
Siquis me roget quidnam e&longs;&longs;e
harenam &longs;tatuam: forta&longs;&longs;is dixero eam e&longs;&longs;e / qua maioribus
ctis
placuit harenam / et præ&longs;ertim in ætruria / quam carbunculum di
cunt / genus e&longs;&longs;e quoddam terræ ignibus a rerum natura intra
tes
et tofo ip&longs;o mollior. Verum inter ha&longs;ce omnes harenas
carbunculum. Aduerti romæ publicis ædificiis u&longs;os no in po&longs;tre
mis rubra: Caua intra fo&longs;&longs;iceas ultima e&longs;t: Glareo&longs;a fundamentis
farciundis
rant
ditat: Subinde harenam probant / quæ ex fluento po&longs;t primam
premam
et inter ha&longs;ce utilior quæ intra
&longs;titit. Extremo uenit loco harena quæ ex mari excepta &longs;it: et
maritimas nigrantem ac uitro&longs;am non omnino uituperant. Apud
Picentes agro &longs;alernitano harenam ex mari &longs;umptam fo&longs;&longs;iceæ
bant: Nam
ad lybicum
&longs;imam. At inter maritimas harenas e&longs;&longs;e
ad rupes &longs;ub&longs;ideat: granoue cra&longs;&longs;iore &longs;it. Atqui
dem cur
&longs;al&longs;ugine di&longs;&longs;olubilis made&longs;cit
onera ægre et Fluuiatilis quoque humecti
or e&longs;t Fo&longs;&longs;i
cea propter
rationibus Sed erit harena optima &longs;uo in
genere quæque fricata et per&longs;tricta manibus &longs;tridorem faciat: et quæ
in candidam ue&longs;tem excepta non coinquinabit: neque terram &longs;ub&longs;i Contra erit harena
quicquam
quæue in area relicta ilico herbe&longs;cet: eritque
conuecta diu extiterit &longs;ub aere ad &longs;olem et lunam et pruinas: nam
terrico&longs;a efficitur et putris: et perinde cum ad producenda arbu
&longs;cula et caprificos parata: tum ad continendam &longs;tructuram infir
mi&longs;&longs;ima.
Diximus de materia / lapide / calce / et harena: quæ a maioribus pro
barentur. Sed locis
agendis A&longs;iam aiebat Cicero pro
pter copiam marmoris / &longs;emper ædificiorum et &longs;ignorum gloria
florui&longs;&longs;e: At marmora locis omnibus
e&longs;t lapis: aut &longs;i e&longs;t / is Tota
italia ab ea parte quæ ad meridiem uergit / fo&longs;&longs;iceam reperiri hare
nam te&longs;tantur: ab apennino citra non reperiri. Babylones inquit
Plinius bitumine: Carthaginen&longs;es luto utuntur. Alibi omnino la
pidis inopia cratibus et argilla Budinos refert Herodo
tus cum priuatas / tum etiam publicas ædes non re alia ædificare
apud eos lignea. Neuros ligno penitus carere ait Mella: ut ligno
rum loco &longs;uccedere cogantur o&longs;&longs;a. Aegypto iumentorum &longs;ege&longs;ti
onibus focum fouent. Hine e&longs;t ut alii alia &longs;ibi habere pro nece&longs;&longs;i
tate et rerum oportunitate diuer&longs;oria cogantur. Apud ægyptios
&longs;unt qui uel regias domos harundinibus: apud Indos qui
co&longs;tis &longs;ibi Apud Dedaliam in Sardis &longs;uffo&longs;&longs;a tellure ha
bitare &longs;cribit Diodorus. Carris Arabiæ oppido muros domo&longs;que
ma&longs;&longs;is efficiunt &longs;alis. Sed de his alias.
Itaque ut diximus
loco eadem lapidis harenæque et huiu&longs;modi e&longs;t copia: Sed diuer&longs;is
diuer&longs;a et naturæ et
oportet quæ &longs;uppeditant: et in his ip&longs;is adhibenda e&longs;t cautio: pri
mo ut habiliores et
xime ut ædificando aptioribus utamur / &longs;uis quibu&longs;que locis
recte di&longs;partiendo.
harena:
modi ut pares nihilo plus opus e&longs;t indu&longs;tria,
unum cogas / quoad in opere perficiundo non de&longs;int: tam et&longs;i de his
torumque
turi &longs;imus et manu ædificaturi ab ip&longs;is
grediemur: Sed hic prius e&longs;t ut iterum admoneam / pen&longs;anda e&longs;&longs;e
tempora cum publica / tum et priuata no&longs;tra
&longs;int: ne quid aggrediamur: in quo perturbatis rebus aut inuidiam
captes &longs;i per&longs;eueres Adde quod
et naturæ tempora inprimis erunt
licet / uti ea quæ per hyemem ædificantur / locis præ&longs;ertim frigidis
gelent: Ea uero quæ per æ&longs;tatem / locis præ&longs;ertim æ&longs;tuo&longs;is are
prius Hinc igitur admonebat Frontinus architectus
e&longs;&longs;e ad opus exequendum apta
a chalendis aprilis / ad
feruore. Sed pro locorum uarietate et coelo opus
Itaque &longs;i cum his
recen&longs;uimus / bene tibi conueniet: erit demum area futuri operis
dimen&longs;ione.
At &longs;unt qui
præ&longs;entium numero Lucius Tarutius urbis Romæ
tarunt &longs;apienti&longs;&longs;imi ueteres: ut fui&longs;&longs;e Iulius firmicus maternus re
ferat / qui
ac de ea re accurati&longs;&longs;ime &longs;crip&longs;erint.
que: et i&longs;tos &longs;ecuti Peto&longs;iris et Necep&longs;o &longs;ic fui&longs;&longs;e hanc affirmant:
&longs;urgente ab orizonte Cancro et luna ex dimidio / &longs;ole in leone / &longs;a
turno in capricorno / ioue in &longs;agittario / marte in
in libra / mercurio in uirgine. Et profecto
tamur Nam et quod illud
lis fibras numero in dies ad lunæ numerum Ego uero et&longs;i i&longs;tius di&longs;ciplinæ profe&longs;&longs;oribus et
ribus non
præ&longs;tare
tem po&longs;&longs;e Sed uti ea &longs;e&longs;e
nent: aut
choandis rebus: &longs;ed nolim
fecto ridiculi: qui bono item omine
areæ Veteres his
ei e&longs;&longs;et
exercitu bonis nominibus
dis uectigalibus cen&longs;ores
e&longs;&longs;e
prius Eadem
prius Maloeton Rideo hic: nam bona etiam
uerba et Et &longs;unt qui
uerba tanti Sino illud Ca
tonis uerbis la&longs;&longs;atas boues in&longs;taurari. Solere
arbores: ip&longs;a&longs;que arbores exorari po&longs;&longs;e ut
accre&longs;cant. Iam mihi po&longs;tea
diri
&longs;eratur ob&longs;ecretur / ut &longs;ibi et familiæ et uicinis benigne conferat. Quæ quidem res &longs;i ita &longs;unt:
tent / quo magis cum maledictis et probris &longs;atum &longs;it / eo fructus
lætiores afferre. Sed mi&longs;&longs;a hæc faciamus.
Cæterum præ&longs;tare qui
dem arbitror / &longs;i omni Ab Ioue principium mu
&longs;æ: iouis omnia plena: Ergo purificato animo: et &longs;ancte pieque ado
rato &longs;acrificio / inchoari tantam rem perplacebit: his maxime ha
bitis precibus ad &longs;uperos / quibus
beant operi / et faueant cæptis / quoad fau&longs;te/ feliciter / pro&longs;pereque
eueniat res: &longs;itque longa cum &longs;ua
britate: cum rerum firmitate: animi æquabilitate: fortunarum in
cremento / et indu&longs;triæ fructu / et gloriæ propagatione:
omniumDe his hactenus.
LEONIS BAPTISTAE ALBERTI DE
OPERE LIBER TERTIVS INCIPIT.
oMNIS ASTRVENDI OPERIS RA
tio / hac una in re uer&longs;atur atque con&longs;umitur: ut
pluribus
&longs;eu &longs;int illi
ta: &longs;eu materia: &longs;eu quod aliud uis &longs;olida ex eis /
et quoad eius fieri po&longs;&longs;it
ctioIntegra counitaque ea
rum partes a partibus neque re&longs;ectæ / neque di&longs;iunctæ / neque non &longs;uis
in&longs;itæ locis &longs;int: Sed toto linearum tractu cohereant atque con&longs;e
quantur. In &longs;tructura igitur con&longs;idera&longs;&longs;e oportet / quænam in ea
primariæ &longs;int partes: et quæ Structuræ
perficiundæ partes minime ob&longs;curæ &longs;unt.
dextrum / &longs;ini&longs;trum / proximum / di&longs;tans: et quæ inter has extre
mitates intercurrant media / ex &longs;e patent: Sed quid cuique in&longs;it: cur
inter &longs;e differant: non Neque enim
putant imperiti / lapidem lapidi: et cementa cementis &longs;upera&longs;tru
ere: Sed diuer&longs;æ cum &longs;int partes: longe diuer&longs;is indigent rebus
et indu&longs;tria: Aliud enim fundamentis: aliud procinctui et coro
nis: Aliud angulis et apertionum labris: Aliud extremis cuti
bus: Aliud intimis parietum in farctionibus et cra&longs;&longs;ationibus de
betur. Quod autem cuique debeatur / no&longs;trum erit pro&longs;equi,
ximus imitati: qui manu &longs;int opus effecturi.
cet ac &longs;edes: Nam &longs;i da
bitur area penitus &longs;olida atque
apud Veios Apud Senas
maximæ
mons &longs;olidus &longs;ub&longs;tratus tofo. Fundatione
dum atque fossura erit opus ubi
mi&longs;&longs;aque fouea
in locis
erunt hæc / &longs;i mille aderunt herbæ / quæ humectis in locis
&longs;i arborem aut
den&longs;i&longs;&longs;imo oriatur: Si
arentia: Si lapido&longs;a lapide
lido præ&longs;ertim &longs;iliceo: Si &longs;ub &longs;e neque &longs;caturient fontes / neque
tumn.
natura e&longs;t / ut aut rapiat &longs;empiterne quoad
motu ualeat / aut importet: Ea re fit ut plana / quæ propter fluuius
excurrit / &longs;oli
deris. Tu
laterum lineas diligenti&longs;&longs;ime
quales futuri &longs;int et quo &longs;tatuantur loco: His angulis ponendis
norma opus e&longs;t
certiores
gulis in
tera quatuor: tertia cubitos erat quinque. Atqui hos
ponere imperiti / ni&longs;i rebus omnibus quæ aream
et &longs;olo prius reddito uacuo et penitu&longs; complanato ne&longs;ciunt: Eaque
de re / quod in ho&longs;tium agro moderantiu&longs; facerent / repente rap
ti&longs; malleoli&longs; / fabro&longs; ua&longs;tatore&longs; ad
mittunt: Quorum e&longs;t error ca&longs;tigandu&longs;: Nam multa et fortu
næ iniuria / et temporum aduer&longs;ita&longs; / et rerum ca&longs;u&longs; atque ne
ce&longs;&longs;itas po&longs;&longs;unt afferre: Quæ moneant uetentque ne quid cæp
laboribus / et con&longs;ulere ciuium
&longs;uorum laribus capiant: quando et perdere et pro&longs;ternere et fundi
tus conuellere quæque ubique &longs;unt / ex arbitrio &longs;emper relictum &longs;it. Itaque pri&longs;tina uelim &longs;erues integra quoad noua illis
attolli nequeant.
dia et &longs;occos / quos etiam
ta parte &longs;ui ampliora /
alpibus ætrurie per niues ambulant: Nam hi quidem pedibus adi
gunt cribros funiculis in eum ip&longs;um u&longs;um contextis: quorum am
plitudine ue&longs;tigia minus Anguli ip&longs;i quo pacto an
notentur / e&longs;&longs;et non facile examu&longs;&longs;im pro&longs;equi uerbis &longs;olis. quod
&longs;it eorum
exemplo indigeat: res ab in&longs;tituto aliena: de qua alibi in
riisTentabo tamen atque eni
tar
telligas multa / unde totam rem po&longs;tea ex te Ob&longs;curio
ra forta&longs;&longs;is quæ
riisNos quidem fundamenta diffinientes
a&longs;&longs;ueuimus lineas dirigere / quas radices
dum: A media enim fronte operis / ad
ad cuius dimidiam longitudinem figo telluri clauum: per quam Itaque ad
ha&longs;ce duas lineas / quicquod
belli&longs;&longs;ime: præ&longs;to &longs;unt
partes partibus Quod &longs;i forte
ut interiectis parietibus ueterum ædificiorum
minum
hinc &longs;ignato inter&longs;ectionis puncto / cum gnomonis / tum diametri
productione / tum etiam aliis
tis lineis rem pulcherrime a&longs;&longs;equemur. Neque erit non accommoda
ti&longs;&longs;imum radios ui&longs;us locis &longs;upereminentibus terminare linea:
gre&longs;&longs;io. Signatis perinde lineis et angulis
dem
poraqui aquarum uenas per terræ
intima &longs;erpientes / non &longs;ecus di&longs;ternebat ac &longs;i in aperto fluerent:
Tanta &longs;ub terra &longs;uccedunt incognita: quibus non tuto onus et im
pen&longs;am ædificationis Et oportet profecto
cum toto ædificio / tum præ&longs;ertim ip&longs;is fundamentis nihil negli
gere: in quo cauti et
&longs;iderari po&longs;&longs;it: quando in cæteris &longs;iquid
et emendatur facilius: et perfertur
quibus nulla errati excu&longs;atio admittenda e&longs;t. At ueteres / quod
fau&longs;tum et felix &longs;it / fodito inquiunt / u&longs;que dum &longs;olidum inuenias. Habet enim tellus &longs;ubduplices et multiplices cutes: alias fabulo
sas: alias hareno&longs;as: alias calculo&longs;as et eiu&longs;modi: &longs;ub quibus ordi
ne uario et incerto den&longs;a et concreta &longs;ub&longs;titit cutis / ferendis ædifi
ciis ualidi&longs;&longs;ima. Quæ et ip&longs;a quidem uaria
neris ulla pene in re &longs;imilis: Sed alibi duri&longs;&longs;ima et ferro prope in
expugnabilis: alibi cra&longs;&longs;ior: alibi nigricans: alibi albicans: quam
cæteris
alibi ex
&longs;it optima preter
eam probent: quæ Et
tiu&longs;Nos uero
doctos et peritos omnes incolas et uicinos architectos
putamus: Qui quidem & ueterum ædificiorum exemplo: et po
nendorum in dies u&longs;u recte i&longs;tius: ædifices: regionis &longs;olum quale
&longs;it & quid ualeat facile didici&longs;&longs;e potuere. Dantur tamen argu
menta de &longs;oli firmitate prætentanda & congno&longs;cenda. Nam ubi
graue aliquid per &longs;olum prouolutaris / aut exalto cadentem dimi
seris: & non &longs;ubcor tremuerit locus: aut aquam / expatina / illic
&longs;tatuta / cri&longs;pantem non reddiderit: nimirum firmitatem i&longs;tic
polliceri inter petrabimur. Tu tamen &longs;olidum inuenies non
Venetias / ubi &longs;ub
lutum limum. Diuer&longs;a igitur tibi erit fundationis ratio / pro
corumLocorum alius elatus / alius depre&longs;
&longs;us: alius inter hæc medius / ut puta qui accliuis &longs;it: hic adeo alius
&longs;iccior et aridior: uti &longs;unt præ&longs;ertim montium iuga et uertices:
Alius penitus madens et infu&longs;us: uti e&longs;t qui apud mare: apud lacu
nas et intra
omnino: neque penitus
cliuia: ut quibus aquæ non per&longs;i&longs;tunt
&longs;ed lap&longs;u aliquo per pronum deducuntur. Nullis locis ilico fiden
dum e&longs;t inuento quod ferrum re&longs;puat: po&longs;&longs;et enim id e&longs;&longs;e in cam
pe&longs;tri parte ue et infirmum: ex quo maxima iac
ris No&longs;que
netiarum
dere
pandi
præcipue ut ferat ædificia: &longs;ed uel macerie
ta
præaltos parietes attollunt incon&longs;iderate: et minuendæ impen&longs;æ
auiditate / omnem ædificationem ultro perdunt. Præclare iccirco
admonentur / ut omnium primi fodiantur putei: Id quidem cum
cæteras ob res / tum ut aperti&longs;&longs;ime pateat
cutis ad opus tolerandum aut Accedit quod ad mul
tas rerum agendarum
turAccedit etiam quod hinc adaperta re&longs;piratio a &longs;ubterra
neis exalationum motibus tutam illæ&longs;amque præ&longs;tabit ædificio fir
mitatem. Itaque &longs;eu puteo / &longs;eu ci&longs;terna / &longs;eu cloaca / &longs;eu quauis
fundiore
di&longs;&longs;ima Tum et elato et
ratione
tis primitus non apparebant. Maurelius mons qui &longs;upra Floren
tiam e&longs;t / patrum no&longs;trorum ætate multa uirebat abiete: At nunc
nudus et a&longs;per relictus e&longs;t / imbrium ni fallor ab&longs;ter&longs;ionibus.
Decliuibus areis iubebat Iunius Columella inferiori a parte et lo
co pre&longs;&longs;iore fundamenta ordiri au&longs;picaremur: Perite id quidem:
aptata locis per&longs;i&longs;tent: qua&longs;i fultura ualida
quæ mox &longs;i ædes prolatare libuerit / ad partem &longs;uperiorem appli
cabuntur: Fiet etiam ut quæ forta&longs;&longs;is uitia &longs;ub&longs;equi ad i&longs;tiu&longs;modi
fo&longs;&longs;iones interdum &longs;oleant hyante &longs;olo atque labente / minus te la
teant: minu&longs;que noceant. Paludo&longs;is in locis laxam
modi rebus munienda hinc atque hinc: ne aqua &longs;ubinsiuat: Mox ex
haurienda &longs;iqua re&longs;idua intra munitiones ine&longs;t aqua: egerendaque
harena: abruendu&longs;que luto&longs;us alueus funditus: quoad inuenias ubi
pes ue&longs;tigio &longs;i&longs;tat. Idem ip&longs;um &longs;abulo&longs;o in &longs;olo quoad res po&longs;tu
let faciundum e&longs;t. Cæterum omnis fo&longs;&longs;ionis fundum ad libellam
plane
imponenda coequatis ponderibus collibrentur: Habet enim pon
dus in &longs;e hoc in&longs;itum et
opprimat. Sunt quæ in palu&longs;tribus fieri iubent / &longs;ed magis ad &longs;tru
cturam Sudium et palorum copiam cacumine præu&longs;to / pede inuer&longs;o ad
&longs;ublime figito: ut &longs;it operis huius area lata
murus: &longs;intque pali ad muri futuri
una partium ex octo: &longs;intque cra&longs;&longs;i ut ad &longs;ui longitudinem / ita ut
pars re&longs;pondeat nihil minus duodecima denique conferti configan
tur quoad ubi plures interfigas aditus non pateat.
palorum machinas
graui&longs;&longs;imos: &longs;ed crebro ictu incudentes: Nam prægraues
pondere
gunt. Crebritas quidem omnem &longs;oli
a&longs;&longs;iduitate la&longs;&longs;at et domitat. Videre licet ubi
&longs;i malleo utaris graui / non &longs;uccedit:
&longs;i pu&longs;illo et apto / penetrabit. Hæc de fo&longs;&longs;ionibus hactenus: ni&longs;i
forte illud
aut uitandæ &longs;oli intermedii labilitatis cau&longs;a iuuat non una et con
tinuata fo&longs;&longs;a opus &longs;olidum perducere: &longs;ed interuallis intermi&longs;&longs;is:
qua&longs;i pilas tantum aut
teris ad alteras ductis arcubus / reliquus paries &longs;uperextollatur. In his eadem
Sed quo plus
oneris in ha&longs;ce impo&longs;iturus &longs;is: eo latiores et obfirmiores &longs;ubigas
fundationes atque pedamenta oportet.
Hactenus de his:
Sed
cum tota fabri ars ordoque a&longs;truendi pendeat / partim ex
tura / et forma / et habitudine: partim ex calcis fulturæque glutino
atque illigamentis. De his igitur prius breui&longs;&longs;ime recen&longs;enda &longs;unt
quæ ad rem Lapidum alii rediuiui et fortes et &longs;ucco&longs;i / qua
les &longs;unt / silex / marmora / et eiu&longs;modi: quibus innatum e&longs;t ut &longs;int
graues et &longs;onori: Alii exhau&longs;ti / leues / &longs;urdi: quales &longs;unt tofinei et
&longs;abulo&longs;i. Item
libus angulis: quos quadratos
angulis multiplicibus et uariis: quos incertos appellabimus. Rur
&longs;us lapides alii prægrandes: hoc e&longs;t quos &longs;ingulos nudæ
manus ab&longs;que traha / uecte / rutulo et gerulis et i&longs;tiu&longs;modi agere ad
arbitrium nequeant: Alii minuti: quos uel una manu tollere collo
careque po&longs;&longs;is ex &longs;ententia. Tertii lapides inter i&longs;tos qui pondere
et magnitudine medii &longs;int / iu&longs;tos appellamus. Omnem lapidem
et integrum et minime luto&longs;um et bene madentem e&longs;&longs;e oportet:
Integer an qua&longs;&longs;atus &longs;it / indicabit &longs;onus quem &longs;ub ictu refert. Ab
luetur nullibi purius Non penitus
ante diem nonum &longs;atis con&longs;tat / qui iu&longs;tus &longs;it lapis: qui autem præ
grandis / tardius: Nuper exemptus ex fodina / longe ueterano
modior
coniugia. Hæc de ip&longs;o lapide.
Calcem
&longs;ed re&longs;olutis atque admodum puluerulo&longs;is / reprobant: et ualidam
candicans et leuis et &longs;onora &longs;it: quæ ue cum a&longs;pergas multo crepi
tu / acrem uaporis uim in altum euomat. Superiori quod
&longs;it / harenæ minus deberi con&longs;tat: At ualidiori huic plus. Cato &longs;ta
tuebat in &longs;ingulos pedes dari calcis modium unum: harenæ duos
Alii aliter. Vitruuius quidem atque item Plinius / harenas iubent
admi&longs;ceri: ut &longs;it ad fo&longs;&longs;iceas pars quarta: ad fluuiatiles atque mari
timas tertia. Cæterum ubi pro lapidum natura et qualitate / uti
mox referemus / materia futura erit / liquidior et mollior / in cer
niculis harena excipietur. Vbi uero &longs;pi&longs;&longs;ior / tunc glarea angula
ris et fractionum minutalia admi&longs;cebuntur una cum harena ex di
midia. Tertiam &longs;i tun&longs;æ te&longs;tæ partem adieceris affirmant omnes
futuram multo tenaciorem. Tu tamen uticumque mi&longs;cucris / ite
rum atque iterum &longs;ubigas oportet: ad minutorum u&longs;que corpu&longs;culo
rum
mortariis diutius uer&longs;ant atque intundunt. Et de calce quoque hacte
nus: Ni forte his quæ diximus / illud de&longs;it: calcem &longs;uis et præ&longs;er
tim eadem ex fodina / cognitis lapidibus / tenacius
nis coherere.
Pedamentis extruendis: hoc e&longs;t fundamentis ad aream u&longs;que
plendis / quidnam
illud: ut lapidem / qui &longs;ub diuo / uti &longs;upra diximus / biennium ha
bitus uitium fecerit / fundamentis coniicias. Nam ueluti in mi
litia de&longs;ides et imbelles / qui perferre &longs;olem et puluerem
domum ad &longs;uos non &longs;ine nota remittuntur: Sic et i&longs;tic molles et
eneruatos lapides reiiciunt: ut pri&longs;tino in ocio / a&longs;&longs;uetaque in um
bra ignobiles conquie&longs;cant: Tam et&longs;i apud hi&longs;toricos a&longs;&longs;ueui&longs;&longs;e
in terra comperiam ueteres ponendis pedamentis / omni indu&longs;tria
et diligentia eniti: ut e&longs;&longs;et illic &longs;tructura / quoad eius fieri po&longs;&longs;et
omni ex parte nihilominus Nice
rini filius ægyptiorum rex A&longs;ithim / cuius id fuit institutum: ut
qui ære alieno tenerentur / patris cadauer in pignus darent /
tiam
lude trabes: hi&longs;que &longs;uperduxit lateres. Memoriæ quoque
apud ephe&longs;um a&longs;truxit cum &longs;ibi locum delegi&longs;&longs;et
ctum: qui demum a terræ motibus futurus e&longs;&longs;et immunis: princi
pio / ne lubrico illic atque parum &longs;tabili in &longs;olo / tantæ molis funda
menta temere collocarentur / &longs;traui&longs;&longs;e aiunt calcatis carbonibus:
Deinde uelleribus tantum palorum media interualla expleri cro
berrimo carbone atque
&longs;axa iuncturis Comperio et apud hyero&longs;olimam
in fundamentis publicorum operum fui&longs;&longs;e qui lapides ponerent
longos uigenos: altos non minus denos cubitos. Verum alibi ex
perci&longs;&longs;imorum ueterum ampli&longs;&longs;imis operibus aduerti uarium il
lis fui&longs;&longs;e modum atque in&longs;titutum complendis fundamentis. Ad
&longs;epulchrum Antoniorum fragmentis præduri lapidis non maiori
bus In foro
argentario ex cemento omnis generis fractorum &longs;axorum: Apud
Comitium fru&longs;tis Sed hi
mihi perplacuere: qui apud Tarpeiam imitati naturam &longs;um ope
re collibus præ&longs;ertim apti&longs;&longs;imo. Nam ueluti &longs;truendis montibus
illa &longs;olidis lapidibus molliorem materiam intermi&longs;cet: Sic hi du
um pedum &longs;ub&longs;trauere opus quadrato Huic &longs;uperinfundere quoque duum pedum qua&longs;i pultem cementi
tiam: Atque &longs;ic deinceps alternis ordinibus lapidum et pulte fun
damenta oppleuere. Alibi cum glarea fo&longs;&longs;ili: tum et item collec
titio &longs;axo / firmi&longs;&longs;ima uidi a maioribus facta per&longs;tare po&longs;t multas
ætates opera fundamentorum huiu&longs;modi et &longs;tructuras: Apud Bo
noniam turris excel&longs;æ atque firmissimæ / cum demoliretur inuenta
fundamenta &longs;unt infarcita &longs;axo globo&longs;o & creta ad cubito&longs; fer
me &longs;ex: Cætera deinceps a&longs;tructura erant calce. Itaque uaria in his
ratio e&longs;t: & quod horum preceteris probem non facile dixerim tam
ex omni i&longs;torum genere inuenio: quod longe
di&longs;&longs;imum exi&longs;tat: Sed par&longs;imonie
ra & que putrebilia &longs;int non per fundas: Sunt & alia
genera: Vnum quodam porticibus & locis his debetur: Vbi
narumDe maritimis tum dicemus / cum de portu et mole intra profun
dum mare &longs;i&longs;tenda tractabimus: Nam pertinet id quidem non
ad uniuer&longs;orum ædificiorum opus / de qua re hic loquimur: &longs;ed
ad propriam urbis partem quandam: de qua una cum aliis &longs;ui ge
neris tractabimus: cum de publicis i&longs;tiu&longs;modi operibus membra
tim referemus. Ordinibus igitur columnarum complere in ob
longum fo&longs;&longs;am totam non e&longs;t opus perpetuato &longs;tructuræ ductu:
&longs;ed columnarum ip&longs;arum primo &longs;edem cubiliaque conuenit obfir
mare: Hinc ab altero ad alterum / quoadque horum ducendi &longs;unt
arcus / dor&longs;o in profundum inuer&longs;o: ut ei pro corda &longs;it ex area pla
nities: Sic enim unum in locum plura hinc atque hinc &longs;uperadiecta
pondera / minus erunt ad perforandum &longs;olum prompta / arcuum
fultura i&longs;tiu&longs;modi ob&longs;i&longs;tente. Et
randum aptæ: et
ditio e&longs;t ad nobile Ve&longs;pa&longs;iani templum angulus: qui ad
occa&longs;um uergit: Nam cum illic uiam publicam / areæ angulo in
terceptam reddere peruiam uolui&longs;&longs;ent / paulula facta ad inter are
am diuer&longs;ione forniceque per templi &longs;tructuram adacta: angulum
ip&longs;um qua&longs;i pilam ad uiæ latus reliquerunt: et confirmarunt ope
ris &longs;oliditate anteridi&longs;que &longs;ub&longs;idio. At is tandem premente ua&longs;ta
ædificii mole / et indulgente &longs;olo fecit uitium. De his &longs;atis.
Iactis fundamentis expeditus in&longs;equitur paries.
Hic illud præter
mi&longs;i&longs;&longs;e nolim: quod cum ad fundamenta complenda / tum ad to
tos parietes ab&longs;oluendos pertineat: Nam ua&longs;tis quidem in ædifi
ciis / ubi cra&longs;&longs;ior futura
dium
mentaque non penitus interrara: Vnde &longs;iquid uaporis concreti et
coacti &longs;ub tellure moueatur / libere id ab&longs;que ulla &longs;tructuræ perni
cie profu&longs;e po&longs;&longs;it exalare. Veteres huiu&longs;modi non nullis in locis
cum i&longs;tius ip&longs;ius rei gratia / tum et
opus a&longs;cen&longs;us pateat: tum et forta&longs;&longs;is impen&longs;æ minuendæ cau&longs;a
&longs;calam cocleam intimum perducebant. Ad rem redeo.
Inter pe
damentum atque expeditum parietem hoc intere&longs;t: quod id lateribus
componitur / uti mox referam partibus. In pariete primariæ in
&longs;unt partes: ima quæ ilico &longs;upra fundamenti infarcturam &longs;urgit:
hanc &longs;i ita licet appellabimus podium &longs;ugge&longs;tum ue: Media quæ
parietem Suprema hoc e&longs;t pars ea quæ ultimum parietis illaqueamentum
habeat: hanc demum coronam nuncupant. Sunt et inter prima
rias parietum partes uel in primis præcipue anguli et in&longs;ertæ con
ceptæque &longs;eu pilæ / &longs;eu columnæ / &longs;eu quiduis i&longs;tiu&longs;modi: quod qui
dem &longs;ub&longs;tinendis trabeationibus arcubu&longs;que, tectorum illic colum
narum &longs;unt loco: quæ omnia appellatione Sunt
et apertionum &longs;tantia hinc atque hinc labra: quæ angulorum
narumquePræterea et apertionum tec
tum hoc e&longs;t &longs;uperliminare / &longs;iue recto &longs;it po&longs;itum trabe: &longs;iue arcu
ducto ip&longs;a / inter o&longs;&longs;a computabitur: Nam e&longs;&longs;e arcum quidem
non aliud dicam /
tran&longs;uer&longs;um po&longs;itam columnam: Quæ autem inter has primari
as partes intercurrunt atque extenduntur / recte complementa nun
cupabuntur. Vniuer&longs;o etiam in pariete aliquid e&longs;&longs;e quod ip&longs;um
cunctis / quas hic recen&longs;uimus / partibus conueniat: hoc e&longs;t media
muri infarcinatio: et gemini hinc atque hinc &longs;eu coria nuncupes:
&longs;eu cortices: quorum alter extrin&longs;ecos uentos &longs;olemque excipiat:
alter inte&longs;tinam areæ umbram foueat. Sed corticis
Structuræ
genera &longs;unt hæc: ordinarium: Et hic illud
Varronis
&longs;eptos ad uillas ducere &longs;tructura ex lapide. In agro uero gallico
ex coctilibus lateribus: In &longs;abinis crudo: per hi&longs;panias terra ex
lapillis compo&longs;ita ædificare. Sed de his po&longs;tea.
Ordinaria ea &longs;truc
tura e&longs;t in qua lapides quadrati / &longs;eu iu&longs;ti / &longs;eu potius prægrandes
et
&longs;tantiorRheticulata ea e&longs;t in qua lapides quadrati &longs;eu iu&longs;ti &longs;eu
potius minuti Incerta ea e&longs;t in qua
lapis incertus ita in&longs;eritur / ut quodque latus quoad per eius lineas li
cuerit Huiu&longs;modi
pidum
Cæterum his generibus uariis locis uarie utemur: Nam ad
quod &longs;i
et
firmitateque opus maiore
certe numero
tuitatemquePrægrandis
pis
firmo lapide et calce uti &longs;upra
ro parietis partem / uel Hunc ea ratione hic
tectis Sed nos
repetimus intuemurque /
ciorum
tes / ubi
tam &longs;ub&longs;trauerint ba&longs;im apud
ut rem latius interpreter: Nam ueluti in ferro ære ac cæteris eiu&longs;
modi / &longs;i iterato atque iterato
et po&longs;tremo la&longs;&longs;ata
lace&longs;&longs;ita maxime
ex
dinibus modo &longs;iccæ &longs;olis radio et
nocturnis aquæ
atque penitus cario&longs;as uidemus. Ip&longs;um
partibus his quæ imæ propter
et pulueris Qua de re
ip&longs;e &longs;ic &longs;tatuo totius ædificii podium / duro et firmi&longs;&longs;imo et præ
grandi lapide a&longs;truendum: quo crebris
tuti&longs;&longs;imum per&longs;eueret: Et duri&longs;&longs;imi quales &longs;int lapides / &longs;it libro
Verum lapides ip&longs;i cum i&longs;tic/ tum et alibi permaxime intere&longs;t
quo ponantur contextu atque connexu in opere: Nam ueluti ligno
ita et lapidi in&longs;unt
imbecilliores: Quin et pandi marmora et contorqueri in promptu
e&longs;t. Habentur in lapidibus apo&longs;temata et collectiones putris ma
teriæ: quæ
tione imbibita: ex quo grauiores pu&longs;tulæ et collaceratione
narumQuare præterea / quæ de lapide &longs;uo
loco &longs;uperius tran&longs;egimus: no&longs;&longs;e oportet lapidem creari a natura
uti uidemus
fluxibili: quæ cum &longs;en&longs;im concreuerit et obduruerit: ip&longs;a ma&longs;&longs;a
primas &longs;uarum partium figuras a&longs;&longs;eruata: Hinc e&longs;t quod in eo infi
mæ partis corpu&longs;culis / ut puta grauioribus con&longs;tat
&longs;upremæ: et
et obducta cohæ&longs;it. Ea ergo qua uenæ iniaceant / &longs;eu &longs;int illæ qui
dem primioris materiæ &longs;pumamenta / una cum &longs;uperadductæ mate
riæ fecibus commixta: Seu quid aliud &longs;unt: quando has ip&longs;as &longs;ic
di&longs;pares couniri penitus natura non &longs;iuerit: fixilem nimirum e&longs;&longs;e
in lapidem con&longs;tat. Præterea uti ex re ip&longs;a palam atque in promp
tu e&longs;t
p&longs;truemur:
uunturQuæ
ponendis lapidibus aduerti&longs;&longs;e iubent / his præ&longs;ertim partibus ædi
ficii: quas e&longs;&longs;e robu&longs;ti&longs;&longs;imas oportet: ut firmi&longs;&longs;imæ et minime de
ciduæ lapidum facies contra aduer&longs;arias rerum offen&longs;iones
anturErgo
pe&longs;tatibus: &longs;ed iacebit pro&longs;ternata: ut pre&longs;&longs;a mole
ut extet patula: Succo&longs;ior enim e&longs;t et ualidior. Verum nulla to
lerantior habebitur facies toto in ab&longs;ci&longs;&longs;o lapide:
ip&longs;am non per fodinæ tractum de&longs;ciuerit: Sed quæ tran&longs;uer&longs;am
iacentis ma&longs;&longs;æ proten&longs;ionem obtruncarit.
Anguli in&longs;uper totum per ædificium: quod eos quidem per
gie ualidos e&longs;&longs;e oporteat / &longs;tructura
altera e&longs;t pars:
iactura Quod &longs;i huc &longs;pectes: proculdubio
la ferme ædificia coepi&longs;&longs;e deficere
firmitate. Recte
multo
adigere Anguli igitur firmitas non eo
quo tectum ferat: e&longs;t enim id
lorumErgo habebit is
et ulnæ per coniugatorum parietum proten&longs;ionem inuehantur. Eruntque lati pro parietis cra&longs;&longs;itudine lapides hi: ut nulla &longs;it opus
media infarcinatione.
Similia e&longs;&longs;e angulis o&longs;&longs;a in pariete et
et eo firmiora / quo maioribus ponderibus forta&longs;&longs;is fuerint &longs;ub&longs;ti
tuenda. Et inprimis oportet manus hoc e&longs;t aliquos hinc atque hinc
alternis ordinibus lapides promittant / qua&longs;i adminicula ad reli
qui parietis complementa &longs;ub&longs;tentanda.
Complementi partes &longs;unt / quas uniuer&longs;o parieti
cortices et Sed
inte&longs;tini.
ædificii
&longs;eu reticulato / &longs;eu incerto induxeris
et acriter lace&longs;&longs;entibus / &longs;eu &longs;olibus / &longs;eu
ignibus aut pruinis
ubi ex fi&longs;tulis
to
iniuria ip&longs;um marmor / ut &longs;ic loquar / prefre&longs;um atque penitus exe
&longs;um e&longs;&longs;e: Tam et&longs;i plerique
terclu&longs;um diducere atque di&longs;pellere. Quid illud quod
maiores / folia per annuos autumnos &longs;olere parte arboris quæ ad
hau&longs;trum et meridiem &longs;pectent prius decidere. Nos aduertimus
collap&longs;a uetu&longs;tate ædificia omnia coepi&longs;&longs;e ad hau&longs;trum deficere. Et cur id eueniat: forta&longs;&longs;is in cau&longs;a e&longs;t / quod &longs;olis ardor et uis / dum
uirebat opus / Adde quod hau&longs;tri
nis flatibus iterum atque iterum humectatus atque &longs;ubinde &longs;olis
&longs;ionibusErgo his et
huiu&longs;modi iniuriis apta et ualidi&longs;&longs;ima obiicieda materia e&longs;t.
Illud inprimis ob&longs;eruandum cen&longs;eo: ut coeptos ordines toto &longs;tru
cturæ ambitu coæquato et minime di&longs;pari ducas: ne quid ad dex
tram prægrandi: ad &longs;ini&longs;tram uero minuto con&longs;tet lapide.
pre&longs;&longs;ari
calcem pre&longs;&longs;ione inter &longs;icci&longs;cendum de&longs;i&longs;tere: ex quo per opus la
cerationes fieri nece&longs;&longs;e e&longs;t. At corcicem inte&longs;tinum una cum tota
&longs;ui parietis facie molliore ducas lapide non uetabo. Sed
utare
ad &longs;uam lineam atque
linea quæ ad areæ
&longs;it ea penitus omni parte &longs;ui Inter
fiet deinceps ut quam adegeris &longs;eu cru&longs;tam &longs;eu albarium indele
bile opus præ&longs;tetur.
Infarcinamentorum duo &longs;unt genera: Vnum quo inter cortices
ad uacuum quod ine&longs;t cementis conge&longs;tis opplent: Alterum quo
id lapide non ni&longs;i ordinario: &longs;ed ignobili potius inter&longs;truunt
oppleant. Vtrumque par&longs;imoniæ cau&longs;a inuentum apparet: Quan
do quiuis lapis minutus atque ignobilis huic murorum parti de
mandatur. Nam &longs;i dabitur ut prægrandis et quadrati lapi
dis copia &longs;uppeditet : quis aut minuto aut fractitio &longs;ponte ute
tur lapide : Atqui hac una in re a complementis o&longs;&longs;a ip
&longs;a differunt: Quod in his media inter cruitas in&longs;arciuntur /
conge&longs;titio et tumultario: In his alteris nulli aut
mi&longs;centur lapides incerti: Sed tota totum id intimum ordinario
extexunt opere. Mallem ad æternitatem plenis ordinibus uniuer
&longs;um parietem quadrato lapide completum redderent:
licumque
ad res patitur curato ut ductu coæquato librati ordines
turTum et officii quidem erit ab altero extimo ad alterum
&longs;tinum
mediam per parietis
dos
protrudant.
tuaque refu&longs;ione attollere
dines &longs;uperextenderent: quo ueluti neruis
ctata
onem aliquo aut
in &longs;e
qua&longs;i innouatam ad con&longs;i&longs;tendum ba&longs;im. Cæterum admonent /
quod apud omnes ueteres probe ob&longs;eruatum uideo: ne quid maio
ra inter farciendum &longs;axa inter&longs;erantur:
ant: minutiora enim quæ &longs;unt / facilius ueniri atque ad nexuras adæ
quari Et faciat ad rem quod apud Plu
tarcum de Mino rege traditur: Nam is quidem cum plebem per
artes diuideret: &longs;ic cen&longs;ebat corpus omne quo magis minutas diui
&longs;um in partes &longs;it: eo facilius ad arbitrium tractari atque coæquari. Illud non negligendum puto: quod caua omnia comple&longs;&longs;e / et ni
hil u&longs;piam interuacuum reliqui&longs;&longs;e oportet / cum cæteras ob res /
tum ob id ne i&longs;tuc animantia ingrediantur: quæ nidificatu et con
ge&longs;tis &longs;ordibus atque &longs;eminibus caprificos per murum excitent. Dictu incredibile quantas lapidum moles / et quas congeries com
motas una e&longs;&longs;e arboris radice uiderim.
quæ con&longs;truas omnia diligenter &longs;unt.
Inter procinctus aliqui præterea nexus lapidum maiorum
cuntur
inter&longs;erendos diximus. Alii uero et hi
&longs;unt: qui angulorum
per totam parietis longitudinem perducuntur: Sed hi po&longs;tremi ra
riores adhibentur: et unico in pariete
me
nexuris æqui inpedes quinos fiunt: Lapides &longs;i aderunt tenuiores
non dedecebit.
In his uero alteris / quas coronas
quidem &longs;unt / et plus habent negocii: eo robu&longs;tiores et cra&longs;&longs;iores
appo&longs;ui&longs;&longs;e lapides In utri&longs;que &longs;uo in genere longi&longs;&longs;imi et
lati&longs;&longs;imi et firmi&longs;&longs;imi de&longs;iderantur. Sed ita
res illi: ut una cum cæteris parietis corticibus ad
regulam Hi uero alteri coronas imitati frontis proiec
tura prominebunt.
modum lati ad libellam / et ordinibus bene
&longs;uperaddito pauimento &longs;ubin&longs;tructa Lapidum i&longs;tic nexu
ra e&longs;t:
tum &longs;ub&longs;tratos Quæ
&longs;it: cum e&longs;t eadem in procinctibus huiu&longs;modi maiorem in Aduerti reticulatis operibus ueteres a&longs;&longs;ueui&longs;&longs;e
ctum
paucioribus tribus:
unus lapide po&longs;itus
atque latiore. Ordinariis uero in&longs;tructuris lateritiis uidimus quo&longs;que
in pedes quinos
perampli bipedalis. Vidimus
rietibusque pares
lapide
tentos
lati&longs;&longs;imi et omnium firmi&longs;&longs;imi lapides imitantur: coaptenturque
nexura continuata et recte compacta / ordinibus ad libellam exac
tis: et pro cuiu&longs;que ratione ad regulam redactis et coæquatis. Eoque
maiorem i&longs;tic curam et diligentiam adhibeas / ip&longs;a res po&longs;tulat:
quo et percingunt opus coronæ ip&longs;o loco labiliore: Et tecti præ
terea munus &longs;uos in parietes obtinent. Hinc e&longs;t quod aiunt late
ritiis parietibus crudis te&longs;taceam coronam adigito: ne &longs;iquid ex
&longs;ummo tecto aut &longs;tillicidiis impluat / officiat: Sed protectura
tueantur. Ea de re adeo in omni reliquo pariete quouis ob&longs;eruan
dum e&longs;t: ut ei pro tecto bene ob&longs;tructa &longs;tet corona ad omnem im
brium iniuriam refellendam.
Rur&longs;us con&longs;idera&longs;&longs;e oportet / quo fultu / quibus ue adminiculis la
pides plurimi una in parietis &longs;oliditatem cogantur atque contine
antur. Con&longs;ideranti nimirum &longs;e&longs;e offert: ut in primis ad i&longs;tam
rem opus e&longs;&longs;e calce intuear: tam et&longs;i non omnem lapidem calce
iungendum &longs;tatuam. Marmora enim contactu calcis non modo
candorem amittunt: uerum etiam ob&longs;cenis maculis cruoris deho
ne&longs;tantur: Tantaque in marmore ine&longs;t candoris &longs;uperbia: ut uix
alium po&longs;&longs;it perferre Quid putes?
fumos dedigna
tur: oleo illibutum palle&longs;cit: nigro infu&longs;um uino lute&longs;cit: aqua
ex materia ca&longs;taneæ perducta fu&longs;catur intimum atque inficitur: ut
ne abradendo quidem i&longs;tarum rerum notæ deleantur. Hinc uete
res nuda in opus marmora / nullo calcis illinimento obducto quo
ad poterant adigebant. Sed de his po&longs;tea.
Nunc quando ad periti fabri officium pertinet / non tam &longs;eligere
commodiora /
rem nos &longs;ic pro&longs;equemur. Calcem intelliges excoctam e&longs;&longs;e u&longs;que
ut probes: quæ infu&longs;a et inde po&longs;t feruorem extincta / &longs;pumam
lactis imitata &longs;e&longs;e
ratæPlus forte &longs;i admi
&longs;cueris harenæ
tabit ægreque ob&longs;equetur. Calcem non u&longs;que quoque maceratam /
Ab angulis
uero et o&longs;&longs;ibus præcinctibu&longs;que / procul abigenda e&longs;t omnis calx:
in qua uel minima in&longs;it menda: et præ&longs;ertim arcubus fidi&longs;&longs;ima
intermi&longs;cenda e&longs;t. Anguli / o&longs;&longs;a / procinctus / coronæ / harenam
&longs;o ducantur lapide. Infarctinamenta glandulo&longs;iorem non re&longs;pu
ent materiam. Lapis arens natura et &longs;itiens / fluuiatili cum hare
na non pe&longs;&longs;ime conueniet. Madens natura lapis et humectus / ha
renas fo&longs;&longs;iceas adamabit: ad hau&longs;trum nolim &longs;umptam ex mari
harenam obiicias: &longs;eptemtriones ad uentos forta&longs;&longs;is commodius
exponetur. Minuto cuique lapidi materia debetur &longs;pi&longs;&longs;ior: Sicco
et exhau&longs;to cra&longs;&longs;ior:
&longs;iorem pultem i&longs;tiu&longs;modi tenaciorem putent Præ
grandes lapides non ni&longs;i per liquentem et fluxibilem materiem
fulcturæ ex arbitrio recumbunt: ut forte magis lubricandi cubi
lis gratia: quo &longs;unt illi quidem dum coaptantur &longs;ub manu ad mo
tum faciles /
ries uideatur. Atqui omnino plurimum conferet aliquid molle
i&longs;tiu&longs;modi et leuigatum cubile &longs;ubmittere: Quo fiat ut lapides
iniquo &longs;ub pondere laborantes non defringantur. Sunt qui ubi
pa&longs;&longs;im ex ueterum operibus prægrandes intueantur lapides / me
diis iuncturis illibutos rubrica / u&longs;os interpretentur ea pro calce:
Id mihi non fit ueri&longs;imile: uel maxime ea re / quod non utra&longs;que ad
iunctionis &longs;up&longs;icies / &longs;ed tantum alteram illibutam uideam.
E&longs;t etiam circa parietes quippiam: quod neglexi&longs;&longs;e non conferat.
Nequod enim præcipi ti fe&longs;tinantia et tumultuaria manu e&longs;t paries
coaceruandus/ opera nu&longs;quam intermi&longs;&longs;a: Neque per &longs;egnitiem
de&longs;idio&longs;am / qua&longs;i inuitus ædifices / coepto e&longs;t opere procra&longs;tinan
dum: Sed pro&longs;equi rem oportet modo et ratione: in qua &longs;it celeri
tas coniuncta cum con&longs;ilii et diligentiæ maturitate.
Altius attolli opus uetant periti: ni&longs;i pars hactenus exacta du
ruerit: Nam recens et molle opus / impotens et re&longs;olubile Videre quidem
licet / hyrundines natura edoctos cum nidificent / primas illu
tationes ad tigna: quæ quidem pro fundamentis et radice operis
&longs;unt: atque item his primis proximas
temere: &longs;ed opere intermi&longs;&longs;o / mature &longs;en&longs;imque a&longs;truere: quoad
primordia operis firmitudinem con&longs;ecuta &longs;int. Durui&longs;&longs;e calcem
&longs;tatuunt / cum lanuginem flo&longs;culo&longs;que fabris cognitos de&longs;uda: it. Quot in pedes inter calandum &longs;it ip&longs;a muri cra&longs;&longs;itudo / et loci et
coeli temperies admonebit. Vbi duxeris intercalandum operito
euane&longs;cat: potius Vbi opus
re&longs;ump&longs;eris / pura iterum atque iterum aqua infundito / quoad pro
be immade&longs;cat: Et pulueres ne quid caprificibus gignundis
taNihil e&longs;t quod opus ad &longs;o
liditatem &longs;tabilitatemque magis confirmet: Madidum negant lapidem e&longs;&longs;e / qui &longs;i dif
fregeris / non tota &longs;it facie intima infu&longs;us et nigricans. Adde his
quod inter a&longs;truendum in &longs;ingulis locis / quibus ad uarios ædificii
u&longs;us et uoluptates / de&longs;idera&longs;&longs;e qui&longs;piam nouas apertiones po&longs;&longs;it
per parietis ductum inter extexendis arcus e&longs;t: quo po&longs;tea inde
&longs;uffo&longs;&longs;us paries / tutam et connatam habeat quie&longs;cendi &longs;edem ar
cum. Neque dici pote&longs;t / uti unico interdum &longs;ubdempto ex parie
te lapillo / tota &longs;tructuræ uis et nerui labefactentur. Et profecto
a&longs;&longs;equemur
ut non continuo inter &longs;e di&longs;cidium faciant: Et eam ob cicatricem
debilitatus
feram. Cra&longs;&longs;us paries armamenta non po&longs;tulat: quando fabris la
titudine &longs;ui præ&longs;tet: ut a&longs;truendo con&longs;i&longs;tant.
