LEONIS BAPTISTE ALBERTI DE RE AEDIFICA
TORIA INCIPIT
VLTAS ET VARIAS ARTES QVE
ad uitam bene beateque
indu&longs;tria et diligentia conqui&longs;itas nobis ma
iores no&longs;tri tradidere. Quæ omnes et &longs;i ferant
præ &longs;e: qua&longs;i certatim huc tendere: Vt pluri
mum generi hominum pro&longs;int: tamen habere
innatum atque in&longs;itum eas intelligimus quip
piam: quo &longs;ingulæ &longs;ingulos præceteris diuer&longs;o&longs;que polliceri fruc
tus uideantur: Nanque artes quidem alias nece&longs;&longs;itate &longs;ectamur:
alias probamus utilitate: Aliæ uero quod tantum circa res cognitu
grati&longs;&longs;imas uer&longs;entur in pretio &longs;unt: quales autem hæ &longs;int artes
non e&longs;t ut pro&longs;equar: in promptu enim &longs;unt: uerum &longs;i repetas ex
omni maximarum artium numero nullam penitus inuenies: quæ
non &longs;pretis reliquis &longs;uos quo&longs;dam & proprios fines petat et con
templetur. Aut &longs;i tandem comperias ullam: quæ cum huiu&longs;modi
&longs;it: ut ea carere nullo pacto po&longs;&longs;is: tum et de &longs;e utilitatem: uolup
tati dignitatique coniunctam præ&longs;tet: meo iudicio ab earum numero
excludendam e&longs;&longs;e: non duces architecturam: namque ea quidem
&longs;iquidem rem diligentius pen&longs;itaris et publice & priuatim com
modi&longs;&longs;ima et uehementer grati&longs;&longs;ima generi hominum e&longs;t: digni
tateque inter primas non po&longs;trema: Sed
explicandum mihi cen&longs;eo quemnam haberi uelim architectum:
Non enim tignarium adducam
di&longs;ciplinarum uiris compares: Fabri enim manus architecto pro
in&longs;trumento Architectum ego hunc fore con&longs;tituam / qui certa
admirabilique ratione et uia tum mente animoque diffinire: tum et
opere ab&longs;oluere didicerit quecunque ex ponderum motu corporumque
compactione et coagmentatione digni&longs;&longs;imis
li&longs;&longs;ime
opus e&longs;t rerum optimarum et digni&longs;&longs;imarum: Itaque huiu&longs;modi erit
architectus: redeo ad rem Fuere qui dicerent aquam aut ignem
&longs;pectantibus ad homines conciliandos atque una continendos /
maiorem in modum ualui&longs;&longs;e nimirum per&longs;uadebitur: Sed ne Ar
chitecto ea re &longs;olum debemus / quod tuta o
&longs;olis ardorés Eiumam / pruina&longs;que dederit: tam et &longs;i ip&longs;um id haud
et publice: proculdubio longe utilia: et ad uite u&longs;um iterum
iterum
alie orbis urbes
ni eos patrii lares / qua&longs;i in maiorum &longs;uorum gremio receptos con
foui&longs;&longs;ent: Dedalum &longs;ua probarunt tempora: uel maxime quod
apud &longs;elinuntios Antrum ædificarit: ex quo tepens leni&longs;que uapor
ita efficaret ac colligeretur / ut &longs;udores graui&longs;&longs;imos eliceret: cor
poraque curaret &longs;umma cum uoluptate: Quid alii
modi
natationes: thermas et huiu&longs;modi: Aut quid referam uehicula pi
&longs;trim horaria et minuta hæc: quæ tamen in uita degenda
momenti habent? Quid aquarum copias ex intimis recondit i&longs;que
pro luctas: u&longs;ibu&longs;que tam uariis tamque expeditis expo&longs;itas? Quid
onis fructum que po&longs;teritatis adinuenit? Quid demum quod ab&longs;ci&longs;&longs;is
rupibus / praefo&longs;&longs;is montibus / completis conuallibus / coercitis lacu
marique expurgata palude coædificatis nauibus / directis flumini
bus expeditis ho&longs;tiis / con&longs;titutis pontibus: portuque non &longs;olum
temporariis hominum commodis prouidit: Verum et aditus ad
omnes orbis prouincias patefecit: Ex quo effectum e&longs;t: Vt fruges
&longs;alutem & uitæ modum conferant: homines hominibus mutuis
officiis communicarint: Adde his tormenta / machinas / arces/ et
quæ ad patriam / libertatem rem / decu&longs;que ciuitatis tuendam au
gendamque ad propagandum &longs;tabiliendumque imperium ualeant:
Equidem &longs;ic arbitior: quotquot a uetere
ob&longs;idione &longs;ub aliorum Armatum enim faci
le ho&longs;tem contemp&longs;i&longs;&longs;e: Sed ingenii uim: et operum molem: &
tormentorum impetum: quibus urgeret / obrueret / pre&longs;&longs;aretque ar
chitectus tolerare diutius nequiui&longs;&longs;e. Et contra ob&longs;e&longs;&longs;is
euenit: ut &longs;e &longs;e alia re magis
tutos deputent. Tum &longs;i habitas expeditiones repetas / forta&longs;&longs;i&longs;
reperies huius artibus et uirtute uictorias plures
ductu au&longs;picii&longs;ue partas: ho&longs;temque &longs;epius huius ingenio ab&longs;que illi
us
maxime præ&longs;tat / parua manu &longs;aluoque uincit milite architectu&longs;. De utilitate hactenus.
Quam uero grata &
mis ædificandi cura & ratio cum aliunde / tum hinc apparet / quod
neminem reperias modo ad&longs;int facultates / qui non totus ad quip
piam coædificandum pendeat: Et &longs;iquid ad rem ædificatoriam
excogitarit / uolens ac lubens non proferat: & qua&longs;i iubente natu
ra u&longs;ui hominum propalet. Et
is occupati nequeamus non facere / quin mente et animo aliquas
ædificationes commentemur. Et aliorum &longs;pectato ædificio &longs;in
gulas ilico dimen&longs;iones lu&longs;tramus ac pen&longs;itamus pro que ingenii
uiribus di&longs;quirimus quid nam adimi / addi immutariue po&longs;&longs;it:
quo id opus reddatur elegantius / ultroque monemus. Si quid uero
bene diffinitum recteque ab&longs;olutum &longs;it: quis id non &longs;pectet
ma uoluptate atque ilaritate?
iuuerit modo atque delectarit architectura / &longs;ed multo quidem ho
ne&longs;tarit quid e&longs;t quod referam? Quis
ædificarit? Priuatis etiam quod habitemus ædibus paulo accura
tius con&longs;tructis gloriam? Eoni uiri quod parietem aut porticum du
xeris lauti&longs;&longs;imam / quod ornamenta po&longs;tium
&longs;ueris et tuam et &longs;uam uicem comprobant et
ea re maxime quod intelligunt quidem te fructu hoc diuitiarum
tibi / familiæ / po&longs;teris urbique
xi&longs;&longs;e. Cretam in&longs;ulam in primis
tantum Apollinis oraculo
que maie&longs;tate colebatur.
&longs;iduis ueteris magnificentiæ: quæ pa&longs;&longs;im uidemus multa hi&longs;tori
cis credere didici&longs;&longs;e: quæ alioquin forta&longs;&longs;e minus credibilia uidePreclare
qui ita urbem omni ædificiorum genere para&longs;&longs;ent / ut longe
potentiores
cipum / quin inter primas propagandi
habuerit Sed de his hactenus.
Demum hoc &longs;it ad
tecto: Qui quidem efficiat ut in ocio cum amænitate / fe&longs;tiuitate
&longs;alubritate: In negocio
&longs;ine periculo & cum dignitate uer&longs;emur. Hunc igitur ex uolup
tate/ atque mirifica opum gratia: exque nece&longs;&longs;itate: exque inuentorum
adiumentis præ&longs;idioque: exque fructu po&longs;teritatis
que e&longs;&longs;e: atque inter primarios / qui de genere hominum
mia meruerint/ Atque nos
ita e&longs;&longs;e intelligeremus / cæpimus animi gratia de eius arte et re
bus accuratius per&longs;crutari: quibus nam principiis diducerentur /
quibu&longs;ue optibus haberentur: atque finirentur: quas cum
genere uaria numero pene infinita / re admirabilia / utilitate incre
dibili: ut interdum non con&longs;taret que nam hominum
quæ rei p. pars / aut quis ciuitatis &longs;tatus magis debeat architecto /
an profana: ocium an negocium: &longs;inguli ne quique / an genus homi
num uniuer&longs;um / In&longs;tituimus pluribus de cau&longs;is: quæ longum e&longs;
&longs;et hic pro&longs;equi: eadem i&longs;ta colligere: quæ his decem libris
ta
quod corpus
alia corpora
produceretur: alterum a natura &longs;u&longs;ciperetur: Huic mentem cogi
tationemque / huic alteri parationem &longs;electionemque adhibendam. Sed
periti artificis manus / quæ lineamentis materiam
ce&longs;&longs;erit: Cumque ædificiorum uarii e&longs;&longs;ent Di
&longs;tinximus ea de re ædificiorum genera / in quibus quidem
bere plurimum momenti uideremus / cohæ&longs;ionem modumque line
arum inter &longs;e: ex quo præcipua pulchritudinis effectio emanarit
De pulchritudine idcirco cæpimus di&longs;quirere quid nam e&longs;&longs;et / et
qualis cuique deberetur. Cumque in his omnibus peccata
&longs;ent. Cuique igitur libro pro rerum uarietate &longs;uus in&longs;cribitur titu
lus hunc in modum: Nam primi quidem titulus. Primo
ta. Secundo materia: Tertio opus: Quarto uniuer&longs;orum opus:
Quinto Singulorum opus: Sexto Ornamentum: Septimo Sacro
rum ornamentum: Octauo Publici profani
bi&longs;toria: numeri & linearum. Quid
LEONIS BAPTISTE ALBERTI DE LINEAMEN
TIS LIBER PRIMVS
E LINEAMENTIS AEDIFICIORVM
con&longs;cripturi optima et eleganti&longs;&longs;ima quæmque
a periti&longs;&longs;imis maioribus fui&longs;&longs;e litteris tradita
et quæ in ip&longs;is opibus facundis e&longs;&longs;e ob&longs;eruata
animaduerterimus / colligemus:
in opus tran&longs;feremus: His etiam addemus &longs;i
quid no&longs;tro ingenio et perue&longs;tigandi cura et la
bore ad inuenerimus: quod quidem u&longs;ui futurum putemus: Sed
cum huiu&longs;modi rebus alioquin duris et a&longs;peris atque multa experte
ob&longs;curi&longs;&longs;imis con&longs;cribendis me cupiam e&longs;&longs;e
ad fieri po&longs;&longs;it facilem et
mus. quid nam &longs;it quod aggrediar.
Nam hinc non negligendi
dicendarum fontes
Rem Tota res adificatoria lineamentis et
&longs;tructura con&longs;tituta
Vt recta ab&longs;olutaque habeatur uia coaptandi iungendique lineas et
Atqui e&longs;t quidem lineamenti munus et officium præ&longs;cribere ædi
ficiis et partibus ædificiorum aptum locum et certum numerum:
dignumque modum & gratum
et figura ip&longs;is in lineamentis conquie&longs;cat. Neque habet lineamen
tum in &longs;e ut materiam &longs;equatur: Sed e&longs;t huiu&longs;modi ut
mis in ædificiis e&longs;&longs;e lineamenta &longs;entiamus: ubi una atque eadem in
illis &longs;pectetur forma. Hoc e&longs;t ubi eorum partes: et partium &longs;ingu
larum &longs;itus atque ordines inter &longs;e
neis. Et licebit integras formas præ&longs;cribere animo et mente / &longs;eclu
&longs;a omni materia: Quam rem a&longs;&longs;equemur adnotando et
do angulos & lineas certa directione et connexione. Hæc
&longs;int: erit ergo
nimo / facta lineis et angulis perfectaque animo & ingenio erudito:
Quod &longs;i uelimus inue&longs;tigare
tura per &longs;e &longs;it / forta&longs;&longs;is facient ad rem / &longs;i
mordiis quibu&longs;ue progre&longs;&longs;ibus inhabitandi &longs;edes / quas ædificia
de tota hac re &longs;ic &longs;tatui&longs;&longs;e po&longs;&longs;umus. Principio genus
in aliqua tuta regione &longs;ibi quæ&longs;iui&longs;&longs;e quie&longs;cendi &longs;patia: et illic in
uenta area u&longs;ui
cupaui&longs;&longs;e: ut non eodem loco fieri dome&longs;tica omnia et priuata uo
luerit: Sed alibi accubari / alibi focum haberi: alibi alia ad u&longs;um
collocari: Hic adeo cepi&longs;&longs;e meditari ut tecta
a &longs;ole et imbribus operti: Idque ut facerent adieci&longs;&longs;e: deinde parie
tum latera: quibus tecta Sic enim a gelidis
tibus & pruino&longs;is uentis &longs;e futurus tutiores intelligebant:
parietibus aperui&longs;&longs;e a &longs;olo in &longs;ublimi uias et fene&longs;tras: quibus
aditus et congre&longs;&longs;us darentur: tum et lumina et auræ aptis
ribus exciperentur: et concepta forta&longs;&longs;is intra lares aqua uapores
que expurgarentur. Ita quicunque ille &longs;uit &longs;eu Ve&longs;ta dea Saturni fi
lia / &longs;eu Heurialus Hiperbiu&longs;que fratres/ &longs;eu Gellio aut tra&longs;o / Cy
clops / ue Tiphinchius / qui i&longs;ta
puto hos fui&longs;&longs;e
orum generibus inuentis: quo ad res prope infinita redacta e&longs;t. Namque alia quidem publica: alia priuata: alia &longs;acra: alia profana
alia ad u&longs;um & nece&longs;&longs;itatem: alia ad urbis
plorum uoluptatem con&longs;tituuntur: Sed omnia ab his / quæ recen
&longs;uimus principiis mana&longs;&longs;e negabit nemo. Que &longs;i ita &longs;unt in
promptu e&longs;t totam ædificandi rem con&longs;tare partibus &longs;ex: Hæ
&longs;unt eiu&longs;modi: Regio: Area: Partitio: Paries: Tectum: Apertio:
Hæc principia &longs;i fuerint percognita fiet ut quæ dicturi &longs;umus fa
cilius intelligantur: Ergo ea &longs;ic finiemus. Namque erit quidem a
pud nos Regio circumexpo&longs;ita totius &longs;oli amplitudo & facies:
ubi ædificandum &longs;it: cuius pars erit area. Area uero erit certum
quoddam loci per&longs;criptum &longs;patium: quod quidem muro ad u&longs;us
utilitatemque Sed areæ apellatione ueniet quoque id / quo
cunque ip&longs;um ædificii loco &longs;it: quod deambulantes ue&longs;tigio premi
mus. Partitio e&longs;t quæ totius ædificationis aream
partitur: unde fit ut qua&longs;i membris in unum adactis & coaptatis
totum ædificii corpus minoribus ædificiis refertum &longs;it. Parietem
dicimu&longs; omnem &longs;tructuram: quæ a &longs;olo in altum &longs;urrexerit ad fe
rendum onus tectorum: quæ ue obducta &longs;tet ad interiora ædificii
uacua obuallanda. Tectum appellamus non partem illam ædi
ficii &longs;olum &longs;ublimem atque
Verum et tectum id maxime e&longs;t quicquid late / longeque di&longs;ten
tum &longs;upra deambulantium caput ad&longs;tet: Quo in genere &longs;unt con
tignationes / concamerationes / te&longs;tudinata: & eiu&longs;modi. Aper
tiones nuncupamus quicquid e&longs;t ubique per ædificium: quod in
gre&longs;&longs;um / egre&longs;&longs;umue inde incolis rebusue præbent.
De his igitur & de &longs;ingulorum partibus nobis dicendum e&longs;t: &longs;i
prius non nulla rettulerimus: quæ quidem &longs;eu principia / &longs;eu prin
cipiis no&longs;tri huius in&longs;tituti operis in&longs;ita atque innata &longs;unt: pluri
mum certe facient ad rem: Nam con&longs;iderantibus an &longs;it quippi
am / quod quibu&longs;que harum quæ diximu&longs; partium conferat / tria
inuenimus minime
et reliquis eiu&longs;modi Vt &longs;int eorum
berrima: Ad firmitatem perpetuitatemque integra et &longs;olida & ad
modum æterna: Ad gratiam et amænitatem compta / compo&longs;ita:
et in omni parte &longs;ui / ut ita loquar / redimita. His qua&longs;i rerum dicen
darum primordiis et fundamentis iactis ad in&longs;titutum pro&longs;equa
mur. Regionem ueteres ut omni nocuo liberam et commodita
tibus re forti&longs;&longs;imam haberent / quo ad eius fieri poterat / uehemen
ter elaborabant: Atque inprimis cælum ne habituri e&longs;&longs;ent graue et
infe&longs;tum / omni diligentia pænitus præcauebant / prudenti id qui
dem & permaxime nece&longs;&longs;ario con&longs;ilio: Nam terram atque aquam
&longs;iquid habeat in &longs;e uitii / arte et ingenio corrigi po&longs;&longs;e non negant
Celum uero nulla ingenii ope / nullaque hominum manu &longs;atis
po&longs;&longs;e emendari a&longs;&longs;euerant: Et
maxime uitam ali &longs;eruarique &longs;entimus / mirifice ad &longs;alutem confe
ret / &longs;i erit per
gnendis / producendis / alendis / &longs;eruandi&longs;que rebus uim: quis e&longs;t
quem id fugiat? Quando & præ&longs;tare ingenio eos
nes: qui celo fruantur Quæ
una res poti&longs;&longs;imum effeci&longs;&longs;e
nii multo præ&longs;titerint thebanis. Celum pro &longs;itu & locorum facie ali
um atque alium haberi &longs;entimus: quarum uarietatum
telligere uidemur / partim naturæ ob&longs;curitate abditæ atque ob&longs;tru&longs;æ
nos penitus latent: Sed de manife&longs;tis prius: po&longs;t occultiora per&longs;cu
tabimur: quo regiones
&longs;imus degere. Aerem ueteres theologi
hanc Homerus
aerem: qui natura &longs;ui perlucidi&longs;&longs;imus &longs;it. Atqui in promptu qui
dem e&longs;t eum e&longs;&longs;e aerem &longs;aluberrimum: qui purgati&longs;&longs;imus: et per
qui leui&longs;&longs;imus: qui coequabilis et minime uarius. Tum contra
pe&longs;tiferum illic e&longs;&longs;e aerem &longs;tatuemus: ubi &longs;pi&longs;&longs;itudine
nebularum: Aut uaporum &longs;tet Vt
graue hæreat &longs;uperciliis: atque Hæc ut ita &longs;int
intimis terræ ui&longs;ceribus Quo
maximo in &longs;patio orbis ua&longs;tum incumulum coaggregati: aut im
mani mole &longs;ua face&longs;&longs;unt: aut radios &longs;olis excipiendo / qua parte a
refacti &longs;unt eo in latus labuntur &longs;uoque ca&longs;u aerem impellunt / uen
to&longs;que
ri demum infu&longs;i et humore pregnantes iterato aere uagando uen
tis
rem &longs;tillent atque impluant: quo & noui terra uapores
Siue hæc uera &longs;int quæ recen&longs;uimus: &longs;iue
&longs;itas terræ: Aut calida euaporatio mota a frigore
aeris flatus: &longs;iue purus aer mundi motu / aut &longs;yderum cur&longs;u & radio
&longs;iue
ex calida ui
Siue aliorum alia ulla ratio & opinio indi&longs;qui&longs;itione habenda fumi
or & antiquior e&longs;t / pretereundum cen&longs;eo / quod forta&longs;&longs;is ab re uideri
po&longs;&longs;it. Verum hinc ni fallor
&longs;it / quod uidemus alias orbis regiones e&longs;&longs;e eiu&longs;modi / ut aere gaude
ant læti&longs;&longs;imo: dum aliæ illis contiguæ & prope po&longs;itæ in &longs;inu
tri&longs;tiore celo et qua&longs;i me&longs;to die con&longs;orde&longs;cant: Nanque id quidem
fieri
non bene conueniat. Siracu&longs;as aiebat Cicero ita e&longs;&longs;e po&longs;itas.
ut
integrum per annum accolæ cuiu&longs;que diei &longs;olem uideant: rarum id
tamen
pellarit / in primis affectandum: Summendaque ea omnium erit re
gio: ab qua nebularum uis: & omnis
longe ab&longs;it. Compertum habent qui i&longs;ta &longs;ectantur / radios ardo
resque &longs;olis acrius agere / in quo den&longs;um offenderint:
oleo Ex quo aerem: qui i&longs;tic
ximo uehementius efferue&longs;cat: grauem cra&longs;&longs;umque e&longs;&longs;e arguunt. Egyptii de nobilitate contendentes
riabantur e&longs;&longs;e apud &longs;e hominum genus principio procreatum: ne
que alibi procreari
omnibus deorum benignitate mirifice donatos e&longs;&longs;e:
ægyptios eos pre&longs;ertim qui ad
&longs;cribit Herodotus: Et certe uidere uideor urbes
lie /tum & aliarum gentium non
tis modo feruentis &longs;ubitam
tes: Itaque &
dum So
lem Garamantes
a&longs;&longs;iduitate Hæc ita ut &longs;int
non id
ant / facit id
ciantur &longs;olibus atque uentis excipiendis / aut ob&longs;truantur. Malim
quidem auras
nus
inquit uitium Ouidius: ni moueantur aquæ: Quid aer: profecto
motu uehementer. ut ita loquar / hilare&longs;cit: Nam motu fieri
opinor / ut &longs;urgentes a terra uapores: aut di&longs;&longs;ipentur: aut motibus
in cale&longs;cendo concoquantur: Sed hos uentos uelim fractos obiec
tis montibus: et &longs;iluis: aut longa
Velim et ne per loca apellant: unde raptum malum ad nos affe
rant. Idcirco uitandum
quid effluat: Quo in genere &longs;unt teter odor / impuru&longs;que omnis ua
por palu&longs;trium sedarumque præ&longs;ertim aquarum et fo&longs;&longs;ionum.
&longs;tat apud phy&longs;icos omnem fluuium qui niuibus excre&longs;cat / aerem
ducere frigidum et cra&longs;&longs;um. Sed inter aquas nulla erit
quæ motu nullo exagitata contabe&longs;cat: eritque morbo&longs;ior' uiciniæ
huiu&longs;modi contagio / quo uentis minus probatis
tos
&longs;int: Sed
cutus
mittere ob&longs;eruarunt: Delphines per aquilonem uoces audire au
ra &longs;ecundante: Hau&longs;tro uero et tardius audire / et non ni&longs;i ex ad
uer&longs;o redditas: Spirante aquilone dies durare anguillam &longs;enos
&longs;ine aquis: hau&longs;tro non durare / tantam ine&longs;&longs;e huic uento cra&longs;&longs;i
tatem et in morbos uim: Itaque ut hau&longs;tro ægrotari et admodum
pituito&longs;os reddi: ita et corocu&longs;&longs;uri referunt. Meridianum etiam
mare improbant una præ&longs;ertim re quod radiorum flexionibus obiec
tam regionem duos pati &longs;oles iudicent: unum cælo / alterum ab a
quis inurentem: Et maximam illic fieri uarietatem aeris &longs;ole ca
dente intelligunt: Vbi frigentes umbræ noctis aduenerint. Et
&longs;unt qui occiduas appul&longs;iones flexione&longs;que radiorum: &longs;eu ab aquis
et mari: &longs;eu a montibus remittantur: cæteris mole&longs;tiores putent /
quod integro eius diei &longs;ole iam incalefactum locum plus &longs;atis fer
uidiorem reddant / æ&longs;tu adducto et flexionibus congeminato:
Quod &longs;i dabitur ut his cum &longs;olibus grauiores etiam uenti: li
beros ad te habeant aditus / quid erit / quod mole&longs;tius aut minus
ferendum &longs;it? Matutinas etiam auras / quæ crudos ob&longs;urgentes
uapores offerant / non inmerito longe improbabunt: Diximus de
&longs;ole et uentis / quibus aerem uariari / et &longs;alubrem atque in&longs;alubrem
fieri manife&longs;to &longs;entimus: et diximus / breui&longs;&longs;ime quo ad hic dicen
dum uidebatur: et de his &longs;uo loco di&longs;tinctius per&longs;crutabimur.
RVRSVS in captanda regione conueniet: Vt &longs;it ea quidem
eiu&longs;modi / ut incolis omni exparte bene &longs;it futurum / cum rerum
natura: et cum reliquorum hominum genere atque conuictu.
enim
arduo aliquo et difficili iugo / ni&longs;i maxima cogat nece&longs;&longs;itas: ædi
ficabo. Vitabo et de&longs;ertam &longs;olitudinem: qualem uarro fui&longs;&longs;e re
fert partem galliæ / quæ inter adienum &longs;it / qualemue &longs;cribit ce&longs;ar
pro &longs;ua fui&longs;&longs;e tempora Britaniam: Neque placebit: &longs;i illic uti in&longs;ula
de&longs;it: quod
te Athos condere urbem / alioquin futuram ex Polycratis archi
habituri non e&longs;&longs;ent: Ari&longs;toteli forta&longs;&longs;is poterat placere ea regio:
præ&longs;ertim condendis urbibus / quæ difficiles haberet aditus: Et
comperio fui&longs;&longs;e gentes: quæ &longs;uos fines de&longs;erti&longs;&longs;imos et de&longs;tituti&longs;
&longs;imos longe ac late ho&longs;tium
tarint: Horum rationes proba&longs;&longs;e ne
tabimus: Sed hæc &longs;i ita iuuant publicis i&longs;tiu&longs;modi
ut eorum in&longs;titutum improbem: At reliquis profecto ædificiis
aditus: quibus et naui et iumento et iugo
nece&longs;&longs;aria commodi&longs;&longs;ime po&longs;&longs;int conuehi: Atqui erit ip&longs;a regio
neque
et
et
Nam tecto / pariete / ue&longs;te / igne / motu frigora
quidem cur uehementer hominum corpora aut ingenia lædat ha
bere in &longs;e quippiam haud multum arbitrantur: Tum et &longs;iccis du
re&longs;cere / frigidis forta&longs;&longs;is horre&longs;cere homines putant: Verum hu
midis tabe&longs;cere corpora omnia et calidis &longs;olui affirmant: Et uide
re licet cum frigida propter tempora
habitantes corpore &longs;tare ualido et morbis libero. Tam et &longs;i &longs;tatu
aut calentibus locis excellere ingenia / frigentibus præ&longs;tare corpo
ra: Tum ex appiano hi&longs;torico intellexi Numidas ea de re
longe uos e&longs;&longs;e quod hyemem
tum
et uenu&longs;tos ea homines feret / atque etiam minime tri&longs;tes. Secundo
loco ea erit Regio percommoda / quæ niuo&longs;is in prouinciis plus
cæteris habebit &longs;olis / et quæ &longs;olibus are&longs;centi in prouincia plus ha
bebit humecti atque umbrarum: Sed nullo ponetur loco ædificium
utcunque ip&longs;um &longs;it:
&longs;unt: ea &longs;ine ulla dignitate delite&longs;cere / et pro&longs;pectus amænitate in
tercepta nullam habere gratiam: Quid illud / quod breui fiat / ut
imbrium ruinis obruatur: et circum fluentibus aquis infundatur
uaporem ualitudini hominum uehementer noxium a&longs;&longs;iduo effu
met. Non illic ualebunt ingenia hebetatis &longs;piritibus: Non illic
durabunt corpora. Commaceratis compagibus putre&longs;cent libri:
arma & quæcumque in horreis erunt: marce&longs;cent denique / uitiabun
tur uliginis exuberantia. Tum &longs;i eo ingreditur &longs;ol undique reci
procatis radiis torrebuntur: Si non excipient
bra / atque torpebunt. Adde his quod uentus &longs;i eo penetrat qua&longs;i cana
libus coarctatus durius et mole&longs;tius furit
ditur fit ut concretus illic aer ut ita dicam / lute&longs;cat: Conuallem
enim i&longs;tiu&longs;modi po&longs;&longs;umus non indecenter lacunam &longs;tagnumue
putare aeris. Itaque erit quidem loci forma et digna et amæna: quæ
culatrix fiet: et quo læti&longs;&longs;imus aer a&longs;&longs;iduo aliquo &longs;piritu mouea
tur. Habebit præterea earum rerum
ti u&longs;que futura
nequid inde &longs;aluti et rebus hominum officiat: Aperiendi gu&longs;tan
dique fontes: Spectandæ & ignibus aquæ ne quid ui&longs;co&longs;i / mucidi
crudulentiue in &longs;e admixtum habeant: quo incolæ in morbos in
cidant: Sino illud quod aquis fit / ut gutturoli calculo&longs;ique reddan
tur. Sino & rariora illa
ter colligit Vitruuius architectus. Extat Hippocratis phy&longs;ici
&longs;ententia / aquam non depuratam &longs;ed grauem & &longs;apore non
ti qui biberint: hi uentre æ&longs;tuo&longs;o et
membra cubiti / &longs;patule / facies reddentur pænitus extenuata: &
mirum in modum gracilia. Adde quod uitio &longs;plenis male concre
to &longs;anguine inmorbos incident uarios et pe&longs;ti&longs;entes. E&longs;tate prolu
uie uentris fluente bile et di&longs;&longs;olutis humoribus deficient: Tum et
morbis grauioribus atque diutinis
qua intereus et præcordiorum angu&longs;tia et anxietatibus laterum
urgebuntur. Iuniores bili atra in&longs;anient: &longs;enes humorum incendio
flagrabunt. Feminæ ægre concipient: et per
nitentur: Omnis denique ætas et &longs;exus morte immatura intempe
&longs;tiue cadet acta morbis atque ab&longs;umpta: Dies uero uitæ i&longs;torum aget
perturbationum genere uexatos: tum et animo exagitati &longs;emper
erunt in mærore atque luctu. Plura po&longs;&longs;ent de aquis dici: quæ uete
res hi&longs;torici annotarunt / uaria & admirabilia: & ad hominum ge
nus bene atque male habendum ualidi&longs;&longs;ima: Sed rara illa et forta&longs;
&longs;is ad peritiam o&longs;tentandam:
et de aquis prolixius &longs;uo dicetur loco. Illud adeo negligendum
non e&longs;t / quod in promptu e&longs;t aqua nutriri omnia quæ coale&longs;cant
plantas / &longs;omina: et quibus ea uitæ pars ine&longs;t / quæ motu uigeat:
quorum fructu et copia reficiantur homines atque nutriantur. Id &longs;i
ita e&longs;t profecto quos nam habeat &longs;uccos aquarum hæc in qua
acturi &longs;umus regio quam diligenti&longs;&longs;ime &longs;crutari oportet.
inquit Dyodorus multa ex parte habere homines proceros et uali
dos ingenioque præditos acri / quod aerem ducant purum & aquas &longs;a
luberrimas bibant. Atqui aquam dicemus e&longs;&longs;e &longs;apore optimam /
quæ &longs;aporem habeat nullum: et colore commodi&longs;&longs;imam / quæ om
ni &longs;it colore penitus uacua et libera. Tum et aquam e&longs;&longs;e
referunt / quæ limpida perlucida et tenuis &longs;it: quæ in
teum infu&longs;a non
Quæ mu&longs;co&longs;um alueum quo perfluat et præ&longs;ertim &longs;axa coinqui
nata non reddiderit. Addunt aquam per commodam e&longs;&longs;e in qua
legumina decocta bene
nem.
&longs;it pe&longs;tilens aut ueneficum quo ad qui degant eo loci in periculo
&longs;int. Sino illa quæ apud ueteres celebrantur / Colco ex frondibus
arborum &longs;tillare mel / quo gu&longs;tato pro&longs;temantur exanimes diem
que integrum pro mortuis habeantur. Et quod
citu herbarum uitio eueni&longs;&longs;e: quas frumenti inopia milites cum
edi&longs;&longs;ent in&longs;ani facti lapidibus fodiendis intenti u&longs;que eo &longs;e&longs;e exagi
tabant / quo ad bili commota caderent atque
medio contra pernitiem / ut &longs;cribit Plutarcus
hæc. Quid hac ætate / apud Apuleam inItalia &longs;uperi boni / quæ
incredibilis ueneni uis increbuit / exterre&longs;tribus non nullis arane
olis quarum mor&longs;u homines aduaria in&longs;aniæ Nullus gra
uis tumor: Nullus liuor extat / qui corpore u&longs;piam appareat iac
tus ueneficæ be&longs;tiolæ &longs;eu mor&longs;u / &longs;eu aculeo: Sed principio obrec
ta mente languente attoniti: & ni opem afferant / confe&longs;tim pere
unt. Hos Theophra&longs;ti medicamentis curant: Qui quidem uipe
rarum mor&longs;ibus tybicine adhibita mederi a&longs;&longs;euerabat. Ergo uari
is modorum &longs;onis mu&longs;ici ita con&longs;ternatos mulcent. Cum uero ad
&longs;uum uentum e&longs;t canendi modum / illico qua&longs;i exciti a&longs;&longs;urgunt:
& per alacritatem ex libidine animi rem omni neruorum & uiri
um contentione execuntur. Atqui uidebis demor&longs;os alios &longs;alti
tando / Alios canendo / Alios alia exercendo & conando quæ libi
do eorum & in&longs;ania fert ad ultimam u&longs;que la&longs;&longs;itudinem: ne
intermi&longs;&longs;a opera dies plu&longs;culos de&longs;udare & nulla re alia conuale
&longs;cere ni&longs;i &longs;atietate Atqui &longs;imile
quiddam apud Albanos eos / qui contra Pompeium multa equi
tum ui bellarunt affui&longs;&longs;e legimus. Nanque illic &longs;olitas
araneas: quarum aliæ tactos a &longs;e homines cogerent ridendo emo
ri: aliæ contra flendo.
Neque item in&longs;eligenda regione ea &longs;pecta&longs;&longs;e tantum &longs;at e&longs;t: quæ
&longs;ub a&longs;pectu & propalam &longs;unt expo&longs;ita / Verum etiam ob&longs;euriori
bus inditiis notatis totam cau&longs;am animo aduerti&longs;&longs;e opus e&longs;t. At
qui erunt quidem inditia optimi aeris / integrarumque aquarum &longs;i
ea regio feret bonorum fructuum copiam. Si &longs;enes ætate grandes
numero complures nutriat: Si ualida & formo&longs;a iuuentute / Si in
tegro & frequenti partu abbundabit: Adde &longs;i puros partus & nul
lis mon&longs;tris sedatos dabit. Nanque ego uidi quidem urbes / quas
temporum gratia non nomino / in quibus parturiat nulla quæ
&longs;e &longs;pectet una hominis: Atque præterea mon&longs;tri alicuius effectam
matrem. Vidi & urbem aliam Italiæ: ubi &longs;trumæ / &longs;trabi / claudi
& tortuo&longs;i tam multi na&longs;cantur / Vt nulla pene illic creuerit fa
milia / quæ Et pro
fecto recte admonent / ubi corporis ad corpus membriue ad um
bra crebras ac maximas di&longs;&longs;imilitudines uideris: id celi aeri&longs;que
ui ac uitio: aut occultiori aliqua deprauatæ naturæ cau&longs;a fieri.
tenui plus &longs;itiunt. Neque non condecet ex aliorum animantium
forma atque effigie futuras hominum habitudines coniecta&longs;&longs;e. Nam &longs;i iumenta & pecora firmi&longs;&longs;ima / & membrorum amplitu
dine atque proten&longs;ione multa e&longs;&longs;e illic uiderint / tales &longs;e habituros
itidem filios poterunt non iniuria &longs;pera&longs;&longs;e: Neque ab re erit &longs;i a
corporibus reliquis / quibus uitæ uigor extinctus
&longs;erimus aeris atque uentorum. Namque ex proximis ædificiorum
structuris ea didici&longs;&longs;e po&longs;&longs;umus: Quæ &longs;i erunt facta &longs;cabra & ea
rio&longs;a / inditio erit aduentitia inde mala confArbores etiam
in unam aliquam partem qua&longs;i communi con&longs;en&longs;u proclinatæ:
aut refractæ in fe&longs;tis uentorum motibus ce&longs;&longs;i&longs;&longs;e o&longs;tentant. Ip&longs;aque
rediuiuia &longs;axa locis innata / aut po&longs;ita / &longs;i &longs;ummotenus plus &longs;atis
putria facta &longs;unt: Variam loci intemperiem nunc arde&longs;centis /
nunc torpentis aeris atte&longs;tantur. Et uitanda nimirum hæc in pri
mis erit regio / qua uehementes i&longs;tiu&longs;modi temporum tempe&longs;ta
tumque motus cra&longs;&longs;entur: Nam mortalium corpora &longs;i caloris aut
frigoris acri appellente ui occupentur / illico tota corporis coag
mentatio: & &longs;ingularum partium connexio labefactatur ac &longs;olui
tur: & ad morbos immaturamque &longs;enectutem compellitur. Vr
bem &longs;ub montibus / quæ ex procliui &longs;olem &longs;pectet occidentem: uel
ea re maxime in&longs;alubrem e&longs;&longs;e
tis et umbræ gelidiores &longs;entiantur.
Conuenit etiam præteritorum temporum uici&longs;&longs;itudine ex
tum ob&longs;eruatione repetita / &longs;i qua &longs;unt etiam rariora omni diligen
tia præcogita&longs;&longs;e. Nam &longs;unt loca quædam quibus ine&longs;t natura oc
cultum quippiam / quod ad felicitatem atque infelicitatem faciat. Locris et Crotonæ nunquam fui&longs;&longs;e pe&longs;tem referunt.
In in&longs;ula cre
te nullum nocuum uer&longs;ari animal. Apud Gallias raro ui&longs;um
oriri mon&longs;trum annotarunt. Alibi neque æ&longs;tate feruenti: neque
hyeme fulgurare affirmant phy&longs;ici. At in Campania inquit
Plinius per id tempus ciuitatibus ad meridiem po&longs;itis fulgu
rat. Ceraumnia apud Epirum montes ferunt dictos a cre
bris fulminibus. Tum & Beumnium in&longs;ulam
Vt eo loci Vulcanum cecidi&longs;&longs;e dicerent. Apud Bo&longs;phoium &
in&longs;odones tonitrua & fulgura nunquam ui&longs;a atte&longs;tantur. ægypto
portenti loco e&longs;t &longs;i pleuerit. Apud Hyda&longs;pem æ&longs;tatis initio conti
nui imbres manant. In Lybia tam raros moueri uentos ferunt: ut
ex celi cra&longs;&longs;itudine uariæ per aerem concretæ uaporibus &longs;pecies
&longs;pectentur. At contra maiore in parte Galatiæ per æ&longs;tatem tanta
uis perflat uenti: Vt lapides pro harena per &longs;ublime trahat. In
Hy&longs;pania ad hibernum circio uento onerata per celi plau&longs;tra præ
dicant. Notum quidem apud æthiopiam non perflare: Hunc ue
ro apud Arabes uentum & toglodytas uirentia omnia exurere af
firmant hi&longs;torici. Delon quidem nunquam fui&longs;&longs;e terræ motibus
uexatam / Sed &longs;emper eodem man&longs;i&longs;&longs;e &longs;axo / cum circumuicinæ
terræ motibus cæciderint &longs;cribit Tuchidides: partem eam Italiæ
quæ ab algido &longs;ub Roma
pua u&longs;que e&longs;t / crebris teriæ motibus qua&longs;&longs;atam: & prope de&longs;ola
tam uidemus. Sunt qui Achaiam a crebra aquarum inundatio
ne dictam extiment. Romam æternum febrico&longs;am fui&longs;&longs;e compe
rio: Ea&longs;que febres Galienus nouum emitritarum e&longs;&longs;e genus putet:
Cui uaria & prope pugnantia inuarias horas remedia adhibenda
&longs;unt. Apud poetas uetus fabula e&longs;t Typhonem prochita in&longs;ula &longs;e
pultum &longs;e &longs;e non interrato commouere: ex quo fiat ut funditus
in&longs;ula contremi&longs;cat: Id quidem poetæ &longs;ic cecinere quoniam ter
ræ motibus in&longs;ula & eruptionibus uexaretur / adeo ut Etrien&longs;es:
& calchiden&longs;es habitatores olim coacti &longs;int aufugere: & rur&longs;us
qui po&longs;t tempora a Hyerone Syracu&longs;ano mi&longs;&longs;i e&longs;&longs;ent / ut nouam
illic urbem conderent / a&longs;&longs;idui periculi et calamitatis metu au&longs;u
gerunt. Itaque eiu&longs;modi omnia ex longa ob&longs;eruatione repetenda
&longs;unt & ex aliorum locorum &longs;imilitudinibus comparanda / quo to
ta ratio integrior habeatur.
Quin et di&longs;quirendum an nullis incommodis occultioribus ea re
gio offendi a&longs;&longs;ueuerit: Putabat plato e&longs;&longs;e ut locis
aut propitia aut contra infe&longs;ta. Sunt quidem loca quibus homines
aut &longs;u&longs;pendio aut præcipitio aut ferro et ueneno facile uitam po
nant. Adde his quod &longs;ecretioribus iterum naturæ inditiis per&longs;eru
tatis / quæcunque ad rem faciant pen&longs;ita&longs;&longs;e opus e&longs;t. Vetus a De
metrio u&longs;que ductum in&longs;titutum non modo urbibus: & oppidis /
Verum etiam militaribus in dies ca&longs;tris ponendis: Vt iecora de
pa&longs;tarum illic pecudum in&longs;pectemur quo &longs;int habitu & colore:
Quæ &longs;i forte uitio infecta apparuerint / uitandam loci in&longs;alubrita
tem præ &longs;e ferunt. Aiebat Varro compertum habere &longs;e locis
quibu&longs;dam minuti&longs;&longs;ima quædam athomorum in&longs;tar uolitare ani
mantia aere: & anhelitu in pulmone excepta hærere præcordiis:
Et rodendo inferre morbum atrum &
&longs;tem pernitiemque afferre. Neque illud prætereundum e&longs;t / quod lo
ca inuenies aliqua &longs;uapte natura incommodis prope omnibus ua
cua & periculis libera: Sed ita &longs;unt expo&longs;ita / ut eo gentes exteræ
& aduentitiæ / non interrato pe&longs;tem & calamitatem inferant.
Eamque rem non armis tantum & iniuria exequuntur qualia &longs;unt
quæ Barbaris atque immanibus obiiciantur: Verum & per amiciti
am atque Aliqui quod uicinos cupi
dos rerum nouarum habuerint / ex illorum ruina et iactura pere
clitati &longs;unt. Peram in ponto ianuen&longs;ium coloniam a&longs;&longs;iduo pe&longs;tis
uexat / quod eo loci in dies excipiantur conuecti &longs;erui cum animi
egritudine. tum et &longs;itu atque illuuiæ tabe&longs;centes & morbidi.
Au&longs;piciis item & &longs;eruato celo regionis futuram fortunam inda
ga&longs;&longs;e prudentis & bene con&longs;ulti e&longs;&longs;e affirmant: Quas ego artes
modo cum relligione conueniant / minime a&longs;pernendas duco.
Quis id negabit quicquid id ip&longs;um &longs;it quod fortunam
in rebus hominum ualere plurimum? Ne uero affirmabimus pu
blicam urbis Romæ fortunam ad propagandum imperium ualu
i&longs;&longs;e non plurimum. yolai urbem in &longs;ardis ab Herculis nepote
ditam / & &longs;i a Carthaginen&longs;ibus Romani&longs;que per&longs;æpius armis la
ce&longs;&longs;ita extiterit: An
id ab&longs;que loci illius fortuna
a prius quod &
quotiens flagrauit?
Sibaricen&longs;ium urbs cum
atque iterum uexata et rur&longs;us de&longs;tituta et rur&longs;us deleta extiti&longs;&longs;et:
Po&longs;tremo etiam de&longs;erta man&longs;it: Quin & illinc fugientes m
pro&longs;ecuta felicitas e&longs;t:
bis pri&longs;tinum abieci&longs;&longs;ent: tandem calamitate e&longs;&longs;e immunes neque
mariæ familiæ omnes ferro et cæde ab&longs;umpte una cum templis et
urbe funditus periere: Sed i&longs;ta &longs;inamus:
hi&longs;toricae. Hoc apud nos con&longs;tet hominis e&longs;&longs;e non &longs;tulti&longs;&longs;imi / om
nia tentare aggredi: quibus ædificationis cura atque impen&longs;a futu
ra &longs;it non fru&longs;tra / opu&longs;que ip&longs;um futurum &longs;it con&longs;tans & &longs;aluberri
mum: Et profecto in tanta re exequenda nihil pretermi&longs;i&longs;&longs;e
tis & bene con&longs;iderati hominis officium e&longs;t. An e&longs;t non
tibi tui&longs;que aggredi / quod ad
gnitate & uoluptate agendam conueniat: Quod adnominis po&longs;te
ritatem & celebritatem conferat. I&longs;tic tibi rerum &longs;tudia optima
rum: I&longs;tic tibi liberi & dulcis familia. I&longs;tic ocii & negocii dies ha
bebuntur: I&longs;tic totius uitæ rationes con&longs;umentur: ut tota in uita
nihil apud genus hominum inuenire epiner præter uirtutem / cui
maiore cura / opera / diligentia uacandum
milia bene habites: & bene habitari his neglectis rebus / quæ
&longs;uimus / quis e&longs;t qui po&longs;&longs;e affirmet? Sed de his hactenus:
ut de area inue&longs;tigemus. In area captanda quicquid de regione
di&longs;&longs;eruimus Namque uti quidem regio amplieris
cuiu&longs;dam prouinciæ certa &longs;electaque e&longs;t pars: Ita & area totius re
gionis præ&longs;criptum & definitum quoddam
ad ædificium habendum occupatur: Ea de re ferme omnia habet
area cum regione communia quæ ad laudem uituperationemque
faciant. Verum hæc tam et &longs;i ita &longs;int / habet tamen di&longs;qui&longs;itio et
aduer&longs;io hæc præceptiones qua&longs;dam quæ unice et proprie ad are
am &longs;pectare uideantur: Qua&longs;dam etiam quæ non tantum ad a
reæ
mur publicum ne opus / an priuatum: &longs;acrum ne an profanum: et
Aliud enim foro / aliud theatro / aliud pale&longs;træ / aliud templo &longs;pa
tii locorumque debetur. Itaque pro cuiu&longs;que ratione et u&longs;u habendus
areæ &longs;itus erit & modus. Verum hoc loco ut generatim i&longs;ta / uti
cepimus / pro&longs;equamur / ea tantum attingemus: quæ fore nece&longs;&longs;a
ria arbitramur / Si prius de lineis aliqua retulero / quæ ad rem
mode exprimendam faciant. Nam de areæ de&longs;criptione tractanti
bus conuenit ut de his tran&longs;igamus / quibus ip&longs;a per&longs;criptio anno
tatur. Omnis igitur per&longs;criptio lineis fit & angulis / Lineæ qui
dem &longs;unt extrema per&longs;criptio / qua integræ areæ &longs;patium circun
cluditur.
tuta / quæ intra duas mutuo &longs;e &longs;e intercidentes lineas continetur /
angulus dicitur. Atqui ex mutua quidem duarum linearum
&longs;ectione quatuor con&longs;cribuntur anguli: Quorum &longs;i erit qui&longs;que
quibu&longs;que trium reliquorum equalis / recti nuncupabuntur: Et qui
recto minores erunt / acuti appellabuntur: ut qui recto ampliores
obtu&longs;i dicentur. Linearum item alia recta / alia flexa / cocleas &
uertico&longs;as lineas hic non e&longs;t ut referam. Recta linea a puncto e&longs;t
ad punctum ob longa per&longs;criptio / ducta ita ut fieri nulla po&longs;&longs;it
breuior. Flexa linea pars e&longs;t circuli.