Diximus de legitimo a&longs;truendi genere: quo quidem lapide
laturSed
quæ
ta glutino Et &longs;ine præterea alia
&longs;ola
ui&longs;&longs;ime
latere &longs;eu cocto &longs;eu potius crudo bene ex&longs;iccato. Paries crudo du
ctus latere ualitudini
cum &longs;it: tum et terræ motibus non multo commouetur: Sed idem
ni fiat
to inter&longs;trui lapideas: quibus trabeamenta &longs;ub&longs;tituerentur.
quo fulcias / &longs;unt qui e&longs;&longs;e
arbitrantur eum: qui
ægre abluatur: qui longe den&longs;etur cum &longs;icce&longs;cat: Alii Ve&longs;tire oportet opus hoc cru&longs;tula
extrin&longs;ecus ex calce: interius &longs;i libet gyp&longs;o /aut etiam creta
taria
menta / rimulis iuncturarum &longs;par&longs;im inter&longs;erenda: quæ ueluti
ticuli
Nudum lapidem cum quadratum e&longs;&longs;e oportet: tum et præ aliis
grandem atque etiam &longs;olidum et
menta / æquati&longs;&longs;imi ordines / perpetua nexura exigitur: crebraque
debentur an&longs;arum An&longs;æ &longs;unt quibus
æquate appo&longs;iti lapides binatim iungantur: et continuatum in or
dinem couniantur. Clauiculi &longs;unt qui inferiores et una &longs;uperiores
in lapides infixi
ris di&longs;trahantur. An&longs;as clauiculo&longs;que fen eos non reprobant.
Sed
nos ex ueterum operibus intelleximus ferrum
durare: æs uero durare et prope æternum e&longs;&longs;e: Quin et ferri rubi
gine marmora
neæ an&longs;æ lapidibus
ferreis haud
firmantur: ligneæ &longs;at firmæ &longs;unt &longs;uapte forma: quæ &longs;ic dolantur
ut &longs;imilitudinis gratia caudæ hirundineæ In&longs;erendæ
an&longs;æ &longs;unt ita ut imbrium &longs;tillæ ad eas uitiandas non penetrent. æneas contra uetu&longs;tatem firmari putant / &longs;i dum conflantur trige
&longs;ima &longs;tagni pars immi&longs;ceatur: Rubiginem minus uerebuntur / &longs;i
bitumine aut etiam oleo perungantur. Ferrum ceru&longs;a gyp&longs;o
et liquida pice temperari / ne rubiginem &longs;entiat / affirmant.
liquentis plumbi et admodum
fuderint lapides &longs;ubcrepui&longs;&longs;e uideo.
Sola et infarctura ductos pa&longs;&longs;im inuenies in ueterum & aedificiis pa
rietes Hi
bus Africa et hi&longs;pania utebatur / duabus utrinque &longs;eu
opus duruerit. Sed in hoc differunt / quod hic cementitiam pultem
prope undantem infundunt: illic terram lento&longs;am humectatione
et &longs;ubactione redditam ductibilem inculcant pede et planetoriis
uectibus. I&longs;tic etiam pro nexura in pedes trinos qua&longs;i
ctitios angulares: Nam globo&longs;us et&longs;i contra iniurias plane &longs;it for
tis: ni&longs;i tamen multa deuinctus erit &longs;uffragatione: in omni &longs;truc
tura longe Illic uero terreis Africæ parietibus
&longs;partum aut
le: quod uentis et imbribus incorruptum duret. Ad Plinii
turres et &longs;peculæ terrenæ iugis
bale &longs;pectabantur.
Solas inducimus cru&longs;tulas / ut &longs;ic eas potius
craticiis atque &longs;toriis ex harundine non recentibus opus illiberale:
Sed quo pa&longs;&longs;im uetus romana plebs uteretur.
to una cum paleis triduo &longs;ubacto: po&longs;t ue&longs;tiuntur / uti mox dixi /
calce aut etiam gyp&longs;o: Gyp
&longs;o &longs;i te&longs;tam tun&longs;am ex tertia immi&longs;cueris / a&longs;peruginem nimis uere
bitur: Calce
pruina et gelu / gyp&longs;um omnino inutile e&longs;t.
Re&longs;tat ut qua&longs;i epilogum / legem referam apud architectos uetu
&longs;ti&longs;&longs;imam: quam pro oraculo ob&longs;eruandam &longs;tatuo: ea e&longs;t huiu&longs;mo
di: Muro ba&longs;im &longs;ubigito firmi&longs;&longs;imam: &longs;uperiora inferioribus me
dio centro ad
parietum ab &longs;olo in &longs;ublime robu&longs;tiore lapide obfirmato: Calcem
&longs;oribus duriorem obicito. Structuram ad regulam et libellam et
lapides obtineant curato. Integros ordinibus exponito: medium
nexuris coadiugato. Hactenus de pariete.
Venio ad
Sed nolim illud præterii&longs;&longs;e: cuius
in modum ob&longs;eruata intelligo. Sunt in rerum natura / quibus pro
culdubio ine&longs;t uis
maritimum
dantur: &longs;unt qui forta&longs;&longs;e putent futurum intactum fulminibus et
immune. Equidem id ego æque po&longs;&longs;e uideor &longs;perare: atque illud
et dere quod aiunt ranam
&longs;am agro / arcere alites ab &longs;ementis. Et o&longs;trim
inferatur / reddere partus difficiles: Et enomion le&longs;piam frondem
&longs;ub tectis habitam præcipitare aluum et inanitate pe&longs;tem inferre. Redeo ad rem.
Hic repetere oportet quæ &longs;upra cum de
tis
Tectorum igitur alia &longs;ub diuo: alia non &longs;ub diuo: Et
lineis con&longs;tant rectis: aliqua flexis: aliqua mixtis. His addito
quod hic faciat ad rem: Nam aut ex arborum materia pone
aut lapide. Ordiemur inde adeo rem principio hic &longs;umpto: ut &longs;ta
tuamus quippiam e&longs;&longs;e / quod ip&longs;um ad uniuer&longs;i tecti ratiocinati
onem pertineat: et &longs;it huiu&longs;modi. Tecto cuiuis et o&longs;&longs;a et neruos
et complementa et cortices et cru&longs;tulas ine&longs;&longs;e æque atque in muro
interpretemur: tamen hoc ita ne &longs;it re ip&longs;a con&longs;ideremus. Princi
pio ut ab his qui rectis lineis ex materia &longs;yluarum con&longs;tant inci
piamus. Tectis quidem ferendis opus e&longs;t firmiores a pariete ad
parietem &longs;ub&longs;tituas trabes: atque has uti modo
intran&longs;uer&longs;um po&longs;itas columnas non inficiabimur. O&longs;&longs;is ergo lo
co erit trabs: quod &longs;i per impen&longs;æ rationes liceret: quis non optet
totum habere opus / ut ita loquar o&longs;&longs;eum et &longs;olidi&longs;&longs;imum: hoc e&longs;t
continuatis columnis / et counitis trabibus compactum et obfirma
tum? Sed par&longs;imoniæ
&longs;eruata operis firmitate po&longs;&longs;it detrahi: ea de re trabium hic &longs;inun
tur interualla: Ex quo et trabibus tran&longs;uer&longs;alia
Quæ omnia haud In his
a&longs;&longs;es tabulæque ampliores coaptatæ nimirum complementi uicem
tenebunt: parique ratione pauimentum tegula&longs;que corticem e&longs;&longs;e exti
mum: Coelum uero tecti / quod &longs;upra caput pendeat
corticem non negabimus. Ergo hæc ita e&longs;&longs;e &longs;i con&longs;tat / inue&longs;tige
mus &longs;iquid &longs;it / quod cuique horum debeatur: quo his recognitis fa
cilius quæ lapideis tectis
De his igitur quoad res po&longs;tulet breui&longs;&longs;ime tran&longs;igamus.
Sed fa
ciat hoc ad rem / huius ætatis architectos non laudo: qui contigna
tionibus habendis / ua&longs;tas foraminum lacerationes ip&longs;is in o&longs;&longs;ibus
parietum relinquunt: quibus ab&longs;oluto pariete trabium capita im
mittant: Ex qua re paries imbecillior atque aduer&longs;us ignium popu
lationes / ædificium male tutum redditur: quod pateant inde ad pro
ximam aulam aditus incendio. Quare placent apud ueteres qui
a&longs;&longs;ueuere parietibus lapideos mutulos firmi&longs;&longs;imos bene commen
dare: quibus quæ dixi trabium capita imponantur: quod &longs;i concate
nari trabeatione parietes uelis / non deerunt an&longs;æ et fibulæ aeneæ /
et captus Trabem omnino integram e&longs;&longs;e et admodum &longs;incerem: mediaque
præ&longs;ertim longitudine &longs;ui uacare menda oportet. Aure ad
caput po&longs;ita / ictus altero ex capite re&longs;onantes accepti &longs;i erunt in
qua&longs;&longs;i: et obtu&longs;i intimum latere morbum indicabunt. Nodo&longs;ites
in trabe longe repudianda: præ&longs;ertim &longs;i erunt nodi crebri / et
in cumulum contubero&longs;i: Quæ ligni pars medullæ ad&longs;it proxi
ma dolabitur / ut &longs;tet in opere &longs;uprema. Ex inferiore autem quæ
futura e&longs;t trabis &longs;uperficie dedolata / præter Quo autem in latere tran&longs;uer&longs;i aliquid ap
paruit uitii: ponito id ut &longs;tet &longs;upremum: Oblonga &longs;iqua excurret
directam per trabem fi&longs;&longs;ura / lateribus ne
mæ aut potius infimæ mandato &longs;uperficiei. Siqua perterebranda
aut forta&longs;&longs;is
mamqueSin
binatim erunt trabes Et conferet quidem per
ca&longs;&longs;e: ne iuxta eodem in cubili
ubi i&longs;tius pes / i&longs;tic alterius caput
ore pedis robore mutuæ leuioris partis imbecillitati &longs;ubuenient:
et trabes ip&longs;as cognitas e&longs;&longs;e hoc e&longs;t uno materiæ genere / unaque &longs;yl
ua / una coeli fronte adultas / &longs;i fieri pote&longs;t / eademque die ab&longs;ci&longs;&longs;as
oportet: Quo paribus naturæ uiribus par Cubilia
trabibus ad libellam &longs;ternito: ita ut &longs;it eorum quodque &longs;olidum et Cauetoque ponendis trabibus / ne quid materies calcem
attingat: et &longs;inito
penitus contactu uitietur aut conclu&longs;a tabe&longs;cat. Ad trabis puluil
amurcam &longs;uis Sin autem erunt arbores mino
res /
unam compacturam coagmentato / ita ut in &longs;e artius uim
hoc e&longs;t ut &longs;uperior compactæ trabis linea fieri
derum
gior: Sed qua&longs;i corda ad &longs;uperadactos / qui &longs;e&longs;e
Tigna proxime omni&longs;que reliqua materies / quod ex trabe &longs;ecta expe
diantur / trabis &longs;inceritate integritateque Tabulas
mium
rint / clauos extrudant: et a&longs;&longs;eribus
ni iubent duplices: præ&longs;ertim &longs;ub diualibus coa&longs;&longs;ationibus quibus Clauos qui
in tran&longs;uer&longs;um ferant cra&longs;&longs;iores fieri iubent: Alios autem gracili
ores ubi &longs;int / non reprobant: Sed longiores e&longs;&longs;e hos et capite dila
tatiores æneos clauos &longs;ubdiuo et inhumecto perhenniores:
ferrei inte&longs;tino in opere et &longs;icco neruo&longs;iores fore compertum ha
beo. Vbi ex u&longs;u ad firmandam contignationem ueniat / ligneis
clauiculis delectantur.
Quæ autem de ligneis tectis diximus: eadem et in lapideis trabi
bus ob&longs;eruabuntur: Tran&longs;uer&longs;æ enim et uenæ et mendæ a
& leues latera lapidis
pinabunturPer longum excurrentes uene quibus uis in trabibus tole
rabiliores
ob res: tum et ponderis gratia minime cra&longs;&longs;iores ponentur. Que
demum in totis aut ligneis aut lapideis apponentur a&longs;&longs;eres tigna /
trabes / neque adeo graciles / neque adeo rari ponentur ut ad &longs;e &longs;e
que ferendum &longs;int inualidi. Et contra neque adeo cra&longs;&longs;i neque adeo
fertiSed de operis forma
& gratia alibi. Itaque de rectilineo tecto quæ u&longs;que dicta
ant
ter
tium
&longs;eparata aut di&longs;iuncta e&longs;&longs;e u&longs;piam uoluerit: &longs;ic etiam nos o&longs;&longs;a o&longs;&longs;i
bus
ut &longs;it o&longs;&longs;ium &longs;eries et
&longs;ter opus &longs;uis
Venio ad tecta flexilinea.
Atqui ea quidem quæ omnes ad nume
ros rectilineis tectis plene re&longs;pondeant Flexilineum
Procurrunt etiam hic
pleantSed uelim apertius intelligi / quid arcus ip&longs;e &longs;it / quibus
ue con&longs;tet partibus: Et enim ducendi arcus rationem traxi&longs;&longs;e ho
mines hinc puto: Nam cum uiderent trabes duas
po&longs;&longs;e imis pedibus diuaricatis ita firmari / ut mutuo innexu pari
busque contra &longs;e ponderibus &longs;i&longs;terent: placuit
i&longs;toc opere di&longs;pluuia ædificiis tecta apponere. Po&longs;t id forta&longs;&longs;e
ex
&longs;ent: intermedium ad &longs;ublimia truncorum capita aliquid interpo
&longs;uere: ut e&longs;&longs;et prope atque apud græcos littera. Appo&longs;itumque
ip&longs;um id forta&longs;&longs;is cuneum appellauere. Succedente inde argu
mento multiplicatis cuneis i&longs;tiu&longs;modi arcus effigie effectam &longs;pe
ctantes probauere: eamque ducendi arcus rationem ad opera lapi
dea tran&longs;ferentes / integrum additamentis arcum effecere: ut iam
ne con&longs;tare: Quorum alii capitibus infirmis ad arcum ip&longs;um &longs;ub
&longs;ideant: alii ad dor&longs;um in&longs;identes nodum &longs;pinæ obtineant: Aliquando
reliquum expleant ambitum co&longs;tarum. Non &longs;it ab re eadem repe
tere: quæ primo in libro recen&longs;uimus. Arcus inter &longs;e differunt:
Nam e&longs;t quidem rectus / quem integer &longs;emicirculus con&longs;tituit:
huius corda per circuli centrum dirigitur. E&longs;t et qui trabis natu
ram magis
integer &longs;emicirculus: &longs;ed &longs;it eius quota aliqua pars: huius corda
a centro di&longs;tat et &longs;upra e&longs;t. E&longs;t et copo&longs;itus arcus: quem undem
aliquando angularem / alii actum dicunt: qui ex arcubus duobus commi
nutis componitur: habetque &longs;ua in corda duo duarum flexarum &longs;e
&longs;e mutuo &longs;ecantium linearum centra. Rectum arcum omnium
e&longs;&longs;e firmi&longs;&longs;imum cum re ip&longs;a cen&longs;et: tum et ratione argumentoque
mon&longs;tratur. Et di&longs;&longs;olui quidem &longs;ponte quo po&longs;&longs;it pacto non ui
deo: ni cuneorum alter alterum extrudat: ab qua quidem iniu
ria tam longe ab&longs;unt: ut etiam alter alterius ope confirmetur:
Quin etiam ubi forte id moliri aggrediantur / ponderum natura
quibus aut &longs;ub&longs;i&longs;tunt / aut imbuti ip&longs;i &longs;unt cunei / uetantur. Hinc
illud Varronis / quod ait in arcuatis operibus dextra non magis
&longs;tare ex &longs;ini&longs;tris / quod &longs;ini&longs;tra ex dextris. Et &longs;pectare licet rem: Su
premus quidem cuneus / qui ad &longs;pinam mediam unicus &longs;it / quo
nam modo erit ualidus cuneos propellere collaterales: aut illis
ip&longs;is
protrudi? Qui uero proximi per co&longs;tas
tisDemum et alterutra
ad capita qui &longs;ub&longs;ideant cunei / quid erit cur moueantur &longs;uperio
ribus in officio per&longs;i&longs;tentibus. Ergo rectis arcubus / qui &longs;e&longs;e facile
tueantur cordam non exigimus: in
tenam / aut quod cordæ uim obtineat / parietum exten&longs;ionibus hinc
atque hinc confirmamus: ha&longs;que e&longs;&longs;e exten&longs;iones optamus non
uiores / quam
Quod ip&longs;um facere ueteres architecti
minutos omnes arcus ubi id licuit / nunquam non intra parietum
trabibus / ubi occa&longs;io
rent
gerent
&longs;tias interciperent. Compo&longs;iti arcus apud ueteres non ui&longs;untur.
Sunt qui turrium apertionibus in ducedos putent: quo nimia &longs;uper
impo&longs;ita
arcus i&longs;tiu&longs;modi ponderibus confirmentur &longs;uperadiectis magis Cuneos quibus arcus ducatur omnes de lato / et quo
ad fieri po&longs;&longs;it prægrandi uelim e&longs;&longs;e ex lapide. Nam e&longs;t quidem
cuiu&longs;que corporis pars indi&longs;&longs;olubilior: quæ a natura concreta et eo
unita e&longs;t: E&longs;&longs;e etiam oportet mutuo coæquales / ut qua&longs;i in libra dextera &longs;i
ni&longs;tris re&longs;pondeant facie / magnitudine / pondere et eiu&longs;modi. Arcus plures &longs;i ad porticus perapertiones
capitulis duxeris: facito cunei unde bini aut plures arcus iuncti
&longs;urgunt
&longs;ecti: Sed unicus atque idem pror&longs;us integer: quo huius et i&longs;tius ar
cus capita
alterum &longs;uis hæreat Tertius qui &longs;ecun
dos ho&longs;ce operiet lapis ad
comparili: ita ut
os detineat captu. Toto in arcu facito ut
et Spinæ cuneum periti
unico et integro et prægrandi &longs;emper lapide appo&longs;uere: quod &longs;i erit
muri cra&longs;&longs;itudo maior
nere: is
nos fornicem appellabimus.
Te&longs;tudinum uaria &longs;unt genera.
rant / et quibus lineis
quo &longs;im / quem e&longs;&longs;e me his libris maxime
cilis et minime ob&longs;curus. Neque me præterit Ennium poetam ma
ximas coeli appella&longs;&longs;e fornices: et Sed peto hanc ueniam ut
his libris id tandem &longs;atis putemus dictum latine: quod cum apte
ad rem: tum et aperti&longs;&longs;ime Te&longs;tudinum i&longs;ta &longs;unt ge
nera / fornix / camera / et recta &longs;pherica: et &longs;iquæ
pars: Ex his recta &longs;pherica &longs;ui natura
area Camera uero te&longs;tudo quadratis debe
tur areis: Fornicibu&longs; autem areæ
illæ
riuntur. Te&longs;tudo ea quæ perforati ad
Verbi etiam &longs;imilitudine apud nos fornix appellabitur. Erit igi
tur id ueluti unum atque item alteros ad arcum arcus adegeris: aut
qua&longs;i flexæ trabis latitudinem exten&longs;am multo ac protinus dila
tatam reddideris: Ex qua re a&longs;&longs;equemur / ut qua&longs;i inflexus paries
in caput pro tecto ad&longs;tet. Sin autem fornicem hanc forta&longs;&longs;is a
ptemtrione
ente ad
los procurrant cameram Quod &longs;i arcus ip&longs;i complu
res et coæquales mutuo unicum in punctum medii culminis &longs;e&longs;e
inter&longs;ecuerint: te&longs;tudinem
&longs;phericam appellari hanc placuit. Quæ te&longs;tudines aliqua
e partibus con&longs;tet / hæ &longs;unt. Nam &longs;i coeli emi&longs;pherium natura
pendiculari
in partes diui&longs;erit: Te&longs;tudines dabit geminas: quæ quidem &longs;ca
phis emiciclorum pro tecto &longs;unt. Sin autem ab
angulum meridier: et a meridiano i&longs;toc ad angulum occidentis:
et ab i&longs;to ad angulum
ad primarium illud orientis angulum pari ratione natura
&longs;eptum et
tum quidem in medio relinquet: quam nos turgidi ueli &longs;imilitu
dine auleam In qua uero perficiunda plures forni
cis partes conueniant: quale&longs; uidemus &longs;ex octo ue angulorum are
a&longs; te&longs;tudinari: hanc no&longs; &longs;phericam angularem appellabimu&longs;. Te&longs;tudinum
in&longs;urgent: et pro
&longs;e quota aliqua di&longs;tabunt parte. Ab o&longs;&longs;ibus uero ad o&longs;&longs;a
taSed in hoc dif
ferunt: quod in pariete ad rectam regulam
des et &longs;inguli ordines
ne
ad &longs;ui arcus O&longs;&longs;a ferme
res ni&longs;i cocto ex latere / codemque
&longs;tudinum complementa ab&longs;oluas lapide leui&longs;&longs;imo: ne quid muri
iniquo abhinc pondere Con&longs;ue&longs;&longs;e
&longs;tantes inlatus lateres inter &longs;e rui&longs;&longs;e / capitibus pectinatim in &longs;e
ctis
tis inter&longs;tringat: Et intermedia complere
præ&longs;ertim pumice
tionibus complendis Sed ar
cubus et te&longs;tudinibus &longs;truendis
poranea
ta: cui pro corio et cute aut crates aut harundines / aut uilia i&longs;tiu&longs;
modi
duruerit. E&longs;t tamen inter te&longs;tudines una omnium recta &longs;pherica
quæ
lum con&longs;tat: uerum etiam coronis. Et quis po&longs;&longs;it referre aut
ditari / quae
tuo inter&longs;ecantes / ad pares angulos et ad impares: ut quotocumque
loco per uniuer&longs;am te&longs;tudinem i&longs;tiu&longs;modi aliquem inter&longs;ecueris
appo&longs;ui&longs;&longs;e: et coronam qui coronæ &longs;upera&longs;truxerit: et iam arcum /
qui alterum arcum perduxerit/ fingito uelle id opus labe&longs;cere / un
de incipiet? Cunctis præ&longs;ertim cuneis unum centrum petentibus
pari et uiribus et Huius te&longs;tudinis firmitate plerique apud
ueteres adeo abu&longs;i &longs;unt: ut &longs;olum in quotos aliquos pedes te&longs;tace
as &longs;implices coronas in&longs;trauerint: Cæteram uero Sed longe eos probo qui interducendum opus curarint ut qua ar
te lapides in pariete illigantur / eadem hic coronæ inferiores pro
ximis &longs;uperioribus: et arcus inuicem arcubus locis
innectantur: prae&longs;ertim &longs;i harenæ fo&longs;&longs;iceæ copia
aut maritimis hau&longs;trinis ue opus obiiciatur. Angularem quoque
te&longs;tudinem &longs;phericam modo per eius i&longs;tius cra&longs;&longs;itudinem iectam
&longs;phericam inter&longs;truas / poteris attollere nullis armamentis: Sed
i&longs;tic nexura poti&longs;&longs;imum opus e&longs;t: qua huius imbecillæ partes par
tibus illius firmioribus arcti&longs;&longs;ime illigentur: Tamen con&longs;eret
ductis iam una atque alteris lapideis / et duratis ceronis / leuia il
lic &longs;ubillaqueare amenta et an&longs;as: quibus tantum armamenti com
mittas: quantum &longs;at &longs;it ferendis coronis his quæ aliquot inde in
pedes
partes duruerint / in quotos quo&longs;que ordines i&longs;ta hæc armamenti &longs;ub
&longs;idia ad &longs;uprema perficiunda tran&longs;terre: quoad u&longs;que opus absolu
tum reddideris. Te&longs;tudo / Camura / atque item fornix armamen
tis &longs;ub&longs;titutis inducatur nece&longs;&longs;e e&longs;t. Sed uelim i&longs;tarum primas
ordines / et arcuum capita firmi&longs;&longs;imis &longs;edibus Neque
placent qui prius totos parietes extollunt &longs;olis pediculis mutulo
rum relictis / quibus po&longs;t tempora te&longs;tudinem
opus atque incon&longs;tans. Quare &longs;i me audient una hi quidem arcus
et paribus ordinibus cum &longs;uo pariete cui inhæreant / ducentur:
quo id opus pluribus
bus conueniatur. Vacua uero inter a&longs;&longs;urgentes inflexus
et parietem cui adhæreant relicta / quem secum fabri coxam nun
cupant / infarciantur non tellure aut &longs;olu
s ruderibus &longs;iccis: &longs;ed
potius &longs;tructura ordinaria et &longs;tabili / parietique iterum atque iterum
connexa. Et placent qui leuandi oneris grata / fictilia ua&longs;a
a uaria uacua per coxarum cra&longs;&longs;itudines indidere rimo&longs;a atque
inuer&longs;a: ne quid collecta illic humiditate ingraue&longs;cat: Et ce
menta &longs;uperinfundere ex lapide minime graui / &longs;ed alio quin
tenaci. Tota demum in te&longs;tudine uticumque illa &longs;it /
et carnes ip&longs;as intexuit uillulis nexura per omnes diametros
ductisHoc
nobis artificium naturæ lapidibus inter&longs;erendis ad te&longs;tudines imi
tandum cen&longs;eo.
His ab&longs;olutis
primaria / et
perficiunda omnis
borauit. De his nobis dicendum e&longs;t: Sed prius illud
iuuat: quod ad Et enim inter te
&longs;tudines ab&longs;oluendas differentia e&longs;t: Nam qui arcus aut te&longs;tudo
&longs;ubiectis armamentis facienda
&longs;o opere a&longs;truatur nece&longs;&longs;e e&longs;t: Quæ uero &longs;ine armamentis fiat / in
tercalationibus prope &longs;ingulos
mentur: ne partes noui&longs;&longs;imæ &longs;uperadiectæ / pri&longs;tinis
tis / re&longs;olutæ defluant. Et præterea armamentatis te&longs;tudinibus iu
uat ilico / ubi
relentare &longs;ubices / quibus
recenti adhuc in opere
tum
ponderibus occupent: Alioquin inter &longs;icci&longs;cendum conge&longs;ta non
ut opus
dendo: Idcirco &longs;ic fiat / non pror&longs;us adimantur &longs;ed in dies &longs;en&longs;im
&longs;equatur. Po&longs;t dies uero aliquos pro operis magnitudine adhuc
plu&longs;culum
nem cunei &longs;e&longs;e coaptent / et opus dure&longs;cat.
e&longs;t: Nam cum operis
eris: primum illic &longs;ubigis capitibus ip&longs;is armamenti cuneos ligne
os ad bipennis &longs;imilitudinem acuminatos. Cum igitur relentate
opus libueri / malleolo cuneos ho&longs;ce di&longs;trudes &longs;en&longs;im quoad uo
les / &longs;ine periculo. Denique &longs;ic &longs;tatuo / non ante integram per
pe&longs;&longs;am hyemem armamenta e&longs;&longs;e &longs;ubdemenda: Id quidem cum
ob cæteras res: tum ne imbrium madefactione eneruatum re&longs;olu
pote&longs;t: quam ut aquam abunde combibant / et Hactenus de his.
Redeo ad tecti cru&longs;tam.
Nempe &longs;i recte interpretamur / nihil e&longs;t
in toto ædificio
coelo cadentes tempe&longs;tates profugiens excipiare. Id adeo benefi
cium tibi ut perhenne &longs;it / præ&longs;tat non paries / non area / non quod uis
i&longs;torum
cti cru&longs;tula: quam ip&longs;am habere contra omnes
ualidam / prout rei nece&longs;&longs;itas po&longs;tulat / atque
indu&longs;tria et artes facto rerum
tam reddidere. Neque facile reperiri po&longs;&longs;e confido: Nam cum
&longs;olum imbrem: uerum et gelationes et æ&longs;tus / et
&longs;ti&longs;&longs;imi uenti lace&longs;&longs;ere
acerrimos
ilico putre&longs;cunt: alia
duntur / rumpuntur: alia
contra
&longs;iones queant. Sed homines pro locorum natura copiarum rerum /
quæ ad manus &longs;ubueniret non a&longs;pernati / quoad licuit nece&longs;&longs;itati
prouiderunt: Ergo uariæ
nes. Pyrges inquit Vetruuius / harundine: et apud Ma&longs;&longs;iliam
&longs;ubacta cum paleis terra Thelophagi apud
ut refert Maxima
pars Germaniæ a&longs;&longs;erulis utitur. In Belgica prouincia candidum
facilius
lis Ligures ætru&longs;cique tegendis ædibus lata&longs;tras
cru&longs;to&longs;o ex lapide di&longs;ceptas. Alii
experti / tandem
&longs;tria
torumPlumbum
feruoribus &longs;olis collique&longs;cit. æs &longs;i graue e&longs;t / magno ponitur: &longs;i
tenue / uentis deturbatur / atque ærugine gracile&longs;cit / ablaceratur.
tum &longs;pondis hinc atque hinc hirtis extantibus ad &longs;ui latitudinem
partem nonam: Aliud aduolutum et crurium tuendarum arma
imitetur: Ambo qua imbrem defluentem capiant apertiores: qua
euomant arctiores. Sed plani imbrices
ita iungantur ad regulam et libellam / ne in latus
lacunæ intercurrant / aut tumuli extent: ne quid tran&longs;uer&longs;i fluen
tem pluuiam interpellat: ne quid interuacuum relinquatur. Va
&longs;ta &longs;i erit tecti &longs;uperficies / ampliores exigentur tegulæ: ne imbri
um riuuli canalibus non recipientibus Tegulam
ne turbines a&longs;portent / uelim omnem fultu calcis affirmari: præ
&longs;ertim in publicis operibus: Nam in priuatis &longs;at erit &longs;i prima &longs;til
licidia contra uentorum impetum affirmaris: tum et &longs;oluti aptius
in&longs;taurantur / ubi uitium factum &longs;it. Alio quid id hunc in
fiet apti&longs;&longs;ime: Nam in tectis
tabellulæ ad decurrentes quadrulos extendentur uinctæ gyp&longs;o. In has tabellulas &longs;uperin&longs;ternentur plani imbrices / et firmabun
tur calce: Opus id contra ignes tuti&longs;&longs;imum / et ad u&longs;um
co cannam græcam &longs;ubin&longs;traueris / calceque firmaris. Tegulam /
quam præ&longs;ertim operibus publicis calce affirmaris / uelim non ni
&longs;i biennio &longs;ub gelu et &longs;ole habitam &longs;umas: Inualida enim &longs;i fuerit
po&longs;ita / non &longs;ine operis di&longs;pendio tolletur. Subuenit ut illud refe
ram / quod apud Diodorum hi&longs;toricum celebres illos ad hortos
pen&longs;iles Syriæ nouo et minime inutili inuento factum legimus:
Nam in trabibus quidem harundines a&longs;phalto oblitas appo&longs;uere:
in eas coctos lapides coaptauere duplici in&longs;tratura uinctos gyp&longs;o:
Tertio loco plumbeas
tatas
Venio ad pauimenta: quando ea quidem tectorum naturam &longs;a
piunt. Horum alia &longs;ubcliuo: alia contignatis: alia non contigna
tis: utri&longs;que &longs;olidam et ad &longs;uas lineas
ubi Subcliuo &longs;uperficies
des nihil minus binum declinet digitum. Et habebit quo aqua
His
ex cloacis &longs;i aut in mare aut in amnes non poterit refundi / infun
dito aptis locis puteos ad aquam u&longs;que &longs;caturientem: fe&longs;&longs;amque re
pleto &longs;axo globo&longs;o. Id demum &longs;i non licebit / foueas inquiunt fa
cito capaces / et indito carbones: deinde completo &longs;abulo / hac hu
moris exuberantiam &longs;orbebunt atque ab&longs;ument. Cæterum &longs;i erit
areæ &longs;olum conge&longs;titium / fe&longs;tucabitur acurati&longs;&longs;ime et &longs;uperindu
cetur / cum &longs;catumine rudus: Sin autem erit &longs;ubcontignata &longs;uper
ficies: tunc altera &longs;uperaffigatur tran&longs;uer&longs;a coa&longs;&longs;atio / et &longs;tatumi
netur / et inducatur rudus cra&longs;&longs;um pede: Subrudus &longs;unt qui &longs;par
tum aut filicem &longs;ub&longs;ternendam putent: ne quid materia calcis
tactuRudus &longs;i erit nouum / ad tres partes una calcis mi
&longs;ceatur: &longs;i re&longs;iduum ad quinque duæ: inductum con&longs;pi&longs;&longs;etur / ce
dendo uectibus celeberrime: His ad cra&longs;&longs;itudinem digitorum &longs;e
num addatur pultis extexta trita: quæ ad tris partis unam habeat
admixtam calcis. Vltimo in&longs;erantur fertilia / aut te&longs;ta &longs;picacea /
aut te&longs;&longs;ere ad lineam et regulam. Tutius erit opus / &longs;i inter &longs;catu
men et pultem imbrices tegulæ iunctæ calce ex oleo Pauimentum non &longs;ubdiuale / quod eius ob&longs;iccitatem egregie pro
bant / &longs;ic fieri iubet Varro: fodito ad pedes binos / et fe&longs;tucato &longs;o
lum: et in ducito aut rudus aut te&longs;taceum
apertas nares: unde &longs;uos per canales humor extillet: congerito
carbones: hi&longs;que proculcatis atque admodum in&longs;pi&longs;&longs;atis inducito fa
bulone et calce et fauilla mixtam offam cra&longs;&longs;itudine &longs;emipedali. Hæc quæ hactenus recen&longs;uimus ex Plinio atque inprimis Vetru
uio interpretati &longs;umus.
Nunc quæ de pauimentis ex ueterum operibus &longs;umma et cura et
diligentia collegerim / referam: a quibus plura me longe
ptoribus profiteor didici&longs;&longs;e. Atqui incipiam quidem a &longs;umma
dem e&longs;&longs;e: Nam cum humore pregnans e&longs;t humida / fit &longs;ole uen
tis ue ut &longs;ummotenus &longs;icce&longs;cat. Ex qua re uti in re&longs;iduo alluui
onis uidemus luto contrahitur cutis / atque fi&longs;&longs;uras pandit ine
mendabiles: Nam illic partes quæ aruerint / quouis artificio Humectæ uero partes facile protrahenti
bus cædunt et &longs;ecuntur. Cru&longs;tam uideo aut te&longs;taceam impo&longs;ui&longs;&longs;e
ueteres / aut lapideam: Nam tegulas
non pre&longs;&longs;entur / po&longs;itas uidi quaque ua&longs;us latas cubito
ex oleo: et ui&longs;untur laterculi minuti cra&longs;&longs;i unum lati binum digi
tum: longi duplo
tionemLapideas cru&longs;tas uidere pa&longs;&longs;im licet ex tabulis marmoreis
grandioribus: et item ex re&longs;ectis minutioribus atque te&longs;&longs;erulis. Præterea &longs;pectantur uetu&longs;tæ cru&longs;tæ ex &longs;ola materia: quæ fiat iun
cta calce / harena et tun&longs;a te&longs;ta minutiore
tia.
&longs;i partem adieceris quartam tun&longs;i lapidis tyburtini. Sunt qui
teolanumCru&longs;tas item quæ ex &longs;ola &longs;int materia obductæ
experiri licet / uerberatu crebriore et in dies iterato acquirere &longs;pi&longs;
&longs;itudinem et duritiem prope ut &longs;uperet lapidem: Et cru&longs;tis i&longs;tiu&longs;
modi con&longs;tat / &longs;i lotura calcis a&longs;pergantur: &longs;i oleo linaceo oblini
antur / importari duritiem quandam uitream / et contra tempe&longs;ta
tes illæ&longs;am. Calcem oleo &longs;ubactam affirmant nihil
ciuumSub cru&longs;ta uideo affu&longs;am materiam ex calce et
minutulis te&longs;tæ perfractæ ad cra&longs;&longs;itudinem digitorum binum tri
numque: Sub ea offenditur qua&longs;i infarctura partim ex te&longs;ta perfra
cta: partim ex minutulis lapidum / quæ fabri excu&longs;&longs;erint &longs;calpro:
et hanc ferme cra&longs;&longs;am pedem alibi inter &longs;uperiorem: atque hanc in
uenio te&longs;taceos laterculos &longs;ub&longs;tratos po&longs;tremo infimum &longs;axa &longs;ub
&longs;idunt pugnis non maiora. Videre licet in torrente &longs;axa quæ ma
&longs;cula dicuntur: uti &longs;unt globo&longs;a &longs;ilicea et uitraria / ilico ex aquis
&longs;icce&longs;cere: Te&longs;tam uero et tofum et i&longs;tiu&longs;modi diu &longs;eruare
tumEx quo &longs;unt qui affirment
ad cru&longs;tas humorem ex tellure: ubi
uimentumVidimus
drato
&longs;taceas: quibus Sed hoc
genus præcipue ad balneas pertinet: de quibus &longs;uo dicetur loco. Et in um
bro&longs;o atque humido firmiora et integriora &longs;eruantur. Et pauimen
tis nocua inprimis &longs;unt / &longs;oli infirmitas / et repens ex&longs;iccatio.
ueluti reiteratis pluuiis den&longs;atur in aruis tellus: ita et pauimenta
abunde humectata unam integramque in&longs;oliditatem Quo in loco pauimenti ex fi&longs;tulis tectorum imber cadens excipi
tur / lapideam po&longs;ui&longs;&longs;e oportet cru&longs;tam
dum &longs;olidam: ne impotentium guttarum a&longs;&longs;idua / ut ita loquar /
improbitate refodiatur atque uitietur. Præterea
in materia et contignato in&longs;ternitur curandum e&longs;t ut o&longs;&longs;a quibus
&longs;u&longs;tineatur / uiribus &longs;int ualida et inter &longs;e coæqualia: Quæ res &longs;i
non erit: puta &longs;iquo loco aut paries aut trabs ualde robu&longs;tior cæte
ris &longs;ubiecta &longs;it: eo loci findetur pauimentum atque uitiabitur. Nam
cum materia
porum uarietatibus moueatur / humidis molle&longs;cit: &longs;iccis ad rigi
ditatem &longs;e&longs;e reuocat atque obfirmat: ea re partibus eneruatioribus
&longs;ub pondere laborantibus atque &longs;identibus nimium finditur. De his hactenus.
Sed illud nolim præterii&longs;&longs;e quod probe faciat ad
Namque, alia
quidem fundamentis fodiundis: alia complendis. alia parietibus
attollendis: alia te&longs;tudinibus imponendis: alia cru&longs;tis
tempora atque anni acri&longs;que modus et facies debentur. Et enim fodi
untur quidem
tellure arenti et humoris exuberantia fo&longs;&longs;iones non impediente. Complent etiam haud omnino
me ubi profundiora &longs;int: nam ab æ&longs;tatis ardoribus &longs;atis protegen
tur tellure ob&longs;idente atque Sed longe commodius
complebuntur ad brume initium: modo ea regio non &longs;it &longs;ub coeli
axe et eiu&longs;modi: ut e ue&longs;tigio gelet potius quam cohæreat. Paries
quoque
atque præcæteris aquilones uentos odit. Et inprimis te&longs;tudo omnium
maxime æquabilem et contemperatam coeli tempe&longs;tatem optat:
quoad obfirmauerit opus &longs;e&longs;e / atque duruerit. Cru&longs;tas per quam
perate
humectum &longs;it quod cru&longs;ta aut opere dealbario ue&longs;tiatur /
re&longs;cent appo&longs;ita: &longs;ed pa&longs;&longs;im diffi&longs;a di&longs;cerptaque decident: crebraque
&longs;cabritie opus dehone&longs;tabitur. Sed de cru&longs;ta albarioque opere &longs;uo
loco diffu&longs;ius dicetur. Nunc ab&longs;olutis rerum dicendarum gene
ribus / ad reliqua di&longs;tinctius con&longs;ideranda tran&longs;eamus. Et primo
de ædificiorum generibus et uarietate: et quid cuique debeatur: pro
xime de ædificiorum
aut opificis errore / aut temporum iniuria facta &longs;int / emendandis
aut in&longs;taurandis tran&longs;igemus.
LEONIS BAPTISTAE ALBERTI DE VNI
VERSORVM OPERE LIBER. IIII. INCIPIT
EDIFICIA HOMINVM ESSE CAV
&longs;a con&longs;tituta in promptu e&longs;t. Nam principio
quidem / &longs;i recte
mines coepere: quo &longs;e &longs;uaque ab aduer&longs;is
&longs;tatibusProxime item pro&longs;ecuti
&longs;unt non modo uellent quæ ad &longs;alutem e&longs;&longs;ent
nece&longs;&longs;aria: uerum et &longs;iqua etiam ad expeditas
qua&longs;que
mi&longs;&longs;a uoluere. Inde adeo rerum oportunitate admoniti atque illec
ti eo deuenere: ut etiam quæ ad uoluptates explendas facerent ex
cogitarint / in die&longs;que u&longs;urparint: ut &longs;iquis ita dixerit / ædificia fore
aliqua ad uitæ nece&longs;&longs;itatem: alia ad u&longs;us oportunitatem: alia ad
temporum uoluptatem diffinita: forta&longs;&longs;is apte ad rem aliquid di
xerit. Sed cum ædificiorum
facile intelligimus non tantum hos e&longs;&longs;e ad u&longs;us omnia: neque
tantum aut illorum gratia comparata: Sed pro
inprimis fieri / ut habeamus opera uaria et multiplicia. Quod &longs;i
ædificiorum genera / et generum ip&longs;orum partes &longs;atis / uti in&longs;titu
imus / adnota&longs;&longs;e uoluerimus: omnis inue&longs;tigandi ratio nobis hinc
captanda &longs;it atque inchoanda: ut homines / quorum cau&longs;a con&longs;tent
inter &longs;e differant: quo inde &longs;ingula clarius recognita di&longs;tinctius
pertractentur. Repetamus ea de re / quid de hominum cætu par
tiundo ueteres illi rerum publicarum legumque conditores uiri pe
riti&longs;&longs;imi &longs;en&longs;erint: qui &longs;tudio / cura / diligentiaque i&longs;tiu&longs;modi rebus
per&longs;eruerandis atque recen&longs;endis &longs;umma cum laude inuentorumque
admiratione uer&longs;ati &longs;unt.
The&longs;eus / inquit Plutarcus / rem
diuinas atque humanas
artificio Solon pro cen&longs;us
&longs;uorum habuit ciuium ordines di&longs;tributos: ita ut qui minus. ccc.
ex agris annua exciperent prope in ciuium numero cen&longs;endos
putarit. Athenien&longs;es primos &longs;ibi habuere uiros doctrina et u&longs;u re
rum cultos / ac peritos: proximos oratores: po&longs;tremo opifices. Romulus a plebe equites et patritios di&longs;creuit.
At Numa rex ple
bem diui&longs;am fecit per artes. Apud Gallias plebs pene
cebatur &longs;orte: Reliquos aut milites fui&longs;&longs;e tradit Cæ&longs;ar: aut
tiæ religionique deditos: quos illi Druides Apud Pan
theos &longs;upremi &longs;unt &longs;acerdotes: &longs;ecundi agricolæ: tertii milites:
cum quibus et pa&longs;tores et duces ouium.
tes: tertio loco milites: po&longs;tremo uulgus. Aegyptii primos dede
re gradus &longs;acerdoti: &longs;ubinde reges præfecto&longs;que locarunt: tertio po
&longs;uere ordine bellatores: et
colas pecuarios artifice&longs;que / atque etiam / ut inquit Herodotus /
cennarium
rem
belli. Non improba&longs;&longs;e Ari&longs;toteles eos ui&longs;us e&longs;t: qui a multitudi
ne &longs;elegerint dignos: quos
ficerent: Cæteram uero plebem diui&longs;am reliquerint inter agrico
las / artifices / mercatores / mercenarios / equites / pedites / et
naualem. Cui haud multo
apud Indos rem
&longs;tor / artifex / miles / effori: et qui publicis con&longs;iliis præ&longs;unt.
cupidam: Alteram ardentem et bellatricem: prout eorum e&longs;&longs;ent
animi / qui rebus præ e&longs;&longs;ent. Exque animi partibus omnem ciuium
multitudinem partitus e&longs;t: Vnam eorum / qui ratione
cuncta '
tur: Tertiam eorum qui alimenta / quibus patres et milites &longs;ub
&longs;tententur / præbeant et &longs;ubmini&longs;trent. Hæc de multis ueterum
neri uideor: ut quas collegerim / omnes e&longs;&longs;e rerum
tes &longs;tatuam: &longs;inguli&longs;que &longs;ingula deberi ædificiorum genera diiudi
cem. Sed nos quo ex in&longs;tituto rem totam di&longs;tinctius
iuuet &longs;ic di&longs;&longs;erui&longs;&longs;e. Mortalium numerum &longs;iquis in partes diui
&longs;urus &longs;it / quidnam huic aliud principio ueniet in mentem:
&longs;entiat non eo&longs;dem cen&longs;endos e&longs;&longs;e: &longs;i una loci alicuius incolas uni
uer&longs;os con&longs;ideres: atque &longs;i partibus &longs;eparatos di&longs;tincto&longs;que Proxime naturam ip&longs;am contemplatus num &longs;entiet illos quidem
in qua poti&longs;&longs;imum re alter ab altero differat: ex ea &longs;ibi re notas ca
ptandas e&longs;&longs;e: quibus alteros ab alteris &longs;ecernat. Atqui nihil e&longs;t /
quo magis homo qui&longs;piam differat ab homine /
qua ab genere beluarum longi&longs;&longs;ime abe&longs;t / ratione et artium opti
marum cognitione: adde &longs;i uelis fortunæ
in dotibus omnibus pauci una inter mortales præ&longs;tant atque excel
lunt. Hinc igitur prima nobis patebit diui&longs;io: ut paucos ex om
ni multitudine &longs;eligamus:
illu&longs;tres: alii u&longs;u rerum et peritia probati: alii opum copia et for
tunarum affluentia exi&longs;tant celebres. His primarias rei publicæ
partes Ergo egregiis uiris qui con&longs;ilio
polleant / prima et cura et moderatio rerum Hi
rem diuinam religione &longs;tatuent: iu&longs;ti æquique modum lege con&longs;ti
tuent: bene beateque uiuendi uiam mon&longs;trabunt: pro auctoritate
dignitateque
Atque ubi quid Hi uero al
teri &longs;u&longs;cepto negocio / cum domi &longs;olertia et &longs;olicitudine: tum fo
ris labore et tolerantia rem ex officio
ctitabunt militem: Demum cum rebus perficiundis intelligent fru&longs;tra inniti: ni&longs;i et
facultates ad&longs;int: Ad i&longs;tos igitur proximi ue: quibus aut ex agro
aut mercatura facultates &longs;uppeditent. Cætera omnis
nus et numerus hi&longs;ce primariis prout u&longs;us po&longs;tulet
atque Hæc &longs;i &longs;atis
quidem habemus
uer&longs;o: alia primatibus: alia multitudini: Tum et primatibus alia
his qui domi con&longs;ilii&longs;que præ&longs;unt: alia his qui negocio
alia his qui facultates congerant: Quorum
pars quædam ad nece&longs;&longs;itatem / uti diximus / pars ad
referatur: &longs;it quoque nobis / qui ædificia
animi gratia dedi&longs;&longs;e: dum premii loco
dia e&longs;&longs;e ex De his igitur nobis dicendum e&longs;t / quid una uniuer&longs;is: quid pauci
oribus primariis ciuibus: quid minorum multitudini conueniat. Sed
An uti homines i&longs;ta
&longs;ibi Ita et nos a priuatis
ca&longs;unculis
theatrorum / termarum / Nam
con&longs;tat quidem orbis gentes diu nullis cinctas urbium moenibus
degi&longs;&longs;e. Et &longs;cribunt
nullas fui&longs;&longs;e apud eas gentes muro cinctas ciuitates: Graciamque
olim nullis munitam fui&longs;&longs;e muris &longs;cribit Tuchidides. Et per Gal
lias item ad Cæ&longs;aris
cogebantur: &longs;ed pa&longs;&longs;im in uico congruebant. Quin et
dem fui&longs;&longs;e urbem comperio Biblum a Foenicibus Tam et&longs;i u&longs;que
ante Aethiopes
inquit Herodotus / cum
tiumAt
de his alias. Nunc et&longs;i natura quidem uti aiunt / omnia quæ fi
unt leuioribus principiis excreui&longs;&longs;e uideam: placet tamen a dig
nioribus ordiri.
Vniuer&longs;is urbis / et quæ urbis partes &longs;unt publica omnia
Vrbis habendæ
hanc
eius fieri po&longs;&longs;it uacuam
fecto iterum atque
et De his alii aliter &longs;en&longs;ere.
&longs;ar ad
tis
excur&longs;iones ea re maxime abuetari arbitrarentur. Exercitum in
æthiopiam Se&longs;o&longs;trim
hi&longs;torici: quod Regem A&longs;&longs;yrii
Arabes itidem quod aqua et fructibus deficiant / ab
impetu et iniuria æternum fui&longs;&longs;e immunes ferunt. Italiam nulla
re alia &longs;æpe a barbaris petitam armis &longs;cribit
uoluptate. Adde quae rerum i&longs;tarum copia / quæ ad uoluptates
faciat / uti aiebat Crates / et &longs;enibus et iuuenibus nocua e&longs;t: Nam
illos efferatos: hos effeminatos reddit. Apud æmericos / inquit
Liuius / regio fertili&longs;&longs;ima e&longs;t: Sed quod
nire / homines alit imbelles. Contra Ligii quod terram
do&longs;im / qua exerceri a&longs;&longs;iduo et extrema uictus parcitate diem tra
here oporteat: Quæ res cum
ita &longs;int / huiu&longs;modi forta&longs;&longs;is regiones a&longs;peras et difficiles conden
dis urbibus erunt qui non uituperent. Alii &longs;ecus: Namque
quidem agi apud &longs;e naturæ beneficio et munere: ut cum ad nece&longs;
&longs;itates / tum et ad uoluptates et delitias addi amplius nihil po&longs;&longs;it. Bonis enim ut bene utamur / dari po&longs;&longs;e legibus et patrum in&longs;titu
tis. At uero quæ conferant in uita / iucundiora quidem
e&longs;&longs;e &longs;i domi Et cupient quidem
agrum
per
lonem
ficu modios colligi. Ixx.
ad
rodotus:
alteras atque alteras
in monte: qui ager fruges etiam incultus præbeat. Rara hæc: et
quæ facilius optes Ergo
huiu&longs;modi rebus ab aliis accepta / et ab &longs;e excogitata
teris.
ta &longs;uo: quantum rerum
aliunde petitis indigeat: Et ita munitam
ho&longs;te
militem ad arbitrium ualeat ho&longs;te Sed quid ego hic dixerim ægypto ad
datur: quod &longs;it quaque uer&longs;us mirum
ce&longs;&longs;ibilis / hinc mari / illinc de&longs;erti ua&longs;titate obiecta: dextera mon
tibus abrupti&longs;&longs;imis: &longs;ini&longs;tra paludibus diffu&longs;i&longs;&longs;imis: Tum et agri
tanta e&longs;t fertilitas / ut e&longs;&longs;e
dixerint: Solereque deos eo animi gratia et &longs;alutis
&longs;cere / deos ip&longs;os excipere ho&longs;pitio &longs;aluareque po&longs;&longs;e
fui&longs;&longs;e omni ab æuo liberam te&longs;tatur Io&longs;ephus. Probe
Iuuet idcirco illud Platonis imitare /
cum Sic et
nos qua&longs;i exemplaria
ex parte
res ita per &longs;e con&longs;tet / ut ni&longs;i in peius queat immutari: e&longs;&longs;e hanc pu
temus optimam.
Itaque e&longs;&longs;e oportere urbem &longs;tatuimus eiu&longs;modi: ut
Et &longs;i quæ
res ad uitæ frugalitatem Habebit agrum
lubrem / lati&longs;&longs;imum / uarium / amoenun / feracem / munitum /
ornatum omni
flumina / lacus / mari&longs;que oportunitas patebit: unde
qua de&longs;int Denique ad res ciui
les bellica&longs;que præclare
tabunt
ptati / et inimicis terrori &longs;it futura. Et bene quidem agi cum ea ci
uitate
colere. Cæterum loca&longs;&longs;e urbem oportet agro
tare in oram &longs;uam / et di&longs;cernere oportuna / et attemperate præ&longs;to
quo nece&longs;&longs;itas po&longs;tulet. unde uillicus aratorque ad opus prodire
quensSed parenti ne in campo an littore an
Nam habet
minus probes. Cum
æ&longs;tu deduxit ad montes: ilico &longs;alubri captata aura Et
&longs;is futuros intellexerint: Sed aquis deficiunt.
commoditates
quæ æ&longs;tate ferueat / hyeme algeat
petus aduer&longs;os minus ualida. Littora ad
tuna: Sed quod illi aiunt / maritima omnis urbs
bris / et nimia negociantium ui excitata atque uexata a&longs;&longs;iduo fluc
tuat: et ad multos
crimina expo&longs;ita e&longs;t. Quare &longs;ic &longs;tatuo.
Quocumque ponas urbem
loco / conandum ut i&longs;torum
modis uacet. Et uelim montibus dari
ubi urbem &longs;tatuam: Id ex arbitrio a&longs;&longs;equi locorum uarietate &longs;i
modi: ut maritimis plagis urbs non littori
plano: ne ue Mu
tari littora te&longs;tantur cum pleræque alibi aliæ urbes: tum in Italia
Baiæ mari Apud ægyptum Pharus / quæ prius mari fue
rat Sic et
Tyrum et Clazomenas fui&longs;&longs;e &longs;cribit Strabo. Quin et templum
terraneisAtqui monent aut ip&longs;um ad litus / aut porro
longe ab mari ponas: Nam maris quidem auram uidere licet &longs;ale
grauem e&longs;&longs;e atque a&longs;peram. Ergo cum ad mediterranea præ&longs;ertim
plana appulerit: humentem illic aerem offenderis inhau&longs;to
que&longs;cente
ut pleri&longs;que i&longs;tiu&longs;modi in locis uolui
&longs;imiles uideas: Aiuntque cum aere
in promptu e&longs;t mixtione
ostendant. Probant
lia di&longs;tet. x.
Quod &longs;i ab mari longe po&longs;ui&longs;&longs;e
quo auræ i&longs;tiu&longs;modi ni&longs;i diffractæ et la&longs;&longs;æ ac depuratæ
Locabiturque pone / ut
intercepta fru&longs;tetur. Ex littore a&longs;pectus ip&longs;e maris per
e&longs;t: neque item
agitatæ continuis
rimas Sed
littore et immer&longs;o: &longs;ed
gens: Ip&longs;amque urbem &longs;uperbo / uti
cum ad
tatem atque Nam quo loci ad mare
tes: Tum ex mari &longs;iqua ua
porum cra&longs;&longs;itudo Et &longs;iquid repentina ho
&longs;tilis manus attulerit aduer&longs;i / maturius præuidetur / et tutius &longs;ub
mouetur. Collibus po&longs;itam urbem probant ueteres: quæ ad ori
entem uergat. Probant etiam quam pertingat calida in regione
boreas. Alii forta&longs;&longs;is eam probabunt: que ad
Atqui
&longs;ub tauro monte / quæ partes ad aquilonem &longs;pectent / longe ante
alias e&longs;&longs;e &longs;alubres: ea præ&longs;ertim re qua et fertiles prædicant hi&longs;to
rici. Demum &longs;icubi in montibus ponendum &longs;it oppidum / inpri
mis
xime ubi cel&longs;iores circum alii &longs;e&longs;e
na nebularum collectio atram diem / et fu&longs;cum a&longs;&longs;iduo
coelumTum et uentorum
le&longs;tia ne quid immanius uexet prouidendum e&longs;t: et præ&longs;ertim bo
reas i&longs;tic: Nam is quidem inquit He&longs;iodus cum cæteros / tum in
primis &longs;enes reddit torpentes et inflexos. Incommoda erit urbis
area / in quam &longs;uperexten&longs;a rupes a &longs;ole conceptos uapores refun
dat: aut in quam auernæ conualles auram acrius obfundant. Alii
præcipitiis locorum e&longs;&longs;e urbis latus finiendum monent. Sed præ
cipitia ip&longs;a ferme omnia / quae ex &longs;e contra motus et tempe&longs;tates
lida
la terræ: labuntur enim temporum ductu: et quæ impo&longs;ueris tra
hunt in ruinam. Et caui&longs;&longs;e quidem oportet nequis &longs;upra
contiguus mons: quo occupatio infe&longs;tus ho&longs;tis urgeat: neue ulla
&longs;ubtendatur ho&longs;ti tuta planities tanta: ut eo loci ca&longs;tra uallare ad
ob&longs;idendum / aut aciem &longs;truere ad Vrbem
condidi&longs;&longs;e Agrigentinam Dedalum legimus ardua in petra / dif
ficili aditu / ut tribus non plus uiris cu&longs;todiretur aptum
modo non æque paucis ob&longs;truatur armis exitus / atque arceatur in
gre&longs;&longs;us. Cingolum in Piceno a Labieno conditum / periti rei mi
litaris
ferme omnibus montanis oppidis euenit / ut ubi
pateat dimicatio / id illic non &longs;it: Rupe enim educta et præcipiti
refutantur. Nec habet quidem ho&longs;tis qui
&longs;ione populari ac ua&longs;tare ad arbitrium po&longs;&longs;it: neque omnes una ob
&longs;idebit aditus. nec &longs;e iuxta ca&longs;tris po&longs;itis tuto recipiet: Nec pabu
latum / lignatum / aquatum emittet &longs;ine periculo. Contra oppida
nis &longs;it: nam &longs;ubiectis &longs;ubnexi&longs;que hinc atque hinc collibus crebris in
teriectis uallibus
atque opprimere. Neque minus probant in Mar&longs;is
ip&longs;o in triuio
arcto ingre&longs;&longs;u / acce&longs;&longs;u difficili / a&longs;peris et inuiis circum &longs;urgenti
bus montibus: ita ut neque loco a&longs;&longs;idere ho&longs;tis / neque
uallium fauces po&longs;&longs;it: oppidanis ad &longs;ub&longs;idia et
da atque
Hactenus de montibus.
Quod &longs;i plano po&longs;ueris loco: et uti
ne ab hau&longs;tro aut in
frigiditas adaucta fluii uaporibus mole&longs;tior infe&longs;tiorque perueniet. Sin
regio / et quibus eo &longs;it uentis aditus expeditior / his muros
dosIn cæteris illud nautarum faciet ad
rem / quod putant
&longs;olem et orientales auras. Aiunt phy&longs;ici mane diei puriores e&longs;&longs;e:
cadente &longs;ole humidiores. Contra occidentales e&longs;&longs;e auras &longs;urgente
&longs;ole &longs;pi&longs;&longs;iores: Quæ res &longs;i ita e&longs;t / fluenta ad ori
entem atque item ad Nam cum &longs;ole ip&longs;o perueniens aura aut di&longs;pellet &longs;iquid trans ur
bem exhalarit uaporis nocui / aut &longs;uo acce&longs;&longs;u Po&longs;tremo ad boream
ad Sino cætera quæ &longs;upra di&longs;&longs;eruimus.
pertum
eius mole pre&longs;&longs;is uelis nauigia qua&longs;i addito
ganturAt Borea contra mare prora&longs;que leuigari: Sed
præ&longs;tat
atque Et præ&longs;ertim reprobant
et potus det nocuos: et aerem
pigra et luto&longs;a longe abfugi&longs;&longs;e omnino Non repeto coeli morbos qui infunduntur i&longs;tinc /
bent cum cæteras æ&longs;tiuas pe&longs;tes foetoris / culicum
&longs;imaque putes
i&longs;ta magis atque magis hyeme algeant: et &longs;ub æ&longs;tu
ueant. Po&longs;tremo
&longs;iue rupes / &longs;iue lacus / &longs;iue palus / &longs;iue flumen / &longs;iue fons &longs;iue quid
uis horum ita &longs;e habent: ut ho&longs;tem munire tutarique / aut urbi et ci
uibus afferre ulla ex parte Hæc de urbium
regione ac &longs;itu hactenus.
Ip&longs;ius urbis ambitum et partium
tibus non dari in promptu e&longs;t: ut &longs;eu
aut quam aliam probes / murorum
aperto in plano ducere. Veteres architecti oppidis circumdandis /
incolis
lerandas &longs;int Et certe anguli ad in&longs;idias atque
rum
et &longs;e&longs;e recipiendi facultas præ&longs;tetur. Montanis
maximo
offerant. Ad Peru&longs;iam urbem celebrem / quod uicos hac illac qua&longs;i
a manu di&longs;pan&longs;os digitos per obductos colles porrigat: &longs;i uolet ho
&longs;tis anguli frontem petere / non patebit illic ubi multa ince&longs;&longs;et ma
nu / et qua&longs;i aliqua &longs;ubin&longs;idente arce exceptas / tela eruptione&longs;que
non perferet. Itaque non locis omnibus circumdandæ urbis una ea
demque ratio e&longs;t. Po&longs;tremo inquiunt ueteres / urbem atque nauim
haud
&longs;ufficiat plena: Sed alii quod tutiorem putarint / conferti&longs;&longs;imam uo
luere: Alii quod optimam &longs;ibi &longs;pem pollicerentur in po&longs;terum / &longs;a
xioribus &longs;patiis delectati &longs;unt: Alii forta&longs;&longs;is celebritati et nomi
nis po&longs;teritati con&longs;uluerunt. Namque urbem quidem &longs;olis a Bu&longs;i
ride conditam / quam Thebem nuncupant. CXL.
Memphim
tena
ginta: lxxx.
circui&longs;&longs;e &longs;tadia ex
hi&longs;toriis comperio. Et fuerunt qui tantum conclu&longs;erint areæ:
Hic ex
uetere prouerbio illud probarim quod aiunt / omnia ut nihil nimis:
aut &longs;i in
uium
capiat. Adde quod
benda e&longs;t: uerum et ita
riculorum / ortorumque
menta
Referunt ueteres / Varro / Plutarcus aliique: &longs;olitos maiores
moenia ritu et religione diffinire: Iugatis enim bobus mare et foe
mina diu au&longs;picato
nius: quo
ma&longs;culo exteriore Coloni patres glebas &longs;ub
motas et &longs;par&longs;as pro&longs;ci&longs;&longs;um in
ne quid
manibus Ea
re præter portas totos Portas ne appellare
Per Romuli tempora
inquit Dyoni&longs;ius alicarna&longs;&longs;eus / patres inchoandis urbibus &longs;olitos
facto &longs;acrificio ignes ante tabernacula incendere: eoque
cere: ut expiationis gratia
ad eam rem &longs;acram Hæc illi.
Alibi
&longs;olitos Et Alexandrum in
huius telluris
rinam &longs;ubieci&longs;&longs;e: quæ res uatibus futura
&longs;titit:quod i&longs;tiu&longs;modi præ&longs;agiis per natales urbium dies annotatis cer
tos putarent euentus temporum po&longs;&longs;e prædicari. Quin et apud
ætru&longs;cos ritualibus libris
die &longs;ecula &longs;ucce&longs;&longs;ura: Id quidem non &longs;pectato coelo / de qua re &longs;u
pra
atque coniectura. Sic eos &longs;crip&longs;i&longs;&longs;e meminit
Quo die urbes
&longs;uæ / primi &longs;eculi
e&longs;&longs;e &longs;eculi &longs;ecundi. Sic deinceps tempus
ti a diis portenta / quibus admoneremur quodque &longs;eculum e&longs;&longs;e fini
tum. Hæc illi: Tum et addunt his
perpulchre &longs;ua &longs;ecula. Sic enim
ma &longs;uorum &longs;ecula C.
cxxiii.
xx.
et.
C.
&longs;arum. Nonum et
Tum et &longs;ecula ip&longs;a qualia
futura &longs;int Romam quodem
orbis
ex natis per eam diem unus regnum adeptus &longs;it: Hunc
i&longs;&longs;e Numam: Nam xiii.
dasAt muro
quod non
bore / &longs;atis &longs;e quidem Aegyptii
Per&longs;æque contra maiorem
niendas putarunt: Namque cum alii / tum et Niniues / atque item Se
miramis
currus
tanta eduxere / ut Apud Tyrum al
ta fui&longs;&longs;e moenia pedes. CL. meminit Arrianus.
Et compti qui ne
unis tantum
bem cinxere muro: Deioces urbem Cebatanam / tam et&longs;i e&longs;&longs;et in
ædito po&longs;ita / &longs;eptimo cinxi&longs;&longs;e orbe ait Herodotus. Nos uero
quando ad
mero &longs;upantibus poti&longs;&longs;ima ine&longs;&longs;e ip&longs;is in muris præ&longs;idia intelligi
mus. Neque i&longs;tos probamus / qui pror&longs;us
neque illos qui
&longs;ui&longs;&longs;e Platoni
cuiuis in&longs;itum atque innatum / ut &longs;ingulis momentis temporis &longs;it
periculis proxima captiuitatis: quando ita &longs;eu natura / &longs;eu homi
num moribus comparatum &longs;it: ut habendi terminos et concupi
&longs;cendi fines / nullius ratio &longs;ibi neque publice neque priuatim præ
&longs;crip&longs;erit. Ex qua una poti&longs;&longs;imum re armorum omnis iniuria
Quæ &longs;i ita &longs;int / utique cu&longs;todibus cu&longs;todias / et muniti
omnibus munitiones addendas quis negabit? Cæterum quod alibi
quæ &longs;inuo&longs;is anfractibus murorum obualletur: qualem fui&longs;&longs;e hie
ro&longs;olimam &longs;cribit Tacitus. Non enim &longs;ine di&longs;crimine ho&longs;tem in
tra &longs;inus / aut certa
quam rem pro locorum oportunitate et nece&longs;&longs;itate feci&longs;&longs;e ueteres
aduertimus.
littoris &longs;inum
duis apparet. Carræ ad Nilum quoque
Polum
botram urbem
nes &longs;tadia. lxxx. latam. xv. di&longs;tentam Quadran
gulum habui&longs;&longs;e
deltæ litteræ Denique
ris ambitus de&longs;criptionem / &longs;at pro rei nece&longs;&longs;itate proui&longs;um putat
Vegetius: &longs;i tam latos po&longs;ueris muros / ut propul&longs;atores armari
mutuo &longs;e obuia excur&longs;ione non impediant: Si excitarimus tam al
tos / ut &longs;calis admotis
firmarimus / ut arieti machini&longs;que no cedant. Etenim machinarum
duo &longs;unt genera:
terumVtri&longs;que magna ex parte
prouidebitur
ma aqua aut firmo a lapide
&longs;am et latam et Nam ea
dinem
iuxta queant: Et inuenta aqua aut &longs;axo / omnis
dorum conatus fru&longs;trabitur. E&longs;t apud militares quæ&longs;tio / fo&longs;sam
ne præ&longs;tet aqua repletam habere: an &longs;iccam præferant.
enim ualitudini / non in po&longs;tremis con&longs;ulendum &longs;tatuunt: tum et
hanc probant / in qua &longs;iquid mi&longs;&longs;ilium impetu corruerit / ilico id
tollere et purgare po&longs;&longs;is commode: ne i&longs;tinc aggeratus ingre&longs;&longs;us
ho&longs;ti relinquatur.
Sed redeo ad moenia.
De his ducendis &longs;ic monent ueteres / inter
tentur: deinde terra ex fo&longs;&longs;is ege&longs;ta intermittatur uectibu&longs;que den
&longs;etur: tollenturque muri i&longs;tiu&longs;modi ita/ ut de plano ciuitatis ad &longs;i
militudinem gradus qua&longs;i cliuo molli u&longs;que ad propugnacula po&longs;
&longs;it a&longs;cendi. Alii ex fo&longs;&longs;a inquiunt exemptam tellurem pro agge
re ad urbis ambitum ponito: murumque unum ab ip&longs;o fo&longs;&longs;æ alueo
tollito cra&longs;&longs;itudine ut terræ &longs;uperurgentis onus
&longs;tineat: Ab hoc item alium intra urbem uer&longs;us murum educito
cel&longs;iorem / a priorique di&longs;tantem &longs;pacio
lic facta acie cohortes habeant &longs;pacia dimicandi expedita. Mu
ros itidem ab exteriore ad interiorem murum tran&longs;uer&longs;os interia
cito: quorum nexu et adminiculo primarii inter &longs;e his iuncti deti
neantur: et telluris intermi&longs;&longs;æ uim urgentem perferant ualidius. At nos quidem præter hæc eos muros probamus: qui ita &longs;tatuan
tur / ut &longs;i tandem impetentium machinarum ui &longs;ternantur / habe
ant &longs;ub&longs;titutum areæ &longs;pacium: quo loci montes a&longs;&longs;ideant: et fo&longs;
&longs;as ruina &longs;ui non compleant. In cæteris perplacet Vitruuius:
Opus inquit muri &longs;ic faciundum cen&longs;eo: ut eius per
tabulæ oleagineæ u&longs;tolatæ
muri frontes inter &longs;e quemadmodum fibulis hi&longs;taleis colligatæ /
æternam habeant firmitatem. Huiu&longs;modi ferme a Pelopone&longs;&longs;i
bus ob&longs;e&longs;&longs;i Plateen&longs;es obieci&longs;&longs;e ho&longs;tibus murum refert Tuchidi
des: Nam laterculis quidem ligna intermi&longs;cuere / atque multo fir
mauere. Et muros omnes inquit Cæ&longs;ar apud Gallias hac fere for
ma &longs;unt: Trabes directæ perpetuæ in longitudinem paribus inter
uallis di&longs;tantes inter &longs;e intror&longs;us
bus coagmentandis iu&longs;tam muri altitudinem explent: Id opus
et &longs;pecie non deforme / et ad defen&longs;ionem e&longs;t
dioHa&longs;ce in muris connexi
ones &longs;unt qui
diu non
Tum &longs;i erit ut mi&longs;&longs;ilibus
ut uniuer&longs;i muri At muros contra mi&longs;&longs;ilium in
iurias &longs;ic pulcherrime firmari arbitramur. Anterides ba&longs;i trian
gula uno in ho&longs;tes angulo proiecto denum interuallo cubitorum
inter &longs;e di&longs;tantes per muri directiones excitabimus: et arcus ab his
ad alteras interducemus atque te&longs;tudinabimus: Et interuacua quæ
illic ueluti &longs;caphæ relictæ &longs;unt / &longs;ubacta paleis argilla uectibus
&longs;antesFiet hinc ut tormentorum uis et impetus ap
pellens lentitudine fru&longs;tretur argillæ: Fiet
et ilico ob&longs;truendis fene&longs;tris murus
debilitari. Apud Siculos pumicis copia perpulchre id præ&longs;tabit:
quod i&longs;tic quærimus. Alibi pumicis et argillæ loco non
de utuntur cofo: Gyp&longs;um
ex his &longs;iquid ad&longs;it / quod humoris hau&longs;tro nocturni&longs;que uaporibus
obiectum &longs;it / id lapidea cru&longs;ta atque rectura ue&longs;tiatur. Et inprimis
iuuabit ripam fo&longs;&longs;æ Sic enim mi&longs;&longs;ilium de&longs;tinationes mu
ros urbis non attingent: &longs;ed &longs;uperuolabunt. Et &longs;unt qui murum
tra
toAtqui placent ad ur
bem Romam muri: quibus decur&longs;orium ad mediam altitudinem
ine&longs;t: Suntque per murum aptis locis relictæ fo&longs;&longs;uræ / unde furtim
a &longs;agittariis incautus et properans ho&longs;tis &longs;aucietur: Et ad murum
turres quinquagenos in cubitos qua&longs;i anterides
tibus in rotundum frontibus et proceritate cel&longs;iores muro: ut qui
propius applicuerit mi&longs;&longs;ilibus nudum obiiciat latus et conficia
tur: Sic enim et murus a turribus / et turris a turre mutuo defen
detur. Turres quo latere urbem &longs;pectant / muro nudatas poni
to et apertas: ne ho&longs;tem forta&longs;&longs;is immi&longs;&longs;um protegant. Tur
ribus muri&longs;que coronæ et decori &longs;unt / et firmitatem ex nexura af
ferunt: et admotarum &longs;calarum irreptiones prohibent. Sunt qui
per muros &longs;ub ip&longs;is præ&longs;ertim turribus intermi&longs;&longs;a præcipitia re
linqui uelint / et muniri pontibus ligneis: qui confe&longs;tim aut redu
cti / aut deiecti prout res exigat u&longs;ui aut &longs;aluti &longs;unt.
Ad portarum utrumque latus / ueteres a&longs;&longs;ueuere geminas
brachia &longs;inus fauce&longs;que ingre&longs;&longs;us foueant. Turribus nulla te&longs;tudo
&longs;ed lignea tabulata interitruantur: quæ ubi opus &longs;it et reuelli et
igne ab&longs;umi queant. Turrium tabulata clauis figi
turius po&longs;&longs;int ho&longs;te peruincente deturbari. Tecta et &longs;ece&longs;&longs;us
deerunt: quibus excubiæ hybernas pruinas et eiu&longs;modi
iniurias tolerent. Propugnaculis
bus lapidem et faces in ho&longs;tem / et aquam etiam &longs;iquid portam in
cenderit / fundas. Valuas corio et ferro tectas ab igne uindicari
prædicant. De his hactenus.
Portarum ratio pro uiarum militarium numero habenda e&longs;t:
uiarum quidem aliæ militares: aliæ Non hic illa iu
ri&longs; con&longs;ultorum pro&longs;equor: ut actus iumentorum iter
beri gratia uiam utrumque complecti &longs;tatuam. Sunt quidem mili
tares qua in prouincia profici&longs;cimur cum exercitu atque
tisErgo militarem no militaribus multo e&longs;&longs;e &longs;patio&longs;iorem opor
tet. Et aduerti a&longs;&longs;ue&longs;&longs;e ueteres ponere ut e&longs;&longs;ent cubitos
minus octo. Ex lege. xii. tabularum uiam &longs;ic finiunt: ut quæ in
porrectum &longs;it / latitudinem habeat pedes. xii. Quæ in anfractum
id e&longs;t ubi flexum e&longs;t. xvi.
Non militares &longs;unt quibus a militari
egredimur aut in uillam
litarem: uti &longs;unt per agrum actus: per urbem diuerticula. E&longs;t
præterea uiarum quoddam genus / quod quidem plateæ naturam
&longs;apiat: uti &longs;unt quæ ad certos aliquos u&longs;us habeantur / præ&longs;ertim
publicos: puta quæ in templum / in curriculum / in basilicam du
cat. Viarum militarium ductus non eo&longs;dem ip&longs;um per agrum
e&longs;&longs;e atque intra urbem oportet: Extra urbem omnino &longs;eruanda hæc
&longs;unt: ut patula et aperti&longs;&longs;ima ad omnem
impeditionibus cum aquarum / tum ruinarum &longs;it libera et expedi
ti&longs;&longs;ima: ut latronibu&longs; ad in&longs;idias
nulli &longs;ece&longs;&longs;u&longs;
ad populatione&longs; pateant: Po&longs;tremo ut directa breui&longs;&longs;imaque &longs;it:
omnium erit breui&longs;&longs;ima / non ut illi quæ recti&longs;&longs;ima: &longs;ed quæ tuti&longs;si
ma: Maloque prolixiorem paulo / Sunt qui
dæ
gre&longs;&longs;u incertæ et minime tute: ripis extantibus: unde ho
&longs;tis facile po&longs;&longs;it obteri peritiores
tumProxime ad
cedit quæ ex uetere more extructo aggere medios per cam
pos dirigitur. Quin et illam ueteres ea de re aggerum
cuparunt
moditates
exaggerationem ambulantes uiatores ab itineris labore et
molestia plurimum leuentur: tum et multo intere&longs;t
longe præuidi&longs;&longs;e: et habere qui po&longs;&longs;is infe&longs;tum urgentem
aut modica manu di&longs;tinere: aut nulla tuorum iactura &longs;i &longs;u
peret cedere: et ad rem &longs;it quod ad
quando enim egypto / affrica / libia / hi&longs;paniis / germania in
&longs;ulis hominum ingens numerus: mercium maxima uis
fluebatduplam: et in medio lapidum or
do eminens uti limes extabat pedem / ut prodirent altera:
redirent altera / uitata properantium offen&longs;ione. huiu&longs;modi
e&longs;&longs;e militarem uiam extra urbem oportet / expeditam dire
ctam atque tuti&longs;&longs;imam.
Cum ad urbem applicuerit &longs;i erit ciuitas clara et
uias habere directas ampli&longs;&longs;imas condecet: que ad dignita
tem maie&longs;tatemque urbis Sin autem erit colonia / aut
oppidum tuti&longs;&longs;imos pre&longs;tabit aditus: &longs;i non expedito in
portam rectabit: &longs;ed in dextram aut &longs;ini&longs;tram prope menia
ac pre&longs;ertim &longs;ub ip&longs;is murorum propugnaculis diducetur
intra urbem uero non directa / &longs;ed fluentum more in hanc
atque in hanc / atque iterato in hanc ip&longs;am / e&longs;&longs;e partem molli
flexu &longs;inuo&longs;am condecet. Nam preter illud quod ea quidem
ubi prolixior uidebitur: illic urbis amplitudinem
adaugebit: profecto uehementer quoque confert ad gratiam
ad u&longs;us commoditates / ad temporumque ca&longs;us / et nece&longs;&longs;ita
tes. Etenim et quanti erit hoc et rectantibus ad &longs;ingulos
mus egre&longs;&longs;io et pro&longs;pectus ex media uiæ ip&longs;ius
rigatur
Hic ip&longs;a quoque ua&longs;titas conducat. Vrbem Romam &longs;cri
bit Cornelius / dilatatis a Nerone uiis effectam
et ea de re minus &longs;alubrem: alibi contra in arctis uiarum
crude&longs;cunt: e&longs;tate nunquam erit non umbro&longs;a: nulla item
aderit domus: quam non diei radius ingrediatur. Et aura
nunquam erit immunis. Nam unde uis mota appulerit re
ctam et magna ex parte
niet. Et uentos eadem nunquam infe&longs;tos experietur: illico
enim retundentur parietum obiectu. Adde quod &longs;i
ho&longs;tis: non minus a fronte atque
&longs;itus periclitabitur.
De militaribus hactenus: non militares ha&longs;ce imitabuntur
ni forta&longs;&longs;is hoc inter&longs;it / quod i&longs;tic quidem ad lineam directe
&longs;i erunt: cum angulis parietum et partibus ædificiorum
magis conuenient. Sed intra urbem placui&longs;&longs;e comperio ue
teribus uias ade&longs;&longs;e aliquas
lius exitus quas ingrediens ho&longs;tis noxiu&longs;ue anceps &longs;uique
diffi&longs;os he&longs;itet: aut &longs;i e&longs;&longs;e audacior per&longs;eueret: mature pe
riclitetur. E&longs;&longs;e et minutiores uias conferet / non in
productas: &longs;ed in primam tran&longs;uer&longs;am uiam terminatas:
ut qua&longs;i non
domus
et urbi Vicis intra urbem di&longs;par&longs;is et minime continuis habitam
fui&longs;&longs;e babilonem &longs;cribit Curtius. Platoni contra non uicos
modo &longs;ed parietes etiam domorum haberi coniunctos pla
cuit / idque opus urbi e&longs;&longs;e pro muro uoluit. Pons quidem
poti&longs;&longs;ima uiæ pars e&longs;t. pontis habendi locus erit idoneus
non omnis. nam preter id: quod non extremum &longs;eclu&longs;umque in
angulum paucorum commoditatibus relinqui: &longs;ed medias
in regiones u&longs;ibus uniuer&longs;orum patere pontem conuenit.
pen&longs;a non graui&longs;&longs;ima perficere: et
liceat. Captanda igitur uada non profundiora: non abruta:
non incerta: non mobilia: &longs;ed coequata et man&longs;ura. Vitan
di uortices: gurgites: uoragines et eiu&longs;modi: quæ mala per
fluenta uer&longs;antur.
cubiti :
ruinis
pe&longs;tatibus rapta ex agris materia et trunci et &longs;iluæ non re
cto expeditoque lap&longs;u
retardando glomerantibus congruuntur: ua&longs;tumque coactæ in
cumulum hære&longs;cunt pilis: unde fauces arcuum ob&longs;tipatæ
&longs;uccumbunt quoadiu moleque pre&longs;&longs;antium aquarum detur
batur opus / atque diruitur. Sed &longs;unt
lignei. De ligneis prius / quod opere &longs;int faciliores: po&longs;t de la
pideis tran&longs;igemus. Vtrumque firmi&longs;&longs;imum e&longs;&longs;e oportet.
Ergo is multa et ualida lignorum copia corroborabitur.
Quam ad rem pulchre
modumNam pontis quidem efficiendi rationem
&longs;ic in&longs;tituit. Tigna bina &longs;exquipedalia paululum ab imo
præacuto dimer&longs;a ad altitudinem fluminis / interuallo pe
dum duorum inter &longs;e iungebat. Haec cum machinationibus
immi&longs;&longs;a in flumen defixerat: figi&longs;tici&longs;que adegerat non di
recte ad perpendiculum / &longs;ed prona ac fa&longs;tigiata: ut &longs;ecun
dum naturam fluminis procumberent. His item contraria
duo inter &longs;e ad eundem modum iuncta: interuallo pedum
quadragenum ab inferiore parte contra uim atque impetum
fluminis conuer&longs;a &longs;tatuebat. Haec utraque uti diximus con
&longs;tituta bipedalibus trabibus &longs;uperimmi&longs;&longs;is iungebat longis
quantum in&longs;titorum tignorum iunctura di&longs;tabat. Huiu&longs;modi
&longs;tinebantur: quibus di&longs;clu&longs;is atque in
iunctis / tanta erat operis firmitudo atque ea rerum natura:
ut quo maior uis aquæ &longs;e incita&longs;&longs;et / hoc arctius colligata Hæc materia iniecta
riis: cratibu&longs;que con&longs;ternebantur: ac nihilo &longs;egnius gratilio
res trabes quas &longs;ubiciendo &longs;ubucas nuncupant / ad
partem fluminis obliquæ agebantur / quo pro ariete &longs;ubie
ctæ / et cum omni opere Et aliæ item trabes &longs;upra pontem extabant fluuio mediocri
&longs;patio infixæ: ut &longs;i arborum trunci &longs;iue naues deiiciendi ope
ris cau&longs;a e&longs;&longs;ent a barbaris mi&longs;&longs;æ: his
rum uis minueretur: neu ponti Hec Cæ&longs;ar.
Non
&longs;it ab re quod apud ueronam a&longs;&longs;ueuere ligneos
nere ferreis uirgis: ea præ&longs;ertim parte qua redam et carros
trahebant. Sequitur lapideus pons: eius partes hæ &longs;unt.
Su
bices Inter &longs;ubices riparum
atque pilas hoc intere&longs;t: quod hæ ualido penitus obnixu
&longs;tentNam ad
nicis
capita et arcuum uim arcendam et
dant. Ergo
firmi&longs;&longs;imæ: quibus pontis capita committas.
rus ad fluuii latitudinem referetur. Arcus impares cum de
lectant numero: tum et conducunt firmitati. Nam medius
fluenti cur&longs;us quo a cohertione riparum remotior e&longs;t: eo et
liberior: et quo liberior / eo et concitatior atque
deuoluitur. Ergo is quidem linquendus e&longs;t uagus: ne pila
rum firmitati officiat illuctando. Et locandæ per fluuium
pilæ
&longs;iores undæ preterlabantur. Huius
di alluuiones mon&longs;trabunt: alioquin &longs;ic rem captabimus. Eos enim imitati qui nucem flumine &longs;par&longs;ere: quibus col
lectis ob&longs;e&longs;&longs;i
pra longe ad pa&longs;&longs;us puta mille quingentos: quo præ&longs;ertim
tempore fluuius excreuerit: quippiam cale quod aquas &longs;u
pernatet deiiciemus. Indicio erit aquas maiore illic &longs;e con
citare impetu: quo loci quæ ieceris plurimum conueniant.
mus: ad quem iacta rariora tardioraque deuenerint. Mina
rex cum ad memphim pontem facere in&longs;titui&longs;&longs;et: nilum de
duxit alio per montes: ab&longs;olutoque opere &longs;uum in alueum
re&longs;tituit. Nicoris a&longs;yorum regina paratis omnibus que ad
pontem in&longs;truendum facerent: effo&longs;&longs;o lacu ampli&longs;&longs;imo / flu
uium diuertit eo: atque interea
minis alueo pilas extruxit. Hæc illi.
At nos &longs;ic rem pro&longs;e
quemur. Pilarum fundamenta per
tibus &longs;i&longs;tentur: &longs;epto circumacto. Septi faciundi modus
hic e&longs;t. Pali non infrequentes duplici ordine
pitibus ab aqua emergant in uallorum &longs;peciem: obducun
turque intror&longs;um ad pilas / pro uallorum ambitu crates: et
complentur ordinum interualla: alga et luto:
conculcationeMoxque intra
limus harena ue &longs;it / &longs;eu quid aliud operi incommodum &longs;it
eximitur. Cætera perficiuntur uti libro &longs;uperiore per&longs;crip
&longs;imus. Ad &longs;olidum enim defoditur: uel potius palis præu
&longs;tis &longs;olum arcti&longs;&longs;ime con&longs;pi&longs;&longs;antur. I&longs;tic aduerti egregios
architecto&longs; a&longs;&longs;ue&longs;&longs;e perpetuo pontis ip&longs;ius tractu
&longs;ub&longs;titui&longs;&longs;e ba&longs;im eam effecere non una omnem clau&longs;o flu
mine unico &longs;epto: Sed additamentis noui&longs;&longs;ima iam tum
po&longs;itis adigendo. Tota enim uis aque omnino arceri et
tineriErgo &longs;inenda fluento dum opus
ducimus æ&longs;tuaria &longs;unt / quibus la&longs;&longs;etur contumacia protur
gentium undarum. Ae&longs;tuaria i&longs;tæc aut ip&longs;o
dimittentur aut ubi conferat parabuntur formæ ligneæ / et
canales pen&longs;iles / quibus exuberans fluentis aqua
doQuod &longs;i tantæ piguerit impen&longs;æ &longs;ingulis ba&longs;is
pilis ba&longs;es ponito &longs;implices / ut &longs;int ex liburnæ &longs;imilitudi
ne oblongæ / prora et puppi in angulum promi&longs;&longs;a / et perfi
nita / atque &longs;ecundum aquæ ip&longs;iu&longs; decur&longs;um ad lineam di
rigito / ut pre impotentium aquarum uim di&longs;partiundo Memini&longs;&longs;e oportet undas puppibus pilarum
ris e&longs;&longs;e infe&longs;tatiores. Id
larum Tum et ui&longs;un
tur illic gurgites in profundum excauati: cum proræ ip&longs;æ
alueo harena oppletiore per&longs;i&longs;tant. Quæ quom ita &longs;int has
e&longs;&longs;e partes in omni operis mole muniti&longs;&longs;imas / et ad
dasAd
rem igitur uehementer confert / &longs;i profundum opus ip&longs;um
pedamenti multo quaque uer&longs;us/ et maxime ad puppim pro
tendetur quoad etiam quouis ca&longs;u &longs;ubdempta
rum
deficiant.
mordio producere in accliue: ut aquæ &longs;uperuadentes non præ
rupto irruat: &longs;ed lap&longs;u molli facile dilabitur. Nam præci
piti
a&longs;portat commota: et Pilas a&longs;true
mus lapide
ne eximia: qui natura &longs;ui gelicidiis re&longs;i&longs;tat: et aquis
ceretur: neque alioquin facile di&longs;&longs;oluatur: neque frace&longs;cat &longs;ub
onere: coagmentabiturque omni
in
ta omni minorum lapidum infractura. Adigeturque ex ære
acus et an&longs;æ crebræ / eorum loculis ita pre&longs;&longs;is et ita di&longs;po&longs;itis
ut ulceribus non debilitentur lapides: &longs;ed firmentur captu:
tolleturque in
tice eminenti u&longs;que etiam exuberantes alluuiones pilarum
frontes &longs;uperet. Pilarum cra&longs;&longs;itudo ad pontis altitudinem
erit &longs;ub quadrupla. Fuere qui non in angulum proras i&longs;tiu&longs;
modi et puppim &longs;ed emiciclo finierunt ductos credo linia
menti uenu&longs;tate. Et ciclum tamet&longs;i habere anguli uires di
xerim angulum tamen i&longs;ti
acuminetur: ut ad omnes leues iniurias decu&longs;&longs;atus dehoneQuin et is quidem ciclo decu&longs;&longs;atus deton&longs;u&longs;que pla
cebit: &longs;i erit non ita obtu&longs;us relictus et impetentis undæ ce
leritas infen&longs;a re&longs;i&longs;tet. Iu&longs;tum pilis angulum &longs;tatuemus fo
re cui rectus
&longs;exquialter. Hæc de pilis.
At riparum &longs;ubices &longs;i quales op
tamus natura loci non præ&longs;tabuntur: pilarum opere firma
bimus: noui&longs;&longs;ima&longs;que inter ad ripam pilas ip&longs;o in &longs;icco ar
cu&longs;que aliquos protendemus: ut &longs;iquid forte undarum a&longs;&longs;i
duitas tempe&longs;tatum &longs;ucce&longs;&longs;u ex ripa ab&longs;ter&longs;erit / uia tamen
producto in agrum Fornices et
arcus cum cæteras ob res: tum propter acres et nu&longs;quam in
termi&longs;&longs;as carrorum in tremitatione&longs; e&longs;&longs;e oportet per
gie ualidas et mirifice obfirmatas. Adde quod interdum tra
henda per pontem &longs;unt ua&longs;ti&longs;&longs;ima forta&longs;&longs;is pondera colo&longs;
&longs;orum / obeli&longs;corum et eiu&longs;modi: utque &longs;cauro limitarem la
pidem trahenti euenit: redemptores publici damna infecta
metuant ea re pons et
tatem erit accomodandus contra carrorum incu&longs;&longs;iones cre
bras atque mole&longs;ti&longs;&longs;imas deberi pontibus integros lapides
prægrandes: inducit ratio facile ut a&longs;&longs;entiamur incudis
ploNam &longs;i grandis et perinde grauis illa quidem &longs;it: mal
leorum incu&longs;&longs;ationes facile &longs;u&longs;tinet. &longs;ed &longs;i leuior: ictibus re
&longs;ultat et commouetur. Diximus fornicem arcubus compli
menti&longs;que contineri: et arcum e&longs;&longs;e firmi&longs;&longs;imum cum qui &longs;it
rectus: Quod &longs;i ex pilarum di&longs;po&longs;itione ita re&longs;pondeat re
ctus: ut eius nimium procera incuruitate offendare: utemur
comminuto: riparum &longs;ubicibus maiori cra&longs;&longs;itudine multo
confirmatis. Denique arcus quiuis qui ad fornicis i&longs;tius
tes
di nihilo &longs;egnius Et
ne erunt quidem graciliores in arcu lapides:
dine ad cordam &longs;ui ex decupla re&longs;pondeant. Corda ne erit
uior
u&longs;modi mutuo innectendos acus ærei in&longs;iti: atque an&longs;æ mi
nime inualidæ: tum ad arcum &longs;upremus cuneus / qui &longs;pina
dicitur / erit cum ad compares lineas cum cæteris dolatus:
tum habebit amplius quippiam altero &longs;ui capite cra&longs;&longs;itudi
nis: quo non ni&longs;i fi&longs;tigica in&longs;eri: et leui ariete po&longs;&longs;it intru
di. Sic enim &longs;ubinde reliqui per arcum &longs;ubiecti cunei ar
ctius per&longs;tricti con&longs;tantius in officio Comple
menta omnia
xura / qua nulla coniunctior afferri po&longs;&longs;it. Quod &longs;i firmi&longs;
&longs;imi lapidis copia u&longs;que non &longs;uppeditabit complementis per
ficiundis imbecilliores pro nece&longs;&longs;itate non recu&longs;abo modo
toto ip&longs;ius fornicis dor&longs;o &longs;pina et utrinque contigui ad &longs;pi
nam adacti ordine&longs; nequicquam ni&longs;i expræduro lapide a&longs;ci
&longs;cantur. Sequitur ut in&longs;ternatur id opus non magis ponti
bus
gendumque glarea / ad cubiti cra&longs;&longs;itudinem: po&longs;t
&longs;truendusPontibus autem &longs;ub&longs;tratura et &longs;olum
arcus parem cra&longs;&longs;itudinem erit coequandum. Po&longs;t id quæ
in&longs;traueris calce fulcienda &longs;unt. In cæteris par ambobus
erit ratio. Nam munientur quidem latera &longs;tructura firmi&longs;
&longs;ima / et
qui leui appul&longs;u diuellatur: nec item ampli&longs;&longs;imo / adeo ut
illic ueluti in lubrico prolabi
u&longs;quam fixuram inueniat ubi ungula re&longs;titet. Atqui pluri
mum quidem intere&longs;t quo
tas longo et a&longs;&longs;iduo iumentorum rotarumque attritu fieri:
quando formicas ip&longs;um per &longs;ilicem pedum attritu excaua&longs;
&longs;e callem admoneamur ? Sed ueteres aduerti:
ad tiburtinam uiæ medium &longs;iliceo lapide in&longs;traui&longs;&longs;e. Late
uero hinc atque hinc operui&longs;&longs;e glarea minuta. Id
torum
gradibus toto pontis tractu calles habuere ad &longs;pondas / qui
bus ambularent pedites nitidius. Medium autem plau&longs;tris
equitibu&longs; ue relinqueretur. Cæterum ueteres huic operi &longs;i
liceum lapidem egregie probauerunt. Inter &longs;ilices fi&longs;tulo
&longs;us commodior: non quia durior / &longs;ed quia ue&longs;tigiis minus
lubricus.
mur: modo præduri&longs;&longs;imi &longs;eligantur quibus ea &longs;altem uiæ
pars in&longs;ternatur: Et petunt quidem æquabiliorem: accliuiorem penitus
cu&longs;ant
cra&longs;&longs;us ne minus pede. Suprema &longs;uperficie æquabili / lateri
bus cohærentibus nullis intermi&longs;&longs;is hiatibus di&longs;po&longs;itus ad
fa&longs;tigium quo exceptus imber diffundatur. Fa&longs;tigiatio tri
plex. Nam aut in medium &longs;tratæ decurret accliuitas quod la
tioribus debetur uiis aut in latera quod arctiores minus impe
dio: aut rectam per longitudinem perducetur. I&longs;ta quidem
moderantur prout cloacarum riuulorumque exitus
lacum: aut in fluentum pre&longs;tantur. Iu&longs;ta erit fa&longs;tigatio
nosAduerti
bus in montes a&longs;cenderent triginta quou&longs;que
fa&longs;tigia&longs;&longs;e unum. Et locis nonnullis ut puta ad pontium ca
pita ui&longs;untur fa&longs;tigiata altitudine ut &longs;int &longs;ingulos in cubi
tos palmo: &longs;ed &longs;unt ea quidem breuia: quæ onu&longs;tum iumen
tum uno innixu præteruolet. Cloacas ad opus uiarum &longs;pe
ctare arbitrantur: quod &longs;ubtermedias per uias ducendæ
&longs;int: quod ad in&longs;ternendas / coæquandas / purgatiore&longs;que
reddendas uias conferant. Has ea de re hic non negliga
mus. Enim uero cloacam quid e&longs;&longs;e ego aliud dixerim
tem
iccirco in his cloacis con&longs;tituendis quæ hactenus de ponte
ip&longs;o a&longs;truendo recen&longs;uimus: omnia admodum ob&longs;eruabunAtqui cloacarum quidem u&longs;um ueteres tanti fecere:
ut in nullo opere ab&longs;oluendo
adhibui&longs;&longs;e u&longs;piam uideantur. Cloacas inter mirifica ur
bis romæ opera primas annumerant. Non hic in&longs;i&longs;to / quan
tas afferant cloacæ commoditates / ad urbis lautitiem / ad
publicarum priuatarumque ædium munditiem / ad aeris &longs;a
lubritatem et &longs;inceritatem non inficiendam. Smyrnam
urbem
rum directione et operum ornamentis alioquin fui&longs;&longs;e pul
cherrimam ferunt: &longs;ed cloace quod non ade&longs;&longs;ent: quibus for
des emi&longs;&longs;æ exciperentur / feditate ho&longs;pites Senis
in ethruria ad lautitiem dee&longs;t quod de&longs;unt cloace. Ex quo fit
ut non &longs;olum prima ultimaque noctis uigilia quibus horis
collectarum &longs;ordium ua&longs;a ex fene&longs;tris funduntur / tota fete
at: uerum et inde interdum ob&longs;cena et grauiter humectata
&longs;it. Cloacarum aliæ &longs;unt quas diffu&longs;orias appello quod im
mi&longs;&longs;as aquas in fluentum / in lacum / aut in mare Aliæ &longs;ubcliuæ quibus conceptæ
mantur: &longs;ed qua&longs;i terræ alueo inhau&longs;tæ &longs;idendo confician
tur. Diffu&longs;orias e&longs;&longs;e &longs;ub&longs;tratas oportet &longs;tratura decliui ac
prona et &longs;olida: qua liberrime diffluat: et que illic &longs;tructa
&longs;int a&longs;&longs;idua humectatione non macerentur. Et ha&longs;ce confert
habere a fluuio &longs;ublatas: quoad turbidis alluuionibus non
compleatur: et limo minime ob&longs;truatur. Subcliuus ip&longs;o
nudo erimus Nam terram quidem poetæ cer
berum: philo&longs;ophi lupum e&longs;&longs;e deorum
uoret: omnia con&longs;umat. Igitur &longs;purcities et quæ immi&longs;&longs;a
concipientur tellure conficiente euane&longs;cent: et minus ua
porum ad seditatem odoris exalabunt. Sed uelim cloa
cas in quibus urina fundenda &longs;it procul abduci a parieti
bus. Ardoribus enim solis maiorem
atque uitiantur. Flumina præterea et fo&longs;&longs;as aquarias quæ
cen&longs;endas puto / quando inter uehiculorum genera nauium Tum et mare ip&longs;um natura &longs;ui
quid erit aliud Sed de his nihil
e&longs;t hoc loco quod prolixius di&longs;&longs;erui&longs;&longs;e conferat. Quod &longs;i
quid acciderit ut hominum u&longs;ibus i&longs;ta hæc minus &longs;uppedi
tent: erit tunc ut manu et arte quæ forte offenderint uitia /
emendentur: et quæ de&longs;int commoditates parentur: quarum
rerum &longs;uo Nunc &longs;i qua e&longs;t urbis pars
quæ cum his conueniat de quibus hic agendum e&longs;t: ea nimi
rum erit portus. Atqui portus quidem ueluti in curriculo
e&longs;&longs;e carcer uidebitur: a quo uiæ cur&longs;um ineas: aut peracta
excur&longs;ione de&longs;inas et conquie&longs;cas. Alii portum forta&longs;&longs;is na
uigii &longs;tabulum e&longs;&longs;e interpretabuntur. E&longs;to id uti uis: et car
cer / et &longs;tabulum / et conceptaculum. Certe &longs;i portus cuiu&longs;que
proprium e&longs;t / nauim a procellarum impetu ad &longs;e recipere:
tueri profecto nece&longs;&longs;e e&longs;t: ad&longs;int latera ualida et alta. Tum
et coaptatum habeat
grandia et onu&longs;ta excipi commode / et acquie&longs;cere tuto po&longs;
&longs;int: qua&longs; res &longs;i præ&longs;tabit ip&longs;a per &longs;e locorum oportunita&longs;:
nihil erit quod amplius de&longs;ideres / ni forte / ueluti apud athe
nas: quam tris habui&longs;&longs;e portus naturales &longs;cribit Tuchidi
des / animi dubius
captes ubi terras quas portus po&longs;tulet pro&longs;equare. At con
&longs;tat quidem ex his quæ primo in libro diximus / regiones
e&longs;&longs;e alias quibus
le&longs;ti et pera&longs;&longs;idui
cibus mitiores et &longs;editiores auras &longs;pirat:
egredi
et aquilone
ce&longs;&longs;ate po&longs;t diu fluctuare Sed pro locorum uarietate
ad
quæ nauim onerariam grauem
et fundo e&longs;&longs;e Tamet
&longs;i complexæque radices ad ancoras Malim ta
men huiu&longs;modi e&longs;&longs;e portum: ut nihil in &longs;e concipiat / quod
puritatem aeris contaminet: aut naues ledat: uti &longs;unt alga
hærbæque aquis ortæ. Nam infe&longs;ti&longs;&longs;imos carinis uermes ti
neas / atque lumbriculos: et putre&longs;centibus littoribus pe&longs;ti
lentes fetores excitant. Portum quoque tabificum et
tem
a nimbis conceptas dederint: habere tamen conterminos pro
ximo&longs;que Vnde puram et naui &longs;eruabilem
de&longs;umas aquam: et uelim expeditos et directos / et certus
egre&longs;&longs;us habeat / immunes &longs;irtibus: liberos impedimentis:
tutus ab in&longs;idiis ho&longs;tium / et pyratarum: tum et
ta cel&longs;os et
minere in&longs;ignes / notabiles / quos nautæ procul
ueluti de&longs;tinatum uelificationis &longs;ignum petant. Intra po
tum ducenda e&longs;t ripa et pons: quo nauis exonerandæ com
moditas &longs;it proximior. Hæc opera ueteres fecere.