Circulus e&longs;t ea per&longs;criptio
facta ab altero duorum punctorum: qui in eadem &longs;uperficie ita
&longs;it circumactus / ut toto per&longs;criptionis ductu &longs;emper neque plus: ne
que di&longs;tet minus a medio immobili / quem obambiat puncto /
primum circunduci occeperat. Sed his addendum quod flexa line
a quam e&longs;&longs;e partem circuli diximus / apud nos hic architectos &longs;i
militudinis gratia arcus uocatur. Et quæ linea aduobus extremis
punctis flexæ lineæ directa ducitur pari &longs;imilitudine corda nun Et quæ linea a puncto mediæ corde coæquabilibus
que angulis ad arcum u&longs;que perducta extiterit / &longs;agicta appellabitur
Et quæ linea a puncto
demque Et
huic
erit: Et quæ linea recta
li Inter arcus
In
teger is e&longs;t qui circuli mediam
integri e&longs;t circuli diameter: Comminutus: cui corda e&longs;t minor di
ametro: e&longs;tque perinde idem is arcus
Compo&longs;itus ex duobus comminutis con&longs;tat: efficitque ea dere in &longs;um
mo angulum arcubus &longs;e &longs;e mutua iunctione inter&longs;ecantibus: quod
neque integro neque comminuto euenit. His cognitis rom &longs;ic pro&longs;e
quemur. Arearum alia
Angularium alia
penitus rectis lineis. Alia rectis & flexis
uero angularis flexis pluribus &longs;it lineis po&longs;ita / nullis inter mi&longs;&longs;is
rectis me in ueterum ædificiis inueni&longs;&longs;e non memini. At in his
ob&longs;eruanda ea &longs;unt / quæ in totis ædificii partibus uehementer ui
tuperantur &longs;i de&longs;int: et non &longs;ine gratia et commoditate habentur:
&longs;i ad&longs;int: hoc e&longs;t ut cum angulis: tum lineis: tum etiam partibus
quibu&longs;que uarietas
ra / &longs;ed ita ad u&longs;um et gratiam po&longs;ita / ut integra integris: et pari
bus paria conre&longs;pondeant. Rectis angulis percommode utuntur:
Acutis angulis nemo u&longs;us e&longs;t
inuitus et cogente aut locorum aut dignarum arearum
obtu&longs;os angulos &longs;atis decentes putarunt: &longs;ed hoc &longs;eruarunt ut nu
mero e&longs;&longs;ent nu&longs;&quml; di&longs;pares. Aream omnium capaci&longs;&longs;imam et in
qua &longs;apienda &longs;eu aggere &longs;eu muro minus impen&longs;e
affirmant quæ &longs;iet
habeat proiectos angulos: Sed e&longs;&longs;e oportet angulos
mutuoque corre&longs;pondentes atque coæquabiles omni in area. Atqui
has quidem in primis comprobant / quas intelligant parietes attol
lere commode ad operis altitudinem recte &longs;tatuendam uti ea e&longs;t:
quæ &longs;ex / quæue octo habeat angulos. Vidimus et aream angulo
rum decem apti&longs;&longs;imam & uenu&longs;ti&longs;&longs;imam. E&longs;t
gulorum area queat duodecim atque item &longs;exdecim: Vidimus qui
dem quatuor & uiginti angulorum aream: &longs;ed rariora i&longs;tec. Laterum li
neas ita
gi&longs;&longs;ime lineæ toto in ope breui&longs;&longs;imi uno perducto adigentur: Sed
erit inter eas pro rata rerum iu&longs;ta & condecens proportio. Angu
aquarum aut
apellentem iniuriam molem diffindat atque di&longs;&longs;ipet / muris fronte
ualida non imbecillitate laterum aduer&longs;us
illuctantibus: Quod &longs;i cætera ædificii lineamenta euetuerint quo
minus po&longs;&longs;is angulo i&longs;tic uti ex &longs;ententia / flexione utendum erit
quando et flexa linea circuli e&longs;t pars: et circulus ip&longs;e philo&longs;opho
rum &longs;ententia totus e&longs;t angulus. Cæterum area aut plano
loco / aut accliui / aut &longs;ummo in montis uertice. Si plano ponetur
loco / coaggerare oportet: et qua&longs;i podium &longs;ub&longs;truere: Nam id
cum ad dignitatem plurimum conferat: tum et ni fiat /
incommodorum afferet. Fluminum enim et imbrium alluuiones
afferre limum &longs;olent planis locis: quo fit ut ip&longs;um &longs;olum &longs;en&longs;um
intumule&longs;cat: tum et hominum negligentia non a&longs;portatis rude
ribus et purgamentis / quæ in dies de&longs;tituuntur plana facile
cre&longs;cunt. Romam aiebat Frontinus architectus &longs;ua ætate colli
bus excreui&longs;&longs;e propter incendiorum frequentiam: At eam ip&longs;am
hac ætate uidemus totam ruinis & seditate obrutam: Vidi ego in
umbria &longs;acellum uetu&longs;tum plano in loco po&longs;itum / tamen multa
ex parte &longs;ubmer&longs;um / facta &longs;oli in &longs;e ex cretione quod ea planities
&longs;ub montibus extendatur. Sed quid ea memorem / quæ &longs;ub
bus &longs;unt apud Rauennam? &longs;ub pomeriis nobile id delubrum: cui
pro tecto integrum extat lapideum uas / tam et &longs;i ad mare &
a montibus re&longs;ideat / plus tamen quarta &longs;ui parte intra &longs;olum im
mer&longs;um e&longs;t ui temporum: Quam uero altam e&longs;&longs;e cuiu&longs;que arae
exaggerationem oporteat / &longs;uo dicetur loco: cum de his rebus
&longs;ummatim ut hic / &longs;ed di&longs;tinctius loquemur. Sed e&longs;&longs;e quamque are
am / aut natura aut arte
primis audiendos puto / qui mouent ut una aut altera &longs;patio
tibus fo&longs;&longs;ione quid &longs;olum id den&longs;itate aut raritate mollitiaue ad
ferenda &longs;tructuræ onera per&longs;e ualeat / per&longs;crutemur. Et enim &longs;i ac
cliui ponetur loco pro&longs;piciendum e&longs;t / ne &longs;uperiora pre&longs;&longs;uræ mo
le&longs;tiis impellant: aut inferiora &longs;i forte moueantur / cætera in rui
nam trahant. Firmi&longs;&longs;imam quidem & omni exparte obfirmatam
Si erit area in montis uertice / aut erit ea quidem exaggeranda ali
qua ex parte: aut decu&longs;&longs;o Hic
derata et modica fiat cum impen&longs;a atque labore. Forta&longs;&longs;is quidem
conducet partem ab &longs;ublimi excidere: et partem accliuam exagge
rare: Quam rem bene
alacrum hernicam urbem in &longs;axeo Curauit
enim ut ba&longs;is &longs;eu arcis / &longs;eu templa: quæ &longs;ola nunc cæteris &longs;upædi
ficationibus dirutis uidetur / ex re&longs;ci&longs;&longs;isa &longs;ummo uertice
tis &longs;ubfirmata et &longs;ub&longs;trata extaret: Et eo in opere illud e&longs;t / quod
maiorem in modum probem: Nam obiecit angulum areæ eo uer
&longs;us unde repens montis pendet: eumque con&longs;olidauit angulum con
ge&longs;tis prægrandibus immanium fragmentorum fru&longs;tis et mole:
Deditque operam componendis lapidibus: ut &longs;tructuræ &longs;eruata par
&longs;imonia decorem afferret: Et illius quoque con&longs;ilium placuit archi
tecti: qui quidem quo loci non u&longs;que adeo tantam lapidis habuerat
copiam &longs;ub&longs;tituendo montis pondere aggerem &longs;truxerit frequen
tibus emiciclis dor&longs;o flexarum linearum intra montem abiiecto:
Quæ &longs;tructura cum grata e&longs;t a&longs;pectu / tum e&longs;t & firmi&longs;&longs;ima: tum
etiam an impen&longs;arum rationem facit: Nam efficit quidem
non &longs;olidum / qui tantum habeat uirium / ac &longs;i penitus fui&longs;&longs;et &longs;oli
dus / latitudine quanta & flexarum linearum illic &longs;agictæ &longs;unt:
Vitruuii quoque ratio per placet: quam uideo Romæ pa&longs;&longs;im a ue
teribus architectis / ac præ&longs;ertim in tarquinii aggere
anterides &longs;ub&longs;tituerentur: Sed non omnibus locis id ob&longs;eruarunt
ut &longs;emper inter &longs;e anterides tantum di&longs;tarent &quml; ip&longs;a e&longs;&longs;et alta &longs;ub
&longs;tructio: Sed pro montis firmitate aut / ut ita loquar / labilitate /
modo frequentiores: modo rariores po&longs;uerunt: Animaduerti eti
am ueteres architectos non
tione fui&longs;&longs;e
radices montis totas rupes firmatas e&longs;&longs;e uolui&longs;&longs;e ': Quorum ego
con&longs;ilium minime negligendum puto. Ad Peru&longs;iam riuus qui
inter lucinium montem & collem urbis fluit / quod a&longs;&longs;iduo collis
pendentem commouet: ex quo magna pars urbis &longs;oluitur et laba
&longs;cit: Et mihi quidem uehementer probantur &longs;acella complu&longs;cula
quæ ad ba&longs;ilicam maximam in uaticano hinc atque hinc circum a
ream adacta &longs;unt: Nam i&longs;tarum quidem eæ / quæ intra exci&longs;um:
& info&longs;&longs;um montem po&longs;itæ ad parietem ba&longs;ilicæ cohærent per plu
rimum adminiculi et commoditatis præ&longs;tant:
ingraue&longs;centis montis &longs;ub&longs;tentant: et per obliquum montem &longs;uf
fluentem humiditatem intercipiunt: atque incdem aditum interpel
lant: quo fit ut ba&longs;ilicæ primarius paries &longs;iccior firmiorque
Quæ uero &longs;acella alterum ad infimum obliqui montis latus a&longs;&longs;i
dent: ea quidem totam &longs;uperiorem complanatiorem factam opere
arcuato &longs;i&longs;tere / & pronos omnes telluris lap&longs;us coercendo facile
po&longs;&longs;unt ferre. Et eum etiam architectum / qui Romæ ad latonam
templum &longs;truxit / per
uerti: Angulum enim areæ ita porrexit intra &longs;uper
tem / ut urgentem ponderis uim duo directi parietes tolerarent /
& obiecto angulo aduer&longs;am mole&longs;tiam
Atqui po&longs;tea
prudenti con&longs;ilio
tem redit & ægregie facit ad rem. Extat architecti per utile in&longs;ti
tutum apud Venetias in templo Marci: Aream enim totius tem
pli
quo &longs;iqui forte flatus terræ &longs;ubter conciperentur / facilem &longs;ibi exi
tum uendicarent: Po&longs;tremo areas uniuer&longs;as / quas tecto feceris op
tas ad libellam coæqua&longs;&longs;e condecet. Quæ uero &longs;ub diuo relictæ
&longs;int a libella ip&longs;a non plus &quml; ut imbrium defluxus efferant depri
mendæ &longs;unt. Sed de his hactenus & forta&longs;&longs;is plura &quml; hic locus po
&longs;ceret: Nam pleraque harum rerum quæ diximus ad murorum opus
faciunt: Sed ita incidit / ut quæ natura admodum inter &longs;e
&longs;unt / ea & nos dicendo non &longs;egregarimus: Sequitur ut de partio
ne dicendum &longs;it. Tota uis ingenii: omni&longs;que rerum
rum ars et peritia una in partione con&longs;umitur. Integri enim ædifi
cii partes: et partium &longs;ingularum integras / ut ita loquar / habi
cohe&longs;ionem in unum opus: una hæc partitio utilitatis / dignitatis
amænitat i&longs;que habita ratione commetitur. quod &longs;i ciuitas philo&longs;opho
rum &longs;ententia maxima quædam e&longs;t domu&longs;: & contra domus
minima quædam e&longs;t ciuitas: quid ni harum ip&longs;arum membra mi
nima quædam e&longs;&longs;e domicilia dicentur? uti e&longs;t atrium / xi&longs;tus / ce
naculum / porticus et huiu&longs;modi: Et in horum quo uis quid nam
erit aut in curia aut negligentia prætermi&longs;&longs;um: quod non digni
tati & laudi operis officiat? Plurimum igitur curæ & diligentiæ
adhibendum e&longs;t his rebus con&longs;iderandis: quæ ad uniuer&longs;um opus
faciunt: dandaque opera ut etiam minime partes e&longs;&longs;e ingenio et ar
te conformes factæ uideantur. Hanc ad rem apte & commode per
ficiendam &longs;uperiora omnia quæ de regione deque area dicta &longs;unt /
per pulchre conueniunt: ac ueluti inanimante membra membris /
ita in ædificio partes partibus re&longs;pondeant / condecet. Ex quo il
lud dictum e&longs;t quod aiunt: Maximorum ædificiorum maxima
oportere e&longs;&longs;e membra: Quam quidem rem ita ob&longs;eruarunt uete
res / ut cum cætera / tum & lateres ponerent publicis & ampli&longs;&longs;i
mis ædificiis maiores &quml; in priuatis. Itaque cuique
accomodatus &longs;itus: & contribuetur non amplior
gat / non minor &quml; dignitas po&longs;tulet: non loco alieno &
ti / &longs;ed &longs;uo & ita proprio ut alibi commodius e&longs;&longs;e nu&longs;&quml; potuerit. Non enim quæ hone&longs;ti&longs;&longs;ima ædis pars futura e&longs;t reiecto in loco:
Non quæ maxime publica in abdito: Non item quæ priuata in
propatulo collocabitur. Adde quod etiam temporum rationes haben
dæ &longs;unt / ut alia æ&longs;tiuis / alia hybernis locis attribuantur: Nanque a
liæ aliis debentur & &longs;itus & magnitudines: æ&longs;tiuas laxiores e&longs;&longs;e
oportet: hybernæ uero compre&longs;&longs;iores &longs;i erunt / non Tum e&longs;tiuis umbra & uenti: hybernis &longs;oles debentur: Et in his ca
uendum e&longs;t / ne incolis eueniat ut ex hoc loco frigenti alterum in
locum æ&longs;tuo&longs;um equabili non intermi&longs;&longs;o aere exeant: Aut i&longs;to ex
tepenti in alterum brumis & uentis infe&longs;tum: Nam id
xime &longs;aluti corporum officeret: Et cedant ea quidem inter &longs;e
bra mutuo oportet ad communem totius operis laudem &
occupato / alteræ penitus neglectæ relinquantur: Sed inter &longs;e ita
conueniant / ut inde unum integrum recteque con&longs;titutum corpus
magis &quml; diuul&longs;a et di&longs;&longs;ipata e&longs;&longs;e membra uideantur. Cæterum
membris conformandis mode&longs;tiam nature imitari oportet: Neque
enim uti in reliquis / &longs;ic et in hac re
tet
omnis ratio / &longs;i recte pro&longs;pexeris / a nece&longs;&longs;itate profecta e&longs;t: Eam a
luit commoditas: u&longs;us hone&longs;tauit: ultimum fuit ut uoluptati pro
&longs;piceretur: tam & &longs;i nun&quml; ab immodicis omnibus ip&longs;a uoluptas
non abhorruit. Erit ergo eiu&longs;modi ut
de&longs;ideretur &quml; quod ad&longs;it: et nihil quod ad&longs;it ulla ex parte impro
betur. Neque item omnia unica
natione per&longs;cribi uelim ita ut nulla re inter &longs;e differant: Sed alia
delectabunt &longs;i maiora &longs;int / alia conferent &longs;i minora &longs;int: Alia ex
i&longs;torum mediocritate laudem a&longs;&longs;equentur: Ergo
tis con&longs;titutæ lineis: hæ alteræ flexis: ac demum aliæ utraque linea
rum ductione præfinitæ comprobabuntur: modo id &longs;erues / quod
&longs;epe admoneo / ne in id uitium incidas: ut feci&longs;&longs;e mon&longs;trum in pa
ribus aut humeris aut lateribus uideare. Condimentum quidem
gratiæ e&longs;t omni in re uarietas &longs;i compacta et confirmata &longs;it mutu
a inter &longs;e di&longs;i antium rerum parilitate eadem &longs;i inter &longs;e di&longs;&longs;oluta
et di&longs;conuenienti quadam di&longs;paritate di&longs;creparint / erit ea
ab&longs;urdi&longs;&longs;ima. Nam ueluti in lyra cum graues uoces
acutis: et mediæ inter utra&longs;que ad concentum intentæ re&longs;onant: fit
ex uocum uarietate &longs;onora et mirifica quædam
bilitas / quæ maiorem
et quibu&longs;que reliquis in rebus euenit: quæ quidem ad mouendos /
habendo&longs;que animos faciant. Ceterum hec pro ut ferat u&longs;us atque
moditas atque
etudini quidem inpleri&longs;que uel repugnare gratiam tollit / uel a&longs;&longs;en
tiri emolumento e&longs;t: atque egregie conducit: Quando ita ceteri pro
bati&longs;&longs;imi architecti facto atte&longs;tari ui&longs;i &longs;unt / hanc &longs;eu doricam /
e&longs;&longs;e commodi&longs;&longs;imam / non quo eorum de&longs;criptione
dis no&longs;trum in opus qua&longs;i a&longs;tricti legibus hæreamus: &longs;ed quo idem
admoniti nouis nos proferendis inuentis contendamus / parum il
lis maioremue &longs;i queat fructum laudis a&longs;&longs;equi. Sed de his &longs;uo lo
co di&longs;tinctius pro&longs;equemur / cum inue&longs;tigabimus quo pacto
& urbis membra: et quæ ad cuiu&longs;que u&longs;um oporteant collocentur
Nunc &longs;equitur ut de parietum de&longs;criptione &longs;ummatim tran&longs;i
gamus. Sed illud hic nolim præterii&longs;&longs;e / quod apud ueteres anno
taui / eos maximopere caui&longs;&longs;e / ne ullam areæ extremam lineam
rectam ducerent / ita ut e&longs;&longs;et illa quidem prelonga & nullis locis
non intercepta cum flexarum linearum conuexione / tum et angu
lorum &longs;ectione. Atqui hoc ideo feci&longs;&longs;e periti&longs;&longs;imos uiros improp
tu e&longs;t / quo uellent parietem qua&longs;i adactis adiumentis / quibus co
hæreat / firmiorem reddere. In parietum ratione recen&longs;enda a di
gnioribus incipiendum e&longs;t. Is ergo locus admonet.
ut de
et de his quæ ad columnas pertinent dicendum &longs;it: quando ip&longs;i or
dines columnarum haud aliud &longs;unt &quml; pluribus in locis perfixus ad
apertusque paries: Quin et
forta&longs;&longs;is non ineptæ e&longs;&longs;e eam dicam firmam quandam et perpetu
am muri partem excitatam ad perpendiculum ab &longs;olo /
ad &longs;ummum tecti ferendi gratia. Tum et tota in re ædificatoria
nihil inuenies quod opera et impen&longs;a et gratia præferas columnis
Sed habent columnæ ip&longs;æ quippiam inter &longs;e / quo &longs;int di&longs;&longs;imiles
hic nos &longs;imilitudinem / quod ea pre&longs;ertim ad genus pertineat / non
pretermittemus: Di&longs;&longs;imilitudinem uero / cum ad &longs;peties ea quid
&longs;pectet / alibi pro&longs;equemur &longs;uo loco. Atque ut ab ip&longs;is / ut ita loquar
radicibus ordiamur / quibu&longs;que columnis fundamenta
Fundamentis quidem ad areæ planitiem coequatis
rulum &longs;uperimponere: quem nos arulam / alii forta&longs;&longs;is puluinarum
nuncupabunt: Supra murulum ba&longs;im adigebant: in ba&longs;i colum
nam &longs;tatuebant: &longs;upra columnam capitulum collocabant. Et ha
rum quidem hæc erat ratio ut columna omnis infra medium tur
ge&longs;ceret: &longs;ur&longs;um uer&longs;us retraheretur: At columnam inuentam puto
cipio &longs;ub&longs;tinendorum rectorum gratia: Po&longs;tea deueni&longs;&longs;e
&longs;tudia uidemus digni&longs;&longs;imarum rerum a&longs;&longs;equendarum cupidita
te excitata: ut quæ hedificarint mortales / æterna e&longs;&longs;e & immorta
lia quoad po&longs;&longs;ent elaborarint: Iccirco columnas et trabes atque eti
am tabulata ac tecta integro ex marmore po&longs;uere. Atqui in eiu&longs;
modi rebus &longs;tatuendis ueteres architecti / naturam rerum
ita imitati &longs;unt / ut a communi u&longs;u ædificiorum di&longs;ce&longs;&longs;i&longs;&longs;e uideri
minime uoluerint: et una omnibus modis
&longs;ent opera cum ad u&longs;um apta et firmi&longs;&longs;ima: tum et a&longs;pectu uenu
&longs;ti&longs;&longs;ima. Columnas natura nimirum primo præbuit ligneas &
rotundas: po&longs;t id u&longs;us effecit / ut aliquibus locis haberentur qua
drangule: ldcirco &longs;i bene rem interprætor quod uiderent ligneis
flatos. quo ad ponderis pertinacia columnæ ip&longs;æ minus finderen
tur. Inde et architecti marmoreis columnis latum
lum fixere ad fa&longs;ceolæ
&longs;ultantium &longs;tillarum
fa&longs;ceolæ torquem &longs;uperaiectum po&longs;uere: quibus
am e&longs;&longs;e columnam uiderent communitam. At in ba&longs;ibus colum
narum hoc ob&longs;eruarunt / ut earum infima pars rectarum &longs;it linea
rum et rectorum angulorum: Suprema uero &longs;uperficies ad &longs;uæ
que uer&longs;us lata magis &quml;uam alta: tum et e&longs;&longs;e eam certa parte &longs;ui
&qgrave;uam &longs;it columnam uoluere et infimam ba&longs;is ip&longs;ius &longs;uperficiem latio
rem e&longs;&longs;e quoque uoluere quam̈ &longs;upremam: Et murulum item parte e&longs;
&longs;e quota ampliorem &quml;uam ba&longs;im: Et fundamentum item e&longs;&longs;e parte quo
ta latum magis quam̈ murulum uoluere: Et quæcunque huiu&longs;modi al
tera in alteris po&longs;uere ad perpendiculum medii At contra capitula omnia in his conueniunt: ut in fine partes &longs;uæ
columnæ lineas imitentur: Supremæ uero et
ficiem de&longs;inant: Et erit quidem capituli &longs;uprema pars nun&quml;uam non
amplior quam̈ infima. Hæc de columnis
Paries uero ip&longs;e ad columnarum rationes tolletur / ut &longs;i
Cra&longs;&longs;itudo illi &longs;it
columna: aut ba&longs;is: aut capitulum: aut paries cæteris &longs;ui ordinis
ulla ex parte non &longs;imillima altitudine & latitudine & omni deni
que dimen&longs;ione ac figura. Cumque in uitio utrunque &longs;it parietem &
tenuiorem et cra&longs;&longs;iorem: et demi&longs;&longs;iorem: et
ratio et modus po&longs;tulat. Malim tamen peccare in partem hanc /
ut demi po&longs;&longs;it/&quml; ut addi oporteat. Hic iuuabit et uitia
præterire ædificiorum quo ad rem &longs;imus cautiores. Prima enim
laus e&longs;t carere omni uitio: Atqui aduerti in ba&longs;ilica Petri Romæ
id quod res ip&longs;a præ &longs;e fert factum incon&longs;ulti&longs;&longs;ime / ut &longs;upra cre
bras et continuatas apertiones prælongum et prælatum parietem
ducerent nullis flexis lineis corroboratum / nullis fulcturis
nitum / quodue con&longs;idera&longs;&longs;e oportuit totam ip&longs;am alam parietis
nimium frequenti apertione
&longs;uitque: ut impetuo&longs;i&longs;&longs;imis aquilonibus excipiendis extaret: Quo
factum e&longs;t ut iam tum primum a&longs;&longs;idua uentorum mole&longs;tia pedes
plus &longs;ex a perpendiculi rectitudine in pronum ce&longs;&longs;erit: Neque du
bito futurum ut olim leui appul&longs;u modicoue motu facto corruat
Quod ni trabeationibus tectorum contineretur proculdubio
te &longs;ua iam incohata obliquitate meret. Sed architectum e&longs;t ut mi
nus uituperem / quandoquidem loci et &longs;itus nece&longs;&longs;itatem &longs;ecutus
&longs;atis &longs;e a uentis tutum forta&longs;&longs;is putauit montis obiectu: qui
templo præ&longs;tat: Mallem tamen totas illas hinc atque hinc alas ob
firmatiores e&longs;&longs;e.
Tectorum utilitas omnium e&longs;t prima & maxima: Non enim &longs;o
lum incolarum &longs;aluti confert / dum noctem imbremque atque in
æ&longs;tuantem &longs;olem repellunt atque excludunt: Verum & mirifice
omne tuetur ædificium: Tolle tectum putre&longs;cet materia / labe&longs;cet
paries:
Ip&longs;a etiam fundamenta tectorum protectione / quod uix credas /
corroborantur: Neque tanta ædificiorum uis igne & ferro & ho&longs;ti
um manu & cæteris omnibus calamitatibus data in ruinam ce
cidere / quanta corruere ædificia non aliam ob rem ni&longs;i ciuium neArma
ni mirum ædificiorum tecta &longs;unt
impetum. Quæ cum ita &longs;int præclare mihi maiores no&longs;tri cum
cæteris in rebus / tum hac in re uidentur feci&longs;&longs;e / qui tantos attribu
ere tecto honores uoluerint: ut tectis ornandis omnes condecoran
darum rerum artes prope con&longs;ump&longs;erint. Tecta enim uidemus
ære et uitro et auro po&longs;ita lacunaribus aureis lami&longs;que auratis: &
coronarum præterea et florum &longs;cultura et &longs;tatuis etiam
me in&longs;ignita. Tecta alia &longs;ub diuo / alia
Sub diuo
quæ nullos ad ambulationis u&longs;us / &longs;ed unice ad imbrem excipien
dum &longs;int po&longs;ita: Non &longs;ub diuo &longs;unt contignationum et
intermediæ exten&longs;iones: quibus fiat ut ædificio qua&longs;i ædificium
aliud &longs;uperimponatur. In his ergo illud ueniet ut una inferioribus
ædificii membris ip&longs;um id opus tectum &longs;it: et &longs;uperioribus
area. Sed harum quidem
pellabitur: quæ &longs;upra caput di&longs;tenta pendeat: quam eandem
nuncupabimus: Quæ uero ob ambulantium pede pre&longs;&longs;etur / paui
mentum tecturaque nuncupabitur. Sub diuo autem extrema operi
menta/ quæ imbribus excipiendis imponuntur / pauimenti ne lo
co &longs;int / alibi di&longs;quiretur. Tectorum uero quæ &longs;ub diuo &longs;unt tam
et &longs;i plane in &longs;e for
dem æque di&longs;tantes pauimento quod operuerint pauimento: Sed
&longs;emper in aliquam erunt partem procliuia et obliqua imbrium ef
fundendorum gratia: At tectorum / quæ non &longs;ub diuo &longs;unt / planas
qua&longs;que &longs;uperficies e&longs;&longs;e pauimento æque di&longs;tantes oportet: Tecta
uniuer&longs;a angulis et lineis ad areæ figuram parietumque formam:
quibus operimentum futura &longs;int / &longs;e accomodent nece&longs;&longs;e e&longs;t: Atque
hæc cum inter &longs;e &longs;uccedant uaria: nam alia flexis omnibus lineis
alia rectis et alia mixtis et eiu&longs;modi: Fit inde adeo ut tectorum quo
que uariæ et multiplices manarint formæ: Tam & &longs;i tecta ip&longs;a ex
&longs;e &longs;uapte natura &longs;int uaria: Quorum alia emi&longs;pheria / alia conca
merata / alia fornicaca / alia arcubus complu&longs;culis compacta: Item
alia quæ carinæ dicantur: alia quæ di&longs;pluuia
utrunque futurum &longs;it / omne
mentum ædificio &longs;it penitus admoueat: Nam &longs;emper quidem e&longs;t
ad ledendum paratus imber & additus ad maleficium / quis mini
mos nun&quml; non u&longs;urpat: & enim tenuitate perterebrat / mollitie
inficit / a&longs;&longs;iduitate commacerat omnes ædificii neruos / denique
&longs;tructuram funditus uitiat atque perdit: Ea de re probe ob&longs;eruarunt
periti architecti: ut liberum fluendi cur&longs;um imbribus pararent: ca
uerentque ne quo loci aqua con&longs;i&longs;teret / aut u&longs;piam peruaderet / quo
noxam inferret. Hinc niuo&longs;is in locis tecta maxime di&longs;pluuia &longs;ur
&longs;um arrecta e&longs;&longs;e ad acutum angulum uoluere: quo niuium incre
menta minus accre&longs;cerent & liquidius dilaberentur. Locis uero
ut ita loquar æ&longs;tiuis tecta obliquitate minus repente po&longs;uere.
Cæterum curandum e&longs;t ut
integro fieri po&longs;&longs;it tectoque/&longs;eruata luminum parietumque ratione
longe lateque totum pænitus ædificium operiatur: ita ut &longs;tillici
diis dilabens aqua: nullam Tum & tec
tum ita ponere oportet ut in aliud tectum non impluat. Superfici
es quoque tecti decur&longs;u e&longs;&longs;e oportet non ua&longs;tas & immanes: Nam
tegularum ultimis canalibus pluuiæ præ multorum
berantia redundarent: & intra ædificium influerent: Quæ res
multo e&longs;&longs;ent cum operis detrimento. Ergo ubi erit area maxima
in plures e&longs;&longs;e diui&longs;um &longs;uperficies tectum / in uaria&longs;que partes deflu
ere oportet. Nam id cum ad
net: Siquo incidet loco ut plura ponenda tecta &longs;int / coadiungen
tur illic
totas obambulant ædes operti tecto. Sequitur ut de apertione
uentis: Alia rebus et incolis Lu
minibus fene&longs;tre
Item
ut ita loquar / gula: et præfurnia atque extuaria apertionum loco
ueniunt. Atqui pars quæque domus habebit fene&longs;tras: quo re&longs;pi
rat inclu&longs;us aer: atque in horas innouatur: Nam alioquin pu
tre&longs;cet & uitium afferet. Apud Babiloniam in templo
per uetu&longs;tatem: ex qua corruptus: & perinde ueneficus inclu&longs;us
aer / cum illa quidem refringeretur &longs;e &longs;e effundens: non eos &longs;olum
interemit: qui tum prope aderant: Verum & contagionibus pe
&longs;tem atroci&longs;&longs;imam totam in A&longs;iam u&longs;que ad Parthos intulit.
Ex Ammiano item Marcellino hi&longs;torico legimus Marci Antonii
& ueri temporibus apud Seleucam po&longs;t directum templum: &
perlatum &longs;imulacrum conici Apollinis Romam / fui&longs;&longs;e per mili
tes inuentum angu&longs;tum & prius conclu&longs;um a Caldeorum uatibus
foramen. Quod ubi præde &longs;tudio re&longs;erarunt / pe&longs;tilens exiluerit
uapor tam atrox: tamque dete&longs;tabilis ut a Per&longs;arum finibus intra
Galliam u&longs;que infecta omnia &longs;int reddita tetro & fune&longs;to morbo
Fene&longs;tras igitur e&longs;&longs;e oportet man&longs;ionibus &longs;ingulis. Id quidem
cum luminis excipiendi / tum etiam innouandi aeris gratia: & e
as quidem ad loci u&longs;um & parietis amplitudinem accommodatas
Vt neque plus: neque item minus excipiant luminis neque frequen
tiores aut rariores &longs;int Tum & pro&longs;piciendum
e&longs;t quibus uentis excipiendis pateant fene&longs;træ ip&longs;æ: Nam quæ
&longs;alubres &longs;pectabunt auras multo adapertas quoquo uer&longs;us licebit
facere: Et eas quidem iuuabit ita aperire / Vt incolarum corpora
appellens flatus ambiat. Hoc maxime fiet &longs;i fene&longs;trarum &longs;ponde
e&longs;&longs;ent humiles adeo / ut uideri et uidere per uicos ambulantes po&longs;
&longs;is. Quæ autem non u&longs;que quaque &longs;aluberrimis uentorum plagis ob
iectæ erunt fene&longs;træ / ita ponentur ut lumina excipiant non pauci
ora
nentur illæ quidem in &longs;ublimi / quo uentos a corporibus obiectus
paries intercipiat. Nam habebunt quidem hoc pacto uentos / qui
bus aer reficiatur: Sed erunt infracti atque perinde non omnino
&longs;ani. Pro&longs;piciendum e&longs;t
&longs;int: et
ne&longs;træ &longs;unt. Nam æ&longs;tiuis diuer&longs;oriis aut ua&longs;tos quaque uer&longs;us &longs;i
erunt illæ quidem &longs;eptentrionales / aut &longs;i erunt meridiane &longs;oli
bu&longs;que obiectæ infimas et modicas po&longs;ui&longs;&longs;e apertiones conferet /
radiorum circulus offendatur: & &longs;atis habebit a&longs;&longs;iduo circunful
gente &longs;ole luminum is locus in quo magis umbræ gratia Contra hibernis in diuer&longs;oriis fene&longs;træ
directis &longs;olibus patebunt: &longs;i erunt adapertæ: &longs;ed uentis non ita pa
tebunt &longs;i erunt &longs;ublimes: nam recto cur&longs;u uenti &longs;tantes incolas
impetent. Cæterum lumina unde uis excepturus &longs;is / haberi ea in
promptu e&longs;t / unde celum liberum
quæ luminum excipiendorum cau&longs;a factæ &longs;int / nullo pacto conde
cet po&longs;ui&longs;&longs;e infimas. Vultu enim lumina &longs;pectantur / non pedi
bus: tum &
tu lumina intercipiantur: locu&longs;que deinceps reliquus reddatur ob
&longs;curior. Quod quidem incommodum non fit lumine ducto a &longs;u
blimi. Ho&longs;tia fene&longs;tras imitentur: ut pro loci frequentia & u
&longs;u maiora aut minora / plura paucioraue Sed in utris
que ob&longs;eruatum uideo / ut publicis ædificiis complurime horum in
primis generum apertiones fierent: Eam rem nobis theatra atte
&longs;tantur: Quæ &longs;i recte interpretamur / tota con&longs;tant apertionibus
cum &longs;calarum / tum maxime fene&longs;trarum & ho&longs;tiorum.
Atqui apertiones quidem ita loca&longs;&longs;e oportet ut amplioribus pari
etibus non minime ponantur apertiones & modicis parietum
tibus nihilo ua&longs;tiores adigantur quam u&longs;us po&longs;tulat. In huiu&longs;mo
di apertionibus alii alia probarunt liniamenta: Sed probati&longs;&longs;imi
ubi licuit non ni&longs;i quadranguli&longs; & rectilineis u&longs;i &longs;unt. Tandem
in hoc omnes conueniunt / ut pro ædificii amplitudine et figura
uticunque ille quidem &longs;int accommodentur.
Tum & ho&longs;tiorum apertiones ita con&longs;tituendas ducunt / Vt alti
ores omnino &longs;int quam latæ: Et ex his quæ altiores &longs;int duos hæ
capiant continuos circulos. Quæ uero humiliores altitudinem ha
beant diametri eius quadrati cuius &longs;it latus ima ho&longs;tii ip&longs;ius lati
tudo. Et po&longs;ui&longs;&longs;e ho&longs;tia illic conuenit / unde in qua&longs;que partes
ædificii commodi&longs;&longs;imus quoad fieri po&longs;&longs;it aditus præbeatur:
& gratiæ &longs;tudui&longs;&longs;e oportet in huiu&longs;modi apertionibus / Vt ma
gnitudinibus coæquatis dextera &longs;ini&longs;tris re&longs;pondeant.
Numero autem fene&longs;tras et ho&longs;tia a&longs;&longs;ueuere ponere impari: Sed
ita ut hinc atque hinc partes paribus Media uero
paulo ampliora: Atque maximopere præcauebant/ ut uiribus ædi
um parcerent ea de re longe ad angulis: et columnarum producti
onibus apertiones ponebant locis poti&longs;&longs;imum parietis imbecillio
ribus: &longs;ed quæ honeri &longs;ub&longs;tinendo non uacarent: Et &longs;eruabant ut
a &longs;olo ad tectum u&longs;que integræ & minime interfractæ &quml;uam plures po&longs;
&longs;ent parietis partes &longs;urgerent ad E&longs;t genus quod
dam qua&longs;i apertionum quod ho&longs;tia & fene&longs;tras &longs;itu et forma imi
tentur: Sed totam parietis cra&longs;&longs;itudinem non peruadit / Verum
qua&longs;i &longs;caphis
præbent. Hæc autem & quo loci et
de &longs;int / tum dicemus di&longs;tinctius / cum de ornamentis
tractabimus: tam & &longs;i non minus ad impen&longs;æ rationem
nu&longs;tatem operis faciat: quod in muro complendo minus lapidum
& cementi
pharum collationes numero aptas / amplitudine inua&longs;tas / forma
decenti e&longs;&longs;e oportet: ut &longs;ui ordinis penitus fene&longs;tras imitentur: et
apertiones quidem i&longs;tiu&longs;modi uticunque ille &longs;int aduerti ex
operibus non ampliores con&longs;ueui&longs;&longs;e ponere
occupent Inter columniorum &longs;patia nimirum inter primas apertiones con
numeranda &longs;unt: Ea pro ædificiorum uarietate quoque uaria con&longs;ti
tuuntur Sed de his di&longs;tinctius dicemus / cum præ&longs;ertim de &longs;acris
ædibus parandis &longs;uo loco ratiocinabimur. Hic &longs;at &longs;it admonu
i&longs;&longs;e apertiones ha&longs;ce ita ponendas / Vt columnarum ratio / quæ
tectis &longs;ub&longs;tinendis relinquantur / in primis &longs;it per
me habita: ne quid ille quidem graciliores relinquantur atque ra
cra&longs;&longs;iores: aut frequentiores
temporumque u&longs;us expedita relinquantur. Cæterum apertiones
aliæ cum crebræ extabunt columnæ / Aliæ cum raræ. Namque
crebris columnis trabs: raris arcus &longs;uper adducitur. Sed omni
bus apertionibus / quibus arcus ducitur curandum e&longs;t.
addita &longs;emidiametri &longs;eptima. Nam apud peritos compertum af
firmant / hunc e&longs;&longs;e omnium unum ad perennitatem accommoda
ti&longs;&longs;imum. Cæteros uero omnes arcus e&longs;&longs;e putant imbecilles ad
ferendum onus: & promptos atque expo&longs;itos ad ruinam. Prætere
a &longs;emicirculum arcum e&longs;&longs;e unum / qui corda & adminiculis non
indigeat arbitramur. Cæteros autem omnes / ni eis aut cordam
aut contraria pondera / quibus cum certent adegeris / uidemus &longs;u
apte ui fati&longs;cere atque laba&longs;cere. Non hic prætermittam egregium
id laudeque digni&longs;&longs;imum / quod annotaui apud ueteres apertiones
i&longs;tiu&longs;modi etiam & te&longs;tudinum arcus ita optimis illis ab architec
tis po&longs;itas in templis / ut &longs;i omnes intimas &longs;ubdemeris columnas/
tamen apertionum arcus tectorumque te&longs;tudines per&longs;i&longs;tant & mi
nime corruant / ita &longs;unt omnes arcuum ductiones / quibus te&longs;tudi
nes incumbunt / ad &longs;olum u&longs;que perductæ miro artificio & paucis
cognito ut &longs;tet opus &longs;olis arcubus incumbendo: Et enim cum illis
quidem tellus pro corda firmi&longs;&longs;ima &longs;it / quid ni et ip&longs;i per &longs;e arcus
firmi&longs;&longs;imi æternum per&longs;i&longs;tent.
Scalis ponendis plus e&longs;t negocii &quml; ut po&longs;&longs;is ni&longs;i maturo & dige
&longs;to con&longs;ilio recte ponere: Nam unis in &longs;calis tres ueniunt apertio
nes: Et harum una quidem e&longs;t ho&longs;tium quo in &longs;calis con&longs;cenden
dis aditus pateat: Altera e&longs;t fene&longs;tra / qua fiat / ut recepto lumine
cuiu&longs;que gradus retractio per&longs;piciatur: Tertia e&longs;t contignationis
& tecti apertio: qua in &longs;uperius pauimentum operimentum que per
uadimus: Ea de re illud aiunt &longs;calis nimirum impediri operum
de&longs;criptiones. Sed qui uolent &longs;calis non impediri &longs;calas ip&longs;as
non impediant: Certum enim & proprium
quo liber & &longs;olutus excur&longs;us pateat: &longs;uprema u&longs;que ad tecta:
quæ &longs;ub diuo &longs;unt: Neque te pigeat quod tantum areæ &longs;calis occu
petur: Nam &longs;atis referent commodi illic / Vbi cæteris partibus
ædificii inferant minimum incommodi. Adde quod etiam for
nices & uacua quæ &longs;ub &longs;calis relinquentur / ad u&longs;us per commo
dos non deerunt. Scalarum apud nos duo &longs;unt genera: Nam de
militaribus expeditionum munitionumque &longs;calis non e&longs;t
bliquo accliui: Alteræ quibus per gradus in &longs;ublime con&longs;cendi
mus. Accliuia ponere maiores con&longs;ueuere quo ad eius fieri pote
rat facilia & pre&longs;&longs;a. Verum uti ex eorum ædificiis annotaui/ &longs;a
tis commoda putarunt quæ ita e&longs;&longs;ent ducta: ut altitudinis perpen
dens linea ad longitudinis iacentem lineam parte re&longs;ponderet
&longs;exta. In gradibus uero maxime templorum imparem numerum
probauere: nam fieri quidem aiunt ut recto in templum pede
diamur: quam rem ad religionem facere arbitrantur. At in his a
nimaduerti bonos architectos ob&longs;erua&longs;&longs;e ut gradus nunquam fer
me plures unum in ordinem continuos
adigerent. Credo aut planetarum aut urbium numerum imitates
Sed ad huiu&longs;modi &longs;eu &longs;eptenos &longs;eu nouenos quo&longs;que gradus con&longs;ul
ti&longs;&longs;ime areolam &longs;ubtexebant: quo fe&longs;&longs;i et imbecilles ad con&longs;cen
dendi labore intermi&longs;&longs;as haberent quietes: Et &longs;iquis ca&longs;us incidi&longs;
&longs;et / ut &longs;candentes ruerent / haberent illi quidem &longs;patia ubi
di impetum &longs;i&longs;terent / &longs;eque reciperent atque firmarent: Et id
ip&longs;e uehementer probo / ut &longs;int &longs;calæ &longs;uis areis interceptæ: &longs;intque
lumino&longs;e & pro loci dignitate amplæ & &longs;patio&longs;æ. Gradus uero
&longs;calarum ita finiendos ducebant: ut neque cra&longs;&longs;iores &longs;extante / ne
que tenuiores dodrante e&longs;&longs;ent. Retractione&longs;que graduum ne minus
Scalæ to
to in ædificio quo erunt numero pauciores / quoue occupabunt
minus areæ / eo erunt commodiores.
Fumi et aquarum exitus expeditos e&longs;&longs;e oportet: & ita deriuatos
ut non per&longs;i&longs;tant / non exhaberent / non
non Hinc gulas foci
omni materia opus
tur &longs;eu trabs / &longs;eu tignum quæ fuerint proxima. Riuos etiam flu
tate & lace&longs;cendi
aquarum
tantes non a&longs;pergerent: aut ita exciperent in pluuiis / ut ad u&longs;um
hominum uel intra ci&longs;ternas colligerent: uel cogerent certis locis
emanare unde priuate &longs;ordes abluerentur: et hominum nares ocu
lique minime offenderentur. Et in primis cura&longs;&longs;e mihi ui&longs;i &longs;unt:
Vt omnem aquam pluuiam longe ab ædificio arcerent atque amo
uerent / cum cæteras ob res / tum ne ædificii &longs;olum humectaretur
Et in omnibus apertionibus id mihi cura&longs;&longs;e etiam ui&longs;i &longs;unt / ut e
as ponerent locis apti&longs;&longs;imis / Vnde plurimum commodorum uni
uer&longs;o ædificio præ&longs;taretur: & præ&longs;ertim puteos maxime in publi
ca & patenti ædis parte ponendos &longs;tatuo / modo digniora: & non
&longs;ua &longs;patia non occupentur. Et &longs;ub diuo po&longs;itos puriorem & &longs;ince
riorem aquam exhibere phy&longs;ici affirmant. Sed quacunque ædis
parte aut putei info&longs;&longs;i: aut cloacæ &longs;ub&longs;tratæ
mor infuderit / apertiones e&longs;&longs;e illic oportet eiu&longs;modi Vt eo pluri
mum aeris a&longs;piret / quo humectæ exalationes pauimenti
tur et depellantur uentorum afflatu atque aeris impul&longs;u.
Hactenus de lineamentis ædificiorum / quæ ad uniuer&longs;um opus
pertinere
generibus annotatis. Nunc de opere & &longs;tructura
dum e&longs;t Sed prius de materia: & rebus his / quæ para&longs;&longs;e ad mate
riam opportet.
LEONIS BAPTISTAE ALBERTI DE MATERIA
LIBER SECVNDVS
PVS AEDIFICIORVM ATQVE
impen&longs;am non temere incohandam arbitror /
cum cæteras ob res / tum ne honori et nomini
officiat. Nam cum bene con&longs;titutum opus
his omnibus laudem efferat: qui in ea re con
erit
am ulla ex parte de&longs;ideres / plurimum laudi & nomini officiet.
Et patent quidem atque admodum in promptu extant laudes et ui
tia maxime publicorum opus: in quibus magis ad &longs;e
ne&longs;cio quo pacto trahit quod indecens e&longs;t /
quod pulchre perfectum et omni ex parte ab&longs;olutum con&longs;tet. Ac
mirum quidem quid ita &longs;it cur monente natura & docti et indoc
ti omnes in artibus et rationibus rerum quid nam in&longs;it aut recti:
aut praui confe&longs;tim &longs;entimus: E&longs;tque præ&longs;ertim in rebus eiu&longs;modi
&longs;en&longs;us oculorum unus omnium acerrimus: Quo fit ut &longs;iquid &longs;e
obtulerit: in quo aliquid curtum / claudicans / redundans inane:
aut inconditum &longs;it / illico commoueamur: et lepidiora e&longs;&longs;e de&longs;ide
remus. Cur id accidat
emendari corrigique po&longs;&longs;e negabit nemo. At qualis ea &longs;it ratio exe
quendi: non erit omnium explica&longs;&longs;e: Sed &longs;olum in ea re bene con
&longs;ultorum: Bene quidem con&longs;ulti e&longs;t omnia præcogita&longs;&longs;e et præfi
ni&longs;&longs;e animo & mente / ne in opere aut perficiundo. aut iam ab&longs;olu
to Et mirum qui
dem
Quod enim temere et incon&longs;ulti aggre&longs;&longs;i initio non perpendera
mus / temporum &longs;ucce&longs;&longs;u tandem recogno&longs;cimus: Ex quo fit aut
æternum ob erroris offen&longs;am peniteat: &longs;i non deleatur ac emende
tur: aut &longs;i demoliatur / impen&longs;arum et iacturæ ratio / iudiciique tui
leuitas & incon&longs;tantia damnetur. Iuliu&longs; Cæ&longs;ar ædem a
a fundamentis incohatam / magnoque &longs;umptu ab&longs;olutam / quia non
tota ad animum ei re&longs;ponderet / totam dirui&longs;&longs;e affirmat Suetoni
us. Qua quidem in re etiam apud nos po&longs;teros uituperandus u
nit &longs;iquid tum non &longs;atis quæ ad rem facerent præcogitauit: aut &longs;i
forte quæ tum erant recte in&longs;tituta potuit po&longs;tea leuitatis errore
odi&longs;&longs;e.
Iccirco uetus optime edificantium mos mihi quidem &longs;emper pro
babitur: ut non per&longs;criptione modo et pictura / uerum etiam mo
dulis
&longs;ingule cunctarum partium dimen&longs;iones de con&longs;ilio in&longs;tructi&longs;&longs;i
morum iterum atque iterum pen&longs;itemus atque examinentur prius
quid aliud aggrediare quod impen&longs;am aut curam exigat. In mo
& partium numerum atque ordinem: et parietum faciem: et tecto
rum firmitatem: et omnium denique rerum / de quibus libro &longs;uperi
ore tran&longs;egimus rationem & conformationem pulcherrime &longs;pec
tes atque con&longs;ideres: Et licebit i&longs;tic impune addere / diminuere /
ant & comprobentur. Adde quod futuræ impen&longs;æ modus et &longs;umma
quæ res minime negligenda e&longs;t / certior habebitur latitudine / alti
tudine / cra&longs;&longs;itudine / numero / amplitudine / forma / &longs;pecie qualita
teque rerum &longs;ingularum pro earum dignitate et fabrorum manu
&longs;itatis. Nam columnarum: capitulorum: ba&longs;ium: coronarum: fa
&longs;tigiorum: cru&longs;tationum: pauimentorum: &longs;tatuarumque & eiu&longs;mo
di : quæ quidem aut ad con&longs;tituendum: aut ad exornandum ædifi
cium pertinent ratio et &longs;umma explicatior certiorque habebitur.
Hoc prætermittendum nequicquam̈ cen&longs;eo / quod ualde faciat ad
modulos fucatos et ut ita loquar picturæ lænociniis faleratos pro
ducere Sed eius e&longs;t am
bitio&longs;i qui &longs;pectantis oculos illicere et occupare animumque ab
recta di&longs;qui&longs;itione partium
dum conetur. Quare modulos uelim dari non exacto artificio per
finitos: ter&longs;os: illu&longs;tratos: Sed nudos & &longs;implices: in quibus
toris
tecti per&longs;criptionem hoc intere&longs;t / quod ille prominentias ex tabula
tectus &longs;pretis umbris prominentias i&longs;tic ex fundamenti de&longs;cripti
one ponit: Spatia uero & figuras frontis cuiu&longs;que & laterum alibi
con&longs;tantibus lineis atque ueris angulis docet / uti qui &longs;ua uelit non
apparentibus putari ui&longs;is / &longs;ed certis rati&longs;que dimen&longs;ionibus annota
ri. Itaque modulos huiu&longs;modi feci&longs;&longs;e oportet: et eos ita diligenti&longs;
&longs;ime tecum ip&longs;o et una cum pluribus examina&longs;&longs;e: et iterum atque
iterum recognoui&longs;&longs;e / ut nihil in opere uel minimum futurum &longs;it
quod non et quid et quale ip&longs;um &longs;it & quas &longs;edes & quantum &longs;pa
tii occupaturum &longs;it / et quos ad u&longs;um futurum &longs;it / teneas. Et præ
&longs;ertim tectorum ratio præceteris ut expediti&longs;&longs;ima &longs;it in primis Nam tectum quidem natura &longs;ui/&longs;irecte
ex omni ædificatione mortalibus primum fuit eorum quæ ad
quietis facerent: adeo ut tectorum gratia
cum parietibus
&longs;olo ip&longs;o &longs;unt inuenta e&longs;&longs;e non negent / uti &longs;unt aquarum depul&longs;i
ones et deriuationes quæ ex imbribus et cloacæ & eiu&longs;modi: Ego
uero u&longs;u i&longs;tarum rerum perdoctus memini &quml; &longs;it difficile perducere o
pus / ut in eo &longs;int partium commoditates dignitati uenu&longs;tatique
iunctæ: hoc e&longs;t ut habeant eum cætera quæ probentur / tum et par
tium excultam uarietatem / qualem proportionum ratio &
nitas diffinierit. Magnum e&longs;t &longs;uperi id quidem / &longs;ed
to decenti aptoque tecto operire cuncta hæc non ni&longs;i &longs;olertis: et ad
modum
cum tibi alii&longs;que peritis tota operis facies perplacebit et
ita ut nihil &longs;e offerat in quo hæ&longs;ites / nihil in quo melius po&longs;&longs;e
&longs;ilium capi &longs;tatuas / moneo ne libidine ædificandi ad opus
dum properes uetu&longs;ta ædificia demoliendo aut
peris fundamenta iaciendo: quod ip&longs;um incon&longs;iderati & præcipi
tes
ingenii tui recens approbatio deferbuerit / cuncta demum accura
tius recogniturus / cum non inuenti amore: &longs;ed con&longs;ilii rationibus
dabitur / ut de ip&longs;a re con&longs;ideratius diiudices: Omnibus enim in
rebus agendis multa tempus afferet ut aduertas atque perpendas /
quæ te uel &longs;olerti&longs;&longs;imum fugerant
Modulos tibi recognituro hæc inter
nece&longs;&longs;e e&longs;t: Principio ne quid aggrediare &longs;upra uires hominum:
Neue quid &longs;u&longs;cipias: quod cum rerum natura protinus depugna
turum &longs;it. Naturæ enim uis tam & &longs;i interdum mole obiecta iter
pelletur: aut innixu aliquo detorqueatur / eiu&longs;modi tamen e&longs;t / ut
&longs;iuerit ea quidem nun&quml; non &longs;uperare ac profligare quicquid obuer
&longs;etur: atque impediat: Et omnem quidem contra &longs;e expo&longs;itam rerum
ut ita loquar:
rantia tempore / fecunditate labefactat atque per&longs;ternit. quam̈ multa ho
minum manufacta et legimus & uidemus Eum qui
ponte nauibus producto obequitare in&longs;tituerat mare quis non irri
deat: aut potius Portum Claudii &longs;ub
ho&longs;tia: et apud Teracinam portum Adriani opera omni exparte
alioquin æterna / tamen uidemus iam tum pridem ob&longs;tru&longs;is hare
na faucibus & repleto &longs;inu penitus defeci&longs;&longs;e mare
&longs;a illuctatione a&longs;&longs;idua lace&longs;&longs;ente & in dies peruincente. Quid
putas futurum ubi aut impetentium aquarum uim: aut ruentium
rupium molem omnino arcere propellereque in&longs;titueris? Quæ
ita &longs;int aduerti&longs;&longs;e oportet ne quid eiu&longs;modi aggrediamur quod
ip&longs;um non recte cum rerum natura conueniat. Proxime
e&longs;t ne quid ad te recipias in quo perficiundo ip&longs;e tibi deficias re
perfecta. Tarquinum regem Romanorum / ni &longs;uperi dii amplitu
dini urbis faui&longs;&longs;ent / ni cre&longs;cente imperio &longs;atis opum ad tantam in
cohatam magnificentiam &longs;uppedita&longs;&longs;ent / quis non uitupera&longs;&longs;et /
quod templi fundamentis iaciundis
profudi&longs;&longs;et? Accedit quod non modo quid queas / uerum & quid
deceat non in po&longs;tremis con&longs;iderandum e&longs;t. Rhodopen Thraci
am meretricem illam celebrem & &longs;uorum temporum memoriam
non laudo: Quæ &longs;ibi &longs;epulchrum incredibili
Nam ea quidem & &longs;i meretricio quæ&longs;tu regias adepta e&longs;&longs;et opes
regio tamen digna &longs;epulchro At reginam Cariæ ar
temi&longs;iam contra non uitupero / quæ
ro &longs;epulchrum condidit magnificenti&longs;&longs;imum:
mode&longs;tiam probem. Mecenatem increpabat Horatius quod ædifi
cando in&longs;aniret. Mihi uero apud Cornelium tacitum probatur is
qui othoni &longs;epulchrum po&longs;uit modicum / &longs;ed man&longs;urum. Quod
& &longs;i in priuatis monumentis mode&longs;tiam / in publicis magnificen
tiam exigunt publica etiam interdum priuatorum mode&longs;tia col
laudantur. Pompeii theatrum
gnitatem laudibus et admiratione pro&longs;equimur. Dignum opus
et Pompeio et uictrice Roma. Sed Neronis ædificandi in&longs;aniam
et ua&longs;ti&longs;&longs;imorum operum ad&longs;oluendorum furorem non omnes pro
bant: Tum et eum qui tam multis hominum milibus
peræ atque impen&longs;e con&longs;ump&longs;i&longs;&longs;e. Eliogaballi prodigio&longs;am
tiam quis non dete&longs;tabitur. Cogitarat enim columnam ponere in
gentem / per quam intrin&longs;ecus ad &longs;ummum con&longs;cenderetur: ut il
lic Eliogabal&longs;um deum / cui e&longs;&longs;et initiatus / locaret: Sed non in
to tam ua&longs;to &longs;axo conqui&longs;ito u&longs;que ad His etiam
addendum e&longs;t ne quid aggrediare quod ip&longs;um & &longs;i alioquin utile
dignum ac
oportunitate &longs;uppeditantibus / tamen &longs;it ip&longs;um eiu&longs;modi ut bre
ui aut &longs;ucce&longs;&longs;oris negligentia aut incolarum tedio Fo&longs;&longs;am quinque remibus nauigabilem ab Auerno u&longs;que
rone in&longs;titutam cum alias ob res uitupero / tum etiam quod in ea
dio&longs;os continue principes de&longs;idera&longs;&longs;et. Quæ cum ita &longs;int officii
erit ea &longs;pecta&longs;&longs;e quæ recen&longs;uimus: hoc e&longs;t quid &longs;it quod agas / &
quid quo agas loco: et qui &longs;is qui id agas: Et pro eius dignitate et
u&longs;u rem totam con&longs;tituere nimirum hominis erit bene con&longs;ulti et
con&longs;iderati. His notatis atque animaduer&longs;is lu&longs;tranda tibi erunt re
liqua / an &longs;int eorum quæque recte definita et apte &longs;uis locis di&longs;tri
buta: Quo pro munere obeundo ip&longs;um te ita compares opus e&longs;t:
ut in omni rerum i&longs;tarum aduer&longs;ione præ te feras turpe ducere te
non id a&longs;&longs;equi quoad in te &longs;it: Vt aliud alibi opus nullum pari
factum impen&longs;a et &longs;imili ductum oportunitate po&longs;&longs;it / aut &longs;pecta
ri lubentius / aut laudari uberius. Neque enim &longs;at e&longs;t i&longs;tiu&longs;modi in
rebus non contemni / &longs;ed probari quidem in primis
haberi ut imitentur. Quare &longs;eueros e&longs;&longs;e nos et per
rum explicatores oportet: Et curandum ut cum nihil non elegans
& probati&longs;&longs;imum interponatur: tum et omnia inter &longs;e mutuo ad
dignitatem gratiamque conueniant / u&longs;que adeo ut quicquid addide
ris aut mutaris aut detraxeris uitio&longs;ius id et deterius futurum &longs;it
Sed rerum i&longs;tarum iterum atque
peritorum prudentia et con&longs;ilium eorum / qui &longs;pectaturi &longs;int rec
to aliquo & &longs;incero cum iudicio. Demum peritorum uoce probari quod agas
profecto pulcherrimum e&longs;t: & &longs;atis &longs;uperque approbant qui melio
ra non afferunt: ex qua re fractum quoque uoluptatis capias
nemo i&longs;torum qui &longs;apiunt non a&longs;&longs;entiantur: Et conferet
audi&longs;&longs;e: Nam interdum conuenit / ut etiam i&longs;tarum rerum imperiti
ea dicant quæ minime a&longs;pernenda periti&longs;&longs;imis uideantur.
Cum uero tota ædificii ratio ex &longs;ingulis modulorum partibus ita
erit apud te &longs;pectata et cognita: ut nihil non animaduer&longs;um: nihil
non adnotatum u&longs;piam relinquatur: & interea ita omnino decre
ueris ædificare: et apud te con&longs;tabit unde &longs;umptibus oportune sa
ti&longs;fiat / parabis reliqua ad opus ip&longs;um exequendum nece&longs;&longs;aria: ne
quid inter ædificandum de&longs;it: quod a perficiundi operis celerita
te auocet. Nam cum &longs;int plura quibus ad opus ab&longs;oluendum
geas: cumque illorum quid uis ni ad&longs;it omnem &longs;tructuram po&longs;&longs;it
aut impedire aut uitiare / officii erit nihil neglexi&longs;&longs;e / quod confe
rat &longs;i ad&longs;it: aut noceat / &longs;i de&longs;it. Dauid et Salomon hebreorum re
ges facturi
ti / æris / lignorum / lapidi&longs;que & eiu&longs;modi para&longs;&longs;ent: tum et ne quod
dee&longs;&longs;et quod ad rei facilitatem & celeritatem faceret / a proximis
regibus multa
&longs;ebius Pamphilus. Quod factum quidem uehementer probo:
affert nimirum operi dignitatem: et auctoris gloriam accumulati
orem reddit: quod arte ac recte factum mature perfectum &longs;it apud
&longs;criptores celebratur. Alexander Macedo / quem refert Curtius /
urbem apud Tanaim non
tem. Et Nabuchodona&longs;or quod templum Beli ut &longs;cribit lo&longs;ephus
hi&longs;toricus / diebus quindecim ab&longs;oluerit: quodue Babilonem tri
plici / uti aiunt / muro cinxerit diebus itidem quindecim. Titus
quod murum &longs;tadiorum paulo minus quadraginta a&longs;truxerit. Se
miramis quod &longs;ingula maximorum murorum &longs;tadia apud Babilo
nem &longs;ingulis diebus perfecerit: quodue murum ad cohercendum
latum &longs;tadiis ducentis admodum profundum atque latum diebus
plus &longs;eptem duxerit. Sed de his alias
Quæ uero para&longs;&longs;e
di. Et inprimis fabros minime imperitos / minime leues / minime
incon&longs;tantes. &longs;eligendos duco: quibus tu opus recte per&longs;criptum
&longs;edulo faciundum mandes atque commendes / ut probe persiniant/
maturæque ab&longs;oluant. Et in his omnibus probandis iuuabit ex pro
ximis quæ alibi in promptu extant operibus ducere argumenta et
coniecturas quibus admonitus &longs;tatuas quid tua in re
Namque in illis uitia & laudes notentur / eodem quoque in tuo futu
ra opere per&longs;imillima poteris arbitrari. Nero princeps cum in&longs;ti
tui&longs;&longs;et centum ac uiginti pedum Romæ ad uenerationem &longs;olis co
lo&longs;&longs;um ponere: in quo &longs;uperiorum amplitudinem & magnificen
tiam &longs;uperaret / non prius loca&longs;&longs;e faciundum Zenodaro artifici per
ea tempora celebri ac &longs;ingulari &longs;cribit
uidit quid in tanti operis artificio ualeret facto in gallia apud ar
uernos collo&longs;o miri ponderis. Atque hi&longs; con&longs;titutis ad cætera pro&longs;equa
mur. Atqui nos quidem in huiu&longs;modi rebus / quæ ad opus ædi&longs;i
ciorum commoda &longs;unt / recen&longs;endis / ea referamus quæ d
res tradidere: Præ&longs;ertim Theophra&longs;tu&longs; / Ari&longs;toteles / Cato / Var
ro / Plinius / Vitruuiu&longs;que. Nam ea quidem longa ob&longs;eruatione
modi &longs;umma diligentia Sequemur
ea colligentes: quæ probati&longs;&longs;imi ueteres pluribus et uariis locis trac
tauere. Addemus etiam no&longs;tro pro more &longs;iqua ip&longs;i ex maiorum o
peribus aut ex peritorum artificum monitis adnotarimus: quæ ul
la ex parte dicendis conferant: Et enim
&longs;i naturam rerum ip&longs;arum &longs;equentes ab his ip&longs;is incipiemus / quæ
prius ad hanc rem ædificatoriam &longs;ibi homines u&longs;urparunt. Ea ni
fallimur fuere cæduæ arbores & &longs;yluarum materia / tam & &longs;i apud
auctores Sunt qui dicant
homines primum
ni clauderentur umbra: Hinc credunt quod fertur apud Plinium
Gelium quendam Taxium imitatione naturæ primum omnium
luteum &longs;ibi a&longs;truxi&longs;&longs;e ædificium: Deam Diodorus Ve&longs;tam &longs;atur
ni filiam ait primum habitacula adinueni&longs;&longs;e: Eu&longs;ebius
genii nepotes excogita&longs;&longs;e hominibus domicuia a&longs;&longs;euerat / quæ ex
foliis harundinum & papiro Sed nos redeamus ad
Veteres igitur & in primis Theophra&longs;tus &longs;cindere
&longs;ertim abietem et piceam et pinum iubent / ubi primum germina&longs;
&longs;e tenero&longs;que caudices promp&longs;i&longs;&longs;e occeperint: Vbi & propter hu
moris exuberantiam facile corticem amoui&longs;&longs;e po&longs;&longs;is: E&longs;&longs;e tamen
aliquas po&longs;t
ulmus / fraxinus / tilia / Robora item &longs;i
no&longs;a atte&longs;tantur. At eadem &longs;i cedantur bruma / fieri ut neque uitien
tur / neque pandantur: Et faciat ad rem quod adnotarunt materiam
quidem: quæ per brumam flante borea cedatur / etiam
li&longs;&longs;ime & prope immunem fumo ardere: Quæ res inditio e&longs;t hu
morem &longs;ucco&longs;am e&longs;&longs;e non crudo &longs;ed dige&longs;to. Vitruuio placuit
materiam cedi a primo autumno u&longs;que
us. He&longs;iodus quando inquit &longs;ol no&longs;trum in caput pendens multa
inferue&longs;cit ui
Cum uero decidere folia ceperint / tu &longs;iluam cedito. At Cato rem
totam &longs;ic moderatur. Materiem inquit &longs;i robur &longs;it / cedito ubi &longs;ol
&longs;titium fuerit: Nam ad brumam &longs;emper intempe&longs;tiua e&longs;t: cætera
materies quæ &longs;emen habet cum maturum fuerit: quæ non habet /
cum libuerit: Quæ maturum & una uiride habet / tunc cedito
&longs;emen exciderit: Vlmum uero cum cadunt &longs;olia. Et referre pluri
mum aiunt qua luna ferrum adigas. Namque tantam quidem uim
lunationum e&longs;&longs;e in eiu&longs;modi rebus ferro attingendis putant cum
cæteri / tum in primis Varro: ut etiam qui tondantur luna decre
&longs;cente fieri confe&longs;tim caluos a&longs;&longs;euerent: Eaque de re
cipem referunt diem capillo tondendo &longs;erua&longs;&longs;e. A&longs;tronomi affir
mant non defuturam animo tri&longs;titiam &longs;i capillum aut unguem &longs;e
cueris luna oppre&longs;&longs;a maleque affecta. Illud faciat ad rem quod
quas res ad u&longs;um habiturus &longs;is / ut locis
que tractandas cum fuerit luna in libra cancroue: Quæ uero &longs;tabili
a & locis immota futura &longs;int / tunc incohandas et pertractandas
cum erit luna Sed cedi oportere ma
dum exhau&longs;tam e&longs;&longs;e arboris &longs;tatuunt cra&longs;&longs;am illam pituitatem:
quæ quidem adcitam putredinem
i&longs;thac cæ&longs;am cariæ non infe&longs;tari expertum e&longs;t. Hinc e&longs;t quod
aiunt / frumenta ut uendas metito luna pleniore: Nam et ip&longs;a
admodum plena &longs;unt: ut uero a&longs;&longs;erues metito luna &longs;itiente: Con
&longs;tat etiam frondes arborum luna decre&longs;cente præparatas
&longs;cere. Diem uero cedendis arboribus commodam putat Columel
la a uige&longs;ima u&longs;que ad trige&longs;imam con&longs;ene&longs;centis luræ. Vegetio
&longs;cindi arborem placuit a quintadecima u&longs;que ad uige&longs;imam &longs;ecun
dam lunam: hincque religionem ortam putat: ut pio eternitate his
tantum diebus celebrent: quod per eos cæ&longs;a æternum durent. Ad
dunt et lunam ob&longs;eruandam ut occidat. At Plinius optime cædi
arborem putat cane maxime oriente lunaque coheunte : qui dies in
terlunium uocatur: et noctem ducit expectandam eius ip&longs;ius diei
quoad luna &longs;ub terra &longs;it. Huius rei rationem A&longs;tronomi e&longs;&longs;e pre
Ergo hu
more lunam uer&longs;us ad ultimas radicis fibras aut retracto aut de&longs;ti
tuto / Cætera materies perpurgatior relinquitur. Adde his quod
multo fideliores putant futuras &longs;i non &longs;tatim pro&longs;temantur / Ve
rum circuncidantur ut &longs;tantes &longs;ic are&longs;cant: Quin & abietem arbo
rem alioquin
&longs;i luna decre&longs;cente decorticetur / futuram affirmant / ut aquis non
corrumpatur. Sunt qui atte&longs;tentur robur et
terias / quæ aquis natura &longs;ub&longs;idant / &longs;i circuncidantur uere primo
& po&longs;t ami&longs;&longs;am frondem pro&longs;ternantur / reddi ut aquis ad diem
u&longs;que nonage&longs;imum adnatent: Alii amplius concidi &longs;tantis arboris
cra&longs;&longs;itudinem
lus &longs;uccus &longs;tillando effu&longs;ius depleatur: His addunt ne
nas arborem dolandam aut &longs;ecandam ante &longs;ues æditos fructus et
&longs;eminis maturitatem: Perci&longs;am inde arborem / ut præ&longs;ertim quæ
fructum ferat / nudari penitus cortice admonent oportere. Nam
facile quidem &longs;ub libro / dum cortice opertæ Cæ&longs;am materiem habere conditam oportet loco ubi graues &longs;oles
te
tia fimo illinire maxime bouillo ueteres architecti ob&longs;eruarunt:
Id ea de re fieri Theophra&longs;tus di&longs;&longs;erebat / quod circumconclu&longs;is egre&longs;
&longs;ibus / concreta pituita / in modicaque uaporum uis per medullum
&longs;en&longs;im in&longs;tillet atque re&longs;piret / quo fit ut cætera ligni &longs;iccitas &longs;icci
&longs;cendo coequalibus conden&longs;etur: Stantes item cacumine quod in
uer&longs;o commodius &longs;iccari arbitrantur: Tum & contra uetu&longs;tatem
ac futuros morbos uaria adhibeant remedia: Theophra&longs;tus defo&longs;
&longs;am materiem multo den&longs;ari arbitratur. Cato iubet ce&longs;am materi
em amurca illiniri / quo a tinea et carie immunis &longs;it. Quæ aqui&longs;
et mari uitientur pice tutari in promptu e&longs;t: Referunt & ligna
quæ macerata &longs;int / amurca nullo fumi tedio ardere. Ad labyrin
thum ægyptium po&longs;itas e&longs;&longs;e trabes ex &longs;pina ægyptia incohatas o
leo &longs;cribit Plinius. Vi&longs;co inquit Theophra&longs;tus illitam materiem
non ardere. Neque hoc pretermittam: Extat apud Gellium ex
libus quinti Claudii turrim ligneam ad pyreum / quod eam arche
laus Mitridatis præfectus multo a lumine oblini&longs;&longs;et / Sylla oppu
gnante minime ar&longs;i&longs;&longs;e: Sunt præterea quæ modis uariis den&longs;ent:
et contra tempe&longs;tatum iniurias corroborentur: Nam citream qui
dem materiem condiunt terra & illiniunt cæra: imponuntque acer
uis frumenti &longs;eptenis diebus / totidem intermi&longs;&longs;is: Quo fit ut cum
firmior: tum et ad opus commodior reddatur: Mirum enim
dum ponderi detrahitur: hanc ip&longs;am etiam &longs;iccatam mari
acquirere affirmant &longs;pi&longs;&longs;am & incorruptibilem. Ca&longs;taneam aquas
maris purgari con&longs;tat. Ficum ægyptiam &longs;cribit Plinius &longs;tagno
in mergunt / ut &longs;iccetur atque leuigetur: nam ea quidem prius aquas
&longs;ub&longs;idit: No&longs;tros fabros tignarios uidemus aquis et luto &longs;ubmer
&longs;am / qua præ&longs;ertim torno utuntur: materiem &longs;eruare dies trigin
ta quod maturius ex&longs;iccatam & fieri ad omnes u&longs;us habiliore pu
tant: Sunt qui affirment materiem cuius euenire hic / ut &longs;i dum
adhuc uiret / defodias in humido / æterna &longs;it. Sed &longs;iue defodias: &longs;i
ue illitam lucisue conditam &longs;erues hac in &longs;ententia periti omnes
conueniunt: ut ni&longs;i po&longs;t trime&longs;tre tangi uetent:
Den&longs;ari enim et quandam qua&longs;i maturitatem firmitatis imbui&longs;&longs;e
oportet Sic habitam iubet Cato exi
mi producique ad &longs;olem luna decre&longs;cente et po&longs;t meridiem / decre
&longs;centi&longs;que lunæ ip&longs;ius quatuor proximos dies quibus plena fuerit /
improbat admonetque ne au&longs;tro flante educatur / Et cum eduxeris
cauendum ne trahas per rorem: neue
non u&longs;que quaque &longs;iccam doles aut perfindas &longs;erra. Materiem ui&longs;us
e&longs;t puta&longs;&longs;e Theophra&longs;tus non ante triennium bene ex&longs;iccatam fo
re ad a&longs;&longs;eres præ&longs;ertim et ualuarum u&longs;um. Operi ædificiorum
commodi&longs;&longs;imas putant arbores has / Cerrum / Quercum / robora /
e&longs;culum / populum / tilium / Salicem / Alnum / Fraxinum / Pinum
Cupre&longs;&longs;um / Olea&longs;trum / Oleam / Ca&longs;taneam / Laricem / Euxum:
et Cedrum: item & Ebanum & item Vitim. Sed his omnibus ua
ria e&longs;t natura: et perinde uariis u&longs;ibus commodandæ. Nam aliæ
&longs;ub diuo cæteris præ&longs;tant: alie in umbra &longs;eruantur. aliæ nitent ae
re: aliæ dure&longs;cunt inter aquas & defo&longs;&longs;e æterniores &longs;unt: ldcirco
hæ lamiis a&longs;&longs;eribus &longs;culturis inte&longs;tini&longs;que operibus / alteræ tignis
et trabibus: reliquæ &longs;ubdiualibus
habendis exi&longs;tunt firmiores & præ&longs;ertim Alnus fluuialibus et pa
lu&longs;tribus palationibus fundamentorum omnes exuperat: et humo
ris patienti&longs;&longs;ima e&longs;t: Eadem in aere et &longs;olibus non durat. Contra
e&longs;culus impatiens e&longs;t humoris. Vlmus aere et in propatulo
tur: alibi panditur et non per&longs;i&longs;tit. Picea & item pinus &longs;i terra ob
ruantur æterna &longs;unt. At robur quidem quod &longs;pi&longs;&longs;a et neruo&longs;a &longs;it
et den&longs;a minuti&longs;que foraminibus predita humorem
terrenis quibu&longs;que ædificationibus per
po&longs;ita ut ferat pondera erit / tum quidem pro columna admodum
ualidi&longs;&longs;ima. Verum huic natura cum tantam immi&longs;erit duritiem
ut perterebrari nequeat ni&longs;i madefacta / tamen affirmant &longs;upra
e&longs;&longs;e incon&longs;tantem et rituo&longs;am fieri et contorquere &longs;e &longs;e:
etId oleæ et ilici et olea&longs;tri /quæ cete
ris in rebus Quercus nullo &longs;enio
rens &longs;it: Fagum item et iuglandem aquis non u&longs;que Suber item ad u&longs;um co
lumnarum et pinus &longs;ilue&longs;tris & morus & acer & ulmus non inuti
les &longs;unt. Trabeationibus et tignis aptam putat Theofra&longs;tus
euboicam: quod ea quidem ante&quml;uam rumpitur / &longs;onitu &longs;ignum det:
Exque eo factum olim ut ex balneo apud Andrum qui incrant om
nes incolumes ab ruina tectorum &longs;ecuta effugerint. Sed omnium
optima abies: Nam cum proceritate & amplitudine primaria &longs;it
tum rigore naturali contenta
titur: &longs;ed directa inuictaque permanet: Adde quod facilis e&longs;t et parie
tibus &longs;uo pondere non mole&longs;ta. Huic uni plurimæ a&longs;eribuntur
laudes: plures de &longs;e præ&longs;tare utilites affirmant. Vnum tamen
illi e&longs;&longs;e uitium non negant: quod perficile ad &longs;e flammas admi
tat: atque ignibus infen&longs;a &longs;it: Huic non po&longs;tponitur contignandis
edibus cupre&longs;&longs;us arbos alio quin eiu&longs;modi ut inter no&longs;tras arbores
primariam et præcipuam &longs;ibi laudem uendicet. Hanc ueteres in
ter clari&longs;&longs;imas computabant non ultimam ab cedro atque ebano. Cupre&longs;&longs;umque apud indos prope inter aromata uenerantur: et me
rito id quidem: Laudent qui uelint amoniam chiam &
quam e&longs;&longs;e æternam prædicat Theophra&longs;tus: Vtrum / odore / nito
re. robore / magnitudine / rectitudine / perhennitate: His omnibus
in laudibus quam tu illi arborem comparabis: Cariem & uetu&longs;ta
tem penitus nihil &longs;entire cupre&longs;&longs;um affirmant: et rimam &longs;ponte
haud
in&longs;tituta in &longs;acris ponendas cen&longs;ebat tabulis cupre&longs;&longs;inis / quod fu
turas forte æterniores putabat qua&mgrave; ære. Hic locus admonet ut refe
ram memoratu digna / quæ de cupre&longs;&longs;u ip&longs;a legerim & uiderim:
Valuas cupre&longs;&longs;as in templo æphe&longs;iæ Dianæ annos dura&longs;&longs;e qua
dringentos te&longs;tantur: & eas &longs;erua&longs;&longs;e nitorem: adeo ut nouas per
petuo diceres. Nos Romæ ad Petri ba&longs;ilicam uidimus / cum ab
Eugenio pontifice maximo ualue re&longs;tituerentur / ubi
nus iniuriam rapiendo argento quo olim fuerant ue&longs;titæ / non in
tuli&longs;&longs;ent / &longs;olidas & integerrimas annos plus quingentos quinqua
ginta perdura&longs;&longs;e: Nam &longs;i recte annales pontificium urbis Romæ
interpretamur / tot ab Adriani tertii Pontificis temporibus Itaque contignationi
bu&longs; faciundis Abietem probant: & cupre&longs;&longs;um una re forta&longs;&longs;is pre
ferunt quod &longs;it æternior: Sed e&longs;t abiete grauior
am. Pinum enim abiete per&longs;imilem e&longs;&longs;e contra iniectum pondus
reniti putant: Sed inter pinum atque abietem cum cætera tum hoc
intere&longs;t / quod terebinæ abies eo leditur minus quo e&longs;t pinus quidem
&longs;ucco Ego nulli po&longs;tponendam puto laricem
hanc equidem &longs;tructurarum
&longs;tenta&longs;&longs;e cum alibi tum apud Venetias ex uetu&longs;tis fori operibus
annotauimus. Atqui eam quidem de &longs;e præ&longs;tare utilitates cunc
tas / quas cætere præ&longs;tent arbores affirmant. Neruo&longs;a e&longs;t: uirium
tenax: in tempe&longs;tatibus firmi&longs;&longs;ima: aduer&longs;us cariem ille&longs;a. Ve
tus opinio hanc contra ignium iniurias
per&longs;i&longs;tere / Quin & obiciendos ex larice a&longs;&longs;es eo uer&longs;us unde igni
um aduentitium malum extime&longs;cas iubent: Sed nos eam uidi
mus incen&longs;am ardere / ramen ita ut flammas dedignari: ea&longs;que uel
le ab &longs;e di&longs;cutere uideatur. Vnum habere con&longs;tat uitium: nam a
quis marinis redditur teredini obnoxia. Inutiles
re prædicant robora & oleam / quod grauia &longs;int: quod cedant pon
deri & prope &longs;ponte &longs;ua deflectantur: tum & quæ facilius
tur
olea & ficus & tilia et &longs;alicta et eiu&longs;modi. Mirum quod de pal
ma
curuari. Subdiualibus
præferunt: & huic ait Plinius
&longs;olidiorem. Tum et oleam infinitam habere æternitatem prædi
cant: & Buxum etiam inter primarias annumerant: Ca&longs;tancam
quidem tam et &longs;i pandat et torqueatur / non tamen in his operibus
quæ &longs;ub diuo e&longs;&longs;e oporteat / recu&longs;ant. Probant & in primis olea
&longs;trum ea maxime re qua & Cupre&longs;&longs;um quod cariem non &longs;entiat:
quo in numero &longs;unt arbores / quibus in&longs;itus & infu&longs;us unctuo&longs;us
& gummo&longs;us &longs;uccus e&longs;t præ&longs;ertim amarus : Eiu&longs;modi enim Ver
mem negant admittere et aduertitias humiditates excludere in
promptu e&longs;t. Contrariam his putant materiem omnem:
Ab his ta
men excipiunt oleam et olea&longs;trum. Cerrum aut et fagum natura
imbecillem e&longs;&longs;e contra tempe&longs;tatem & non peruenire ad uenu&longs;ta
tem affirmat Vitruuius. Plinius quercum item celeriter ait mar
ce&longs;cere. Ad reliqua uero inte&longs;tina opera
&longs;arum &longs;ub&longs;elliorum et eiu&longs;modi abies egregia e&longs;t: præ&longs;ertim quæ
ad alpim Italiæ montem excre&longs;cat. Nam hæc arbos natura e&longs;t &longs;ic
ci&longs;&longs;ima et glutinum per
his rebus percommoda. Fagum fore alioquin fragilem prædicant
Sed cap&longs;is lecti&longs;que utilem: & in tenui&longs;&longs;imas &longs;ecari laminas: &longs;eca
ri quoque et ilicem aiunt belli&longs;&longs;ime: Inutiles et a&longs;&longs;eres habendæ
&longs;unt iuglans / quod facile frangatur / ulmus fraxinu&longs;que: Nam hæ
et &longs;i lente / facile tamen panduntur. Verum
omnium in opere affirmant fraxinum. Sed nucem demiror non
multo e&longs;&longs;e in antiquorum monitis celebratiorem / quando ea qui
dem ut uidere licet / cum ad cæteros plero&longs;que u&longs;us / tum maxime
a&longs;&longs;eritiis operibus admodum habilis et pertractabilis e&longs;t.
laudant cum ob eius æternitatem / tum quod nigre&longs;cat uetu&longs;tate
et fiat gratior. Valuas memorat Theophra&longs;tus con&longs;ueui&longs;&longs;e diui
tes ponere ex loto ilice buxoue. Vlmum quæ rigorem firmi&longs;&longs;i
me a&longs;&longs;eruet: ideo portarum cardinibus utilem ducunt: Sed permu
tari iubent oportere ut &longs;it radix &longs;uperior inuer&longs;o cacumine: Cato
uectes aquifolios laureo&longs; atque ulmeos fieri iubet: Clauiculis cor
num comprobant: Gradus ad &longs;calas orno atque acere ponebant: Pi
nus: Picea: Vlmus ad aquarum ductus intercauabantur: &longs;ed ha&longs;
ce ni&longs;i terra contegas oci&longs;&longs;ime &longs;ene&longs;cere a&longs;&longs;euerant. Cæterum or
nandis ædibus laricem feminam quæ colore &longs;imilis e&longs;t melli com
pertum habent in tabellis pictorum e&longs;&longs;e immortalem: & nullis
riuis fixilem palmaque ei nerui non in&longs;int tractim: &longs;ed cæ&longs;im. Id
circo ad &longs;imulacra deorum efficienda utebantur. Tum & uteban
tur Lotho ac Buxo & Cedro: & item Cupre&longs;&longs;o: et cra&longs;&longs;iore olea
rum radice / ægyptiaque perfica: quam e&longs;&longs;e lotho &longs;imilem referunt
Torno autem &longs;iquid terete reddidi&longs;&longs;e opus erat Fago / Moro / Te
rebinto: & inprimi&longs; Buxo omnium &longs;pi&longs;&longs;i&longs;&longs;ima: Neque &longs;ignis & tabulis efficiundis a&longs;pernabantur populum albam
& item nigram: & &longs;alicem & carpinum et &longs;orbum / &longs;ambucum et
ficum: Quæ arbores cum &longs;iccitate et æquabilitate ad excipienda
&longs;eruandaque pictorum glutiniamenta et illiniamenta utiles &longs;unt:
Tum ad formas exprimendas ductibile&longs; quidem atque admodum
faciles: Verum inter ha&longs;ce omnium molli&longs;&longs;imam æxtare tili
am in promptu e&longs;t: Sunt qui ad &longs;igna conficienda iuiubam com
probant: His contraria e&longs;t robur: quando quidem inter &longs;e et cum
aliis omnibus eiu&longs;modi materiis in&longs;ociabilis omnino: et omnis
glutini&longs; a&longs;pernatrix &longs;it. Idem uitium e&longs;&longs;e omnibus lactumo&longs;is et
cri&longs;pis aiunt / ut omne genus glutinamenti abdicent. Ra&longs;ile
atque den&longs;um quodque lignum ægre coheret glutino: Quæ item di
uer&longs;a &longs;unt natura uti e&longs;t Hedera / Laurus / Tiliaque / quod calidæ
&longs;int / cum his quæ humectis locis na&longs;cuntur: quod eiu&longs;modi om
nes frigidæ natura &longs;int / diu glutino non cohærent. Vlmus /
Fraxinus / Morus/ Cera&longs;u&longs;que / quod &longs;iccæ &longs;int cum platano et al
no / quæ madidæ natura &longs;unt / non conueniunt. Quin & tan
tum affuit apud maiores / ut natura inter &longs;e non congruentia:
& contraria glutino connecterent: Vt etiam &longs;imul non iugata:
Sed hærentia uetuerint coagmentari. Hinc illud Vitruuii quod
e&longs;culeos quidem axes admonet querquinis non iungendos. Ve
rum ut de his omnibus &longs;ummatim referam: Apud omnes aucto
res con&longs;tat
& manu ferroque non cultas duriores e&longs;&longs;e dome&longs;ticis: Nam &longs;ilue
&longs;tres quidem in morbos incidere / quibus interimant negat Theo
phra&longs;tus: Dome&longs;ticas uero: & maxime quæ fructus ferant graui&longs;
&longs;imis e&longs;&longs;e obnoxias morbis
&longs;erotinis / & dulces acutis e&longs;&longs;e imbecilliores &longs;tatuunt: Et inter a
cutas atque a&longs;peras &longs;olidiores putant eas / quæ fructus acerbiores ra
riore&longs;que edant: Quæ alternis annis promunt: & quæ penitus &longs;te
riles &longs;int / feracibus nodo&longs;iores &longs;unt: Et i&longs;tarum quo quæque breui
or / eo difficilior. Et &longs;teriles magis cre&longs;cunt quam fertiles.
Addunt & eas quæ in propatulo & nulli&longs; neque montibu&longs; tectæ
firmiores illas
quamTum & arbo
res ortæ in locis humidis atque opacis molliores putant: &quml; quæ in
apricis atque &longs;iccis coaluerint. Et quæ ad boream na&longs;cantur aptio
res e&longs;&longs;e Et quæ locis a &longs;ua
natura &longs;int alienis natæ non &longs;ecus atque abortiuas re&longs;puunt. Et me
ridianas quidem præ duras fore: &longs;ed medullis contorqueri & mi
nus coequabiles præ&longs;tare &longs;e ad opus exequendum: Praeterea ari
das natura atque adcre&longs;cendum tardas robu&longs;tiores e&longs;&longs;e
& fecundæ &longs;int. Nam quod in his femineam / in his uero alteris
ma&longs;culinam e&longs;&longs;e naturam putabat Varro: & candida quæque li
gna minus e&longs;&longs;e den&longs;a & magis
infusus &longs;it. Et pondero&longs;a quidem omnis materia &longs;pi&longs;&longs;ior duriorque
&longs;eui e&longs;t. Et quo quæque leuior / eo e&longs;t fragilior: & quo cri&longs;pior / eo
a&longs;tructior. Tum quibus natura dederit / ut diutius in uita uige
ant / dedi&longs;&longs;e etiam ut ab&longs;ci&longs;&longs;æ tardius corrumpantur. Omni
in ligno / quo minus medullæ ine&longs;t / eo natura illi acrior et robu
&longs;tior e&longs;t: quæ partes ad medullam proximiores &longs;unt / duriores
hæ quidem cæteris / ac den&longs;iores &longs;unt. quæ cortici propinquiore&longs;
&longs;unt neruo tenaciore &longs;unt. Et enim in arboribus ueluti in
animante pro cute e&longs;&longs;e &longs;tatuunt extremum corticem: pro carne
id quod ad cutem &longs;ube&longs;t: pro o&longs;&longs;e id quod ad medullam circum
obuoluitur: & nodos in plantis per &longs;imiles e&longs;&longs;e neruis putabat
Ari&longs;toteles. Ligni partem omnium pe&longs;&longs;imam alburnum depu
tant / cum alias ob res / tum quod teredinibus infen&longs;a &longs;it. Adde his
quod partes materiæ / quæ dum &longs;taret arbor ad &longs;olem meridiem ur
gebatur / aridiores erunt cæteris et gracidiores
den&longs;iores: habebuntque medullam i&longs;ta exparte cortici uiciniorem. Et quæ item partes telluri et radicibus fuere finitimæ / &longs;tabunt il
le quidem cæteris grauiores huius &longs;ignum quod aquis ægre adna
tabunt: et arboris cuiu&longs;que pars media cri&longs;pior: & maculæ uti
cunque &longs;int / quo radicibus adiunctiore&longs; eo amfractiore&longs; intima&longs; ta
men qua&longs;que parte&longs; &longs;upernatibu&longs; con&longs;tantiore&longs; et
Verum in arborum generibus comperio aliquas de quibus opti
mi &longs;criptores longe miranda referant: Nam uitem quidem &longs;eculo
rum eternitatem &longs;uperare affirmant. Iouis &longs;imulacrum factum ex
uite in urbe Populonia ad Ce&longs;aris tempora con&longs;piciebatur &longs;eculis
permultis incorruptum. Neque ulli e&longs;&longs;e ligno naturam penitus æ
terniorem omnes prædicant. In Arriana indorum regione haberi
uites tam cra&longs;&longs;as ait Strabo / ut eius truncum homines uix ample
xentur bini. Apud Vticam tectum ex cedro &longs;teti&longs;&longs;e annos mille
ducentos otto & &longs;eptuaginta tradidere. In Hi&longs;pania templo Dia
næ trabes ex iunipero ab anno ducente&longs;imo ante excidium Troiæ
u&longs;que ad Hanibalem dura&longs;&longs;e te&longs;tantur. Atqui cedro quidem mira
e&longs;t natura: &longs;i uti ferunt una hæc arbos clauum non tenet. In monti
bus qui ad Benacum &longs;unt abieti genus riget: quo &longs;i feceris uas / ni
prius oleo perunxeris non continebit uinum. Hactenus de arbori
bus. Parandus e&longs;t etiam lapis qui pro muris habendus &longs;it: is e
rit duplex: alius qui cementis coaptandis deuinciendi&longs;que: Alius
qui &longs;tructuræ conueniat. De eo qui ad &longs;tructuram prius: Sed mul
ta cum breuitatis cau&longs;a / tum quod nimium trita &longs;unt prætermittam
Neque i&longs;thic in&longs;i&longs;tam ut phy&longs;ica illa de lapidum primordiis atque
origine di&longs;putem: ex aquæ ne ac terræ commixtionibus ui&longs;co&longs;a il
la principia in limum prius: &longs;ubinde in lapidem duruerint: frigo
ris ne an quod de gemmis a&longs;&longs;erunt / caloris ui &longs;oli&longs;que radio den&longs;a
ta concreuerint / an potius ut rerum aliarum / &longs;ic & lapidum
&longs;int a rerum natura indita telluri
rata terrenorum corpu&longs;culorum cum liquenti aqua confu&longs;ione in
&longs;int: An ex innata &longs;eminis ip&longs;ius ui: An ex concepta radii impre&longs;
&longs;ione ad&longs;int. Itaque i&longs;tiu&longs;modi omnia tam & &longs;i forta&longs;&longs;is aliquid fa
cerent ad rem exornandam: ea tamen prætermittam: remque
ædificatoriam qua&longs;i inter fabros u&longs;u & arte probatos tractans libe
rius & &longs;olutius
po&longs;tulant. Cato lapidem inquit æ&longs;tate eximito: &longs;ub diuo habeto:
Ante biennium in opus ne ponito: æ&longs;tate quidem / quo uentis &
gelicidiis & imbribus / reliquisue temporum iniuriis in&longs;ueti lapi
des &longs;en&longs;im a&longs;&longs;ue&longs;cant: Nam lapidem quidem nuper ex fodina hu
tis gelicidiis obieceris / findetur atque &longs;oluetur. Sub diuo quo quo&longs;que
lapis
Primo i&longs;tiu&longs;modi qua&longs;i præludio futuri cum temporis æternita
te certaminis comprobetur. Non ante biennium quo imbecilles
natura & qui uitium in opere facturi erant non te lateat & a fir
mioribus &longs;eparentur: Et enim quocunque in genere lapides inueni
ri certum e&longs;t inter &longs;e uarios: ita ut alii &longs;ub aere dure&longs;cant: alii pru
inis a&longs;per&longs;i rubiginem trahant atque di&longs;&longs;oluantur & huiu&longs;modi.
Verum hi quales pro locorum uarietate & natura &longs;int / u&longs;u et ex
perientia pulcherrime innote&longs;cunt: Vt iam
iu&longs;que lapidis uim et uirtutem didici&longs;&longs;e plenius po&longs;&longs;is
phantium &longs;criptis et monumentis. Tamen de toto lapidum gene
re ut &longs;ummatim loquar / &longs;ic licebit &longs;tatui&longs;&longs;e. albus qui&longs;que lapis
facilior fu&longs;co
gis imitabitur &longs;alem / eo erit intractabilior. Harena in&longs;per&longs;us la
pis collu&longs;tranti a&longs;per e&longs;t. Aureæ &longs;i intermicabunt &longs;cint ille / contu
max. Nigrantes &longs;i ut ita loquar &longs;catent puncti / indomitus.
Qui
guttis e&longs;t angularibus a&longs;per&longs;us / is erit firmior
guttæ quo erunt minores / eo erit lapis tollerantior: Et quo cuique
color purgatior atque limpidior / eo æternior: Et lapidi quo uenarum
aderit minus / eo integrior: Et quo uena ip&longs;a contiguo lapidi colo
re congruentior / eo æquabilior: et quo tenuior / eo moro&longs;ior: &
quo amfractior et uolutior / eo au&longs;terior: et quo internodo&longs;ior / eo
acerbior. Venarum ea e&longs;t apprime fixilis quæ &longs;ui medio lineam
habuerit ductam rubrica / aut ocrea putrenti proxima ad has erit
quæ diluto et albe&longs;cente herbaceo colore &longs;par&longs;im fu&longs;cabitur: Om
nium difficillima quæ glaciem præ&longs;ertim Vena
rum numerum di&longs;&longs;idio&longs;um et incon&longs;tantem
res / eo infideliores. Lapis quo di&longs;fractis glebulis aciem
et ter&longs;iorem dederit / eo erit concretior: Et lapis cum defringitur
cute qui minus extabit a&longs;pera / is erit abilior &longs;cabro: Sed &longs;cabri ip
&longs;i quo erunt candidiores / eo minus erunt ob&longs;equentes. Et contra
fu&longs;cus qui&longs;que lapis ubi erit luna minutiore / illic magis ferri
qui aqua a&longs;per&longs;us &longs;ummotenus tardius are&longs;cet / is erit crudior: Et
grauis qui&longs;que lapis &longs;olidior & expobilior leui: et leuis qui&longs;que fria
bilior graui: et re&longs;onans dum ferias lapis den&longs;ior e&longs;t &longs;urdo: et qui
duriter perfricatus olebit &longs;ulphur / acrior e&longs;t
lidi: et quo denique ad &longs;calprum contumacior / eo contra lace&longs;&longs;en
tes tempe&longs;tates rigidior et con&longs;tantior. Ad fauces fodinæ qui tem
pe&longs;tatibus per&longs;tructus glebis &longs;e &longs;e grandioribus a&longs;&longs;eruarit / hunc
firmiorem ducunt. Omnis item lapis ferme cum defoditur mol
lior e&longs;t
&longs;us lapis tractabilior ferro
quo humectiore fodinæ loco exemptus &longs;it / eo cum aruerit erit
&longs;ior: et hau&longs;tro flante credunt dolabiriores e&longs;&longs;e
borea urgente facilius findi Verum lapides ip&longs;i qua
les futuri per ætatem &longs;int / &longs;iquid libeat ocius periculum facere / in
ditia patebunt hinc. Nam qui aqua commadefactus per
ponderi adiecerit / erit is quidem humido di&longs;&longs;olubilis. Qui uero
igne et flammis pertactus frace&longs;cet: &longs;ub &longs;ole æ&longs;tuque non perdurabit:
Neque hic prætermittenda cen&longs;eo digna memoratu quædam: quæ
de non nullis lapidibus ueteres meminere. Nam erit quidem non
ab re intellexi&longs;&longs;e quantum habeant in &longs;e et uarietatis et admirati
onis / quo quæque aptis u&longs;ibus decentius accomodentur. Circa uol
&longs;inen&longs;em et in &longs;tratonen&longs;i agro e&longs;&longs;e lapidem prædicant omnibus
ædi&longs;iciorum u&longs;ibus accommodati&longs;&longs;imum: cui neque ignis: neque ul
la tempe&longs;tatum uis noceat: Eundemque e&longs;&longs;e contra tempe&longs;tatem pe
nitus æternum atque incorruptibilem: et &longs;imulacrorum
qui diuti&longs;&longs;ime a&longs;&longs;eruet. Cum ex
&longs;cribit tacitus &longs;axo gabino et albano u&longs;um pro trabibus / quod is la
pis ignibus imperuius &longs;it: Apud Liguriam et apud Venetias / in
umbria piceno apudque Belgas &longs;uppeditat albus lapis: quem &longs;erra
re dentata &longs;erra et dolare po&longs;&longs;is perfacile: Et ni alioquin natura e&longs;
&longs;et inualidus et imbecillis / omnium egre&longs;&longs;us foret in operibus:
Sed pruina et gelu et a&longs;perugine rumpitur: et contra auras maris
minime e&longs;t robu&longs;tus. Habet hi&longs;tria lapidem marmori non di&longs;&longs;i
&longs;ilit: quam ip&longs;am rem euenire
pre&longs;ertim albo &longs;ilici et item nigro ut igni&longs; ne In
Campania lapis e&longs;t fu&longs;co cineri &longs;imillimus: cui etiam mixtos pu
tes et interiectos e&longs;&longs;e carbones: is quidem &longs;upra
re pondere leuis e&longs;t & ferro dolabilis et pror&longs;us tenax / et item con
&longs;tans: et contra ignes et contra tempe&longs;tates
arens & &longs;itiens / ut calcis humores confe&longs;tim ab&longs;orbeat et uret:
Exhau&longs;taque et uanida pulueris in&longs;tar relinquet illimenta: Hinc
breui di&longs;&longs;olutis compaginibus labe&longs;cit opus ultro atque corruit. At lapidi huic natura
&longs;it fluuiatilis: nam &longs;emper madens cementis non coheret. Quid il
lud quod in marmorariis lapidicinis compertum
excre&longs;cere. Romæ per hæc tempora inuenta &longs;ub tellure &longs;unt fi&longs;tu
lo&longs;i lapidis tyburtini minutalia unum in &longs;olidum lapidem tempo
ris terræque ut ita loquar fomento concreui&longs;&longs;e. Ex lacu Reatino ui
debis quo loci per abruptum illud praecipitium aqua redundans
in Nar fluentem corruit ripæ &longs;upremum labrum in dies
&longs;e: ut argumentum hinc non nulli &longs;ump&longs;erint ex i&longs;tiu&longs;modi addi
mento lapidi&longs;que incremento conualle ip&longs;a faucibus ab&longs;tru&longs;a effec
tam lacum. Sub agro Lucano non longe a Silari fluuio qua par
te ad orientem uer&longs;us ex altis rupibus aquæ &longs;tillante&longs; defluunt
cre&longs;cere in die&longs; uidebi&longs; grandia pendentium lapidum glaceonia /
ad magnitudinem ut &longs;int eorum quodque onu&longs; carrorum per
rimorum. I&longs; lapi&longs; recen&longs; & materno &longs;ucco maden&longs; admodum te
ner e&longs;t: Vbi uero aruerit / fit duri&longs;&longs;imu&longs;: et ad omne&longs; u&longs;u&longs; accom
modati&longs;&longs;imu&longs;. Id ip&longs;um euenire ex non nulli&longs; ueteribu&longs; aquæduc
tibu&longs; &longs;pectaui: ut formarum latera concreta quadam gummatione
lapidi&longs; concru&longs;tetur. In Gallia duo &longs;pecta&longs;&longs;e hac ætate licebit di
gna memoratu:
renti&longs; ripa: ex qua grande&longs; & plurimi globo&longs;i lapide&longs; terræ ui&longs;ce
ribu&longs; intimi&longs; concepti pa&longs;&longs;im in die&longs; crebri&longs; loci&longs; parturiuntur. In agro Fauentino propter lamoni&longs; fluenti ripam ad&longs;unt natura pro
ten&longs;i ua&longs;ti lapide&longs;: qui non modicam in die&longs; uim &longs;ali&longs; uomant: In agro florentino ætrurie apud
Clatim amnem fundus e&longs;t in quo alternis &longs;epteniis prædura quibus
abunde con&longs;per&longs;us &longs;it / &longs;axa in glebas redeunt. Apud ci&longs;icenos &
item circa Ca&longs;&longs;andream uerti glebo&longs;am terram in &longs;axa refert Pli
nius. In puteolano puluis &longs;uppeditat qui aqua maris dure&longs;cit et fit
lapis. Toto etiam littore ab oropo u&longs;que Aulidem quicquid mari
abluatur lapidem fieri & concretum reddi referunt. In Arabia eti
am glebas ait Diodorus effo&longs;&longs;a terra &longs;uaue olentes: quæ quidem
ueluti metalla fu&longs;e igni in lapidem uertantur: Addit et ho&longs;ce de
mum lapides eiu&longs;modi e&longs;&longs;e / ut cum in eos guttæ aquæ pluuiæ ce
ciderint / iuncturis collique&longs;centibus toto fiant in muro lapis uni
tus. Sarcophagum quoque lapidem apud Troadem a&longs;iæ defodi fe
runt / qui fixili uena coniungatur: In hunc lapidem defunctorum
commi&longs;&longs;a corpora ante diem quadrage&longs;imum tota præter dentes
a&longs;&longs;ummi a&longs;&longs;erunt: et quod magis mireris / ue&longs;tem calciamentaque
et eiu&longs;modi una cum corporibus illata uerti in lapidem
Contrarius huic e&longs;t comites lapis / quo Darium
Is enim corpora præ&longs;eruat integerrima. Sed de his hactenus.
Atqui
bus: credo equidem inopia rerum et nece&longs;&longs;itate ductos homines
primum u&longs;urpa&longs;&longs;e / ut lateritia ponerent ædificia: quod
nimaduer&longs;um e&longs;t
modum / ad gratiam aptum / ad perennitatem firmum con&longs;tan&longs;que
exi&longs;teret: pro&longs;ecuti &longs;unt cum cætera tum et regias ædes &longs;truere la
teritias. Demum
gnis ad firmandos den&longs;ando&longs;que lateres ualeret / te&longs;taceo pa&longs;&longs;im o
pere omnia attollere per&longs;euerarunt: Et
turis annotaui: hoc profecto au&longs;im dicere / nihil ad omnis quos ue
lis ædificationum u&longs;us inueniri commodius latere non crudo / ue
rum cocto: ubi coquendi & ducendi ratio diligens adhibeatur. Sed de lateritii operis laude alias.
Ad rem fit quod
cendo terram probari eam / quæ &longs;it albicans et creto&longs;a: Item proba
ri quoque rubico&longs;am et eam quæ ma&longs;culus
uero et penitus &longs;abulo&longs;am uitandam et in primis calculo&longs;am
antur et perfindantur / tum excocte &longs;ponte &longs;ua Late.
es
non &longs;tatim effo&longs;&longs;a terra ducendos putant: &longs;ed fodi terram autum
no iubent / commacerari totam per hyemem & uere primo duci. Nam &longs;i ducas bruma / in promptu e&longs;t rumo&longs;as fieri gelatu: &longs;in
&longs;ol&longs;titio / acri æ&longs;tu quod &longs;i cogat
nece&longs;&longs;ita&longs; ut per hybernos algores fingas lateres: operito illico &longs;ic
ci&longs;&longs;ima harena: Sin per æ&longs;tatem feruentem / humectis paleis: nam
&longs;ic habiti non finduntur neque contorquentur. Sunt qui lateres ui
tro habere illitos uelint. Id &longs;i iuuabit / cura&longs;&longs;e oportet ne
ex &longs;abulo&longs;a aut nimium macra arentique terra / nam uitrum ab&longs;or
berent. Verum ducendi &longs;unt ex albicanti et creto&longs;a et lenta:
dique &longs;unt tenues / nam cra&longs;&longs;iores qui forte &longs;int ægre percoquuntur
et fixura immunes non euadunt. quod &longs;i cra&longs;&longs;iores facere oportebit
incommodo prouidebitur multa ex parte ubi medias per cra&longs;&longs;itu
dines uno & item alteris locis &longs;tilo perforabuntur / quo et &longs;iccari
et excoqui commodiu&longs;
&longs;i æ&longs;tuationes a&longs;pirante. Figuli fictilibus &longs;uperilliniunt cretam al
bariam / qua fiat ut uitrum patinis equabilis&longs;ime allique&longs;cat incu
tim: Id etiam operi lateritio conferet. Aduerti ex ueterum ædifi
ciis in lateribus mixtam e&longs;&longs;e partem non nullam harenæ
rubræ: et rubricam et marmor immi&longs;cere a&longs;&longs;ueui&longs;&longs;e inuenio. Exper
ti &longs;umus eadem una ex terra reddi latere&longs; multo firmiores / &longs;i uelu
ti panes facturi ma&longs;&longs;am prius qua&longs;i fermentarimus: demum iterum
atque iterum &longs;ubactam reddiderimus / ut &longs;ic
nibus etiam minutis calculis per purgati&longs;&longs;ima. Dure&longs;cunt
coctura adeo ut multa flamma in &longs;iliceam duritiem uertantur. Et
lateres &longs;eu fiat igne id dum coquuntur / &longs;eu forte fiat aere dum &longs;ic
ce&longs;cunt / quæ eadem res euenit panibus / cru&longs;tam adducunt
Iuuabit igitur tenues facere / quo plus ad&longs;it cru&longs;te / minus medul
læ. Et in his experiri licet &longs;i ter&longs;i et perpoliti
ille &longs;i contra tempe&longs;tates quod cui uis lapidum æque eueniet / ut
ter&longs;i &longs;cabritie non exedantur: Atqui te&longs;tas quidem tergendas pu
tant aut nuper exemptas ex fornace ante Nam &longs;emel madida atque rur&longs;us ex&longs;icca
ta dure&longs;cit te&longs;ta adeo ut ferri aciem delimet atque con&longs;umat. Sed
nos commodius proxime ductam & adhuc urentem radimus. At
qui laterum tria apud ueteres fuerunt genera: Vnum longum &longs;ex
qui pede latum pedem: Alterum palmos quinque quoque uer&longs;us: ter
tium palmos non plus quatuor. Videmus in ædificiis te&longs;tas præ
&longs;ertim ad arcus et nexuras pedes qua&longs;que uer&longs;us latas binos. His
non æquæ u&longs;os ueteres publicis atque priuatis operibus
maioribus publica / minoribus priuata &longs;truxi&longs;&longs;e ædificia. De his
quoque annotaui cum alibi in ueterum monumentis: tum uia appia
alia atque alia extare maiorum & minorum laterum genera: quibus
uarie uterentur: ut non modo quicquid ad utilitatem / uerum
quicquid ad gratiam aptum et condecens uenerit in mentem: id
&longs;edulo uolui&longs;&longs;e perficere arbitror: Vt cætera omittam lateres ui
di longos digitos non plus &longs;ex / cra&longs;&longs;os unum / latos tris: Sed his
poti&longs;&longs;imum pauimenta &longs;picatim in&longs;ternebant. Præcæteris mihi
probantur trianguli / quos faciebant hunc in modum: Laterem e
nim quaque uer&longs;us pedali amplitudinem ducebant cra&longs;&longs;um
et &longs;emis hunc dum uirebat duabus lineis diametralibus ab
ad oppo&longs;itum angulum &longs;ignabant linea profunda / quæ u&longs;que dimi
diam lateris cra&longs;&longs;itudinem &longs;cinderet. Hinc igitur quatuor habe
bantur trianguli æquales: Lateres has præ&longs;tabant commoditates:
Nam minus capiebant cretæ / coaptabantur in fornace / eximeban
tur / deferebantur in opus habilius: puta qui una manu quatuor ha
berentur: Hos faber leui ictu inter ab&longs;truendum alterum ab alte
ro diuidebat: Hi&longs;que per frontes parietum ordines inducebat late
re pedali extrin&longs;ecus ut pateret: Angulo uero intror&longs;us obiecto /
Ex quo impen&longs;a quidem minor / opus gratius / &longs;tructura firmior
reddebatur: Nam cum toto pariete nulli non integri ade&longs;&longs;e late
res apparerent: tum anguli densatim infarturis parietum illigati
opus firmi&longs;&longs;imum reddebant. Ductos lateres ne illico in
imponas iubent / ni per&longs;icci &longs;int: et non ante biennium &longs;iccos red
di: & in umbra commodius &longs;iccari
quoque hactenus / ni forte addas / quod annotauere terram ad huius
am arretinam et mutinen&longs;em. In Hi&longs;pania pergameam: In A&longs;ia
unum hic breuitatis gratia non prætermittam / quæque de lateribus
u&longs;que dicta &longs;unt. Eadem in tegulis tectorum atque imbricibus: atque
tubulis: atque omni denique pla&longs;tico fictilique opere fore ob&longs;eruanda. Diximus de lapide: Sequitur ut de calce dicendum &longs;it.