Alii ali
ter: de quibus non e&longs;t hic edi&longs;&longs;erendi locus. Nam eorum
quidem ratio ad portum emendandum molemque
pertinet: que &longs;uo dicentur loco. Habebit et in portus
ambulationem / et porticum / et templum: qua egre&longs;&longs;i naui
excipiantur. Non deerunt columnæ et an&longs;æ et anuli ferrei
quibus nauis illigetur. Crebri &longs;tatuentur fornices: quibus
importata condantur.
altæ et munitæ: ut ea ex &longs;pecula uelorum aduentus
deant
et propugnaculis nauigia &longs;ociorum tueantur / et tran&longs;uer&longs;æ
diamque in urbem dirigetur uia militaris: confluentque
uici non pauci: quibus undequaque in&longs;olentem
nores: ubi debilitata nauigia Sed hoc quod ad
portum pertineat non pretermittatur. Celebres et fuere et
&longs;unt ciuitates ea re tutiores quod fauces et pro faucibus ingre&longs;
&longs;um incertum habeant / et uix
uer&longs;iones in &longs;ingulas horas annatantibus cognitum. Hæc
&longs;unt quæ de publicis uniuer&longs;orum rebus dicenda uideban
tur / ni illud addideris / quod partiri plateas
pace conuecta mercentur: et iuuentus exerceatur: et in bel
lo lignationes / pabulationes / et i&longs;tiu&longs;modi tolerandæ ob&longs;i
dionis remedia &longs;eruentur. Templum uero delubra et ba&longs;i
lica et &longs;pectaculum et eiu&longs;modi magis
pria non multorum: &longs;ed &longs;acerdotes illi quidem: &longs;eu magi
&longs;tratus &longs;int. De his igitur &longs;uo dicetur loco.
LEONIS BAPTISTE ALBERTI DE SINGVLO
RVM OPERIBVS LIBER QVINTVS
et in agro ad ciuium incolarumque rationes
accomodari oportere / proximo &longs;uperiore li
bro di&longs;&longs;eruimus: compertumque fecimus alia
ignobilioribus deberi ædificia. Quæ autem
uniuer&longs;orum gratia conuenirent ab&longs;oluimus. Singulorum
nece&longs;&longs;itati quintus hic liber Qua
in re et uaria et ampla et difficili explicanda quoad nobis
erit ingenii indu&longs;triæque enitemur: ut intelligas uolui&longs;&longs;e me
nihil pretemittere: quod
po&longs;&longs;it: et nihil afferre quod magis ad exornandam oratio
nem Ordiendum qui
dem a dignioribus. Digni&longs;&longs;imi
et moderatio Hi quidem plures
&longs;olus. Quæ igitur i&longs;tius unius gratia fiant con&longs;ideremus.
Si
maximi intere&longs;t cuiu&longs;modi fore ip&longs;um hunc con&longs;tituamus
illius ne
non magis &longs;uis emolumentis
modis moueatur? an contra eiu&longs;modi qui &longs;ibi paratam e&longs;&longs;e
cum &longs;ubditis uelit rem: ita ut etiam inuitis imperet. Nam
cum cætera pleraque omnia edificia / tum et
eandem oportet eorum e&longs;&longs;e / quos
eorum qui imperium / qua&longs;i conce&longs;&longs;um magi&longs;tratum inie
rint ac tueantur. Regum enim erit urbs munita / plus &longs;atis:
ubi aduentitium arcere ho&longs;tem ualeat.
hilo &longs;egnius ho&longs;tes &longs;int
tas e&longs;t / aduer&longs;us alienos / aduer&longs;u&longs;que &longs;uos: et ita munien
da: ut alienis atque
In ho&longs;tes urbem &longs;uperiore libro munitam fecimus:
quid expediat con&longs;ideremus. Perualidum putat Euripides
aduer&longs;arium e&longs;&longs;e multitudinem natura &longs;ui: eamque &longs;i
dem
Carras apud egyptum
indiem defunctorum capita &longs;i non plus mille efferantur / &longs;o
&longs;pitem et optime ualere arbitrentur. Prudenti&longs;&longs;imi reges
crebra fo&longs;&longs;a aquaria ita diui&longs;ere: ut iam non unam / &longs;ed plu
rimas e&longs;&longs;e pu&longs;illas iunctas urbes dicas. Id ita fecerunt credo
ut ni&longs;i Sed ea re imprimis
a&longs;&longs;ecuti &longs;unt ut graues multorum motus
duas plures ue effecerit &longs;tatuas tractabiles atque portabiles.
Romani nullum &longs;enatorem mittebant procon&longs;ulem
ptum: &longs;ed eque&longs;tres uiros &longs;ingulis locis di&longs;tribuebant. Id
quidem ea de re in&longs;titui&longs;&longs;e aiebat Arrianus: ne tam apta
ad res nouas prouincia unius imperio ageretur. Et annota
runt quidem urbem nullam ciuium di&longs;&longs;idiis immunem da
ri: cuius aream natura di&longs;creuerit: uti &longs;i peruadat
iaceat plano muro interducto commodi&longs;&longs;ime diuidetur. Ducendum puto / non quia
am: &longs;ed ueluti circulo circulum includas / nam ditiores qui
dem / laxioribus delectati &longs;paciis: facile priore a muro ex
cludi &longs;e patietur / macellumque / media&longs;que urbis officinas
inuiti / circumforaneis cupidenariis relinquent: ignauiaque
illa terrentiani generationis turba / fartorum / laniorum / eo /
feret quod &longs;i ab ea primarii ciues non excluderentur illud
&longs;it ab re quod apud Fe&longs;tum legimus. Ser. Tullium patri
cios uico iu&longs;&longs;i&longs;&longs;e habitare: in quo &longs;i quid molirentur: ex
loco &longs;uperiore po&longs;&longs;et opprimere. Murum
oportet ita ducere / ut nulla &longs;it urbis regio qua is quidem
non pertingat: et oportet cum ceteros urbis muros: tum
maxime hunc cra&longs;&longs;itudine omnique operis artificio / ualidi&longs;
&longs;imum attollere. et &longs;ublimem: quo ad priuata cunctorum
tecta excellat / mini&longs;que et propugnaculis / atque forta&longs;&longs;is
fo&longs;&longs;a conuenit hinc atque hinc munire: ut per eum &longs;atelli
tes utroque protecti latere tutentur. Turres in&longs;uper
apertas intro&longs;um / &longs;ed circumtectas muro: et tam in &longs;uos
in aduentitios ho&longs;tes expo&longs;itas e&longs;&longs;e locis oportet: pre&longs;er
tim quibus uiæ / aut alta templorum tecta dirigantur. In
turres uelim nullos ni&longs;i per murum ip&longs;um Et in murum ni&longs;i qua permi&longs;erit
arce per urbem ad uias nulli arcus / nulle u&longs;piam turres:
relinquendæ prohibendæ et menia ni proiecturæ. Vnde mi&longs;
&longs;ilibus Denique ita paranda omnis harum rerum ædificatio e&longs;t ut
edita omnia qui dominetur po&longs;&longs;ideat &longs;olus: et &longs;uis percur
rendi uniuer&longs;am per urbem facultatem remoretur nemo. Ita que his tyrannorum urbs a regum urbe differt.
Forta&longs;
&longs;is ea etiam re differunt: quod liberis populis plana com
modiora &longs;int. Tyrannus monte &longs;it tutior.
Cætera i&longs;torum
non modo inter &longs;e uerum et una cum plebeis priuatorum ædi
ficiis conueniunt: nonnullis etiam ab his atque inter &longs;e diffe
runt / prius dicendum qui conueniant po&longs;t quid cuique &longs;it pro
prium. Hoc genus ædium nece&longs;&longs;itatis gratia con&longs;titutum
interpretantur. in&longs;unt tamen partes aliquæ / alioquin com
mode quas u&longs;us et con&longs;uetudo ita uiuendi efficit / ut puten
tur penitus nece&longs;&longs;ariæ uti e&longs;t porticus ambulatio / ge&longs;tatio
et eiu&longs;modi. ea nos quando &longs;ic ædificationis ratio &longs;uadeat
non ita di&longs;tinguemus / ut
gemus.
Sed &longs;ic ut quemadmodum
modi / alia uniuer&longs;orum e&longs;&longs;e / alia paucorum / alia &longs;ingulo
rum dicamus. Porticum quidem et ue&longs;tibulum non &longs;eruo
rum magis uti Diorus putat
tia po&longs;itum arbitramur. Intra ædes ambulationem aream:
atrium: &longs;alam quam a &longs;altando dictam puto / quod in ea nu
ptiarum et conuiuiarum alacritas celebretur non uniuer&longs;o
rum / &longs;ed potius incolarum &longs;unt. Cenacula alia liberorum
e&longs;&longs;e / alia &longs;eruorum con&longs;tat / tum dormitiones matronarum
uirginum / ho&longs;pitum / &longs;ingulorum ferme &longs;unt. De uniuer&longs;a
i&longs;torum partitione quoad generatim pertinebat diximus
libro primo: in liniamentis numero enim amplitudine: et
&longs;itu pro cuiu&longs;que u&longs;u / apte expediantur nece&longs;&longs;e e&longs;t:
particulatim pro&longs;equamur.
Porticus et ue&longs;tibullim aditu hone&longs;tabitur.
Aditus
qua pateat hone&longs;tatur / tum et operis dignitate: qua perfi
niatur interiora cenacula et cellæ et eiu&longs;modi locis di&longs;po
nentur aptis / ut immi&longs;&longs;a commode &longs;eruentur: ut bene cum
aere &longs;olibus uenti&longs;que conueniant. ut ad u&longs;us expetitos
modentur
tum / aut a&longs;&longs;iduorum i&longs;tis dignitatem commoditatem uo
luptatemue minuant: illis petulantiam augeant / ac ueluti
gu&longs;to
me confluant. In has quidem &longs;calarum et itionum apertio
nes: Rur&longs;us
nitore in&longs;cio ingredi nemo aut a&longs;portare quippiam po&longs;&longs;it. Apertiones cum
ne furibus ne ue item uicinis pateant ad turbanda / &longs;pectan
da / no&longs;cendaque quæ intus aut dicantur aut gerantur. Aegy
ptii ita domos priuatas ædificant ut extrin&longs;ecus nullæ fene
&longs;trarum apertiones appareant: Optaret forta&longs;&longs;is qui&longs;piam
po&longs;ticam ade&longs;&longs;e ianuam: qua me&longs;&longs;es &longs;eu reda &longs;eu
ueherentur: ne quid
ne&longs;tarentur: adderentque po&longs;ticulam &longs;ecretiorem: qua in&longs;cia
familia &longs;olus dominus admittere occultos tabellarios et in
ternuntios egredique ex arbitrio po&longs;&longs;it / prout
modusHo&longs;ce non improbo / illud peruelim non de
e&longs;&longs;e abditi&longs;&longs;imas latebras / occulti&longs;&longs;imos rece&longs;&longs;us / et celata
diffugia / ip&longs;i patrifamilias uix agnita: quibus aduer&longs;is ca
&longs;ibus argentum / ue&longs;tem / &longs;eque / &longs;i id ita mala tempe&longs;tas tule
rit &longs;aluet. Fecerant ad &longs;epulchrum dauid loculos: quibus
the&longs;auros ex regis hæreditate conderent / arte mirifica: ita
ut nullatenus po&longs;&longs;ent e&longs;&longs;e manife&longs;ti. Ex quorum uno po&longs;t
annos. M. CCC.
Hircanum pontificem ait lo&longs;ephus auri
talenta hau&longs;i&longs;&longs;e tria milia ut ob&longs;idione ab Antiocho libera
ret ciuitatem. Tum et po&longs;t tempora
gnam quoque rapui&longs;&longs;e uim auri prædicant. In his igitur ædes
principum cum priuatis Inter principum et pri
uatorum ædes hoc maxime intere&longs;t / quod earum utræque &longs;uam
in primis naturam &longs;apiunt. In hac quidem que plurimorum
&longs;unt u&longs;ibus addicate / numero et amplitudine excellere: in
altera que paucorum aut &longs;ingulorum &longs;unt / cultiora magis Tum et hoc intere&longs;t: quod in his
etiam &longs;ingulorum receptus naturam &longs;apiant principum ne
regum domibus non &longs;uperfluit multitudo: in alteris uero
priuatis domibus partes quæ plurimorum &longs;unt ita quoque po&longs;u
i&longs;&longs;e iuuat: ut ne plus quidem regia domus membra penitu&longs;
di&longs;tincta / uxoris: uiri: mini&longs;trorum: ita ut quæque non mo
do ad u&longs;um: uerum et ad maie&longs;tatem pertineant / ubique &longs;up
peditent: et nulla ex dome&longs;ticorum multitudine confu&longs;io
redundet. Difficile &longs;ane id / et quod haud queas unico &longs;ub
tecto efficere. Figo cuique &longs;ua et regio et area / &longs;uumque in
tegrum tecti &longs;patium et opus dabitur. Sed ita iungentur te
eto et itionibus: ut &longs;eruorum dome&longs;ticorumque
præ&longs;tandis operibus properant /
domo acciti &longs;e&longs;e præbeant: &longs;ed præ&longs;entes præ&longs;to et prompti
&longs;int. Atqui paruuli / ancillæ graculæque cohortis &longs;trepitus a
uirorum
tities &longs;eparabitur. Principum con&longs;e&longs;&longs;us et triclinia digni&longs;
&longs;imo &longs;tatuentur loco. Dignitatem afferet loci cel&longs;itudo / et
&longs;ub oculis Tota uxo
ris domus omnino
id quod
communia patebunt. Ho&longs;tio et ianitore codem uno ambo
rum domus claudetur atque cu&longs;todietur. Cætera quibus eæ
ab aliis differant magis propria &longs;unt priuatorum
pum: de ip&longs;is ergo &longs;uo dicemus loco. Rur&longs;us inter &longs;e prin
cipum ædes in hoc conueniunt. Nam præter ea quæ
tis
ip&longs;a militari uia: ip&longs;oque præ&longs;ertim / fluuio aut mari: tum
pro ue&longs;tibulo laxos receptus: quibus legatorum procerumque
commeatus &longs;eu uehiculo / &longs;eu iumento uecti excipiantur. Porticum et tecta non hominum &longs;olum gratia / uerum et iu
mentorum uelim ade&longs;&longs;e: quibus a &longs;ole et imbri Ad ue&longs;tibulum porticus: ambulatio: ge&longs;tatio: et eiu&longs;modi
pergrata e&longs;t: ubi iuuentus &longs;eniores a principis colloquio re
deuntes expectans exerceatur &longs;altu: pila: di&longs;co: lucta. Pro
tando patronos præ&longs;tolentur: ubi et princeps ius dicturus
ad tribunal &longs;edem &longs;tatuat. Subinde concenaculum: ubi &longs;e
niores principum &longs;alutatum conueniant: et rogati &longs;ententi
am dicant. Idque forta&longs;&longs;is aliud æ&longs;tiuum / aliud e&longs;&longs;e hiema
le conuenit: et omnino patrum qui conuenerint ætati fe&longs;&longs;æ
et deliciis
&longs;um influat. et
lat rebus di&longs;ceptandis &longs;tatuendi&longs;que po&longs;&longs;int &longs;ine ulla uel mi
nima Comperio apud Senecam pri
mum omnium Gracchum / mox
et alios in &longs;ecretis recipere: alios cum pluribus: alios cum
uniuer&longs;is: uti amicos primos et &longs;ecundos eo pacto notaret:
id &longs;i i&longs;tiu&longs;modi
&longs;æ fient et plures: quibus alia atque alia parte recipiant / ac
receptos mittant: et quos nolint Aedibus &longs;pecula &longs;uperemineat: qua e ue&longs;tigio cuiu&longs;uis mo
tus fiat certior. Itaque
In quibus uero
Nam regum
in media urbe aditu facilis: ornatu uenu&longs;ta: lautitie
magis
locanda e&longs;t: ut &longs;it neque in urbe neque ex urbe. Adde quod ad re
gis ædes &longs;pectaculum templum procerumque tecta pulcher
rime adiunguntur.
&longs;e e&longs;t. Hone&longs;ti&longs;&longs;ima et quæ utrumque deceat atque iuuet erit
ædificatio / &longs;i neque exponetur regia:
&longs;centes nequeat depellere: neque di&longs;tinguetur arx / ita ut car
cer magis Vnum
hic nolim præterire. Nam percommodi&longs;&longs;imæ quidem
rannis
fi&longs;tulæ au&longs;cultatoriæ: quibus furtim captent quid &longs;eu ho&longs;pi
tes / &longs;eu familiares inter &longs;e colloquantur. Sed quom regiæ
rebus aliter &longs;e atque arcem habere: officii erit arci regiam
adiungere: quo et rex &longs;ubitis ca&longs;ibus: arcem ueteres urbi
bus ponere in&longs;tituerunt: quo
gium haberent. Vbi uirginum matronarumque
cum &longs;acrorum &longs;anctitate tutarentur. Meminit quidem Fe
&longs;tus arcem apud ueteres religioni &longs;acratam fui&longs;&longs;e: et appel
lari &longs;olitam augurialem: archanumque illic fieri quoddam
&longs;olitum per uirgines
notitia remoti&longs;&longs;imum. Ea de re pri&longs;corum arcem nullam
e&longs;&longs;e templis uacuam inuenies. Sed arcem tyranni &longs;ibi u&longs;ur
pauere: locique pietatem ac religionem ad &longs;celus immani
tatemque uerterunt: calamitati&longs;que
erumnarum fomentum reddidere. Nos rem pro&longs;equamur.
Amoniis arx ad
Prima
extabat munitio tyrannorum. Proxima coniuges cum li
beris. Vltima &longs;atellitum crat &longs;edes.
Aptum opus ni magi&longs;
&longs;pectet qui toleret Ac mihi quidem uti
eius militis fortitudo non probatur quidem: &longs;i nihilo plus
ab arce expectandum puto / ut non modo &longs;u&longs;tinere lace&longs;&longs;en
tem: uerum et compe&longs;cere impetentes ualeat. Vtrunque ta
men ita curandum / ut
uideare. Hæc ut a&longs;&longs;equamur / loci &longs;itus et murorum ratio
præ&longs;tabit. Dubitare uideo peritos rei militaris arcem ne
e&longs;&longs;e Collinas qui
dem non dari ubi uis eiu&longs;modi / ut ob&longs;edi&longs;&longs;e et dirui&longs;&longs;e ne
queas: neque plana &longs;i recte a&longs;truantur / impune attentari ar
mis. De his non di&longs;puto.
Tota nempe res locorum e&longs;t opor
tunitatibus commendanda / ita ut que de urbe diximus
ad ponendam Omnino habeat arx opor
tet expeditas irruptiones: unde in
ca&longs;tren&longs;es: &longs;iqua &longs;editio aut perfidia id exigat et &longs;ua et
ternaPercommoda erit areis de&longs;criptio quæ
&longs;ibi iunget omnes urbis muros qua&longs;i. o.
littera ingentes.
C. inflexis cornibus præhendant non circumcludant.
&longs;ic / aut a qua plures radii ueluti ad circumferentiam exe
ant: &longs;ic enim quod oportere nuper dicebamus: neque intra
urbem erit arx: neque adeo extra urbem. Quod &longs;i quis
uolet breui&longs;&longs;ime de&longs;cribere forta&longs;&longs;is non errabit / &longs;i eam di
xerit / po&longs;ticam e&longs;&longs;e urbis omni ex parte egregie muniti&longs;&longs;i
mam. Sed &longs;it ea quidem uti uolunt operum &longs;upremus uer
tex et urbis nodus: minax: a&longs;pera: rigidaque &longs;it oportet, per
uicax: inuicta: pu&longs;illa Nam hic pauco
rum fide: illic multorum officio indigebimus. Et quid il
le apud Euripidem:
lis ingeniis: ita i&longs;tic in paucis fides minus incerta erit
multis perfida. Arcis podium ponetur &longs;olidum / ua&longs;tis lapi
dibus / linea extrin&longs;ecus obliqua: quo &longs;calæ admotæ curua
tu debilitentur: et qui applicuerit ho&longs;tis hærendo ad murum
dimi&longs;&longs;os lapides non euitet: et tormentis immi&longs;&longs;a non usque
arietent: &longs;ed ex obliquo di&longs;&longs;iliant. Area intror&longs;us pa&longs;&longs;im la
ti&longs;&longs;imis et cra&longs;&longs;is lapidibus duplici atque etiam triplici fo
lio dimi&longs;&longs;is in&longs;ternetur ne quid cuniculis furtim
irreptent: Murus alti&longs;&longs;imus &longs;olidi&longs;&longs;imus cra&longs;&longs;i&longs;&longs;imu&longs;que ad
&longs;upremas u&longs;que coronas attollatur: qui pulcherrime ma
chinarum uim et mi&longs;&longs;ilia refutet: et &longs;calis aut etiam aggere
quoad in nos &longs;it minime queat æquari. Cætera uti de
muris diximus perficientur. Præcipua quidem ad tuendo&longs;
urbis et arcis muros
&longs;tis impune propius po&longs;&longs;it appellere. Id fiet cum fo&longs;&longs;a qua
diximus profundaque lataque: tum et furtariis ut ita loquar
&longs;ub fi&longs;&longs;uris per ip&longs;um imum podii di&longs;po&longs;itis. Vnde ho&longs;tis
dum &longs;e &longs;cuto &longs;uperne proteget / qua &longs;it parte
ueheretur. Hoc enim genus defen&longs;ionis omnibus ante e&longs;t.
Tutius enim i&longs;tic
uiore finiunt linea / raro petunt ho&longs;tem fru&longs;tra: cui
rit
et alterum: Superne
tur. Vix unum tantum
mento declina&longs;&longs;e / et breui &longs;cuto refuta&longs;&longs;e immi&longs;&longs;a queat. Si erit arx maritima circum uada
ne nouum machinamenta propius po&longs;&longs;int appellere. Si erit
plano: fo&longs;&longs;a aquaria circumdabitur: &longs;ed ea ne quid putidi
aeris afferat u&longs;que fodietur / quo &longs;caturiat uiuam aquam. Si
erit monte / præcipitiis uallabitur: ubi licebit hi&longs;ce omni
bus utemur. Quibus uero ex locis tormentorum mi&longs;&longs;ilia po&longs;
&longs;int impetere: cycli aut potius anguli murorum ueluti pro
ræ in acutum obiicientur. Non me fugit quod periti aliqui mi
litia a&longs;&longs;erunt: contra mi&longs;&longs;ilium impetum muros præaltos
fore non utiles.
mum præberi ho&longs;tibus irruentibus Hoc non eueniet
&longs;i quæ &longs;upra diximus Redeo ad rem.
Ad ar
cem turris una primaria excitabitur / multa &longs;ui parte &longs;oli
da: toto opere robu&longs;ta: undique munita: cæteris cel&longs;ior: ar
ce&longs;&longs;u ardua: ingre&longs;&longs;u non ni&longs;i ponte mobili. Mobilium
tiumAlterum quo inuer&longs;o clauditur egre&longs;
&longs;us. Alterum quo porrecto atque retracto utimur: ubi acres
s&longs;ciuiuntPo&longs;terior
Turres quæ
tere
tur: aut muro tectæ relinquentur gracili. Excubiarum &longs;ta
tiones et propugnatorum fori
arcis pártes: alii &longs;upremas: alii alias
bu&longs;que curent: demum aditus et egre&longs;&longs;us et omnis partitio
&longs;ic habebitur et parata et munita: ut neque amicorum perfi
dia / neque inimicorum uis frau&longs; ue po&longs;&longs;it ledere. Areis te
cta ne tormentorum ponderibus
lum
mabuntur: po&longs;t imponetur cru&longs;ta / et in eam præterea tubu
li: per quorum uacua exceptus imber perfluat / nullo calcis Po&longs;tremo te&longs;taceis
tis
bitum cra&longs;&longs;itudine. Sic neque
ignium iniuriam uerebuntur. Summatim quidem erit arx
perficienda: uti &longs;i pu&longs;illam quandam urbem coædifices: pa
ri igitur atque urbs ip&longs;a munietur opere et arte: cæteraque co
aptabuntur quæ u&longs;ui &longs;int.
militem arma / frumenta / pernam / acetum / et
gna colloces / atque a&longs;&longs;erues: et
ria quam dicimus / ueluti minutior quædam aderit arx: cui
pror&longs;us de&longs;it nihil eorum quæ arcibus de&longs;iderentur. Habebit
ci&longs;ternam / et loculos rerum quibus &longs;e&longs;e abunde alat et Habebit aditus: unde in &longs;uos etiam inuitos irrumpat: et un
de petita &longs;ub&longs;idia immittat. Illud hic non prætereo cunicu
lis aquariis arces interdum defen&longs;as: interdum urbes cloa
cis captas fui&longs;&longs;e. Horum utrumque iuuat nuntiis
At
cura&longs;&longs;e oportet / ut i&longs;tiu&longs;modi res multo minus ledere po&longs;
&longs;int Fient igitur apti&longs;&longs;imi: ducentur tortuo&longs;i: ex
cipientur profundo: ut neque armatus peruadere: neque iner
mis in arcem euadere / ni&longs;i uocatus admi&longs;&longs;u&longs;que &longs;it potis. Fi
nient belli&longs;&longs;ime cloaca / aut potius de&longs;erta et ignota in are
naria / aut &longs;ecretis templorum fani&longs;cis ac bu&longs;tuariis. Tum &longs;i
humanos ca&longs;us nequicquam neglexi&longs;&longs;e oportet nimirum iu
uabit notos &longs;ibi habere ingre&longs;&longs;us intimam in arcem quibus
&longs;i
cum armatis: et forta&longs;&longs;is conferet ad hanc rem / partem
here
creta ob&longs;tructa &longs;it. Vnius tantum gratia qui cæteris præ&longs;it
&longs;eu &longs;it ille quidem rex &longs;eu
ximus. Sequitur ut ea tran&longs;igamus / quæ hi
unici tantum pre&longs;unt: &longs;ed &longs;imul plures His
aut tota. r. p. qua&longs;i unus magi&longs;tratus integra
aut partibus di&longs;tribuetur. Con&longs;tat. r. p. &longs;acris quibus &longs;upe
ros colimus / his His domi &longs;enator iu
dex: foris Cui uis i&longs;torum duo
ad &longs;uum pertineat officium: alterum quo &longs;e familiamque
&longs;uam recipiat. Larem quidem familiarem habebit qui&longs;que
&longs;imilem huic: cui &longs;e&longs;e pro uitæ in&longs;tituto e&longs;&longs;e uelit &longs;imilem
aut regi aut Sunt tamen aliqua
quæ huic Præclare Vir
gilius. Secreta inquit erat patris anchi&longs;æ domus: arbori
bu&longs;que obtecta rece&longs;&longs;erat. Intellexit quidem
et &longs;ua et familiæ gratia a uulgi ignobilitate et fabrorum tu
multu
moditate&longs;que
ta in familia / tam multiplici / tam uaria / la&longs;ciuiens iuuen
tu&longs;
no plerunque in&longs;aniat: maritorum querimonias
etiam ne quid improba
nos inquietet. Et prudenti&longs;&longs;imos uideo principes non mo
do extra uulgi frequentiam / uerum et ab urbe &longs;ece&longs;&longs;i&longs;&longs;e: ne
quis plebeius ni&longs;i magna impul&longs;us re mole&longs;tiore a&longs;&longs;iduita
te infe&longs;tet. Aut quid tanti erunt i&longs;torum opes: &longs;i non licue
rit interdum ociari et pigre&longs;cere. I&longs;torum quidem domus
ceptacula
minime angu&longs;tam: ne qui &longs;ectantur familiares clientuli et
cohortales / et qui &longs;e congerunt / ut togatulorum numerum
augeant / inter &longs;tudia comitandi pre&longs;&longs;uris turbentur. Quæ
autem &longs;int &longs;e&longs;e hi proceres pro &longs;u&longs;cepto munere
&longs;tris cla&longs;&longs;eque et Quid
huic
&longs;trandis
nias et factum faciat. Aliud cui minores
quo
ctum
&longs;tius: colle dignius: plano &longs;tabilius collocabitur ob terre
motus.
futurum Inde adeo
con&longs;pectu
tes / indecentia
&longs;tituto preuertantur. Apud
mitibus &longs;crip&longs;it / &longs;ic
rum tecta recte haberi quæ
&longs;ed placui&longs;&longs;e po&longs;terioribus
qua coeli parte
mites Illud
&longs;e uideo: ut eorum
uio / aut ex uia militari Po&longs;tremo tale
oportet: atque ita
dum
ratione et raritate.
tignatum&longs;ed contra
robu&longs;tius: ad De
nus
quae ad Mi
nora
pietatis aut uirtutis gratia plurimi conuenere: quales &longs;unt
quae &longs;e &longs;acris addixere: et quae Sunt et
ca&longs;tra
diuinarum que cognitione Id
Quom enim
&longs;tare po&longs;&longs;int: uirtus. &longs;. et ueritas:
perturbationes animi &longs;edet atque excludat. Illa uero naturæ
opus atque rationes explicet: nobi&longs;que communicet: ex quibus
rebus ingenium ab ignorantia: mens a corporis contagione
purgetur. Per hanc nimirum inimus uitam
pe ut &longs;imus diis redditi per&longs;imiles. Adde quod bonorum e&longs;t
quales et e&longs;&longs;e et haberi pontifices uolunt / ea meditari:
dere
ligant: egrotos / imbelles / de&longs;titutos: et eiu&longs;modi officio /
beneficio / mi&longs;ericordia / leuando: iuuando. In his enim &longs;e&longs;e
&longs;uo&longs;que exerceat pontifex officii e&longs;t. De his nobis &longs;eu ad ma
iores pontifices &longs;eu potius ad minores pertineat dicendum
uidetur. Atqui a clau&longs;tris
Clau&longs;trorum genera
alia conclu&longs;orum / ita ut nu&longs;quam
terquamAlia non
u&longs;que conclu&longs;a / ita ut perpetuis Horum
item alio mares / alio feminæ continentur. Virginum clau
&longs;tra neque intra urbem &longs;i po&longs;ita &longs;int uitupero: neque omnino
extra urbem laudo. Illic &longs;ane &longs;olitudo minus præbebit
&longs;tatorum
tiæ
&longs;celeris &longs;pectatores atque dehortatores. In utri&longs;que
quidem e&longs;t: ne uelint de ca&longs;titate mereri male: &longs;ed
ne po&longs;&longs;int. Qua de re ita præcludendi aditus omnes
nemini pateant: ob&longs;eruandi / ut
&longs;it nemo &longs;ine præ&longs;entis ignominiæ &longs;u&longs;pitione. Neque tam
munita e&longs;&longs;e legionum ca&longs;tra uallo fo&longs;&longs;aque oportet
&longs;epta &longs;unt muris obuallanda / altis / integris / nullis u&longs;piam
&longs;ed ne oculorum aut uerborum
befactandosLumina intror&longs;us per
aptis locis di&longs;ponentur. Neque dee&longs;&longs;e uelim ortuli &longs;patia /
et pratuli: que ad recreandos animos magis
uoluptates ualeant: quæ quom ita &longs;int /
dia incolarum frequentia &longs;um mouebuntur. Vtrorum &longs;ep
ta &longs;i ex urbe conce&longs;&longs;erint conferet id quidem. Nam eorum
ad&longs;cripta &longs;anctimoniæ a&longs;&longs;iduitas /et animi pacata religio:
cui &longs;e&longs;e totos dedicarunt / minus uexabitur &longs;alutatorum
quentiaSed i&longs;torum tecta &longs;eu mares &longs;eu feminæ &longs;int uelim
occupent loca
clu&longs;i / dum &longs;olum uacant animo: corpore autem multa ma
credine / et uigiliis affecti
tationibus His
locum dari uelim natura munitum: quem repentina latro
num uis / aut excurrens ho&longs;tis leui manu ad arbitrium ne
queat populari: eaque de re uallo / muro / turrique pulchre
munietur: quod loci religio patietur. Eorum uero conclu
&longs;orum &longs;edes qui &longs;tudia bonarum artium cum religione
iunxerint / quo
queant hominum rebus con&longs;ulere / non omnino medios in
ter artificum tumultus ac &longs;trepitum / &longs;ed'ne
frequentia &longs;eductos longe e&longs;&longs;e oportet: id
ob res tum quod &longs;unt eorum familiæ grandes: tum etiam quod mul
ti ad &longs;e concionantes di&longs;&longs;erente&longs;que de rebus &longs;acris conflu
ant: Quibus rebus proculdubio tecto indigent immodico. Recte
tri / circi / plateæ / quo multitudo &longs;ponte &longs;ua &longs;e&longs;e animi gra
tia per lubenter
ne / hortatione / admonitione a uitiis ad uirtutem: ab impe
ritia ad rerum optimarum cognitionem euocari. Apud
ueteres pre&longs;ertim græcos a&longs;&longs;ueuere urbe in media ponere
ædificia: quas pale&longs;tras appellarunt: ubi populantes di&longs;pu
tando uer&longs;arentur. Illic quidem inerant &longs;patia fene&longs;trata et
apertionum pro&longs;pectus: et
ue&longs;titam circumentes huiu&longs;modi opera
huic religio&longs;orum generi: ac uelim quidem ut qui &longs;tudiis
bonis delectentur a&longs;&longs;idui apud artium profe&longs;&longs;ores commo
rentur / &longs;umma uoluptate / nullo cum fa&longs;tidio
rum aut &longs;atietate ea de re. ita i&longs;tic parabo et
et eiu&longs;modi: ut nihil amplius ad diuer&longs;andi Le
nes excipient &longs;oles hieme: a &longs;tate uero umbram auram que Sed de his ædificationum de
litiis &longs;uo di&longs;tinctius loco pro&longs;equemur. Quod &longs;i iuuat pu
blica &longs;tatuere auditoria et &longs;cholas / ubi &longs;apientes doctore&longs;que
conuenias: ea ponito loco / ut &longs;int incolis
tuna. Ce&longs;&longs;ent fabrorum &longs;trepitus: ab&longs;int nidores: fetores:
non admittat ocio&longs;orum la&longs;ciuias: &longs;apiat &longs;olitudinem gra
uibus et circa res maximas et rari&longs;&longs;imas occupat is condi
gnam: habeatque auctoritatis in &longs;e magis Cæ
terum quo pietatem aduer&longs;us imbecilles et de&longs;titutos exer
ceat pontifex: locus erit et uarius et &longs;umma diligentia con
&longs;tituendus. Nam alibi de&longs;titutos / alibi
et foueas nece&longs;&longs;e e&longs;t: tum et inter egrotantes &longs;unt / quos ca
ui&longs;&longs;e oportet: ne dum paucis et inutilibus pro&longs;picias: plu
ribus et utilibus Fuere in italia principe&longs;
qui &longs;uis
membris laceros / quos errones appellant / precabundos ho
&longs;tiatim petere. Illico enim ubi appulerant / monebantur ne
quid plus triduo &longs;e&longs;e in urbe uideri &longs;inerent inertes:
e&longs;&longs;e tam comminutum quin aliqua
po&longs;&longs;it opera prode&longs;&longs;e: quando cecifunariis Quos uero grauior aliquis morbus
uenarum
bus Itaque illi neque pii&longs;&longs;imorum
fru&longs;tra Apud
religionis cultu quo
quiuis nullam que ad &longs;alutem pertineat rem / &longs;ibi
&longs;entiat. Sed quom &longs;int egroti alii morbidi: qui lepra pe&longs;te
et huiu&longs;modi contagionum uenenis beneualentes
alii uero ut ita loquar &longs;anabiles &longs;int / di&longs;tincta hos habere
uelim diuer&longs;oria. Veteres Ae&longs;culapio Apollini / &longs;alutique
diis: quorum artibus et minime genus hominum
litudinem
ni&longs;i &longs;aluberrimo a&longs;truebant: ubi &longs;inceræ auræ et purgati&longs;&longs;i
mæ aquæ &longs;uppeditarent: quo illic delati egrotantes
deum tantum / uerum etiam locorum beneficio promptus
conuale&longs;cerent. Et nimirum &longs;aluberrima
optabimus: ubi aut publice aut priuatim egrotos habeas:
Siccea forta&longs;&longs;is eam ad rem atque &longs;axo&longs;a et uentis a&longs;&longs;iduo
ab&longs;ter&longs;a: et &longs;olibus non u&longs;ta: &longs;ed facili
labuntur: quando humida putredinum fomenta &longs;unt. Sed
palam e&longs;t naturam in re omni gaudere
et &longs;anitas ip&longs;a haud aliud e&longs;t
temperamentum: et mediocria &longs;emper delectant. In cæte
ris contagio&longs;i non urbe modo / uerum etiam ab uia publica
longe
tecta partiantur et di&longs;tribuantur &longs;ic / ut alibi &longs;e recipiant quae
curantur: alibi quos incurandos magis &longs;u&longs;ceperis:
des: quoad &longs;ic &longs;e&longs;e &longs;ua tulerint fata: uti
ti mente. Adde quod alibi feminas / alibi mares / &longs;iue egrotent
&longs;iue i&longs;tos curent / &longs;eparatim habendi Adde etiam quod ue
luti in famulis &longs;ic et in his: aliorum alias &longs;ecretiores / alias
communiores e&longs;&longs;e diuer&longs;orii partes conuenit: prout ip&longs;a cu
randi et cohabitandi ratio modu&longs;que mon&longs;trabit: de quibus
no&longs;trum non e&longs;t prolixius pro&longs;equi. Tantum hoc faciat ad
rem fore i&longs;tiu&longs;modi omnia &longs;uis totis partibus ex
u&longs;ibus diffinienda. De his hactenus.
Nunc quod reliquum
e&longs;t pro&longs;equamur ordine uti Nam e&longs;&longs;e
partes. r. p. duas diximus: Sacra
&longs;enatu et iudicio in ædibus principis
illis quæ
ad imperatoria ca&longs;tra et cla&longs;&longs;em deueniemus: po&longs;tremo pri
uata expedientur. Senatum ueteres templis cogere a&longs;&longs;ueue
re. Po&longs;tea increbuit mos ut extra urbem haberetur.
quod ad maie&longs;tatem atque ad res agendas præ&longs;tabat / propria
huic habere muneri tecta uoluere. Quibus fe&longs;&longs;i ætate pa
tres / neque uitæ prolixitate deterrerentur: neque loci
moditate
tes: et una diutius ade&longs;&longs;ent: media iccirco in urbe
natoriam locauere: eique iudiciariam / et templum proxime
adiungendum putarunt: non ea re tantum ut ambitionibus
detenti / et cau&longs;is foren&longs;ibus occupati commodiu&longs; non inter
mi&longs;&longs;o aut &longs;tudio aut officio utri&longs;que &longs;ati&longs;facerent: uerum
etiam ut patres ip&longs;i uti &longs;unt ferme omnes natu maiore&longs; ad/
modum religioni dediti / &longs;alutatis diis non intermi&longs;&longs;a ope
ra a templo ad negocium &longs;e po&longs;&longs;int tran&longs;ferre oportune. Adde quod &longs;i
tium &longs;ibi dari copiam &longs;enatus petierint ex. r. p. e&longs;t
bere ubi
as.
ciuium multitudinem commode excipiendam: hone&longs;te de
tinendam: oportuneque
gendam e&longs;t: et pre&longs;ertim curandum / ut itinerum et luminum
et &longs;patiorum et eiu&longs;modi: quæ u&longs;ui uentura &longs;int / ne ullæ pe
nitus commoditates de&longs;int. Ac prætorio quidem: quo loci
plurimi
ptiores adigendæ Tum in &longs;e
natum aditus quidem munitus nequicquam minus
&longs;tius &longs;it / nece&longs;&longs;e e&longs;t. Id quidem cum cæteras ob res: tum ne
temerarius bachantium tumultus in&longs;ana ex plebe &longs;editio&longs;o
aliquo auctore concitatus in patrum pernitiem ad
po&longs;&longs;it
&longs;uos præ&longs;tolantes Illud
Locis quidem omnibus quibus uox aut re
citantium aut canentium aut di&longs;putantium audienda e&longs;t:
te&longs;tudinata haud u&longs;que conueniunt quod uocem retundant:
tignata
Ca&longs;tris ponendis nimirum omnia repetenda pen&longs;andaque &longs;unt
quæ libris &longs;uperioribus de urbium
ruimus. Nam &longs;unt ca&longs;tra ueluti urbium
et con&longs;titutas urbes
riti bellorum duces metarint. In ca&longs;tris tamen præcipua hæc
&longs;unt: ut intelligamus ca&longs;tra ip&longs;a quid &longs;pectent. Ca&longs;tra
ni repentinos armorum ca&longs;us et maiorem ho&longs;tium uim
rerenturEt penitus ab re id opus e&longs;&longs;e
turHo&longs;tium alius ar
mis et manu e&longs;t par: alius concitatior et ualidior. Ca&longs;trorum
hinc tria e&longs;&longs;e genera &longs;tatuemus.
mentis mutabile: quo inter agendam expediendamque rem
aduer&longs;us compares armatos utimur / partim continendi in
tuto militis: partim coaptandæ po&longs;tulandæque occa&longs;ionis cau
&longs;a ut cepta preclare perficias.
&longs;tatarium: &longs;ui&longs;que diffidentem copiis ho&longs;tem: dum &longs;e muni
to aliquo
Tertium forta&longs;&longs;is ca&longs;trorum genus illud erit: quo
tem
aut ob&longs;idionis tedio affectus di&longs;cedat / atque abeat. In hi&longs;ce
omnibus egregie curandum in primis prouidendum e&longs;t:
&longs;ic &longs;e habeant omni ex parte / ut eis nihil de&longs;it rerum omnium
quæ ad &longs;alutem / ad &longs;e tuendum / ad
ho&longs;temEt contra ut ho&longs;ti nihil quoad in te
&longs;it rem omnium &longs;uppeditet: quibus aut te po&longs;&longs;it lace&longs;&longs;e
re: aut &longs;e&longs;e ferre &longs;ine incommodo atque periculo. Ergo
tanda
et comportari expedite: et excipi ad arbitrium commeatus Aqua nequicquam deerit: pabulum: li
gna haud longe aberunt: ad tuos receptus liber: in ho&longs;tem
egre&longs;&longs;us expeditus. Ho&longs;ti contra omnia compedita / et dif
ficilia Extare uelim ca&longs;tra quoad pror&longs;us
ho&longs;tium regionem de&longs;pectes: ne quid conetur aut inchoet
qui&longs;piam / quod non illico pro&longs;pectum tibi et Locum deuexa / deiecta / ardua / abrupta late
Ne quid aut multa manu circumuenire: aut ulla ex parte &longs;e
inferre &longs;ine graui dis&longs;erimine ho&longs;tis po&longs;&longs;it. Ne quid ubi tan
dem appulerit / po&longs;&longs;it aut tormenta libere immittere: aut &longs;i
ne magno &longs;uo malo per&longs;i&longs;tere. Hæc &longs;i
tunitates u&longs;urpentur. Alioquin con&longs;idera&longs;&longs;e oportebit / et
quæ tibi ca&longs;tra / et quibus locis pro exequenda expeditione
ponenda &longs;int. Nam et &longs;tataria ca&longs;tra munitiora multo e&longs;&longs;e
opere indigent maiore Nos a temporariis in
cipiemus: quando i&longs;torum quidem u&longs;us frequentior e&longs;t. Quin et ca&longs;tra per&longs;æpe muta&longs;&longs;e ualitudini militum confer
re arbitrantur. Sed ca&longs;tris
mentem quam ambigamus / &longs;uis ne
modiusAiebat Zenophon mutatione ca&longs;trorum le
di ho&longs;tes: iuuari tuos proculdubio ad fortitudinis decus fa
ciet: aliena proculcare: ad commoditates et &longs;ecuritatem
feretSed &longs;ic in&longs;tituamus ut pute
mus ca&longs;tra ad totam quæ &longs;ub&longs;it et pareat
piam &longs;imile atque ad urbem arx: que et
gre&longs;&longs;um: et in externos per promptum et paratum progre&longs;
&longs;um habeat nece&longs;&longs;e e&longs;t. Cæterum obuallandorum ca&longs;trorum uaria
e&longs;t ratio. Britani &longs;udibus decempedalibus præu&longs;tis et præ
acutis &longs;e&longs;e circum&longs;æpiunt / altero capite intra &longs;olum infixo
et exculcato: altero extanti et producto: ut ho&longs;tem aduer
&longs;um &longs;pectent. Gallos refert Cæ&longs;ar pro uallo carros ho&longs;ti &longs;o
litos obiicere. I&longs;dem et traces aduer&longs;us Alexandrum u&longs;os
meminit. Neruii quo præ&longs;ertim
mis reiunctis &longs;epem obducunt. Nearcum præfectum Ale
xandri per
muro muniui&longs;&longs;e ca&longs;tra Romani erat mo
ris: ita ca&longs;ibus &longs;ingulis / et fortunæ / et temporis prouidi&longs;&longs;e
ut
ca&longs;tris muniendis:
tanti ho&longs;tium pernitiem
gie turarentur: po&longs;&longs;eque
refellere. id demum ad uictoriæ partem
tabant. Ea re quicquid a quoquam: aut referri: aut excogi
tari: po&longs;&longs;it omnia cornplecti / et exequi ad &longs;ua
et &longs;alutem u&longs;urparunt: edita et circum abrupta &longs;i deerant /
fo&longs;&longs;is profundi&longs;&longs;imis / et aggere accumulato / precipitia imi
tabuntur: ualloque et cratibus concingebant.
Horum nos in&longs;tituta &longs;ic &longs;equemur: loco metabimur non &longs;o
lum
niri nullus po&longs;&longs;it accomodatior: et preter ea que recen&longs;ui
mus. erit is quidem &longs;iccus minime luto&longs;us alluuionibus ne
beat impeditum. ho&longs;ti autem nihil præ&longs;tet quod tutum &longs;it:
aquam neque morbo&longs;am in proximo neque &longs;alubrem longe ab
e&longs;&longs;e patietur. fontes intra ca&longs;tra puri&longs;&longs;imos excipiet / aut ri
uos: fluminaque pro ca&longs;tris obliciet. Id &longs;i minus licebit: cura
bit Tum
erunt ca&longs;tra pro multitudine militum / non laxiora
di&longs;tributis ex excubiarum te&longs;&longs;eris / cu&longs;todiri / et
la&longs;&longs;itudine. Et
tata / ut ad negocium &longs;pacia militi non &longs;uppeditent. Angu
los ca&longs;tris inutiles putauit Lycurgus in
aut Alus area
ca&longs;trorum placuit quandrangula. Sed po&longs;itiones
ca&longs;trorum / accommodabimus
non ni&longs;i maxima ui aggeris. et multa ætate po&longs;&longs;int exæqua
ri: aut potius binæ fo&longs;&longs;æ &longs;pacio intermi&longs;&longs;o
tarunt ueteres i&longs;tiu&longs;modi quoque in rebus numerum pedum im
parem a religione pertinere et con&longs;ueuere latam ducere pe
des. xv. profundam. ix. directis
uti pateat uno fundo / quantum &longs;umma inter &longs;e
ubi uero labile fiet &longs;olum / paulatim / angu&longs;tiore ad
fa&longs;tigio Campe&longs;tribus locis et demi&longs;&longs;is aqua ex
fluento / aut ex lacu / aut ex mari / deriuata et diducta
bunturid &longs;i non licebit &longs;udibus et
acutis / et
di&longs;&longs;eminatis exa&longs;perabitur. Fo&longs;&longs;is productis et comparatis
agger &longs;tatuetur / tam cra&longs;&longs;us ut mu&longs;culis proturbari / tam al
tus ut non modo falces ad
dem ad militem
&longs;entaneum e&longs;t / ut quæ fo&longs;&longs;is eximantur: in aggerem coacer
uentur. huic operi ueteres probarunt ex pratis re&longs;ectam tel
luris cutem: que herbarum radicibus Alii inter
per&longs;a con&longs;tituunt / uimina uirentia &longs;alictarum / que germina
tu / et fibrarum complicatu agge&longs;tum opus confirment per
labra fo&longs;&longs;æ interiora perque extremum aggerem: configentur
&longs;pinæ / &longs;tili erit ii / hami et generis eiu&longs;dem: quibus a&longs;cen&longs;us
ho&longs;tium retardetur. Aggerem &longs;upræmum rubu&longs;tei ualli in
te et pluteis congeminatis / et creta intermi&longs;&longs;a atque excul
cata locabuntur. Pinæ et cerui eminentis &longs;uper
Denique omnia in opus conferuntur: quibus et minus &longs;ub
rui: pro&longs;cindique po&longs;&longs;it / et minus
pugnaculo tectior atque tutior. Turres in pedes centenos
marginibus excitabuntur: et præ&longs;ertim ip&longs;is
locis crebriores / cel&longs;iore&longs;que
in ca&longs;tra ho&longs;tem: po&longs;&longs;int deprimere pretorium / et
minibus appellantur / habebit locis tuti&longs;&longs;imis: et ad erupti
ones fundendas / ad commeatus conuehendos / ad militem
recuperandum expediti&longs;&longs;ima. Atqui hæc quidem ut dixi
&longs;tatiuis ca&longs;tris magis debentur
ficii omnes uereri ca&longs;us quos aut &longs;ors / aut tempora ualeant
afferre / ip&longs;is etiam momentaneis ca&longs;tris: minime quoad ex
u&longs;u &longs;it: quæ diximus negligentur. quæ autem ad &longs;tataria
ca&longs;tra præ&longs;ertim ferendis ob&longs;idionibus po&longs;ita his
maxime &longs;imilia &longs;unt quæ de tyrannorum arce tran&longs;igemus
ob&longs;idionarium quoddam opus e&longs;t arx: quando eam
ciues eternis odiis pro&longs;equantur: et ob&longs;idionis
genus e&longs;t / perpetuo aduigilare occa&longs;ionemque momentis a&longs;
&longs;iduis pre&longs;tolari / qua po&longs;&longs;is in ea diruenda
&longs;ati&longs;facere: ea re uti diximus curandum e&longs;t. Vt &longs;it ea qui
dem
fru&longs;trandum et propellendum: et contra omnes impetus / et
ob&longs;idionis peruicaciam tuta et ille&longs;a. Cæterum ca&longs;tris qui
bus conclu&longs;um ho&longs;tem premas atque infe&longs;tes: ne quicquam
i&longs;tiu&longs;modi omnia erunt indiligentius ob&longs;eruanda: et recte
quidem quod quidem aiunt: rem belli ita &longs;e haberi / ut ob&longs;i
diones uici&longs;&longs;im et ip&longs;i multa ex parte
id &longs;olum curandum e&longs;t qui potiare
primare uel ho&longs;tium audacia et &longs;olertia / uel tuorum indili
gentia: ut potiare i&longs;ta
ne opprimare itidem duo conferent / repugnatio et præmu
nitio: oppugnationum conatus omnis eo tendet / ut in oppi
dum et munitiones irrumpas. non hic de &longs;calis quibus
repugnante ho&longs;te con&longs;cendas / non de cuniculis / non de am
bulatoriis turribus / non de tormentis / non de reliquo omni
ledendi genere quo igne aqua omnique naturæ copia utimur
non inquam e&longs;t hoc loco de his ut pro&longs;equar: alibi de his ca
&longs;tren&longs;ium machinamentis di&longs;tinctius pro&longs;equemur &longs;ed &longs;it
hoc ad rem / quod monent
ga / foenoue infertos obiicito: præ&longs;ertimque ponito / ut
propendentes / et deundantes. contra ignes i&longs;ta hæc madifa
cito / maxime aceto / aut luto et crudo latere operito.
aquas ne laterem proluant pelles &longs;uperextendito: rur&longs;us
tra
infu&longs;as et madentes adiicito. Circumuallatio ob&longs;e&longs;&longs;is moe
nibus pluribus de cau&longs;is propinqua &longs;tatuetur / non incon&longs;ul
te: nam breuiore ductu / minore militum labore / leuiore ma
teriæ copia atque impen&longs;a perfinietur: et peracta paucioribus
indigebit excubiis: &longs;ed ne ita
oppidani muralibus tormentis quod &longs;i fit quidem circumuallatio: uti ob&longs;e&longs;&longs;is præ
&longs;idia: et commeatus aliunde petita abuetentur. certe modo
hoc ip&longs;um ex in&longs;tituto a&longs;&longs;equare ubi uis interceperis aditus
atque interclu&longs;eris commodi&longs;&longs;ime habebitur &longs;iue pontes præ
ualaris &longs;iue alibi uada et uias trabe aut maceria per&longs;ep&longs;eris
&longs;iue &longs;tagna / lacus / paludes / flumina collesue inter &longs;e opere
perducto uinxeris &longs;iue dederis operam ut aquarum uis re
cre&longs;cat deuexaque circumpleat. his addenda &longs;unt quæ ad re
pugnationis et
rem turrimque et eiu&longs;modi / et contra oppidanos et
&longs;idiarias prouincialium manus communi&longs;&longs;e oportet: ne
quid hi eruptione aut hi concur&longs;u et inua&longs;ione officiant ac
ponentur quidem præterea locis idoneis ca&longs;tella et &longs;peculæ
quibus militi et iumentis aquatio / lignatio / pabulatioque tu
tior liberior commodiorque &longs;it: &longs;ed ne ita di&longs;gregabuntur co
piæ in partes uarias ut non uno impio regi unis uiribus de
certare una
po&longs;&longs;it. Iuuat hic illud referre
hi&longs;torico. nam apud Peru&longs;iam quidem Octauianus
cium ob&longs;ideret: fo&longs;&longs;am duxit &longs;tadia quinquaginta et &longs;ex pro
ten&longs;am u&longs;que ad tyberim latamque profundamque pedes. xxx. lx.
atque ita muniuit opus
ut ob&longs;e&longs;&longs;i non magis arcerentur etiam excluderentur ne
u&longs;piam exercitum po&longs;&longs;ent lædere. De terre&longs;tribus hactenus
ni forte illud de&longs;it quod digni&longs;&longs;imum &longs;pectati&longs;&longs;imumque lo
cum deligere oportet / ubi
publicæ collocentur et diuina fiant cum maxima ueneratio
ne et militares magi&longs;tratus ad tribunal et con&longs;ilium uocati
conueniant. Maritima ca&longs;tra cla&longs;&longs;ibus haberi forta&longs;&longs;is
qui negent / dicentque nauibus &longs;e uti qua&longs;i aquatico elephan
to quem &longs;uis frenis moderentur / ac portus magis ad ca&longs;tro
rum u&longs;um referri
e&longs;&longs;e haud aliud quippiam nos i&longs;ta pretermittamus atque &longs;ic &longs;tatuamus duo e&longs;&longs;e quibus
no&longs;tra hæc ratio et ars ædificatoria cla&longs;&longs;iariis ducibus et tur
mis &longs;alutem atque uictoriam pariat / unum in nauibus ad or
nandis / alterum in portibus
ue prohibeas. Nauium primarius u&longs;us e&longs;t : ut te tuaque tran&longs;
uehant proximus ut bello &longs;ubmini&longs;trent opem &longs;ine periculo
pericula quidem aut ip&longs;a ex naui ueluti iuncta corpori et in
nata aderunt / aut
uentorum
quidem omnia u&longs;u rerum maritimarum et locorum uentorum
que cognitione et peritia &longs;atis mature uitabuntur: innata
uitia facient aut liniamenta aut materia / his uitiis prouiden
dum e&longs;t. Materiam omnem reprobant quæ fi&longs;&longs;ilis fragilis &longs;i
dens putrico&longs;aque &longs;it clauos et ligulas eneas præferunt ferreis
ex naui traiani per hos dies dum quæ &longs;crip&longs;imus commenta
ret ex lacu nemoren&longs;i eruta: quo loci annos plus mille. ccc.
demer&longs;a et de&longs;tituta iacuerat aduerti pinum materiam et cu
pre&longs;&longs;um egregie dura&longs;&longs;e in ea tabulis extrin&longs;ecus duplicem
&longs;uperexten&longs;am et pice atra perfu&longs;am / tela ex lino adglutina
rant &longs;upraque id chartam plumbeam clauiculis eneis coadfir
marant. Fabricandis nauibus liniamenta ueteres architecti
&longs;ump&longs;ere a pi&longs;cibus ut quod in illo dor&longs;um in hac fit carina
remis brancæ et aliculæ. Nauium duo
et fugaces. nauis longitudo ad cur&longs;us præ&longs;ertim directos in
primis confert: breuitas ad temonis imperia faciet. Onera
riæ longitudo uelim ad latitudinem &longs;it / ne minus tripla fu
gacis ne plus nonupla. Alibi de nauium rationibus in eo li
bello qui nauis in&longs;cribitur profu&longs;ius pro&longs;ecuti &longs;umus / &longs;ed hic
quantam faciat ad ceptam rem. Nauium partes hæ &longs;unt ca
rina / pupis / prora / hinc atque hinc latera adde &longs;i uis
et uela / et quæ ad cur&longs;um pertineant. Vacuum nauis
&longs;it aquæ pondus qua po&longs;&longs;it ad iu&longs;tum impleri tantum in&longs;ti
tarum rerum Carinam planam e&longs;&longs;e opor
tet: cætera omnia ad flexæ lineæ cubitum dolobrabuntur. Carina quo erit latior eo ponderum tollerantior / &longs;ed cur&longs;u
tardior: carina extenuata et reducta uelocior: &longs;ed ni plu
rimum indideris &longs;aburre uacillabit. Carina ampla uado&longs;is
apta gracilis alto mari &longs;ecurior. Latera et prora cel&longs;a et &longs;ub
lata aduer&longs;us impetentes fluctus peruicax &longs;ed uentis grauio
ribus peruincitur: prore ductus quo erit argutior / eo ad cur
&longs;um promptior et labilior. Pupis quo gracilior eo ceptis &longs;ul
cis tenendis
lida et paulo promptiora e&longs;&longs;e oportet / quo uelorum remorum
ue appul&longs;u et impetu fluctus propellant: &longs;ubinde ad pupim
uer&longs;us gracile&longs;cat quo ueluti
let
tem arbori atque naui equa dabitur longitudo. minuta
et quæ ad
rudentes ro&longs;tra turres pontes et eiu&longs;modi minutiora præte
reantur: illud faciat ad rem trabes et tigna &longs;pondis et lateri
bus pendentia et item porrecta. pro ro&longs;tris et contra impetus
contrarios pro munimento e&longs;&longs;e / tum et arbores excitate pro
turribus: antennæ et &longs;cafæ in antennas &longs;ublatæ pro pontibus
egregie ualebunt / ueteres in prora coruos no&longs;tri prora et pu
pi propter malum turres excitare / et centonas rudentes &longs;ac
&longs;uperobducto tran&longs;cendentes ad &longs;e prohibere perpulchere
didicerunt. Et nauim foros quo pacto crebris per&longs;urgentibus
&longs;timulis unico temporis momento interdimicandum po&longs;&longs;is
penitus refertos reddere: adeo ut non &longs;ine uulnere accepto
liceat ho&longs;ti pedem paulo dimouere. Et contra ubi ex u&longs;u &longs;it
altro minore
offen&longs;ione amota po&longs;&longs;it: excogitauimus atque adnotauimus
alibi. Sed
Admonui&longs;&longs;e
tum iuuent bona ingenia.
co leui malleoli ictu fori tabulata di&longs;&longs;oluere uniuer&longs;a: om
nemque multitudinem: que
leui manu breui momento opus
Quæ etiam excogitarim ad &longs;ubmergendas incendenda&longs;que
nanes
mi&longs;erabili
alibi: Illud non pretereatur quod locis omnibus eadem na
uis longitudo: altitudo: amplitudo ue non debetur ponto
ter
hominum manu imperes: male habent uentis paulo acrius
&longs;euientibus. Contra ad gades profu&longs;o oceano pu&longs;illa flucti
bus ab&longs;orbetur. Rursus ad rem naualem &longs;pectat portus
tueri aut impedire. Id mole in profundum ducta: et aggere
et catenis et rebus eiu&longs;modi obirectis : e quibus libro &longs;uperi
ore tran&longs;egimus: belli&longs;&longs;ime a&longs;&longs;equemur. Pali prefingentur:
Lapidum impedimenta iacientur. Tum ex tabulis atque, ui
minibus forme et uacua grauibus completa de mergentur. Sin autem loci natura aut impen&longs;e magnitudo i&longs;ta fieri pro
hibuerit: puta &longs;i fluida limo&longs;itas aut nimium profunda alti
tudo ad&longs;it: &longs;ic facito. Dolus &longs;ub&longs;tratis ordine et iunctis trabes
et tigna directa atque
et compacta coaptato adficitoque ut ex rate
ant ro&longs;tra ardua præacuta et pali: quos ton&longs;illas
ferrato cu&longs;pide ne quid leuigata ho&longs;tium nauis plenis uelis Ratem ab ignium iniu
ria contergito tellure: crates et pluteos pro uallo circum adi
gito: locis idoneis turres contabulato: frequenti anchora
locis &longs;tabilibus: et qu&etail; ho&longs;tem lateant:
iuuabit opus ducere &longs;inuatum arcu
&longs;tius et ualidius fluctum ferat: et anchora pre&longs;idioque extrin
&longs;eco minus impigeat. De his hactenus.
Nunc quandoquidem tantis rebus agendis commeatu atque
impen&longs;a indigeas: dicendum e&longs;t de magi&longs;tratibus qui i&longs; a
&longs;uppeditent: quo in numero quæ&longs;tor: publicani: decumani
et generis eiu&longs;dem. His
mamentarium: emporium: naualia: equilia: Pauca &longs;unt qu&etail;
hic dicenda uideantur: non tamen negligenda. Nam hor
reum quidem &etail;rarium:
es celeberrima e&longs;&longs;e ponendum parte urbis: quo tutiora et
promptiora &longs;int. Naualia propter incendia a ciuium ca&longs;is
&longs;emouenda. Illud minime negligendum: quod integros ab &longs;o
lo
ter&longs;truxi&longs;&longs;e oportet parietes: qui populantes incendit flam
mas intercipiant: uetereque profu&longs;ius pertecta defluere. Em
poria ad mare: ad fluminum fauces: ad triuia militarium ul
arum &longs;taruentur: An naualia &longs;inus et aquarum conceptacu
la adiungentur: quo loci &longs;ubducenda: in&longs;tauranda: et mari
danda cla&longs;&longs;is recipiatur: I&longs;tic aqua ut a&longs;&longs;iduo agitetur mo
tu curandum e&longs;t: hau&longs;tro marce&longs;cunt merediano: æ&longs;tu fati
&longs;cunt nauigia: orientis radio &longs;eruantur. Tum horrea qu&etail;
uis &longs;eruandis rebus a&longs;truantur: con&longs;tant loci aeri&longs;que &longs;iccita
te Sed de his prolixius cum de rebus pri
uatorum dicemus: ad quorum rationes ea maxime pertine
ant preter &longs;alaria. Etenim &longs;alaria &longs;ic &longs;tatuito.
Solum in&longs;ter
nito carbone ad cubitum atque Inde &longs;uper in&longs;pra
gito &longs;abulum creta pura &longs;ubactum palmos tris et complana
to po&longs;tremo latere u&longs;que ad
non e&longs;t: lapide quadrato
ra intermedio et alioquin pr&etail;duro et opus a pariete intror
&longs;um ad cubiti
clauis æris: aut potius in paginibus obnexis &longs;eptum statui
to. Interuallum a materia ad
Maiorem
macerata: et &longs;parto uincoque
&longs;editio&longs;orum ciuium in&longs;idus: proteruia impetuque pror&longs;us
e&longs;&longs;e murorum: et turrium: et pre&longs;idiis munita oportet.
De publicorum operibus abunde uideor peregi&longs;&longs;e: ni illud
de&longs;it: quod quidem ad magi&longs;tratus ip&longs;os non in po&longs;tremis
pertinet: ut habeant quo loci eos
maciam perfidiam improbitatemque puniendos iudicent: id Carceris genera apud ueteres tria
fui&longs;&longs;e inuenio. Vnum quo immode&longs;ti et parum exculti
compellantur: ut noctu a doctis et probati&longs;&longs;imis bonarum
artium profe&longs;&longs;oribus condocefiant: quæ ad bonos mores et
uit&etail; Alterum quo alieno &etail;re obnoxii: et
qui carceris tedio ab inita uit&etail; petulantia abterrendi &longs;unt
detineantur. Tertium quo immanes con&longs;celerati c&etail;lo: et
et pectori addicandi demandantur. Po&longs;tremo hoc genus
carceris &longs;i fuerit
do &longs;epulchro &longs;imile
po&longs;tulet: Nam et &longs;i perditi
gitiis mereantur: erit tamen et rei p. et principis officium
de pietate nihil demereri. Eo &longs;at adeo &longs;it firma&longs;&longs;e opus pa
riete et
&longs;e conclu&longs;us po&longs;&longs;it. Cui reri cra&longs;&longs;itudo et profunditas: et cel
&longs;itas operis grandibus: et praeduris lapidibus ferro et ære Adde &longs;i uis et trabium et arduas
obretatas apertiones et eiu&longs;modi: tam et &longs;i minora et imbe
cilliora
nequeat refringere modo exequi &longs;inas
ficiendamAc pr&etail;clare qui
dem illi mihi uidentur admonere qui dicunt
e&longs;&longs;e carcerem cu&longs;todis aduigilantis oculum. Sed nos in re
liquis ueterum mores et in&longs;tituta pro&longs;equamur: illud faciat
ad rem carceribus ade&longs;&longs;e oportere ubi uentri pareant. Vbi
etiam foco Tum
de tota re carceris e&longs;t: ut &longs;ic &longs;tatua. Aream in parte urbis
tuta et
tionibus inter&longs;ci&longs;&longs;o turribus et decur&longs;oriis munito: A mu
ro i&longs;toc intror&longs;um ad conclu&longs;orum parietes cubitos tres re
cedendum e&longs;t: quo excubi&etail; noctu obambientes coniurato
rum fugas intercipiant. Medium uero quod ine&longs;t areæ &longs;pa
tium ita diuidendum: ut pro ue&longs;tibulo aula minime tri&longs;tis
paretur: qua ad cape&longs;cendam di&longs;ciplinam mi&longs;&longs;i cogantur. Po&longs;t hac primos aditus cu&longs;todes armati intra cancellos et
ualli pr&etail;sidia occupent. Subinde area &longs;ubdiualis &longs;tatuetur.
Aderunt hinc atque hinc adact&etail; porticus: quibus in cellas
plures pluribus Has
intra cellas decoctores et ære alieno obnoxii: non una
&longs;ed di&longs;tincti a&longs;&longs;eruabuntur: Fronte habebitur carcer a&longs;tric
tior: quo minoribus criminibus rei mancipentur. Vltimis
penetralibus capitales a&longs;&longs;eruabuntur.
Venio ad priuata &etail;dificia.
Domum alibi pu&longs;illam e&longs;&longs;e ur
bem diximus Ferme igitur &etail;que
ra&longs;&longs;e oportebit: quæ circa urbis opus pertineant.: Vt &longs;it &longs;alu
berrima I&longs;ta h&etail;c
natura
ex parte uideor Sed hic aliun
familiæ gratia ponendam con&longs;tat: ut in ea commodi&longs;&longs;ime ac
quie&longs;cat / &longs;atis commoda
ctis habeantur / quæcunque i&longs;torum gratia debeantur. Magnus
e&longs;t hominum in familia et rerum numerus quem non eque
urbe atque in agro ad arbitrium colloces. quid enim urbanis
ædificationibus euenit ut uicinus paries &longs;tillicidium publi
ca area uia et eiu&longs;modi pleraque omnia
ip&longs;e tibi &longs;ati&longs;facias id in ru&longs;ticanis non euenit liberiora illic
præpedita i&longs;tic &longs;unt omnia: ergo cum aliis pleri&longs;que rationi
bus / tum etiam hac iuuat &longs;ic rem di&longs;tinguere / ut alia urba
na alia ru&longs;ticana e&longs;&longs;e: priuatis dicam ædificia i utri&longs;que aliud
tenuiores aliud opulentiores ciues exigunt: nanque tenuiores
quidem cohabitandi modum ex nece&longs;&longs;itate metiuntur / lau
tiores uix ex &longs;atietate finiunt libidini terminos. At nos quæ
in quibu&longs;que bene con&longs;ulti moderatio comprobet referamus. a facilioribus incipiendum cen&longs;eo.
Ru&longs;ticana expeditiora
tum et diuites ad impen&longs;am ruri promptiores. &longs;ed prius pau
ca breui&longs;&longs;ime repetamus quæ ad &longs;ummas uillae rationes fa
ciant ea &longs;unt eiu&longs;modi. Caelum calamito&longs;um / terram cario
&longs;am fugiendum medio in agro ad montis radices aquo&longs;a a
prica &longs;alubrique in regione / et &longs;alubri parte regionis aedifi
candum. Tri&longs;te et in&longs;alubre caelum prae&longs;tare
caetera
quando illic nec uentis nec &longs;ole pertactus aer incrude&longs;cat. tum et &longs;olum etiam &longs;terile atque in&longs;alubre a quo
capias / erunt &longs;iluae uillam ea parte agri
urbanis cum domini aedibus belli&longs;&longs;ime condicat. E&longs;t apud
zenophontem ad uillam
deundum equo. Ergo erit non femora penitus ab urbe: e
ritque uia non difficili / non impedita / &longs;ed hibernis ae&longs;tiuis
que itionibus et &longs;ubuectionibus apta atque peroportuna /
&longs;eu id reda / &longs;eu pedibus / &longs;eu etiam naui forta&longs;&longs;is iuuet,
commodius expeditiu&longs;que &longs;ine maiore ue&longs;tium apparatu et &longs;i
ne populo interprete po&longs;&longs;is cum coniuge et liberis urbemque
uillamque
condecet ea qua matutini radii oculis profici&longs;centium &longs;int
non infe&longs;ti / et ue&longs;pertini &longs;oles domum redeuntes non mole
&longs;tent. Rur&longs;us habenda uilla e&longs;t loco non u&longs;que de&longs;tituto ne
glecto ignobili / &longs;ed eiu&longs;modi ut illic et fructus &longs;pe et cæli
amoenitate illecti habitent cum rerum copia et uitæ iocun
ditate et &longs;ine periculo. Et ne item habenda quidem uilla
loco nimium celebri / aut ad urbem / ad uiam
portum adiuncta / ubi nauium numerus applicet &longs;ed collo
cabitur apte ut i&longs;tarum rerum uoluptas cum non de&longs;it tum
et res familiaris prætereuntium ho&longs;pitum frequentia haud
multo infe&longs;tetur. Vento&longs;a inquiunt ueteres loca carere &longs;o
lent rubigine ro&longs;cida uero et conualles perflatum que
bentes eiu&longs;modi nocuis frequenter uitiantur: illud mihi
&longs;emper ubique locorum
lam ut &longs;pectet equinoctium &longs;olem orientem. nam i&longs;ta quæ
de &longs;olibus et aura feruntur pro regionum &longs;orte mutari
ptu e&longs;t / ut non &longs;emper aquilo leuis neque hau&longs;ter ubique in&longs;a
lubris &longs;it. perdocte quidem cel&longs;us phy&longs;icus uentos
rebat qui amari cadan: e&longs;&longs;e den&longs;iores: qui autem a mediter
raneis
mas fauces
&longs;unt / &longs;i per umbram ueniunt / aut nimium æ&longs;tuo&longs;i ubi per con
&longs;tratum et collu&longs;tratum ab multo &longs;ole applicent. Sed cum
uillarum tecta alia &longs;unt quæ ingenui / alia quæ ad&longs;trictii
globe incolant.
con&longs;tituta: altera forta&longs;&longs;is animi gratia adducta uideantur:
de his quæ agrum apprime &longs;pectant tran&longs;igamus: horum te
cta
agat: et quæ facto &longs;int opus intelligant. huius quidem par
tis tectorum proprium e&longs;t ut per eam fructus qui ex agro po&longs;&longs;it i.
collecta ut &longs;erues: herilium urbanarumque e&longs;&longs;e munus ædium
putas magis
nu in&longs;trumentorum copia / et in primis uillici indu&longs;tria et dili
gentia. Manum ru&longs;ticam po&longs;uere ueteres hominum ferme.
XV. horum igitur gratia habere oportet: quo loci algentes fo
ueas aut tempe&longs;tatibus ab opere depul&longs;os recipias ut cibum
capiant / ut acquie&longs;cant / ut comparent quæ u&longs;ui futura &longs;unt
Ergo parabitur culina ampla minime ob&longs;cura ab
riculis tuta cum furno foco aqua et cloaca intra culinam ta
blinum ubi hone&longs;tiores
antur
uillicus ad bubulci pro &longs;tabulis ne
quid eorum ce&longs;&longs;et Hæc de
manu hactenus in&longs;trumenta alia animata ut quadrupedes:
alia muta ut uehicula / ferramenta et eiu&longs;modi. i&longs;torum gratia
ad culinam adiungetur teges immodica: &longs;ub qua plo&longs;trum
traham / burram / iuga / ci&longs;tas fenarias / et eiu&longs;modi colligas
&longs;pectabit teges
dies fe&longs;tos in &longs;ole. et
ti&longs;&longs;imum
latus / orbiculi / funis / &longs;arculus / bidentes et generis eiu&longs;dem
ad
uirgas / &longs;armenta / et
nera operarium ut bos iumentum / et
cus capra omneque armentum. De operariis prius quando
in&longs;trumenti poti&longs;&longs;imum loco &longs;int: mox de frutcuarii&longs; / quæ
ad uillici indu&longs;triam pertinent. Bubilia et equilia caueto ne
per
Equis facito ex &longs;ublimi &longs;tramenta pendeant / ut &longs;tantes &longs;ub
ea re capite &longs;icciore / et &longs;capulis agilioribus contra
et &longs;emina prebeto ut ex infima &longs;crobæ hauriant: minus enim
ingurgitabunt intemperanter: et minus integra &longs;emina co
rabunt
et robu&longs;tiores. Omnino prouidendum ne paries ad præ&longs;epe
fronti aduer&longs;us &longs;it humectus: craneo e&longs;t equus tenui et hu
moris frigori&longs;que impatienti: eo fene&longs;træ ne lunæ radios
mittant
et &longs;aucio pecori lunæ radius pe&longs;tis e&longs;t. Bobus depre&longs;&longs;a poni
to quæ tacentes manducent. Focum &longs;i &longs;pectabunt iumenta
fient horrida: bos hominibus obiectis hilare&longs;cit. Mula ca
lenti tenebro&longs;oue habita loco in&longs;anit. Sunt qui
&longs;atis tecto opertam e&longs;&longs;e / &longs;i caput opertum &longs;it: cæteras partes
corporis aeri et frigori obiiciendas. Bobus pauimenta lapi
dea &longs;ub&longs;ternito ne ungulæ illuuiæ putre&longs;cant. equis
ta
ne urinæ lutamentis commade&longs;cant et contrepidatu
taVillici indu&longs;tria
non in eo modo ut tantum ex agro colligat: uerum et in pri
mis exanimante quadrupede / alite / pi&longs;ce dicendum breui&longs;&longs;i
me. Armentaria &longs;epta loco &longs;icco et minime uligino&longs;o poni
eo &longs;olum eruderato et procliue ducito ut euerri facile po&longs;&longs;et
purum
ctu humectaue aura / ne pecus pertingat / neue
ftent Lepori
lapide obducito
excreta cimolea tumulos excitato. Gallinis dato in cohorte
porticulum ad meridiem con&longs;per&longs;um plurimo puluere cine
ricio: &longs;upraque id
colligant. Sunt qui gallinas magnis caueis loco haberi con
&longs;epto iubent qui orientem &longs;pectet. Sed quæ ouorum gratia
et prolis habeantur / ueluti libertate alachriores &longs;unt / ita et
foecundiores in umbra et conclu&longs;o exortum ouum di&longs;&longs;ipet.
&longs;ublimen ponito: quo fo&longs;&longs;a uolitando ales: et ludens qua&longs;i
alarum pale&longs;tra et plau&longs;u: pronis alis labens gaudeat appel
lere. Sunt qui dicant
plus uiæ et laboris &longs;uos ad natos rediens pertulerit / eo pul
los pleniores dare: id
prolem nutriat &longs;emicocta fecerit mora: eaque de re palumba
riam arduo in loco po&longs;itam probant: tum et forta&longs;&longs;is pre&longs;ta
re
dibus madidis refrigerent. Ad turrim in angulis tinuncu
lum alitem &longs;i conclu&longs;eris / ab accipitrum
Lupinum caput cimino a&longs;per&longs;um urceo conditum rimo&longs;o:
ut nidorem &longs;piret / &longs;i intra aditum infoderis: fiet ut pluri
mus eo palumbus confluat: maiorum &longs;edibus relietis paui
mentum &longs;i excreta feceris et urina hominis iterum atque
a&longs;per&longs;eris / numerum adaugebit, pro fene&longs;tris coronæ lapideæ
aut tabulæ oleagineæ applicentur
&longs;e ales e ue&longs;tibulo recipiat / et rur&longs;us euolet.
Minores conclu&longs;æ auiculæ arborum atque celi pro&longs;pectu con
tabe&longs;cunt. Cubilia et areolæ alitibus coaptabuntur locis te
pentibus, his uero quæ magis ambulent
&longs;a: et ip&longs;o in &longs;olo apponentur: ceteris demum altiora collo
cabuntur. &longs;ingula &longs;pondulis
norum continendorum gratia. Cubiculorum operibus &longs;utum
commodius calce / et calx gyp&longs;o. Lapis omnis rediuius noxi
us te&longs;ta utilior tofo&longs;i modice excocta &longs;it. materia ex popu
lo aut abiete utilima. Alitibu&longs; omnibu&longs; &longs;tabula e&longs;&longs;e oportet
illu&longs;tria / pura / pura / munda / pre&longs;ertim palumbarum: quin
et quadrupede&longs;
te&longs;tudinata / toti&longs; parietibu&longs; illita / et leuigata tectorio mar
morato: et diligenter
ta / et eiu&longs;modi nocuæ be&longs;tiolæ / oui&longs; / pulli&longs;: aut parietibu&longs;
&longs;int infe&longs;tæ / addentur e&longs;cariæ aquariæque. Ideo circa uillam
et turbato lauti&longs;&longs;imque fiant &longs;aturæ. Alitum minorum &longs;tabulis
aquaria e&longs;cariaque conceptacula / circa parietem
nalibus / ita ut nec di&longs;pergere nec sedare immi&longs;&longs;a ualeant. Ex his fi&longs;tulæ extrin&longs;ecus
&longs;uppeditentur in medio lauacrum / quo abunde aqua
pura influat. Pi&longs;cinam creto&longs;o in&longs;olo infundito / profundio
rem
tum et cauernas circa latus aperito: quo etiam &longs;ubitis turba
tionibus tumultuans confugiat / ne animis de&longs;titutis conta
be&longs;cat / telluris &longs;uccu pi&longs;cis alitur / e&longs;tu acriore languet: ge
latu interimitur: meridianos ad &longs;oles &longs;oluitur alachritate. Credunt luto&longs;as himbrium aquas / interdum excipi / non in
commode / &longs;ed primæ po&longs;t caniculum
calcem / pi&longs;cemque enecent: et deinceps raræ immittendæ / quod
fetenri mu&longs;co aquam / et pi&longs;cem latitudine inficiant: illud
curandum ut perennis in periret atque re&longs;piret aqua ex fonte / Fluuio / lacu / mari.
Sed de maritimis pi&longs;cinis amplius uete
res percommode monent &longs;ic limo&longs;a inquiunt regio planum
edicat pi&longs;cem: ut &longs;oleam / et conchilia hareuo&longs;a. cæteros pe
lagios pa&longs;cit melius / ut auratus et dentices. Saxa turdos et
merulas / et qui inter &longs;axa nati &longs;unt. Demum &longs;tagnum e&longs;&longs;e
aiunt optimum pi&longs;cinis quod &longs;it po&longs;itum ut in&longs;equens ma
ris unda / priorem &longs;ubmoueat / nec intra con&longs;eptum &longs;inat re
manere Minus enim cocale&longs;cere aquas
cunthactenus de
multis rebus: &longs;ed
que horum
&longs;e optet: &longs;olibus et
diximus quo &longs;ubitis ob ortis nimbis pos&longs;is &longs;eruitia
&longs;picamVbi
nito
&longs;tea amurca conspergito bene &longs;initoque cobibat po&longs;tea
bene glebis deinde chilidro aut palnicula coequato et paliculi&longs;
uerberato po&longs;tea
na&longs;cetur. Creta huic operi plurimum afferet &longs;oliditatis.
De
a&longs;criptitiorum tectis hactenus. Herilem uillam &longs;unt qui di
cant aliam æ&longs;tiuam e&longs;&longs;e: aliam hibernam: atque &longs;ic diffini
ant: ut cubicula hiemis &longs;pectent brumalem orientem: cena
tio Cubilia uero æ&longs;tiua
cenatio hibernum orientem: ambulatio ad
noctium expo&longs;ita &longs;it. Sed ea nos pro coeli regioni&longs;que mo
do alibi atque alibi aliter habenda cen&longs;emu&longs;: quoad frigida
calidis: et uda &longs;iccis contemperentur. Cæterum tecta inge
nuorum uelim occupent locum agri non feraci&longs;&longs;imum: &longs;ed
alioquin digni&longs;&longs;imum: unde omnis auræ &longs;olis a&longs;pectu&longs;que
agro porrigit aditus. Venientem
cipiet &longs;patiis:
fu&longs;amque planitiem / et nota collium montiumque capita / hor
torum delitia&longs; / pi&longs;cationum uenationumque illecebras &longs;ub ocu
lis habebit expo&longs;itas. Quomque uti diximus
uniuer&longs;orum: aliæ plurimorum: aliæ &longs;ingulorum &longs;int: in his quæ
uniuer&longs;orum &longs;unt imitabuntur. ædes principum &longs;patia
pro foribus u&longs;urpabit ampli&longs;&longs;ima
certaminum
perentur. Intra fores itidem quæ plurimorum &longs;unt non
erunt
rentes / tum
per brumam &longs;oles &longs;enes
fe&longs;tum: æ&longs;tate fruantur umbra. Atqui con&longs;tat quidem
bu&longs; alia deberi familiæ: alia rebus hi&longs; quæ familiæ grata ha
beantur. Familiam con&longs;tituent uir et uxor liberi et
et qui horum u&longs;u una diuer&longs;entur / curatores / mini&longs;tri / &longs;er
ui / tum et Familiæ gratia ha
benda &longs;unt quæ ad
arma: libri: atque etiam equus. Omnium pars primaria ea
quam &longs;eu cauam ædium &longs;eu
quæ &longs;ingulorum &longs;unt cubicula. Po&longs;trema exi&longs;tant concla
uia: reliqua ip&longs;is ex rebus note&longs;cunt. Itaque &longs;inus pars erit
primaria, in quam cætera omnia minora membra ueluti in
publicum ædis forum confluant: ex qua ue non aditus mo
do commodi&longs;&longs;imus / uerum et luminum etiam commodita
tes apti&longs;&longs;ime importentur: hinc apparet &longs;inum quemque &longs;ibi
optare amplum Sed
&longs;inu alii contenti uno &longs;unt: alii plures producere pro&longs;ecuti
&longs;unt: ho&longs;que aut quoque undique altis parietibus aut partim
præ altis / partim humilioribus parietibus Et uo
luere alibi opertos e&longs;&longs;e tecto: alibi &longs;ub diuo: alibi partim oper
tos / partim nudos: alibi uno latere / alibi pluribus: alibi
bus
dos: alibi &longs;ub te&longs;tudinato po&longs;uere Circa hæc ni
hil plus dico / ni&longs;i ut
commoditatis ratio adhibeatur: ita ut frigenti regione acer
bitas boreæ et aeris &longs;olique horror: æ&longs;tuo&longs;a autem &longs;ub pla
ga mole&longs;ti &longs;oles excludantur: coeli &longs;piritus grati&longs;&longs;imus ad
mittatur: et lucis
ex parte influat: prouidebiturque ne quid abuligine &longs;oli no
xium in&longs;udans officiat: ne quid ue ex &longs;uperioribus deuolu
ti nimbi obliment. Patebitque in medium &longs;inum aditus et
ue&longs;tibulum hone&longs;ti&longs;&longs;imus minime arctus: minime arduus:
minime ob&longs;curus: aderitque primario obtutu religioni di
catum &longs;acrarium cum ara propalam: quo loci ingre&longs;&longs;us ho
&longs;pes religionem ineat amicitiæ et domum: p. f.
cem a &longs;uperis et &longs;uorum tranquillitatem po&longs;cat: i&longs;toc &longs;alu
tantes amplexabitur: &longs;iqua erunt arbitria de con&longs;ilio pen&longs;i
tabit amicorum et huiu&longs;modi. Cum his conuenient &longs;pecu
laria fene&longs;trarum: meniani porticus: quibus una &longs;pectandi
cum uoluptate et &longs;oles et auras prout tempora po&longs;tulabunt
hauriant. Hibernis inquit Martialis obiecta noctis &longs;pecu
laria &longs;oles Admittunt puros / et &longs;ine fece diem. Et
limiore
tat. Montium pro&longs;pectus qui &longs;unt ad meridiem quod ea parte
qua &longs;pectantur umbra operti &longs;int: quod que
pore caligantes reddantur non u&longs;que iucundos præbent / &longs;i
longe di&longs;tent. At
bentes &longs;i &longs;int / pruino&longs;as præbent noctes et umbras prægeli
das: alioquin ex propinquo grati&longs;&longs;imi: et quod hau&longs;tros inter
cludant commodi&longs;&longs;imi &longs;unt. Pro
radium &longs;olis remittens uaporem adauget: di&longs;tans uero et pro
cul po&longs;itus lati&longs;&longs;imus e&longs;t.
li plaga perpetuo &longs;erena uiget et &longs;olis fulgore quo
turSub&longs;olam mon
tes proximi frigentes horas anticulanas occidui
auroram præbent: ambo ex medio interuallo fe&longs;tiui&longs;&longs;imi. Itidem et flumina et lacus: neque
pinqua / neque &longs;unt iucunda / ubi nimium di&longs;tent. At contra
mare ex mediocri &longs;patio &longs;oles impuros flat: ex proximo mi
nus ledit / quando æquabiliore per&longs;eueret aere. Ex longin
quo illud in&longs;uper ad Tamen intere&longs;t qua coeli parte &longs;e&longs;e o&longs;tentet.
nam patens a
meridie adurit mare: &longs;ub oriente humectat: ad occidentem
caligat: ex Ex &longs;inu dabitur in cenacu
la ingre&longs;&longs;us. Ea erunt pro u&longs;us necce&longs;&longs;itare alia æ&longs;tiua alia
hiberna / alia ut ita loquar / medioxuma. Ae&longs;tiuis cenaculis
aquam
rem et focum. In utri&longs;que amplitudo / hilaritas atque lautities
optatur. Sunt
maiores fui&longs;&longs;e non quales habere a&longs;&longs;ueuimus. Et fumant in
quit ille culmina tecti. Id præter ethruriam et galliam ad
hæc u&longs;que tempora ob&longs;eruatum per uniuer&longs;am italiam uide
mus / ut nullæ haberentur fumi ex rectis gulæ. Triclinus
arebat Vitrurius hibernis
ope &longs;ubtilis ornatus quod ab ignis fumo et crebris fuliginibus Quin et cameram &longs;upra focum atramento
illinibant: ut atrum id pictura inductum pro fumo uideretur
Alibi reperio lignis uti &longs;olitos purgatis u&longs;que ut fumo e&longs;&longs;ent
immunes: quæ cocta nuncupabantur: eiu&longs;que rei gratia in
lignorum appellatione iuri&longs;con&longs;ultos cocta non uenire cen&longs;u
i&longs;&longs;e: ut po&longs;&longs;is arbitrari focis u&longs;os mobilibus ex ære ferro ue
prout cuiu&longs;que res et dignitas po&longs;tulabat. Et forta&longs;&longs;is ca
&longs;tren&longs;e id genus hominum / et duratum militia / uti ad
omnes erant foco minus utebantur. Neque
ut a&longs;&longs;idue multo utamur igne. Aiebat Ari&longs;toteles carnium
&longs;oliditatem in animante con&longs;tare a frigore. Et notarunt qui
i&longs;ta profitentur fabros qui officinis ignariis
me omnes uultu et cute admodum rugo&longs;a et cri&longs;pa reddi:
idque fieri ea re
cus quo caro fiat Apud germanos et cholco&longs; alibi ue ubi ignium auxilio con
tra rigores
de quo &longs;uo dicetur loco. Ad focum redeamus.
Sunt quæ ad
foci u&longs;um pertineant hæc: ut promptus extet: ut plures una
foueat: luminis habeat &longs;atis: uentorum nihil: habebit tamen
qua re&longs;piret &longs;umus: alioquin non Ergo non in
angulum: non multo intra parietem cogetur: non
mores conuiuarum men&longs;as occupabit. Apertionum flabris
uexabitur: imis faucibus ex pariete haud multo promine
bit: gula erit capaci: et a dextris ad &longs;ini&longs;tram lata: excitata
ad perpendiculum: procera quoad toto &longs;ummo capitulo fa
&longs;tigia omnia excellat. Id quidem certe propter incendiorum
pericula: tum etiam ne uentus offen&longs;is tectorum obiicibus un
das aereas inglomeret: ac uerticibus fumos retardet atque re
tundat: fumus &longs;ponte &longs;ua imbuto calore Gula igi
tur camini exceptus ueluti fi&longs;tula coharcetur: impetuque
cundantiumPar igitur uti in tuba &longs;i nimium lata e&longs;t &longs;urde&longs;cit aere obin
fietque pr
mole&longs;tia Inter
euomendos fumi fluuios. Id ubi non licet: uertulam appello:
ea
mas gulæ fauces intra &longs;e capiat. Stabit huic proiecta pro
&longs;ta qua ueluti temone acta
ex ope fictili
inuitis Canaculis
reliquas cænæ et ua&longs;a et Coquina neque
calida conuiuiis
lixarum, patellarum cortinarum &longs;trepitus et seditas Fercu
uidebiturEx cenaculis cubicula
Lauti&longs;&longs;imi
cula Venit in
Luculli.
dines e&longs;&longs;e no oportere. Nos
rati ratio Ex Aemilio probo hi&longs;torico &longs;oli
tos memini apud græcos
adhibere: et partes
præter cognatos Et profecto
ubi
atque dicata religioni et ca&longs;timoniæ:
a&longs;&longs;ignari puellis et uirginibus diuer&longs;oria: quo molliculi
animiMatro
na utilius illic a&longs;&longs;idebit unde quæ qui&longs;que domi agat Sed nos quæ ad patrio&longs; eiu&longs;que mores
Vi
ro atque uxori dormitio &longs;ingulis &longs;ingula
tere &longs;ine interprete. Sub uxoris conclaue ue&longs;tiaria &longs;ub uiri li
braria cella comparabitur. Parens ætate fe&longs;&longs;a quod occio et quie
te indigeat dormitionem habebit tepentem, obtectam &longs;e
ab omni familia atque externorum &longs;trepitu. Habebit
foculi letitiam / et quæ alia ualitudinarii
poris gratia. Huius &longs;ub
In hac
liberi mares In ue&longs;tiaria uirgines puellæ.
In pro
ximo nutrices Ho&longs;pitem collocabimu&longs;
quæ &longs;it proxima ad ue&longs;tibulum: quo &longs;e &longs;ui liberius &longs;alutatores Prætextati libere e
regione aut
dæ et fou
et cariora Prætextato
erit Curatores mini&longs;tri &longs;erui
ab Ancillæ et cubicularii &longs;uis
&longs;i locis
tis Curator triclinii ad
Quadrupedum curatores pro &longs;tabulis accuba
heriles aeque a dor&longs;uariis
fetoribus domu aut inter &longs;e rixa no offendant: aut
qu
&longs;cit æ&longs;tu: Ergo ubi uis
de Fui&longs;&longs;e apud &longs;ibolim repta
lenti loco
phy&longs;ici humido pari corpora ut
paleis tritis ualde
&longs;olidiora et fumiora: et &longs;eruabis diutius / et curculio non noce
bit: et formicæ no Quæ horrea
Seminibus atque etiam fructi
bus condititiis borea&longs;
cis humectis &longs;pirante aura / quauis pertabe&longs;cunt gurgulio /
ne / uermeque refunduntur. Tum et pertinaci atque immodico
quouis uento redduntur uicta leguminibu&longs; præ&longs;ertim tabi&longs;
horreum cinere atque amurca cru&longs;tato. Poma in tabulato
occlu&longs;i&longs;&longs;imo atque gelido habeto. Vtribus turgefactis poma
&longs;eruari integrum per annum putabat Ari&longs;toteles. Aeris in
con&longs;tantia omnia conficiuntur: ea re omnes arcebuntur fla
tus. Quin etiam ex aquilone ferunt poma rugis deturpari.
Cellam uinariam
ut uina &longs;unt quæ umbra langue&longs;cant. Ventis omnibus qui
a &longs;ub&longs;olano meridie ab occa&longs;u ueniant præ&longs;ertim bruma et
uere uinum pertactum perturbatur: ad caniculæ autem &longs;y
dus etiam borea commouetur: &longs;olis radio are&longs;cit: luna he
be&longs;cit: motu frace&longs;cit atque
num: fetore eneruatur et &longs;oluitur: &longs;icco et gelido
uno per&longs;eueranti annos perfert. Vinum inquit Columella
Cellam idcir
co uinariam in loco ponito &longs;tabili: et a carrorum concu&longs;&longs;u
immuni: eorum latus et lumina a &longs;ub&longs;olano in
uertito. Sordes et male odorata
fumus, horti
purgato / longe abigi: o / penitus excludito: &longs;olum cellæ pa
uimento &longs;ubdiuali
qua &longs;i quid dolii uitio effu&longs;um &longs;it colligas. Sunt qui opere
cementitio et muratili dolia faciant. At dolia quo capacio
ra / eo uinum erit acrius et fortius. Olearia calentes
umbras: odere auras frigidas: tum et fumo atque fuligine
inficiuntur. Impura illa
linia habenda alia ubi nouum &longs;tercus / alia ubi uetus Humecto gaudere &longs;ole / et
Hoc &longs;it ad rem
quæ ignes metuant ut senile: et quæ con&longs;pectu atque odora Robu&longs;teo &longs;terquilinio
&longs;erpens non orietur. Hoc prætereundum non
Nam
quid hoc mali e&longs;t
atque exclu&longs;o, ne quid familiam ru&longs;ticam offendat fetori
bus &longs;ub rectis uero et prope &longs;ub puluinari cellis primariis:
quibus alioquin integras captamus quietes: laterinas habe
re priuatas hoc Si egrotabit trulla et ua&longs;culo commodius utetur.
Bene
ualentibus quid ni abigendam i&longs;tanc nau&longs;eam ducas
deo. Et &longs;pecta&longs;&longs;e liceat cum cæteras alites tum
rundines quantopere curent pullos habere &longs;uos nido
fedo. Mirum quid moneat natura.
mum per ætatem firmatis
uentris deiiciunt, ad&longs;unt et parentes: qui quidem quo lon
gius seditatem
dentem excipiunt atque: a&longs;portant. Naturæ igitur bene ad/
monenti Sed uilla et urbana locupletioru m
diuer&longs;oria inter &longs;e hoc differunt: quod fortunatis uilla
diuer&longs;orium e&longs;t / urbanis tectis ad brumas commodiu&longs; tole
randas utuntur. Inde adeo ex agro omnem lucis / auræ / &longs;pa
tii / pro&longs;pectu&longs;que amenitatem captant / ex urbe umbratiles
et molliores delitias &longs;equuntur. Sat iccirco
ciuilem oportuna &longs;unt / intra urbem cum dignitate et &longs;alu
britate præ&longs;tantur: quoad tamen locorum angu&longs;tiæ et lumi
nis copia patietur: omnem &longs;ibi uillæ amenitatem atque
tatem &longs;inus / etiam
atque hortorum delitias et eiu&longs;modi. Sin id minus licebit
coæquabili in &longs;olo etiam ædificationibus alteris in alteras
&longs;uperadactis iu&longs;ta membrorum &longs;patia comparabuntur. Na
tura loci permittente &longs;ubterranea infedientur quibus liquida
ligna æque &longs;eruitia colloces: in ha&longs;ce hone&longs;tiora &longs;upera di
ficabuntur. Atqui addentur etiam
Primis u&longs;ibus primæ: dignioribus digniores partes di&longs;tri
buentur. Demum curabitur ut &longs;int parata di&longs;cretaque loca:
quibus cum me&longs;&longs;em fructu&longs; ue / tum in&longs;trumenta omni&longs;que
denique &longs;uperlectilis a&longs;&longs;eruetur. Non deerit / ubi ad res di
uinas: ubi ue mundum muliebre / et quæ ad &longs;e&longs;tes dies: et
quæ ad uirilem ornatum &longs;olemnium dierum: et ubi arma atque
tæla et ubi quæ ad lanificia: et ubi ad epulationes / et ho&longs;pi
tum aduentum: et quæ ad rara temporum negocia annume
rata ad&longs;criptaque &longs;eruentur. Alibi quod men&longs;truum: alibi
quod anuum: alibi quod ad u&longs;us debetur quotidianos: quæ
&longs;ingula &longs;ub conclaui ubi e&longs;&longs;e non
xime ut &longs;int &longs;ub con&longs;pectu: eo id magis quo in rariore futu
ra &longs;unt u&longs;u. Nam quæ res quotidie uidetur / ea plane minu&longs;
metuet Tenuiorum ædificationes quarum servi facultates
ex locupletiorum lautitie &longs;ibi exempla uendicabunt: quæ
imitentur: hac adhibita moderatione ut emolumenti ratio
nes po&longs;t habui&longs;&longs;e nunquam uelint uoluptati. Ergo i&longs;torum
uilla Vo
let palumbariam pi&longs;cinam et eiu&longs;modi ad fructum
litias: parabit tamen uillam meliu&longs;cule: quo mater familias
illic lubentius uer&longs;ari: et rem dome&longs;ticam diligenter cura
re a&longs;&longs;ue&longs;cat. neque tantum utilitati fiuceuique pro&longs;piciet:
quin Vbi aerem mutare opus
&longs;it per hiemem id facias monebat Cellus: minus enim cum
periculo bruma graue perferre cælum a&longs;&longs;ue&longs;cimus /
te. At nos uillam æ&longs;tate poti&longs;&longs;imum petimus.
Curandum
igitur / ut &longs;it illa quidem longe &longs;aluberrima. Intra urbem
&longs;ub ædibus tabernam quæ&longs;tuariam habere &qgrave; triclinium ap
paratiorem: id demum ad &longs;uas &longs;pes et cupiditates coducere
aroitrabitur: captabitque in triuio angulum: in foro fron
te: intra militarem uiam per&longs;picuum reflexum: neque alia
ferme &longs;ollicitus erit
bris aucupetur. Inte&longs;tinis operibus non indecenter utetur
In extimis
autem illud putabit non perpetuo dari: ut uicino frugi et
commodo utatur: ea re circuet domum pariere contra ho
minum ac temporum iniurias firmiore: uiculo&longs;que conter
minales aut ita ponet latos: ut aura mature
ponet arctos ut uno canali amborum &longs;tillicidiorum efflu
uia excipiantur atque Inter pluuiares i&longs;tiu&longs;mo
di uiculi ac multo magis canales ip&longs;i multo
ne re&longs;ideat aqua: neue refundatur: &longs;ed confe&longs;tim expurge
tur uia Cæterum de his omni
bus &longs;ummatim quæ repetenda uideantur / cum his quæ pri
mo libro tran&longs;egimus hæc &longs;unt: Quæ partes ædificii
ca&longs;ibus immunes e&longs;&longs;e debent: quæ temporum iniuriis obie
ctæ &longs;unt: quæ obelu&longs;iora e&longs;&longs;e: quæ &longs;trepitu carere oportet /
te&longs;tudinentur. Terrenas omnes habitationes te&longs;tudinari per
placet: quæ terrenis &longs;upera&longs;truantur &longs;alubriore&longs; reddentior
contignatione. Quibus ad crepu&longs;culum u&longs;ui uenit lux: uti
&longs;unt &longs;alutatio / ambulatio / et præcipue bibliotheca æquino
ctium Quæ
eruginem ue metuant
omniaSi æquabili ortus
e&longs;t lumine pictori / &longs;criptori / &longs;calptori et eiu&longs;modi
nem dato. Demum uertito æ&longs;tiua omnia ut boream excipi
ant: hiberna meridiem Occi
duum uero &longs;olem balneis et uernis cenaculis dato. Hæc &longs;i
non licet ex &longs;ententia / æ&longs;tiuis commodi&longs;&longs;imas partes præ
occupato. Et mea quidem
ficet u&longs;ibu&longs; &longs;i &longs;apit:
claudito: et Eo
dica altitudo modica
perte Facito &longs;it captatrix auræ
u&longs;culæ &longs;oles
dius conferue&longs;cit.