Calcem ex uario lapide Cato cen&longs;orius improbat: Et calcem quæ
fiat ex &longs;ilice ad omne opus damnat. Tum et ad calcem efficien
dam uehementer e&longs;t in utilis lapis qui&longs;quis exhau&longs;tus / arridus /
putrens / in quo excoquendo ignis non inueniat quid ab&longs;ummat:
quales &longs;unt tofinei: et qui circa Romam agro fidenate atque albano
&longs;ubruffi atque pallentes &longs;unt. Tertia enim parte &longs;ui ponderis &quml;uam &longs;u
us fuerat lapis leuior &longs;it calx oportet ea / quam periti probent.
Quin et lapis nimium &longs;icco&longs;us et natura et natura madens / quod
&longs;ub igne uitre&longs;cat / haud Viridis inquit Plinius / lapis igni uehementer re&longs;i&longs;tit.
At nos de
porphirite lapide compertum habemus / non modo flammis non
excoqui / uerum et contigua quæque circumhereant &longs;axa
cem reddere / ut ignibus ne quicquam &longs;atis excoquantur. Atqui &
terrico&longs;am quoque lapidem / quod calcem impuram reddat / re&longs;pu
unt. Sed calcem in primis laudant uetere&longs; architecti: quæ de lapi
de fiat præduro et admodum &longs;pi&longs;&longs;o & præ&longs;ertim albo: Hanc. n.
cum cæteris u&longs;ibus non incommodam: tum maxime te&longs;tudinibus
firmi&longs;&longs;imam ducunt: Secundo loco probant calcem eam: quæ &longs;it
ex lapide alioquin non leui et putri: &longs;ed fi&longs;tulo&longs;o: Hanc enim ad
opus tectorum e&longs;&longs;e omnium præcipuam & cæteri&longs; ductibiliorem
et reddere opera &longs;plendidiora cen&longs;ent. Vidimus & in Gallia u&longs;us
architectos calce non
&longs;axo globo&longs;o / fu&longs;co / præduro & eiu&longs;modi ut po&longs;&longs;is putare
eam tamen in opere tum &longs;axo tum lateribus multa per tempora e
gregiam præ&longs;titi&longs;&longs;e firmitatem con&longs;tat. Inuenio apud Plinium e
am quæ fiat ex molari lapide calcem e&longs;&longs;e natura pinguientam: id
circo ad omnes u&longs;us percommodam. Nos experto intelleximus
eum molarem lapidem qui guttatim &longs;ale a&longs;per&longs;us
mixtum / qui &longs;pi&longs;&longs;ior et limacum frangatur tenuiore e&longs;t puluere /
&longs;uccedere: Sed lapis uticunque &longs;it / ad calcem effo&longs;&longs;us utilior erit
collectitius: et ex umbro&longs;a humentique fodina exemptus
ti: et ex albo ductibilior In Galliis apud marittimas
eduorum regiones calcem lapidis inopia exo&longs;tricis conchilii&longs;que ef
ficiunt: E&longs;t et calcis genus gip&longs;um: fit enim et ip&longs;um lapide excoc
to: tam & &longs;i Cypro et Thebis fodi gip&longs;um referunt &longs;umma tellu
re &longs;olibus concrematum. Sed gip&longs;eus omnis lapis a calcis lapidi
bus differt / quod tenerrimus &longs;it / friabilis / præter unum / qui in &longs;y
ria foditur: Nam prædurus quidem e&longs;t. Differunt
&longs;eus lapis horis non plus uiginti. Qui uero lapis ad calcem e&longs;t /
horis non minus &longs;exaginta coquitur. Gip&longs;i quatuor aduerti e&longs;&longs;e
per Italiam &longs;pecies: harum dua tralucidæ / duæ non tralucidæ.
Tralucidarum una glebis aluminis / &longs;eu potius alaba&longs;tro e&longs;t &longs;imi
lis: hanc &longs;quameolam
coherentibus et paginatim compre&longs;&longs;is con&longs;tet: Altera &longs;quameo&longs;a
quoque e&longs;t: &longs;ed magis &longs;ali &longs;imilis fu&longs;co Non tralucida
rum autem
Sed e&longs;t altera albicans et &longs;uppallens: altera pallori &longs;uffu&longs;um colo
rem habet ruffum. Po&longs;tremæ prioribus den&longs;iores inter po&longs;tremas
&longs;ubruffa tenacior. Inter priores quæ purior / ea candidiora &
didiora inde albariis operibus &longs;igilla et coronas præ&longs;tat. Apud
Ariminum gip&longs;um inuenies &longs;olidum / ut dicas e&longs;&longs;e id marmor:
aut alaba&longs;trum: ex eo iu&longs;&longs;i tabulas &longs;erra dentata &longs;errari ad opus
cru&longs;tationum commodi&longs;&longs;imas. Omne gip&longs;um ne quid prætermit
&longs;imo accumulatum &longs;eruari/&longs;tatim produci / aqua celerrime infun
di confe&longs;tim ad opus adigi oportet: Calx contra: non enim tun
&longs;am uerum ex gleba infundi: et multo quidem ante commacera
ri oportet aqua exhuberante prius
immi&longs;ceas quo &longs;iqua forta&longs;&longs;is gleba parum fuerit ignibus excoc
ta maceratione diutina &longs;oluatur atque lique&longs;cat. Nam cum recens
et non penitus proluta et commacerata &longs;ummitur / quod in ea &longs;it
&longs;cant: et &longs;ubinde Adde quod calce non uno &longs;imul ut ita loquar proluuio infundere
&longs;ed &longs;en&longs;im oportet madefacere alteris atque alteris / atque
a&longs;p&longs;ionibus / quoad plane &longs;it ebria reddita. Dehinc loco humecto
et &longs;ub umbra pura &longs;ine ulla rerum
ra liquidius fermentetur. Et compertum quidem habent calcem
diuturna huiu&longs;modi fermentatione multum ad uirtutem augere. No; quidem ueteribus ac de&longs;tituti&longs;&longs;imis in &longs;criptis
annos uti ex multis coniecturis per&longs;picue
inuentam uidimus madidam et liquentem / et ut ita loquar matu
ram adeo ut mollitie mella o&longs;&longs;iumque medullas longe &longs;uperaret:
Atque ea quidem ad
quippiam inueniri. Duplum refert &longs;ic habita harenarum
recenter extincta mi&longs;ceatur. In his igitur calx atque gip&longs;um no con
ueniunt / in cæteris Illico enim eximas ex fornace: ac
&longs;ub umbra et &longs;icco in loco habeas / mox infundas oportet:
fornace ip&longs;a / &longs;iue alibi ad auram ad lunam / ad &longs;olem ad&longs;eruetur:
præ&longs;ertim æ&longs;tate oci&longs;&longs;ime re&longs;oluetur in cinerem / et fiet inutilis. Hactenus de his.
Fornacibus lapidem ne imponas monent ni con
fregeris/ ita ut &longs;int fru&longs;ta glebis non minora / &longs;ino illud quod fa
cilius Compertum quidem e&longs;t mediis in lapidibus præ
&longs;ertim globo&longs;is interdum ade&longs;&longs;e uacuas aliquas concauitates: qui
bus
cibus igne fit ut i&longs;tic &longs;eu frigore intror&longs;us ab&longs;cedente aer per&longs;trin
gatur / &longs;eu in cale&longs;cente
exaugeatur / fit
quo cohercebatur imani &longs;onitu acrique impetu
nacis congeriem di&longs;turbet atque peruertat. Et &longs;unt qui lapidibus
i&longs;tiu&longs;modi uiderunt media intus uigere animantia cum alia et di
uer&longs;a / tum uermes pilo&longs;o dor&longs;o et multi pedes / qui quidem forna
cibus &longs;oleant di&longs;pendium afferre. Neque hic
rerum dignarum: Qua de re iuuat
ctent: et ab re tamen atque in&longs;tituto aliena Martino quinto
fodinas uitam Tum et candidi&longs;&longs;imo marmore in medio per hæc
tempora frondes Vellinus mons / qui Bru
tios a mar&longs;is
de albo / et rediuiuo illic qua parte in brutios &longs;pectat / pa&longs;&longs;im uide
bis di&longs;fractos lapides refertos &longs;igillis
non amplioribus Quid illud?
Ex
agro Veronen&longs;i indies colliguntur &longs;axa cælo &longs;trata &longs;igno quinque
folio certis et comparibus lineis apti&longs;&longs;ime per&longs;cripta atque belli&longs;&longs;ime
imbricata naturæ arte admirabili et perfinita / ut imitari &longs;ubtilita
tem operis po&longs;&longs;it pror&longs;us
nullum huiu&longs;modi inuenies lapidem ni&longs;i inuer&longs;um / impre&longs;&longs;umque
&longs;igni formam obtegentem: quo facile putes naturam non admira
tioni hominum / &longs;ed &longs;ibi effinxi&longs;&longs;e tantas delitias artificii &longs;ui.
Ad rem redeo.
Non hic in&longs;i&longs;tam
teat / ut extuans flamma re&longs;piret / ut &longs;uis qua&longs;i limitibus coherce
atur / ut in unum ad opus coquendi confluat tota ignium uis atque
con&longs;piret. Neque pro&longs;equar quo pacto &longs;en&longs;im &longs;uccendere et ignem
non intermittere u&longs;que dum
&longs;a exeat: et
pidem
&longs;e&longs;e receperit atque per&longs;trinxerit. Mirum in quo naturam &longs;pectes
elementi. Nam &longs;i calce cocta ignem &longs;ubdemeris / fiet calcaria &longs;en
&longs;im minus in imo calens / in &longs;ummo uero magis multo reddetur
ignita. Nunc quoniam his operibus perficiendis
Om
Atque ea
Siquis me roget quidnam e&longs;&longs;e
harenam &longs;tatuam: fortallis dixero eam e&longs;&longs;e / qua maioribus
ctis lapidibus minutulis con&longs;tet lapilli&longs;culis: Tamet&longs;i Vitruuio
placuit harenam / et præ&longs;ertim in ætruria / quam carbunculum di
cunt / genus e&longs;&longs;e quoddam terræ ignibus a rerum natura intra
tes inclu&longs;is peru&longs;tæ et redditæ / ut &longs;it iam terra non cocta &longs;olidior
et tofo ip&longs;o mollior. Verum inter ha&longs;ce omnes harenas
carbunculum. Aduerti romæ publicis ædificiis u&longs;os no in po&longs;tre
mis rubra: Caua intra fo&longs;&longs;iceas ultima e&longs;t: Glareo&longs;a fundamentis
farciundis
rant glaream
ditat: Subinde harenam probant / quæ ex fluento po&longs;t primam iu
et inter ha&longs;ce utilior quæ intra
&longs;titit. Extremo uenit loco harena quæ ex mari excepta &longs;it: et
maritimas nigrantem ac uitro&longs;am non omnino uituperant. Apud
Picentes agro &longs;alernitano harenam ex mari &longs;umptam fo&longs;&longs;iceæ
bant: Nam
ad lybicum
&longs;imam. At inter maritimas harenas e&longs;&longs;e
ad rupes &longs;ub&longs;ideat: granoue cra&longs;&longs;iore &longs;it. Atqui
dem cur
&longs;al&longs;ugine di&longs;&longs;olubilis made&longs;cit
onera ægre et Fluuiatilis quoque humecti
or e&longs;t Fo&longs;&longs;i
cea propter
rationibus Sed erit harena optima &longs;uo in
genere quæque fricata et per&longs;tricta manibus &longs;tridorem faciat: et quæ
in candidam ue&longs;tem excepta non coinquinabit: neque terram &longs;ub&longs;i Contra erit harena
quæue in area relicta ilico herbe&longs;cet: eritque
conuecta diu extiterit &longs;ub aere ad &longs;olem et lunam et pruinas: nam
terrico&longs;a efficitur et putris: et perinde cum ad producenda aibu
&longs;cula et caprificos parata: tum ad continendam &longs;tructuram infir
mi&longs;&longs;ima.
Diximus de materia / lapide / calce / et harena: quæ a maioribus pro
barentur. Sed locis
agendis A&longs;iam aiebat Cicero pro
pter copiam marmoris / &longs;emper ædificiorum et &longs;ignorum gloria
florui&longs;&longs;e: At marmora locis omnibus
e&longs;t lapis: aut &longs;i e&longs;t / is Tota
italia ab ea parte quæ ad meridiem uergit / fo&longs;&longs;iceam reperiri hare
nam te&longs;tantur: ab apennino citra non reperiri. Babylones inquit
Plinius bitumine: Carthaginen&longs;es luto utuntur. Alibi omnino la
pidis inopia cratibus et argilla Budinos refert Herodo
tus cum priuatas / tum etiam publicas ædes non re alia ædificare
apud eos lignea. Neuros ligno penitus carere ait Mella: ut ligno
rum loco &longs;uccedere cogantur o&longs;&longs;a. Aegypto iumentorum &longs;ege&longs;ti
onibus focum fouent. Hine e&longs;t ut alii alia &longs;ibi habere pro nece&longs;&longs;i
tate et rerum oportunitate diuer&longs;oria cogantur. Apud ægyptios
&longs;unt qui uel regias domos harundinibus: apud Indos qui
co&longs;tis &longs;ibi Apud Dedaliam in Sardis &longs;uffo&longs;&longs;a tellure ha
bitare &longs;cribit Diodorus. Carris Arabiæ oppido muros domo&longs;que
ma&longs;&longs;is efficiunt &longs;alis. Sed de his alias.
Itaque ut diximus
loco eadem lapidis harenæque et huiu&longs;modi e&longs;t copia: Sed diuer&longs;is
diuer&longs;a et naturæ et
oportet quæ &longs;uppeditant: et in his ip&longs;is adhibenda e&longs;t cautio: pri
mo ut habiliores et
xime ut ædificando aptioribus utamur / &longs;uis quibu&longs;que locis
recte di&longs;partiendo.
harena:
modi ut pares nihilo plus opus e&longs;t indu&longs;tria, quod̈ ut coemis atque in
unum cogas / quoad in opere perficiundo non de&longs;int: tam et&longs;i de his
turi &longs;imus et manu ædificaturi ab ip&longs;is
grediemur: Sed hic prius e&longs;t ut iterum admoneam / pen&longs;anda e&longs;&longs;e
tempora cum publica / tum et priuata no&longs;tra
&longs;int: ne quid aggrediamur: in quo perturbatis rebus aut inuidiam
captes &longs;i per&longs;eueres ædifAdde quod
et naturæ tempora inprimis erunt
licet / uti ea quæ per hyemem ædificantur / locis præ&longs;ertim frigidis
gelent: Ea uero quæ per æ&longs;tatem / locis præ&longs;ertim æ&longs;tuo&longs;is are
prius Hinc igitur admonebat Frontinus architectus
e&longs;&longs;e ad opus exequendum apta
a chalendis aprilis / ad
feruore. Sed pro locorum uarietate et coelo opus
Itaque &longs;i cum his
recen&longs;uimus / bene tibi conueniet: erit demum area futuri operis
dimen&longs;ione.
At &longs;unt qui
pmaximi quidem intere&longs;&longs;e quo quidque temporis momento in
præ&longs;entium numero Lucius Tarutius urbis Romæ
tarunt &longs;apienti&longs;&longs;imi ueteres: ut fui&longs;&longs;e Iulius firmicus maternus re
ferat / qui
ac de ea re accurati&longs;&longs;ime &longs;crip&longs;erint.
que: et i&longs;tos &longs;ecuti Peto&longs;iris et Necep&longs;o &longs;ic fui&longs;&longs;e hanc affirmant:
&longs;urgente ab orizonte Cancro et luna ex dimidio/ &longs;ole in leone / &longs;a
turno in capricorno / ioue in &longs;agittario / marte in
in libra / mercurio in uirgine. Et profecto
tamur Nam et quod illud quod
lis fibras numero indies ad lunæ numerum Ego uero et&longs;i i&longs;tius di&longs;ciplinæ profe&longs;&longs;oribus et
ribus non
præ&longs;tare
tem po&longs;&longs;e &quml;uam Sed uti ea &longs;e&longs;e
nent: aut
choandis rebus: &longs;ed nolim
fecto ridiculi: qui bono item omine
areæ Veteres his
ei e&longs;&longs;et
exercitu bonis nominibus
dis uectigalibus cen&longs;ores
e&longs;&longs;e
prius Eadem
prius Maloeton Rideo hic: nam bona etiam
uerba et Et &longs;unt qui
uerba tanti Sino illud Ca
tonis uerbis la&longs;&longs;atas boues in&longs;taurari. Solere
arbores: ip&longs;a&longs;que arbores exorari po&longs;&longs;e ut
accre&longs;cant. Iam mihi po&longs;tea
diri
&longs;eratur ob&longs;ecretur / ut &longs;ibi et familiæ et uicinis benigne conferat. Quæ quidem res &longs;i ita &longs;unt:
tent / quo magis cum maledictis et probris &longs;atum &longs;it / eo fructus
lætiores afferre. Sed mi&longs;&longs;a hæc faciamus.
Cæterum præ&longs;tare qui
dem arbitror / &longs;i omni Ab Ioue principium mu
&longs;æ: iouis omnia plena: Ergo purificato animo: et &longs;ancte pi
rato &longs;acrificio / inchoari tantam rem perplacebit: his maxime
bitis precibus ad &longs;uperos / quibus
beant operi / et faueant cæptis / quoad fau&longs;te/ feliciter / pro&longs;pereque
eueniat res: &longs;itque longa cum &longs;ua
britate: cum rerum firmitate: animi æquabilitate: fortunarum in
cremento / et indu&longs;triæ fructu / et gloriæ propagatione:
omniumDe his hactenus.
LEONIS BAPTISTAE ALBERTI DE
OPERE LIBER TERTIVS INCIPIT.
MNIS ASTRVENDI OPERIS RA
tio / hac una in re uer&longs;atur atque con&longs;umitur: ut
pluribus
&longs;eu &longs;int illi
ta: &longs;eu materia: &longs;eu quod aliud uis &longs;olida ex eis /
et quoad eius fieri po&longs;&longs;it
ctio Integra counitaque ea
rum partes a partibus neque re&longs;ectæ / neque di&longs;iunctæ / neque non &longs;uis
in&longs;itæ locis &longs;int: Sed toto linearum tractu cohereant atque con&longs;e
quantur. In &longs;tructura igitur con&longs;idera&longs;&longs;e oportet / quænam in ea
primariæ &longs;int partes: et quæ Structuræ
perficiundæ partes minime ob&longs;curæ &longs;unt.
dextrum / &longs;ini&longs;trum / proximum / di&longs;tans: et quæ inter has extre
mitates intercurrant media / ex &longs;e patent: Sed quid cuique in&longs;it: cur
inter &longs;e differant: non Neque enim
putant imperiti / lapidem lapidi: et cementa cementis &longs;upera&longs;tru
ere: Sed diuer&longs;æ cum &longs;int partes: longe diuer&longs;is indigent rebus
et indu&longs;tria: Aliud enim fundamentis: aliud procinctui et coro
nis: Aliud angulis et apertionum labris: Aliud extremis cuti
bus: Aliud intimis parietum in farctionibus et cra&longs;&longs;ationibus de
betur. Quod autem cuique debeatur / no&longs;trum erit pro&longs;equi,
ximus imitati: qui manu &longs;int opus effecturi.
cet ac &longs;edes: Nam &longs;i d
bitur area penitus &longs;olida atque
apud Veios Apud Senas
maximæ
mons &longs;olidus &longs;ub&longs;tratus tofo. Fundatione
dum atque fossura erit opus ubi
mi&longs;&longs;aque fouea
in locis
erunt hæc / &longs;i mille aderunt herbæ / quæ humectis in locis
&longs;i arborem aut
den&longs;i&longs;&longs;imo oriatur: Si
arentia: Si lapido&longs;a lapide
lido præ&longs;ertim &longs;iliceo: Si &longs;ub &longs;e neque &longs;caturient fontes / neque fluenn.
natura e&longs;t / ut aut rapiat &longs;empiterne quoad
motu ualeat / aut importet: Ea re fit ut plana / quæ propter fluuius
excurrit / &longs;oli
deris. Tu
laterum lineas diligenti&longs;&longs;ime
quales futuri &longs;int et quo &longs;tatuantur loco: His angulis ponendis
norma opus e&longs;t
certiores
gulis in
tera quatuor: tertia cubitos erat quinque. Atqui hos
ponere imperiti / ni&longs;i rebus omnibus quæ aream
et &longs;olo prius reddito uacuo et penitu&longs; complanato ne&longs;ciunt: Eaque
de re / quod in ho&longs;tium agro moderantiu&longs; facerent / repente rap
ti&longs; malleoli&longs; / fabro&longs; ua&longs;tatore&longs; ad
mittunt: Quorum e&longs;t error ca&longs;tigandu&longs;: Nam multa et fortu
næ iniuria / et temporum aduer&longs;ita&longs; / et rerum ca&longs;u&longs; atque ne
ce&longs;&longs;itas po&longs;&longs;unt afferre: Quæ moneant uetentque ne quid cæp
laboribus / et con&longs;ulere ciuium
&longs;uorum laribus capiant: quando et perdere et pro&longs;ternere et fundi
tus conuellere quæque ubique &longs;unt / ex arbitrio &longs;emper relictum &longs;it. Itaque pri&longs;tina uelim &longs;erues integra quoad noua illis
attolli nequeant.
dia et &longs;occos / quos etiam
ta parte &longs;ui ampliora/&quml; &longs;it futurus paries: eorum imitatione qui
alpibus ætrurie per niues ambulant: Nam hi quidem pedibus adi
gunt cribros funiculis in eum ip&longs;um u&longs;um contextis: quorum am
plitudine ue&longs;tigia minus Anguli ip&longs;i quo pacto an
notentur / e&longs;&longs;et non facile examu&longs;&longs;im pro&longs;equi uerbis &longs;olis. quod
&longs;it eorum
exemplo indigeat: res ab in&longs;tituto aliena: de qua alibi in
riis rerum Tentabo tamen atque eni
tar
telligas multa / unde totam rem po&longs;tea ex te Ob&longs;curio
ra forta&longs;&longs;is quæ
riis ip&longs;is petita percipies. Nos quidem fundamenta diffinientes
a&longs;&longs;ueuimus lineas dirigere / quas radices
dum: A media enim fronte operis / ad
ad cuius dimidiam longitudinem figo telluri clauum: per quam Itaque ad
ha&longs;ce duas lineas / quicquod
belli&longs;&longs;ime: præ&longs;to &longs;unt
partes partibus Quod &longs;i forte
ut interiectis parietibus ueterum ædificiorum
hinc &longs;ignato inter&longs;ectionis puncto / cum gnomonis / tum diametri
productione / tum etiam aliis
tis lineis rem pulcherrime a&longs;&longs;equemur. Neque erit non accommoda
ti&longs;&longs;imum radios ui&longs;us locis &longs;upereminentibus terminare linea:
gre&longs;&longs;io. Signatis perinde lineis et angulis
dem
pora hi&longs;panum qui aquarum uenas per terræ
intima &longs;erpientes / non &longs;ecus di&longs;ternebat ac &longs;i in aperto fluerent:
Tanta &longs;ub terra &longs;uccedunt incognita: quibus non tuto onus et im
pen&longs;am ædificationis Et oportet profecto
cum toto ædificio / tum præ&longs;ertim ip&longs;is fundamentis nihil negli
gere: in quo cauti et
&longs;iderari po&longs;&longs;it: quando in cæteris &longs;iquid
et emendatur facilius: et perfertur
quibus nulla errati excu&longs;atio admittenda e&longs;t. At ueteres / quod
fau&longs;tum et felix &longs;it / fodito inquiunt / u&longs;que dum &longs;olidum inuenias. Habet enim tellus &longs;ubduplices et multiplices cutes: alias fabulo
sas: alias hareno&longs;as: alias calculo&longs;as et eiu&longs;modi: &longs;ub quibus ordi
ne uario et incerto den&longs;a et concreta &longs;ub&longs;titit cutis / ferendis ædifi
ciis ualidi&longs;&longs;ima. Quæ et ip&longs;a quidem uaria
neris ulla pene in re &longs;imilis: Sed alibi duri&longs;&longs;ima et ferro prope in
expugnabilis: alibi cra&longs;&longs;ior: alibi nigricans: alibi albicans: quam
cæteris
alibi ex
&longs;it optima preter
eam probent: quæ Et
tiu&longs;. Nos uero
doctos et peritos omnes incolas et uicinos architectos
putamus: Qui quidem & ueterum ædificiorum exemplo: et po
nendorum indies u&longs;u recte i&longs;tius: ædifices: regionis &longs;olum quale
&longs;it & quid ualeat facile didici&longs;&longs;e potuere. Dantur tamen argu
menta de &longs;oli firmitate prætentanda & congno&longs;cenda. Nam ubi
graue aliquid per &longs;olum prouolutaris / aut exalto cadentem dimi
seris: & non &longs;ubcor tremuerit locus: aut aquam / expatina / illic
&longs;tatuta / cri&longs;pantem non reddiderit: nimirum firmitatem i&longs;tic
polliceri inter petrabimur. Tu tamen &longs;olidum inuenies non
Venetias / ubi &longs;ub
lutum limum. Diuer&longs;a igitur tibi erit fundationis ratio / pro lo
Locorum alius elatus / alius depre&longs;
&longs;us: alius inter hæc medius / ut puta qui accliuis &longs;it: hic adeo alius
&longs;iccior et aridior: uti &longs;unt præ&longs;ertim montium iuga et uertices:
Alius penitus madens et infu&longs;us: uti e&longs;t qui apud mare: apud lacu
nas et intra
omnino: neque penitus
cliuia: ut quibus aquæ non per&longs;i&longs;tunt
&longs;ed lap&longs;u aliquo per pronum deducuntur. Nullis locis ilico fiden
dum e&longs;t inuento quod ferrum re&longs;puat: po&longs;&longs;et enim id e&longs;&longs;e in cam
pe&longs;tri parte ue et infirmum: ex quo maxima iac
ris No&longs;que
netiarum oppidum / que po&longs;t annos aliquot quod̈ ab&longs;oluta
dere &longs;ui perforato cui incumbat &longs;olo / uti res mon&longs;trauit / tenui et
præcipue ut ferat ædificia: &longs;ed uel maceric ali&quml; ueteris
ta / non eam quanta et qualis &longs;it funditus per&longs;crutantur: Sed in ea
præaltos parietes attollunt incon&longs;iderate: et minuendæ impen&longs;æ
auiditate / omnem ædificationem ultro perdunt. Præclare iccirco
admonentur / ut omnium primi fodiantur putei: Id quidem cum
cæteras ob res / tum ut aperti&longs;&longs;ime pateat
cutis ad opus tolerandum aut Accedit quod ad mul
tas rerum agendarum
tur conferet. Accedit etiam quod hinc adaperta re&longs;piratio a &longs;ubterra
neis exalationum motibus tutam illæ&longs;amque præ&longs;tabit ædificio fir
mitatem. Itaque &longs;eu puteo / &longs;eu ci&longs;terna / &longs;eu cloaca / &longs;eu quauis pro
di&longs;&longs;ima Tum et elato et
Näm a&longs;&longs;idua
ratione
tis primitus non apparebant. Maurelius mons qui &longs;upra Floren
tiam e&longs;t / patrum no&longs;trorum ætate multa uirebat abiete: At nunc
nudus et a&longs;per relictus e&longs;t / imbrium ni fallor ab&longs;ter&longs;ionibus.
Decliuibus areis iubebat Iunius Columella inferiori a parte et lo
co pre&longs;&longs;iore fundamenta ordiri au&longs;picaremur: Perite id quidem:
aptata locis per&longs;i&longs;tent: qua&longs;i fultura ualida
quæ mox &longs;i ædes prolatare libuerit / ad partem &longs;uperiorem appli
cabuntur: Fiet etiam ut quæ forta&longs;&longs;is uitia &longs;ub&longs;equi ad i&longs;tiu&longs;modi
fo&longs;&longs;iones interdum &longs;oleant hyante &longs;olo atque labente / minus te la
teant: minu&longs;que noceant. Paludo&longs;is in locis laxam adapire fo&longs;&longs;am
modi rebus munienda hinc atque hinc: ne aqua &longs;ubinsiuat: Mox ex
haurienda &longs;iqua re&longs;idua intra munitiones ine&longs;t aqua: egerendaque
harena: abruendu&longs;que luto&longs;us alueus funditus: quoad inuenias ubi
pes ue&longs;tigio &longs;i&longs;tat. Idem ip&longs;um &longs;abulo&longs;o in &longs;olo quoad res po&longs;tu
let faciundum e&longs;t. Cæterum omnis fo&longs;&longs;ionis fundum ad libellam
plane
imponenda coequatis ponderibus collibrentur: Habet enim pon
dus in &longs;e hoc in&longs;itum et
opprimat. Sunt quæ in palu&longs;tribus fieri iubent / &longs;ed magis ad &longs;tru
cturam quam̈ ad fundationis rem Sudium et palorum copiam cacumine præu&longs;to /
&longs;ublime figito: ut &longs;it operis huius area lata
murus: &longs;intque pali ad muri futuri
una partium ex octo: &longs;intque cra&longs;&longs;i ut ad &longs;ui longitudinem / ita ut
pars re&longs;pondeat nihil minus duodecima denique conferti configan
tur quoad ubi plures interfigas aditus non pateat.
palorum machinas
graui&longs;&longs;imos: &longs;ed crebro ictu incudentes: Nam prægraues
pondere
gunt. Crebritas quidem omnem &longs;oli
a&longs;&longs;iduitate la&longs;&longs;at et domitat. Videre licet ubi
&longs;i malleo utaris graui / non &longs;uccedit:
&longs;i pu&longs;illo et apto / penetrabit. Hæc de fo&longs;&longs;ionibus hactenus: ni&longs;i
forte illud
aut uitandæ &longs;oli intermedii labilitatis cau&longs;a iuuat non una et con
tinuata fo&longs;&longs;a opus &longs;olidum perducere: &longs;ed interuallis intermi&longs;&longs;is:
qua&longs;i pilas tantum aut
teris ad alteras ductis arcubus / reliquus paries &longs;uperextollatur. In his eadem
Sed quo plus
oneris in ha&longs;ce impo&longs;iturus &longs;is: eo latiores et obfirmiores &longs;ubigas
fundationes atque pedamenta oportet.
Hactenus de his:
Sed
cum tota fabri ars ordoque a&longs;truendi pendeat / partim ex
tura / et forma / et habitudine: partim ex calcis fulturæque glutino
atque illigamentis. De his igitur prius breui&longs;&longs;ime recen&longs;enda &longs;unt
quæ ad rem Lapidum alii rediuiui et fortes et &longs;ucco&longs;i / qua
les &longs;unt / silex / marmora / et eiu&longs;modi: quibus innatum e&longs;t ut &longs;int
graues et &longs;onori: Alii exhau&longs;ti / leues/&longs;urdi: quales &longs;unt tofinei et
&longs;abulo&longs;i. Item
libus angulis: quos quadratos
angulis multiplicibus et uariis: quos incertos appellabimus. Rur
&longs;us lapides alii prægrandes: hoc e&longs;t quos &longs;ingulos nudæ
manus ab&longs;que traha / uecte / rutulo et gerulis et i&longs;tiu&longs;modi agere ad
arbitrium nequeant: Alii minuti: quos uel una manu tollere collo
careque po&longs;&longs;is ex &longs;ententia. Tertii lapides inter i&longs;tos qui pondere
et magnitudine medii &longs;int / iu&longs;tos appellamus. Omnem lapidem
et integrum et minime luto&longs;um et bene madentem e&longs;&longs;e oportet:
Integer an qua&longs;&longs;atus &longs;it / indicabit &longs;onus quem &longs;ub ictu refert. Ab
luetur nullibi purius &quml; Non penitus
ante diem nonum &longs;atis con&longs;tat / qui iu&longs;tus &longs;it lapis: qui autem præ
grandis / tardius: Nuper exemptus ex fodina / longe ueterano
modior: Qui &longs;emel calcem expertus &longs;it lapis / &longs;ecunda non amat
coniugia. Hæc de ip&longs;o lapide.
Calcem
&longs;ed re&longs;olutis atque admodum puluerulo&longs;is / reprobant: et ualidam
candicans et leuis et &longs;onora &longs;it: quæ ue cum a&longs;pergas multo crepi
tu / acrem uaporis uim in altum euomat. Superiori quod
&longs;it / harenæ minus deberi con&longs;tat: At ualidiori huic plus. Cato &longs;ta
tuebat in &longs;ingulos pedes dari calcis modium unum: harenæ duos
Alii aliter. Vitruuius quidem atque item Plinius / harenas iubent
admi&longs;ceri: ut &longs;it ad fo&longs;&longs;iceas pars quarta: ad fluuiatiles atque mari
timas tertia. Cæterum ubi pro lapidum natura et qualitate / uti
mox referemus / materia futura erit / liquidior et mollior / in cer
niculis harena excipietur. Vbi uero &longs;pi&longs;&longs;ior / tunc glarea angula
ris et fractionum minutalia admi&longs;cebuntur una cum harena ex di
midia. Tertiam &longs;i tun&longs;æ te&longs;tæ partem adieceris affirmant omnes
futuram multo tenaciorem. Tu tamen uticumque mi&longs;cucris / ite
rum atque iterum &longs;ubigas oportet: ad minutorum u&longs;que corpu&longs;culo
rum
mortariis diutius uer&longs;ant atque intundunt. Et de calce quoque hacte
nus: Ni forte his quæ diximus / illud de&longs;it: calcem &longs;uis et præ&longs;er
tim eadem ex fodina / cognitis lapidibus / tenacius
nis coherere.
Pedamentis extruendis: hoc e&longs;t fundamentis ad aream u&longs;que com
illud: ut lapidem / qui &longs;ub diuo / uti &longs;upra diximus / biennium ha
bitus uitium fecerit / fundamentis coniicias. Nam ueluti in mi
litia de&longs;ides et imbelles / qui perferre &longs;olem et puluerem
domum ad &longs;uos non &longs;ine nota remittuntur: Sic et i&longs;tic molles et
bra ignobiles conquie&longs;cant: Tam et&longs;i apud hi&longs;toricos a&longs;&longs;ueui&longs;&longs;e
in terra comperiam ueteres ponendis pedamentis / omni indu&longs;tria
et diligentia eniti: ut e&longs;&longs;et illic &longs;tructura / quoad eius fieri po&longs;&longs;et
omni ex parte nihilominus Nice
rini filius ægyptiorum rex A&longs;ithim / cuius id fuit institutum: ut
qui ære alieno tenerentur / patris cadauer in pignus darent / lateri
lude trabes: hi&longs;que &longs;uperduxit lateres. Memoriæ quoque
apud ephe&longs;um a&longs;truxit cum &longs;ibi locum delegi&longs;&longs;et
ctum: qui demum a terræ motibus futurus ei
pio / ne lubrico illic atque parum &longs;tabili in &longs;olo / tantæ molis &longs;unda
menta temere collocarentur / &longs;traui&longs;&longs;e aiunt calcatis carbonibus:
Deinde uelleribus tantum palorum media interualla expleri cio
berrimo carbone atque
&longs;axa iuncturis &quml; longi&longs;&longs;imis. Comperio et apud hyero&longs;olimam
in fundamentis publicorum operum fui&longs;&longs;e qui lapides ponerent
longos uigenos: altos non minus denos cubitos. Verum alibi ex
perci&longs;&longs;imorum ueterum ampli&longs;&longs;imis operibus aduerti uarium il
lis fui&longs;&longs;e modum atque in&longs;titutum complendis fundamentis. Ad
&longs;epulchrum Antoniorum fragmentis præduri lapidis non maiori
bus quam̈ ut manum impleant / natante cemento compleuere. In foro
argentario ex cemento omnis generis fractorum &longs;axorum: Apud
Comitium fru&longs;tis &quml; glebis ex lapide ignobili &longs;ub&longs;trixere. Sed hi
mihi perplacuere: qui apud Tarpeiam imitati naturam &longs;um ope
re collibus præ&longs;ertim apti&longs;&longs;imo. Nam ueluti &longs;truendis montibus
illa &longs;olidis lapidibus molliorem materiam intermi&longs;cet: Sic hi du
um pedum &longs;ub&longs;trauere opus quadrato &quml; potuere integro lapide. Huic &longs;uperinfundere quoque duum pedum qua&longs;i pultem cementi
tiam: Atque &longs;ic deinceps alternis ordinibus lapidum et pulte fun
damenta oppleuere. Alibi cum glarea fo&longs;&longs;ili: tum et item collec
titio &longs;axo / firmi&longs;&longs;ima uidi a maioribus facta per&longs;tare po&longs;t multas
ætates opera fundamentorum huiu&longs;modi et &longs;tructuras: Apud Eo
noniam turris excel&longs;æ atque firmissimæ / cum demoliretur inuenta
fundamenta &longs;unt infarcita &longs;axo globo&longs;o & creta ad cubito&longs; fer
me &longs;ex: Cætera deinceps a&longs;tructura erant calce. Itaque uaria in his
ratio e&longs;t: & quod horum preceteris probem non facile dixerim tam
exomni i&longs;torum genere inuenio: quod longe
di&longs;&longs;imum exi&longs;tat: Sed par&longs;imonie
ra & que putrebilia &longs;int non per fundas: Sunt & alia
genera: Vnum quodam porticibus & locis his debetur: Vbi
narum ordines con&longs;tituantur: aliud quo maritimis utimur locis: De maritimis tum dicemus / cum de portu et mole intra profun
dum mare &longs;i&longs;tenda tractabimus: Nam pertinet id quidem non
ad uniuer&longs;orum ædificiorum opus / de qua re hic loquimur: &longs;ed
ad propriam urbis partem quandam: de qua una cum aliis &longs;ui ge
neris tractabimus: cum de publicis i&longs;tiu&longs;modi operibus membra
tim referemus. Ordinibus igitur columnarum complere in ob
longum fo&longs;&longs;am totam non e&longs;t opus perpetuato &longs;tructuræ ductu:
&longs;ed columnarum ip&longs;arum primo &longs;edem cubiliaque conuenit
mare: Hinc ab altero ad alterum / quoadque horum ducendi &longs;unt
arcus / dor&longs;o in profundum inuer&longs;o: ut ei pro corda &longs;it ex area pla
nities: Sic enim unum in locum plura hinc atque hinc &longs;uperadiecta
pondera / minus erunt ad perforandum &longs;olum prompta / arcuum
fultura i&longs;tiu&longs;modi ob&longs;i&longs;tente. Et &quml;uae &longs;int columnæ ad &longs;olum perfo
randum aptæ: et
ditio e&longs;t ad nobile Ve&longs;pa&longs;iani templum angulus: qui ad
occa&longs;um uergit: Nam cum illic uiam publicam / areæ angulo in
terceptam reddere peruiam uolui&longs;&longs;ent / paulula facta ad inter are
am diuer&longs;ione forniceque per templi &longs;tructuram adacta: angulum
ip&longs;um qua&longs;i pilam ad uiæ latus reliquerunt: et confirmarunt ope
ris &longs;oliditate anteridi&longs;que &longs;ub&longs;idio. At is tandem premente ua&longs;ta
ædificii mole / et indulgente &longs;olo fecit uitium. De his &longs;atis.
Iactis fundamentis expeditus in&longs;equitur paries.
Hic illud præter
mi&longs;i&longs;&longs;e nolim: quod cum ad fundamenta complenda / tum ad to
tos parietes ab&longs;oluendos pertineat: Nam ua&longs;tis quidem in ædifi
ciis / ubi cra&longs;&longs;ior futura
mentaque non penitus interrara: Vnde &longs;iquid uaporis concreti et
coacti &longs;ub tellure moueatur / libere id ab&longs;que ulla &longs;tructuræ perni
cie profu&longs;e po&longs;&longs;it exalare. Veteres huiu&longs;modi non nullis in locis
cum i&longs;tius ip&longs;ius rei gratia / tum et
opus a&longs;cen&longs;us pateat: tum et forta&longs;&longs;is impen&longs;æ minuendæ cau&longs;a
&longs;calam cocleam intimum perducebant. Ad rem redeo.
Inter pe
damentum atque expeditum parietem hoc intere&longs;t: quod id lateribus
componitur/ uti mox referam partibus. In pariete primariæ in
&longs;unt partes: ima quæ ilico &longs;upra fundamenti infarcturam &longs;urgit:
hanc &longs;i ita licet appellabimus podium &longs;ugge&longs;tum ue: Media quæ
parietem Suprema hoc e&longs;t pars ea quæ ultimum parietis illaqueamentum
habeat: hanc demum coronam nuncupant. Sunt et inter prima
rias parietum partes uel in primis præcipue anguli et in&longs;ertæ con
ceptæque &longs;eu pilæ / &longs;eu columnæ / &longs;eu quiduis i&longs;tiu&longs;modi: quod qui
dem &longs;ub&longs;tinendis trabeationibus arcubu&longs;o, tectorum illic colum
narum &longs;unt loco: quæ omnia appellatione Sunt
et apertionum &longs;tantia hinc atque hinc labra: quæ angulorum
narumque in&longs;imul naturam &longs;apiunt. Præterea et apertionum tec
tum hoc e&longs;t &longs;uperliminare / &longs;iue recto &longs;it po&longs;itum trabe: &longs;iue arcu
ducto ip&longs;a/ inter o&longs;&longs;a computabitur: Nam e&longs;&longs;e arcum quidem
non aliud dicam/&quml; deflexam trabem: et trabem quid aliud quod in
tran&longs;uer&longs;um po&longs;itam columnam: Quæ autem inter has primari
as partes intercurrunt atque extenduntur / recte complementa nun
cupabuntur. Vniuer&longs;o etiam in pariete aliquid e&longs;&longs;e quod ip&longs;um
cunctis / quas hic recen&longs;uimus / partibus conueniat: hoc e&longs;t media
muri infarcinatio: et gemini hinc atque hinc &longs;eu coria nuncupes:
&longs;eu cortices: quorum alter extrin&longs;ecos uentos &longs;olemque excipiat:
alter inte&longs;tinam areæ umbram foueat. Sed corticis
Structuræ
genera &longs;unt hæc: ordinarium: Et hic illud
Varronis
&longs;eptos ad uillas ducere &longs;tructura ex lapide. In agro uero gallico
ex coctilibus lateribus: In &longs;abinis crudo: per hi&longs;panias terra ex
lapillis compo&longs;ita ædificare. Sed de his po&longs;tea.
Ordinaria ea &longs;truc
tura e&longs;t in qua lapides quadrati / &longs;eu iu&longs;ti / &longs;eu potius prægrandes
et
&longs;tantior. Rheticulata ea e&longs;t in qua lapides quadrati &longs;eu iu&longs;ti &longs;eu
potius minuti Incerta ea e&longs;t in qua
lapis incertus ita in&longs;eritur / ut quodque latus quoad per eius lineas li
cuerit Huiu&longs;modi la
Cæterum his generibus uariis locis uarie utemur: Nam ad
quod &longs;i
et
firmitateque opus maiore
certe numero Prægrandis
pis
firmo lapide et calce uti &longs;upra
ro parietis partem / uel Hunc ea ratione hic
tectis Sed nos
repetimus intuemurque /
tes / ubi
tam &longs;ub&longs;trauerint ba&longs;im apud
ut rem latius interpreter: Nam ueluti in ferro ære ac cæteris eiu&longs;
modi / &longs;i iterato atque iterato
et po&longs;tremo la&longs;&longs;ata
lace&longs;&longs;ita maxime
ex
dinibus modo &longs;iccæ &longs;olis radio et
nocturnis aquæ
atque penitus cario&longs;as uidemus. Ip&longs;um
partibus his quæ imæ propter
et pulueris Qua de re
ip&longs;e &longs;ic &longs;tatuo totius ædificii podium / duro et firmi&longs;&longs;imo et præ
grandi lapide a&longs;truendum: quo crebris
tuti&longs;&longs;imum per&longs;eueret: Et duri&longs;&longs;imi quales &longs;int lapides / &longs;it libro
Verum lapides ip&longs;i cum i&longs;tic/ tum et alibi permaxime intere&longs;t
quo ponantur contextu atque connexu in opere: Nam ueluti ligno
ita et lapidi in&longs;unt
imbecilliores: Quin et pandi marmora et contorqueri in promptu
e&longs;t. Habentur in lapidibus apo&longs;temata et collectiones putris ma
teriæ: quæ
tione imbibita: ex quo grauiores pu&longs;tulæ et collaceratione columQuare præterea / quæ de lapide &longs;uo
loco &longs;uperius tran&longs;egimus: no&longs;&longs;e oportet lapidem creari a natura
uti uidemus
fluxibili: quæ cum &longs;en&longs;im concreuerit et obduruerit: ip&longs;a ma&longs;&longs;a
primas &longs;uarum partium figuras a&longs;&longs;eruata: Hinc e&longs;t quod in eo infi
mæ partis corpu&longs;culis / ut puta grauioribus con&longs;tat
&longs;upremæ: et
et obducta cohæ&longs;it. Ea ergo qua uenæ iniaceant / &longs;eu &longs;int illæ qui
dem primioris materiæ &longs;pumamenta / una cum &longs;uperadductæ mate
riæ fecibus commixta: Seu quid aliud &longs;unt: quando has ip&longs;as &longs;ic
di&longs;pares couniri penitus natura non &longs;iuerit: fixilem nimirum e&longs;&longs;e
in lapidem con&longs;tat. Præterea uti ex re ip&longs;a palam atque in promp
tu e&longs;t
p&longs;truemur: Quæ
ponendis lapidibus aduerti&longs;&longs;e iubent / his præ&longs;ertim partibus ædi
ficii: quas e&longs;&longs;e robu&longs;ti&longs;&longs;imas oportet: ut firmi&longs;&longs;imæ et minime de
ciduæ lapidum facies contra aduer&longs;arias rerum offen&longs;iones obiiciErgo
pe&longs;tatibus: &longs;ed iacebit pro&longs;ternata: ut pre&longs;&longs;a mole
ut extet patula: Succo&longs;ior enim e&longs;t et ualidior. Verum nulla to
lerantior habebitur facies toto in ab&longs;ci&longs;&longs;o lapide: &quml; quæ ma&longs;&longs;am
ip&longs;am non per fodinæ tractum de&longs;ciuerit: Sed quæ tran&longs;uer&longs;am
iacentis ma&longs;&longs;æ proten&longs;ionem obtrunca it.
Anguli in&longs;uper totum per ædificium: quod eos quidem per
gie ualidos e&longs;&longs;e oporteat / &longs;tructura
altera e&longs;t pars:
iactura Quod &longs;i huc &longs;pectes: proculdubio
la ferme ædificia coepi&longs;&longs;e deficere
firmitate. Recte
multo
adigere Anguli igitur firmitas non eo
quo tectum ferat: e&longs;t enim id
ppendiculi rectitudine ullam in Ergo habebit is
et ulnæ per coniugatorum parietum proten&longs;ionem inuehantur. Eruntque lati pro parietis cra&longs;&longs;itudine lapides hi: ut nulla &longs;it opus
media infarcinatione.
Similia e&longs;&longs;e angulis o&longs;&longs;a in pariete et
et eo firmiora / quo maioribus ponderibus forta&longs;&longs;is fuerint &longs;ub&longs;ti
tuenda. Et inprimis oportet manus hoc e&longs;t aliquos hinc atque hinc
alternis ordinibus lapides promittant / qua&longs;i adminicula ad reli
qui parietis complementa &longs;ub&longs;tentanda.
Complementi partes &longs;unt / quas uniuer&longs;o parieti
cortices et Sed
inte&longs;tini.
ædificii
&longs;eu reticulato / &longs;eu incerto induxeris
et acriter lace&longs;&longs;entibus / &longs;eu &longs;olibus / &longs;eu
ignibus aut pruinis
ubi ex fi&longs;tulis
to
iniuria ip&longs;um marmor / ut &longs;ic loquar / prefre&longs;um atque penitus exe
&longs;um e&longs;&longs;e: Tam et&longs;i plerique
terclu&longs;um diducere atque di&longs;pellere. Quid illud quod
maiores / folia per annuos autumnos &longs;olere parte arboris quæ ad
hau&longs;trum et meridiem &longs;pectent prius decidere. Nos aduertimus
collap&longs;a uetu&longs;tate ædificia omnia coepi&longs;&longs;e ad hau&longs;trum deficere. Et cur id eueniat: forta&longs;&longs;is in cau&longs;a e&longs;t / quod &longs;olis ardor et uis / dum
uirebat opus / Adde quod hau&longs;tri
nis flatibus iterum atque iterum humectatus atque &longs;ubinde &longs;olis
&longs;ionibus inferuefactus paries Ergo his et
huiu&longs;modi iniuriis apta et ualidi&longs;&longs;ima obiicieda materia e&longs;t.
Illud inprimis ob&longs;eruandum cen&longs;eo: ut coeptos ordines toto &longs;tru
cturæ ambitu coæquato et minime di&longs;pari ducas: ne quid ad dex
tram prægrandi: ad &longs;ini&longs;tram uero minuto con&longs;tet lapide.
pre&longs;&longs;ari
calcem pre&longs;&longs;ione inter &longs;icci&longs;cendum de&longs;i&longs;tere: ex quo per opus la
cerationes fieri nece&longs;&longs;e e&longs;t. At corcicem inte&longs;tinum una cum tota
&longs;ui parietis facie molliore ducas lapide non uetabo. Sed
utare
ad &longs;uam lineam atque
linea quæ ad areæ
&longs;it ea penitus omni parte &longs;ui Inter
fiet deinceps ut quam adegeris &longs;eu cru&longs;tam &longs;eu albarium indele
bile opus præ&longs;tetur.