LEONIS BAPTISTE ALBERTI DE
ORNAMENTO LIBER SEXTVS
INEAMENTA et materiam operum et
manum fabrilem / et quæ ad publica priua
ta / cum &longs;acra / tum et profana ædificia con
&longs;tituenda pertinere uidebantur / quoad
ea quidem ad ferendam iniuriam tempe&longs;ta
tum apt
temporum hominumque rerum que rationibus accomodata / &longs;uperio
ribus libris quinque tran&longs;egimus diligentia
ip&longs;i&longs; per&longs;picere potui&longs;ti: ut
multo maiorem
inita prouincia Inci
debant enim frequentes difficultates / et rerum explicandarum / et
nominum Alia ex parte quæ ratio ut opu&longs;
tabatur.
ma &longs;criptorum monumenta interi&longs;&longs;e temporum hominum que in
iuria: ut uix
tempe&longs;tate atque
plurima de&longs;ideres. Accedebat quod i&longs;ta tradidi&longs;&longs;et
tineRe&longs;
græcum fui&longs;&longs;e
scrip&longs;erit / ut
plis theatri&longs;que mandata: ex quibus
multa di&longs;cerentur:
ri. Et qui forte per hæc tempora ædificarent nouis ineptiatum
delectari quibus ex rebu&longs; futurum negabat nemo qando breui hæc pars
ut ita loquar uitæ et cognitionis penitus e&longs;&longs;et Idcir
co hæc cum ita e&longs;&longs;ent: non Inter
eas res / tam dignas tam utiles tam in uita
quæ &longs;e&longs;e ultro
ciique e&longs;&longs;e
ditioni&longs; Itaque anceps eram incertu&longs;que con&longs;ilii / pro
&longs;equerer ne an potius intermitterem.
et &longs;tudiorum charita&longs;: et quod Nihil
erat antiquorum
ilico ex eo perue&longs;tigarem &longs;iquid po&longs;&longs;em perdi&longs;cere. Ergo ri
mari omnia / con&longs;iderare / metiri / lineamentis picturæ collige
re nu&longs;quam intermittebam / quoad
&longs;et ingenii aut artis Eoque pacto
&longs;cribendi laborem
re. Et profecto tam uarias res /
ab u&longs;u et cognitione &longs;criptorum alienas colligere in unum / et
digno
re accurata et certa
ditionis maioris
mei: &longs;i quod
e&longs;&longs;e mQuod unum
gis nouere experti Et ni
&longs;allor/ quæ &longs;crip&longs;imus ita &longs;crip&longs;imus: ut e&longs;&longs;e latina
et &longs;atis intelligantur. Id ip&longs;um
efficiemus ex tribus partibus quæ ad uniuer&longs;am ædificatio
nem pertinebant: uti e&longs;&longs;ent quidem quæ a&longs;trueremus ad u&longs;um
apta: ad perpetuitatem firmi&longs;&longs;ima / ad gratiam et amenitatem
peraci&longs;&longs;ima: primis duabus partibus ab&longs;olutis re&longs;tat tertia
atque amenitatem non alicunde manare
chritudine atque ornamento: hinc ducti: quod neminem inue
niri &longs;entiant tam tri&longs;tem et tardum: tam
quin pulcherrimis rebus maiorem
nati&longs;&longs;ima omnibus po&longs;thabitis pro&longs;equatur: turpibus offen
datur: incompta omnia et neglecta explodat: et
iu&longs;que rei dee&longs;&longs;e ornamenti &longs;entiat: tantum dee&longs;&longs;e profitea
tur quod faciat ad gratiam atque dignitatem. Digni&longs;&longs;ima
igitur atque
tim qui &longs;ua uelint reddere non ingrata. Huic rei maiores
no&longs;tri uiri prudenti&longs;&longs;imi quantum deberi exi&longs;timantur: in
ditio &longs;unt
r. p.
nati&longs;&longs;ima: ac &longs;i cen&longs;ui&longs;&longs;e uideri uoluerint: i&longs;ta hæc &longs;ine qui
bus hominum uita uix
tu et pompa &longs;ublata in&longs;ipidum quid negocii et in&longs;ul&longs;um fo
re. Deos certe &longs;pectato coelo et mirificis eorum operibus mi
ramur / magis
lima &longs;entiamus. Aut quid i&longs;ta pro&longs;equar?
ip&longs;a
quod pa&longs;&longs;i uidere licet nimia
la&longs;ciui re in dies non de&longs;i&longs;tit: omitto cætera et
ribus. Quod &longs;i qua in re i&longs;ta
eiu&longs;modi e&longs;t: ut hi&longs;dem carere nullo pacto po&longs;&longs;it &longs;ine peri
torum atque imperitorum offen&longs;ione. Quid
lapidum &longs;true informi et
maior &longs;it: eo iacturam impen&longs;æ magis uituperemus? et in
con&longs;ideratam coaceruandorum lapidum libidinem dete&longs;te
mur: Nece&longs;&longs;itati &longs;ati&longs;feci&longs;&longs;e leue quid et perpu&longs;illum e&longs;t:
commoditati pro&longs;pexi&longs;&longs;e ingratum / ubi offenderit operis Accedit quod hæc una de
atque Quis.
n.
agi
ctos intra perietes recepit: aut quod alioquando
munitum &longs;it. At pulchritudo etiam ab infe&longs;tis ho&longs;tibus im
petrabit ut iras temperent / atque
ut hoc audeam dicere nulla re tutum æque ab hominum in
iuria atque ille &longs;um futurum opus:
&longs;tate. Huc omnis cura / omnis
tio conferenda e&longs;t: ut quæ feceri&longs;
tum et præcipue &longs;int ornati&longs;&longs;ima ac perinde grati&longs;&longs;ima: quo
ad qui &longs;pectent / nulla in re alibi tantum erogatum e&longs;&longs;e im
pen&longs;æ malint Sed pulchritudo atque ornamentum per
&longs;e quid &longs;it: quid ue inter &longs;e differant forta&longs;&longs;is animo aperti
us intelligemus Nos tamen
breuitatis gratia &longs;ic diffiniemus: ut &longs;it pulchritudo
certa
&longs;int: ita ut addi / aut diminui / aut
improbabilius reddat. Magnum hoc et diuinum quo perfi
ciendo omnes uires artium et ingenii con&longs;umuntur: raroque
uel ip&longs;i naturæ
plane ab&longs;olutum atque omni ex parte Quibus
quit ille apud Ciceronem / athenis extat ephebus pulcher. Dee&longs;&longs;e aliquid &longs;pectator ille formarum: aut plus e&longs;&longs;e in his
quos
rationibus non conueniret: illis ni fallor / adhibita
ta hoc contuli&longs;&longs;ent: fucando / operiendoque &longs;iqua extabant
deformia / aut comando expoliendoque uenu&longs;tiora. Vt in/
grata minus offenderent: et amena magis delectatent. Id
&longs;i ita per&longs;uadetur / erit quidem ornamentum qua&longs;i &longs;ub&longs;i
diaria quædam lux pulchritudinis / atque ueluti comple
mentum. Ex his patere arbitror / pulchritudinem qua&longs;i
&longs;uum atque innatum toto e&longs;&longs;e perfu&longs;um corpore quod pul
chrum &longs;it: ornamentum autem afficti et compacti naturam
&longs;apere magis Rur&longs;us &longs;ic e&longs;t ut pro&longs;equar.
Qui ita
qui &longs;alem habent hos certa &longs;ane moueri ratione. Facere qui
Rectam iccirco et
probatam edificationem quis negabit non ni&longs;i ex arte po&longs;&longs;e
duci: equidem certe ip&longs;a hæc pars quæ circa pulchritudi/
ius nimirum ip&longs;ius partis aliqua certa et con&longs;tans erit ratio
atque ars quam qui negligat in&longs;ul&longs;i&longs;&longs;imus e&longs;t. Sed
bus i&longs;ta non probentur / dicantque
dam opinionem / qua de pulchritudine atque omni ædifica
tione iudicemus: et pro cuiu&longs;que libidine uariam et muta
bilem e&longs;&longs;e formam ædificiorum nullis artium præceptis ad
&longs;tringendam. Commune hoc
&longs;cias nequicquam e&longs;&longs;e profiteri. Tollendum errorem hunc
&longs;tatuo: non tamen illud a&longs;&longs;ummo ut prolixius rimari opor
tere cen&longs;eam quibus primordiis emanarint artes: quibus ra
tionibus ductæ: quibus alimentis creuerint. Sit
aiunt artium parentem fui&longs;&longs;e ca&longs;um / at que aduer&longs;ionem. alumnum u&longs;um atque experimentum: cognitione uero atque
ratiocinatione excreui&longs;&longs;e. Sic &longs;erunt mille annis a mille mi
libus hominum medicinam
ticam / et plera&longs;que omne&longs; i&longs;tiu&longs;modi artes minutis addita
mentis excreui&longs;&longs;e. Aedificatoria quantum ex ueterum mo
numentis percipimus / primam adole&longs;centiæ ut &longs;ic loquar / Mox apud græcos fioruit.
Po&longs;tre
mo probati&longs;&longs;imam adepta e&longs;t maturitatem in italia. Sic
enim mihi fit ueri&longs;imile: reges illos rerum affluentia et
ocio abundantes ubi &longs;e &longs;uaque opes &longs;eptrique maie&longs;tatem
et amplitudinem intuebantur quod e&longs;&longs;e opus tectis grandiori
bus / et pariete hone&longs;tiore
ri / atque colligere: quæ facerent ad
hone&longs;ti&longs;&longs;imis
tecta ponere: ex lapide minus ignobili
pa&longs;&longs;e: præ&longs;titit opus Indeque
laudari ua&longs;ta forta&longs;&longs;is opera
munus
gre&longs;&longs;i &longs;unt ad in&longs;aniam u&longs;que pyramidum extollendarum. Credo equidem u&longs;um ædificandi præbui&longs;&longs;e occa&longs;ionem ut
multa ex parte cernerent quid inter&longs;it numero: ordine: po
&longs;itu: facie ue: quæ a&longs;truerentur uno aut altero commi&longs;i&longs;&longs;e. Ac perinde gratioribu&longs; delectatos &longs;pernere didici&longs;&longs;e incon
cinniora. Succe&longs;&longs;it græcia: ea
eruditis floreret et fragraret cupiditate ornandi &longs;ui: cum
cætera tum et templum Hinc
cepit a&longs;&longs;yriorum ægyptiorumque opera diligentius &longs;pecta
re / quoad intellexit quidem in i&longs;tiu&longs;modi laudari magi&longs; ar
tificum Nam po&longs;&longs;e quidem magna
facere fortunatorum e&longs;t. Pacere autem quæ periti non uitu
perent eorum e&longs;t / qui laudem mereantur. ex ea re &longs;uas e&longs;&longs;e
partes in&longs;tituit græcia &longs;u&longs;cepto in opere id conari / ut quos
fortunæ opibus æquare non po&longs;&longs;ent: hos quoad in &longs;e e&longs;&longs;et in
genii dotibus &longs;uperaret. Cepitque uti cæteras artes / &longs;ic et
hanc ædificatoriam ip&longs;o ex naturæ gremio petere atque edu
cere / totamque tractare / totamque perno&longs;cere &longs;agaci &longs;oler
tia pro&longs;piciens perpenden&longs;que. Quid inter ea quæ proben
tur ædificia inter&longs;it / atque ea quæ minus probentur: I&longs;ta in
di&longs;qui&longs;itione nihil prætermi&longs;it. Omnia tentauit naturæ ue
&longs;tigia lu&longs;trans et repetens. paria quidem paribus / recta fle
xis / prompta &longs;ubob&longs;curioribus permi&longs;cendo intuebatur an
te qua&longs;i ex maris feminæque connubio tertium quippiam
oborietur: quod faceret ad &longs;pem in&longs;tituti officii: neque de
&longs;titit etiam in minuti&longs;&longs;imis iterum atque iterum con&longs;ide
ra&longs;&longs;e partes &longs;ingulas / qui dextra &longs;ini&longs;tris / &longs;tantia
proxima di&longs;tantibus
uit maiora minoribus / &longs;imilia di&longs;&longs;imilibus / prima ultimis
quoad compertum fecit. Laudari aliud in his / que ad uetu
&longs;tatem perferendam qua&longs;i &longs;tataria con&longs;tituerentur: aliud in
his quæ nullam æque ad rem atque ad uenu&longs;tatem fabrica
rentur. Hæc illi.
Itália tum primum pro
re. Nam puta
animans commodi&longs;&longs;imum &longs;it: et gratiam formæ perinde pu
tabat ab expetita u&longs;us commoditate
iunctam inueniri. Sed parto imperio gentium cum non mi
nore
ante trige&longs;imum quæ fuerat omnium pulcherrima in urbe
domus cente&longs;imum non obtinuit locum: cumque incredibili
ingeniorum copia qui in ea re exercerentur abundaret: &longs;ep
tingentos inuenio romæ una fui&longs;&longs;e architectos: quorum ope
ra uix &longs;atis pro eorum meritis laudamus.
&longs;ati&longs; quæ ad omnem admirationem Tactum quendam referunt priuata impen&longs;a termas dona&longs;&longs;e
ho&longs;tien&longs;ibus centum a&longs;tructas columnis numidicis
ita e&longs;&longs;ent: placuit regum potenti&longs;&longs;imorum
uetere frugalitate coniungere: ita ut neque par&longs;imonia utili
tati detraheret / neque utilitas opibus parceret. In utri&longs;que
quicquid ad lautitiem uenu&longs;tatemque u&longs;piam excogitari po&longs;
&longs;it adiungeretur. Cæterum ædificandorum operum cura
tudine nu&longs;quam intermi&longs;&longs;a ita di&longs;cu&longs;&longs;am reddidit
ædificatoriam: ut nihil haberet ea quidem tam recoditum
tam latens / tam penitus ab&longs;tru&longs;um / quod non indagaretur
eliceret / in mediumque produceret / uolentibus diis / arteque
ip&longs;a minime repugnante. Nam quom in italia uetus
ret
rum præter ilia regum miracula quæ leguntur: la
et &longs;epulchrorum peruetu&longs;ta et probati&longs;&longs;ima
dita templorum ædificandorum
ria utebatur / quom
quomque intelligeret tantopere expeti &longs;e&longs;e: ui&longs;a e&longs;t ars hac pro
uiribus præ&longs;tare ut orbis impium quod cæteræ
tes hone&longs;ta&longs;&longs;ent: &longs;uis etiam ornamentis multo redderet ad
mirabilius. Ergo &longs;e&longs;e penitus no&longs;cendam habenamque præ
Turpe nimirum ducens arcem orbis atque gentium decus
æquari operum gloria ab his / quos omni reliqua uirtutis lau
de &longs;upera&longs;&longs;et. Et quid hic referam porticus /
theatra / thermarum que opera gigantea: in quibus
rationis a&longs;&longs;ecuti &longs;unt: ut interdum facta quæ coram
tur periti&longs;&longs;imi exterarum gentium architecti fieri negarent
po&longs;&longs;e. Quid
tu line carere non potuerunt: ornamentis u&longs;que adeo delecta
ti &longs;unt: ut uel eam &longs;olam ob gratiam uires imperii profunde
re pulcherrimum duxerint: ædificando &longs;cilicet ut
cui apte ornamenta adiungerent. Itaque &longs;uperiorum exemplis /
et peritorum monitis / et frequenti u&longs;u admirabilium operum ef
ficiundorum ab&longs;oluti&longs;&longs;ima cognitio extat: ex cognitione præ
cepta probati&longs;&longs;ima deprompta &longs;unt: quæ qui uelint / quod
uelle omnes
&longs;us neglexi&longs;&longs;e nulla ex parte debeant. Ea nobis pro inita pro
uincia colligenda / et pro uiribus ingenii explicanda &longs;unt. I&longs;tarum rerum præcepta alia uniuer&longs;a omnis ædificii pulchri
tudinem et ornamenta complectuntur: alia &longs;ingulas partes Prima ex media &longs;unt philo&longs;ophia
excerpta: et ad artis i&longs;tius modum uiamque
formandam adacta: proxima uero ex cognitione quam di
ximu&longs; ad philo&longs;ophiæ normam ut ita loquar do'a a artis &longs;e
riem produxere. Dicam prius de his quæ magis artem &longs;api
unt alteris quæ uniuer&longs;am rem præhendant utar pro epilo
go. Quæ in rebas pulcherrimis et ornati&longs;&longs;imis placeant: ea
quidem aut ex ingenii cemento et rationibus aut ex artificis
manu deueniunt: aut a natura rebus ip&longs;is Inge
nii erit electio / di&longs;tributio / collocatio / et
afferant dignitatem. Manus erit aceruatio / affictio / ampu
tatio / circumci&longs;io / expolitio / et generis
ferant Rebus a natura a&longs;cita
den&longs;itas / puritas. Contra uetu&longs;tatem uirtus et &longs;imilia: quæ
operi afferunt Tria hæc partibus pro cuiu&longs;que
Partium annotandarum
multiplex habetur ratio. Sed no&longs; hic delectet ædificium &longs;ic
partiri / aut per id in quo una conueniunt: aut per id in quo
di&longs;&longs;imilia &longs;unt omnia ædificia. Primo ex libro
deberi ædificio cui uis
tem / tectum apertionem. In his igitur conueniunt.
Diffe
runt quidem / quod alia &longs;acra: alia prophana: alia publica: alia
priuata: alia ad nece&longs;&longs;itatem: alia ad
parantur. Ordiamur ab his in quibus conueniunt.
Regioni
quidem manus aut ingenium hominis quod po&longs;&longs;it gratiæ aut
dignitatis afferre / uix &longs;atis con&longs;tat: ni forte illud conferat:
&longs;i eos imitabimur: qui &longs;uper&longs;titio&longs;a quæ leguntur operum
miracula excogitarunt: quos tamen uiri prudentes non ui
non nece&longs;&longs;aria. Merito id
Quis enim audeat
ille
tes ut refert Vitruuius: qui ex monte athos Alexandri effi
giem facturum &longs;e polliceretur:
ret milium capax hominum decem A: Nitocrim reginam
quod eundem ad pagum a&longs;&longs;yriorum tertio inflexum euphratem
maximis fo&longs;&longs;ionibus multo ambitu appellere coegerit non
equidem delaudabunt: &longs;i regionem cum muniti&longs;&longs;imam fo&longs;
&longs;a profunditate / tum et forti
diderit. Sed íuuent i&longs;ta reges potenti&longs;&longs;imos.
maribus pro&longs;ci&longs;&longs;o &longs;patio quod inter utrumque &longs;it. Coæquent
montes uallibus: Faciant nouas in&longs;ulas: re&longs;tituantque rui &longs;us
in&longs;ulas continenti: nihil
tari: eoque pacto &longs;e&longs;e Certe quo
quidem eorum opera magis cum utilitate coniuncta: eo et ma
gis probabuntur.
locis et
Cereri &longs;acratam fui&longs;&longs;e legimus: &longs;ed i&longs;ta Illud
perplacebit: &longs;i erit
&longs;it raritate &longs;ingularis: uirtute admirabilis: et &longs;uo in genere
bus miti / et incredibili æqualitate per&longs;eueranti. Qualis
apud mercem / quo loci homines tam uiuant Vtique &longs;i feret ea quidem regio aliquid nu&longs;quam ui&longs;um ali
bi: et generi hominum optabile atque &longs;alutare. Qualis e&longs;t
quæ &longs;uccinos / cinnamum / bal&longs;amum ue ferat. Vtique &longs;i di
uina uis aliqua inerit: Qualis &longs;olo eubo&longs;io in&longs;ula quam
penitus nocuo e&longs;&longs;e immunem ferunt. Aream quando ea qui
dem pars quota regionis e&longs;t cuncta hæc omnia hone&longs;tabunt
quæ ornamento regionis conferant: &longs;ed ab rerum natura
plure&longs; paratiore&longs;que præ&longs;tantur commoditate&longs; quibus area
pa&longs;&longs;im uariam et multiplicem admirationem &longs;ui præbeant
promontoria petræ / uerrucæ / auerni / antra / fontes / et eiu&longs;
modi: quibus Neque de&longs;unt ueteris alicuius memoriæ ue&longs;tigia:
et tempora et rerum hominumque conditio attulerit quod ocu
los mente&longs;que moueat cum admiratione. Mitto illa.
Et
ubi troia fuit: et campos cruore madentes leuticos / tra&longs;ime
nos / et mille huiu&longs;modi. Mitto
cætera quæ faciliora &longs;unt. Platanos per mare u&longs;que in in&longs;u
lam Diomedi&longs; aduecta&longs; areæ condecorandæ gratia. Et a ma
ximis uiris po&longs;itas Quali&longs; apud
no et Minerua po&longs;ita. Mitto et multo aeuo &longs;eruatas et a ma
ioribus po&longs;teritati per manus traditas res. Qualis apud che
bron therobyntus: quam a principio mundi ad Io&longs;ephi hi&longs;to
rici tempora dura&longs;&longs;e ferunt. Illud pulcherrime faciet ad
maiorem immodum hone&longs;tandam: commentum quidem ele
gans at que pera&longs;tutum: quod lege prohibuere / nequis mas
templum Bonæ deæ / ne ue in ædem Dianæ ad porticum pa
triciam ingrederetur. Et apud tanagram / nequa mulier eu
no&longs;ti
te apud panthos ablueretur. Nequis doliolis loco apud clo
acam romæ Tum et aliquot &longs;acellis in&longs;crip&longs;ere ne quod &longs;cortum adhi
beatur. Sacellum Dianæ
ingredi. Et ancillam in aedem Matutæ admittere non lice
bat: Apud rhodios templum Oridionis preco: Apud thene
dum tybicen templum Temnii non ingrediebatur. Ex lo/
uis Alfi&longs;tii Athenis
ferre In
Atque in&longs;tituere ne porta ianualis romæ unquam claudere
tur ni&longs;i quom e&longs;&longs;et bellum: ne ue templum Iani aperiretur
cur quom e&longs;&longs;et pax. Aedemque Hortæ perpetuo aper
tam e&longs;&longs;e uoluere. Haec nos &longs;i quid erit ut imitari in&longs;titua
mus / forta&longs;&longs;e
mulier: et uirginum dearum uiri non ingrediantur. Illud
præterea
quod factum quom legimus minus crederens: ni per hæc
tempora locis nonnullis &longs;imilia uideremus. Sunt qui
hominum effectum arte: ut bi&longs;antio &longs;erpentes neminem læ
dant: graculique illue intra moenia non peruolent. Et in
agro neapolitano cicadæ non Auem creta
non ferat. Aedem Achillis in in&longs;ula bori&longs;tene auis nulla in
fe&longs;tarit. Romæ foro boario ædem Herculis nec mu&longs;ca intra
rit nec canis. Quid illud quod per hæc tempora uenetiis pu/
blica cen&longs;orum tecta nullum genus mu&longs;carum &longs;ubit. Et apud
tolletum macello publico non plus unam toto anno uide
bis Ta
lia complurima quæ leguntur longum e&longs;&longs;et pro&longs;equi. et ea
quidem arte ne an potius natura &longs;uapte fiant / non &longs;atis ha/
beo quid referam. Quid tum?
Et qua natura id fiat arte
quod aiunt. Ex tumulo regis bibrie ponti laurum extares
a quo &longs;i quid decerptum inferatur in nauim / iurgia illic ne In fano Veneris apud paplos
pluere. Apud
crificia Ex tumulo Antei &longs;i quod
bres e cælo &longs;pargi / donec effo&longs;&longs;a Sed &longs;unt qui hæc
Ex
eo qui Apollonii uitam &longs;crip&longs;it memini ad regiam ba&longs;ili
cam apud babylonem magos tecto alliga&longs;&longs;e alites aureas
quartuor: quas illi deorum linguas nuncupabant: habui&longs;&longs;e
quidem uim / ut animos multitudinis ad regis amorem con
ciliarent. Tum et grauis auctor lo&longs;ephus a te&longs;tatur Elia
zarum &longs;e quendam uidi&longs;&longs;e / qui Ve&longs;pa&longs;iano &longs;pectante et fi
lus anulo ad nares Maniaci adacto / eum e ue&longs;tigio libera /
ret: profiteturque Salomonem in&longs;titui&longs;&longs;e carmina / quibus
egritudines mitigentur. Et Serapis inquit Eu&longs;ebius pam
phylus apud aegyptios / quem nos Plutonem dicimus &longs;im
bola edidit / quibus demones expellantur: docuitque quo
pacto demones a&longs;&longs;umpta brutorum figura in&longs;ultent. Et
Seruius &longs;olitos refert homines certis con&longs;ecrationibus mu
niri aduer&longs;us fortunæ
con&longs;ecratione exauctorati po&longs;&longs;ent. Hæc &longs;i ita &longs;unt / facile
adducar ut
apud peleneos fui&longs;&longs;e / quod a &longs;acerdote amotum a templo /
quoquo uer&longs;us &longs;pecta&longs;set omnia terrore et maxima pertur
batione conficiebat: quod ue oculi nulli poterant pre timo
re intueri. Sed dicta hæc &longs;int animi gratia.
Cætera quæ ge
neratim ad aream hone&longs;tandam faciant: uti e&longs;t ambitus / cir
non habeo quid amplius dicam / ni&longs;i ut ea ex primo et item
ex tertio &longs;uperioribus libris repetas. Hone&longs;ti&longs;&longs;ima quidem
erit quæ uti admonuimus &longs;icci&longs;&longs;ima æquabilis con&longs;olida
taque sit
diti&longs;&longs;ima / egregieque confert / &longs;i erit in&longs;trata ope cru&longs;taceo:
de quo mox dicemus Hoc etiam
auctoritatem/&longs;i ei nomen &longs;plendidi&longs;&longs;imum impo&longs;ueris. Id
argumentum placui&longs;&longs;e Adriano principi indicio &longs;unt licu&longs;
canopeius / academia / tempe / et clari&longs;&longs;ima eiu&longs;modi nomi
na ab &longs;e cenaculis uillæ tyburtinæ impo&longs;ita. Partitio item
et &longs;i magna ex parte primo libro tractata &longs;it: de ea tamen &longs;ic
breui&longs;&longs;ime repetemus. In re omni primarium ornamentum
e&longs;t carere omni indecentia. Erit igitur decens partitio quæ
&longs;it non interrupta / non confu&longs;a / non perturbata / non di&longs;&longs;o
luta / non ex male conuenientibus compacta: eritque mem
bris non nimium multis / non nimium minutis / non
ua&longs;tis / non nimium di&longs;&longs;onis atque deformibus / non qua&longs;i a
cætero corpore diuul&longs;is et di&longs;&longs;ipatis: &longs;ed erunt omnia pro
natura et utilitate et tractatione rerum agendarum ita di&longs;&longs;i
nita / ita
ne / forma: ut nullam partem totius operis &longs;ine aliqua nece&longs;
&longs;itate / &longs;ine multa commoditate / &longs;ine grati&longs;&longs;ima
cinnitate effectam intelligamus. Nam cum his quidem &longs;i
bene conuenerit partitio omnis: illic ornamentorum
ditas et decor cum recte con&longs;tabit: tum clarius cluce&longs;cet. Si non conuenerit: nullam proculdubio &longs;eruare
poterit. Itaque totam conformationem membrorum dedu
ctam et perfectam e&longs;&longs;e oportet ad con&longs;en&longs;um
&longs;itatis et
partes iuuet
egregie conferat. Circa parietem atque tectum
pluribus tibi erit locus: u
tis peritiam et artificis diliQuod &longs;i forte dabitur facultas ut po&longs;&longs;is
rim imitari: quem duo condidi&longs;&longs;e templa ferunt aurea:
cæle&longs;ti: alterum regio Ioui. Aut ut po&longs;&longs;is lapide &longs;upra ho
minum opinionem maximo attollere: qualem Semiramis
a montibus deuexit arabiæ: xx.
el.
Aut &longs;i tanta dabitur lapidum magnitudo:
ut ex eo po&longs;&longs;is integram aliquam totius operis partem per
ficere: qualem ægypto fui&longs;&longs;e &longs;eruut ad templum latonæ &longs;a
cellum / latum fronte cubitos. xl.
unico et integro
lapide: alteroProfecto id
quidem operi multum afferet admirationis coque magis &longs;i
peregrinus difficili
tus ab xx.
altum.
xv.
tractum u&longs;que &longs;ui itinere dierum.
xx.
Ad rationes etiam ornamentorum egregie pertinebit: &longs;i di
gnus admiratione qui uis lapis loco erit po&longs;itus nobili atque
in&longs;igni. Apud chennim in&longs;ulam in ægypto
tam
rietibus tam altis tantorum cubitorum lapis impo&longs;itus &longs;it. Afferet etiam ornamentum ip&longs;ius lapidis raritas atque ele
aurea in domo &longs;truxi&longs;&longs;e principem neronem ferunt: puro /
candido / tralucido: ut etiam nullis adapertis foribus in
tus e&longs;&longs;e lux inclu&longs;a uideretur. Denique i&longs;tiu&longs;modi omnia
ferent. Sed qualiacunque i&longs;ta quidem &longs;int inepta erunt: ni ac
curatus in componendo Singula
ad numerum redigenda &longs;unt omnia ut paribus paria: dex
tra &longs;ini&longs;tris: &longs;umma infimis re&longs;pondeant: nihil
dum quod perturbet aut res aut ordines. Omnia ad certos
angulos paribus lineis adæquanda. Videre quidem licet
interdum ignobilis materia quod arte tractata &longs;it plus afferat
gratiæ murum athe
nis quem tumultuario factum opere &longs;cribit Tuchidides ra
ptis etiam &longs;epulchrorum &longs;tatuis / quis ea re
firmabit, quod clade &longs;tatuarum refertus &longs;it : At contra iuuat
ex ru&longs;ticani&longs; ueterum ædificiis lapide incerto / minuto ope
reque conge&longs;titio aceruatos parietes &longs;pectare / ubi ordinibus
&longs;tant æquatis coloribus alternatim albo nigroque di&longs;tinetis /
quoad pro operis tenuitate amplius nihil de&longs;ideretur. Sed
citur Cæterum
omnes ita di&longs;tribuentur copiæ: ut nihil inceptum ni&longs;i ex ar
tis et con&longs;ilii de&longs;tinatione: nihil adactum ni&longs;i ex incepti ra
tionibus: nihil pro ab&longs;oluto relictum quod ip&longs;um
ma diligentia curaque elaboratum atque perfinitum. Sed pri
marium parietis tectique
erit: ip&longs;a cru&longs;tatio / colum nationem &longs;emper excipio. Ea qui
dem erit multiplex: albaria pura: albaria in&longs;ignita: picto
ria contabulata / &longs;ectilis uitrea et quæ ex his partibus
&longs;tet mixta. De his nobis dice
Sed
quoniam maximorum lapidum mouendorum mentio habi
ta e&longs;t: locus hic admonet: ut prius re&longs;eramus quo pacto tan
te moles trahantur: atque difficillimis locis imponantur. Refert Plutarchus Archimedem apud &longs;yracu&longs;as per m
forum traxi&longs;&longs;e onu&longs;tam onerariam nauim qua&longs;i iumentum
loro et manu. Mathemathicum ingenium.
At nos tantum
quæ u&longs;ibus commodentur pro&longs;equemur: po&longs;tremo
nihil explicabimus: ex quo docta et acuta ingenia rem
haud ob&longs;cure ex &longs;e percipere po&longs;&longs;int. Ex Plinio &longs;ic compe
rio obeli&longs;cum deuectum thebas a focis fo&longs;&longs;a ex nihilo produ
cta / &longs;ubmi&longs;&longs;is lapidi nauibus plenis laterculo: moxque exina
nitis / ut Ex Amia
no marcellino hi&longs;torico &longs;ic comperio. Conuectum ex nilo
obeli&longs;cum naui remigum trecentorum impo&longs;itum uolgiis
et tractum a tertio urbis lapide porta ho&longs;tien&longs;i in
ximum. In eoque erigendo multa hominum milia labora&longs;&longs;e:
toto circo referto machinis alti&longs;&longs;imarum Ex Vitruuio legimus
dris Affi
xit
extarent: rota&longs;que hinc atque hinc axibus i&longs;tiu&longs;modi adegit
penderent: inde uer&longs;atu rotarum motos ac deportatos. Che
minium ægyptium ferunt in pyramide a&longs;truenda quod e&longs;&longs;et
opus altum stadia plus &longs;ex factis aggeribus ua&longs;ti&longs;&longs;imos la
pides apporta&longs;&longs;e. Cle
tus in ea pyramide qua a&longs;truenda centena milia hominum
annos plures fatiga&longs;&longs;et / gradus extrin&longs;ecus reliqui&longs;&longs;e: quo
ua&longs;ti&longs;&longs;imi lapides breuibus tignis et aptis machinis admo
uerentur. Tum et illud mandarunt litteris: alibi lapideos
ua&longs;ti&longs;&longs;imos trabes altis columnis fui&longs;&longs;e impo&longs;itos in
hunc. In trabis enim mediam longitudinem duos &longs;ub&longs;titue
runt tran&longs;uer&longs;os thorulos mutuo contiguos: mox in
trabis caput
ne caput alterum quod
rulu&longs; pondere immunis relinqueretur tran&longs;latis &longs;ubinde &longs;por
tulis / inque alterum iam &longs;ublatum caput alternatim coacer
uatis / et thorulis
immi&longs;&longs;io apertior pateret: a&longs;&longs;ecuti &longs;unt ut &longs;en&longs;im lapis qua
&longs;i &longs;ua &longs;ponte
auctoribus prolixius di&longs;cenda linquimus.
ris in&longs;tituto pauca quæ ad rem faciant &longs;uccincte repetenda
&longs;unt: non hic in&longs;i&longs;to: ut illa explicem
ut continuo premat: ob&longs;tinate querat inferiora: attolli toti&longs;
uiribus repugnet: nu&longs;quam cedat loco / ni&longs;i ut uictor / aut
maiori pondere peruincente/ aut contraria ui prepotente: neque
motus e&longs;&longs;e uarios repeto: a centro in
et uehi alia / trahi
&longs;itionibus alibi prolixius. Hoc &longs;tet apud nos:
facilius moueri Nunquam difficilius
gnat. Tertium uero quendam atque inter hos medium e&longs;&longs;e
motum: et forta&longs;&longs;e qui utriu&longs;que horum naturam &longs;apiat: qui
quidem neque &longs;uapte mouetur: neque ob&longs;equi repugnet: uti
quom plano et minime impedito trahitur uado. Cæteros
ciliores aut difficiliores e&longs;&longs;e. Quo autem pacto immania
pondera moueri po&longs;&longs;int / ip&longs;a rerum natura multa ex parte
mon&longs;tra&longs;&longs;e ui&longs;a e&longs;t.
in columnam imponantur pondera facili appul&longs;u porturba
ri: et cum ad ca&longs;um moueri ceperint nulla ui admodum
tineri po&longs;&longs;e. Tum et &longs;pectare quidem licet columnas ip&longs;as
teretes / et orbes rotarum / et uolubilia facile moueri: ægre
con&longs;i&longs;tere &longs;i rotentur: eadem &longs;i in&longs;tituas trahere / ita ut non
rotentur / non facile per&longs;equi. Tum et in promptu e&longs;t maxi
ma pondera nauium leui appul&longs;u &longs;tagnantes per aquas mo
ueri &longs;i trahendo per&longs;eueres. Si uero arietes eas ne maximo
quidem &longs;ubito quo uelis ictu moueri: et contra ictu repen
tino concitatoque impul&longs;u quædam moueri. quæ alioquin
non &longs;ine maxima ponderum ui Supra glacie
quoque grauia haud Præ
longo item quæ pendeant fune alligata aliquot
tium e&longs;&longs;e ad motum prompta per&longs;picimus. I&longs;torum ratio
nes aduerti&longs;&longs;e atque imita&longs;&longs;e conferet: nos ea &longs;uccincte
&longs;igamus. Carina ponderis omnino &longs;olida et coæquabilis &longs;it
nece&longs;&longs;e e&longs;t: ea quo erit latior: eo minus obteret &longs;ub&longs;trata ua
da: quo erit gracilior / eo expeditior: &longs;ed &longs;ulcabit uada et ob
uorabitur. Ad carinam ponderis &longs;i aderunt anguli: utetur
qua&longs;i unguibus ad uada carpenda atque renitendum. Vada
&longs;i erunt lubrica / &longs;ub&longs;olidata / æqualia / con&longs;tantia / nu&longs;quam
cadentia / nu&longs;quam &longs;e&longs;e
interpellet: illud proculdubio
tra certet / aut ob&longs;equi recu&longs;et / præter unum id quod ip&longs;um
pondus natura &longs;ui quietis amanti&longs;&longs;imum &longs;it: et perinde pi
grum et moro&longs;um. I&longs;tis &longs;imilia forta&longs;&longs;is intuens Archime
des et rerum earum quas
ui&longs;us Si
po&longs;&longs;e peruertere. In carina
per Trabes
coæquales nu&longs;quam &longs;cabri
rinam atque uadum medium quippiam e&longs;&longs;e oportet: quo
id iter lubricum reddatur. Lubricant &longs;apone aut &longs;epo aut
amurca / aut madente forta&longs;&longs;is lotura cretæ. E&longs;t et aliud lu
Hic
&longs;i erunt numero complures / difficile ad lineas equi di&longs;tan
tes atque di&longs;tinatiores pro itinere agendo directos coapta
buntur: quod omnino nece&longs;&longs;e e&longs;t fieri ne perturbent atque
&longs;ubradant: pondu&longs;que in alteram partem uehant: &longs;ed una
con&longs;piratione in officio &longs;ub&longs;equantur. Si
ciores: illic quidem aut &longs;ub pondere deficientes fati&longs;cent:
ac re&longs;oluti remorabuntur: aut qua una linea &longs;ub&longs;tratam ua
di &longs;uperficiem: qua ue altera item una linea &longs;uper
ponderis carinam attingunt qua&longs;i acie penetrando infigen
tur / atque hærebunt chilindri corpus coæqualibus circulis
compluribus altero alteris conge&longs;tis. Con&longs;tat et circulum
apud mathemathicos a&longs;&longs;eritur rectam non po&longs;&longs;e lineam
puncto plus uno attingere. Hinc nos chilindri aciem appel
lamus lineam / quam unicam pondus ex chylindro premat. I&longs;tis prouidebitur materie den&longs;itate / et linearum notatione
ad normam atque directione. Sed quom præter hæc etiam
&longs;unt quæ u&longs;u comprobentur. Rotæ / trocleæ / coclea / atque
uectes: de his accuratius tractandum e&longs;t. Sunt enim rotæ
uolgulis multa ex parte &longs;imiles. Semper enim unicum in
punctum premunt ex Sed hoc intere&longs;t quod rotu
li expeditiores &longs;unt: rotæ axium interfrictione tardantur. Rotæ partes &longs;unt tris: ambiens extremus ampli&longs;&longs;imus lim
bus circuli: medius axis: et circulus is in quo axis induca
tur qua&longs;i in armilla. Id alii forta&longs;&longs;is polum appellarent /
nos quod in aliis machinis &longs;tet / in aliis uero moueat: &longs;i ita
licet: axe clam nuncupabimus. Rota &longs;i axe uoluetur cra&longs;
&longs;o: durius prolabetur: &longs;i tenui / pondera non tolerabit. Rotarum extremus ambitus &longs;i breuis: quod de rotulis di
Et &longs;i diuertendum forte in dexteram aut &longs;ini&longs;tram e&longs;t: egre
Axecla &longs;i plus &longs;atis aperta e&longs;t rodendo exitat:
&longs;i nimium arcta fit Medium inter axem et
lubricum e&longs;&longs;e oportet. Nam horum alter pro uado: alter pro
carina ponderis e&longs;t. Rotuli et rotæ ex ulmo ilice.
Axes aqua
&longs;olio et corno aut potius ferro axecla
&longs;tagni parte ex tertia Cicleolæ pu&longs;illæ &longs;unt rotæ.
Vectis radios rotarum &longs;equitur.
Sed
liacunque &longs;int: &longs;iue &longs;int ingentes rotæ: quas immi&longs;&longs;i
calcando inuertant: &longs;iue &longs;int erganæ aut cocleæ / in quibus
uectis in primis ualet: aut cicleolæ / et quæ uis generis eiu&longs;
dem: omnium e&longs;t quidem ratio ex principiMercurium ferunt uel maxime ob hanc rem diuinum habi
tum/ quod nullo &longs;igno manus: &longs;ed &longs;olis uerbis quæ diceret ita
diceret ut plane intelligeretur. Id ego &longs;i uerear po&longs;&longs;e a&longs;&longs;equi
tamen pro uiribus conabimur. Nam in&longs;titui non ut mathe
mathicus &longs;ed ueluti faber de his rebus loqui: E&longs;to &longs;it inter manus di&longs;cendæ rei gra
tia iaculum: in eo tris locos uelim con&longs;ideres / quos puncta
nuncupo. Duo extrema capita
e&longs;t medium Quæ uero &longs;patia inter
ab amento ad capita radios nuncupo.
&longs;it / &longs;ed ip&longs;a res patebit experimento. Namque &longs;i erit quidem
amentum tælo &longs;itum medio / et æqualia pynnulis pondera
re&longs;pondeant ferro: &longs;tabunt &longs;ane alterutra iaculi capita mu
tuo renitentia et collibrata. Sin erit forta&longs;&longs;is ferratum ca
put grauius peruincentur pynnulæ. Erit tamen
tus locus grauiori capiti propinquior: quo &longs;i amentum re
duxeris / &longs;e&longs;e pondera ilico acquilibrabunt. Is erit punctus
ille / a quo maior hic radius
minus hoc pondus ab maiore
i&longs;ta
deant. Nam &longs;i erit ferrum tria / pynnulæ duo ab amento ad
ferrum radius duo &longs;it oportet: et radius alter ad pynnulas tria
Ex quo
bit: æquatis radiorum et ponderum rationibus quie&longs;cent æqui
librati et compares: &longs;i non
in quo excedent. Illud non prætereo / ab eodem amento &longs;i
pares protendentur radii pares
circulos
circulos circulis contineri rotas diximus: mon&longs;tratum id/
circo e&longs;t &longs;i uno eodemque motu duæ
in axem rotæ
et quie&longs;cente una altera non moueatur ex radiorum in utri&longs;que
longitudine quæ nam in unaquaque &longs;it uis intelligemus. Ra
dii longitudinem nota&longs;&longs;e oportet a medio intimi axis pun
cto. Hæc &longs;i &longs;atis
huiu&longs;modi machinarum In trocleis paululum e&longs;t amplius quod con&longs;ideremus.
et traductus per trocleam funis et orbiculi ip&longs;i in troclea pro
uado &longs;unt: in quo medius quidem &longs;it motus / quem e&longs;&longs;e
difficillimum atque facillimum diximus: quod neque a&longs;cendat
neque de&longs;cendat: &longs;ed in &longs;uum centrum æquate obin&longs;tet. Atque
ut intelligas quid &longs;it in re: M.
Hæc &longs;i ex arboris trunco fune illaqueata pendebit / certum
e&longs;t / &longs;implicem funem i&longs;tunc mille integra &longs;u&longs;tinere: Adne
ctito ad &longs;tatuam trocleam: et per eam traducito funem quo
pendebat &longs;tatua: et reducito ad truncum: ut iterato
promptum e&longs;t &longs;tatuæ pondus duplicato pendere fune: atque
trocleam per æquilibra medium inter&longs;tringi. Pro&longs;equere
addito etiam trunco alteram trocleam et per eam &qring;uoque tra
ducito ip&longs;um funem: quero a te quota erit ponderis portio: quingenta inquies.
cleæ dari pondus non po&longs;&longs;e maius ab fune ip&longs;o Habebit ergo.
V. non longius progrediar.
Huiu&longs;que
&longs;atis mon&longs;tratum puto diuidi pondus trocleis: exindeque
maiora moueri pondera minore. Quot enim
di conduplicationes: tot erunt ponderis di&longs;partitiones: ex
quo illud &longs;equitur / ut quo plures adhibeantur orbiculi: eo
pondus qua&longs;i conci&longs;um et in partes di&longs;gregatum
tractetur. Diximus de rota et troclea et uecte.
intelligas cocleam con&longs;tare anulis: qui quidem in &longs;e
&longs;u&longs;tinendum &longs;u&longs;cipiant. Hi anuli &longs;i e&longs;&longs;ent integri et
cæ&longs;i / ut finis unius alteriu&longs; principio iungeretur / proculd
bio motum in eis pondus neque a&longs;cenderet neque de&longs;cenderet:
&longs;ed æquabili uado per cycli ambitum traberetur. Cogitur
igitur ui uectis pondus per anuli obliquitates labi. Rur&longs;us
&longs;i e&longs;&longs;ent hi quidem anuli ambitu perpu&longs;illi: et centro fini
timi nimirum uecte breuiore
moueretur. Hic non reticebo quid me dicturum non puta
ui. Tu &longs;i rem ita parabis / ut ponderis carina quoad id ma
nus et fabri ars po&longs;&longs;it a&longs;&longs;equi / &longs;it et &longs;ta
bili in uado / ita moueatur: ut motu &longs;uo lineas in uado effi
ciat nullas. Hoc te&longs;tor Archimedis nauim mouebis et i&longs;ti
u&longs;modi que uoles con&longs;equeris. Sed de his alibi.
quas recen&longs;uimus &longs;ingulæ per &longs;e ad pondus mouendum ua
lidi&longs;&longs;imæ &longs;unt. Quod &longs;i una omnes iungentur in unum mi
rifice' ualebunt. Apud germanos pa&longs;&longs;im
glacie
xam facto impul&longs;u leui te&longs;te lubricitate &longs;uperlabi tanta mo
tus uelocitate: ut ne uinci quidem &longs;e a præpete alite patia
tur. Sed quom pondera aut trahantur / aut pellantur / aut
uebantur: forta&longs;&longs;is erit ut &longs;ic po&longs;&longs;imus diffinire. Pondera
quidem trabi fune: pelli uecte: uehi rotis: et Quo
autem pacto his una omnibus po&longs;&longs;umus uti Sed in i&longs;tiu&longs;modi omnibus ade&longs;&longs;e oportet con&longs;tans et obfir
mati&longs;&longs;imum aliquid: quo immoto caetera moueantur. Id &longs;i
trahetur
dus: clauum ferreum tricubitum ualidum infigito funditu&longs;
in &longs;olum den&longs;atum / aut tran&longs;uer&longs;is
tremum claui caput / quod ab &longs;olo emineat / uincla aduolui
to trallearum atque erganæ. Si autem erit &longs;olum hareno&longs;um pro
&longs;ternito trabes prælongos integros: in quibus uada
tur: et capitibus
periti non a&longs;&longs;entiantur: ni totam rem intellexerint: duo &longs;i
mul Id fiet &longs;ic moto primo pondere u&longs;que ad extremum &longs;ub&longs;trati
uadi caput impediam: id cuneolis quoad
at: et machinam quam &longs;ecundum
ita compedito accingam: fiet ut eodem uado per
mobile ab altero pari &longs;ed refirmato peruincatur. Si
trahendum erit pondus / commodi&longs;&longs;ime utemur trabe unico
aut malo nauis minime imbecillo. Hunc &longs;i
firmabimus ad Extremo
capiti funes
in &longs;ini&longs;tram / tertius per trabis longitudinem obtendetur in
productum. Inde &longs;patium aliquod ab calce mali trocleæ er
gana ue firmabitur in &longs;olo: et per eas di&longs;tentus is funis tra
hetur: trahentem &longs;equetur &longs;e&longs;e capite attollens malus. eum
nos funibus illis geminis capiti alligatis hinc atque hic qua
&longs;i loris moderabimur: ut quoad uelimus &longs;tet: et in partem
qua opus &longs;it pendeat ad onus Laterales isti hinc
atque hinc funes &longs;i alia maiora non aderunt pondera quibus
commendentur hunc in modum firmabuntur. Effodietur
fundum fo&longs;&longs;a quadrata: truncus in medio fundo &longs;ternetur:
huic uincla adnectentur ut ab &longs;olo emineat &longs;ur&longs;um. In trun
cum tran&longs;uer&longs;i &longs;uperin&longs;ternentur plutei: mox complebitur
fo&longs;&longs;a terra et den&longs;abitur. Tum &longs;i madefeceris fiet grauior:
cætera omnia Ad
caput enim trabis et ip&longs;um ad pondus tralleæ adigentur: et
propter pedem ergana firmabitur: aut quod uis eiu&longs;modi in In hi&longs;ce omnibus ad
da hæc &longs;unt / ut ua&longs;ti&longs;&longs;imis ponderibus
u&longs;modi adhibeantur non minuta aut inualida
fune inque radio inque omni quo ad
quod Nam e&longs;t
coniuncta gracilitati: et contra ex breuitate cra&longs;&longs;itudo red
ditur. Si erunt funes tenues
Si ua
&longs;tiores &longs;int / quoque et cicleolæ grandes &longs;ubigantur: ne minu
ti circuli acumine funis
rei cra&longs;&longs;i / ut &longs;int ex &longs;uæ cicleolæ &longs;emidiametro ne minus
parte &longs;exta: ne plus ex totius diametri parte octaua. Funis
madefactus e&longs;t ab incendio tutior: quod quidem frictione
et motu fiat. E&longs;t etiam cicleolis uoluendis paratior.
Adde
quod et minus ab&longs;oluitur. Aceto ut illius madefit
ritima
&longs;ime marce&longs;cit. Conuolutiones in funibus tutiores
datio. In omnibus cauendum ne funis funem &longs;ecet.