Infarcinamentorum duo &longs;unt genera: Vnum quo inter cortices
ad uacuum quod ine&longs;t cementis conge&longs;tis opplent: Alterum quo
id lapide non ni&longs;i ordinario: &longs;ed ignobili potius inter&longs;truunt &quml;
oppleant. Vtrumque par&longs;imoniæ cau&longs;a inuentum apparet: Quan
do quiuis lapis minutus atque ignobilis huic murorum parti de
mandatur. Nam &longs;i dabitur ut prægrandis et quadrati lapi
dis copia &longs;uppeditet : quis aut minuto aut fractitio &longs;ponte ute
tur lapide : Atqui hac una in re a complementis o&longs;&longs;a ip
&longs;a differunt: Quod in his media inter cruitas in&longs;arciuntur /
conge&longs;titio et tumultario: In his alteris nulli aut
mi&longs;centur lapides incerti: Sed tota totum id intimum ordinario
extexunt opere. Mallem ad æternitatem plenis ordinibus uniuer
&longs;um parietem quadrato lapide completum redderent:
ad res patitur curato ut ductu coæquato librati ordines
tur. Tum et officii quidem erit ab altero extimo ad alterum inte
mediam per parietis
dos traducere: quo infu&longs;a infarcinamenta &longs;pondas cru&longs;tarum non
protrudant.
tuaque refu&longs;ione attollere
dines &longs;uperextenderent: quo ueluti neruis
ctata
onem aliquo aut
in &longs;e
qua&longs;i innouatam ad con&longs;i&longs;tendum ba&longs;im. Cæterum admonent /
quod apud omnes ueteres probe ob&longs;eruatum uideo: ne quid maio
ra inter farciendum &longs;axa inter&longs;erantur:
ant: minutiora enim quæ &longs;unt / facilius ueniri atque ad nexuras adæ
quari Et faciat ad rem quod apud Plu
tarcum de Mino rege traditur: Nam is quidem cum plebem per
artes diuideret: &longs;ic cen&longs;ebat corpus omne quo magis minutas diui
&longs;um in partes &longs;it: eo facilius ad arbitrium tractari atque coæquari. Illud non negligendum puto: quod caua omnia comple&longs;&longs;e / et ni
hil u&longs;piam interuacuum reliqui&longs;&longs;e oportet / cum cæteras ob res /
tum ob id ne i&longs;tuc animantia ingrediantur: quæ nidificatu et con
ge&longs;tis &longs;ordibus atque &longs;eminibus caprificos per murum excitent. Dictu incredibile quantas lapidum moles / et quas congeries com
motas una e&longs;&longs;e arboris radice uiderim.
quæ con&longs;truas omnia diligenter &longs;unt.
Inter procinctus aliqui præterea nexus lapidum maiorum indu
inter&longs;erendos diximus. Alii uero et hi
&longs;unt: qui angulorum
per totam parietis longitudinem perducuntur: Sed hi po&longs;tremi ra
riores adhibentur: et unico in pariete
me
nexuris æqui inpedes quinos fiunt: Lapides &longs;i aderunt tenuiores
non dedecebit.
In his uero alteris / quas coronas
quidem &longs;unt / et plus habent negocii: eo robu&longs;tiores et cra&longs;&longs;iores
appo&longs;ui&longs;&longs;e lapides In utri&longs;que &longs;uo in genere longi&longs;&longs;imi et
lati&longs;&longs;imi et firmi&longs;&longs;imi de&longs;iderantur. Sed ita
res illi: ut una cum cæteris parietis corticibus ad
regulam Hi uero alteri coronas imitati frontis proiec
tura prominebunt.
modum lati ad libellam / et ordinibus bene
&longs;uperaddito pauimento &longs;ubin&longs;tructa Lapidum i&longs;tic nexu
ra e&longs;t:
tum &longs;ub&longs;tratos Quæ
&longs;it: cum e&longs;t eadem in procinctibus huiu&longs;modi maiorem in Aduerti reticulatis operibus ueteres a&longs;&longs;ueui&longs;&longs;e procin
paucioribus tribus:
unus lapide po&longs;itus
atque latiore. Ordinariis uero in&longs;tructuris lateritiis uidimus quo&longs;que
in pedes quinos
perampli bipedalis. Vidimus
rietibusque pares
lapide
lati&longs;&longs;imi et omnium firmi&longs;&longs;imi lapides imitantur: coaptenturque
nexura continuata et recte compacta / ordinibus ad libellam exac
tis: et pro cuiu&longs;que ratione ad regulam redactis et coæquatis. Eoque
maiorem i&longs;tic curam et diligentiam adhibeas / ip&longs;a res po&longs;tulat:
quo et percingunt opus coronæ ip&longs;o loco labiliore: Et tecti præ
terea munus &longs;uos in parietes obtinent. Hinc e&longs;t quod aiunt late
ritiis parietibus crudis te&longs;taceam coronam adigito: ne &longs;iquid ex
&longs;ummo tecto aut &longs;tillicidiis impluat / officiat: Sed protectura
tueantur. Ea de re adeo in omni reliquo pariete quouis ob&longs;eruan
dum e&longs;t: ut ei pro tecto bene ob&longs;tructa &longs;tet corona ad omnem im
brium iniuriam refellendam.
Rur&longs;us con&longs;idera&longs;&longs;e oportet / quo fultu / quibus ue adminiculis la
pides plurimi una in parietis &longs;oliditatem cogantur atque contine
antur. Con&longs;ideranti nimirum &longs;e&longs;e offert: ut in primis ad i&longs;tam
rem opus e&longs;&longs;e calce intuear: tam et&longs;i non omnem lapidem calce
iungendum &longs;tatuam. Marmora enim contactu calcis non modo
candorem amittunt: uerum etiam ob&longs;cenis maculis cruoris deho
ne&longs;tantur: Tantaque in marmore ine&longs;t candoris &longs;uperbia: ut uix
alium po&longs;&longs;it perferre Quid putes?
fumos dedigna
tur: oleo illibutum palle&longs;cit: nigro infu&longs;um uino lute&longs;cit: aqua
ex materia ca&longs;taneæ perducta fu&longs;catur intimum atque inficitur: ut
ne abradendo quidem i&longs;tarum rerum notæ deleantur. Hinc uete
res nuda in opus marmora / nullo calcis illinimento obducto quo
ad poterant adigebant. Sed de his po&longs;tea.
Nunc quando ad periti fabri officium pertinet / non tam &longs;eligere
commodiora / &quml;uam apte accommodateque / uti his quæ &longs;uppeditent:
rem nos &longs;ic pro&longs;equemur. Calcern intelliges excoctam e&longs;&longs;e u&longs;que
ut probes: quæ infu&longs;a et inde po&longs;t feruorem extincta / &longs;pumam
lactis imitata &longs;e&longs;e
ratæ Plus forte &longs;i admi
&longs;cueris harenæ
tabit ægreque ob&longs;equetur. Calcem non u&longs;que quoque maceratam /
&quml;uae cætero parieti: et inter farcinamenta &quml;uae in cru&longs;tis. Ab angulis
uero et o&longs;&longs;ibus præcinetibu&longs;que / procul abigenda e&longs;t omnis calx:
in qua uel minima in&longs;it menda: et præ&longs;ertim arcubus fidi&longs;&longs;ima
intermi&longs;cenda e&longs;t. Anguli / o&longs;&longs;a / procinctus / coronæ / harenam
&longs;o ducantur lapide. Infarctinamenta glandulo&longs;iorem non re&longs;pu
ent materiam. Lapis arens natura et &longs;itiens / fluuiatili cum hare
na non pe&longs;&longs;ime conueniet. Madens natura lapis et humectus / ha
renas fo&longs;&longs;iceas adamabit: ad hau&longs;trum nolim &longs;umptam ex mari
harenam ob
exponetur. Minuto cuique lapidi materia debetur &longs;pi&longs;&longs;ior: Sicco
et exhau&longs;to cra&longs;&longs;ior:
&longs;iorem pultem i&longs;tiu&longs;modi tenaciorem putent &quml; tenuem. Præ
grandes lapides non ni&longs;i per liquentem et fluxibilem materiem
fulcturæ ex arbitrio recumbunt: ut forte magis lubricandi cubi
lis gratia: quo &longs;unt illi quidem dum coaptantur &longs;ub manu ad mo
tum faciles/&quml; conglutinandi cau&longs;a / huiu&longs;modi e&longs;&longs;e inducta mate
ries uideatur. Atqui omnino plurimum conferet aliquid molle
i&longs;tiu&longs;modi et leuigatum cubile &longs;ubmittere: Quo fiat ut lapides
iniquo &longs;ub pondere laborantes non defringantur. Sunt qui ubi
pa&longs;&longs;im ex ueterum operibus prægrandes intueantur lapides / me
diis iuncturis illibutos rubrica / u&longs;os interpretentur ea pro calce:
Id mihi non fit ueri&longs;imile: uel maxime ea re / quod non utra&longs;que ad
iunctionis &longs;up&longs;icies / &longs;ed tantum alteram illibutam uideam.
E&longs;t etiam circa parietes quippiam: quod neglexi&longs;&longs;e non conferat.
Nequod enim præcipiti fe&longs;tinantia et tumultuaria manu e&longs;t paries
coaceruandus/ opera nu&longs;quam intermi&longs;&longs;a: Neque per &longs;egnitiem
de&longs;idio&longs;am / qua&longs;i inuitus ædifices / coepto e&longs;t opere procra&longs;tinan
dum: Sed pro&longs;equi rem oportet modo et ratione: in qua &longs;it celeri
tas coniuncta cum con&longs;ilii et diligentiæ maturitate.
Altius attolli opus uetant periti: ni&longs;i pars hactenus exacta du
ruerit: Nam recens et molle opus/ impotens et re&longs;olubile Videre quidem
licet / hyrundines natura edoctos cum nidificent / primas iliu
tationes ad tigna: quæ quidem pro fundamentis et radice operis
&longs;unt: atque item his primis proximas
temere: &longs;ed opere intermi&longs;&longs;o / mature &longs;en&longs;imque a&longs;truere: quoad
primordia operis firmitudinem con&longs;ecuta &longs;int. Durui&longs;&longs;e calcem
&longs;tatuunt / cum lanuginem fio&longs;culo&longs;que fabris cognitos de&longs;uda: it. Quot in pedes inter calandum &longs;it ip&longs;a muri cra&longs;&longs;itudo / et loci et
coeli temperies admonebit. Vbi duxeris intercalandum operito
euane&longs;cat: potius &quml; Vbi opus
re&longs;ump&longs;eris / pura iterum atque iterum aqua infundito / quoad pro
be immade&longs;cat: Et pulueres ne quid caprificibus gignundis
ta relinquantur / poenitus abluantur. Nihil e&longs;t quod opus ad &longs;o
liditatem &longs;tabilitatemque magis confirmet: Madidum negant lapidem e&longs;&longs;e / qui &longs;i dif
fregeris / non tota &longs;it facie intima infu&longs;us et nigricans. Adde his
quod inter a&longs;truendum in &longs;ingulis locis / quibus ad uarios ædificii
u&longs;us et uoluptates / de&longs;idera&longs;&longs;e qui&longs;piam nouas apertiones po&longs;&longs;it
per parietis ductum inter extexendis arcus e&longs;t: quo po&longs;tea inde
&longs;uffo&longs;&longs;us paries / tutam et connatam habeat quie&longs;cendi &longs;edem ar
cum. Neque dici pote&longs;t / uti unico interdum &longs;ubdempto ex parie
te lapillo / tota &longs;tructuræ uis et nerui labefactentur. Et profecto
a&longs;&longs;equemur
ut non continuo inter &longs;e di&longs;cidium faciant: Et eam ob cicatricem
debilitatus
feram. Cra&longs;&longs;us paries armamenta non po&longs;tulat: quando fabris la
titudine &longs;ui præ&longs;tet: ut a&longs;truendo con&longs;i&longs;tant.
Diximus de legitimo a&longs;truendi genere: quo quidem lapide attol
Sed
quæ
ta glutino Et &longs;ine præterea alia
&longs;ola
ui&longs;&longs;ime
latere &longs;eu cocto &longs;eu potius crudo bene ex&longs;iccato. Paries crudo du
ctus latere ualitudini
cum &longs;it: tum et terræ motibus non multo commouetur: Sed idem
ni fiat
to inter&longs;trui lapideas: quibus trabeamenta &longs;ub&longs;tituerentur.
quo fulcias / &longs;unt qui e&longs;&longs;e
arbitrantur eum: qui
ægre abluatur: qui longe den&longs;etur cum &longs;icce&longs;cat: Alii Ve&longs;tire oportet opus hoc cru&longs;tula
extrin&longs;ecus ex calce: interius &longs;i libet gyp&longs;o /aut etiam creta
taria: Ea ut cohære&longs;cat aptius inter
menta / rimulis iuncturarum &longs;par&longs;im inter&longs;erenda: quæ ueluti
ticuli promineant: ut eis cru&longs;tula firmius
Nudum lapidem cum quadratum e&longs;&longs;e oportet: tum et præ aliis
grandem atque etiam &longs;olidum et
menta / æquati&longs;&longs;imi ordines / perpetua nexura exigitur: crebraque
debentur an&longs;arum An&longs;æ &longs;unt quibus
æquate appo&longs;iti lapides binatim iungantur: et continuatum in or
dinem couniantur. Clauiculi &longs;unt qui inferiores et una &longs;uperiores
in lapides infixi
ris di&longs;trahantur. An&longs;as clauiculo&longs;que fen eos non reprobant.
Sed
nos ex ueterum operibus intelleximus ferrum
durare: æs uero durare et prope æternum e&longs;&longs;e: Quin et ferri rubi
gine marmora
neæ an&longs;æ lapidibus
ferreis haud
firmantur: ligneæ &longs;at firmæ &longs;unt &longs;uapte forma: quæ &longs;ic dolantur
ut &longs;imilitudinis gratia caudæ hirundineæ In&longs;erendæ
an&longs;æ &longs;unt ita ut imbrium &longs;tillæ ad eas uitiandas non penetrent. æneas contra uetu&longs;tatem firmari putant / &longs;i dum conflantur trige
&longs;ima &longs;tagni parsimmi&longs;ceatur: Rubiginem minus uerebuntur / &longs;i
bitumine aut etiam oleo perungantur. Ferrum ceru&longs;a gyp&longs;o
et liquida pice temperari / ne rubiginem &longs;entiat / affirmant.
liquentis plumbi et admodum
fuderint lapides &longs;ubcrepui&longs;&longs;e uideo.
Sola et infarctura ductos pa&longs;&longs;im inuenies in ueterum & aedificiis pa
rietes Hi
bus Africa et hi&longs;pania utebatur / duabus utrinque &longs;eu
opus duruerit. Sed in hoc differunt / quod hic cementitiam pultem
prope undantem infundunt: illic terram lento&longs;am humectatione
et &longs;ubactione redditam ductibilem inculcant pede et planetoriis
uectibus. I&longs;tic etiam pro nexura in pedes trinos qua&longs;i
ctitios angulares: Nam globo&longs;us et&longs;i contra iniurias plane &longs;it for
tis: ni&longs;i tamen multa deuinctus erit &longs;uffragatione: in omni &longs;truc
tura longe Illic uero terreis Africæ parietibus
&longs;partum aut
le: quod uentis et imbribus incorruptum duret. Ad Plinii
turres et &longs;peculæ terrenæ iugis
bale &longs;pectabantur.
Solas inducimus cru&longs;tulas / ut &longs;ic eas potius
craticiis atque &longs;toriis ex harundine non recentibus opus illiberale:
Sed quo pa&longs;&longs;im uetus romana plebs uteretur.
to una cum paleis triduo &longs;ubacto: po&longs;t ue&longs;tiuntur / uti mox dixi /
calce aut etiam gyp&longs;o: Gyp
&longs;o &longs;i te&longs;tam tun&longs;am ex tertia immi&longs;cueris / a&longs;peruginem nimis uere
bitur: Calce
pruina et gelu / gyp&longs;um omnino inutile e&longs;t.
Re&longs;tat ut qua&longs;i epilogum / legem referam apud architectos uetu
&longs;ti&longs;&longs;imam: quam pro oraculo ob&longs;eruandam &longs;tatuo: ea e&longs;t huiu&longs;mo
di: Muro ba&longs;im &longs;ubigito firmi&longs;&longs;imam: &longs;uperiora inferioribus me
dio centro ad
parietum ab &longs;olo in &longs;ublime robu&longs;tiore lapide obfirmato: Calcem
&longs;oribus duriorem obicito. Structuram ad regulam et libellam et
lapides obtineant curato. Integros ordinibus exponito: medium
nexuris coadiugato. Hactenus de pariete.
Venio ad
Sed nolim illud præterii&longs;&longs;e: cuius
in modum ob&longs;eruata intelligo. Sunt in rerum natura / quibus pro
culdubio ine&longs;t uis
maritimum
dantur: &longs;unt qui forta&longs;&longs;e putent futurum intactum fulminibus et
immune. Equidem id ego æque po&longs;&longs;e uideor &longs;perare: atque illud
et dere quod aiunt ranam
&longs;am agro / arcere alites ab &longs;ementis. Et o&longs;trim
inferatur / reddere partus difficiles: Et enomion le&longs;piam frondem
&longs;ub tectis habitam præcipitare aluum et inanitate pe&longs;tem inferre. Redeo ad rem.
Hic repetere oportet quæ &longs;upra cum de
tis
Tectorum igitur alia &longs;ub diuo: alia non &longs;ub diuo: Et
lineis con&longs;tant rectis: aliqua flexis: aliqua mixtis. His addito
quod hic faciat ad rem: Nam aut ex arborum materia pone
aut lapide. Ordiemur inde adeo rem principio hic &longs;umpto: ut &longs;ta
tuamus quippiam e&longs;&longs;e / quod ip&longs;um ad uniuer&longs;i tecti ratiocinati
onem pertineat: et &longs;it huiu&longs;modi. Tecto cuiuis et o&longs;&longs;a et neruos
et complementa et cortices et cru&longs;tulas ine&longs;&longs;e æque atque in muro
interpretemur: tamen hoc ita ne &longs;it re ip&longs;a con&longs;ideremus. Princi
pio ut ab his qui rectis lineis ex materia &longs;yluarum con&longs;tant inci
piamus. Tectis quidem ferendis opus e&longs;t firmiores a pariete ad
parietem &longs;ub&longs;tituas trabes: atque has uti modo
intran&longs;uer&longs;um po&longs;itas columnas non inficiabimur. O&longs;&longs;is ergo lo
co erit trabs: quod &longs;i per impen&longs;æ rationes liceret: quis non optet
totum habere opus / ut ita loquar o&longs;&longs;eum et &longs;olidi&longs;&longs;imum: hoc e&longs;t
continuatis columnis / et counitis trabibus compactum et obfirma
tum? Sed par&longs;imoniæ
&longs;eruata operis firmitate po&longs;&longs;it detrahi: ea de re trabium hic &longs;inun
tur interualla: Ex quo et trabibus tran&longs;uer&longs;alia
Quæ omnia haud In his
a&longs;&longs;es tabulæque ampliores coaptatæ nimirum complementi uicem
tenebunt: parique ratione pauimentum tegula&longs;que corticem e&longs;&longs;e exti
mum: Coelum uero tecti / quod &longs;upra caput pendeat
corticem non negabimus. Ergo hæc ita e&longs;&longs;e &longs;i con&longs;tat / inue&longs;tige
mus &longs;iquid &longs;it / quod cuique horum debeatur: quo his recognitis fa
cilius quæ lapideis tectis
De his igitur quoad res po&longs;tulet breui&longs;&longs;ime tran&longs;igamus.
Sed fa
ciat hoc ad rem / huius ætatis architectos non laudo: qui contigna
tionibus habendis / ua&longs;tas foraminum lacerationes ip&longs;is in o&longs;&longs;ibus
parietum reliquunt: quibus ab&longs;oluto pariete trabium capita im
mittant: Ex qua re paries imbecillior atque aduer&longs;us ignium popu
lationes / ædi&longs;icium male tutum redditur: quod pateant inde ad pro
ximam aulam aditus incendio. Quare placent apud ueteres qui
a&longs;&longs;ueuere par
dare: quibus quæ dixi trabium capita imponantur: quod &longs;i concate
nari trabeatione parietes uelis / non deerunt an&longs;æ et fibulæ aeneæ /
et captus Trabem omnino integram e&longs;&longs;e et admodum &longs;incerem: mediaque
præ&longs;ertim longitudine &longs;ui uacare menda oportet. Aure ad
caput po&longs;ita / ictus altero ex capite re&longs;onantes accepti &longs;i erunt in
qua&longs;&longs;i: et obtu&longs;i intimum latere morbum indicabunt. Nodo&longs;ites
in trabe longe repudianda: præ&longs;ertim &longs;i erunt nodi crebri / et
in cumulum contubero&longs;i: Quæ ligni pars medullæ ad&longs;it proxi
ma dolabitur/ ut &longs;tet in opere &longs;uprema. Ex inferiore autem quæ
futura e&longs;t trabis &longs;uperficie dedolata / præter Quo autem in latere tran&longs;uer&longs;i aliquid ap
paruit uitii: pe
directam per trabem fi&longs;&longs;ura / lateribus ne
mæ aut potius infimæ mandato &longs;uperficiei. Siqua perterebranda
aut forta&longs;&longs;is Sin
binatim erunt trabes Et conferet quidem per
ca&longs;&longs;e: ne iuxta eodem in cubili
ubi i&longs;tius pes / i&longs;tic alterius caput
ore pedis robore mutuæ leuioris partis imbecillitati &longs;ubuenient:
et trabes ip&longs;as cognitas e&longs;&longs;e hoc e&longs;t uno materiæ genere / unaque &longs;yl
ua / una coeli fronte adultas / &longs;i fieri pote&longs;t / eademque die ab&longs;ci&longs;&longs;as
oportet: Quo paribus naturæ uiribus par Cubilia
trabibus ad libellam &longs;ternito: ita ut &longs;it eorum quodque &longs;olidum et Cauetoque ponendis trabibus / ne quid materies calcem
attingat: et &longs;inito
penitus contactu uitietur aut conclu&longs;a tabe&longs;cat. Ad trabis puluil
amurcam &longs;uis Sin autem erunt arbores mino
res / quam̈ ut queas integram unico ex
unam compacturam coagmentato / ita ut in &longs;e artius uim
hoc e&longs;t ut &longs;uperior compactæ trabis linea fieri nequic&quml; po&longs;&longs;it pon
gior: Sed qua&longs;i corda ad &longs;uperadactos / qui &longs;e&longs;e
Tigna proxime omni&longs;que reliqua materies / quod ex trabe &longs;ecta expe
diantur / trabis &longs;inceritate integritateque Tabulas ni
rint / clauos extrudant: et a&longs;&longs;eribus &quml;uis tenuioribus clauos appo
ni iubent duplices: præ&longs;ertim &longs;ub diualibus coa&longs;&longs;ationibus quibus Clauos qui
in tran&longs;uer&longs;um ferant cra&longs;&longs;iores fieri iubent: Alios autem gracili
ores ubi &longs;int / non reprobant: Sed longiores e&longs;&longs;e hos et capite dila
tatiores æneos clauos &longs;ubdiuo et inhumecto perhenniores:
ferrei inte&longs;tino in opere et &longs;icco neruo&longs;iores fore compertum ha
beo. Vbi ex u&longs;u ad firmandam contignationem ueniat / ligneis
clauiculis delectantur.
Quæ autem de ligneis tectis diximus: eadem et in lapideis trabi
bus ob&longs;eruabuntur: Tran&longs;uer&longs;æ enim et uenæ et mendæ a
& leues latera lapidis qbus apparuerint/ Per longum excurrentes uene quibus uis in trabibus tole
rabiliores
ob res: tum et ponderis gratia minime cra&longs;&longs;iores ponentur. Que
demum in totis aut ligneis aut lapideis apponentur a&longs;&longs;eres tigna /
trabes / neque adeo graciles / neque adeo rari ponentur ut ad &longs;e &longs;e
que ferendum &longs;int inualidi. Et contra neque adeo cra&longs;&longs;i neque adeo
ferti ut opus illepidum et informe reddant. Sed de operis forma
& gratia alibi. Itaque de rectilineo tecto quæ u&longs;que dicta
ant: Ni forte illud de&longs;it ut
ter ob&longs;er
&longs;eparata aut di&longs;iuncta e&longs;&longs;e u&longs;piam uoluerit: &longs;ic etiam nos o&longs;&longs;a o&longs;&longs;i
bus
ut &longs;it o&longs;&longs;ium &longs;eries et
&longs;ter opus &longs;uis
Venio ad tecta flexilinea.
Atqui ea quidem quæ omnes ad nume
ros rectilineis tectis plene re&longs;pondeant Flexilineum
Procurrunt etiam hic
pleant. Sed uelim apertius intelligi / quid arcus ip&longs;e &longs;it / quibus
ue con&longs;tet partibus: Et enim ducendi arcus rationem traxi&longs;&longs;e ho
mines hinc puto: Nam cum uiderent trabes duas
po&longs;&longs;e imis pedibus diuaricatis ita firmari / ut mutuo innexu pari
busque contra &longs;e ponderibus &longs;i&longs;terent: placuit
i&longs;toc opere di&longs;pluuia ædificiis tecta apponere. Po&longs;t id forta&longs;&longs;e
ex
&longs;ent: intermedium ad &longs;ublimia truncorum capita aliquid interpo
&longs;uere: ut e&longs;&longs;et prope atque apud græcos littera. Appo&longs;itumque
ip&longs;um id forta&longs;&longs;is cuneum appellauere. Succedente inde argu
mento multiplicatis cuneis i&longs;tiu&longs;modi arcus effigie effectam &longs;pe
ctantes probauere: eamque ducendi arcus rationem ad opera lapi
dea tran&longs;ferentes / integrum additamentis arcum effecere: ut iam
ne con&longs;tare: Quorum alii capitibus infirmis ad arcum ip&longs;um &longs;ub
&longs;ideant: alii ad dor&longs;um in&longs;identes nodum &longs;pinæ obtineant: Aliquando
reliquum expleant ambitum co&longs;tarum. Non &longs;it ab re eadem repe
tere: quæ primo in libro recen&longs;uimus. Arcus inter &longs;e differunt:
Nam e&longs;t quidem rectus / quem integer &longs;emicirculus con&longs;tituit:
huius corda per circuli centrum dirigitur. E&longs;t et qui trabis natu
ram magis
integer &longs;emicirculus: &longs;ed &longs;it eius quota aliqua pars: huius corda
a centro di&longs;tat et &longs;upra e&longs;t. E&longs;t et copo&longs;itus arcus: quem undem
aliquando angularem / alii actum dicunt: qui ex arcubus duobus commi
nutis componitur: habetque &longs;ua in corda duo duarum flexarum &longs;e
&longs;e mutuo &longs;ecantium linearum centra. Rectum arcum omnium
e&longs;&longs;e firmi&longs;&longs;imum cum re ip&longs;a cen&longs;et: tum et ratione argumentoque
mon&longs;tratur. Et di&longs;&longs;olui quidem &longs;ponte quo po&longs;&longs;it pacto non ui
deo: ni cuneorum alter alterum extrudat: ab qua quidem iniu
ria tam longe ab&longs;unt: ut etiam alter alterius ope confirmetur:
Quin etiam ubi forte id moliri aggrediantur / ponderum natura
quibus aut &longs;ub&longs;i&longs;tunt / aut imbuti ip&longs;i &longs;unt cunei / uetantur. Hinc
illud Varronis / quod ait in arcuatis operibus dextra non magis
&longs;tare ex &longs;ini&longs;tris / quod &longs;ini&longs;tra ex dextris. Et &longs;pectare licet rem: Su
premus quidem cuneus / qui ad &longs;pinam mediam unicus &longs;it / quo
nam modo erit ualidus cuneos propellere collaterales: aut illis
ip&longs;is
protrudi? Qui uero proximi per co&longs;tas
tis ponderum facile in officio continentur. Demum et alterutra
ad capita qui &longs;ub&longs;ideant cunei / quid erit cur moueantur &longs;uperio
ribus in officio per&longs;i&longs;tentibus. Ergo rectis arcubus / qui &longs;e&longs;e facile
tueantur cordam non exigimus: in
tenam / aut quod cordæ uim obtineat / parietum exten&longs;ionibus hinc
atque hinc confirmamus: ha&longs;que e&longs;&longs;e exten&longs;iones optamus non bre
Quod ip&longs;um facere ueteres architecti
minutos omnes arcus ubi id licuit/ nunquam non intra parietum
trabibus / ubi occa&longs;io
rent: Tum et
gerent: qui &longs;ub &longs;e po&longs;itos
&longs;tias interciperent. Compo&longs;iti arcus apud ueteres non ui&longs;untur.
Sunt qui turrium apertionibus in ducedos putent: quo nimia &longs;uper
impo&longs;ita
arcus i&longs;tiu&longs;modi ponderibus confirmentur &longs;uperadiectis magis &quml;
opprCuneos quibus arcus ducatur omnes de lato / et quo
ad fieri po&longs;&longs;it prægrandi uelim e&longs;&longs;e ex lapide. Nam e&longs;t quidem
cuiu&longs;que corporis pars indi&longs;&longs;olubilior: quæ a natura concreta et eo
unita e&longs;t: E&longs;&longs;e etiam oportet mutuo coæquales / ut qua&longs;i in libra dextera &longs;i
ni&longs;tris re&longs;pondeant facie / magnitudine / pondere et eiu&longs;modi. Arcus plures &longs;i ad porticus perapertiones
capitulis duxeris: facito cunei unde bini aut plures arcus iuncti in
&longs;ecti: Sed unicus atque idem pror&longs;us integer: quo huius et i&longs;tius ar
cus capita
alterum &longs;uis hæreat Tertius qui &longs;ecun
dos ho&longs;ce operiet lapis ad
comparili: ita ut
os detineat captu. Toto in arcu facito ut
et Spinæ cuneum periti
unico et integro et prægrandi &longs;emper lapide appo&longs;uere: quod &longs;i erit
muri cra&longs;&longs;itudo maior
nere: is demum
nos fornicem appellabimus.
Te&longs;tudinum uaria &longs;unt genera.
rant / et quibus lineis
quo &longs;im / quem e&longs;&longs;e me his libris maxime
cilis et minime ob&longs;curus. Neque me præterit Ennium poetam ma
ximas coeli appella&longs;&longs;e fornices: et Sed peto hanc ueniam ut
his libris id tandem &longs;atis putemus dictum latine: quod cum apte
ad rem: tum et aperti&longs;&longs;ime Te&longs;tudinum i&longs;ta &longs;unt ge
nera / fornix / camera / et recta &longs;pherica: et &longs;iquæ
pars: Ex his recta &longs;pherica &longs;ui natura
area Camera uero te&longs;tudo quadratis debe
tur areis: Fornicibu&longs; autem areæ
illæ
riuntur. Te&longs;tudo ea quæ perforati ad
Verbi etiam &longs;imilitudine apud nos fornix appellabitur. Erit igi
tur id ueluti unum atque item alteros ad arcum arcus adegeris: aut
qua&longs;i flexæ trabis latitudinem exten&longs;am multo ac protinus dila
tatam reddideris: Ex qua re a&longs;&longs;equemur / ut qua&longs;i inflexus paries
in caput pro tecto ad&longs;tet. Sin autem fornicem hanc forta&longs;&longs;is a &longs;e
ente ad
los procurrant cameram Quod &longs;i arcus ip&longs;i complu
res et coæquales mutuo unicum in punctum medii culminis &longs;e&longs;e
inter&longs;ecuerint: te&longs;tudinem
&longs;phericam appellari hanc placuit. Quæ te&longs;tudines aliqua
e partibus con&longs;tet / hæ &longs;unt. Nam &longs;i coeli emi&longs;pherium natura per
in partes diui&longs;erit: Te&longs;tudines dabit geminas: quæ quidem &longs;ca
phis emiciclorum pro tecto &longs;unt. Sin autem ab
angulum meridier: et a meridiano i&longs;toc ad angulum occidentis:
et ab
ad primarium illud orientis angulum pari ratione natura
&longs;eptum et
tum quidem in medio relinquet: quam nos turgidi ueli &longs;imilitu
dine auleam In qua uero perficiunda plures forni
cis partes conu
a&longs; te&longs;tudinari: hanc no&longs; &longs;phericam angularem appellabimu&longs;. Te&longs;tudinum
in&longs;urgent: et pro
&longs;e quota aliqua di&longs;tabunt parte. Ab o&longs;&longs;ibus uero ad o&longs;&longs;a
ta protrahentur: et media Sed in hoc dif
f
ferunt: quod in pariete ad rectam regulam
des et &longs;inguli ordines
ne
ad &longs;ui arcus O&longs;&longs;a ferme
res ni&longs;i cocto ex latere / codemque
&longs;tudinum complementa ab&longs;oluas lapide leui&longs;&longs;imo: ne quid muri
iniquo abhinc pondere Con&longs;ue&longs;&longs;e
&longs;tantes inlatus lateres inter &longs;e rui&longs;&longs;e / capitibus pectinatim in &longs;e
ctis: uti &longs;iquis dexteræ manus
tis inter&longs;tringat: Et intermedia complere
præ&longs;ertim pumice
tionibus complendis Sed ar
cubus et te&longs;tudinibus &longs;truendis
poranea quædam e&longs;t contignatio ad flexæ lineæ ambitum diffini
ta: cui pro corio et cute aut crates aut harundines / aut uilia i&longs;tiu&longs;
modi
duruerit. E&longs;t tamen inter te&longs;tudines una omnium recta &longs;pherica
quæ
lum con&longs;tat: uerum etiam coronis. Et quis po&longs;&longs;it referre aut me
tuo inter&longs;ecantes / ad pares angulos et ad impares: ut quotocumque
loco per uniuer&longs;am te&longs;tudinem i&longs;tiu&longs;modi aliquem inter&longs;ecueris
appo&longs;ui&longs;&longs;e: et coronam qui coronæ &longs;upera&longs;truxerit: et iam arcum /
qui alterum arcum perduxerit/ fingito uelle id opus labe&longs;cere / un
de incipiet? Cunctis præ&longs;ertim cuneis unum centrum petentibus
pari et uiribus et Huius te&longs;tudinis firmitate plerique apud
ueteres adeo abu&longs;i &longs;unt: ut &longs;olum in quotos aliquos pedes te&longs;tace
as &longs;implices coronas in&longs;trauerint: Cæteram uero Sed longe eos probo qui interducendum opus curarint ut qua ar
te lap
ximis &longs;uperioribus: et arcus inuicem arcubus locis
in
aut maritimis hau&longs;trinis ue opus ob<gap>ctur. Angularem quoque
te&longs;tudinem &longs;phericam modo per eius i&longs;tius cra&longs;&longs;itudinem iectam
&longs;phericam inter&longs;truas/ poteris attollere nullis armamentis: Sed
i&longs;tic nexura poti&longs;&longs;imum opus e&longs;t: qua huius imbecillæ partes par
tibus illius firmioribus arcti&longs;&longs;ime illigentur: Tamen con&longs;eret
ductis iam una atque alteris lapideis / et duratis ceronis / leuia il
lic &longs;ub illaqueare amenta et an&longs;
mittas: quantum &longs;at &longs;it ferendis coronis his quæ aliquot inde in
pedes
partes duruerint / in quotos quo&longs;que ordines i&longs;ta hæc armamenta&longs;ub
&longs;idia ad &longs;uprema perficiunda tran&longs;terre: quoad u&longs;que opus absolu
tum reddideris. Te&longs;tudo / Camura / atque item fornix armamen
tis &longs;ub&longs;titutis inducatur nece&longs;&longs;e e&longs;t. Sed uelim i&longs;tarum primas
ordines / et arcuum capita Neque
placent qui prius totos parietes extollunt &longs;olis pediculis mutulo
rum relictis / quibus po&longs;t tempora te&longs;tudinem
opus atque incon&longs;tans. Quare &longs;i me audient una hi quidem arcus
et paribus ordinibus cum &longs;uo pariete cui inhæreant / ducentur:
quo id opus pluribus per&quml; ualde id fieri pote&longs;t firmi&longs;&longs;imis nex
bus conueniatur. Vacua uero inter a&longs;&longs;urgentes inflexus
et parietem cui adhæreant relicta / quem secum fabri coxam nun
cupant/ infarciantur non tellure aut &longs;olu
s ruderibus &longs;iccis: &longs;ed
potius &longs;tructura ordinaria et &longs;tabili / parietique iterum atque iterum
connexa. Et placent qui leuandi oneris grata / fictilia ua&longs;a
a uaria uacua per coxarum cra&longs;&longs;itudines indidere
inuer&longs;a: ne quid collecta illic humiditate ingraue&longs;cat: Et ce
menta &longs;uperinfundere ex lapide minime graui / &longs;ed alio quin
tenaci. Tota demum in te&longs;tudine uticumque illa &longs;it /
et carnes ip&longs;as intexuit uillulis nexura per omnes diametros
ductis in longum / in latum / in profundum / in obliqum ? Hoc
nobis artificium naturæ lapidibus inter&longs;erendis ad te&longs;tudines imi
tandum cen&longs;eo.
His ab&longs;olutis
primaria / et
perficiunda omnis
borauit. De his nobis dicendum e&longs;t: Sed prius illud
iuuat: quod ad Et enim inter te
&longs;tudines ab&longs;oluendas differentia e&longs;t: Nam qui arcus aut te&longs;tudo
&longs;ubiectis armamentis facienda
&longs;o opere a&longs;truatur nece&longs;&longs;e e&longs;t: Quæ uero &longs;ine armamentis fiat / in
tercalationibus prope &longs;ingulos
mentur: ne partes noui&longs;&longs;imæ &longs;uperadiectæ / pri&longs;tinis
tis / re&longs;olutæ defluant. Et præterea armamentatis te&longs;tudinibus iu
uat ilico / ubi
relentare &longs;ubices / quibus
recenti adhuc in opere
ponderibus occupent: Alioquin inter &longs;icci&longs;cendum conge&longs;ta non
ut opus
dendo: Idcirco &longs;ic fiat / non pror&longs;us adimantur &longs;ed indies &longs;en&longs;im
&longs;equatur. Po&longs;t dies uero aliquos pro operis magnitudine adhuc
plu&longs;culum
nem cunei &longs;e&longs;e coaptent / et opus dure&longs;cat.
e&longs;t: Nam cum operis
eris: primum illic &longs;ubigis capitibus ip&longs;is armamenti cuneos ligne
os ad bipennis &longs;imilitudinem acuminatos. Cum igitur relentate
opus libueri / malleolo cuneos ho&longs;ce di&longs;trudes &longs;en&longs;im quoad uo
les / &longs;ine periculo. Denique &longs;ic &longs;tatuo / non ante integram pe
pe&longs;&longs;am hyemem armamenta e&longs;&longs;e &longs;ubdemenda: Id quidem
ob cæteras res: tum ne imbrium madefactione eneruatum re&longs;olu
pote&longs;t: quam ut aquam abunde combibant / et Hactenus de his.
Redeo ad tecti cru&longs;tam.
Nempe &longs;i recte interpretamur / nihil e&longs;t
in toto ædificio
coelo cadentes tempe&longs;tates profugiens excipiare. Id adeo benefi
cium tibi ut perhenne &longs;it / præ&longs;tat non paries / non area / non quod uis
i&longs;torum
cti cru&longs;tula: quam ip&longs;am habere contra omnes
ualidam / prout rei nece&longs;&longs;itas po&longs;tulat / atque
indu&longs;tria et artes facto rerum
tam reddidere. Neque facile reperiri po&longs;&longs;e confido: Nam cum
&longs;olum imbrem: uerum et gelationes et æ&longs;tus / et
&longs;ti&longs;&longs;imi uenti lace&longs;&longs;ere
acerrimos
ilico putre&longs;cunt: alia
duntur / rumpuntur: alia
contra
&longs;iones queant. Sed homines pro locorum natura copiarum rerum /
quæ ad manus &longs;ubueniret non a&longs;pernati / quoad licuit nece&longs;&longs;itati
prouiderunt: Ergo uariæ
nes. Pyrges inquit Vetruuius / harundine: et apud Ma&longs;&longs;iliam
&longs;ubacta cum paleis terra Thelophagi apud
ut refert Maxima
pars Germaniæ a&longs;&longs;erulis utitur. In Belgica prouincia candidum
facilius
lis Ligures ætru&longs;cique tegendis ædibus laca&longs;tras
cru&longs;to&longs;o ex lapide di&longs;ceptas. Alii
experti / tandem
&longs;tria
torum quidem opus pruinis &longs;cabre&longs;cit / findit / &longs;idet. Plumbum
feruoribus &longs;olis collique&longs;cit. æs &longs;i graue e&longs;t / magno ponitur: &longs;i
tenue / uentis deturbatur / atque ærugine gracile&longs;cit/ ablaceratur.
tum &longs;pondis hinc atque hinc hirtis extantibus ad &longs;ui latitudinem
partem nonam: Aliud aduolutum et crurium tuendarum arma
imitetur: Ambo qua imbrem defluentem capiant apertiores: qua
euomant arctiores. Sed plani imbrices
ita iungantur ad regulam et libellam / ne in latus
lacunæ intercurrant / aut tumuli extent: ne quid tran&longs;uer&longs;i fluen
tem pluuiam interpellat: ne quid interuacuum relinquatur. Va
&longs;ta &longs;i erit tecti &longs;uperficies / ampliores exigentur tegulæ: ne imbri
um riuuli canalibus non recipientibus Tegulam
ne turbines a&longs;portent / uelim omnem fultu calcis affirmari: præ
&longs;ertim in publicis operibus: Nam in priuatis &longs;at erit &longs;i prima &longs;til
licidia contra uentorum impetum affirmaris: tum et &longs;oluti aptius
in&longs;taurantur / ubi uitium factum &longs;it. Alio quid id hunc in
fiet apti&longs;&longs;ime: Nam in tectis
tabellulæ ad decurrentes quadrulos extendentur uinctæ gyp&longs;o. In has tabellulas &longs;uperin&longs;ternentur plani imbrices/ et firmabun
tur calce: Opus id contra ignes tuti&longs;&longs;imum / et ad u&longs;um
co cannam græcam &longs;ubin&longs;traueris / calceque firmaris. Tegulam /
quam præ&longs;ertim operibus publicis calce affirmaris / uelim non ni
&longs;i biennio &longs;ub gelu et &longs;ole habitam &longs;umas: Inualida enim &longs;i fuerit
po&longs;ita / non &longs;ine operis di&longs;pendio tolletur. Subuenit ut illud refe
ram / quod apud Diodorum hi&longs;toricum celebres illos ad hortos
pen&longs;iles Syriæ nouo et minime inutili inuento factum legimus:
Nam in trabibus quidem harundines a&longs;phalto oblitas appo&longs;uere:
in eas coctos lapides coaptauere duplici in&longs;tratura uinctos gyp&longs;o:
Tertio loco plumbeas
tatas: ut nullus humor ad primos lateres penetraret.
Venio ad pauimenta: quando ea quidem tectorum naturam &longs;a
piunt. Horum alia &longs;ubcliuo: alia contignatis: alia non contigna
tis: utri&longs;que &longs;olidam et ad &longs;uas lineas
ubi Subcliuo &longs;uperficies
des nihil minus binum declinet digitum. Et habebit quo aqua
His
ex cloacis &longs;i aut in mare aut in amnes non poterit refundi / infun
dito aptis locis puteos ad aquam u&longs;que &longs;caturientem: fe&longs;&longs;amque re
pleto &longs;axo globo&longs;o. Id demum &longs;i non licebit / foueas inquiunt fa
cito capaces / et indito carbones: deinde completo &longs;abulo / hac hu
moris exuberantiam &longs;orbebunt atque ab&longs;ument. Cæterum &longs;i erit
areæ &longs;olum conge&longs;titium / fe&longs;tucabitur acurati&longs;&longs;ime et &longs;uperindu
cetur / cum &longs;catumine rudus: Sin autem erit &longs;ubcontignata &longs;uper
ficies: tunc altera &longs;uperaffigatur tran&longs;uer&longs;a coa&longs;&longs;atio / et &longs;tatumi
netur / et inducatur rudus cra&longs;&longs;um pede: Subrudus &longs;unt qui &longs;par
tum aut filicem &longs;ub&longs;ternendam putent: ne quid materia calcis
tactu nitietur. Rudus &longs;i erit nouum / ad tres partes una calcis mi
&longs;ceatur: &longs;i re&longs;iduum ad quinque duæ: inductum con&longs;pi&longs;&longs;etur / ce
dendo uectibus celeberrime: His ad cra&longs;&longs;itudinem digitorum &longs;e
num addatur pultis extexta trita: quæ ad tris partis unam habeat
admixtam calcis. Vltimo in&longs;erantur fertilia / aut te&longs;ta &longs;picacea /
aut ce&longs;&longs;ere ad lineam et regulam. Tutius erit opus / &longs;i inter &longs;catu
men et pultem imbrices tegulæ iunctæ calce ex oleo Pauimentum non &longs;ubdiuale / quod eius ob&longs;ic
bant/ &longs;ic fieri iubet Varro: fodito ad pedes binos / et fe&longs;tucato &longs;o
lum: et in ducito aut rudus aut re&longs;taceum
apertas nares: unde &longs;uos per canales humor extillet: congerito
carbones: hi&longs;que proculcatis atque admodum in&longs;pi&longs;&longs;atis inducito &longs;a
bulone et calce et fauilla mixtam offam cra&longs;&longs;itudine &longs;emipedali. Hæc quæ hactenus recen&longs;uimus ex Plinio atque inprimis Vetru
uio interpretati &longs;umus.
Nunc quæ de pauimentis ex ueterum operibus &longs;umma et cura et
diligentia collegerim / referam: a quibus plura me longe &quml;uam a &longs;eri
ptoribus profiteor didici&longs;&longs;e. Atqui incipiam quidem a &longs;umma
dem e&longs;&longs;e: Nam cum humore pregnans e&longs;t humida / fit &longs;ole uen
tis ue ut &longs;ummotenus &longs;icce&longs;cat. Ex qua re uti in re&longs;iduo alluui
onis uidemus luto contrahitur cutis / atque fi&longs;&longs;uras pandit ine
mendabiles: Nam illic partes quæ aruerint / quouis artificio Humectæ uero partes facile protrahenti
bus cædunt et &longs;ecuntur. Cru&longs;tam uideo aut te&longs;taceam impo&longs;ui&longs;&longs;e
ueteres / aut lapideam: Nam tegulas
non pre&longs;&longs;entur / po&longs;itas uidi quaque ua&longs;us latas cubito
ex oleo: et ui&longs;untur laterculi minuti cra&longs;&longs;i unum lati binum digi
tum: longi duplo Lapideas cru&longs;tas uidere pa&longs;&longs;im licet ex tabulis marmoreis
grandioribus: et item ex re&longs;ectis minutioribus atque te&longs;&longs;erulis. Præterea &longs;pectantur uetu&longs;tæ cru&longs;tæ ex &longs;ola materia: quæ fiat iun
cta calce / harena et tun&longs;a te&longs;ta minutiore
tia.
&longs;i partem adieceris quartam tun&longs;i lapidis tyburtini. Sunt qui pu
Cru&longs;tas item quæ ex &longs;ola &longs;int materia obductæ
experiri licet / uerberatu crebriore et indies iterato acquirere &longs;pi&longs;
&longs;itudinem et duritiem prope ut &longs;uperet lapidem: Et cru&longs;tis i&longs;tiu&longs;
modi con&longs;tat / &longs;i lotura calcis a&longs;pergantur: &longs;i oleo linaceo oblini
antur/ importari duritiem quandam uitream / et contra tempe&longs;ta
tes illæ&longs;am. Calcem oleo &longs;ubactam affirmant nihil
Sub cru&longs;ta uideo affu&longs;am materiam ex calce et
minutulis te&longs;tæ perfractæ ad cra&longs;&longs;itudinem digitorum binum tri
numque: Sub ea offenditur qua&longs;i infarctura partim ex te&longs;ta perfra
cta: partim ex minutulis lapidum / quæ fabri excu&longs;&longs;erint &longs;calpro:
et hanc ferme cra&longs;&longs;am pedem alibi inter &longs;uperiorem: atque hanc in
uenio te&longs;taceos laterculos &longs;ub&longs;tratos po&longs;tremo infimum &longs;axa &longs;ub
&longs;idunt pugnis non maiora. Videre licet in torrente &longs;axa quæ ma
&longs;cula dicuntur: uti &longs;unt globo&longs;a &longs;ilicea et uitraria / ilico ex aquis
&longs;icce&longs;cere: Te&longs;tam uero et tofum et i&longs;tiu&longs;modi diu &longs;eruare
tum humorem. Ex quo &longs;unt qui affirment
ad cru&longs;tas humorem ex tellure: ubi Vidimus
drato
&longs;taceas: quibus Sed hoc
genus præcipue ad balneas pertinet: de quibus &longs;uo dicetur loco. Et in um
bro&longs;o atque humido firmiora et integriora &longs;eruantur. Et pat imen
tis nocua inprimis &longs;unt/&longs;oli infirmitas / et repens ex&longs;iccatio.
ueluti reiteratis pluuiis den&longs;atur in aruis tellus: ita et pauimenta
abunde humectata unam integramque in&longs;oliditatem Quo in loco pauimenti ex fi&longs;tulis tectorum imber cadens excipi
tur/ lapideam po&longs;ui&longs;&longs;e oportet cru&longs;tam per&quml; integram et admo
dum &longs;olidam: ne impotentium guttarum a&longs;&longs;idua / ut ita loquar /
improbitate refodiatur atque uitietur. Præterea
in materia et contignato in&longs;ternitur curandum e&longs;t ut o&longs;&longs;a quibus
&longs;u&longs;tineatur / uiribus &longs;int ualida et inter &longs;e coæqualia: Quæ res &longs;i
non erit: puta &longs;iquo loco aut paries aut trabs ualde robu&longs;tior cæte
ris &longs;ubiecta &longs;it: eo loci findetur pauimentum atque uitiabitur. Nam
cum materia
porum uarietatibus moueatur / humidis molle&longs;cit: &longs;iccis ad rigi
ditatem &longs;e&longs;e reuocat atque obfirmat: ea re partibus eneruatioribus
&longs;ub pondere laborantibus atque &longs;identibus nimium finditur. De his hactenus.
Sed illud nolim præterii&longs;&longs;e quod probe faciat ad
Namque, alia
quidem fundamentis fodiundis: alia complendis. alia parietibus
attollendis: alia te&longs;tudinibus imponendis: alia cru&longs;tis
tempora atque anni acri&longs;que modus et facies debentur. Et enim fodi
untur quidem
tellure arenti et humoris exuberantia fo&longs;&longs;iones non impediente. Complent etiam haud omnino
me ubi profundiora &longs;int: nam ab æ&longs;tatis ardoribus &longs;atis protegen
tur tellure ob&longs;idente atque Sed longe commodius
complebuntur ad brume initium: modo ea regio non &longs;it &longs;ub coeli
axe et eiu&longs;modi: ut e ue&longs;tigio gelet potius quam cohæreat. Paries
quoque
atque præcæteris aquilones uentos odit. Et inprimis te&longs;tudo omnium
maxime æquabilem et contemperatam coeli tempe&longs;tatem optat:
quoad obfirmauerit opus Cru&longs;tas per quam
perate inducemus ad uergiliarum ortum: et per eos demum dies
humectum &longs;it quod cru&longs;ta aut opere dealbario ue&longs;tiatur /
re&longs;cent appo&longs;ita: &longs;ed pa&longs;&longs;im diffi&longs;a di&longs;cerptaque decident: crebraque
&longs;cabritie opus dehone&longs;tabitur. Sed de cru&longs;ta albarioque opere &longs;uo
loco diffu&longs;ius dicetur. Nunc ab&longs;olutis rerum dicendarum gene
ribus / ad reliqua di&longs;tinctius con&longs;ideranda tran&longs;eamus. Et primo
de ædificiorum generibus et uarietate: et quid cuique debeatur: pro
xime de ædificiorum
aut opificis errore / aut temporum iniuria facta &longs;int / emendandis
aut in&longs;taurandis tran&longs;igemus.
LEONIS BAPTISTAE ALBERTI DE VNI
VERSORVM OPERE LIBER. IIII. INCIPIT
EDIFICIA HOMINVM ESSE CAV
&longs;a con&longs;tituta in promptu e&longs;t. Nam principio
quidem / &longs;i recte
mines coepere: quo &longs;e &longs;uaque ab aduer&longs;is
&longs;tatibus tuerentur. Proxime item pro&longs;ecuti
&longs;unt non modo uellent quæ ad &longs;alutem e&longs;&longs;ent
nece&longs;&longs;aria: uerum et &longs;iqua etiam ad expeditas
qua&longs;que
mi&longs;&longs;a uoluere. Inde adeo rerum oportunitate admoniti atque illec
ti eo deuenere: ut etiam quæ ad uoluptates explendas facerent ex
cogitarint / indie&longs;que u&longs;urparint: ut &longs;iquis ita dixerit / ædificia fore
aliqua ad uitæ nece&longs;&longs;itatem: alia ad u&longs;us oportunitatem: alia ad
temporum uoluptatem diffinita: forta&longs;&longs;is apte ad rem aliquid di
xerit. Sed cum ædificiorum
facile intelligimus non tantum hos e&longs;&longs;e ad u&longs;us omnia: neque
tantum aut illorum gratia comparata: Sed pro
inprimis fieri / ut habeamus opera uaria et multiplicia. Quod &longs;i
ædificiorum genera / et generum ip&longs;orum partes &longs;atis/ uti in&longs;titu
imus / adnota&longs;&longs;e uoluerimus: omnis inue&longs;tigandi ratio nobis hinc
captanda &longs;it atque inchoanda: ut homines / quorum cau&longs;a con&longs;tent
inter &longs;e differant: quo inde &longs;ingula clarius recognita di&longs;tinctius
pertractentur. Repetamus ea de re / quid de hominum cætu par
tiundo ueteres illi rerum publicarum legumque conditores uiri pe
riti&longs;&longs;imi &longs;en&longs;erint: qui &longs;tudio / cura / diligentiaque i&longs;tiu&longs;modi rebus
per&longs;eruerandis atque recen&longs;endis &longs;umma cum laude inuentorumque
admiratione uer&longs;ati &longs;unt.
The&longs;eus / inquit Plutarcus / rem
diuinas atque humanas
artificio Solon pro cen&longs;us
&longs;uorum habuit ciuium ordines di&longs;tributos: ita ut qui minus. ccc.
ex agris annua exciperent prope in ciuium numero cen&longs;endos
putarit. Athenien&longs;es primos &longs;ibi habuere uiros doctrina et u&longs;u re
rum cultos / ac peritos: proximos oratores: po&longs;tremo opifices. Romulus a plebe equites et patritios di&longs;creuit.
At Numa rex ple
bem diui&longs;am fecit per artes. Apud Gallias plebs pene
cebatur &longs;orte: Reliquos aut milites fui&longs;&longs;e tradit Cæ&longs;ar: aut
tiæ religionique deditos: quos illi Druides Apud Pan
theos &longs;upremi &longs;unt &longs;acerdotes: &longs;ecundi agricolæ: tertii milites:
cum quibus et pa&longs;tores et duces ouium.
tes: tertio loco milites: po&longs;tremo uulgus. Aegyptii primos dede
re gradus &longs;acerdoti: &longs;ubinde reges præfecto&longs;que locarunt: tertio po
&longs;uere ordine bellatores: et
colas pecuarios artifice&longs;que / atque etiam / ut inquit Herodotus / mer
rem
belli. Non improba&longs;&longs;e Ari&longs;toteles eos ui&longs;us e&longs;t: qui a multitudi
ne &longs;elegerint dignos: quos
ficerent: Cæteram uero plebem diui&longs;am reliquerint inter agrico
las / artifices / mercatores / mercenarios / equites / pedites / et
naualem. Cui haud multo
apud Indos rem
&longs;tor / artifex / miles / effori: et qui publicis con&longs;iliis præ&longs;unt.
cupidam: Alteram ardentem et bellatricem: prout eorum e&longs;&longs;ent
animi / qui rebus præ e&longs;&longs;ent. Exque animi partibus omnem ciuium
multitudinem partitus e&longs;t: Vnam eorum / qui ratione
cuncta'
tur: Tertiam eorum qui alimenta / quibus patres et milites &longs;ub
&longs;tententur/ præbeant et &longs;ubmini&longs;trent. Hæc de multis ueterum
neri uideor: ut quas collegerim / omnes e&longs;&longs;e rerum
tes &longs;tatuam: &longs;inguli&longs;que &longs;ingula deberi ædificiorum genera diiudi
cem. Sed nos quo ex in&longs;tituto rem totam di&longs;tinctius
iuuet &longs;ic di&longs;&longs;erui&longs;&longs;e. Mortalium numerum &longs;iquis in partes diui
&longs;urus &longs;it / quidnam huic aliud principio ueniet in mentem:
&longs;entiat non eo&longs;dem cen&longs;endos e&longs;&longs;e: &longs;i una loci alicuius incolas uni
uer&longs;os con&longs;ideres: atque &longs;i partibus &longs;eparatos di&longs;tincto&longs;que Proxime naturam ip&longs;am contemplatus num &longs;entiet illos quidem
in qua poti&longs;&longs;imum re alter ab altero differat: ex ea &longs;ibi re notas ca
ptandas e&longs;&longs;e: quibus alteros ab alteris &longs;ecernat. Atqui nihil e&longs;t /
quo magis homo qui&longs;piam differat ab homine/
qua ab genere beluarum longi&longs;&longs;ime abe&longs;t / ratione et artium opti
marum cognitione: adde &longs;i uelis fortunæ
in dotibus omnibus pauci una inter mortales præ&longs;tant atque excel
lunt. Hinc igitur prima nobis patebit diui&longs;io: ut paucos ex om
ni multitudine &longs;eligamus:
illu&longs;tres: alii u&longs;u rerum et peritia probati: alii opum copia et for
tunarum affluentia exi&longs;tant celebres. His primarias rei publicæ
partes Ergo egregiis uiris qui con&longs;ilio
polleant / prima et cura et moderatio rerum Hi
rem diuinam religione &longs;tatuent: iu&longs;ti æquique modum lege con&longs;ti
tuent: bene beateque uiuendi uiam mon&longs;trabunt: pro auctoritate
dignitateque
Atque ubi quid
&quml; exequendis: demandabunt peritis u&longs;u rerum atque ad agendum Hi uero al
teri &longs;u&longs;cepto negocio / cum domi &longs;olertia et &longs;olicitudine: tum fo
ris labore et tolerantia rem ex officio
ctitabunt militem: Demum cum rebus perficiundis intelligent fru&longs;tra inniti: ni&longs;i et
facultates ad&longs;int: Ad i&longs;tos igitur proximi ue: quibus aut ex agro
aut mercatura facultates &longs;uppeditent. Cætera omnis
nus et numerus hi&longs;ce primariis prout u&longs;us po&longs;tulet
atque Hæc &longs;i &longs;atis
quidem habemus
uer&longs;o: alia primatibus: alia multitudini: Tum et primatibus alia
his qui domi con&longs;ilii&longs;que præ&longs;unt: alia his qui negocio
alia his qui facultates congerant: Quorum
pars quædam ad nece&longs;&longs;itatem / uti diximus / pars ad
referatur: &longs;it quoque nobis/ qui ædificia
animi gratia dedi&longs;&longs;e: dum premii loco
dia e&longs;&longs;e ex De his igitur nobis dicendum e&longs;t / quid una uniuer&longs;is: quid pauci
oribus primariis ciuibus: quid minorum multitudini conueniat. Sed
An uti homines i&longs;ta
&longs;ibi Ita et nos a priuatis
ca&longs;unculis
theatrorum / termarum / Nam
con&longs;tat quidem orbis gentes diu nullis cinctas urbium moenibus
degi&longs;&longs;e. Et &longs;cribunt
nullas fui&longs;&longs;e apud eas gentes muro cinctas ciuitates: Graciamque
olim nullis munitam fui&longs;&longs;e muris &longs;cribit Tuchidides. Et per Gal
lias item ad Cæ&longs;aris
cogebantQuin et
dem fui&longs;&longs;e urbem comperio Biblum a ForTam et&longs;i u&longs;que
ante Aethiopes
inquit Herodotus / cum At
de his alias. Nunc et&longs;i natura quidem uti aiunt / omnia quæ fi
unt leuioribus principiis excreui&longs;&longs;e uideam: placet tamen a dig
nioribus ordiri.
Vniuer&longs;is urbis / et quæ urbis partes &longs;unt publica omnia
Vrbis habendæ
hanc
eius fieri po&longs;&longs;it uacuam
fecto iterum atque
et De his alii aliter &longs;en&longs;ere.
&longs;ar ad
tis finibus haberent &longs;olitudines: Id
excur&longs;iones ea re maxime abuetari arbitrarentur. Exercitum in
æthiopiam Se&longs;o&longs;trim
hi&longs;torici: quod Regem A&longs;&longs;yrii
nun&quml;. Arabes itidem quod aqua et fructibus deficiant / ab
impetu et iniuria æternum fui&longs;&longs;e immunes ferunt. Italiam nulla
re alia &longs;æpe a barbaris petitam armis &longs;cribit
uoluptate. Adde quod rerum i&longs;tarum copia / quæ ad uoluptates
faciat / uti aiebat Crates / et &longs;enibus et iuuenibus nocua e&longs;t: Nam
illos efferatos: hos effeminatos reddit. Apud æmericos / inquit
Liuius / regio fertili&longs;&longs;ima e&longs;t: Sed quod
nire / homines alit imbelles. Contra Ligii quod terram
do&longs;im / qua exerceri a&longs;&longs;iduo et extrema uictus parcitate diem tra
here oporteat: Quæ res cum
ita &longs;int / huiu&longs;modi forta&longs;&longs;is regiones a&longs;peras et difficiles conden
dis urbibus erunt qui non uituperent. Alii &longs;ecus: Namque
quidem agi apud &longs;e naturæ beneficio et munere: ut cum ad nece&longs;
&longs;itates / tum et ad uoluptates et delitias addi amplius nihil po&longs;&longs;it. Bonis enim ut bene utamur / dari po&longs;&longs;e legibus et patrum in&longs;titu
tis. At uero quæ conferant in uita / iucundiora quidem
e&longs;&longs;e &longs;i domi Et cupient quidem
agrum
per
ficu modios colligi. Ixx.
ad
rodotus:
alteras atque alteras
in monte: qui ager fruges etiam incultus præbeat. Rara hæc: et
quæ facilius optes Ergo
huiu&longs;modi rebus ab aliis accepta / et ab &longs;e excogitata
teris.
ta &longs;uo: quantum rerum
aliunde petitis indigeat: Et ita munitam
ho&longs;te
militem ad arbitrium ualeat ho&longs;te Sed quid ego hic dixerim ægypto ad
datur: quod &longs;it quaque uer&longs;us mirum
ce&longs;&longs;ibilis / hinc mari / illinc de&longs;erti ua&longs;titate obiecta: dextera mon
tibus abrupti&longs;&longs;imis: &longs;ini&longs;tra paludibus diffu&longs;i&longs;&longs;imis: Tum et agri
tanta e&longs;t fertilitas / ut e&longs;&longs;e
dixerint: Solereque deos eo animi gratia et &longs;alutis
&longs;cere / deos ip&longs;os excipere ho&longs;pitio &longs;aluareque po&longs;&longs;e
fui&longs;&longs;e omni ab æuo liberam te&longs;tatur Io&longs;ephus. Probe
Iuuet idcirco illud Platonis imitar i/
cum Sic et
nos qua&longs;i exemplaria
ex parte
res ita per &longs;e con&longs;tet / ut ni&longs;i in peius queat immutari: e&longs;&longs;e hanc pu
temus optimam.
Itaque e&longs;&longs;e oportere urbem &longs;tatuimus eiu&longs;modi: ut
Et &longs;i quæ
res ad uitæ frugalitatem Habebit agrum &longs;a
ornatum omni
flumina / lacus / mari&longs;que oportunitas patebit: unde
qua de&longs;int Denique ad res ciui
les bellica&longs;que præclare
ptati / et inimicis terrori &longs;it futura. Et bene quidem agi cum ea ci
uitate
colere. Cæterum loca&longs;&longs;e urbem oportet agro
tare in oram &longs;uam / et di&longs;cernere oportuna / et attemperate præ&longs;to
quo nece&longs;&longs;itas po&longs;tulet. unde uillicus aratorque ad opus prodire fre
Sed parenti ne in campo an littore an
Nam habet
minus probes. Cum
æ&longs;tu deduxit ad montes: ilico &longs;alubri captata aura Et
&longs;is futuros intellexerint: Sed aquis deficiunt.
commoditates
quæ æ&longs;tate ferueat / hyeme algeat
petus aduer&longs;os minus ualida. Littora ad
tuna: Sed quod illi aiunt / maritima omnis urbs
bris / et nimia negociantium ui excitata atque uexata a&longs;&longs;iduo flue
tuat: et ad multos piculorum externarumque cla&longs;&longs;ium ca&longs;us et di&longs;
crimina expo&longs;ita e&longs;t. Quare &longs;ic &longs;tatuo.
Quocumque ponas urbem
loco / conandum ut i&longs;torum
modis uacet. Et uelim montibus dari
ubi urbem &longs;tatuam: Id ex arbitrio a&longs;&longs;equi locorum uarietate &longs;i
modi: ut maritimis plagis urbs non littori
plano: ne ue Mu
tari littora te&longs;tantur cum pleræque alibi aliæ urbes: tum in Italia
Baiæ mari Apud ægyptum Pharus / quæ prius mari fue
rat Sic et
Tyrum et Clazomenas fui&longs;&longs;e &longs;cribit Strabo. Quin et templum
terraneis re&longs;titi&longs;&longs;e. Atqui monent aut ip&longs;um ad litus/ aut porro
longe ab mari ponas: Nam maris quidem auram uidere licet &longs;ale
grauem e&longs;&longs;e atque a&longs;peram. Ergo cum ad mediterranea præ&longs;ertim
plana appulerit: humentem illic aerem offenderis inhau&longs;to deli
ut pleri&longs;que i&longs;tiu&longs;modi in locis uolui
&longs;imiles uideas: Aiuntque cum aere
in promptu e&longs;t mixtione
ostendant. Probant
lia di&longs;tet. x.
Quod &longs;i ab mari longe po&longs;ui&longs;&longs;e
quo auræ i&longs;tiu&longs;modi ni&longs;i diffractæ et la&longs;&longs;æ ac depuratæ
Locabiturque pone / ut
intercepta fru&longs;tetur. Ex littore a&longs;pectus ip&longs;e maris perquam̈ iucundus
e&longs;t: neque item
agitatæ continuis
rimas Sed
littore et immer&longs;o: &longs;ed
gens: Ip&longs;amque urbem &longs;uperbo / uti
cum ad
tatem atque Nam quo loci ad mare imineant mon
tes: Tum ex mari &longs;iqua ua
porum cra&longs;&longs;itudo Et &longs;iquid repentina ho
&longs;tilis manus attulerit aduer&longs;i / maturius præuidetur / et tutius &longs;ub
mouetur. Collibus po&longs;itam urbem probant ueteres: quæ ad ori
entem uergat. Probant etiam quam pertingat calida in regione
boreas. Alii forta&longs;&longs;is eam probabunt: que ad
Atqui
&longs;ub tauro monte / quæ partes ad aquilonem &longs;pectent / longe ante
alias e&longs;&longs;e &longs;alubres: ea præ&longs;ertim re qua et fertiles prædicant hi&longs;to
rici. Demum &longs;icubi in montibus ponendum &longs;it oppidum / inpri
mis
xime ubi cel&longs;iores circum alii &longs;e&longs;e
na nebularum collectio atram diem / et fu&longs;cum a&longs;&longs;iduo
coelumTum et uentorum
le&longs;tia ne quid immanius uexet prouidendum e&longs;t: et præ&longs;ertim bo
reas i&longs;tic: Nam is quidem inquit He&longs;iodus cum cæteros / tum in
primis &longs;enes reddit torpentes et inflexos. Incommoda erit urbis
area / in quam &longs;uperexten&longs;a rupes a &longs;ole conceptos uapores refun
dat: aut in quam auernæ conualles auram acrius obfundant. Alii
præcipitiis locorum e&longs;&longs;e urbis latus finiendum monent. Sed præ
cipitia ip&longs;a ferme omnia / quae ex &longs;e contra motus et tempe&longs;tates iua
lida &longs;int
la terræ: labuntur enim temporum ductu: et quæ impo&longs;ueris tra
hunt in ruinam. Et caui&longs;&longs;e quidem oportet nequis &longs;upra
contiguus mons: quo occupatio infe&longs;tus ho&longs;tis urgeat: neue ulla
&longs;ubtendatur ho&longs;ti tuta planities tanta: ut eo loci ca&longs;tra uallare ad
ob&longs;idendum / aut aciem &longs;truere ad Vrbem
condidi&longs;&longs;e Agrigentinam Dedalum legimus ardua in petra / dif
ficili aditu / ut tribus non plus uiris cu&longs;todiretur aptum
modo non æque paucis ob&longs;truatur armis exitus / atque arceatur in
gre&longs;&longs;us. Cingolum in Piceno a Labieno conditum / periti rei mi
litaris
ferme omnibus montanis oppidis euenit / ut ubi
pateat dimicatio / id illic non &longs;it: Rupe enim educta et præcipiti
refutantur. Nec habet quidem ho&longs;tis qui
&longs;ione populari ac ua&longs;tare ad arbitrium po&longs;&longs;it: neque omnes una ob
&longs;idebit aditus. nec &longs;e iuxta ca&longs;tris po&longs;itis tuto recipiet: Nec pabu
latum / lignatum / aquatum emittet &longs;ine periculo. Contra oppida
nis &longs;it: nam &longs;ubiectis &longs;ubnexi&longs;que hinc atque hinc collibus crebris in
teriectis uallibus
atque opprimere. Neque minus probant in Mar&longs;is
ip&longs;o in triuio
arcto ingre&longs;&longs;u / acce&longs;&longs;u difficili / a&longs;peris et inuiis circum &longs;urgenti
bus montibus: ita ut neque loco a&longs;&longs;idere ho&longs;tis / neque
uallium fauces po&longs;&longs;it: oppidanis ad &longs;ub&longs;idia et
da atque
Hactenus de montibus.
Quod &longs;i plano po&longs;ueris loco: et uti
ne ab hau&longs;tro aut in
frigiditas adaucta fluii uaporibus mole&longs;tior infe&longs;tiorque perueniet. Sin
regio / et quibus eo &longs;it uentis aditus expeditior / his muros
dos: fluuius habendus pone. In cæteris illud nautarum faciet ad
rem / quod putant
&longs;olem et orientales auras. Aiunt phy&longs;ici mane diei puriores e&longs;&longs;e:
cadente &longs;ole humidiores. Contra occidentales e&longs;&longs;e auras &longs;urgente
&longs;ole &longs;pi&longs;&longs;iores: Quæ res &longs;i ita e&longs;t / fluenta ad ori
entem atque item ad Nam cum &longs;ole ip&longs;o perueniens aura aut di&longs;pellet &longs;iquid trans ur
bem exhalarit uaporis nocui / aut &longs;uo acce&longs;&longs;u miniPo&longs;tremo ad boream
ad Sino cætera quæ &longs;upra di&longs;&longs;eruimus.
eius mole pre&longs;&longs;is uelis nauigia qua&longs;i addito At Borea contra mare prora&longs;que leuigari: Sed
præ&longs;tat
atque Et præ&longs;ertim reprobant
et potus det nocuos: et aerem
pigra et luto&longs;a longe abfugi&longs;&longs;e omnino Non repeto coeli morbos qui infunduntur i&longs;tinc / inatas
bent cum cæteras æ&longs;tiuas pe&longs;tes foetoris / culicum
&longs;imaque putes
i
ueant. Po&longs;tremo
&longs;iue rupes / &longs;iue lacus / &longs;iue palus / &longs;iue flumen / &longs;iue fons &longs;iue quid
uis horum ita &longs;e habent: ut ho&longs;tem munire tutarique / aut urbi et ci
uibus afferre ulla ex parte Hæc de urbium
regione ac &longs;itu hactenus.
Ip&longs;ius urbis ambitum et partium
tibus non dari in promptu e&longs;t: ut &longs;eu
aut quam aliam probes / murorum
aperto in plano ducere. Veteres architecti oppidis circumdandis /
incolis
lerandas &longs;int Et certe anguli ad in&longs;idias atque telo
et &longs;e&longs;e recipiendi facultas præ&longs;tetur. Montanis
maximo
offerant. Ad Peru&longs;iam urbem celebrem / quod uicos hac illac qua&longs;i
a manu di&longs;pan&longs;os digitos per obductos colles porrigat: &longs;i uolet ho
&longs;tis anguli frontem petere / non patebit illic ubi multa ince&longs;&longs;et ma
nu / et qua&longs;i aliqua &longs;ubin&longs;idente arce exceptas / tela eruptione&longs;que
non perferet. Itaque non locis omnibus circumdandæ urbis una ea
demque ratio e&longs;t. Po&longs;tremo inquiunt ueteres / urbem atque nauim
haud
&longs;ufficiat plena: Sed alii quod tutiorem putarint / conferti&longs;&longs;imam uo
luere: Alii quod optimam &longs;ibi &longs;pem pollicerentur in po&longs;terum / &longs;a
xioribus &longs;patiis delectati &longs;unt: Alii forta&longs;&longs;is celebritati et nomi
nis po&longs;teritati con&longs;uluerunt. Namque urbem quidem &longs;olis a Eu&longs;i
ride conditam / quam Thebem nuncupant. CXL.
Memphim cen
tena et quinquaginta: Babylonem &longs;upra trecenta item quinqua
ginta: lxxx.
circui&longs;&longs;e &longs;tadia ex
hi&longs;toriis comperio. Et fuerunt qui tantum conclu&longs;erint areæ:
Hic ex
uetere prouerbio illud probarim quod aiunt / omnia ut nihil nimis:
aut &longs;i in
uium
capiat. Adde quod
benda e&longs;t: uerum et ita
Referunt ueteres / Varro / Plutarcus aliique: &longs;olitos maiores
moenia ritu et religione diffinire: Iugatis enim bobus mare et foe
mina diu au&longs;picato
nius: quo
ma&longs;culo exteriore Coloni patres glebas &longs;ub
motas et &longs;par&longs;as pro&longs;ci&longs;&longs;um in
ne quid
manibus Ea
re præter portas totos Portas ne appellare
Per Romuli tempora
inquit Dyoni&longs;ius alicarna&longs;&longs;eus / patres inchoandis urbibus &longs;olitos
facto &longs;acrificio ignes ante tabernacula incendere: eoque
cere: ut expiationis gratia
ad eam rem &longs;acram Hæc illi.
Alibi
&longs;olitos Et Alexandrum in
huius telluris
rinam &longs;ubieci&longs;&longs;e: quæ res uatibus futura
&longs;titit:quod i&longs;tiu&longs;modi præ&longs;agiis per natales uibium dies annotatis cer
tos putarent cuentus temporum po&longs;&longs;e prædicari. Quin et apud
ætru&longs;cos ritualibus libris
die &longs;ecula &longs;ucce&longs;&longs;ura: Id quidem non &longs;pectato coelo / deq ua re &longs;u
pra
atque Sic eos &longs;crip&longs;i&longs;&longs;e meminit
Quo die urbes
&longs;uæ / primi &longs;eculi
e&longs;&longs;e &longs;eculi &longs;ecundi. Sic deinceps tempus
ti a diis portenta / quibus admoneremur quodque &longs;eculum e&longs;&longs;e fini
tum. Hæc illi: Tum et addunt his
perpulchre &longs;ua &longs;ecula. Sic enim
ma &longs;uorum &longs;ecula C.
cxxiii.
xx.
et.
C.
&longs;arum. Nonum et
Tum et &longs;ecula ip&longs;a qualia
futura &longs;int Romam quodem
orbis
ex natis per eam diem unus regnum adeptus &longs;it: Hunc
i&longs;&longs;e Numam: Nam xiii.
das maias meminit Plutarcus. At muro
quod non
bore / &longs;atis &longs;e quidem Aegyptii
Per&longs;æque contra maiorem
niendas putarunt: Namque cum alii / tum et Niniues / atque item Se
miramis
currus
tanta eduxere / ut Apud Tyrum al
ta fui&longs;&longs;e moenia pedes. CL. meminit Arrianus.
Et compti qui ne
unis tantum
bem cinxere muro: Deioces urbem Cebatanam / tam et&longs;i e&longs;&longs;et in
ædito po&longs;ita / &longs;eptimo cinxi&longs;&longs;e orbe ait Herodotus. Nos uero
quando ad
mero &longs;upantibus poti&longs;&longs;ima ine&longs;&longs;e ip&longs;is in muris præ&longs;idia intelligi
mus. Neque i&longs;tos probamus / qui pror&longs;us
neque illos qui
&longs;ui&longs;&longs;e Platoni
cuiuis in&longs;itum atque innatum / ut &longs;ingulis momentis temporis &longs;it
periculis proxima captiuitatis: quando ita &longs;eu natura / &longs;eu homi
num moribus comparatum &longs;it: ut habendi terminos et concupi
&longs;cendi fines / nullius ratio &longs;ibi neque publice neque priuatim præ
&longs;crip&longs;erit. Ex qua una poti&longs;&longs;imum re armorum omnis iniuria
Quæ &longs;i ita &longs;int / utique cu&longs;todibus cu&longs;todias / et muniti
omnibus munitiones addendas quis negabit? Cæterum quod alibi
quæ &longs;inuo&longs;is anfractibus murorum obualletur: qualem fui&longs;&longs;e hie
ro&longs;olimam &longs;cribit Tacitus. Non enim &longs;ine di&longs;erimine ho&longs;tem in
tra &longs;inus / aut certa
quam rem pro locorum oportunitate et nece&longs;&longs;itate feci&longs;&longs;e ueteres
aduertimus.
littoris &longs;inum
duis apparet. Carræ ad Nilum quoque
Polum
botram urbem
nes &longs;tadia. lxxx.
latam.
xv.
di&longs;tentam
Quadran
gulum habui&longs;&longs;e
deltæ litteræ Denique
ris ambitus de&longs;criptionem / &longs;at pro rei nece&longs;&longs;itate proui&longs;um putat
Vegetius: &longs;i tam latos po&longs;ueris muros / ut propul&longs;atores armari
mutuo &longs;e obuia excur&longs;ione non impediant: Si excitarimus tam al
tos / ut &longs;calis admotis
firmarimus / ut arieti machini&longs;que no cedant. Etenim machinarum
duo &longs;unt genera: Vtri&longs;que magna exparte
prouidebitur
ma aqua aut firmo a lapide
&longs;am et latam et Nam ea
iuxta queant: Et inuenta aqua aut &longs;axo / omnis
dorum conatus fru&longs;trabitur. E&longs;t apud militares quæ&longs;tio / fo&longs;sam
ne præ&longs;tet aqua repletam habere: an &longs;iccam præferant.
enim ualitudini / non in po&longs;tremis con&longs;ulendum &longs;tatuunt: tum et
hanc probant / in qua &longs;iquid mi&longs;&longs;ilium impetu corruerit/ ilico id
tollere et purgare po&longs;&longs;is commode: ne i&longs;tinc aggeratus ingre&longs;&longs;us
ho&longs;ti relinquatur.
Sed redeo ad moenia.
De his ducendis &longs;ic monent ueteres / inter
tentur: deinde terra ex fo&longs;&longs;is ege&longs;ta intermittatur uectibu&longs;que den
&longs;etur: tollenturque muri i&longs;tiu&longs;modi ita/ ut de plano ciuitatis ad &longs;i
militudinem gradus qua&longs;i cliuo molli u&longs;que ad propugnacula po&longs;
&longs;it a&longs;cendi. Alii ex fo&longs;&longs;a inquiunt exemptam tellurem pro agge
re ad urbis ambitum ponito: murumque unum ab ip&longs;o fo&longs;&longs;æ alueo
tollito cra&longs;&longs;itudine ut terræ &longs;uperurgentis onus
&longs;tineat: Ab hoc item alium intra urbem uer&longs;us murum educito
cel&longs;iorem / a priorique di&longs;tantem &longs;pacio
lic facta acie cohortes habeant &longs;pacia dimicandi expedita. Mu
ros itidem ab exteriore ad interiorem murum tran&longs;uer&longs;os interia
cito: quorum nexu et adminiculo primarii inter &longs;e his iuncti deti
neantur: et telluris intermi&longs;&longs;æ uim urgentem perferant ualidius. At nos quidem præter hæc eos muros probamus: qui ita &longs;tatuan
tur / ut &longs;i tandem impetentium machinarum ui &longs;ternantur / habe
ant &longs;ub&longs;titutum areæ &longs;pacium: quo loci montes a&longs;&longs;ideant: et fo&longs;
&longs;as ruina &longs;ui non compleant. In cæteris perplacet Vitruuius:
Opus inquit muri &longs;ic faciundum cen&longs;eo: ut eius per
tabulæ oleagineæ u&longs;tolatæ &quml;uam creberrimæ
muri frontes inter &longs;e quemadmodum fibulis hi&longs;taleis colligatæ /
æternam habeant firmitatem. Huiu&longs;modi ferme a Pelopone&longs;&longs;i
bus ob&longs;e&longs;&longs;i Plateen&longs;es obieci&longs;&longs;e ho&longs;tibus murum refert Tuchidi
des: Nam laterculis quidem ligna intermi&longs;cuere / atque multo fir
mauere. Et muros omnes inquit Cæ&longs;ar apud Gallias hac fere for
ma &longs;unt: Trabes directæ perpetuæ in longitudinem paribus inter
uallis di&longs;tantes inter &longs;e intror&longs;us
bus coagmentandis iu&longs;tam muri altitudinem explent: Id opus
et &longs;pecie non deforme / et ad defen&longs;ionem e&longs;t
dio lapis / et ab ariete materia defendit. Ha&longs;ce in muris connexi
ones &longs;unt qui
diu non
Tum &longs;i erit ut mi&longs;&longs;ilibus
ut uniuer&longs;i muri At muros contra mi&longs;&longs;ilium in
iurias &longs;ic pulcherrime firmari arbitramur. Anterides ba&longs;i trian
gula uno in ho&longs;tes angulo proiecto denum interuallo cubitorum
inter &longs;e di&longs;tantes per muri directiones excitabimus: et arcus ab his
ad alteras interducemus atque te&longs;tudinabimus: Et interuacua quæ
illic ueluti &longs;caphæ relictæ &longs;unt / &longs;ubacta paleis argilla uectibus
&longs;antes complebimus. Fiet hinc ut tormentorum uis et impetus ap
pellens lentitudine fru&longs;tretur argillæ: Fiet
et ilico ob&longs;truendis fene&longs;tris murus
debilitari. Apud Siculos pumicis copia perpulchre id præ&longs;tabit:
quod i&longs;tic quærimus. Alibi pumicis et argillæ loco non
de utuntur cofo: Gyp&longs;um
ex his &longs;iquid ad&longs;it / quod humoris hau&longs;tro nocturni&longs;que uaporibus
obiectum &longs;it / id lapidea cru&longs;ta atque rectura ue&longs;tiatur. Et inprimis
iuuabit ripam fo&longs;&longs;æ
&quml; cæterum agri &longs;olum e&longs;t. Sic enim mi&longs;&longs;ilium de&longs;tinationes mu
ros urbis non attingent: &longs;ed &longs;uperuolabunt. Et &longs;unt qui murum
tra
to ita ducatur / ut &longs;erræ denticulos imitetur. Atqui placent ad ur
bem Romam muri: quibus decur&longs;orium ad mediam altitudinem
ine&longs;t: Suntque per murum aptis locis relictæ fo&longs;&longs;uræ / unde furtim
a &longs;agittariis incautus et properans ho&longs;tis &longs;aucietur: Et ad murum
turres quinquagenos in cubitos qua&longs;i anterides
tibus in rotundum frontibus et proceritate cel&longs;iores muro: ut qui
propius applicuerit mi&longs;&longs;ilibus nudum obiiciat latus et conficia
tur: Sic enim et murus a turribus / et turris a turre mutuo defen
detur. Turres quo latere urbem &longs;pectant / muro nudatas poni
to et apertas: ne ho&longs;tem forta&longs;&longs;is immi&longs;&longs;um protegant. Tur
ribus muri&longs;que coronæ et decori &longs;unt / et firmitatem ex nexura af
ferunt: et admotarum &longs;calarum irreptiones prohibent. Sunt qui
per muros &longs;ub ip&longs;is præ&longs;ertim turribus intermi&longs;&longs;a præcipitia re
linqui uelint / et muniri pontibus ligneis: qui confe&longs;tim aut redu
cti/ aut deiecti prout res exigat u&longs;ui aut &longs;aluti &longs;unt.
Ad portarum utrumque latus / ueteres a&longs;&longs;ueuere geminas
brachia &longs;inus fauce&longs;que ingre&longs;&longs;us foueant. Turribus nulla te&longs;tudo
&longs;ed lignea tabulata interitruantur: quæ ubi opus &longs;it et reuelli et
igne ab&longs;umi queant. Turrium tabulata clauis figi
turius po&longs;&longs;int ho&longs;te peruincente deturbari. Tecta et &longs;ece&longs;&longs;us
deerunt: quibus excubiæ hybernas pruinas et eiu&longs;modi
iniurias tolerent. Propugnaculis
bus lapidem et faces in ho&longs;tem / et aquam etiam &longs;iquid portam in
cenderit / fundas. Valuas corio et ferro tectas ab igne uindicari
prædicant. De his hactenus.
Portarum ratio pro uiarum militarium numero habenda e&longs;t:
uiarum quidem aliæ militares: aliæ Non hic illa iu
ri&longs; con&longs;ultorum pro&longs;equor: ut actus iumentorum iter
beri gratia uiam utrumque complecti &longs;tatuam. Sunt quidem mili
tares qua in prouincia profici&longs;cimur cum exercitu atque imped
tis. Ergo militarem no militaribus multo e&longs;&longs;e &longs;patio&longs;iorem opor
tet. Et aduerti a&longs;&longs;ue&longs;&longs;e ueteres ponere ut e&longs;&longs;ent cubitos
minus octo. Ex lege.
xii.
tabularum uiam &longs;ic finiunt: ut quæ in
porrectum &longs;it / latitudinem habeat pedes. xii.
Quæ in anfractum
id e&longs;t ubi flexum e&longs;t. xvi.
Non militares &longs;unt quibus a militari
egredimur aut in uillam
litarem: uti &longs;unt per agrum actus: per urbem diuerticula. E&longs;t
præterea uiarum quoddam genus / quod quidem plateæ naturam
&longs;apiat: uti &longs;unt quæ ad certos aliquos u&longs;us habeantur / præ&longs;ertim
publicos: puta quæ in templum / in curriculum / in basilicam du
cat. Viarum militarium ductus non eo&longs;dem ip&longs;um per agrum
e&longs;&longs;e atque intra urbem oportet: Extra urbem omnino &longs;eruanda hæc
&longs;unt: ut patula et aperti&longs;&longs;ima ad omnem
impeditionibus cum aquarum / tum ruinarum &longs;it libera et expedi
ti&longs;&longs;ima: ut latronibu&longs; ad in&longs;idias
nulli &longs;ece&longs;&longs;u&longs;
ad populatione&longs; pateant: Po&longs;tremo ut directa breui&longs;&longs;imaque &longs;it:
omnium erit breui&longs;&longs;ima / non ut illi quæ recti&longs;&longs;ima: &longs;ed quæ tuti&longs;si
ma: Maloque prolixiorem paulo / Sunt qui
dæ uiæ qua&longs;i dimer&longs;æ fo&longs;&longs;æ per&longs;eccent / ingre&longs;&longs;u ambiguæ / pro
gre&longs;&longs;u incertæ et minime tute: ripis extantibus: unde ho
&longs;tis facile po&longs;&longs;it obteri peritiores
tum per colliculorum dor&longs;um agitur. Proxime ad
cedit quæ ex uetere more extructo aggere medios per cam
pos dirigitur. Quin et illam ueteres ea de re aggerum
cuparunt: et profecta &longs;ic perducta multas de &longs;e præbebit
moditates: nam cum ex pro&longs;pectus amenitate per cel&longs;am
exaggerationem ambulantes uiatores ab itineris labore et
molestia plurimum leuentur: tum et multo intere&longs;t
longe præuidi&longs;&longs;e: et habere qui po&longs;&longs;is infe&longs;tum urgentem
aut modica manu di&longs;tinere: aut nulla tuorum iactura &longs;i &longs;u
peret cedere: et ad rem &longs;it quod ad
quando enim egypto / affrica / libia / hi&longs;paniis / germania in
&longs;ulis hominum ingens numerus: mercium maxima uis
fluebat: &longs;tratam effecere. duplam: et in medio lapidum or
do eminens uti limes extabat pedem / ut prodirent altera:
redirent altera / uitata properantium offen&longs;ione. huiu&longs;modi
e&longs;&longs;e militarem uiam extra urbem oportet / expeditam dire
ctam atque tuti&longs;&longs;imam.
Cum ad urbem applicuerit &longs;i erit ciuitas clara et
uias habere directas ampli&longs;&longs;imas condecet: que ad dignita
tem maie&longs;tatemque urbis Sin autem erit colonia / aut
oppidum tuti&longs;&longs;imos pre&longs;tabit aditus: &longs;i non expedito in
portam rectabit: &longs;ed in dextram aut &longs;ini&longs;tram prope menia
ac pre&longs;ertim &longs;ub ip&longs;is murorum propugnaculis diducetur
intra urbem uero non directa / &longs;ed fluentum more in hanc
atque in hanc / atque iterato in hanc ip&longs;am / e&longs;&longs;e partem molli
flexu &longs;inuo&longs;am condecet. Nam preter illud quod ea quidem
ubi prolixior uidebitur: illic urbis amplitudinem opin
adaugebit: profecto uehementer quoque confert ad gratiam
ad u&longs;us commoditates / ad temporumque ca&longs;us / et nece&longs;&longs;ita
tes. Etenim et quanti erit hoc et rectantibus ad &longs;ingulos
mus egre&longs;&longs;io et pro&longs;pectus ex media uiæ ip&longs;ius
Hic ip&longs;a quoque ua&longs;titas conducat. Vrbem Romam &longs;cri
bit Cornelius / dilatatis a Nerone uiis effectam
et ea de re minus &longs;alubrem: alibi contra in arctis uiarum
crude&longs;cunt: e&longs;tate nunquam erit non umbro&longs;a: nulla item
aderit domus: quam non diei radius ingrediatur. Et aura
nunquam erit immunis. Nam unde uis mota appulerit re
ctam et magna ex parte
niet. Et uentos eadem nunquam infe&longs;tos experietur: illico
enim retundentur parietum obiectu. Adde quod &longs;i
ho&longs;tis: non minus a fronte atque
&longs;itus periclitabitur.
De militaribus hactenus: non militares ha&longs;ce imitabuntur
ni forta&longs;&longs;is hoc inter&longs;it / quod i&longs;tic quidem ad lineam directe
&longs;i erunt: cum angulis parietum et partibus ædificiorum
magis conuenient. Sed intra urbem placui&longs;&longs;e comperio ue
teribus uias ade&longs;&longs;e aliquas
lius exitus quas ingrediens ho&longs;tis noxiu&longs;ue anceps &longs;uique
diffi&longs;os he&longs;itet: aut &longs;i e&longs;&longs;e audacior per&longs;eueret: mature pe
riclitetur. E&longs;&longs;e et minutiores uias conferet / non in
productas: &longs;ed in primam tran&longs;uer&longs;am uiam terminatas:
ut qua&longs;i non
domus
et urbi Vicis intra urbem di&longs;par&longs;is et minime continuis habitam
fui&longs;&longs;e babilonem &longs;cribit Curtius. Platoni contra non uicos
modo &longs;ed parietes etiam domorum haberi coniunctos pla
cuit / idque opus urbi e&longs;&longs;e pro muro uoluit. Pons quidem
poti&longs;&longs;ima uiæ pars e&longs;t. pontis habendi locus erit idoneus
non omnis. nam preter id: quod non extremum &longs;eclu&longs;umque in
angulum paucorum commoditatibus relinqui: &longs;ed medias
in regiones u&longs;ibus uniuer&longs;orum patere pontem conuenit.
pen&longs;a non graui&longs;&longs;ima perficere: et
liceat. Captanda igitur uada non profundiora: non abruta:
non incerta: non mobilia: &longs;ed coequata et man&longs;ura. Vitan
di uortices: gurgites: uoragines et eiu&longs;modi: quæ mala per
fluenta uer&longs;antur.
cubiti
ruinis
pe&longs;tatibus rapta ex agris materia et trunci et &longs;iluæ non re
cto expeditoque lap&longs;u
retardando glomerantibus congruuntur: ua&longs;tumque coactæ in
cumulum hære&longs;cunt pilis: unde fauces arcuum ob&longs;tipatæ
&longs;uccumbunt quoadiu moleque pre&longs;&longs;antium aquarum detur
batur opus / atque diruitur. Sed &longs;unt
lignei. De ligneis prius / quod opere &longs;int faciliores: po&longs;t de la
pideis tran&longs;igemus. Vtrunque firmi&longs;&longs;imum e&longs;&longs;e oportet.
Ergo is multa et ualida lignorum copia corroborabitur.
Quam ad rem pulchre
modum confert. Nam pontis quidem efficiendi rationem
&longs;ic in&longs;tituit. Tigna bina &longs;exquipedalia paululum ab imo
præacuto dimer&longs;a ad altitudinem fluminis / interuallo pe
dum duorum inter &longs;e iungebat. Haec cum machinationibus
immi&longs;&longs;a in flumen defixerat: figi&longs;tici&longs;que adegerat non di
recte ad perpendiculum / &longs;ed prona ac fa&longs;tigiata: ut &longs;ecun
dum naturam fluminis procumberent. His item contraria
duo inter &longs;e ad eundem modum iuncta: interuallo pedum
quadragenum ab inferiore parte contra uim atque impetum
fluminis conuer&longs;a &longs;tatuebat. Haec utraque uti diximus con
&longs;tituta bipedalibus trabibus &longs;uperimmi&longs;&longs;is iungebat longis
quantum in&longs;titorum tignorum iunctura di&longs;tabat. Huiu&longs;modi
&longs;tinebantur: quibus di&longs;clu&longs;is atque in
iunctis / tanta erat operis firmitudo atque ea rerum natura:
ut quo maior uis aquæ &longs;e incita&longs;&longs;et / hoc arctius colligata Hæc materia iniecta
riis: cratibu&longs;que con&longs;ternebantur: ac nihilo&longs;egnius gratilio
res trabes quas &longs;ubiciendo &longs;ubucas nuncupant / ad
partem fluminis obliquæ agebantur / quo pro ariete &longs;ubie
ctæ / et cum omni opere Et aliæ item trabes &longs;upra pontem extabant fluuio mediocri
&longs;patio infixæ: ut &longs;i arborum trunci &longs;iue naues deiiciendi ope
ris cau&longs;a e&longs;&longs;ent a barbaris mi&longs;&longs;æ: his
rum uis minueretur: neu ponti Hec Cæ&longs;ar.
Non
&longs;it ab re quod apud ueronam a&longs;&longs;ueuere ligneos
nere ferreis uirgis: ea præ&longs;ertim parte qua redam et carros
trahebant. Sequitur lapideus pons: eius partes hæ &longs;unt.
Su
bices Inter &longs;ubices riparum
atque pilas hoc intere&longs;t: quod hæ ualido penitus obnixu per/
&longs;tent nece&longs;&longs;e e&longs;t. Nam ad
nicis
capita et arcuum uim arcendam et
dant. Ergo
firmi&longs;&longs;imæ: quibus pontis capita committas.
rus ad fluuii latitudinem referetur. Arcus impares cum de
lectant numero: tum et conducunt firmitati. Nam medius
fluenti cur&longs;us quo a cohertione riparum remotior e&longs;t: eo et
liberior: et quo liberior / eo et concitatior atque
deuoluitur. Ergo is quidem linquendus e&longs;t uagus: ne pilæ
rum firmitati officiat illuctando. Et locandæ per fluuium
pilæ
&longs;iores undæ preterlabantur. Huius
di alluuiones mon&longs;trabunt: alioquin &longs;ic rem captabimus. Eos enim imitati qui nucem flumine &longs;par&longs;ere: quibus col
lectis ob&longs;e&longs;&longs;i
pra longe ad pa&longs;&longs;us puta mille quingentos: quo præ&longs;ertim
tempore fluuius excreuerit: quippiam cale quod aquas &longs;u
pernatet deiiciemus. Indicio erit aquas maiore illic &longs;e con
citare impetu: quo loci quæ ieceris plurimum conueniant.
mus: ad quem iacta rariora tardioraque deuenerint. Mina
rex cum ad memphim pontem facere in&longs;titui&longs;&longs;et: nilum de
duxit alio per montes: ab&longs;olutoque opere &longs;uum in alueum
re&longs;tituit. Nicoris a&longs;yorum regina paratis omnibus que ad
pontem in&longs;truendum facerent: effo&longs;&longs;o lacu ampli&longs;&longs;imo / flu
uium diuertit eo: atque interea
minis alueo pilas extruxit. Hæc illi.
At nos &longs;ic rem pro&longs;e
quemur. Pilarum fundamenta per
tibus &longs;i&longs;tentur: &longs;epto circumacto. Septi faciundi modus
hic e&longs;t. Pali non infrequentes duplici ordine
pitibus ab aqua emergant in uallorum &longs;peciem: obducun
turque intror&longs;um ad pilas / pro uallorum ambitu crates: et
complentur ordinum interualla: alga et luto:
conculcationeMoxque intra
limus harena ue &longs;it / &longs;eu quid aliud operi incommodum &longs;it
eximitur. Cætera perficiuntur uti libro &longs;uperiore per&longs;crip
&longs;imus. Ad &longs;olidum enim defoditur: uel potius palis præu
&longs;tis &longs;olum arcti&longs;&longs;ime con&longs;pi&longs;&longs;antur. I&longs;tic aduerti egregios
architecto&longs; a&longs;&longs;ue&longs;&longs;e perpetuo pontis ip&longs;ius tractu
&longs;ub&longs;titui&longs;&longs;e ba&longs;im eam effecere non una omnem clau&longs;o flu
mine unico &longs;epto: Sed additamentis noui&longs;&longs;ima iam tum
po&longs;itis adigendo. Tota enim uis aque omnino arceri et
tineri nequicquam pote&longs;t. Ergo &longs;inenda fluento dum opus
ducimus æ&longs;tuaria &longs;unt / quibus la&longs;&longs;etur contumacia protur
gentium undarum. Ae&longs;tuaria i&longs;tæc aut ip&longs;o
dimittentur aut ubi conferat parabuntur formæ ligneæ / et
canales pen&longs;iles / quibus exuberans fluentis aqua
do labatur. Quod &longs;i tantæ piguerit impen&longs;æ &longs;ingulis ba&longs;is
pilis ba&longs;es ponito &longs;implices / ut &longs;int ex liburnæ &longs;imilitudi
ne oblongæ / prora et puppi in angulum promi&longs;&longs;a / et perfi
nita / atque &longs;ecundum aquæ ip&longs;iu&longs; decur&longs;um ad lineam di
rigito / ut pre impotentium aquarum uim di&longs;partiundo Memini&longs;&longs;e oportet undas puppibus pilarum
ris e&longs;&longs;e infe&longs;tatiores. Id
larum Tum et ui&longs;un
tur illic gurgites in profundum excauati: cum proræ ip&longs;æ
alueo harena oppletiore per&longs;i&longs;tant. Quæ quom ita &longs;int has
e&longs;&longs;e partes in omni operis mole muniti&longs;&longs;imas / et ad
das aquarum a&longs;&longs;iduas mole&longs;tias firmati&longs;&longs;imas oportet. Ad
rem igitur uehementer confert / &longs;i profundum opus ip&longs;um
pedamenti multo quaque uer&longs;us/ et maxime ad puppim pro
tendetur quoad etiam quouis ca&longs;u &longs;ubdempta pedamento /
rum parte / multa &longs;uper&longs;int quæ oneri pilarum ferendo non
deficiant.
mordio producere in accliue: ut aquæ &longs;uperuadentes non præ
rupto irruat: &longs;ed lap&longs;u molli facile dilabitur. Nam præci
piti
a&longs;portat commota: et Pilas a&longs;true
mus lapide
ne eximia: qui natura &longs;ui gelicidiis re&longs;i&longs;tat: et aquis
ceretur: neque alioquin facile di&longs;&longs;oluatur: neque frace&longs;cat &longs;ub
onere: coagmentabiturque omni
in
ta omni minorum lapidum infractura. Adigeturque ex ære
acus et an&longs;æ crebræ / eorum loculis ita pre&longs;&longs;is et ita di&longs;po&longs;itis
ut ulceribus non debilitentur lapides: &longs;ed firmentur captu:
tolleturque in
tice eminenti u&longs;que etiam exuberantes alluuiones pilarum
frontes &longs;uperet. Pilarum cra&longs;&longs;itudo ad pontis alcitudinem
erit &longs;ub quadrupla. Fuere qui non in angulum proras i&longs;tiu&longs;
modi et puppim &longs;ed emiciclo finierunt ductos credo linia
menti uenu&longs;tate. Et ciclum tamet&longs;i habere anguli uires di
xerim angulum tamen i&longs;ti
acuminetur: ut ad omnes leues iniurias decu&longs;&longs;atus dehoneQuin et is quidem ciclo decu&longs;&longs;atus deton&longs;u&longs;que pla
cebit: &longs;i erit non ita obtu&longs;us relictus et impetentis undæ ce
leritas infen&longs;a re&longs;i&longs;tet. Iu&longs;tum pilis angulum &longs;tatuemus fo
re cui rectus
&longs;exquialter. Hæc de pilis.