Regula
ferrea utebantur ueteres cui primarias annodationes
et trallearum
hendendo forcipe ferreo utebantur forma forcipis ex littera
X erat ducta digytis infimis intro uer&longs;us aduncis: quibus
pondus qua&longs;i cancer mordicus in&longs;tringeret &longs;uprema quo ca
pita erant armillata: per eas armillas funis traductus / et re
uinctus tractu &longs;ui forcipem Vidimus lapidibus
ua&longs;tis præ&longs;ertim columnarum media in &longs;uperficie alioquin
dolata atque expolita relictos umbiliculos prominentes qua
&longs;i an&longs;as: quibus funium illaqueamenta detinerentur / ne &longs;ub
exfluerent: utunturque præ&longs;ertim ad coronas impleolis. Sic
enim appello quæ fiant &longs;ic: incauatur formula in lapide ad
crumenæ uacuæ &longs;imilitudinem pro lapidis ua&longs;titate palmos
ore arctiore: fundo intror&longs;us latiore: uidimus impleolas per
fundas pedem: hanc complent ferreis cuneolis:
hinc atque hinc collaterales lineamento ad, D. litteræ &longs;imi
litudinem finiuntur. Hic ad &longs;patia intus complenda lateri
Medius uero cuneus quod in
ter utrumque uacui e&longs;t po&longs;tremus complet: &longs;ingulorum cuneorum
auriculæ extant ex formula. Per auricularum foramina inue
hitur digytus ferreus: et adiungitur an&longs;a ualida: cui funis
ductarius illaqueatus. Nos columnas atque portarum labra et
huiu&longs;modi quæ &longs;tantia &longs;inenda &longs;unt hunc modum illaquea
uimus. Fecimus ferreum aut ligneum erga&longs;culum pro pon
deris ua&longs;titate bene firmum: quo columnam apto &longs;ui loco
præhen&longs;am incinximus: cunei&longs;que gracilibus et oblongis le
ui malleo in&longs;truximus et affirmauimus. Demum uti aiunt
brachas ex funibus erga&longs;culo adegimus hoc pacto: neque im
pleolarum uulneribus lapidem: neque angulares lapidis acies
cincturis rudentum le&longs;imus. Adde quod genus hoc ligandi
Multa
quæ ad i&longs;tos u&longs;us pertineant prolixius alibi explicabuntur. Sed hic machinas
mantia manibus admodum ualidi&longs;&longs;ima: et dimouere Ea de re quas
inten&longs;iones membrorum neruorum que
do / tran&longs;ferendo adhibeamus: tales machinis imitari nece&longs;
&longs;e e&longs;t. Vnum admoneo: ua&longs;ti&longs;&longs;ima
ris pondera conferet &longs;en&longs;im cautim mature aggredi rem ob
uarios / incertos / irrecuperabiles ca&longs;us et pericula / que i&longs;ti
u&longs;modi negocio præter opinionem etiam experti&longs;&longs;imis &longs;o
batio / &longs;i &longs;ucce&longs;&longs;erit quod tuo fretus con&longs;ilio aggre&longs;&longs;us &longs;is:
ce&longs;&longs;erit. De his hactenus.
Nunc redeo ad cru&longs;tationes.
Omnibus cru&longs;tationibus adegi&longs;&longs;e oportet harenationum tu
nicas ne minus tres. Primæ officium e&longs;t parietis
ad parietem Extremæ officium e&longs;t expolitionum
colorum / Mediarum offi
cium e&longs;t: utri&longs;que uitia emendaVitia hæc
Nam &longs;i erunt ultimæ quidem et &longs;upremæ acres ut &longs;ic
loquar mordicaces parietum quales e&longs;&longs;e
tet / acrimonia &longs;ui crebris rimulis interfundentur &longs;icci&longs;cen
do. Sin autem erunt primæ illæ molliores: quales e&longs;&longs;e ulti
mas oportet: non compræhen&longs;abunt tenaci mor&longs;u
&longs;ed de&longs;ci&longs;cent. Quo plures
leuigabitur. et contra uetu&longs;tatem &longs;olidiores per&longs;euerabunt.
Vidimus apud antiquos qui u&longs;que nonam &longs;uperaddiderint
Harum primas omnino e&longs;&longs;e oportet a&longs;perrimas
ex harena fo&longs;&longs;ili et te&longs;ta non ualde tun&longs;a &longs;ed glandulo&longs;a ad
cra&longs;&longs;itudinem digytorum / interdum u&longs;que palmum. Mediis
tunicis harena fluuiatilis commodior / quod minus findatur. Ha&longs;ce
adhærent. Vltima
e&longs;t cui pro harena &longs;it tun&longs;us lapis candidi&longs;&longs;imus. Hanc ul
timam partem cra&longs;&longs;am ponere &longs;emidigytum &longs;at e&longs;t. Aegre
enim &longs;iccatur &longs;i cra&longs;&longs;ior Vidimus qui par&longs;imo
niæ gratia extremam cutim corio calciamentorum Mediæ harenationes prout his aut illis
proximiores &longs;unt deinceps moderabuntur. Venæ quædam
alaba&longs;tro tralucido per&longs;imiles lapideis
tur: quæ neque marmor neque gyp&longs;um / &longs;ed inter utrumque &longs;int
natura &longs;ui admodum friabiles. Is lapis tun&longs;us et pro hare
na mixtus &longs;plendentes marmorei candoris &longs;cintillulas mi
rifice referet. Vi&longs;untur pa&longs;&longs;im cru&longs;tationum continendarum
gratia claui parietibus affixi: ætas docuit æneos præ&longs;tare. Perplacet qui clauiculorum loco inter
parietem factis minutis foraminibus extantes glebu&longs;culas &longs;i
liceas confixere malleolo nimirum ligneo. Murus
erit recentior / quo ue a&longs;perior / eo harenationes den&longs;ius con
tinebit. Ergo &longs;i inter a&longs;truendum et dum uiret opus
perinducendis tenaces et indelebiles: po&longs;t hau&longs;tros
di&longs;&longs;ime omne cru&longs;tationis opus inducetur: per boream et fri
te in&longs;cabre&longs;cet. Porro cru&longs;tationum aliæ inductæ: aliæ ad /
actæ. Inducitur autem gyp&longs;um aut calx.
Sed gyp&longs;um non
ni&longs;i &longs;icci&longs;&longs;imo e&longs;t in loco utile. Cru&longs;tationibus quibu&longs;uis
ex uetere pariete &longs;uffu&longs;a inimica e&longs;t humiditas. Adigitur
et lapis et uitrum et huiu&longs;modi. Inductarum cru&longs;tationum
hæ &longs;unt Adactarum
autem hæ: obtabulata / circumexecta / te&longs;&longs;ellulata. De indu
ctis prius. Calx &longs;ic parabitur exuberatim et pura aqua oper
to in lacu diu macerabitur. Inde ferro non &longs;ecus atque ligna
dolentur a&longs;ciabitur. Maceratæ &longs;ignum erit / ubi inter a&longs;cian
dum calculi ferrum non offenderint: tertium ante men&longs;em
non &longs;atis etiam maturam putant: lentam et ualde glutino
&longs;am e&longs;&longs;e oportet quam probet. Nam &longs;i ferrum exierit
indicio erit euanidam e&longs;&longs;e et &longs;iticulo&longs;am. Cum
quid
&longs;ubagitato: Eam ueteres qua ultimam cutim inducturi erant mortario
compen&longs;abant: temperabantque ip&longs;am hanc mixturam ut fer
rum non detineret dum induceretur. In iam inductam &longs;ub
are&longs;centem atque adhuc &longs;ubuirentem altera inducetur: cu
rabiturque ut tenore uno &longs;imul omnes cutes inare&longs;cant: leui
bus planatoriis et bacillis uerberatas cru&longs;tationes
den&longs;antur. Vltima cutis in puro albario diligenter perfri
cata &longs;plendorem dabit &longs;peculi: eandemque factam penitus &longs;ic
cam &longs;i unxeris cæra et ma&longs;tice modicoque oleo una collique
factis: et &longs;ic unctum parietem carbone ignito ex pelui con
calefeceris ut unguenta combibat: uincet marmora nitore. Nos experti &longs;umus cru&longs;tas eiu&longs;modi rimis euadere immu
nes/ &longs;i inter inducendum ilico apparentes fixuras manipu
lis uirgultarum ibi&longs;ci &longs;parti ue crudi ca&longs;tigaueris. Quod &longs;i
per
nuti&longs;&longs;ime concidito rudentes uetu&longs;tos / et pulti Tum et leuigabitur quidem belli&longs;&longs;ime / &longs;i &longs;apone albo
ta inunctura expalle&longs;cit. Signa &longs;igillis expediti&longs;&longs;ime affi
gentur. Sigilla ex &longs;culpturis haurientur gyp&longs;o madente &longs;u
perinfu&longs;o. Ea quidem cum aruerint quo diximus unguen
to peruncta Signorum i&longs;tiu&longs;mo
di duo &longs;unt genera. Vnum prominens: aliud ca&longs;tigatum et
retun&longs;um. Recto in pariete non incommode
minentia: Coelo autem te&longs;tudinum retun&longs;a magis conueni
ent. Nam prominentia &longs;i pendeant / pondere &longs;ui facile de&longs;ti
tuuntur: incoli&longs;que periculo &longs;unt ca&longs;u. Recte admonent ubi
puluis multus futurus &longs;it/ coelatas coronas et prominentes
non adbibeas / &longs;ed planas et ca&longs;tigatas: quo aptius ab&longs;tergan
tur. Pictoriæ cru&longs;tationes aliæ in udo: aliæ in &longs;icco.
Vdis
color omnis natiuus ex lapide / terra mineris et
tus conueniet. Fucatus autem omnis color et omnis præ&longs;er
tim qui in ignem po&longs;itus mutetur / &longs;icci&longs;&longs;ima de&longs;iderat: cal
cemque lunamque et hau&longs;trum odit. Nouum inuentum / oleo
linaceo colores quos uelis
iniurias æternos: modo &longs;iccus et minime uligino&longs;us &longs;it pa
ries ubi inducatur: tamet&longs;i comperio pictores antiquos pin
gendis puppibus Tum
et uidimus in ueterum operibus inductos parieti colores gem
marum / &longs;i &longs;atis rem teneo / cæra aut forta&longs;&longs;is albo bitumine
ad tantam duritiem redactos uetu&longs;tate / ut ne igne quidem
ne item aqua di&longs;&longs;olui po&longs;&longs;int: e&longs;&longs;e id uitrum a&longs;&longs;um dicas. Vidimus et qui lacteo calcis flore colores maxime uitreos
parieti dum uirebat / adglutinarunt. Hac de his.
Adactæ
dem &longs;int aut coelatæ / amborum tamen una e&longs;t ratio. Mirum di
ctu quantum diligentiæ ueteres &longs;ecandis tabulis marmore
is atque illu&longs;trandis adhibuerint. Vidi equidem tabulas mar
moreas cubitos
&longs;emidigytum: et iunctas linea undo&longs;a: quo magis &longs;pectan
tes Ex&longs;ecandis marmoribus ueteres harenam ethio
accedere: &longs;ed molliorem e&longs;&longs;e ægyptiam: itidem præ&longs;tare no
&longs;tris. Ex quodam tamen adriatici maris uado repertam fe
runt / qua ueteres Nos ex littoribus puteolanis ha
renam colligimus huic operi non in po&longs;tremis utilem. Ex
quouis torrente angulo&longs;a harena &longs;umpta utilis e&longs;t. &longs;ed quo
cra&longs;&longs;ior quidem e&longs;t: eo laxioribus &longs;egmentis terit / et acrius
rodit. Quo autem leuius delimat: eo polituræ proximior
e&longs;t. Expolitio ab extremis limis incipit: de&longs;init in id quod
potius lingit Thebaica fricandis et poliendis mar
moribus probatur. Laudant et cotes: &longs;mirillum appellant
lapidem: cuius farina nihil præ&longs;tabilius. Et pumex po&longs;tre
mis delinimentis perutilis Stagni peru&longs;ti &longs;puma / u&longs;taque
ceiu&longs;a / et tripolea
modo in minuti&longs;&longs;ima corpu&longs;cula athomis pu&longs;illiora
mordentiaTabulis continendis
&longs;i erunt illæ quidem cra&longs;&longs;æ clauiculi aut marmorei promi
nentes captus adinterfigantur parieti: &longs;ubinde nudæ tabulæ
applicentur. Sin autem erunt tenuiores po&longs;t &longs;ecundas hare
nationes calcis loco cæra / pix / re&longs;ina / ma&longs;tix : et
omnis numerus
concalefiat tabula: ne repentina ignis mole&longs;tia crepet. Po
nendis tabulis laus erit: &longs;i ex earum ex paginatione ac &longs;erie
a&longs;pectus Maculæ
coloribus, et talia talibus
tuo prae&longs;tet Veterum perplacet a&longs;tutia: qui
ximiora oculo nitidi&longs;&longs;ima expolita reddebant. In his
quæ di&longs;tantes et in Quin
et locis aliquibus ne leuigatas
curio&longs;i&longs;&longs;imi recognitores in&longs;pectaturi e&longs;&longs;ent. Circumex&longs;e
cta et te&longs;&longs;ellulata in hoc conueniunt: quod in utri&longs;que picturam
imitamur uariis lapidum / uitri / concharum ue coloribus ap
ta quadam explicatione compactis. Conchas margaritarum
&longs;ecare et immi&longs;cere cru&longs;tationibus primum in&longs;titui&longs;&longs;e NeIn hoc differunt quod in circumexectis
&longs;culas po&longs;&longs;umus tabellularum partes adhibemus. In te&longs;&longs;ellu
latis quadrata minutalia fabis
enim intra minutiora &longs;unt: eo
referunt. Te&longs;&longs;ellularum &longs;uperficiebus uarias in partes accep
ta lumina reiicientibus: differuntque quod illis affigendis com
modior
calx: cui tyburtini lapidis farina triti&longs;&longs;ima
qui operi te&longs;&longs;ellulato calcem iterum at quod iterum allutari aqua
feruenti iubeant: quo &longs;alis ardoribus exuta mollior et len
tior &longs;it. Rota uideo circumexectorum operum præduros lapil
los fui&longs;&longs;e delimatos in te&longs;&longs;ellulatis. Aurum uitro appingitur
calce plumbi qua nullum fit fluidius uitrum.
Quæ de cru&longs;tationibus diximus omnia ferme ad opus paui
neque pictorias neque adeo in&longs;ignitas cru&longs;tationes recipiunt. ni forte pro pictoriis illud ueniat quod pultem uariis colo
ribus inficere po&longs;&longs;umus: et &longs;patiis circum&longs;eptis limitibus
marmoreis ad picturæ imitationem fundere. Inficitur rubri
ca u&longs;ta te&longs;ta &longs;ilice et ferri fece et huiu&longs;modi pauimentis cru
&longs;tatis cum &longs;icuerint opus di&longs;pumabitur. Id fit &longs;ic.
Siliceus
lapis aut potius plumbum pondo quinque &longs;upplanata &longs;uperfi
cie funiculis hor&longs;um i&longs;tor&longs;um trahitur retrahiturque per pa
uimentum &longs;pan&longs;a harena a&longs;perrima atque aqua quoad raden
do belli&longs;&longs;ime leuigetur. Non leuigabitur ni&longs;i
anguli et lineæ &longs;int conformes. Quod
&longs;ertim linaceo perfu&longs;um Amurca per
fundere commodi&longs;&longs;imum: tum et aqua in qua extincta &longs;it
calx uehementer conferet &longs;i iterum atque iterum a&longs;per&longs;eris. In
his omnibus quæ recen&longs;uimus uitabitur eiu&longs;dem coloris et
formæ nimium crebra et uno in loco plus &longs;atis conferta et
perturbate
omnia ad
ctæ partes operis æqualiter &longs;e&longs;e ab&longs;olutas præbeant.
Habet et tectum &longs;uas contignationum / te&longs;tudinationum et
&longs;ubdiualium cru&longs;tationum delitias atque uenu&longs;tates. Extant
in hanc u&longs;que diem ad porticum Agrippæ
is trabibus pedum quadraginta: opus in quo ne&longs;cias impen
&longs;am ne magis an artificis ingenium mirere. Cedro tectum
ephe&longs;iæ Dianæ annos &longs;teti&longs;&longs;e per multos alibi retulimus. Salaucem colchorum regem habui&longs;&longs;e uicto So&longs;o&longs;tre ægyptio
rum rege trabes aureas et Tum
et ui&longs;untur
plum hiero&longs;olimarum fui&longs;&longs;e referunt ampli&longs;&longs;imas
re candentes: ut a longe id rectum
deatur mons. Catulus primus tegulas romæ æneas capitolii
inaurauit. Subinde pantheon romæ æreis opertum &longs;quamis
inauratis fui&longs;&longs;e comperio. Et Honorium Pont. maximum
eum / cuius tempe&longs;tate Maomet nouam ægyptiis lybiaque re
ligionem et sacra in&longs;tituit / ba&longs;ilicam petri tabulis totam ope
rui&longs;&longs;e æneis. Germania tegulis uitreatis nitet.
Plumbo pa&longs;
&longs;im utimur: opus quidem ad diuturnitatem aptum: atque
primis ad gratiam: neque impen&longs;a non moderatum e&longs;t: &longs;ed in
eo hæc &longs;unt incommoda. Nam &longs;i cementitio applicabitur
operi / illic quod non &longs;ubre&longs;piret: &longs;ed &longs;uccen&longs;is quibus incum
bat lapillis plus &longs;atis ae&longs;tuans feruore &longs;olis collique&longs;cit. Fa
ciat hoc ad rem / quod experiri licet. Plumbeum uas igne
non liquabitur: &longs;i plenum &longs;it aqua: iniicito calculum: ilico
colliquefiet contactu / ac perforabitur. Accedit quod i&longs;tic ubi
non habeat crebros et admodum firmos captus: quibus lami
næ contineantur: facile uentis ab&longs;tergitur. Accedit
breui &longs;alibus calcis uitiatur atque exeditur: ut materiæ nimi
um tutius Sed illic
incommodoAn&longs;as
et acus idcirco te&longs;tudinatis oportet
tegularum candenti ferro a&longs;&longs;olidentur. Oportet et opus &longs;ub
in&longs;tratum reddere leui oblinimento ex cinere &longs;alictarum loto Claui ex ære minus conferue&longs;cunt:
leduntque minus erugine. Plumbum &longs;tercore allitum uitia
tur. Idcirco prouidendum / ne &longs;tationes habeant, quibus &longs;e
&longs;e apte recipiant aduolantes: aut den&longs;ior illic materia &longs;ub&longs;ti
tuenda e&longs;t: ubi &longs;tercus cadens accumuletur. In
plum Salomonis refert Eu&longs;ebius catenas extenderant: qui
bus ua&longs;a penderent ænea. cccc.
quorum sonitu alites fugaren
tur. In tectis quoque ornantur fa&longs;tigia et &longs;tillicidiorum labra et
anguli.
de quibus
occurrit: ni&longs;i ut aptis locis quæque operi Apertionum ornamenta plurimum operi
tis atque dignitatis. Sed
tas: quibus non ni&longs;i magna artificis diligentia et graui im
pen&longs;a prouideatur. Lapidibus enim indiget ua&longs;tis / integi is/
comparibus / elegantibus / raris: que omnia neque facile inue
nientur / neque tractantur / diriguntur / dolantur / componun
tur penitus ad Nega&longs;&longs;e architectos aiebat Cicero
mitatis cau&longs;a
&longs;e e&longs;t.
bit prouidebimus. Apertio natura &longs;ui peruia e&longs;t: &longs;ed interd
paries parieti qua&longs;i pellis ue&longs;ti affulcitur:
apertionis genus
quidem no inepte ea re affictum Hoc genus
di opis et Id lapicidæ imitati
attulere. Quiduis horum pulchrius erit / &longs;i habebit o&longs;&longs;a inte
gra unico ex lapide.
partes: ut non appareat ubi iunctæ &longs;int. Veteres maximos
bus prius erigebant: inque &longs;uis ba&longs;ibus &longs;tatuebant Prudenti &longs;ane con&longs;ilio.
narum expeditior: et perpendicula liberiora captabantur. Ad perpendiculum columna &longs;tatuetur &longs;ic in ba&longs;e / et ima in
columna: et in In cen
tro ba&longs;is acus ferreus plumbo affirmabitur. Centrum uero
imæ columne perforabitur / quoad acum
tra &longs;e concipiat. Supra uerticem machinæ annotabitur pun
ctum: a quo perpendiculum in medium cadat ba&longs;is acum. His paratis non erit difficile pellere
pum: ut &longs;ui circuli centrum puncto annotato &longs;ub&longs;tituar ex
perpendiculo. Didici ex ueterum operibus
marmora teneriora ii&longs;dem ip&longs;is ferramentis: quibus et ma
teria abradatur. Illud etiam ob&longs;eruarunt/ ut rudes adhuc la
pides a&longs;truerent &longs;olis dolatis capitibus lapidum et labris:
quæ in opere mutuo iungerentur: ob&longs;tructo uero ex opere
po&longs;tea quod rude aderat dedolabant atque Credo
id quidem: ut periculis machinarum
impen&longs;æ committerent. Grauius enim di&longs;pendium ex ter&longs;o
et plane ab&longs;oluto lapide
fui&longs;&longs;et Adde quod temporibus
&longs;piciebant. Aliud enim tempus e&longs;t operis a&longs;truendi: aliud
ue&longs;tiendi atque expoliandi. Affictorum operum duo &longs;unt ge
nera. Vnum quod ita adhæret parieti / ut quota &longs;ui pars in
terlateat / et quota promineat ex pariete. Aliud quod totis
columnis ex pariete &longs;olutum exit: et porticum imitari uo
lui&longs;&longs;e præ &longs;e fert. Illud ea re prominens: hoc
cupetur. In prominentibus erunt columnæ aut rotundæ aut
quadrangulæ. Prominere oportet rotundas ne plus / ne
minus &longs;emidiametro. Quadrangulas ne plus parte &longs;ui late
ris quarta / ne minus &longs;exta. In expeditis columnæ
nu&longs;quam minus
te. In his autem quæ totis ba&longs;ibus et quarta &longs;ecederint
quadrangula ex pariete columna prominens re&longs;pondeat Trabis in expeditis non continuus per frontem
parietis extendetur: &longs;ed inter&longs;erabitur ad pares angulos et
intimorum trabium ad &longs;ingula columnarum capitula carpenda
protendantur. Coronæ quæ trabem parietis ornant
recta i&longs;tiu&longs;modi capita circumornabunt. In prominentibus
autem licebit
terruptis toto ædificii ductu uti aut
imitari &longs;imulata intimorum
Diximus de ornamentis quæ ad eas partes ædificiorum perti
neant: in quibus omnia conueniunt ædificia: de his uero in
quibus non conueniunt
hic &longs;atis habet amplitudinis. Sed
rit di&longs;quirenda: quæ ad i&longs;tarum
nihil idcirco negligatur: quod quidem ad In tota re ædificatoria primarium certe ornamentum in co
lumnis e&longs;t. Nam et una plures appo&longs;itæ porticum parietem
omneque apertionis genus ornant: et &longs;implices utique
coræ &longs;unt. Triuia enim theatra plateas hone&longs;tant: trophea
&longs;eruant / monumento &longs;unt: gratiam habent: dignitatem affe
runt. Difficileque dictu e&longs;t
ti&longs;&longs;ima ueteres impen&longs;æ coniecerint. Alii enim minime
tenti par
artificum pre&longs;tanti&longs;&longs;imorum adiecere
refertæ &longs;ignis et imaginibus: quales in templo ephe&longs;iæ Dia
næ fui&longs;&longs;e ferunt numero plus centum uiginti. Alii bales et
capitula ænea atque inaurata addidere: qualia in porticu ro
mæ duplici: quam quidem in Octauii
Per&longs;io alii
argento ue&longs;titas reddidere. Sed i&longs;ta prætereantur.
Tere
e&longs;&longs;e
quendam
apud Græca hi&longs;toria.
Hoc &longs;it ad rem.
nitorem. Breuiores autem &longs;unt circulorum diametri: qui
uarii uariis locis columnam cingunt. Ex circulis quidem
i&longs;tis noti&longs;&longs;imi &longs;unt plana &longs;uperficies: quæ in
te columnæ: et plana item altera &longs;uperficies quæ
quam eandem planam appellamus. Axis autem recta e&longs;t li
nea per medullam columnæ ducta a centro circuli &longs;upremi
ad centrum infimi: quæ eadem linea medianum dicitur co
lumnæ perpendiculum. In hac ip&longs;a linea axi centra circulo
rum omnium Finitor uero linea e&longs;t ducta a limbo
extremo &longs;upremi circuli ad
in&longs;imo in limbo punctum. Diametrorum omnium qui per
cra&longs;&longs;itudinem columnæ &longs;unt
non unica et recta e&longs;t uti axis: &longs;ed multis partim rectis par
tim flexis lineis compo&longs;ita uti mox explicabimus. Circulo
rum pen&longs;andorum diametri &longs;unt locis per columnam quinque. Locorum hæc &longs;unt nomina: proiectura / retractio / uenter.
Pro
iectura duplex e&longs;t: in Di
etæ quod præceteris prodeant atque Retractiones
binæ proiecturis proximæ &longs;uccedunt tum in imo
in Dictæ quod per eas proiecturæ ad &longs;capi &longs;oliditatem
retrahantur. Ventris diameter &longs;ub media columnæ longi
tudine annotatur. Dictus quod illic columna &longs;ubinturge&longs;cere
uideatur. Rur&longs;us proiecturæ differunt inter &longs;e.
Nam quæ
in imo e&longs;t &longs;olo con&longs;tat nextro et flexione qua ab nextro ad
columnæ &longs;olidum retrahatur. Proiectura uero quæ in &longs;um
mo &longs;capo e&longs;t præter nextrum et inflexam hanc obliquita
tem habet etiam torquem. Polliciti &longs;umus uelle me quo
ad in me &longs;it / latine et omnino ita loqui ut intelligar. Fin
gere idcirco oportet uocabula ubi u&longs;itata non &longs;uppeditant:
et &longs;ummere a rebus non di&longs;&longs;imilibus nominum &longs;imilitudi
nes conducit. Nextrum appellant apud nos ætru&longs;cos ui
ctam pertenuem qua capillos uirgines uinciant atque inne
ctant. Fa&longs;ciolam idcirco quæ qua&longs;i regula
lemus. Anulum autem in
funiculus aduolutus &longs;upremum &longs;capi ambitum ad&longs;tringit /
torquem appellemus. Demum finitor linea comparabitur
&longs;ic:
ete quem locum picturam nuncupo recta in&longs;cribitur linea
longa æque atque futura e&longs;t columna: quam ex rupe fabri ex
&longs;ecturi &longs;int: hæc linea axis dicitur. Axim ergo diuidemus
certas in partes prout futuri operis ratio et columnarum ua
rietas / de qua &longs;uo dicetur loco po&longs;tulabit: ad quarum partium
modum fiet imæ plantæ diameter:
uer&longs;a lineola ad pares utrumque angulos infimo in axis capi
te per&longs;cribimus. Hanc diametrum
tuor et uiginti. Partium unam damus altitudini nextruli:
quam quidem altitudinem i&longs;tic in pictura de&longs;cribimus li
nea pu&longs;illa. Rur&longs;us ex quattuor et uiginti particulis plan
tæ capimus tris: ad i&longs;tamque altitudinem
trum proximæ retractionis. Per hocque centrum lineam du
cimus ad pares angulos æquidi&longs;tantem plantæ. I&longs;tæc igitur
linea erit diameter imæ retractionis: cuius longitudo fiet
breuior Signa
tis his duabus lineis / hoc e&longs;t diametro
a capite nextri &longs;oluto ad caput retractionis ducimus line
inflexam dor&longs;o uer&longs;us axem flexione
li atque grati&longs;&longs;ima. Eius i&longs;tius flexionis initium quart
bebit circuli pu&longs;illi: cuius cicli &longs;emidiameter &longs;it nextri al
titudo. Po&longs;t id totam axis longitudinem in partes diuidi
mus æquales &longs;eptem. et eas diui&longs;iones
Quarto igitur in puncto a planta numerare incipiens con
&longs;tituam centrum uentris: per quod &longs;uam ducas diametrum:
cuius longitudo æqualis &longs;it diametro imæ retractionis.
ma Nam
pro columnæ magnitudine de qua &longs;uo loco rationabimur /
&longs;ummi circuli diameter ex diametro ima plantae dedu
Quam quidem diametrum cum erit de&longs;cripta in particu
las diuidemus duodecim. Harum particularum integram
unam occupabunt una torquis et nextrum &longs;ummæ proiectu
ræ. Sic nam torquis huius ip&longs;ius xii.
tertiam capiet bis: reli
quum dabitur nextro. Sed hac proiectura erit retractio: cu
ius centrum di&longs;tabit a centro &longs;upremi circuli proiecturæ ex
particulis illius. xii.
una atque in&longs;uper dimidia.
Eritque retra
ctionis ip&longs;ius diameter minus diametro maximo proiecturæ
ex illius nona. Po&longs;t hæc ducetur inflexa linea ductu quali
infimam duximus inflexuram. Demum per&longs;criptis in pictu
ra proiectionibus / retractionibus / obliquis inflexuris et
tris diametro ducetur linea recta a capite
mæ atque item a capite imæ retractionis ad caput diametri:
qua uentrem notarimus. Itaque his quas
tionibus linea quæ finitor dicitur compo&longs;ita e&longs;t. Ad cuius
lineæ modum tabula gracilis deformabitur / qua fabri lapi
cidæ iu&longs;tum columnæ ambitum et finitiones captent atque
terminent. Scapi imi &longs;uperficies &longs;i erit columna bene torna
ta ad pares utrinque angulos medii
ducto radio a
ficie &longs;it. Hæc a ueteribus litteris tradita
diligentia &longs;tudioque ex optimorum operibus annotauimus. Quæ &longs;equentur ad i&longs;tiu&longs;modi lineamentorum rationes ma
xima ex parte pertinebunt: eruntque multo digni&longs;&longs;ima et ad
pictorum delitias mirifice conferent.
LEONIS BAPTISTAE ALBERTI DE RE
AEDIFICATORIA LIBER SEPTIMVS
QVI SACRORVM ORNAMENTVM
INSCRIBITVR.
EM AEDIFICATORIAM CONSTA
re partibus diximus / et partium alias
e&longs;&longs;e: quibus omne ædificiorum genus quale
cumque
et eiu&longs;modi. Alias autem e&longs;&longs;e quibus ædifi
cia ip&longs;a differant inter &longs;e. De illorum
tis hactenus recen&longs;uimus quantum ad in&longs;titutum pertinere Nunc de his alteris dicendum e&longs;t.
Habebit
hæc di&longs;qui&longs;itio utilitatis tantum: ut ea ne pictores quidem
uenu&longs;tatum exqui&longs;iti&longs;&longs;imi &longs;ectatores ullo pacto &longs;ibi caren
dum e&longs;&longs;e affirmaturi &longs;int. Habebit etiam iucunditatis quo
ad non dico plus legi&longs;&longs;e non poeniteat. Sed uelim non im
probes / &longs;i nouis propo&longs;itis finibus nouis primordiis
grediemur. Primordia quidem aditu&longs;que ex diui&longs;ione et per
&longs;criptione annotatione ue partium ex quibus tota cau&longs;a con
&longs;tet recti&longs;&longs;ime panduntur.
gentoque mixtis conflata aliud faber ex pondere con&longs;iderat:
aliud fictor ex lineamentis: aliud alii forta&longs;&longs;is quærent. Ita
et nos alibi partes ha&longs;ce rei ædificatoriæ ita
ximus: ut
cen&longs;endi quæ illic ad Nunc partionem præfi
niemus eam: quæ poti&longs;&longs;imum uenu&longs;tati decorique ædificiorum
&longs;ati&longs;faciat magis Tamet&longs;i i&longs;tiu&longs;mo
di omnes laudes ita inter &longs;e
horum de&longs;ideres: in ea quidem et cætera non probentur. Aedi
ficia igitur alia publica alia &longs;unt priuata. Tamen et publi
ca atque item priuata aut &longs;acra quidem &longs;unt aut profana.
De publicis ædificiis prius dicam.
Vibium moenia uete
res &longs;umma religione &longs;tatuebant et numini
tutela futuri e&longs;&longs;ent. Neque ulla quidem hominum ratio
ne arbitrabantur po&longs;&longs;e mortalium res &longs;atis a quoquam mo
derari: quin inter homines contumelia atque perfidia uer&longs;a
rentur: &longs;emperque uel &longs;uorum negligentia uel finitimorum
&longs;ibus proximam / periculi&longs;que expo&longs;itam. Ea re fabulari &longs;oli
tos
dam heroas &longs;emideo&longs;que urbibus præfeci&longs;&longs;e: quorum &longs;apien
tia tutarentur: quod non moenibus &longs;olum ad nos tuendos / &longs;ed
deorum etiam ope admodum indigeamus. At illi
ita egi&longs;&longs;e prædicant: quod ueluti in armentis
pa&longs;torem præponimus: ita et hominibus
ligeret / genus aliud
tia atque uirtute. Itaque diis dicata moenia.
Alii optimi et ma
ximi dei prouidentia effectum
minum / tum et populis fatales genii a&longs;ci&longs;cerentur. Moenia
igitur quibus in unum ciues cogantur et tueantur &longs;acra ni
mirum habebantur: quomque ob&longs;e&longs;&longs;am urbem aliquam e&longs;&longs;ent
capturi: nequid contra religionum ueneratione egi&longs;&longs;e uide
reatur certo &longs;acrorum carmine euocabant tutelarios deos ur
bis illius ut non inuiti tran&longs;migrarent. Templum quis du
bitet religio&longs;um e&longs;&longs;e cum cæteras ob res / tum uel ea re ma
xime quod illic &longs;uperis de genere hominum optime merenti
bus debita gratulatio et ueneratio habeatur. quæ pietas una
e&longs;t primaria iu&longs;titiæ pars: ac iu&longs;titiam quidem ip&longs;am per &longs;e
diuinum quoddam e&longs;&longs;e munus quis non a&longs;&longs;entiatur. Et iu
&longs;titiæ pars et
cipua / &longs;uperi&longs;que multo grati&longs;&longs;ima / ac perinde &longs;acrati&longs;&longs;ima:
qu
dum e&longs;&longs;e pro meritis quibu&longs;que retributum uelimus: idcir
co ba&longs;ilicam ubi uis dandum &longs;it religioni adiudicabimus. Quid monumenta rerum dignarum: quæ eternitati dicata po&longs;te
ritati ea ni fallor tota ex iu&longs;titiæ religioni&longs;que´
rationibus con&longs;tant. De moenibus igitur et templis et ba&longs;i
lica et monumentis nobis dicendum e&longs;t: &longs;i priu&longs;
gamus: pauca breui&longs;&longs;ime referentur: de ip&longs;is urbibus non
prætermittenda. Regionem urbis atque aream
ne&longs;tabit copia ædificiorum apti&longs;&longs;imis locis di&longs;tributa et colPlatoni ager et area probabatur di&longs;tincta cla&longs;&longs;ibus
duodecim: et in &longs;ingulis &longs;ingula templa &longs;acella ue con&longs;titue
bat. Nos et compitalia et minorum etiam iudicum &longs;edes / et
præ&longs;idia / et curricula / ludorumque &longs;patia adiiciamus: et
&longs;i qua demum cum his conueniant: modo ager quaque uer&longs;us
tectorum copia flore&longs;cat. Atqui
aliE&longs;t apud pri
&longs;cos scriptores opinio: urbes in plano po&longs;itas minime uetu
&longs;tas e&longs;&longs;e: et idcirco minus habere auctoritatis. Longe enim
po&longs;t Sed certe urbibus pla
na et aperta: ca&longs;tellis
ducunt ad gratiam atque amoenitatem. In his tamen mutua
uelim e&longs;&longs;e hæc: ut plana leui&longs;&longs;imum in tumulum &longs;e&longs;e attol
lant munditiæ gratia: et
&longs;ibi occupent aream / uiarum ædificiorum que cau&longs;a.
Cicero ui&longs;us e&longs;t urbi romæ præpo&longs;ui&longs;&longs;e ea re quod
libus et
æquata. Apud pharum in&longs;ulam condere urbem de&longs;titit Ale
xander loco alioquin munito et
turam Ne illud quidem hic
prætereundum cen&longs;eo: in&longs;igne urbis ornamentum extare
ubi &longs;ic ciuium copia. Tygr
urbem conderet / coegi&longs;&longs;e maximam uim hone&longs;ti&longs;&longs;imorum et
&longs;plenlidi&longs;&longs;imorum hominum: ut in eam cum fortunis omni
bus conuenirent / po&longs;ito edito quæ qui eo loci non compor
ta&longs;&longs;ent alibi inuenta fi&longs;co a&longs;criberentur. Idip&longs;um
ubi &longs;e i&longs;tic
et bene moratos agere Sed praecipuum urbibus orna
mentum
rum
cuiu&longs;que u&longs;u / dignitate
&longs;tributa &longs;int. Nanque amoto
quod &longs;e&longs;e aut lege caui&longs;&longs;e opor
tere aiebat Plato: ne exterarum gentium deliciæ in urbem
portarentur: neue ciuis quiuis natu minor annis. xl.
pere
gre profici&longs;ceretur. Et qui ho&longs;pites uirtutis gratia in
conueni&longs;&longs;ent: cum ad tempus bonis e&longs;&longs;ent imbuti di&longs;cipli
nis: ad &longs;uos remitterentur. Id quidem quod i&longs;tiu&longs;modi pe
regrinorum contagiis fiat: ut ciues ueterem patrum par&longs;imo
niam in dies dedi&longs;cant: et pri&longs;cos mores odi&longs;&longs;e
qua una maxime re urbes reddantur deterrimæ. Epidauros
refert Plutarchus quod &longs;uos ciues illiricorum
probos aduerti&longs;&longs;ent: et memini&longs;&longs;ent malis moribus res no
uas ciuitatibus excitari: id ueriti ex omnium ciuium multi
tudine unum in &longs;ingulos annos eligebant
et
rum manda&longs;&longs;et mercaretur atque contraberet. Demum
&longs;ententia periti omnes &longs;unt: ut iubeant omnino curam ha
tione uitietur. Non tamen eos imitandos duco: qui omne
genus ho&longs;pitum excluderent. Apud græcos ex uetere more
populis non
do armati ad &longs;e appuli&longs;&longs;ent a&longs;&longs;euerant neque intra urbem re
cipere / neque per inho&longs;pitalitatem adigere: &longs;ed ab pomeriis &longs;ta
tuebant non
&longs;i quid u&longs;ui
munes. At mihi quidem
Neque
non Nos hinc moniti ita urbis
mur: ut
bi apta: ciuibus
modeque inter &longs;e&longs;e pro cuiu&longs;que officio et dignitate habitent. Ad urbis
officinæ uarios uicos et regiones &longs;ibi occupabunt locis idoNanque ad forum quidem argentarii / pictores / anularii.
Subinde aromatariæ tabernæ / ue&longs;tiariæ / et quæ demum ho
ne&longs;tiores putentur. Extremis autem locis ob&longs;cenorum feditas
et fetores / maxime coriariorum &longs;terquilinia &longs;ecludentur: atque
ad
bem / aut adeo uehementes
tentur. E&longs;&longs;et forta&longs;&longs;is quibus placeret nobilium
ab omni plebicularum colluuie e&longs;&longs;e liberas et purgatas. Alii
&longs;cat / omnia ubique &longs;uppeditentur: eaque re promi&longs;cuas digni&longs;
&longs;imorum ædibus haberi tabernas meritorias intermixtas non
recu&longs;arent. Sed de his hactenus.
Aliud nempe utilitati / ali
ud dignitati debetur. Redeo ad rem.
Moenibus ueteres præ&longs;ertim populi ætruriæ
demque ua&longs;ti&longs;&longs;imum lapidem probauere. Quod ip&longs;um athe
næ quoque auctore themi&longs;tocle Vi&longs;un
tur et uetu&longs;ta oppida cum ætruriæ: tum et
apud hernicos lapide a&longs;tructa prægrandi: incerto: et ua&longs;to:
quod mihi quidem opus n.
præ&longs;e fert rigiditatem &longs;eueri&longs;&longs;imæ uetu&longs;tatis: quæ urbibus
Ac uelim
ut eo &longs;pectato horreat ho&longs;tis: et mox diffidens ab&longs;cedat. Maie&longs;tatem afferet lati&longs;&longs;ima profundaque fo&longs;&longs;a / ripis abrup
tis cohercita muro. Qualem ad babylonem fui&longs;&longs;e ferunt cu
bitos regios latam quinquaginta / et Augebit maie&longs;tatem altitudo et cra&longs;&longs;itudo
feci&longs;&longs;e legimus
omnes qui animo ad In tur
ribus et decur&longs;oriis moenium romæ uidimus pauimenta pi
cta opere te&longs;&longs;ellata / et parietes cru&longs;tatos uenu&longs;ti&longs;&longs;ime. Sed
non omnia urbibus omnibus probabuntur.
et cru&longs;tationum delitiæ moenibus non debentur: &longs;ed pro co
ronis paulo ab&longs;ter&longs;iores aliqui prælongi lapides ad
et libellam prominebunt. Pro cru&longs;tatione
Velim tamen lapides ita iunctos e&longs;&longs;e ad angulos linea&longs;que
mutuas / ut a&longs;tructa nu&longs;&quml; hiatibus dehone&longs;tentur. Id
di&longs;&longs;ime a&longs;&longs;equemur regula dorica: cui
e&longs;&longs;e aiebat Ari&longs;toteles. Ea.
n.
erat
Nam
cum
ctabiles
peret apponebant: ea re quod
idoneos et &longs;edem
bilem huiu&longs;modi
gendi lapidis concingebant: et obflexa pro norma
qua &longs;tructorum
locos / ubi
ter&longs;ererent.
muris uelim patulam
bertati: quam quidem ne fo&longs;&longs;a. ne pariete / ne &longs;epto / neue ar
bu&longs;to quidem homo quiuis impune compediat.
Venio ad templa.
Primos templorum
rio Ianum Ideoque ueteres a&longs;&longs;ue&longs;&longs;e in &longs;acrifi
ciis perpetuo præfari Iano deo.
qui coleretur primarium putari. Apud phoenices V&longs;onem
Alii
tum
pidis adieci&longs;&longs;e Alii
ui templa extruxi&longs;&longs;e I&longs;im quoque
bus &longs;uis in&longs;tituerit / templum Ioui et Iunoni
cipio feci&longs;&longs;e: &longs;acerdote&longs;que decreui&longs;&longs;e referunt. Quale
apud quo&longs;que per eam po&longs;teritatem fuerit templum non &longs;a
tis Habue
re Sic. n.
illam Sed
cæterorum que
ciorum amplitudine
pulchritudinis laude a tectis
id progre&longs;&longs;a res e&longs;t: ut in frugali&longs;&longs;ima urbe unius
garit. Cuius principis in&longs;titutum dum pro&longs;pexit dignitati
urbis /
mus / uehementer laudo. Tamet&longs;i fuit
qui &longs;apientes habiti &longs;int opinio: ut &longs;uperis templa fieri non
probarint. His auctoribus Xer&longs;es
ciæ dicitur quod parietibus includerent deo&longs;: quibus omnia de
beant e&longs;&longs;e patentia: quibus ue ip&longs;e mundus pro templo &longs;it. Sed redeo ad in&longs;titutum.
Tota in re ædificatoria nihil e&longs;t: in quo maiore &longs;it opus in
exornando. Sino illud quod
Deorum
Quod &longs;i regibus
et magnis utris ho&longs;pitibus ædes ornamus: lauri&longs;&longs;imeque ap
paramus: quid &longs;uperis quos
ade&longs;&longs;e uocatos ad
catione&longs;que uolumus? Sed ne
quæ homines Proculdubio ad pietatis
gratia atque admiratione &longs;ui. His de rebu&longs;
uelim quidem
&longs;pecies ne cogitari
e&longs;&longs;e
rerum dignarum admiratione: uixque &longs;e contineant / quin
intueantur. Mile&longs;i
propter magnitudinem reman&longs;it &longs;ine tecto. Id non laudo.
Gloriabantur Samii
ea non negabo ita ponenda e&longs;&longs;e ut uix augeri po&longs;&longs;int. In/
finita enim res
plis relinquitur: ut addi aliquid
deatur. Mihi
dine maiora e&longs;&longs;e
fendor. Sed illud apprime ade&longs;&longs;e in templis opto: ut quæ
cumque &longs;e&longs;e oculis
&longs;tatuas
randis exhibendi&longs;que rebus rari&longs;&longs;imis atque
iore digna laude &longs;int:
an ad æternitatis Cui rei cum cæteris
in operibus publicis priuati&longs;que:
dis iterum atque iterum Tam
multas .n. erogatas
mas e&longs;&longs;e Et
tis/ quae Sed
templa ueteres ex di&longs;ciplina ætru&longs;corum moniti
diis omni in loco ponenda cen&longs;uere.
ci / qui pudicitiæ / qui bonis artibus præe&longs;&longs;et / intra
&longs;epta collocandos putarunt. Qui autem uoluptates / rixas /
incendia cierent:
tarunt.
bat Plato: ad
cum
atque
cellis Ae&longs;culapio in in&longs;ula tyberina tem
plum
tur. Alibi extra urbem ædes huic deo ponere a&longs;&longs;ue&longs;&longs;e aiebat
Plutarchus: quod illic e&longs;&longs;et aer &longs;alubrior. Præterea uariis dii&longs;
dem &longs;olis liberique patris rotundam probarunt: Ioui&longs;que tem
plum quod &longs;emina rerum
aiebat Varro perforato. Aede Ve&longs;tæ
Aliis &longs;uperis ædificia
a terra exaltabant. Inferis &longs;ub terra: Terre&longs;tribus media po
Fit
ria &longs;ibi
na aras Alii uino et libo
Alii nouis
in dies ritibus delectabantur. Po&longs;thumii lex apud romanos
fuit.
libare a&longs;&longs;uetos Apud
ad
crata erat: cuius ciues quod quotidie cantu
eorum nemo Apud Theopha&longs;trum
inuenio &longs;olitos in hi&longs;tmo
lare. Aegyptiis fas non erat placare deos ullis rebus præter
bem templa po&longs;uere: quod illis pecudes mactarentur. At no
&longs;tri quidem ad u&longs;um &longs;acrificii pa&longs;&longs;im ba&longs;ilicas u&longs;urparunt:
id quidem tum quod a principio ba&longs;ilicis
et congruere con&longs;ue&longs;&longs;ent: tum quod in eis &longs;umma cum digni
tate pro tribunali ara collocaretur: et
li&longs;&longs;ime haberetur. Reliquum ba&longs;ilicæ uti e&longs;t ambulatio et
porticus populo aut &longs;patianti: aut ad
teret. Accedebat quod
&longs;ilica Sed de his
alibi. Faciat ad
phis / et delicatioribus dearum ædes dicandas e&longs;&longs;e: quæ uirgiHer
culi Marti et maximis diis ita ponenda e&longs;&longs;e tecta: ut magis De
mum ubi
uti loquuntur
mis: quoad unde uis præclare con&longs;picuum &longs;it.
Templi partes &longs;unt porticus et cella interior.
Sed in his ue
hementer Nanque
aut fiant in Orbis rerum a&longs;tra / arbores / animantia /
eorum que nidificationes / et
e&longs;&longs;e
mus. Apes.
n.
es crabrones et inter&longs;ecta quæuis
ni&longs;i &longs;exangulas in &longs;uis theatris cellas a&longs;truere didicere. Ro
In
Alii po&longs;uere ut latitudo
parte &longs;ui tertia a Alii uoluere
In
recti. Numero angulorum ueteres
aut Atque ex ciclo ip&longs;o recte
dimidium
&longs;ex. Quod &longs;i duxeris a centro lineas rectas
latera &longs;ingula
xii. po&longs;&longs;is efficere.
cto
drato æquelatero atque
quadrati angulos / et dimidias cuiu&longs;que diametri partes: a pun
cto &longs;ectionis
gulæ. Id. n.
&longs;ectiones &longs;it / latus erit octangulæ.
ex ciclo perficiemus. Nam duos cicli diametros &longs;e&longs;e mutuo
ad pes utrinque Inde a puncto i&longs;tic diui&longs;ionis ad &longs;ublime caput alterius dia
metri Hac igitur ex
linea &longs;ic ducta &longs;i ademeris
tri pars / quod illic Adiiciuntur
pauciora. n.
idque ad caput
nuam &longs;e&longs;e e regione offerat. Aut &longs;i
adiicientur / id in cis
quæ duplo &longs;int longiora
apponentur haud plura
ma adieci&longs;&longs;e: conueniet &longs;int numero impari.
atque Pro numero.
n.
lacerum aut &longs;in
gulis lateribus &longs;ingula adiicientur tribunalia: aut alterna
tim latus hoc
tribunali.
octo tribunalia. In areis
guli inter &longs;e Rur&longs;us tribu
nal aut erit
tum. Quod &longs;i erit tribunal
id i primis probabitur: cuius &longs;inus ad emiciclum finiatur. Proxime accedet
Verum ubi confertus tribuna
drangula emiciclis mi&longs;cebuntur &longs;itu alternato: et fronti
bus mutuo re&longs;pondentibus. In tribunalibus apertio
&longs;ic con&longs;tituetur. Nanque cum erit quidem unicum haben
dum tribunal in areis quadrangulis / diuidam templi latitu
dines in partes quattuor: exque his dabo faucibus tribunalis
duas: Aut &longs;i &longs;patio ampliore delectabimur / diuidam latituSic enim quæ adhibenda &longs;unt columnarum ornamenta fene
&longs;træque et eiu&longs;modi commodi&longs;&longs;ime &longs;uis locis coaptabuntur.
quidem quæ pro lateribus &longs;unt æque pari facere amplitudi
ne: atque ip&longs;um e&longs;t tribunal Sed malim dignitatis
gratia Hoc
et intere&longs;t in quadrangulis: quod &longs;i omnibus lateribus fiat
primarium tribunal coæqualibus
uero lineæ a dextra in Parietum
pars &longs;olida hoc e&longs;t o&longs;&longs;a ædificii / quæ in templis apertiones
plurium
quinta latitudinis interuacui:
aut ubi occlu&longs;i&longs;&longs;ima uelis e&longs;&longs;e ex dimidia. Rotundis autem
areis &longs;i numerus vi.
facies / ut intercapedi
nes i&longs;tiu&longs;modi hoc e&longs;t o&longs;&longs;a et &longs;olidum parietis &longs;ibi habeant
apertionis Sin
cies ut
nalibus
mus / fiet ex tertia tribunalis.
hinc uetu&longs;to
cellulæ minu&longs;culæ Aream
&longs;ibi &longs;ump&longs;ere: cuius longitudo in partes diui&longs;a &longs;ex / una &longs;ui
parte latitudinem excederet: ex ip&longs;a longitudine partes da
pli extabat: Rur&longs;us
uidebant in partes Ex his dabant partes tris cellis in
dextram: et Mediæ ue
ro Ad caput
diana&longs;que ad cellas Pa
rietes pro faucibus
Hactenus de intimis areis.