At riparum &longs;ubices &longs;i quales op
tamus natura loci non præ&longs;tabuntur: pilarum opere firma
bimus: noui&longs;&longs;ima&longs;que inter ad ripam pilas ip&longs;o in &longs;icco ar
cu&longs;que aliquos protendemus: ut &longs;iquid forte undarum a&longs;&longs;i
duitas tempe&longs;tatum &longs;ucce&longs;&longs;u ex ripa ab&longs;ter&longs;erit / uia tamen
producto in agrum Fornices et
arcus cum cæteras ob res: tum propter acres et nu&longs;quam in
termi&longs;&longs;as carrorum in tremitatione&longs; e&longs;&longs;e oportet per
gie ualidas et mirifice obfirmatas. Adde quod interdum tra
henda per pontem &longs;unt ua&longs;ti&longs;&longs;ima forta&longs;&longs;is pondera colo&longs;
&longs;orum / obeli&longs;corum et eiu&longs;modi: utque &longs;cauro limitarem la
pidem trahenti euenit: redemptores publici damna infecta
metuant ea re pons et
tatem erit accomodandus contra carrorum incu&longs;&longs;iones cre
bras atque mole&longs;ti&longs;&longs;imas deberi pontibus integros lapides
prægrandes: inducit ratio facile ut a&longs;&longs;entiamur incudis
plo. Nam &longs;i grandis et perinde grauis illa quidem &longs;it: mal
leorum incu&longs;&longs;ationes facile &longs;u&longs;tinet. &longs;ed &longs;i leuior: ictibus re
&longs;ultat et commouetur. Diximus fornicem arcubus compli
menti&longs;que contineri: et arcum e&longs;&longs;e firmi&longs;&longs;imum cum qui &longs;it
rectus: Quod &longs;i ex pilarum di&longs;po&longs;itione ita re&longs;pondeat re
ctus: ut eius nimium procera incuruitate offendare: utemur
comminuto: riparum &longs;ubicibus maiori cra&longs;&longs;itudine multo
confirmatis. Denique arcus quiuis qui ad fornicis i&longs;tius
tes extabit coaptabitur ip&longs;o ex lapide præduro et prægran
di nihilo &longs;egnius Et
ne erun
dine ad cordam &longs;ui ex decupla re&longs;pondeant. Corda ne erit
uior
u&longs;modi mutuo innectendos acus ærei in&longs;iti: atque an&longs;æ mi
nime inualidæ: tum ad arcum &longs;upremus cuneus / qui &longs;pina
dicitur / erit cum ad compares lineas cum cæteris dolatus:
tum habebit amplius quippiam altero &longs;ui capite cra&longs;&longs;itudi
nis: quo non ni&longs;i fi&longs;tigica in&longs;eri: et leui ariete po&longs;&longs;it intru
di. Sic enim &longs;ubinde reliqui per arcum &longs;ubiecti cunei ar
ctius per&longs;tricti con&longs;tantius in officio Comple
menta omnia
xura / qua nulla coniunctior afferri po&longs;&longs;it. Quod &longs;i firmi&longs;
&longs;imi lapidis copia u&longs;que non &longs;uppeditabit complementis per
ficiundis imbecilliores pro nece&longs;&longs;itate non recu&longs;abo modo
toto ip&longs;ius fornicis dor&longs;o &longs;pina et utrinque contigui ad &longs;pi
nam adacti ordine&longs; nequicquam ni&longs;i expræduro lapide a&longs;ci
&longs;cantur. Sequitur ut in&longs;ternatur id opus non magis ponti
bus
gendumque glarea / ad cubiti cra&longs;&longs;itudinem: po&longs;t &longs;uperin Pontibus autem &longs;ub&longs;tratura et &longs;olum
arcus parem cra&longs;&longs;itudinem erit coequandum. Po&longs;t id quæ
in&longs;traueris calce fulcienda &longs;unt. In cæteris par ambobus
erit ratio. Nam munientur quidem latera &longs;tructura firmi&longs;
&longs;ima / et
qui leui appul&longs;u diuellatur: nec item ampli&longs;&longs;imo / adeo ut
illic ueluti in lubrico prolabi
u&longs;quam fixuram inueniat ubi ungula re&longs;titet. Atqui pluri
mum quidem intere&longs;t quo
tas longo et a&longs;&longs;iduo iumentorum rotarumque attritu fieri:
quando formicas ip&longs;um per &longs;ilicem pedum attritu excaua&longs;
&longs;e callem admoneamur
ad tiburtinam uiæ medium &longs;iliceo lapide in&longs;traui&longs;&longs;e. Late
uero hinc atque hinc operui&longs;&longs;e glarea minuta. Id
torum ungulas: alibi et præ&longs;ertim pontibus &longs;ublatos lapideis
gradibus toto pontis tractu calles habuere ad &longs;pondas / qui
bus ambularent pedites nitidius. Medium autem plau&longs;tris
equitibu&longs; ue relinqueretur. Cæterum ueteres huic operi &longs;i
liceum lapidem egregie probauerunt. Inter &longs;ilices fi&longs;tulo
&longs;us commodior: non quia durior / &longs;ed quia ue&longs;tigiis minus
lubricus.
mur: modo præduri&longs;&longs;imi &longs;eligantur quibus ea &longs;altem uiæ
pars in&longs;ternatur: Et petunt quidem æquabiliorem: accliuiorem penitus re/
cu&longs;ant: poneturque &longs;eu &longs;ilex / &longs;eu quiuis lapis latus / cubitum
cra&longs;&longs;us ne minus pede. Suprema &longs;uperficie æquabili / lateri
bus cohærentibus nullis intermi&longs;&longs;is hiatibus di&longs;po&longs;itus ad
fa&longs;tigium quo exceptus imber diffundatur. Fa&longs;tigiatio tri
plex. Nam aut in medium &longs;tratæ decurret accliuitas quod la
tioribus debetur uiis aut in latera quod arctiores minus impe
dio: aut rectam per longitudinem perducetur. I&longs;ta quidem
moderantur prout cloacarum riuulorumque exitus
lacum: aut in fluentum pre&longs;tantur. Iu&longs;ta erit fa&longs;tigatio bi/
nos in cubitos digytum &longs;emis. Aduerti
bus in montes a&longs;cenderent triginta quou&longs;que
fa&longs;tigia&longs;&longs;e unum. Et locis nonnullis ut puta ad pontium ca
pita ui&longs;untur fa&longs;tigiata altitudine ut &longs;int &longs;ingulos in cubi
tos palmo: &longs;ed &longs;unt ea quidem breuia: quæ onu&longs;tum iumen
tum uno innixu præteruolet. Cloacas ad opus uiarum &longs;pe
ctare arbitrantur: quod &longs;ubtermedias per uias ducendæ
&longs;int: quod ad in&longs;ternendas / coæquandas / purgatiore&longs;que
reddendas uias conferant. Has ea de re hic non negliga
mus. Enim uero cloacam quid e&longs;&longs;e ego aliud dixerim
tem / uel potius arcum aliquem longe lati&longs;&longs;imum nimirum
iccirco in his cloacis con&longs;tituendis quæ hactenus de ponte
ip&longs;o a&longs;truendo recen&longs;uimus: omnia admodum ob&longs;eruabunAtqui cloacarum quidem u&longs;um ueteres tanti fecere:
ut in nullo opere ab&longs;oluendo
adhibui&longs;&longs;e u&longs;piam uideantur. Cloacas inter mirifica ur
bis romæ opera primas annumerant. Non hic in&longs;i&longs;to / quan
tas afferant cloacæ commoditates/ ad urbis lautitiem/ ad
publicarum priuatarumque ædium munditiem / ad aeris &longs;a
lubritatem et &longs;inceritatem non inficiendam. Smyrnam
urbem
rum directione et operum ornamentis alioquin fui&longs;&longs;e pul
cherrimam ferunt: &longs;ed cloace quod non ade&longs;&longs;ent: quibus for
des emi&longs;&longs;æ exciperentur / feditate ho&longs;pites Senis
in ethruria ad lautitiem dee&longs;t quod de&longs;unt cloace. Ex quo fit
ut non &longs;olum prima ultimaque noctis uigilia quibus horis
collectarum &longs;ordium ua&longs;a ex fene&longs;tris funduntur / tota fete
at: uerum et inde interdum ob&longs;cena et grauiter humectata
&longs;it. Cloacarum aliæ &longs;unt quas diffu&longs;orias appello quod im
mi&longs;&longs;as aquas in fluentum / in lacum / aut in mare Aliæ &longs;ubcliuæ quibus conceptæ
mantur: &longs;ed qua&longs;i terræ alueo inhau&longs;tæ &longs;idendo confician
tur. Diffu&longs;orias e&longs;&longs;e &longs;ub&longs;tratas oportet &longs;tratura decliui ac
prona et &longs;olida: qua liberrime diffluat: et que illic &longs;tructa
&longs;int a&longs;&longs;idua humectatione non macerentur. Et ha&longs;ce confert
habere a fluuio &longs;ublatas: quoad turbidis alluuionibus non
compleatur: et limo minime ob&longs;truatur. Subcliuus ip&longs;o
nudo erimus Nam terram quidem poetæ cer
berum: philo&longs;ophi lupum e&longs;&longs;e deorum
uoret: omnia con&longs;umat. Igitur &longs;purcities et quæ immi&longs;&longs;a
concipientur tellure conficiente euane&longs;cent: et minus ua
porum ad seditatem odoris exalabunt. Sed uelim cloa
cas in quibus urina fundenda &longs;it procul abduci a parieti
bus. Ardoribus enim solis maiorem
atque uitiantur. Flumina præterea et fo&longs;&longs;as aquarias quæ
cen&longs;endas puto / quando inter uehiculorum genera nauium Tum et mare ip&longs;um natura &longs;ui
quid erit aliud Sed de his nihil
e&longs;t hoc loco quod prolixius di&longs;&longs;erui&longs;&longs;e conferat. Quod &longs;i
quid acciderit ut hominum u&longs;ibus i&longs;ta hæc minus &longs;uppedi
tent: erit tunc ut manu et arte quæ forte offenderint uitia /
emendentur: et quæ de&longs;int commoditates parentur: quarum
rerum &longs;uo Nunc &longs;i qua e&longs;t urbis pars
quæ cum his conueniat de quibus hic agendum e&longs;t: ea nimi
rum erit portus. Atqui portus quidem ueluti in curriculo
e&longs;&longs;e carcer uidebitur: a quo uiæ cur&longs;um ineas: aut peracta
excur&longs;ione de&longs;inas et conquie&longs;cas. Alii portum forta&longs;&longs;is na
uigii &longs;tabulum e&longs;&longs;e interpretabuntur. E&longs;to id uti uis: et car
cer / et &longs;tabulum / et conceptaculum. Certe &longs;i portus cuiu&longs;que
proprium e&longs;t / nauim a procellarum impetu ad &longs;e recipere:
tueri profecto nece&longs;&longs;e e&longs;t: ad&longs;int latera ualida et alta. Tum
et coaptatum habeat
g
&longs;int: qua&longs; res &longs;i præ&longs;tabit ip&longs;a per &longs;e locorum oportunita&longs;:
nihil erit quod amplius de&longs;ideres / ni forte / ueluti apud athe
nas: quam tris habui&longs;&longs;e portus naturales &longs;cribit Tuchidi
des / animi dubius
captes ubi terras quas portus po&longs;tulet pro&longs;equare. At con
&longs;tat quidem ex his quæ primo in libro diximus / regiones
e&longs;&longs;e alias quibus
le&longs;ti et pera&longs;&longs;idui
cibus mitiores et &longs;editiores auras &longs;pirat:
egredi
et aquilone
ce&longs;&longs;ate po&longs;t diu fluctuare Sed pro locorum uarietate
ad
quæ nauim onerariam grauem
et fundo e&longs;&longs;e Tamet
&longs;i complexæque radices ad ancoras Malim ta
men huiu&longs;modi e&longs;&longs;e portum: ut nihil in &longs;e concipiat / quod
puritatem aeris contaminet: aut naues ledat: uti &longs;unt alga
hærbæque aquis ortæ. Nam infe&longs;ti&longs;&longs;imos carinis uermes ti
neas / atque lumbriculos: et putre&longs;centibus littoribus pe&longs;ti
lentes fetores excitant. Portum quoque tabificum et
tem reddent dulces immixtæ aquæ: pre&longs;ertim quas
a nimbis conceptas dederint: habere tamen conterminos pro
ximo&longs;que Vnde puram et naui &longs;eruabilem
de&longs;umas aquam: et uelim expeditos et directos / et certus
egre&longs;&longs;us habeat / immunes &longs;irtibus: liberos impedimentis:
tutus ab in&longs;idiis ho&longs;tium / et pyratarum: tum et
ta cel&longs;os et
minere in&longs;ignes / notabiles / quos nautæ procul
ueluti de&longs;tinatum uelificationis &longs;ignum petant. Intra po
tum ducenda e&longs;t ripa et pons: quo nauis exonerandæ com
moditas &longs;it proximior. Hæc opera ueteres fecere.
Alii ali
ter: de quibus non e&longs;t hic edi&longs;&longs;erendi locus. Nam eorum
quidem ratio ad portum emendandum molemque
pertinet: que &longs;uo dicentur loco. Habebit et in portus
ambulationem / et porticum / et templum: qua egre&longs;&longs;i naui
excipiantur. Non deerunt columnæ et an&longs;æ et anuli ferrei
quibus nauis illigetur. Crebri &longs;tatuentur fornices: quibus
importata condantur.
altæ et munitæ: ut ea ex &longs;pecula uelorum aduentus præui
et propugnaculis nauigia &longs;ociorum tueantur / et tran&longs;uer&longs;æ
diamque in urbem dirigetur uia militaris: confluentque
uici non pauci: quibus undequaque in&longs;olentem
nores: ubi debilitata nauigia Sed hoc quod ad
portum pertineat non pretermittatur. Celebres et fuere et
&longs;unt ciuitates ea re tutiores quod fauces et pro faucibus ingre&longs;
&longs;um incertum habeant / et uix
uer&longs;iones in &longs;ingulas horas annatantibus cognitum. Hæc
&longs;unt quæ de publicis uniuer&longs;orum rebus dicenda uideban
tur / ni illud addideris / quod partiri plateas
pace conuecta mercentur: et iuuentus exerceatur: et in bel
lo lignationes / pabulationes / et i&longs;tiu&longs;modi tolerandæ ob&longs;i
dionis remedia &longs;eruentur. Templum uero delubra et ba&longs;i
lica et &longs;pectaculum et eiu&longs;modi magis
pria non multorum: &longs;ed &longs;acerdotes illi quidem: &longs;eu magi
&longs;tratus &longs;int. De his igitur &longs;uo dicetur loco.
LEONIS BAPTISTE ALBERTI DE SINGVLO
RVM OPERIBVS LIBER QVINTVS
OPERVM Varietates
et in agro ad ciuium incolarumque rationes
accomodari oportere / proximo &longs;uperiore li
bro di&longs;&longs;eruimus: compertumque fecimus alia
ignobilioribus deberi ædificia. Quæ autem
uniuer&longs;orum gratia conuenirent ab&longs;oluimus. Singulorum
nece&longs;&longs;itati quintus hic liber Qua
in re et uaria et ampla et difficili explicanda quoad nobis
erit ingenii indu&longs;triæque enitemur: ut intelligas uolui&longs;&longs;e me
nihil pretemittere: quod
po&longs;&longs;it: et nihil afferre quod magis ad exornandam oratio
nem Ordiendum qui
dem a dignioribus. Digni&longs;&longs;imi
et moderatio Hi quidem plures
&longs;olus. Quæ igitur i&longs;tius unius gratia fiant con&longs;ideremus.
Si
maximi intere&longs;t cuiu&longs;modi fore ip&longs;um hunc con&longs;tituamus
illius ne
non magis &longs;uis emolumentis
modis moueatur? an contra eiu&longs;modi qui &longs;ibi paratam e&longs;&longs;e
cum &longs;ubditis uelit rem: ita ut etiam inuitis imperet. Nam
cum cætera pleraque omnia edificia / tum et
eandem oportet eorum e&longs;&longs;e / quos
eorum qui imperium / qua&longs;i conce&longs;&longs;um magi&longs;tratum inie
rint ac tueantur. Regum enim erit urbs munita / plus &longs;atis:
ubi aduentitium arcere ho&longs;tem ualeat.
hilo &longs;egnius ho&longs;tes &longs;int
tas e&longs;t / aduer&longs;us alienos / aduer&longs;u&longs;que &longs;uos: et ita munien
da: ut alienis atque
In ho&longs;tes urbem &longs;uperiore libro munitam fecimus:
quid expediat con&longs;ideremus. Perualidum putat Euripides
aduer&longs;arium e&longs;&longs;e multitudinem natura &longs;ui: eamque &longs;i frau
Carras apud egyptum
indiem defunctorum capita &longs;i non plus mille efferantur / &longs;o
&longs;pitem et optime ualere arbitrentur. Prudenti&longs;&longs;imi reges
crebra fo&longs;&longs;a aquaria ita diui&longs;ere: ut iam non unam / &longs;ed plu
rimas e&longs;&longs;e pu&longs;illas iunctas urbes dicas. Id ita fecerunt credo
ut ni&longs;i Sed ea re imprimis
a&longs;&longs;ecuti &longs;unt ut graues multorum motus
duas plures ue effecerit &longs;tatuas tractabiles atque portabiles.
Romani nullum &longs;enatorem mittebant procon&longs;ulem
ptum: &longs;ed eque&longs;tres uiros &longs;ingulis locis di&longs;tribuebant. Id
quidem ea de re in&longs;titui&longs;&longs;e aiebat Arrianus: ne tam apta
ad res nouas prouincia unius imperio ageretur. Et annota
runt quidem urbem nullam ciuium di&longs;&longs;idiis immunem da
ri: cuius aream natura di&longs;creuerit: uti &longs;i peruadat fluen
iaceat plano muro interducto commodi&longs;&longs;ime diuidetur. Ducendum puto / non quia
am: &longs;ed ueluti circulo circulum includas / nam ditiores qui
dem / laxioribus delectati &longs;paciis: facile priore a muro ex
cludi &longs;e patietur / macellumque / media&longs;que urbis officinas
inuiti / circumforaneis cupidenariis relinquent: ignauiaque
illa terrentiani generationis turba / fartorum / laniorum / eo /
feret quod &longs;i ab ea primarii ciues non excluderentur illud
&longs;it ab re quod apud Fe&longs;tum legimus. Ser. Tullium patri
cios uico iu&longs;&longs;i&longs;&longs;e habitare: in quo &longs;i quid molirentur: ex
loco &longs;uperiore po&longs;&longs;et opprimere. Murum
oportet ita ducere / ut nulla &longs;it urbis regio qua is quidem
non pertingat: et oportet cum ceteros urbis muros: tum
maxime hunc cra&longs;&longs;itudine omnique operis artificio / ualidi&longs;
&longs;imum attollere. et &longs;ublimem: quo ad priuata cunctorum
tecta excellat / mini&longs;que et propugnaculis / atque forta&longs;&longs;is
fo&longs;&longs;a conuenit hinc atque hinc munire: ut per eum &longs;atelli
tes utroque protecti latere tutentur. Turres in&longs;uper
apertas intro&longs;um / &longs;ed circumtectas muro: et tam in &longs;uos
in aduentitios ho&longs;tes expo&longs;itas e&longs;&longs;e locis oportet: pre&longs;er
tim quibus uiæ / aut alta templorum tecta dirigantur. In
turres uelim nullos ni&longs;i per murum ip&longs;um Et in murum ni&longs;i qua permi&longs;erit
arce per urbem ad uias nulli arcus / nulle u&longs;piam turres:
relinquendæ prohibendæ et menia ni proiecturæ. Vnde mi&longs;
&longs;ilibus Denique ita paranda omnis harum rerum ædificatio e&longs;t ut
edita omnia qui dominetur po&longs;&longs;ideat &longs;olus: et &longs;uis percur
rendi uniuer&longs;am per urbem facultatem remoretur nemo. Ita que his tyrannorum urbs a regum urbe differt.
Forta&longs;
&longs;is ea etiam re differunt: quod liberis populis plana com
modiora &longs;int. Tyrannus monte &longs;it tutior.
Cætera i&longs;torum
non modo inter &longs;e uerum et una cum plebeis priuatorum ædi
ficiis conueniunt: nonnullis etiam ab his atque inter &longs;e diffe
runt / prius dicendum qui conueniant po&longs;t quid cuique &longs;it pro
prium. Hoc genus ædium nece&longs;&longs;itatis gratia con&longs;titutum
interpretantur. in&longs;unt tamen partes aliquæ / alioquin com
mode quas u&longs;us et con&longs;uetudo ita uiuendi efficit / ut puten
tur penitus nece&longs;&longs;ariæ uti e&longs;t porticus ambulatio / ge&longs;tatio
et eiu&longs;modi. ea nos quando &longs;ic ædificationis ratio &longs;uadeat
non ita di&longs;tinguemus / ut
gemus.
Sed &longs;ic ut quemadmodum
modi / alia uniuer&longs;orum e&longs;&longs;e / alia paucorum / alia &longs;ingulo
rum dicamus. Porticum quidem et ue&longs;tibulum non &longs;eruo
rum magis uti Diorus putat
tia po&longs;itum arbitramur. Intra ædes ambulationem aream:
atrium: &longs;alam quam a &longs;altando dictam puto / quod in ea nu
ptiarum et conuiuiarum alacritas celebretur non uniuer&longs;o
rum / &longs;ed potius incolarum &longs;unt. Cenacula alia liberorum
e&longs;&longs;e / alia &longs;eruorum con&longs;tat / tum dormitiones matronarum
uirginum / ho&longs;pitum / &longs;ingulorum ferme &longs;unt. De uniuer&longs;a
i&longs;torum partitione quoad generatim pertinebat diximus
libro primo: in liniamentis numero enim amplitudine: et
&longs;itu pro cuiu&longs;que u&longs;u / apte expediantur nece&longs;&longs;e e&longs;t:
particulatim pro&longs;equamur.
Porticus et ue&longs;tibullim aditu hone&longs;tabitur.
Aditus
qua pateat hone&longs;tatur / tum et operis dignitate: qua perfi
niatur interiora cenacula et cellæ et eiu&longs;modi locis di&longs;po
nentur aptis / ut immi&longs;&longs;a commode &longs;eruentur: ut bene cum
aere &longs;olibus uenti&longs;que conueniant. ut ad u&longs;us expetitos
modentur / di&longs;tinguenturque / ne quid commercia: aut ho&longs;pi
tum / aut a&longs;&longs;iduorum i&longs;tis dignitatem commoditatem uo
luptatemue minuant: illis petulantiam augeant/ ac ueluti
gu&longs;to: &longs;ed prompta &longs;int ut cetera
me confluant. In has quidem &longs;calarum et itionum apertio
nes: Rur&longs;us
nitore in&longs;cio ingredi nemo aut a&longs;portare quippiam po&longs;&longs;it. Apertiones cum
ne furibus ne ue item uicinis pateant ad turbanda/ &longs;pectan
da / no&longs;cendaque quæ intus aut dicantur aut gerantur. Aegy
ptii ita domos priuatas ædificant ut extrin&longs;ecus nullæ fene
&longs;trarum apertiones appareant: Optaret forta&longs;&longs;is qui&longs;piam
po&longs;ticam ade&longs;&longs;e ianuam: qua me&longs;&longs;es &longs;eu reda &longs;eu
ueherentur: ne quid
ne&longs;tarentur: adderentque po&longs;ticulam &longs;ecretiorem: qua in&longs;cia
familia &longs;olus dominus admittere occultos tabellarios et in
ternuntios egredique ex arbitrio po&longs;&longs;it / prout
modusHo&longs;ce non improbo / illud peruelim non de
e&longs;&longs;e abditi&longs;&longs;imas latebras / occulti&longs;&longs;imos rece&longs;&longs;us / et celata
diffugia / ip&longs;i patrifamilias uix agnita: quibus aduer&longs;is ca
&longs;ibus argentum / ue&longs;tem / &longs;eque / &longs;i id ita mala tempe&longs;tas tule
rit &longs;aluet. Fecerant ad &longs;epulchrum dauid loculos: quibus
the&longs;auros ex regis hæreditate conderent/ arte mirifica: ita
ut nullatenus po&longs;&longs;ent e&longs;&longs;e manife&longs;ti. Ex quorum uno po&longs;t
annos. M. CCC.
Hircanum pontificem ait lo&longs;ephus auri
talenta hau&longs;i&longs;&longs;e tria milia ut ob&longs;idione ab Antiocho libera
ret ciuitatem. Tum et po&longs;t tempora
gnam quoque rapui&longs;&longs;e uim auri prædicant. In his igitur ædes
principum cum priuatis Inter principum et pri
uatorum ædes hoc maxime intere&longs;t / quod earum utræque &longs;uam
in primis naturam &longs;apiunt. In hac quidem que plurimorum
&longs;unt u&longs;ibus addicate / numero et amplitudine excellere: in
altera que paucorum aut &longs;ingulorum &longs;unt/ cultiora magis Tum et hoc intere&longs;t: quod in his
etiam &longs;ingulorum receptus naturam &longs;apiant principum ne
regum domibus non &longs;uperfluit multitudo: in alteris uero
priuatis domibus partes quæ plurimorum &longs;unt ita quoque po&longs;u
i&longs;&longs;e iuuat: ut ne plus quidem regia domus membra penitu&longs;
di&longs;tincta / uxoris: uiri: mini&longs;trorum: ita ut quæque non mo
do ad u&longs;um: uerum et ad maie&longs;tatem pertineant / ubique &longs;up
peditent: et nulla ex dome&longs;ticorum multitudine confu&longs;io
redundet. Difficile &longs;ane id/ et quod haud queas unico &longs;ub
tecto efficere. Figo cuique &longs;ua et regio et area / &longs;uumque in
tegrum tecti &longs;patium et opus dabitur. Sed ita iungentur te
eto et itionibus: ut &longs;eruorum dome&longs;ticorumque
præ&longs;tandis operibus properant /
domo acciti &longs;e&longs;e præbeant: &longs;ed præ&longs;entes præ&longs;to et prompti
&longs;int. Atqui paruuli / ancillæ graculæque cohortis &longs;trepitus a
uirorum
tities &longs;eparabitur. Principum con&longs;e&longs;&longs;us et triclinia digni&longs;
&longs;imo &longs;tatuentur loco. Dignitatem afferet loci cel&longs;itudo / et
&longs;ub oculis Tota uxo
ris domus omnino
id quod
communia patebunt. Ho&longs;tio et ianitore codem uno ambo
rum domus claudetur atque cu&longs;todietur. Cætera quibus eæ
ab aliis differant magis propria &longs;unt priuatorum
pum: de ip&longs;is ergo &longs;uo dicemus loco. Rur&longs;us inter &longs;e prin
cipum ædes in hoc conueniunt. Nam præter ea quæ priua/
tis eorum u&longs;ibus debentur habere quidem oportet
ip&longs;a militari uia: ip&longs;oque præ&longs;ertim / fluuio aut mari: tum
pro ue&longs;tibulo laxos receptus: quibus legatorum procerumque
commeatus &longs;eu uehiculo / &longs;eu iumento uecti excipiantur. Porticum et tecta non hominum &longs;olum gratia / uerum et iu
mentorum uelim ade&longs;&longs;e: quibus a &longs;ole et imbri Ad ue&longs;tibulum porticus: ambulatio: ge&longs;tatio: et eiu&longs;modi
pergrata e&longs;t: ubi iuuentus &longs;eniores a principis colloquio re
deuntes expectans exerceatur &longs;altu: pila: di&longs;co: lucta. Pro
tando patronos præ&longs;tolentur: ubi et princeps ius dicturus
ad tribunal &longs;edem &longs;tatuat. Subinde concenaculum: ubi &longs;e
niores principum &longs;alutatum conueniant: et rogati &longs;ententi
am dicant. Idque forta&longs;&longs;is aliud æ&longs;tiuum / aliud e&longs;&longs;e hiema
le conuenit: et omnino patrum qui conuenerint ætati fe&longs;&longs;æ
et deliciis
&longs;um influat. et
lat rebus di&longs;ceptandis &longs;tatuendi&longs;que po&longs;&longs;int &longs;ine ulla uel mi
nima Comperio
mum omnium Gracchum / mox
et alios in &longs;ecretis recipere: alios cum pluribus: alios cum
uniuer&longs;is: uti amicos primos et &longs;ecundos eo pacto notaret:
id &longs;i i&longs;tiu&longs;modi
&longs;æ fient et plures: quibus alia atque alia parte recipiant / ac
receptos mittant: et quos nolint Aedibus &longs;pecula &longs;uperemineat: qua e ue&longs;tigio cuiu&longs;uis mo
tus fiat certior. Itaque
In quibus uero
Nam regum
in media urbe aditu facilis: ornatu uenu&longs;ta: lautitie
magis
locanda e&longs;t: ut &longs;it neque in urbe neque ex urbe. Adde quod ad re
gis ædes &longs;pectaculum templum procerumque tecta pulcher
rime adiunguntur.
&longs;e e&longs;t. Hone&longs;ti&longs;&longs;ima et quæ utrunque deceat atque iuuet erit
ædificatio / &longs;i neque exponetur regia:
&longs;centes nequeat depellere: neque di&longs;tinguetur arx / ita ut car
cer magis Vnum
hic nolim præterire. Nam percommodi&longs;&longs;imæ quidem ty
fi&longs;tulæ au&longs;cultatoriæ: quibus furtim captent quid &longs;eu ho&longs;pi
tes / &longs;eu familiares inter &longs;e colloquantur. Sed quom regiæ
rebus aliter &longs;e atque arcem habere: officii erit arci regiam
adiungere: quo et rex &longs;ubitis ca&longs;ibus: arcem ueteres urbi
bus ponere in&longs;tituerunt: quo
gium haberent. Vbi uirginum matronarumque
cum &longs;acrorum &longs;anctitate tutarentur. Meminit quidem Fe
&longs;tus arcem apud ueteres religioni &longs;acratam fui&longs;&longs;e: et appel
lari &longs;olitam augurialem: archanumque illic fieri quoddam
&longs;olitum per uirgines
notitia remoti&longs;&longs;imum. Ea de re pri&longs;corum arcem nullam
e&longs;&longs;e templis uacuam inuenies. Sed arcem tyranni &longs;ibi u&longs;ur
pauere: locique pietatem ac religionem ad &longs;celus immani
tatemque uerterunt: calamitati&longs;que
erumnarum fomentum reddidere. Nos rem pro&longs;equamur.
Amoniis arx ad
Prima
extabat munitio tyrannorum. Proxima coniuges cum li
beris. Vltima &longs;atellitum crat &longs;edes.
Aptum opus ni magi&longs;
&longs;pectet qui toleret Ac mihi quidem uti
eius militis fortitudo non probatur quidem: &longs;i nihilo plus
ab arce expectandum puto / ut non modo &longs;u&longs;tinere lace&longs;&longs;en
tem: uerum et compe&longs;cere impetentes ualeat. Vtrunque ta
men ita curandum / ut
uideare. Hæc ut a&longs;&longs;equamur / loci &longs;itus et murorum ratio
præ&longs;tabit. Dubitare uideo peritos rei militaris arcem ne
e&longs;&longs;e Collinas qui
dem non dari ubi uis eiu&longs;modi / ut ob&longs;edi&longs;&longs;e et dirui&longs;&longs;e ne
queas: neque plana &longs;i recte a&longs;truantur / impune attentari ar
mis. De his non di&longs;puto.
Tota nempe res locorum e&longs;t opor
tunitatibus commendanda / ita ut que de urbe diximus
ad ponendam Omnino habeat arx opor
tet expeditas irruptiones: unde in
ca&longs;tren&longs;es: &longs;iqua &longs;editio aut perfidia id exigat et &longs;ua et ex/
terna po&longs;&longs;it auxilia libere petere atque immittere tellure Percommoda erit areis de&longs;criptio quæ
&longs;ibi iunget omnes urbis muros qua&longs;i. o.
littera ingentes.
C. inflexis cornibus præhendant non circumcludant.
&longs;ic / aut a qua plures radii ueluti ad circumferentiam exe
ant: &longs;ic enim quod oportere nuper dicebamus: neque intra
urbem erit arx: neque adeo extra urbem. Quod &longs;i quis
xerit / po&longs;ticam e&longs;&longs;e urbis omni ex parte egregie muniti&longs;&longs;i
mam. Sed &longs;it ea quidem uti uolunt operum &longs;upremus uer
tex et urbis nodus: minax: a&longs;pera: rigidaque &longs;it oportet, per
uicax: inuicta: pu&longs;illa Nam hic pauco
rum fide: illic multorum officio indigebimus. Et quid il
le apud Euripidem:
lis ingeniis: ita i&longs;tic in paucis fides minus incerta erit
multis perfida. Arcis podium ponetur &longs;olidum / ua&longs;tis lapi
dibus / linea extrin&longs;ecus obliqua: quo &longs;calæ admotæ curua
tu debilitentur: et qui applicuerit ho&longs;tis hærendo ad murum
dimi&longs;&longs;os lapides non euitet: et tormentis immi&longs;&longs;a non usque
arietent: &longs;ed ex obliquo di&longs;&longs;iliant. Area intror&longs;us pa&longs;&longs;im la
ti&longs;&longs;imis et cra&longs;&longs;is lapidibus duplici atque etiam triplici fo
lio dimi&longs;&longs;is in&longs;ternetur ne quid cuniculis furtim
irreptent: Murus alti&longs;&longs;imus &longs;olidi&longs;&longs;imus cra&longs;&longs;i&longs;&longs;imu&longs;que ad
&longs;upremas u&longs;que coronas attollatur: qui pulcherrime ma
chinarum uim et mi&longs;&longs;ilia refutet: et &longs;calis aut etiam aggere
quoad in nos &longs;it minime queat æquari. Cætera uti de
muris diximus perficientur. Præcipua quidem ad tuendo&longs;
urbis et arcis muros
&longs;tis impune propius po&longs;&longs;it appellere. Id fiet cum fo&longs;&longs;a qua
diximus profundaque lataque: tum et furtariis ut ita loquar
&longs;ub fi&longs;&longs;uris per ip&longs;um imum podii di&longs;po&longs;itis. Vnde ho&longs;tis
dum &longs;e &longs;cuto &longs;uperne proteget / qua &longs;it parte
ueheretur. Hoc enim genus
Tuti
uiore finiunt linea / raro petunt ho&longs;tem fru&longs;tra: cui
rit
et alterum: Superne
tur. Vix unum tantum
mento declina&longs;&longs;e / et breui &longs;cuto refuta&longs;&longs;e immi&longs;&longs;a queat. Si erit arx maritima circum uada
ne nouum machinamenta propius po&longs;&longs;int appellere. Si erit
plano: fo&longs;&longs;a aquaria circumdabitur: &longs;ed ea ne quid putidi
aeris afferat u&longs;que fodietur / quo &longs;caturiat uiuam aquam. Si
erit monte / præcipitiis uallabitur: ubi licebit hi&longs;ce omni
bus utemur. Quibus uero ex locis tormentorum mi&longs;&longs;ilia po&longs;
&longs;int impetere: cycli aut potius anguli murorum ueluti pro
ræ in acutum obiicientur. Non me fugit quod periti aliqui mi
litia a&longs;&longs;erunt: contra mi&longs;&longs;ilium impetum muros præaltos
fore non utiles.
mum præberi ho&longs;tibus irruentibus Hoc non eueniet
&longs;i quæ &longs;upra diximus Redeo ad rem.
Ad ar
cem turris una primaria excitabitur / multa &longs;ui parte &longs;oli
da: toto opere robu&longs;ta: undique munita: cæteris cel&longs;ior: ar
ce&longs;&longs;u ardua: ingre&longs;&longs;u non ni&longs;i ponte mobili. Mobilium
tium duo Alterum quo inuer&longs;o clauditur egre&longs;
&longs;us. Alterum quo porrecto atque retracto utimur: ubi acres la
s&longs;ciuiũnt uenti. Po&longs;terior
Turres quæ
tere hanc mi&longs;&longs;ilibus
tur: aut muro tectæ relinquentur gracili. Excubiarum &longs;ta
tiones et propugnatorum fori
arcis pártes: alii &longs;upremas: alii alias
bu&longs;que curent: demum aditus et egre&longs;&longs;us et omnis partitio
&longs;ic habebitur et parata et munita: ut neque amicorum perfi
dia / neque inimicorum uis frau&longs; ue po&longs;&longs;it ledere. Areis te
cta ne tormentorum ponderibus
lum
mabuntur: po&longs;t imponetur cru&longs;ta / et in eam præterea tubu
li: per quorum uacua exceptus imber perfluat / nullo calcis Po&longs;tremo te&longs;taceis
tis uel potius pumice &longs;uperin&longs;par&longs;is
bitum cra&longs;&longs;itudine. Sic neque
ignium iniuriam uerebuntur. Summatim quidem erit arx
perficienda: uti &longs;i pu&longs;illam quandam urbem coædifices: pa
ri igitur atque urbs ip&longs;a munietur opere et arte: cæteraque co
aptabuntur quæ u&longs;ui &longs;int.
militem arma / frumenta / pernam / acetum / et
gna colloces / atque a&longs;&longs;erues: et
ria quam dicimus / ueluti minutior quædam aderit arx: cui
pror&longs;us de&longs;it nihil eorum quæ arcibus de&longs;iderentur. Habebit
ci&longs;ternam / et loculos rerum quibus &longs;e&longs;e abunde alat et Habebit aditus: unde in &longs;uos etiam inuitos irrumpat: et un
de petita &longs;ub&longs;idia immittat. Illud hic non prætereo cunicu
lis aquariis arces interdum defen&longs;as: interdum urbes cloa
cis captas fui&longs;&longs;e. Horum utrunque iuuat nuntiis
At
cura&longs;&longs;e oportet / ut i&longs;tiu&longs;modi res multo minus ledere po&longs;
&longs;int Fient igitur apti&longs;&longs;imi: ducentur tortuo&longs;i: ex
cipientur profundo: ut neque armatus peruadere: neque iner
mis in arcem euadere / ni&longs;i uocatus admi&longs;&longs;u&longs;que &longs;it potis. Fi
nient belli&longs;&longs;ime cloaca / aut potius de&longs;erta et ignota in are
naria/ aut &longs;ecretis templorum fani&longs;cis ac bu&longs;tuariis. Tum &longs;i
humanos ca&longs;us nequicquam neglexi&longs;&longs;e oportet nimirum iu
uabit notos &longs;ibihabere ingre&longs;&longs;us intimam in arcem quibus
&longs;i
cum armatis: et forta&longs;&longs;is conferet ad hanc rem / partem ha/
here aliquam murorum abditi&longs;&longs;imam: quæ
creta ob&longs;tructa &longs;it. Vnius tantum gratia qui cæteris præ&longs;it
&longs;eu &longs;it ille quidem rex &longs;eu
ximus. Sequitur ut ea tran&longs;igamus / quæ hi
unici tantum pre&longs;unt: &longs;ed &longs;imul plures His
aut tota. r.
p.
qua&longs;i unus magi&longs;tratus integra
aut partibus di&longs;tribuetur. Con&longs;tat.
r.
p.
&longs;acris quibus &longs;upe
ros colimus / his His domi &longs;enator iu
dex: foris Cui uis i&longs;torum duo
ad &longs;uum pertineat officium: alterum quo &longs;e familiamque
&longs;uam recipiat. Larem quidem familiarem habebit qui&longs;que
&longs;imilem huic: cui &longs;e&longs;e pro uitæ in&longs;tituto e&longs;&longs;e uelit &longs;imilem
aut regi aut Sunt tamen aliqua
quæ huic Præclare Vir
gilius. Secreta inquit erat patris anchi&longs;æ domus: arbori
bu&longs;que obtecta rece&longs;&longs;erat. Intellexit quidem
et &longs;ua et familiæ gratia a uulgi ignobilitate et fabrorum tu
multu
moditate&longs;que
ta in familia / tam multiplici / tam uaria / la&longs;ciuiens iuuen
tu&longs;
no plerunque in&longs;aniat: maritorum querimonias
etiam ne quid improba
nos inquietet. Et prudenti&longs;&longs;imos uideo principes non mo
do extra uulgi frequentiam / uerum et ab urbe &longs;ece&longs;&longs;i&longs;&longs;e: ne
quis plebeius ni&longs;i magna impul&longs;us re mole&longs;tiore a&longs;&longs;iduita
te infe&longs;tet. Aut quid tanti erunt i&longs;torum opes: &longs;i non licue
rit interdum ociari et pigre&longs;cere. I&longs;torum quidem domus
ceptacula capacia: et egre&longs;&longs;um et uiam / qua prodeat
minime angu&longs;tam: ne qui &longs;ectantur familiares clientuli et
cohortales / et qui &longs;e congerunt / ut togatulorum numerum
augeant / inter &longs;tudia comitandi pre&longs;&longs;uris turbentur. Quæ
autem &longs;int &longs;e&longs;e hi proceres pro &longs;u&longs;cepto munere
&longs;tris cla&longs;&longs;eque et Quid
huic
nias et factum faciat. Aliud cui minores
quo
ctum
&longs;tius: colle dignius: plano &longs;tabilius collocabitur ob terre
motus.
futurum Inde adeo
con&longs;pectu
&longs;tituto preuertantur. Apud
mitibus &longs;crip&longs;it / &longs;ic
rum tecta recte haberi quæ
&longs;ed placui&longs;&longs;e po&longs;terioribus
qua coeli parte
mites Illud
&longs;e uideo: ut eorum
uio / aut ex uia militari Po&longs;tremo tale
oportet: atque ita
dum illectet / præ&longs;entes delectet / atque detineat operis admi
ratione et raritate.
tignatum ab terre motibus ille&longs;ius. &longs;ed contra
iobu&longs;tius: ad De
nus.
quae ad Mi
nora
pietatis aut uirtutis gratia plurimi conuenere: quales &longs;unt
quae &longs;e &longs;acris addixere: et quae Sunt et
ca&longs;tra
diuinarum que cognitione Id
Quom enim
&longs;tare po&longs;&longs;int: uirtus. &longs;.
et ueritas:
perturbationes animi &longs;edet atque excludat. Illa uero naturæ
opus atque rationes explicet: nobi&longs;que communicet: ex quibus
rebus ingenium ab ignorantia: mens a corporis contagione
purgetur. Per hanc nimirum inimus uitam
pe ut &longs;imus diis redditi per&longs;imiles. Adde quod bonorum e&longs;t
quales et e&longs;&longs;e et haberi pontifices uolunt / ea meditari: &longs;tu/
dere: pro&longs;equi quæ hominum generi ab homine deberi intel
ligant: egrotos / imbelles / de&longs;titutos: et eiu&longs;modi officio /
beneficio / mi&longs;ericordia / leuando: iuuando. In his enim &longs;e&longs;e
&longs;uo&longs;que exerceat pontifex officii e&longs;t. De his nobis &longs;eu ad ma
iores pontifices &longs;eu potius ad minores pertineat dicendum
uidetur. Atqui a clau&longs;tris
Clau&longs;trorum genera
alia conclu&longs;orum / ita ut nu&longs;quam Alia non
u&longs;que conclu&longs;a / ita ut perpetuis Horum
item alio mares / alio feminæ continentur. Virginum clau
&longs;tra neque intra urbem &longs;i po&longs;ita &longs;int uitupero: neque omnino
extra urbem laudo. Illic &longs;ane &longs;olitudo minus præbebit
&longs;tatorum: &longs;ed qui &longs;e inge&longs;&longs;erint / plus habebunt ocii et
tiæ ad facinus / ubi nulli a&longs;&longs;i&longs;taret arbitri
&longs;celeris &longs;pectatores atque dehortatores. In utri&longs;que
quidem e&longs;t: ne uelint de ca&longs;titate mereri male: &longs;ed
ne po&longs;&longs;int. Qua de re ita præcludendi aditus omnes
nemini pateant: ob&longs;eruandi / ut
&longs;it nemo &longs;ine præ&longs;entis ignominiæ &longs;u&longs;pitione. Neque tam
munita e&longs;&longs;e legionum ca&longs;tra uallo fo&longs;&longs;aque oportet
&longs;epta &longs;unt muris obuallanda / altis / integris / nullis u&longs;piam
aptionibus relictis: quibus
&longs;ed ne oculorum aut uerborum Lumina intror&longs;us per
aptis locis di&longs;ponentur. Neque dee&longs;&longs;e uelim ortuli &longs;patia /
et pratuli: que ad recreandos animos magis
uoluptates ualeant: quæ quom ita &longs;int /
dia incolarum frequentia &longs;um mouebuntur. Vtrorum &longs;ep
ta &longs;i ex urbe conce&longs;&longs;erint conferet id quidem. Nam eorum
ad&longs;cripta &longs;anctimoniæ a&longs;&longs;iduitas /et animi pacata religio:
cui &longs;e&longs;e totos dedicarunt / minus uexabitur &longs;alutatorum freSed i&longs;torum tecta &longs;eu mares &longs;eu feminæ &longs;int uelim
occupent loca
clu&longs;i / dum &longs;olum uacant animo: corpore autem multa ma
credine / et uigiliis affecti
tationibus His
locum dari uelim natura munitum: quem repentina latro
num uis / aut excurrens ho&longs;tis leui manu ad arbitrium ne
queat populari: eaque de re uallo / muro / turrique pulchre
munietur: quod loci religio patietur. Eorum uero conclu
&longs;orum &longs;edes qui &longs;tudia bonarum artium cum religione
queant hominum rebus con&longs;ulere / non omnino medios in
ter artificum tumultus ac &longs;trepitum / &longs;ed'ne
frequentia &longs;eductos longe e&longs;&longs;e oportet: id
ob res tum quod &longs;unt eorum familiæ grandes: tum etiam quod mul
ti ad &longs;e concionantes di&longs;&longs;erente&longs;que de rebus &longs;acris conflu
ant: Quibus rebus proculdubio tecto indigent immodico. Recte
tri / circi / plateæ / quo multitudo &longs;ponte &longs;ua &longs;e&longs;e animi gr
tia per lubenter
ne / hortatione / admonitione a uitiis ad uirtutem: ab impe
ritia ad rerum optimarum cognitionem euocari. Apud
ueteres pre&longs;ertim græcos a&longs;&longs;ueuere urbe in media ponere
ædificia: quas pale&longs;tras appellarunt: ubi populantes di&longs;pu
tando uer&longs;arentur. Illic quidem inerant &longs;patia fene&longs;trata et
apertionum pro&longs;pectus: et
ue&longs;titam circumentes huiu&longs;modi opera
huic religio&longs;orum generi: ac uelim quidem ut qui &longs;tudiis
bonis delectentur a&longs;&longs;idui apud artium profe&longs;&longs;ores commo
rentur / &longs;umma uoluptate / nullo cum fa&longs;tidio
rum aut &longs;atietate ea de re. ita i&longs;tic parabo et
et ciu&longs;modi: ut nihil amplius ad diuer&longs;andi Le
nes excipient &longs;oles hieme: a &longs;tate uero umbram auram que Sed de his ædificationum de
litiis &longs;uo di&longs;tinctius loco pro&longs;equemur. Quod &longs;i iuuat pu
blica &longs;tatuere auditoria et &longs;cholas / ubi &longs;apientes doctore&longs;que
conuenias: ea ponito loco / ut &longs;int incolis
tuna. Ce&longs;&longs;ent fabrorum &longs;trepitus: ab&longs;int nidores: fetores:
non admittat ocio&longs;orum la&longs;ciuias: &longs;apiat &longs;olitudinem gna
uibus et circa res maximas et rari&longs;&longs;imas occupat is condi
gnam: habeatque auctoritatis in &longs;e magis Cæ
terum quo pietatem aduer&longs;us imbecilles et de&longs;titutos exer
ceat pontifex: locus erit et uarius et &longs;umma diligentia con
&longs;tituen lus. Nam alibi de&longs;titutos / alibi
et foueas nece&longs;&longs;e e&longs;t: tum et inter egrotantes &longs;unt / quos ca
ui&longs;&longs;e oportet: ne dum paucis et inutilibus pro&longs;picias: plu
ribus et utilibus Fuere in italia principe&longs;
qui &longs;uis
membris laceros / quos errones appellant / precabundos ho
&longs;tiatim petere. Illico enim ubi appulerant / monebantur ne
quid plus triduo &longs;e&longs;e in urbe uideri &longs;inerent inertes:
e&longs;&longs;e tam comminutum quin aliqua
po&longs;&longs;it opera prode&longs;&longs;e: quando cecifunariis Quos uero grauior aliquis morbus
uenarum
bus Itaque illi neque pii&longs;&longs;imorum
fru&longs;tra Apud
religionis cultu quo &longs;emp claruit mirifica
quiuis nullam que ad &longs;alutem pertineat rem / &longs;ibi
&longs;entiat. Sed quom &longs;int egroti alii morbidi: qui lepra pe&longs;te
et huiu&longs;modi contagionum uenenis beneualentes
alii uero ut ita loquar &longs;anabiles &longs;int / di&longs;tincta hos habere
uelim diuer&longs;oria. Veteres Ae&longs;culapio Apollini / &longs;alutique
diis: quorum artibus et minime genus hominum
ni&longs;i &longs;aluberrimo a&longs;truebant: ubi &longs;inceræ auræ et purgati&longs;&longs;i
mæ aquæ &longs;uppeditarent: quo illic delati egrotantes
deum tantum / uerum etiam locorum beneficio promptus
conuale&longs;cerent. Et nimirum &longs;aluberrima
optabimus: ubi aut publice aut priuatim egrotos habeas:
Siccea forta&longs;&longs;is eam ad rem atque &longs;axo&longs;a et uentis a&longs;&longs;iduo
ab&longs;ter&longs;a: et &longs;olibus non u&longs;ta: &longs;ed facili
labuntur: quando humida putredinum fomenta &longs;unt. Sed
palam e&longs;t naturam in re omni gaudere
et &longs;anitas ip&longs;a haud aliud e&longs;t
temperamentum: et mediocria &longs;emper delectant. In cæte
ris contagio&longs;i non urbe modo / uerum etiam ab uia publica
longe
tecta partiantur et di&longs;tribuantur &longs;ic / ut alibi &longs;e recipiant quae
curantur: alibi quos incurandos magis &longs;u&longs;ceperis:
des: quoad &longs;ic &longs;e&longs;e &longs;ua tulerint fata: uti
ti mente. Adde quod alibi feminas / alibi mares / &longs;iue egrotent
&longs;iue i&longs;tos curent / &longs;eparatim habendi Adde etiam quod ue
luti in famulis &longs;ic et in his: aliorum alias &longs;ecretiores / alias
communiores e&longs;&longs;e diuer&longs;orii partes conuenit: prout ip&longs;a cu
randi et cohabitandi ratio modu&longs;que mon&longs;trabit: de quibus
no&longs;trum non e&longs;t prolixius pro&longs;equi. Tantum hoc faciat ad
rem fore i&longs;tiu&longs;modi omnia &longs;uis totis partibus ex
u&longs;ibus diffinienda. De his hactenus.
Nunc quod reliquum
e&longs;t pro&longs;equamur ordine uti Nam e&longs;&longs;e
partes. r.
p.
duas diximus:
Sacra
&longs;enatu et iudicio in ædibus principis
illis quæ
ad imperatoria ca&longs;tra et cla&longs;&longs;em deueniemus: po&longs;tremo pri
uata expedientur. Senatum ueteres templis cogere a&longs;&longs;ueue
re. Po&longs;tea increbuit mos ut extra urbem haberetur.
quod ad maie&longs;tatem atque ad res agendas præ&longs;tabat / propria
huic habere muneri tecta uoluere. Quibus fe&longs;&longs;i ætate pa
tres / neque uitæ prolixitate deterrerentur: neque loci
moditate prohiberentur: quominus et conuenirent frequen
tes: et una diutius ade&longs;&longs;ent: media iccirco in urbe
natoriam locauere: eique iudiciariam / et templum proxime
adiungendum putarunt: non ea re tantum ut ambitionibus
detenti / et cau&longs;is foren&longs;ibus occupati commodiu&longs; non inter
mi&longs;&longs;o aut &longs;tudio aut officio utri&longs;que &longs;ati&longs;facerent: uerum
etiam ut patres ip&longs;i uti &longs;unt ferme omnes natu maiore&longs; ad/
modum religioni dediti / &longs;alutatis diis non intermi&longs;&longs;a ope
ra a templo ad negocium &longs;e po&longs;&longs;int tran&longs;ferre oportune. Adde quod &longs;i
tium &longs;ibi dari copiam &longs;enatus petierint ex. r.
p.
e&longs;t
bere ubi
as.
ciuium multitudinem commode excipiendam: hone&longs;te de
tinendam: oportuneque
gendam e&longs;t: et pre&longs;ertim curandum / ut itinerum et luminum
et &longs;patiorum et eiu&longs;modi: quæ u&longs;ui uentura &longs;int / ne ullæ pe
nitus commoditates de&longs;int. Ac prætorio quidem: quo loci
plurimi
ptiores adigendæ Tum in &longs;e
natum aditus quidem munitus nequicquam minus
&longs;tius &longs;it / nece&longs;&longs;e e&longs;t. Id quidem cum cæteras ob res: tum ne
temerarius bachantium tumultus in&longs;ana ex plebe &longs;editio&longs;o
aliquo auctore concitatus in patrum pernitiem ad
po&longs;&longs;it
&longs;uos præ&longs;tolantes Illud
Locis quidem omnibus quibus uox aut re
citantium aut canentium aut di&longs;putantium audienda e&longs;t:
te&longs;tudinata haud u&longs;que conueniunt quod uocem retundant:
tignata
Ca&longs;tris ponendis nimirum omnia repetenda pen&longs;andaque &longs;unt
quæ libris &longs;uperioribus de urbium
ruimus. Nam &longs;unt ca&longs;tra ueluti urbium
et con&longs;titutas urbes
riti bellorum duces metarint. In ca&longs;tris tamen præcipua hæc
&longs;unt: ut intelligamus ca&longs;tra ip&longs;a quid &longs;pectent. Ca&longs;tra
ni repentinos armorum ca&longs;us et maiorem ho&longs;tium uim ue /
rerentur non ponerent. Et penitus abre id opus e&longs;&longs;e
tur: ho&longs;tium iccirco ratio habenda e&longs;t. Ho&longs;tium alius ar
mis et manu e&longs;t par: alius concitatior et ualidior. Ca&longs;trorum
hinc tria e&longs;&longs;e genera &longs;tatuemus.
mentis mutabile: quo inter agendam expediendamque rem
aduer&longs;us compares armatos utimur / partim continendi in
tuto militis: ptim coaptandæ po&longs;tulandæque occa&longs;ionis cau
&longs;a ut cepta preclare perficias.