Porticus quidem ad tem
pla quadrangula erit aut pro fronte: aut item pro fronte
atque etiam in po&longs;tico: aut cellam circum obfulciet. Qua
parte tribunal prodeat / porticus non adiicietur pro fronte.
ut integram
ut &longs;it pars In porticibus quæ ad latera tem
In po&longs;tico porticus
tulimus imitabitur. Templa
bimos: aut tantum pro fronte In utri&longs;que
ratio latitudinis ex Sed por
ticus quæ pro fronte
cedet ex octaua: aut demum fiet Apud ad
Apud ebreos ex lege
ria et &longs;acra ciuitas loco opportuno et In ea &longs;truito
&longs;ed collectitiis albentibus et nitidi&longs;&longs;imis. Acce&longs;&longs;us ad tem
plum &longs;it Vna enim gens uno cen&longs;en&longs;u et in&longs;ti
tuto religioni dicata uno erit deo tuta et munita. Horum
utrumque Illud.
n.
ab u&longs;u et
atque imbelles. Hoc
num e&longs;t: quod alibi uidimus ex proxima
ætate a&longs;tructa &longs;acra: quibus pro foribus ad
&longs;cendas aliquos: et unde rur&longs;us totidem ad &longs;acri pauimen
tum gradibus
&longs;ed cur in&longs;tituerit ne&longs;cio. Mea
cus et
at / exaggeratam atque a cætero urbis &longs;olo
tet. Sed quemadmodum in animante caput / pes: et quale
cumque uelis membrum ad cætera membra atque ad totum
reliquum corpus referendum e&longs;t: ita et in ædificio maxi
meque in
ut inter &longs;e omnes corre&longs;pondeant: ut quauis una illarum
&longs;umpta eadem ip&longs;a cæteræ omnes partes apte dimetiantur.
&longs;ugge&longs;ti altitudinem &longs;tatui&longs;&longs;e &longs;umptam ex templi latitudi
ne. Nanque latitudinem quidem diui&longs;ere in partes &longs;ex: atque
ex his unam dedere altitudini &longs;ugge&longs;ti. Fuere et qui in ma
ioribus templis &longs;eptimam: in maximis autem
dinis e&longs;&longs;e id elatum uoluere.
Porticus natura &longs;ui uno tantum con&longs;tat integro perpetuoque
pariete: cæteris autem lateribus perfo&longs;&longs;is pate: apertionibus
peruius. Con&longs;iderandum igitur e&longs;t quo genere apertionum
uti uelis. Nam e&longs;t genus quoddam
et inter &longs;e plu&longs;culum di&longs;tantes collocantur: alterum ubi con
fertæ: et alteræ alteris uiciniores &longs;tatuentur. In his utri&longs;que
in&longs;unt uitia. Nam in rarioribus quidem ob interuallorum la
xitu lines &longs;i trabe utare / rumpitur. Si autem arcu / non &longs;atis
In confertioribus autem arctatis
interuallis itiones et pro&longs;pectus et lumina impediuntur. Ea
de re tertium quoddam genus
quod i&longs;to prouideat:
teris probetur. His tribus generibus e&longs;&longs;e
Sed
bus &longs;ic opinor. forta&longs;&longs;is
lumnarum numerus dee&longs;&longs;et ab optima illa mediocritate defle
xere ad rariores imitandas. Cum uero columnarum copia &longs;uper
fui&longs;&longs;et placuit Itaque interual/
lorum genera quinque
&longs;pan&longs;um Præterea et Illud accidi&longs;&longs;e opinor: ut cum forta&longs;&longs;is lapidis
prælongi copia non
i&longs;&longs;e architectum opus facere columnis depre&longs;&longs;ioribus. Idque
coeptuque cum non &longs;atis ad gratiam operis &longs;uccedere intelli
geret murulos columnis &longs;ub&longs;titui&longs;&longs;e: quo iu&longs;tam operis alNanque ex annotatione &longs;pectationeque
operum compertum quidem habebat: columnas in porticibus
gratiam non habere : ni ad certas e&longs;&longs;ent rationes altitudinis
&longs;ic monent.
to ni&longs;i compares:
um ob&longs;tet cæteris facito Vbi
ra Latioribus
iteruallis cra&longs;&longs;ioribus columnis utitur. Itaque columnarum
cra&longs;&longs;itudines ex interuallis/ et interualla ex columnis mo
derabuntur his præ&longs;ertim legibus: Namque
ribus
midiam atque integram unam In
&longs;is autem capiet nihilo plus In elegantibus
&longs;itudines / et partem unius Subconfertis duæ: &longs;ub
di&longs;pan&longs;is dabuntur integræ cra&longs;&longs;itudines tris. Quæ autem
&longs;uis in ordinibus erunt media interualla: ea Itaque illi &longs;ic
At nos ex
apertiones aduertimus non utrobique ii&longs;dem e&longs;&longs;e po&longs;itas ra
tionibus. Nanque in
ex quarta po&longs;uere prudenti nimirum con&longs;i
lio: nequid trabs
&longs;u&longs;tineret et
tum et non pauci&longs;&longs;imi ex xii. po&longs;uere præ&longs;ertim apertioni
bus / quas elegantes nuncupamus.
Po&longs;itis interuallis excitandæ
&longs;tineantur. Permaximi intere&longs;t columnas ne
tes: arcuatis ne an trabeatis utare apertionibus. Arcuata et
pilæ theatris
nantur. Sed digni&longs;&longs;imis in operibus templorum
beatæ porticus ui&longs;untur. De his dicendum e&longs;t.
num partes &longs;unt ara infima / et in eam ba&longs;is: in ba&longs;im colum
na: mox capitulum: inde trabs: in trabem tigna aut fa&longs;cia. qua refecta tignorum capita aut operiantur / aut finiantur.
Su
premo loco corona e&longs;t. A capitulis
Hic peto ex his qui
hoc
figuris / &longs;ed nominibus latinis litteris referant: uti &longs;ic / duo
decim / uiginti quadraginta et eiu&longs;modi. xx.
xl.
Ca
pitula
trunci iuncti Sed habebat deformitatem rude id
et quadratile lignum. Fuere igitur principio apud doron.
&longs;i omnia græcis credimus / qui excogitarint &longs;imile
imitari ad
operculo po&longs;ita e&longs;&longs;e uideretur: hancque quod nimium pre&longs;&longs;a ap
pareret collo paulo altiore &longs;ub&longs;tituto Iones pro
&longs;pectis doricis operibus lances in capitulis probarunt. Sed
lancium illam
ea re corticem arboris addidere: qui hinc atque hinc
et &longs;e&longs;e in anfractum Succe&longs;&longs;ere corynthii auctore Callimacho: qui
pre&longs;&longs;as lances / &longs;ed præaltum uas foliis
di&longs;&longs;et perplacuerat. Tria igitur capitulorum genera inuenta
&longs;unt / quæ peritorum u&longs;us reciperet:
apud uetu&longs;ti&longs;&longs;imos ætru&longs;cos in u&longs;u fui&longs;&longs;e Et quid putes e&longs;&longs;e cau&longs;æ?
Nu
merus capitulorum
cura / exqui&longs;ita
inueniendis
rito præ his
ab exteris accepta Corynthio
rum. n.
fe&longs;tiuitati adiunxit delitias ionicas: et an&longs;arum loco
pendentes
batum:
tuerant.
xere: quarum ima &longs;ui cra&longs;&longs;itudo &longs;epties &longs;umpta
&longs;ui quæ a Ionicis
Coryn
&longs;ub&longs;tituere. His omnibus
les inter &longs;e: &longs;ed lineamentis uarias &longs;ub&longs;tituendas putarunt. Quid plura?
Totis fere lineamentis partium inter &longs;e di&longs;&longs;i
miles fuere. In
uenerunt. Nam
mus libro cum
re: et in hoc
dem
rent Fuere qui dixerint / cra&longs;&longs;iores in imo ponen
das ex quarta Alii quod
res eo minores uideri / qui uno ab oculo &longs;emotiores &longs;int:
&longs;ulti&longs;&longs;ime idcirco prælongas
ciles putarunt in
dem u&longs;que
&longs;ex: atque ex his una parte abiecta reliquas quinque dandas &longs;u
premæ cra&longs;&longs;itudini.
uiginti ita e&longs;&longs;e
partibus imi &longs;capi undecim A uige&longs;i
mo autem ad pedem u&longs;que
&longs;eptem Inde ad pedes quadraginta ex quindecim
imæ
das duas: reliquas
ginta
ad altum uero Ea deductione deinceps
ut quo altius columnæ caput &longs;it: eo et cra&longs;&longs;ius Itaque in his uniuer&longs;a conuenere.
Sed nos ex operum dimen
&longs;ionibus i&longs;ta hæc apud no&longs;tros latinos
&longs;eruata comperimus.
libro tran&longs;egimus: ratione tamen
li. Capiam
re maiores &longs;oliti &longs;int / eam quæ media &longs;it inter maximas atque In hac igitur
plantæ
les: ex quibus dabis diametro maximo &longs;ummæ proiecturae
partes octo. Erit ea de re proportio i&longs;tarum uti nouem ad octo
quam
ut &longs;it in imo retractionis imæ diameter ad diametrum plan
tæ. Nam plantæ
Rur&longs;us
ctionem ponam / ut &longs;it &longs;exqui&longs;eptima. Venio ad
partium in quibus differunt. In ba&longs;ibus partes hæ &longs;unt.
La
ta&longs;trum / thori / orbiculi. E&longs;t
imo &longs;uppo&longs;ita pars:
&longs;us in latitudinem diffundatur. Thori &longs;unt cra&longs;&longs;i torques
ba&longs;i: quorum alter columna ip&longs;a premitur: alter in lata&longs;tro a&longs;
&longs;idet. Orbiculus e&longs;t in gyrum in cauus: qui ueluti
&longs;ic i&longs;tic inter thoros pre&longs;&longs;atur.
principio Dorici. Nam ba&longs;im
midia imæ
latum quoad
in &longs;uper diametri ip&longs;ius
minus tertiam.
tes tres: ex quibus Fuit igi
tur totius cra&longs;&longs;itudo ba&longs;is tripla ad cra&longs;&longs;itudinem lata&longs;tri:
et latitudo lata&longs;tri quoq tripla ad cra&longs;&longs;itudinem ba&longs;is: præ
ter lata&longs;trum
quattuor: ex quibus Rur&longs;us il
lud cra&longs;&longs;itudinis in medio / quod inter
fimum lata&longs;trum &longs;it / diui&longs;ere in partes binas: ex quibus infi
mam dedere infimo thoro:
inter ambos thoros interpre&longs;&longs;etur. Con&longs;tat orbiculus ex ca
nali
Nextrulo In omni ædificatione illud aduerrendum e&longs;&longs;e diximus: ut
Non erit so
&longs;i perpendiculum a pede &longs;uperimpo&longs;iti lapidis cad
aerem atque Idcirco cum
biculorum canales cauere ne
fodiendo attingerent. Thori prominebunt ex dimidia &longs;uæ
cra&longs;&longs;itudinis adiecta parte octaua. Tum et thori cra&longs;&longs;ioris
ampli&longs;&longs;imus circulus perpendiculo &longs;ui æquabit extremam
in ba&longs;i Hæc Dorici.
Ionici
nem doricam probauere: &longs;ed orbiculos
o&longs;que duos anulos inter orbiculos adiecere. Itaque ba&longs;es altas
ex &longs;emidiametro imæ
diui&longs;ere in partes quattuor:
lata&longs;tri. Atqui latitudini
tis dedere Fuit
latitudo Con&longs;cripto lata&longs;tro
nis diui&longs;ere in partes
dini imi thori: et rur&longs;us quod præter thorum et
cra&longs;&longs;itudinis relictum diui&longs;ere in partes tris: ex quibus
mam dedere
culis duobu&longs;que anulis qui quidem inter utro&longs;que thoros pre&longs;
&longs;antur. Orbiculorum anulorumque ratio fuit huiu&longs;modi.
tium quidem
&longs;eptem. ex quibus &longs;ingulas &longs;ingulis anulis dedere: reliquas
&longs;ibi æquis portionibus orbiculi ad&longs;crip&longs;ere: proiecturas in
thoris ea&longs;dem ob&longs;eruarunt/ quas et dorici: in orbiculi&longs;que ex
cauandis pepercere
nextrulos fecere ex octo &longs;uorum orbiculorum. Alii &longs;ic execo
in partes &longs;exdecim: quas modulos appellamus: ex his tho
ro in&longs;imo quattuor: &longs;uperiori thoro tris: orbiculo autem in
feriori tris et
duos Hæc igi
tur lonici. At corynthii ionicam atque
uere : pa&longs;&longs;imque utri&longs;que u&longs;i Quin ad opus
Referunt ætru&longs;cos in ba&longs;i
bus lata&longs;trum
genus ba&longs;is
uertimus in templis
plum
continuum producto / ut &longs;it uniuer&longs;is
luti &longs;ubiectus &longs;ocius ad iu&longs;tam
beatur. Fecere credo id
rotundis non Vidimus et qui lineas in operculis
capitulorum ad
quod fecerint forta&longs;&longs;is Sed iuuabit pauca interpo&longs;ui&longs;&longs;e de deorum gratia.
Particulæ
ornamentorum hæ &longs;unt. Fa&longs;ceola / gradus / rudes / funiculus /
canaliculus / gulula / undula. Omnis particula
eiu&longs;modi e&longs;t / ut &longs;e&longs;e porrigat atque promineat. Sed id
uariis lineis. Nanque fa&longs;ceolæ
litteram. L.
E&longs;tque fa&longs;ceola idem atque
ip&longs;o latior. Gradus fa&longs;ceola e&longs;t multo
addubitaui an
e&longs;tque eius prominentiæ C. littera &longs;ubiun
cta ad litteram. L. &longs;ic .Et funiculus
Hæc
C. ubi inuer&longs;a
L. C.
efficiet canaliculum. Quod &longs;i S. littera &longs;ub
tur &longs;ic. gulula
tatur. Sin autem &longs;ub ip&longs;a L. adiungetur iacens et inuer&longs;a S.
&longs;ic ex flexionis &longs;imilitudine Rur
&longs;us particulæ
In fa&longs;ceola
rarum. In gradu denticulos: quorum ratio hæc e&longs;t: ut lati &longs;int
ex eorum altitudine ad
culos ex tribus habeat partes latitudinis dua s/
culatum efficiunt: aut
tegra: alii &longs;uperne decacuminata appo&longs;uere. Ex funiculo bec
cas qua&longs;i in&longs;utas filo efficiunt. Gululam uero et undulam
Nextrulum ubiuis purum &longs;emper re
linquitur. In particulis iungendis hæc e&longs;t ratio: ut &longs;emper
quæ &longs;upremæ ad&longs;int magis promineant Particu
las a particulis di&longs;tingunt nextruli: &longs;untque illi quidem par
ticulis pro cimatio. Cimatium quidem &longs;upremum cuiu&longs;que
particulae Conferunt etiam quod leuigata &longs;uæ
frontis planitie a&longs;peritates inter &longs;calpturarum
lati ex &longs;exta eius particulae cui adiungentur: &longs;eu denticuli
illi Verum in gulula
Nunc redeo ad capitula.
Capitulum dorici effecere
æque atque ba&longs;im: et totam eius cra&longs;&longs;itudinem diui&longs;ere
tes tres: primam dedere operculo: alteram occupauit lanx
collo capituli quod &longs;ub lance &longs;it. Vltima tertia relicta e&longs;t
operculi latitudo quaque uer&longs;us integrum habuit diametrum
et amplius partem &longs;emidiametri imæ columnæ &longs;extam. hu
ius operculi partes hæ &longs;unt. Labrum Iancis extremas lineas operculi accingebat.
Circa
infimum lancis alii minutos anulos tris: alii gululam orna
menti gratia Occupauit
cis partem non plus tertiam. Colli diameter hoc e&longs;t infima
capituli pars/ quod in omnibu&longs; capitulis
columnae non exce&longs;&longs;it. Alii ut ex aedificiorum lineamen
tis collegimus / capitulum doricum effecere altum ex dimi
dia atque item ex quarta diametri columnæ imæ: totamque
hanc altitudinem capituli diui&longs;ere
bus operculo quattuor:
dere partes tris. Mox operculum diui&longs;ere
ex quibus fuit &longs;uperior pars gulula: inferior fa&longs;cia. Rur&longs;us
et lancem in partes diui&longs;erunt geminas: quarum dederunt
infimam &longs;eu anulis &longs;eu gululæ: quæ &longs;ubcingeret lancem. Ad
Hæc
dorici. Ionicum capitulum &longs;ic efficiemus.
Tota capituli
cra&longs;&longs;itudo erit ad columnae cra&longs;&longs;itudinem infimam dimiHanc tibi cra&longs;&longs;itudinem capituli diuidito in modulos
unum de uiginti. Operculo igitur dabis modulos tris.
Cor
tici dabis quattuor. lanci dabis &longs;ex.
Infimas autem reliquas
&longs;ex relinquito uolutis: quas hinc atque hinc faciat dependens
cortex. Operculi latitudo quaque uer&longs;us habebit diametrum
&longs;ummi &longs;capi &longs;uæ columnæ. Latitudo corticis quæ e&longs;t a fron
te capituli ad occiput æquabitur operculo. Longitudo ip&longs;i
us corticis profluet lateribus / atque
ad cocleam lineam. Vmbilicus cocleæ qui in dextro e&longs;t di
&longs;tabit a &longs;ini&longs;tro compari umbilico modulos duo&longs; atque uigin
ti. Et di&longs;tabit ab ultima &longs;upremi operculi linea modulos duo
decim. Cocleam ip&longs;am &longs;ic ducito.
In punctum quidem me
dii umbilici de&longs;cribito punctum pu&longs;illum: cuius &longs;emidia /
meter modulum capiat unum. Et contra notato itidem alte
rum &longs;ubtus/ in ambitu excel&longs;o notato punctum unum: Et
contra notato itidem alterum &longs;ubtus in ambitu depre&longs;&longs;iore:
tunc in &longs;uperiore i&longs;tiu&longs;modi puncto ponito
bilem: pedem autem mobilem ducito a linea quæ
diuidat a cortice: et de&longs;cendito urgendo in partem capitu
li extrin&longs;ecam / u&longs;que compleat integrum &longs;emicirculum: atque
re&longs;pondeat e regione &longs;ub cicli pu&longs;illi puncto. illic re&longs;tringi
to circinum: et ponito pedem
infimo pu&longs;illi cicli. Mobilem uero pedem ducito ab
to uortice hactenus de&longs;cripto: et a&longs;cendito intror&longs;us u&longs;que Sic enim duobus &longs;emicircu
lis imparibus uorticem unum integrum effeceris. Deinceps
implicato. Lancis labrum pandetur / ut frontibus foris pro
mineat ex cortice modulos duos: fundo autem &longs;ui æquabit
&longs;upremæ columnæ amplitudinem: contracturæ uolutatum
quæ pro lateribus capituli iungunt uolutas anteriores po
&longs;terioribus
duli dimidia.
liculo ad profunditatem dimidii moduli. Nextruli latitu
do ad canaliculum pars erit quarta. In medio frontis per ca
naliculum &longs;culpentur frondes et &longs;emina. Partes lancis quæ
pro frontibus capituli extant ouiculatas faciunt: et &longs;ub oui
culis di&longs;tendunt baccas.
&longs;quamis aut frondibus Tale igitur ionicum
capitulum e&longs;t. Corynthiorum
capit &longs;emidiametros imæ columnæ. Tota i&longs;tac altitudo in
modulos diuidetur Cra&longs;&longs;itudo operculi
unum: reliquos occupat uas: cuius fundi latitudo e&longs;t / quan
ta in
&longs;ummo æquat amplitudine &longs;ui cra&longs;&longs;itudinem columnæ infi
mam. Operculi latitudo modulos implet decem.
Sed decu&longs;
&longs;antur anguli ad modulum hinc et hinc dimidium. Aliorum
capitulorum opercula lineis con&longs;tant rectis.
opercula intror&longs;us in&longs;inuantur / quoad di&longs;tent flexitudines
inter &longs;e quantum e&longs;t in ua&longs;e fundi latitudo. Operculi cima
tium ex tertia cra&longs;&longs;itudinis finietur: eius lineamenta erunt
qualia &longs;umis columnarum &longs;calpis apponimus. Nextrulum et
funiculus ue&longs;tiunt uas ordinibus foliorum duobus
tibus: et cuique ordini folia tribuunt octo. Primis foliis lon
gitudo e&longs;t ad modulos duos. Secundæ itidem &longs;e&longs;e ad modu
los attollunt binos. Re&longs;idui autem moduli
lis præ&longs;urgentibus ex foliis / et u&longs;que ad ua&longs;is altitudinem Canaliculorum numerus &longs;exdecim: quorum
&longs;ingulis frontibus capituli quattuor
ita
imitati. Medii
&longs;e&longs;e quoque in Ad ho&longs;ce medios flos in&longs;i
gnis ex ua&longs;e &longs;uperexcellit Cra&longs;&longs;itudo labri ex ua&longs;e circum apparet ubi canaliculi non
quinis di&longs;tinguntur: aut &longs;i iuuet &longs;eptenis. Cimæ foliorum
propendent moduli partem dimidiam uenu&longs;ti&longs;&longs;imum cum
i&longs;tiu&longs;modi capitulorum foliis: tum et in omni inter&longs;calptura
e&longs;t: ut lineamentorum ductus Itaque
i&longs;tiu&longs;modi &longs;unt corynthia. Italici quot quot in cæteris orna
menta &longs;int &longs;uis capitulis adiunxere. Eadem.
n.
ua&longs;is et oper
culi et foliorum et floris ratio illis e&longs;tSed
canaliculorum loco
li eminentes: quæ duos integros modulos Frons
uero capituli alioquin nuda cum &longs;it / ex ionicis ornamenta
de&longs;ump&longs;it. Fundit.
n.
lancis labrum ua&longs;is Habet etiam &longs;ubten&longs;as
baccas. Multa præter hæc ui&longs;untur capitula mixta
tis i&longs;torum / et partibus aut adauctis aut Sed ea do
ctis non probantur. Hactenus capitula: ni illud de&longs;it quod
a&longs;&longs;ueuerit &longs;upra capituli operculum / aliud quadrangulum
minutum et in opere latens
&longs;pirare capitulum / et non u&longs;que obrui trabis pre&longs;&longs;ione uidere
tur: et inter
ciliores e&longs;&longs;ent minus periclitarentur.
Con&longs;titutis capitulis imponitur trabs: in trabe tigna / a&longs;&longs;es
et eiu&longs;modi: quæ ad In his omni
bus cum cæteri tum ionici a doricis multo differunt: tamet
&longs;i in aliquibus una omnes Nam trabem quidem
ita comparant / ut infimam eius latitudinem uelint &longs;ummæ
columnæ &longs;olidum non excedere: latitudinem autem
trabis ex diametro imæ columne amplam efficiant. Coroni
ces appellamus parte&longs; eas &longs;upremas / quæ &longs;upra tignum pro
mineant. In his quoque ob&longs;eruarant quod in omnibus promi
nentiis oportere diximus: ut quanta eius partis e&longs;&longs;et altitu
do / tantum ex pariete promineret.
opus hoc ex parte duodecima
quod Hic iterum peto ab his qui
hæc ex&longs;cribent / et id iterum atque iterum peto / ut numeros qui re
cen&longs;ebuntur non figuris / &longs;ed &longs;uis integris nominibus expli
cent: quo minus uitientur erroribus. Trabem igitur dorici
cra&longs;&longs;am effecere nihilo minus &longs;emidiametro imæ
Ad&longs;unt in ea fa&longs;ciæ tris: et &longs;ub prima &longs;uperiori fa&longs;cia breues
aliquæ
uiculi &longs;ex &longs;ubaffixi tignorum retinendorum gratia: quorum cap
ta ex pariete ad ip&longs;as regulas prominent: id
diantur intror&longs;us.
in modulos duodecim: quibus modulis
particulæ dimetiuntur. Primae infimæ fa&longs;ciæ dedere modu
los quattuor. Proximæ huic quæ media e&longs;t dedere &longs;ex.
Su
premæ autem relicti duo &longs;unt moduli. Atque ex modulis qui
dem &longs;ex medianæ fa&longs;ciæ modulus &longs;upremus unus datus e&longs;t
regulis et alter clauiculis
do fuit ad modulos bis &longs;ex. Spatia quæ
pura relicta &longs;unt / modulos patuere duos de uiginti. In trabi
bus &longs;unt tigna:
&longs;us apparent ex moduli dimidia.
bit
diam quoad &longs;it modulos bis Per frontis
tignis ad
&longs;e Hinc uero atque hinc
ditur u&longs;que uacet Vacua inter tigna
opus
gna perpendiculo &longs;ui a&longs;&longs;ideant in &longs;olido &longs;uæ columnæ. Ti
gnorum uero capita ex tabulis prodeunt ad
dium tabulatum perpendicula cum infima condicunt fa&longs;cia
trabis &longs;ub&longs;titutæ. In tabulis i&longs;tiu&longs;modi &longs;culpuntur capita ui
tulorum / patinæ / ro&longs;æ ue et eiu&longs;modi. Tignis et tabulis qui
bu&longs;que &longs;ua imponitur fa&longs;ceola cimatii loco / lata modulos
duos. His perfectis pluteus &longs;uperapponitur: cra&longs;&longs;us mo
In
interpretor pauimentum di&longs;tenditur:
eius ornamentum: ouicula ducta / ni fallor / ex &longs;axorum muta
tione / quæ inter
id mutulos collocat latos æque atque tigna: cra&longs;&longs;os æque
pauimentumEt locantur &longs;inguli / ut &longs;ub &longs;e &longs;ingula
ant tigna: et porrigunt &longs;e&longs;e quoad
&longs;ex: eorumque frontes ad
turque
ta. In &longs;patiis
ro&longs;a ac acanthus in&longs;culpitur. Supra mutulos frons opis ap
ponitur: occupatque is modulos quattuor.
&longs;cia et cimatio gulula. Occupat.
n.
gulula
dimidium. I&longs;tic &longs;i
ip&longs;o in fa&longs;tigio repetuntur: inque &longs;ingulis ad angulos præfi
nitos &longs;ingulæ &longs;ui generis partes captantur / ut ad
pendiculis In hoc
differunt opus fa&longs;tigii a primis coronicibus / quod in fa&longs;ti
gio
e&longs;t cimatium undula cra&longs;&longs;um In illis autem coronicibus quæ fa&longs;tigium babituræ
apponitur: quæ uero fa&longs;tigium habituræ Sed de fa&longs;tigiis mox.
Itaque hæc dorici.
Ionici
perite con&longs;tituere altioribus
rem: quod ut in doricis haud Ea
re &longs;ic diffiniendum cen&longs;uerunt: ubi
des alta u&longs;que
cim. Sin autem u&longs;que ad quinque et uiginti:
trabs ex duodecima parte longitudinis columnæ. Sin de
mum ad triginta futura erit pedes longa columna: detur tra
bi pars longitudinis undecima. Denique gradatione i&longs;tac
cætera deinceps habebuntur. Trabs ionica tribus præter ci
Eam diui&longs;ere
dere cimatio partes duas. Cimatii linea
cim: ex quibus imæ fa&longs;ciæ dedere tris: mediæ quattuor: mo
dulos uero quinque reliquos dedere fa&longs;ciæ &longs;upremæ: quæ qui
dem ilico &longs;ub cimatio &longs;it. Fa&longs;ciis &longs;unt qui
matium: et &longs;unt qui dederint: ex his aliqui
ta: aliqui funiculum ex &longs;eptima &longs;uæ fa&longs;ciæ appo&longs;uere. Com
peries præterea in operibus ueterum lineamenta aut tran&longs;lata
aut mixta ex uariis operum rationibus: quæ
&longs;ed ex omnibus permaxime proba&longs;&longs;e ui&longs;i &longs;unt trabem
non plus duæ ad&longs;int fa&longs;ciæ: quam e&longs;&longs;e
pretor amotis regulis et clauiculis. Hanc &longs;ic fecere.
enim cra&longs;&longs;itudinem diui&longs;ere in modulos nouem: ex quibus
dedere cimatio Sub
inde fa&longs;ciæ mediæ dedere modulos tris/ et alterius in&longs;uper
moduli Infimæ
liquos. Cimatium trabis i&longs;tius habuit in &longs;upremo ex dimi
dia &longs;ui &longs;patii
Fa&longs;ciæ
funiculus ex totius fa&longs;ciæ octaua: et fa&longs;ciae infimae
cimatium gulula ex &longs;uae latitudinis tertia. In
&longs;uere tigna: &longs;ed eorum capita non
enim re&longs;ecarunt ad
cerunt tabula una perpetua: Hu
ius latitudo tanta e&longs;t: I&longs;tic
a&longs;&longs;ueuere in&longs;culpere aut ua&longs;a / et quae ad
aut boum capita interuallis di&longs;po&longs;ita: et a cornibus pendunt
re&longs;tes pomorum et fructus. Huic fa&longs;ciae regiae &longs;uperappo&longs;ue
re cimatium
minus nil Supra id appo&longs;uere a&longs;&longs;eres pauimenti gra
tia
or. In eos alii in&longs;culp&longs;ere
&longs;ectorum: alii
relinquere. In a&longs;&longs;es po&longs;uere &longs;eu pauimentum illud &longs;it, &longs;eu
mutulos præ et &longs;ubtectos fa&longs;cis tabularum. Fa&longs;ciæ autem quæ
pro fronte e&longs;t altitudo modulos capit quattuor. Quæ uero
tegit fundum mutulorum lata e&longs;t modulos &longs;ex et dimidium. Supra i&longs;tiu&longs;modi mutulorum frontem uenere imbrices cra&longs;&longs;i
ad modulos binos: eorum ornatus gulula aut rudens. Supre
mo loco undula modulos tris: aut ubi ita iuuat / quattuor. Hanc in undulam
num Illud
da Capiti
bus idcirco i&longs;tiu&longs;modi quæ apertionibus
occludebantur. Corynt
tionum addidere prater id &longs;i recte interpretor/ ut mutulos
non prætectos ponerent: neque uti dorici præ&longs;ectos ad
diculum: &longs;ed nudos ac deformatos ad
qui
prominebant. In cæteris
Hactenus
de trabeatis De arcuatis mox dicemus / ubi
ba&longs;ilicam tractabimus. Sunt aliqua quæ ad i&longs;tiu&longs;modi
nationes Nam
e&longs;t columnas in aere po&longs;itas graciliores
clu&longs;o Et quo &longs;triarum numerus &longs;it maior: eo cra&longs;
&longs;iores columnas uideri. Ea re &longs;ic
Angulares colum
nas quod libero aere ad
cra&longs;&longs;iores facito: aut &longs;triarum numerum augeto. Sed
lumnæ aut canaliculis ductis linea ad
culis ad Apud dores canaliculi per di
rectum columnæ
as appellarunt. Atqui apud dores &longs;triarum numerus uiginti:
apud cæteros quattuor et uiginti. Canaliculos cæteri de
minant nexerulo interducto. Fitque id nihil minus
tia: nihil plus Incauan
turque ad lineamentum emicicli. Dores autem amoto nex
trulo / &longs;implices &longs;trias / aut interdum planas ducunt: aut
continuas excauationes in angulum. Tertiam
quæ infima in
rudente: quo ab ictu et iniuria ille&longs;ior Stria quæ
efficit ut cra&longs;&longs;ior
&longs;it. Quæ uero aduoluetur uariabit.
Sed quo minus a recta
perpendiculari linea diuertetur: eo
bit. Striarum uolutiones
gram unam ponere a&longs;&longs;ueuere. Striam
nequid excauationes
bit angulus normæ. E&longs;t apud mathematicos linea a quo ue
lis puncto in &longs;emicicli ambitu con&longs;tituto a diametri capita
perducta: illi normæ Scalptis igi
tur &longs;triarum lateribus
ad normæ angulus libere terminet. Atqui &longs;triatis quibu&longs;ui&longs;
utrinque capitibus decens
ximis coronam
di&longs;tinguantur. De his hactenus.
Apud memphim circa tem
plum pro Alibi
auiculi&longs;que diuul&longs;is refertas. Sed ad maie&longs;tatem templorum de
centius columna ter&longs;a et pura e&longs;t.
Colliguntur dimen&longs;iones quædam quæ ad
Nanque nu
numero componendi ratio deducitur. Atqui in doricis / ut
ab bis incipiam / &longs;i erunt illæ quidem affuturæ quattuor / di
uidetur frons areæ in partes &longs;eptem atque uiginti. Si affutu
ræ &longs;un &longs;ex/ diuidetur in partes unam et quadraginta. Sin
autem octo/ diuidetur in partes quinquaginta et &longs;ex. Exque
his dabuntur partes duæ &longs;ingulis cra&longs;&longs;itudinibus columna
rum. In opibus
diam. Vbi uero columnæ
octo et Quod &longs;i columnas po&longs;ui&longs;&longs;e oporteat octo diui
detur in partes quattuor et uiginti atque in&longs;uper dimidiam
ex quibus dabitur cra&longs;&longs;itudini
Templi pauimentum et &longs;patia interiora &longs;unt qui probent /
ubi gradum
&longs;tatuenda &longs;it / omnino Aditus fauce&longs;que cella
rum que pro lateribus
expeditas nulla parietis parte obducta relinquebant. Alii
duas inter &longs;tatuebant
cui quod i&longs;tic &longs;upra coronas e&longs;&longs;et / &longs;tatuis et candelabris ha
bendis relinquebant: alii ad cellas huiu&longs;modi pariete hinc
atque hinc producto arcebant fauces apertionis.
Parietes templi qui cra&longs;&longs;i&longs;&longs;imos attollendos putat dignita
tis gratia fallitur.
meant quis Adde quod
tur laterum cra&longs;&longs;itudine. Ad
architectus pariete cum e&longs;&longs;et opus cra&longs;&longs;o / &longs;olis a&longs;&longs;ibus u&longs;us
e&longs;t: cætera
pen&longs;am minuit:
tiam adiecit. Paries ex
e&longs;t: ut
atque in columnis re&longs;pondeat. Annotaui ueteres in templis
a&longs;&longs;ue&longs;&longs;e frontem areæ diuidere in partes duodecim: aut ubi
e&longs;&longs;et opus
dedi&longs;&longs;e cra&longs;&longs;itudini parietis. Parietem in rotundis templis
nemo minus
tibus diametri. aliqui ex quattuor partibus &longs;ump&longs;ere tris:
ad quas Sed
peritiores i&longs;tius circularis areæ ambitum diui&longs;ere in partes
quattuor: et earum unius lineam
undecim ad quattuor. Quod
plis &longs;eu quibus uis operibus te&longs;tudinatis imitati plerique Vbi tamen præter parietem
cellæ &longs;unt quod illic fiat &longs;patii amplitudo &longs;ub a&longs;pectu laxior:
interdum parietis altitudinem ad areæ latitudinem excita
runt. Sed in rotundis non erit altitudo parietis interior ea
dem æque atque exterior. Nam finis interioris parietis præ
&longs;tabit primordia te&longs;tudini. Exterior uero parietis pars ad
&longs;ubgrundia u&longs;que tollatur conuenit. Ergo pars hæc ex tota al
titudine te&longs;tudinis quæ parietibus impo&longs;ita e&longs;t /
pabit tertiam: &longs;i erit illi Sin
autem fiet tectum lineis directis et di&longs;pluuiatis: occupabit
tum
midiam. Paries in
us: &longs;ed ue&longs;tituræ ornamentis decorabitur.
De
Apud ci
zicum fuere qui In ælide ad
neruæ frater Phidiæ
lacte.
rentur ægyptiorum reges cinxere aureo circulo ad &longs;pi&longs;&longs;itudi
nem integri cubiti: ambitu uero cubitorum
et
&longs;culpti dies anni. Hæc i&longs;ti.
Alii
Cicero
tatus lege
mentorum uarietate atque
rent. Mihi
debitur coloris æque atque uitæ
ris optimis
a meditatione
nitates auertant no conuenit. Sed &longs;ic puto
in rebus tum in &longs;acris ædibus modo nulla ex parte ab graui
tate di&longs;cedas. Laudandus erit qui uolet
Quare
percommoda erit inte&longs;tina &longs;ub tectis cru&longs;tatio ex marmore
uitro aut
re ueterum probabitur cru&longs;ta inducta calce &longs;igillis a&longs;per&longs;a. In
utri&longs;que curabitur ut &longs;ignis tabuli&longs;que apta et decenti&longs;&longs;ima lo
ca et &longs;edes Et præ&longs;ertim in porticu
ta rerum ge&longs;tarum picturis belli&longs;&longs;ime Intra ue
ro in templo tabulas potius habere uolo pictas /
rietibus ip&longs;is inductas: uel &longs;ignis potius
bor: ni forte &longs;int eiu&longs;modi / quas Cæ&longs;ar dictator ut
neris genitricis ornaret duas talentis' emit nonaginta. Et pi
cturam
quod male Pictor uterque e&longs;t: ille uerbis pin
git: hic penniculo docet rem. Cætera utri&longs;que paria et
nia &longs;unt. In utri&longs;que et ingenio maximo et incredibili dili
gentia opus e&longs;t. Sed uelim in
mento nihil ad&longs;it / quod In ca
pitolio affui&longs;&longs;e
tas a Ve&longs;pa&longs;iano principe ad numerum trium In limi
ne Apollinis delii in&longs;culptos fui&longs;&longs;e uer&longs;us
edocerentur homines qua hærbarum
uenena uterentur. Nos eas apponendas admonutiones duce
mus: quibus iu&longs;tiores / mode&longs;tiores / frugaliore&longs;que / omni uir
tute ornatiores / et &longs;uperis gratiores reddamur. Qualia
quæ leguntur. Talis e&longs;to / qualis uideri uelis.
Ama / et ama
bere / et eiu&longs;modi. Maximeque
lineis et figuris: quæ ad res mu&longs;icas et geometricas pertine
ant: ut omni ex parte ad animi cultum excitemur. A&longs;&longs;ueue
re ueteres cum in
namenti gratia imponere. Quale illud
qui formicarum cornua ab indis deuecta: et Ve&longs;pa&longs;iani qui
tiis primario templo maximam cinnami radicem aurea pa
tera impo&longs;uit. Apud thermum in ætholia quam Philippus
ua&longs;tauit / fui&longs;&longs;e in porticibus templi arma ferunt numero ul
tra quindecim milia: et &longs;tatuas ornamenti gratia ultra duo
milia: quas omnes Philippus confregi&longs;&longs;e refert Polibius:
præter eas quæ nomen aut effigiem haberent deorum: et for
ta&longs;&longs;is non rerum i&longs;tarum magis
&longs;anda e&longs;t. Apud siculos fuere qui statuas ex sale formare in
Et &longs;tatuam inquit Plinius effe
cit ex uitro. Equidem i&longs;tiu&longs;modi rari&longs;&longs;ima
atque ingeniorum admirationem digni&longs;&longs;ima. Sed de &longs;tatuis
alibi. Apponuntur columnæ parietibus et
&longs;eruntur. Earum non habetur i&longs;tic uti in porticu.
Illud aduer
ti in templis maximis quod columna ad tantam operis ua&longs;tita
tem forte non
quod in eorum arcubus &longs;a
tertia: quæ res etiam ad uenu&longs;tatem acce&longs;&longs;it. E&longs;t enim &longs;e&longs;e
in &longs;ublime attollens te&longs;tudinatio agilior ut ita loquar / atque
explicatior. Illud hic non prætereundum cen&longs;eo.
In te&longs;tudi
nationibus arcuum capita ad minus prolixiora &longs;emidiame
tro efficienda &longs;unt: quantum &longs;pectantibus occupant corona
rum prominentiæ ne medio ex templo intui po&longs;&longs;int.
Templis tectum dignitatis gratia atque etiam perpetuita
tis maxime e&longs;&longs;e te&longs;tu linatum uelim. Ac ne&longs;cio
id fato eueniat / ut nullum ferme comperies templum cele
bre quin ignium iniuria in calamitatem inciderit. Legimus
Cambi&longs;em quot quot erant apud ægyptum templa combu
xi&longs;&longs;e: et aurum atque ornamentum per&longs;epolem tran&longs;tuli&longs;&longs;e. Delphicum oraculum ter concrematum extiti&longs;&longs;e a tracibu&longs;
refert Eu&longs;ebius. Id etiam apud Herodotum inuenio re&longs;titu
i&longs;&longs;e Ama&longs;im cum iterato ar&longs;i&longs;&longs;et &longs;ponte &longs;ua. Alibi legimus
per ea tempora incen&longs;um fui&longs;&longs;e a Phlegia quibus Fenix lit
teras nonnullas ciuibus &longs;uis adinueni&longs;&longs;et. Rur&longs;u&longs;que incen
regis mortem: con&longs;tatque incen&longs;um demum per eos annos fu
i&longs;&longs;e: quibus lumina illa ingenii et doctrinæ Catullus / Salu
&longs;tius / Varroque nati &longs;unt.
zones Syluio po&longs;tumio Rur&longs;us
tempore Socrates athenis uenenum bibit. Et in argis peri&longs;&longs;e
templum legimus igni per
Plato Tarquino apud romam regnante. Quid &longs;acras porti
cus hiero&longs;olymas? quid mile&longs;iæ Mineruæ?
Quid templum
Serapis apud alexandriam? et romæ pantheon: et ædem Ve
&longs;tæ: et Apollinis
minere quid referam? Cætera ferme omnia templa in cala
mitatem i&longs;tiu&longs;modi incidi&longs;&longs;e prædicant. Solum id quod in
urbe erice dicatum erat Veneri perpetuo ille&longs;um perman
&longs;i&longs;&longs;e ad &longs;ua u&longs;que tempora &longs;cribit Diodorus.
bat Cæ&longs;ar ab incendiis
te&longs;tudinata. Atqui et habet quidem &longs;ua
Apud ueteres qualia ornamenta in pateris &longs;acrificiorum fa
cerent argentarii: eadem ad te&longs;tudines &longs;phericas exornan
das architecti tran&longs;ferebant. Qualia uero &longs;tratoriis lectorum
pannis a&longs;&longs;ueuere: talia fornicibus et camuris imitabantur. Ea re ui&longs;untur quadrangulæ octangulæ et eiu&longs;modi
di&longs;&longs;eminationes per te&longs;tudinem ductæ ad compares angu
los et ad lineas coæquales
tiam addi amplius nihil po&longs;&longs;it. Et faciat hoc quidem ad
ornamenta te&longs;tudinum proculdubio digni&longs;&longs;ima / quæ alibi
pa&longs;&longs;im et apud pantheon uidemus in cauationibus formarum
po&longs;ita qui facerent non tradidere litteris. Ea nos &longs;ic efficere
aggre&longs;&longs;i &longs;umus labore et impen&longs;a leui. De&longs;cribimus
turarum formarum lineamenta ip&longs;o in tabulato armamenti
&longs;iue quadrangula &longs;iue &longs;exangula &longs;iue octangula illa
&longs;int: mox quas uolo te&longs;tudinis partes excauatas dari: eas ad
con&longs;titutam altitudinem compleo latere crudo inducto cre
ta calcis loco. Itaque i&longs;tiu&longs;modi ueluti tumulus per dor
adhibita diligentia / ut eius partes graciliores cra&longs;&longs;ioribus
et con&longs;tantioribus bene annexa et bene offirmata
conclu&longs;a perinde te&longs;tudine dum armamenta &longs;ubdemuntur. Eximo ex &longs;olida &longs;tructura te&longs;tudinis conge&longs;tas i&longs;tas luteas
quas principio di&longs;po&longs;ueram accumulationes: eo pacto for
marum &longs;calpturæ ad arbitrium ex præ&longs;cripto Redeo ad rem.
Mihi illud uehementer placet quod &longs;cribit
Varro. Ad te&longs;tudinem pictam affui&longs;&longs;e formam cæli: et af
fui&longs;&longs;e præterea
nam e&longs;&longs;et hora diei: qui tum extra perflaret uentus indica
ret. Itaque i&longs;tiu&longs;modi perplacet.
Fa&longs;tigia tantum afferre operibus dignitatis affirmant ut
ætherea Iouis domicilia tamet&longs;i illic nunquam pluat &longs;erua
to decore minime carere fa&longs;tigio po&longs;&longs;e arbitrentur. Fa&longs;tigia
tectis apponuntur &longs;ic. Nam ex frontis latitudine quæ ad co
ronas e&longs;t / pars ne plus quarta
quam uertex hoc e&longs;t culminis &longs;upremus
extremis &longs;ubgrundationibus fa&longs;tigii: inque illo &longs;ummo cacu
mine imponentur arulæ &longs;tatuarum collocandarum gratia:
his autem quæ in angulis extremis &longs;ubgrundationum
altitudo erit / quanta e&longs;t præter fa&longs;ciam regiam totius coro
nicis cra&longs;&longs;itudo. Arula autem impo&longs;ita medio cacumini fa
&longs;tigii excedet angulares parte &longs;ui octaua. Buccidem
ferunt extremis tectorum imbribus in&longs;titui&longs;&longs;e per&longs;onas ap
ponere Po&longs;tea totis
tegulis marmoreas ponere a&longs;&longs;ueuere.
Apertiones fene&longs;trarum in templis e&longs;&longs;e oportet modicas
et &longs;ublimes: unde nihil præter cælum &longs;pectes: unde et qui
&longs;acrum faciunt / qui ue
mentibus di&longs;trahantur. Horror qui ex umbra excitatur na
tura &longs;ui auget in animis uenerationem: et coniuncta
multa ex parte maie&longs;tati e&longs;t au&longs;teritas. Adde quod ignes qui
templis debentur / quibus nihil ad cultum religionis ornaVe
teres ea nimirum re &longs;ola plerumque apertione ho&longs;tii
ti erant. Sed mihi quidem probabitur: ubi aditus in
omnino erit illu&longs;tris: interiorque ambulatio minime erit
tri&longs;tis. Vbi autem ara &longs;tatuta &longs;it: maie&longs;tatem præ &longs;e ferat lo
cus Redeo ad
Me
mini&longs;&longs;e oportet quod alibi diximus apertionem
uacuo et lateribus et &longs;uperliminari. Fene&longs;tras et ho&longs;tia uere
res nu&longs;quam ni&longs;i Sed de ianuis pri
mo. Ad ianuas quidem optimi architecti omnes cum iones
tum dores tum corynthii latera in &longs;ummo ex parte &longs;ui quar
ta atque decima graciliora fecere Superliminari
cra&longs;&longs;itudinem dedere hanc / quam in &longs;ummo capite lateris
uenere / et lineas ornamentorum in utri&longs;que compares effe
cerunt: et iunctiones ad unguem conterminarunt: et ianuæ
coronam &longs;ummam quæ &longs;uperliminare faueat &longs;ummis
narum capitulis quæ in porticu &longs;int æquarunt. Itaque in his
omnes quæ diximus In cæteris uero alii ab aliis
multo differunt. Nam Dores quidem totam altitudinem
i&longs;tanc diui&longs;ere in partes &longs;exdecim: ex quibus dedere altitu
dini uacui apertionis: quam eandem ueteres lumen nuncu
parunt. Dedere
que: lateri autem unam. Hæc Dorici.
Iones uero primam
illam integram altitudinem quæ &longs;ummis capitulis colum
dedere altitudini uacui partes duodecim: latitudini &longs;ex:
lateri unam. Corynthii diui&longs;ere in partes undeuiginti: ex
quibus datæ &longs;unt partes &longs;eptem latitudini uacui: altitudi
nem autem luminis effecere duplam ad latitudinem: fuitque
latus ho&longs;tri &longs;eptima latitudinis uacui. In quibu&longs;que latus
hoc e&longs;t antipagmentum fuit trabs. Et ni fallimur iones &longs;ua
delectati &longs;unt trabe ornata fa&longs;ciis tribus. Dores &longs;ua amotis
regulis et clauiculis et in trabem
gratia qui&longs;qui&longs; maxima ex parte &longs;uas coronarum uenu&longs;tates Sed Dores in trabem non po&longs;uere apparentia capita
tignorum tri&longs;ulcata: &longs;ed eius loco fa&longs;ciam regiam latam ex
cra&longs;&longs;itudine lateris quod ad ho&longs;tium &longs;tet. Fa&longs;ciæque addide
re cimatium / gululam / et &longs;uper id gradum plutei purum:
et in id ouicla / mox mutulos prætectos &longs;uo cum cimatio: et
&longs;uppremo in loco undulam &longs;umptis particularum dimen&longs;i
onibus ex his quæ &longs;upra in doricis trabeationibus tran&longs;egi
mus. Iones contra non fa&longs;ciam regiam quam in trabibus po
&longs;uerant: &longs;ed pro fa&longs;cia impo&longs;uere turgentem fa&longs;ciculum
dentium ramu&longs;culorum: concinctum loro cra&longs;&longs;um
e&longs;t trabs dempta parte ex trabe tertia. Supra id cimatium et
denticulos et ouicla et cra&longs;&longs;um gradum mutulorum conte
ctorum fa&longs;cia &longs;uo cum cimatio Præterea addidere ad
gradu cra&longs;&longs;o tectorum mutulorum: addidere
tes / ut &longs;ic eas appellem / auriculas ducta nominis &longs;imilitudi
ne a &longs;agacibus bene auriculatis canibus. Fuitque
i&longs;tarum lineamentum maiu&longs;cula. S oblonga extremis &longs;uis
capitibus &longs;e&longs;e in anfractum
dum. Earumque auricularum cra&longs;&longs;itudo in &longs;ummo fa&longs;ci
culo latitudinem æquarit: in imo arctiores fuere ex quarta. Longitudo auricularum pependit u&longs;que ad &longs;upremi uacui
æquilibram. Corynthii integrum columnationum opus a
porticu ad ho&longs;tia tran&longs;tulere. Ornantur et ianuæ locis præ
&longs;ertim quæ &longs;ub diuo pareant: ne quid hæc alibi repetantur
porticulo adpacto hunc in modum. Po&longs;itis enim lateribus
et &longs;uperliminari hinc
gunt expeditam: atque etiam interdum prominentem. Co
lumnarum ba&longs;es inter &longs;e
torum eo &longs;patio concipiant. Longitudo columnarum cum
capitulis tanta e&longs;t: quanta &longs;it ab angulo extremo ba&longs;is dex
træ ad angulum extremum &longs;ini&longs;træ. In ha&longs;ce
fa&longs;cia coronæ
de qua &longs;upra &longs;uo tran&longs;egimus loco. Fuere qui ad latera ho
hiatum ianuæ præpan&longs;um effecere: opus magis priuatorum
ædium deliciis accomodatum præ&longs;ertim fene&longs;trarum
plorum auctoritati condecens. In maximis templis ho&longs;tiis
præ&longs;ertim quibus aliæ
in partes diuiditur tris: unaque atque eadem &longs;uprema linque
tur ut pro fene&longs;tra &longs;it: æ