&longs;tatarium: &longs;ui&longs;que diffidentem copiis ho&longs;tem: dum &longs;e muni
to aliquo
Tertium forta&longs;&longs;is ca&longs;trorum genus illud erit: quo
tem urgentemque
aut ob&longs;idionis tedio affectus di&longs;cedat / atque abeat. In hi&longs;ce
omnibus egregie curandum in primis prouidendum e&longs;t:
&longs;ic &longs;e habeant omni ex parte / ut eis nihil de&longs;it rerum omnium
quæ ad &longs;alutem / ad &longs;e tuendum / ad
ho&longs;temEt contra ut ho&longs;ti nihil quoad in te
&longs;it rem omnium &longs;uppeditet: quibus aut te po&longs;&longs;it lace&longs;&longs;e
re: aut &longs;e&longs;e ferre &longs;ine incommodo atque periculo. Ergo cap
et comportari expedite: et excipi ad arbitrium commeatus Aqua nequicquam deerit: pabulum: li
gna haud longe aberunt: ad tuos receptus liber: in ho&longs;tem
egre&longs;&longs;us expeditus. Ho&longs;ti contra omnia compedita / et dif
ficilia Extare uelim ca&longs;tra quoad pror&longs;us
ho&longs;tium regionem de&longs;pectes: ne quid conetur aut inchoet
qui&longs;piam/ quod non illico pro&longs;pectum tibi et Locum deuexa / deiecta / ardua / abrupta late
Ne quid aut multa manu circumuenire: aut ulla ex parte &longs;e
inferre &longs;ine graui dis&longs;erimine ho&longs;tis po&longs;&longs;it. Ne quid ubi tan
dem appulerit / po&longs;&longs;it aut tormenta libere immittere: aut &longs;i
ne magno &longs;uo malo per&longs;i&longs;tere. Hæc &longs;i
tunitates u&longs;urpentur. Alioquin con&longs;idera&longs;&longs;e oportebit/ et
quæ tibi ca&longs;tra / et quibus locis pro exequenda expeditione
ponenda &longs;int. Nam et &longs;tataria ca&longs;tra munitiora multo e&longs;&longs;e
opere indigent maiore Nos a temporariis in
cipiemus: quando i&longs;torum quidem u&longs;us frequentior e&longs;t. Quin et ca&longs;tra per&longs;æpe muta&longs;&longs;e ualitudini militum confer
re arbitrantur. Sed ca&longs;tris
mentem quam ambigamus / &longs;uis ne
modius Aiebat Zenophon mutatione ca&longs;trorum le
di ho&longs;tes: iuuari tuos proculdubio ad fortitudinis decus fa
ciet: aliena proculcare: ad commoditates et &longs;ecuritatem
feret &longs;uo &longs;e&longs;e in &longs;olo recepi&longs;&longs;e. Sed &longs;ic in&longs;tituamus ut pute
mus ca&longs;tra ad totam quæ &longs;ub&longs;it et pareat
piam &longs;imile atque ad urbem arx: que et
gre&longs;&longs;um: et in externos per promptum et paratum progre&longs;
&longs;um habeat nece&longs;&longs;e e&longs;t. Cæterum obuallandorum ca&longs;trorum uaria
e&longs;t ratio. Britani &longs;udibus decempedalibus præu&longs;tis et præ
acutis &longs;e&longs;e circum&longs;æpiunt / altero capite intra &longs;olum infixo
et exculcato: altero extanti et producto: ut ho&longs;tem aduer
&longs;um &longs;pectent. Gallos refert Cæ&longs;ar pro uallo carros ho&longs;ti &longs;o
litos obiicere. I&longs;dem et traces aduer&longs;us Alexandrum u&longs;os
meminit. Neruii quo præ&longs;ertim
mis reiunctis &longs;epem obducunt. Nearcum præfectum Ale
xandri per indicüm mare nauigant quo e&longs;&longs;et a barbaris tutior
muro muniui&longs;&longs;e ca&longs;tra Romani erat mo
ris: ita ca&longs;ibus &longs;ingulis / et fortunæ / et temporis prouidi&longs;&longs;e
ut
ca&longs;tris muniendis:
tanti ho&longs;tium pernitiem
gie turarentur: po&longs;&longs;eque
refellere. id demum ad uictoriæ partem
tabant. Ea re quicquid a quoquam: aut referri: aut excogi
tari: po&longs;&longs;it omnia cornplecti / et exequi ad &longs;ua
et &longs;alutem u&longs;urparunt: edita et circum abrupta &longs;i deerant /
fo&longs;&longs;is profundi&longs;&longs;imis / et aggere accumulato / precipitia imi
tabuntur: ualloque et cratibus concingebant.
Horum nos in&longs;tituta &longs;ic &longs;equemur: loco metabimur non &longs;o
lum
niri nullus po&longs;&longs;it accomodatior: et preter ea que recen&longs;ui
mus. erit is quidem &longs;iccus minime luco&longs;us alluuionibus ne
beat impeditum. ho&longs;ti autem nihil præ&longs;tet quod tutum &longs;it:
aquam neque morbo&longs;am in proximo neque &longs;alubrem longe ab
e&longs;&longs;e patietur. fontes intra ca&longs;tra puri&longs;&longs;imos excipiet / aut
uos: fluminaque pro ca&longs;tris obliciet. Id &longs;i minus licebit: cura
bit Tum
erunt ca&longs;tra pro multitudine militum / non laxiora
di&longs;tributis ex excubiarum te&longs;&longs;eris/ cu&longs;todiri / et
la&longs;&longs;itudine. Et
tata / ut ad negocium &longs;pacia militi non &longs;uppeditent. Angu
los ca&longs;tris inutiles putauit Lycurgus in
aut ret.
Alus area
ca&longs;trorum placuit quandrangula. Sed po&longs;itiones
ca&longs;trorum / accommodabimus
non ni&longs;i maxima ui aggeris. et multa ætate po&longs;&longs;int exæqua
ri: aut potius binæ fo&longs;&longs;æ &longs;pacio intermi&longs;&longs;o
tarunt ueteres i&longs;tiu&longs;modi quoque in rebus numerum pedum im
parem a religione pertinere et con&longs;ueuere latam ducere pe
des. xv.
profundam.
ix.
directis
uti pateat uno fundo / quantum &longs;umma inter &longs;e
ubi uero labile fiet &longs;olum / paulatim / angu&longs;tiore ad
fa&longs;tigio Campe&longs;tribus locis et demi&longs;&longs;is aqua ex
fluento / aut ex lacu / aut ex mari / deriuata et diducta
buntur. id &longs;i non licebit &longs;udibus et
acutis / et
di&longs;&longs;eminatis exa&longs;perabitur. Fo&longs;&longs;is productis et comparatis
agger &longs;tatuetur / tam cra&longs;&longs;us ut mu&longs;culis proturbari / tam al
tus ut non modo falces ad
dem ad militem
&longs;entaneum e&longs;t / ut quæ fo&longs;&longs;is eximantur: in aggerem coacer
uentur. huic operi ueteres probarunt ex pratis re&longs;ectam tel
luris cutem: que herbarum radicibus Alii inter
per&longs;a con&longs;tituunt / uimina uirentia &longs;alictarum / que germina
tu / et fibrarum complicatu agge&longs;tum opus confirment per
labra fo&longs;&longs;æ interiora perque extremum aggerem: configentur
&longs;pinæ / &longs;tili erit ii / hami et generis eiu&longs;dem: quibus a&longs;cen&longs;us
ho&longs;tium retardetur. Aggerem &longs;upræmum robu&longs;tei ualli in
te et pluteis congeminatis / et creta intermi&longs;&longs;a atque excul
cata locabuntur. Pinæ et cerui eminentis &longs;uper
Denique omnia in opus conferuntur: quibus et minus &longs;ub
rui: pro&longs;cindique po&longs;&longs;it / et minus
pugnaculo tectior atque tutior. Turres in pedes centenos
marginibus excitabuntur: et præ&longs;ertim ip&longs;is
locis crebriores / cel&longs;iore&longs;que
in ca&longs;tra ho&longs;tem: po&longs;&longs;int deprimere pretorium / et
minibus appellantur / habebit locis tuti&longs;&longs;imis: et ad erupti
ones fundendas / ad commeatus conuehendos / ad militem
recuperandum expediti&longs;&longs;ima. Atqui hæc quidem ut dixi
&longs;tatiuis ca&longs;tris magis debentur
ficii omnes uereri ca&longs;us quos aut &longs;ors / aut tempora ualeant
afferre / ip&longs;is etiam momentaneis ca&longs;tris: minime quoad ex
u&longs;u &longs;it: quæ diximus negligentur. quæ autem ad &longs;tataria
ca&longs;tra præ&longs;ertim ferendis ob&longs;idionibus po&longs;ita his
maxime &longs;imilia &longs;unt quæ de tyrannorum arce tran&longs;igemus
ob&longs;idionarium quoddam opus e&longs;t arx: quando eam
ciues eternis odiis pro&longs;equantur: et ob&longs;idionis
genus e&longs;t / perpetuo aduigilare occa&longs;ionemque momentis a&longs;
&longs;iduis pre&longs;tolari / qua po&longs;&longs;is in ea diruenda
&longs;ati&longs;facere: ea re uti diximus curandum e&longs;t. Vt &longs;it ea qui
dem
fru&longs;trandum et propellendum: et contra omnes impetus / et
ob&longs;idionis peruicaciam tuta et ille&longs;a. Cæterum ca&longs;tris qui
bus conclu&longs;um ho&longs;tem premas atque infe&longs;tes: ne quicquam
i&longs;tiu&longs;modi omnia erunt indiligentius ob&longs;eruanda: et recte
quidem quod quidem aiunt: rem belli ita &longs;e haberi / ut ob&longs;i
diones uici&longs;&longs;im et ip&longs;i multa ex parte
id &longs;olum curandum e&longs;t qui potiare
primare uel ho&longs;tium audacia et &longs;olertia / uel tuorum indili
gentia: ut potiare i&longs;ta
ne opprimare itidem duo conferent / repugnatio et præmu
nitio: oppugnationum conatus omnis eo tendet / ut in oppi
dum et munitiones irrumpas. non hic de &longs;calis quibus
repugnante ho&longs;te con&longs;cendas / non de cuniculis / non de am
bulatoriis turribus / non de tormentis / non de reliquo omni
ledendi genere quo igne aqua omnique naturæ copia utimur
non inquam e&longs;t hoc loco de his ut pro&longs;equar: alibi de his ca
&longs;tren&longs;ium machinamentis di&longs;tinctius pro&longs;equemur &longs;ed &longs;it
hoc ad rem / quod monent
ga / foenoue infertos obiicito: præ&longs;ertimque ponito / ut
propendentes / et deundantes. contra ignes i&longs;ta hæc madifa
cito / maxime aceto / aut luto et crudo latere operito.
aquas ne laterem proluant pelles &longs;uperextendito: rur&longs;us
tra ictus / ne pelles perton&longs;entur et collacerentur centonas
infu&longs;as et madentes adiicito. Circumuallatio ob&longs;e&longs;&longs;is moe
nibus pluribus de cau&longs;is propinqua &longs;tatuetur / non incon&longs;ul
te: nam breuiore ductu / minore militum labore / leuiore ma
teriæ copia atque impen&longs;a perfinietur: et peracta paucioribus
indigebit excubiis: &longs;ed ne ita
oppidani muralibus tormentis quod &longs;i fit quidem circumuallatio: uti ob&longs;e&longs;&longs;is præ
&longs;idia: et commeatus aliunde petita abuetentur. certe modo
hoc ip&longs;um ex in&longs;tituto a&longs;&longs;equare ubi uis interceperis aditus
atque interclu&longs;eris commodi&longs;&longs;ime habebitur &longs;iue pontes præ
ualaris &longs;iue alibi uada et uias trabe aut maceria per&longs;ep&longs;eris
fiue &longs;tagna / lacus / paludes / flumina collesue inter &longs;e opere
perducto uinxeris &longs;iue dederis operam ut aquarum uis re
cre&longs;cat deuexaque circumpleat. his addenda &longs;unt quæ ad re
pugnationis et
rem turrimque et eiu&longs;modi / et contra oppidanos et
&longs;idiarias prouincialium manus communi&longs;&longs;e oportet: ne
quid hi eruptione aut hi concur&longs;u et inua&longs;ione officiant ac
ponentur quidem præterea locis idoneis ca&longs;tella et &longs;peculæ
quibus militi et iumentis aquatio / lignatio / pabulatioque tu
tior liberior commodiorque &longs;it: &longs;ed ne ita di&longs;gregabuntur co
piæ in partes uarias ut non uno impio regi unis uiribus de
certare una
po&longs;&longs;it. Iuuat hic illud referre
hi&longs;torico. nam apud Peru&longs;iam quidem Octauianus
cium ob&longs;ideret: fo&longs;&longs;am duxit &longs;tadia quinquaginta et &longs;ex pro
ten&longs;am u&longs;que ad tyberim latamque profundamque pedes. xxx.
lx.
atque ita muniuit opus
ut ob&longs;e&longs;&longs;i non magis arcerentur etiam excluderentur ne
u&longs;piam exercitum po&longs;&longs;ent lædere. De terre&longs;tribus hactenus
ni forte illud de&longs;it quod digni&longs;&longs;imum &longs;pectati&longs;&longs;imumque lo
cum deligere oportet / ubi
publicæ collocentur et diuina fiant cum maxima ueneratio
ne et militares magi&longs;tratus ad tribunal et con&longs;ilium uocati
conueniant. Maritima ca&longs;tra cla&longs;&longs;ibus haberi forta&longs;&longs;is
qui negent / dicentque nauibus &longs;e uti qua&longs;i aquatico elephan
to quem &longs;uis frenis moderentur / ac portus magis ad ca&longs;tro
rum u&longs;um referri
e&longs;&longs;e haud aliud quippiam nos i&longs;ta pretermittamus atque &longs;ic &longs;tatuamus duo e&longs;&longs;e quibus
no&longs;tra hæc ratio et ars ædificatoria cla&longs;&longs;iariis ducibus et tur
mis &longs;alutem atque uictoriam pariat / unum in nauibus ad or
nandis / alterum in portibus
ue prohibeas. Nauium primarius u&longs;us e&longs;t : ut te tuaque tran&longs;
uehant proximus ut bello &longs;ubmini&longs;trent opem &longs;ine periculo
pericula quidem aut ip&longs;a ex naui ueluti iuncta corpori et in
nata aderunt / aut
uentorum
quidem omnia u&longs;u rerum maritimarum et locorum uentorum
que cognitione et peritia &longs;atis mature uitabuntur: innata
uitia facient aut liniamenta aut materia / his uitiis prouiden
dum e&longs;t. Materiam omnem reprobant quæ fi&longs;&longs;ilis fragilis &longs;i
dens putrico&longs;aque &longs;it clauos et ligulas eneas præferunt ferreis
ex naui traiani per hos dies dum quæ &longs;crip&longs;imus commenta
ret ex lacu nemoren&longs;i eruta: quo loci annos plus mille. ccc.
demer&longs;a et de&longs;tituta iacuerat aduerti pinum materiam et cu
pre&longs;&longs;um egregie dura&longs;&longs;e in ea tabulis extrin&longs;ecus duplicem
&longs;uperexten&longs;am et pice atra perfu&longs;am / tela ex lino adglutina
rant &longs;upraque id chartam plumbeam clauiculis eneis coadfir
marant. Fabricandis nauibus liniamenta ueteres architecti
&longs;ump&longs;ere a pi&longs;cibus ut quod in illo dor&longs;um in hac fit carina
remis brancæ et aliculæ. Nauium duo
et fugaces. nauis longitudo ad cur&longs;us præ&longs;ertim directos in
primis confert: breuitas ad temonis imperia faciet. Onera
riæ longitudo uelim ad latitudinem &longs;it / ne minus tripla fu
gacis ne plus nonupla. Alibi de nauium rationibus in eo li
bello qui nauis in&longs;cribitur profu&longs;ius pro&longs;ecuti &longs;umus / &longs;ed hic
quantam faciat ad ceptam rem. Nauium partes hæ &longs;unt ca
rina / pupis / prora / hinc atque hinc latera adde &longs;i uis
et uela / et quæ ad cur&longs;um pertineant. Vacuum nauis
&longs;it aquæ pondus qua po&longs;&longs;it ad iu&longs;tum impleri tantum in&longs;ti
tarum rerum Carinam planam e&longs;&longs;e opor
tet: cætera omnia ad flexæ lineæ cubitum dolobrabuntur. Carina quo erit latior eo ponderum tollerantior / &longs;ed cur&longs;u
tardior: carina extenuata et reducta uelocior: &longs;ed ni plu
rimum indideris &longs;aburre uacillabit. Carina ampla uado&longs;is
apta gracilis alto mari &longs;ecurior. Latera et prora cel&longs;a et &longs;ub
lata aduer&longs;us impetentes fluctus peruicax &longs;ed uentis grauio
ribus peruincitur: prore ductus quo erit argutior / eo ad cur
&longs;um promptior et labilior. Pupis quo gracilior eo ceptis &longs;ul
cis tenendis
lida et paulo promptiora e&longs;&longs;e oportet / quo uelorum remorum
ue appul&longs;u et impetu fluctus propellant: &longs;ubinde ad pupim
uer&longs;us gracile&longs;cat quo ueluti
let
tem arbori atque naui equa dabitur longitudo. minuta
et quæ ad
rudentes ro&longs;tra turres pontes et eiu&longs;modi minutiora præte
reantur: illud faciat ad rem trabes et tigna &longs;pondis et lateri
bus pendentia et item porrecta. pro ro&longs;tris et contra impetus
contrarios pro munimento e&longs;&longs;e / tum et arbores excitate pro
turribus: antennæ et &longs;cafæ in antennas &longs;ublatæ pro pontibus
egregie ualebunt / ueteres in prora coruos no&longs;tri prora et pu
pi propter malum turres excitare / et centonas rudentes &longs;ac
&longs;uperobducto tran&longs;cendentes ad &longs;e prohibere perpulchere
didicerunt. Et nauim foros quo pacto crebris per&longs;urgentibus
&longs;timulis unico temporis momento interdimicandum po&longs;&longs;is
penitus refertos reddere: adeo ut non &longs;ine uulnere accepto
liceat ho&longs;ti pedem paulo dimouere. Et contra ubi ex u&longs;u &longs;it
altro minore
offen&longs;ione amota po&longs;&longs;it: excogitauimus atque adnotauimus
alibi. Sed
Admonui&longs;&longs;e
tum iuuent bona ingenia.
co leui malleoli ictu fori tabulata di&longs;&longs;oluere uniuer&longs;a: om
nemque multitudinem: que
leui manu breui momento opus
Quæ etiam excogitarim ad &longs;ubmergendas incendenda&longs;que
nanes
mi&longs;erabili
alibi: Illud non pretereatur quod locis omnibus eadem na
uis longitudo: altitudo: amplitudo ue non debetur ponto
ter in&longs;ularum amfractus ua&longs;tæ carinæ: quibus
hominum manu imperes: male habent uentis paulo acrius
&longs;euicntibus. Contra ad gades profu&longs;o oceano pu&longs;illa flucti
bus ab&longs;orbetur. Rursus ad rem naualem &longs;pectat portus
tueri aut impedire. Id mole in profundum ducta: et aggere
et catenis et rebus eiu&longs;modi obirectis : e quibus libro &longs;uperi
ore tran&longs;egimus: belli&longs;&longs;ime a&longs;&longs;equemur. Pali prefingentur:
Lapidum impedimenta iacientur. Tum ex tabulis atque, ui
minibus forme et uacua grauibus completa de mergentur. Sin autem loci natura aut impen&longs;e magnitudo i&longs;ta fieri pro
hibuerit: puta &longs;i fluida limo&longs;itas aut nimium profunda alti
tudo ad&longs;it: &longs;ic facito. Dolus &longs;ub&longs;tratis ordine et iunctis trabes
et tigna directa atque
et compacta coaptato adficitoque ut ex rate
ant ro&longs;tra ardua præacuta et pali: quos ton&longs;illas
ferrato cu&longs;pide ne quid leuigata ho&longs;tium nauis plenis uelis Ratem ab igniem iniu
ria contergito tellure: crates et pluteos pro uallo circun adi
gito: locis idoneis turres contabulato: frequenti anchora
locis &longs;tabilibus: et qu&etail; ho&longs;tem lateant:
iuuabit opus ducere &longs;inuatum arcu
&longs;tius et ualidius fluctum ferat: et anchora pre&longs;idioque extrin
&longs;eco minus impigeat. De his hactenus.
Nunc quandoquidem tantis rebus agendis commeatu atque
impen&longs;a indigeas: dicendum e&longs;t de magi&longs;tratibus qui i&longs; a
&longs;uppeditent: quo in numero quæ&longs;tor: publicani: decumani
et generis eiu&longs;dem. His
mamentarium: emporium: naualia: equilia: Pauca &longs;unt qu&etail;
hic dicenda uideantur: non tamen negligenda. Nam hor
reum quidem &etail;rarium:
es celeberrima e&longs;&longs;e ponendum parte urbis: quo tutiora et
promptiora &longs;int. Naualia propter incendia a ciuium ca&longs;is
&longs;emouenda. Illud minime negligendum: quod integros ab &longs;o
lo
ter&longs;truxi&longs;&longs;e oportet parietes: qui populantes incendint flam
mas intercipiant: uetereque profu&longs;ius pertecta defluere. Em
poria ad mare: ad fluminum fauces: ad triuia militarium ul
arum &longs;taruentur: An naualia &longs;inus et aquarum conceptacu
la adiungentur: quo loci &longs;ubducenda: in&longs;tauranda: et mari
danda cla&longs;&longs;is recipiatur: I&longs;tic aqua ut a&longs;&longs;iduo agitetur mo
tu curandum e&longs;t: hau&longs;tro marce&longs;cunt merediano: æ&longs;tu fati
&longs;cunt nauigia: orientis radio &longs;eruantur. Tum horrea qu&etail;
uis &longs;eruandis rebus a&longs;truantur: con&longs;tant loci aeri&longs;que &longs;iccita
te Sed de his prolixius cum de rebus pri
uatorum dicemus: ad quorum rationes ea maxime pertine
ant preter &longs;alaria. Etenim &longs;alaria &longs;ic &longs;tatuito.
Solum in&longs;ter
nito carbone ad cubitum atque Inde &longs;uper in&longs;pra
gito &longs;abulum creta pura &longs;ubactum palmos tris et complana
to po&longs;tremo latere u&longs;que ad
non e&longs;t: lapide quadrato
ra intermedio et alioquin pr&etail;duro et opus a pariete intror
&longs;um ad cubiti
clauis æris: aut potius in paginibus obnexis &longs;eptum statui
to. Interuallum a materia ad
Maiorem
macerata: et &longs;parto uincoque
&longs;editio&longs;orum ciuium in&longs;idus: proteruia impetuque pror&longs;us
e&longs;&longs;e murorum: et turrium: et pre&longs;idiis munita oportet.
De publicorum operibus abunde uideor peregi&longs;&longs;e: ni illud
de&longs;it: quod quidem ad magi&longs;tratus ip&longs;os non in po&longs;tremis
pertinet: ut habeant quo loci eos
maciam perfidiam improbitatemque puniendos iudicent: id Carceris genera apud ueteres tria
fui&longs;&longs;e inuenio. Vnum quo immode&longs;ti et parum exculti
compellantur: ut noctu a doctis et probati&longs;&longs;imis bonarum
artium profe&longs;&longs;oribus condocefiant: quæ ad bonos mores et
uit&etail; Alterum quo alieno &etail;re obnoxii: et
qui carceris tedio ab inita uit&etail; petulantia abterrendi &longs;unt
detineantur. Tertium quo immanes con&longs;celerati c&etail;lo: et
et pectori addicandi demandantur. Po&longs;tremo hoc genus
carceris &longs;i fuerit
do &longs;epulchro &longs;imile
po&longs;tulet: Nam et &longs;i perditi
gitits mereantur: erit tamen et rei p. et principis officium
de pietate nihil demereri. Eo &longs;at adeo &longs;it firma&longs;&longs;e opus pa
riete et aptionibus et te&longs;tudine: ut eripe nu&longs;quam facile &longs;e
&longs;e conclu&longs;us po&longs;&longs;it. Cui reri cra&longs;&longs;itudo et profunditas: et cel
&longs;itas operis grandibus: et praeduris lapidibus ferro et ære Adde &longs;i uis et trabium et arduas
obretatas apertiones et eiu&longs;modi: tam et &longs;i minora et imbe
cilliora
nequeat refringere modo exequi &longs;inas Ac pr&etail;clare qui
dem illi mihi uidentur admonere qui dicunt
e&longs;&longs;e carcerem cu&longs;todis aduigilantis oculum. Sed nos in re
liquis ueterum mores et in&longs;tituta pro&longs;equamur: illud faciat
ad rem carceribus ade&longs;&longs;e oportere ubi uentri pareant. Vbi
etiam foco Tum
de tota re carceris e&longs;t: ut &longs;ic &longs;tatua. Aream in parte urbis
tuta et
tionibus inter&longs;ci&longs;&longs;o turribus et decur&longs;oriis munito: A mu
ro i&longs;toc intror&longs;um ad conclu&longs;orum parietes cubitos tres re
cedendum e&longs;t: quo excubi&etail; noctu obambientes coniurato
rum fugas intercipiant. Medium uero quod ine&longs;t areæ &longs;pa
tium ita diuidendum: ut pro ue&longs;tibulo aula minime triv
paretur: qua ad cape&longs;cendam di&longs;ciplinam mi&longs;&longs;i cogantur. Po&longs;t hac primos aditus cu&longs;todes armati intra cancellos et
ualli pr&etail;sidia occupent. Subinde area &longs;ubdiualis &longs;tatuetur.
Aderunt hinc atque hinc adact&etail; porticus: quibus in cellas
plures pluribus aptionibus propatulus a&longs;pectus detur. Has
intra cellas decoctores et ære alieno obnoxii: non una
&longs;ed di&longs;tincti a&longs;&longs;eruabuntur: Fronte habebitur carcer a&longs;tric
tior: quo minoribus criminibus rei mancipentur. Vltimis
penetralibus capitales a&longs;&longs;eruabuntur.
Venio ad priuata &etail;dificia.
Domum alibi pu&longs;illam e&longs;&longs;e ur
bem diximus Ferme igitur &etail;que
ra&longs;&longs;e oportebit: quæ circa urbis opus pertineant.: Vt &longs;it &longs;alu
berrima I&longs;ta h&etail;c
natura
ex parte uideor Sed hic aliun
familiæ gratia ponendam con&longs;tat: ut in ea commodi&longs;&longs;ime ac
quie&longs;cat / &longs;atis commoda
ctis habeantur / quæcunque i&longs;torum gratia debeantur. Magnus
e&longs;t hominum in familia et rerum numerus quem non eque
urbe atque in agro ad arbitrium colloces. quid enim urbanis
ædificationibus euenit ut uicinus paries &longs;tillicidium publi
ca area uia et eiu&longs;modi pleraque omnia
ip&longs;e tibi &longs;ati&longs;facias id in ru&longs;ticanis non euenit liberiora illic
præpedita i&longs;tic &longs;unt omnia: ergo cum aliis pleri&longs;que rationi
bus / tum etiam hac iuuat &longs;ic rem di&longs;tinguere / ut alia urba
na alia ro&longs;ticana e&longs;&longs;e: priuatis dieam ædificia i utri&longs;que aliud
tenuiores aliud opulentiores ciues exigunt: nanque tenuiores
quidem cohabitandi modum ex nece&longs;&longs;itate metiuntur / lau
tiores uix ex &longs;atietate finiunt libidini terminos. At nos quæ
in quibu&longs;que bene con&longs;ulti moderatio comprobet referamus. a facilioribus incipiendum cen&longs;eo.
Ru&longs;ticana expeditiora
tum et diuites ad impen&longs;am ruri promptiores. &longs;ed prius pau
ca breui&longs;&longs;ime repetamus quæ ad &longs;ummas uillae rationes fa
ciant ea &longs;unt eiu&longs;modi. Caelum calamito&longs;um / terram cario
&longs;am fugiendum medio in agro ad montis radices aquo&longs;a a
prica &longs;alubrique in regione / et &longs;alubri parte regionis aedifi
candum. Tri&longs;te et in&longs;alubre caelum prae&longs;tare
caetera
quando illic nec uentis nec &longs;ole pertactus aer incrude&longs;cat. tum et &longs;olum etiam &longs;terile atque in&longs;alubre a quo
capias / erunt &longs;iluae uillam ea parte agri
urbanis cum domini aedibus belli&longs;&longs;ime condicat. E&longs;t apud
zenophontem ad uillam
deundum equo. Ergo erit non femora penitus ab urbe: e
ritque uia non difficili / non impedita/ &longs;ed hibernis ae&longs;tiuis
que itionibus et &longs;ubuectionibus apta atque peroportuna /
&longs;eu id reda / &longs;eu pedibus / &longs;eu etiam naui forta&longs;&longs;is iuuete
commodius expeditiu&longs;que &longs;ine maiore ue&longs;tium apparatu et &longs;i
ne populo interprete po&longs;&longs;is cum coniuge et liberis urbemque
uillamque
condecet ea qua matutini radii oculis profici&longs;centium &longs;int
non infe&longs;ti / et ue&longs;pertini &longs;oles domum redeuntes non mole
&longs;tent. Rur&longs;us habenda uilla e&longs;t loco non u&longs;que de&longs;tituto ne
glecto ignobili / &longs;ed eiu&longs;modi ut illic et fructus &longs;pe et cæli
amoenitate illecti habitent cum rerum copia et uitæ iocun
ditate et &longs;ine periculo. Et ne item habenda quidem uilla
loco nimium celebri / aut ad urbem / ad uiam
portum adiuncta / ubi nauium numerus applicet &longs;ed collo
cabitur apte ut i&longs;tarum rerum uoluptas cum non de&longs;it tum
et res familiaris prætereuntium ho&longs;pitum frequentia haud
multo infe&longs;tetur. Vento&longs;a inquiunt ueteres loca carere &longs;o
lent rubigine ro&longs;cida uero et conualles perflatum que
bentes eiu&longs;modi nocuis frequenter uitiantur: illud mihi
&longs;emper ubique locorum
lam ut &longs;pectet equinoctium &longs;olem orientem. nam i&longs;ta quæ
de &longs;iti
ptu e&longs;t / ut non &longs;emper aquilo leuis neque hau&longs;ter ubique in&longs;a
lubris &longs;it. perdocte quidem cel&longs;us phy&longs;icus uentos
rebat qui amari cadan: e&longs;&longs;e den&longs;iores: qui autem a mediter
raneis
mas fauces
&longs;unt / &longs;i per umbram ueniunt / aut nimium æ&longs;tuo&longs;i ubi per con
&longs;tratum et collu&longs;tratum ab multo &longs;ole applicent. Sed cum
uillarum tecta alia &longs;unt quæ ingenui / alia quæ ad&longs;trictii
globe incolant.
con&longs;tituta: altera forta&longs;&longs;is animi gratia adducta uideantur:
de his quæ agrum apprime &longs;pecrant tran&longs;igamus: horum te
cta
agat: et quæ facto &longs;int opus intelligant. huius quidem par
tis tectorum proprium e&longs;t ut per eam fructus qui ex agro po&longs;&longs;it i.
collecta ut &longs;erues: herilium urbanarumque e&longs;&longs;e munus ædium
putas magis
nu in&longs;trumentorum copia / et in primis uillici indu&longs;tria et dili
gentia. Manum ru&longs;ticam po&longs;uere ueteres hominum ferme.
XV. horum igitur gratia habere oportet: quo loci algentes fo
ueas aut tempe&longs;tatibus ab opere depul&longs;os recipias ut cibum
capiant / ut acquie&longs;cant / ut comparent quæ u&longs;ui futura &longs;unt
Ergo parabitur culina ampla minime ob&longs;cura ab
riculis tuta cum furno foco aqua et cloaca intra culinam ta
blinum ubi hone&longs;tiores
uillicus ad bubulci pro &longs;tabulis ne
quid eorum ce&longs;&longs;et Hæc de
manu hactenus in&longs;trumenta alia animata ut quadrupedes:
alia muta ut uehicula / ferramenta et eiu&longs;modi. i&longs;torum gratia
ad culinam adiungetur teges immodica: &longs;ub qua plo&longs;trum
traham / burram / iuga / ci&longs;tas fenarias / et eiu&longs;modi colligas
&longs;pectabit teges
dies fe&longs;tos in &longs;ole. et
latus / orbiculi / funis / &longs;arculus / bidentes et generis eiu&longs;dem
ad
uirgas / &longs;armenta / et
nera operarium ut bos iumentum / et
cus capra omneque armentum. De operariis prius quando
in&longs;trumenti poti&longs;&longs;imum loco &longs;int: mox de frutcuarii&longs; / quæ
ad uilliei indu&longs;triam pertinent. Bubilia et equilia caueto ne
per
Equis facito ex &longs;ublimi &longs;tramenta pendeant / ut &longs;tantes &longs;ub
ea re capite &longs;icciore / et &longs;capulis agilioribus contra
et &longs;emina prebeto ut ex infima &longs;crobæ hauriant: minus enim
ingurgitabunt intemperanter: et minus integra &longs;emina co
et robu&longs;tiores. Omnino prouidendum ne paries ad præ&longs;epe
fronti aduer&longs;us &longs;it humectus: craneo e&longs;t equus tenui et hu
moris frigori&longs;que impatienti: eo fene&longs;træ ne lunæ radios ad/
mittant caueto: album oculo inducit luna et tu&longs;&longs;im
et &longs;aucio pecori lunæ radius pe&longs;tis e&longs;t. Bobus depre&longs;&longs;a poni
to quæ tacentes manducent. Focum &longs;i &longs;pectabunt iumenta
fient horrida: bos hominibus obiectis hilare&longs;cit. Mula ca
lenti tenebro&longs;oue habita loco in&longs;anit. Sunt qui
&longs;atis tecto opertam e&longs;&longs;e / &longs;i caput opertum &longs;it: cæteras partes
corporis aeri et frigori obiiciendas. Bobus pauimenta lapi
dea &longs;ub&longs;ternito ne ungulæ illu uiæ putre&longs;cant. equis
ta &longs;ubfodito et liceis aut pluteis robu&longs;teis / fo&longs;&longs;am operito /
ne urinæ lutamentis commade&longs;cant et contrepidatu
ta atque unguem attritam reddat. Villici indu&longs;tria
non in eo modo ut tantum ex agro colligat: uerum et in pri
mis exanimante quadrupede / alire / pi&longs;ce dicendum breui&longs;&longs;i
me. Armentaria &longs;epta loco &longs;icco et minime uligino&longs;o poni
eo &longs;olum eruderato et procliue ducito ut euerri facile po&longs;&longs;et
purum
ctu humectaue aura / ne pecus pertingat / neue
ftent Lepori
lapide obducito
excreta cimolea tumulos excitato. Gallinis dato in cohorte
porticulum ad meridiem con&longs;per&longs;um plurimo puluere cine
ricio: &longs;upraque id
colligant. Sunt qui gallinas magnis caueis loco haberi con
&longs;epto iubent qui orientem &longs;pectet. Sed quæ ouorum gratia
et prolis habeantur / ueluti libertate alachriores &longs;unt / ita et
foecundiores in umbra et conclu&longs;o exortum ouum di&longs;&longs;ipet.
&longs;ublimen ponito: quo fo&longs;&longs;a uolitando ales: et ludens qua&longs;i
alarum pale&longs;tra et plau&longs;u: pronis alis labens gaudeat appel
lere. Sunt qui dicant
plus uiæ et laboris &longs;uos ad natos rediens pertulerit / eo pul
los pleniores dare: id
prolem nutriat &longs;emicocta fecerit mora: eaque de re palumba
riam arduo in loco po&longs;itam probant: tum et forta&longs;&longs;is pre&longs;ta
re
dibus madidis refrigerent. Ad turrim in angulis tinuncu
lum alitem &longs;i conclu&longs;eris / ab accipitrum
Lupinum caput cimino a&longs;per&longs;um urceo conditum rimo&longs;o:
ut nidorem &longs;piret / &longs;i intra aditum infoderis: fiet ut pluri
mus eo palumbus confluat: maiorum &longs;edibus relietis paui
mentum &longs;i excreta feceris et urina hominis iterum atque
a&longs;per&longs;eris / numerum adaugebit, pro fene&longs;tris coronæ lapideæ
aut tabulæ oleagineæ applicentur
&longs;e ales e ue&longs;tibulo recipiat / et rur&longs;us euolet.
Minores conclu&longs;æ auiculæ arborum atque celi pro&longs;pectu con
tabe&longs;cunt. Cubilia et areolæ alitibus coaptabuntur locis te
pentibus, his uero quæ magis ambulent
&longs;a: et ip&longs;o in &longs;olo apponentur: ceteris demum altiora collo
cabuntur. &longs;ingula &longs;pondulis
norum continendorum gratia. Cubiculorum operibus &longs;utum
commodius calce / et calx gyp&longs;o. Lapis omnis rediuius noxi
us te&longs;ta utilior tofo&longs;i modice excocta &longs;it. materia ex popu
lo aut abiete utillima. Alitibu&longs; omnibu&longs; &longs;tabula e&longs;&longs;e oportet
illu&longs;tria / pura / pura / munda / pre&longs;ertim palumbarum: quin
et quadrupede&longs;
te&longs;tudinata / toti&longs; parietibu&longs; illita / et leuigata tectorio mar
morato: et diligenter
ta / et eiu&longs;modi nocuæ be&longs;tiolæ / oui&longs; / pulli&longs;: aut parietibu&longs;
&longs;int infe&longs;tæ / addentur e&longs;cariæ aquariæque. Ideo circa uillam
et turbato lauti&longs;&longs;imque fiant &longs;aturæ. Alitum minorum &longs;tabulis
aquaria e&longs;cariaque conceptacula / circa parietem
nalibus / ita ut nec di&longs;pergere nec sedare immi&longs;&longs;a ualeant. Ex his fi&longs;tulæ extrin&longs;ecus
&longs;uppeditentur in medio lauacrum / quo abunde aqua
pura influat. Pi&longs;cinam creto&longs;o in&longs;olo infundito / profundio
rem
tum et cauernas circa latus aperito: quo etiam &longs;ubitis turba
tionibus tumultuans confugiat / ne animis de&longs;titutis conta
be&longs;cat / telluris &longs;uccu pi&longs;cis alitur / e&longs;tu acriore languet: ge
latu interimitur: meridianos ad &longs;oles &longs;oluitur alachritate. Credunt luto&longs;as himbrium aquas / interdum excipi / non in
commode / &longs;ed primæ po&longs;t caniculum
calcem / pi&longs;cemque enecent: et deinceps raræ immittendæ / quod
fetenri mu&longs;co aquam / et pi&longs;cem latitudine inficiant: illud
curandum ut perennis in periret atque re&longs;piret aqua ex fonte / Fluuio / lacu / mari.
Sed de maritimis pi&longs;cinis amplius uete
res percommode monent &longs;ic limo&longs;a inquiunt regio planum
edicat pi&longs;cem: ut &longs;oleam / et conchilia hareuo&longs;a. cæteros pe
lagios pa&longs;cit melius / ut auratus et dentices. Saxa turdos et
merulas / et qui inter &longs;axa nati &longs;unt. Demum &longs;tagnum e&longs;&longs;e
aiunt optimum pi&longs;cinis quod &longs;it po&longs;itum ut in&longs;equens ma
ris unda / priorem &longs;ubmoueat / nec intra con&longs;eptum &longs;inat re
manere Minus enim cocale&longs;cere aquas du
hactenus de
multis rebus: &longs;ed
que horum
&longs;e optet: &longs;olibus et
diximus quo &longs;ubitis ob ortis nimbis pos&longs;is &longs;eruitia collecta
&longs;picamVbi
nito
&longs;tea amurca conspergito bene &longs;initoque cobibat po&longs;tea
bene glebis deinde chilidro aut palnicula coe&quml;to et paliculi&longs;
uerberato po&longs;tea dnuo amucra con&longs;pergito
na&longs;cetur. Creta huic operi plurimum afferet &longs;oliditatis.
De
a&longs;criptitiorum tectis hactenus. Herilem uillam &longs;unt qui di
cant aliam æ&longs;tiuam e&longs;&longs;e: aliam hibernam: atque &longs;ic diffini
tio Cubilia uero æ&longs;tiua
cenatio hibernum orientem: ambulatio ad
noctium expo&longs;ita &longs;it. Sed ea nos pro coeli regioni&longs;que mo
do alibi atque alibi aliter habenda cen&longs;emu&longs;: quoad frigida
calidis: et uda &longs;iccis contemperentur. Cæterum tecta inge
nuorum uelim occupent locum agri non feraci&longs;&longs;imum: &longs;ed
alioquin digni&longs;&longs;imum: unde omnis auræ &longs;olis a&longs;pectu&longs;que
agro porrigit aditus. Venientem
cipiet &longs;patiis:
fu&longs;amque planitiem / et nota collium montiumque capita / hor
torum delitia&longs; / pi&longs;cationum uenationumque illecebras &longs;ub ocu
lis habebit expo&longs;itas. Quomque uti diximus
uniuer&longs;orum: aliæ plurimorum: aliæ &longs;ingulorum &longs;int: in his quæ
uniuer&longs;orum &longs;unt imitabuntur. ædes principum &longs;patia
pro foribus u&longs;urpabit ampli&longs;&longs;ima
certaminum
perentur. Intra fores itidem quæ plurimorum &longs;unt non de
per brumam &longs;oles &longs;enes
fe&longs;tum: æ&longs;tate fruantur umbra. Atqui con&longs;tat quidem
bu&longs; alia deberi familiæ: alia rebus hi&longs; quæ familiæ grata ha
beantur. Familiam con&longs;tituent uir et uxor liberi et
et qui horum u&longs;u una diuer&longs;entur / curatores/ mini&longs;tri / &longs;er
ui / tum et Familiæ gratia ha
ben
arma: libri: atque etiam equus. Omnium pars primaria ea
quam &longs;eu cauam ædium &longs;eu
quæ &longs;ingulorum &longs;unt cubicula. Po&longs;trema exi&longs;tant concla
uia: reliqua ip&longs;is ex rebus note&longs;cunt. Itaque &longs;inus pars erit
primaria, in quam cætera omnia minora membra ueluti in
publicum ædis forum confluant: ex qua ue non aditus mo
do commodi&longs;&longs;imus / uerum et luminum etiam commodita
tes apti&longs;&longs;ime importentur: hinc apparet &longs;inum quemque &longs;ibi
optare amplum Sed
&longs;inu alii contenti uno &longs;unt: alii plures producere pro&longs;ecuti
&longs;unt: ho&longs;que aut quoque undique altis parietibus aut partim
præ altis / partim humilioribus parietibus Et uo
luere alibi opertos e&longs;&longs;e tecto: alibi &longs;ub diuo: alibi partim oper
tos / partim nudos: alibi uno latere / alibi pluribus: alibi
bus lateribus porticum adiunxere: alibi in &longs;olo coæquan
dos: alibi &longs;ub te&longs;tudinato po&longs;uere Circa hæc ni
hil plus dico / ni&longs;i ut
commoditatis ratio adhibeatur: ita ut frigenti regione acer
bitas boreæ et aeris &longs;olique horror: æ&longs;tuo&longs;a autem &longs;ub pla
ga mole&longs;ti &longs;oles excludantur: coeli &longs;piritus grati&longs;&longs;imus ad
mittatur: et lucis
ex parte influat: prouidebiturque ne quid abuligine &longs;oli no
xium in&longs;udans officiat: ne quid ue ex &longs;uperioribus deuolu
ti nimbi obliment. Patebitque in medium &longs;inum aditus et
ue&longs;tibulum hone&longs;ti&longs;&longs;imus minime arctus: minime arduus:
minime ob&longs;curus: aderitque primario obtutu religioni di
catum &longs;acrarium cum ara propalam: quo loci ingre&longs;&longs;us ho
&longs;pes religionem ineat amicitiæ et domum: p. f.
cem a &longs;uperis et &longs;uorum tranquillitatem po&longs;cat: i&longs;toc &longs;alu
tantes amplexabitur: &longs;iqua erunt arbitria de con&longs;ilio pen&longs;i
tabit amicorum et huiu&longs;modi. Cum his conuenient &longs;pecu
laria fene&longs;trarum: meniani porticus: quibus una &longs;pectandi
cum uoluptate et &longs;oles et auras prout tempora po&longs;tulabunt
hauriant. Hibernis inquit Martialis obiecta noctis &longs;pecu
laria &longs;oles Admittunt puros / et &longs;ine fece diem. Et
limiore
tat. Montium pro&longs;pectus qui &longs;unt ad meridiem quod ea parte
qua &longs;pectantur umbra operti &longs;int: quod que
pore caligantes reddantur non u&longs;que iucundos præbent / &longs;i
longe oi&longs;tent. At
bentes &longs;i &longs;int / pruino&longs;as præbent noctes et umbras prægeli
das: alioquin ex propinquo grati&longs;&longs;imi: et quod hau&longs;tros inter
cludant commodi&longs;&longs;imi &longs;unt. Pro
radium &longs;olis remittens uaporem adauget: di&longs;tans uero et pro
cul po&longs;itus lati&longs;&longs;imus e&longs;t.
li plaga perpetuo &longs;erena uiget et &longs;olis fulgore quo
tur / illu&longs;tris et mirifice &longs;pectatus redditur. Sub&longs;olam mon
tes proximi frigentes horas anticulanas occidui
auroram præbent: ambo ex medio interuallo fe&longs;tiui&longs;&longs;imi. Itidem et flumina et lacus: neque
pinqua / neque &longs;unt iucunda / ubi nimium di&longs;tent. At contra
mare ex mediocri &longs;patio &longs;oles impuros flat: ex proximo mi
nus ledit / quando æquabiliore per&longs;eueret aere. Ex longin
quo illud in&longs;uper ad Tamen intere&longs;t qua coeli parte &longs;e&longs;e o&longs;tentet.
nam patens a
meridie adurit mare: &longs;ub oriente humectat: ad occidentem
caligat: ex Ex &longs;inu dabitur in cenacu
la ingre&longs;&longs;us. Ea erunt pro u&longs;us necce&longs;&longs;itare alia æ&longs;tiua alia
hiberna / alia ut ita loquar / medioxuma. Ae&longs;tiuis cenaculis
aquam
rem et focum. In utri&longs;que amplitudo / hilaritas atque lautities
optatur. Sunt
maiores fui&longs;&longs;e non quales habere a&longs;&longs;ueuimus. Et fumant in
quit ille culmina tecti. Id præter ethruriam et galliam ad
hæc u&longs;que tempora ob&longs;eruatum per uniuer&longs;am italiam uide
mus / ut nullæ haberentur fumi ex rectis gulæ. Triclinu
arebat Vitrurius hibernis
ope &longs;ubtilis ornatus quod ab ignis fumo et crebris fuliginibus Quin et cameram &longs;upra focum atramento
illinibant: ut atrum id pictura inductum pro fumo uideretur
Alibi reperio lignis uti &longs;olitos purgatis u&longs;que ut fumo e&longs;&longs;ent
immunes: quæ cocta nuncupabantur: eiu&longs;que rei gratia in
lignorum appellatione iuri&longs;con&longs;ultos cocta non uenire cen&longs;u
i&longs;&longs;e: ut po&longs;&longs;is arbitrari focis u&longs;os mobilibus ex ære ferro ue
prout cuiu&longs;que res et dignitas po&longs;tulabat. Et forta&longs;&longs;is ca
&longs;tren&longs;e id genus hominum / et duratum militia / uti ad
omnes erant foco minus utebantur. Neque
ut a&longs;&longs;idue multo utamur igne. Aiebat Ari&longs;toteles carnium
&longs;oliditatem in animante con&longs;tare a frigore. Et notarunt qui
i&longs;ta profitentur fabros qui officinis ignariis
me omnes uultu et cute admodum rugo&longs;a et cri&longs;pa reddi:
idque fieri ea re
cus quo caro fiat Apud germanos et cholco&longs; alibi ue ubi ignium auxilio con
tra rigores
de quo &longs;uo dicetur loco. Ad focum redeamus.
Sunt quæ ad
foci u&longs;um pertineant hæc: ut promptus extet: ut plures una
foueat: luminis habeat &longs;atis: uentorum nihil: habebit tamen
qua re&longs;piret &longs;umus: alioquin non Ergo non in
angulum: non multo intra parietem cogetur: non
mores conuiuarum men&longs;as occupabit. Apertionum flabris
uexabitur: imis faucibus ex pariete haud multo promine
bit: gula erit capaci: et a dextris ad &longs;ini&longs;tram lata: excitata
ad perpendiculum: procera quoad toto &longs;ummo capitulo fa
&longs;tigia omnia excellat. Id quidem certe propter incendiorum
pericula: tum etiam ne uentus offen&longs;is tectorum obiicibus un
das aereas inglomeret: ac uerticibus fumos retardet atque re
tundat: fumus &longs;ponte &longs;ua imbuto calore Gula igi
tur camini exceptus ueluti fi&longs;tula cohrrcetur: impetuque &longs;ePar igitur uti in tuba &longs;i nimium lata e&longs;t &longs;urde&longs;cit aere obin
fietque propatuli&longs; et
mole&longs;tia Inter
euomendos fumi fluuios. Id ubi non licet: uertulam appello:
ea
mas gulæ fauces intra &longs;e capiat. Stabit huic proiecta pro
&longs;ta qua ueluti temone acta
ex ope fictili
inuitis Canaculis
reliquas cænæ et ua&longs;a et Coquina neque
calida conuiuiis
lixarum, patellarum cortinarum &longs;trepitus et seditas Fercu
uidebiturEx cenaculis cubicula
Lauti&longs;&longs;imi
cula Venit in
Luculli.
dines e&longs;&longs;e no oportere. Nos
rati ratio Ex Aemilio probo hi&longs;torico &longs;oli
tos memini apud græcos
adhibere: et partes
præter cognatos Et profecto
ubi
atque dicata religioni et ca&longs;timoniæ:
a&longs;&longs;ignari puellis et uirginibus diuer&longs;oria: quo molliculi
animiMatro
na utilius illic a&longs;&longs;idebit unde quæ qui&longs;que domi agat Sed nos quæ ad patrio&longs; eiu&longs;que mores
Vi
ro atque uxori dormitio &longs;ingulis &longs;ingula
tere &longs;ine interprete. Sub ux
braria cella comparabitur. Parens ætate fe
te indigeat dormitionem habebit tepentem, obtectam &longs;e
ab omni familia atque externorum &longs;trepitu. Habebit
foculi letitiam / et quæ alia ualitudinarii
poris gratia. Huius &longs;ub
In hac
liberi mares In ue&longs;tiaria uirgines puellæ.
In pro
ximo nutrices Ho&longs;pitem collocabimu&longs;
quæ &longs;it proxima ad ue&longs;tibulum: quo &longs;e &longs;ui liberius &longs;alutatores Prætextati libere e
regione aut
dæ et fou
et cariora Prætextato
erit Curatores mini&longs;tri &longs;erui
ab Ancillæ et cubicularii &longs;uis
&longs;i locis
tis Curator triclinii ad
Quadrupedum curatores pro &longs;tabulis accuba
heriles aeque a dor&longs;uariis
fetoribus domu aut inter &longs;e rixa no offendant: aut
qu
&longs;cit æ&longs;tu: Ergo ubi uis
de Fui&longs;&longs;e apud &longs;ibolim repta
lenti loco
phy&longs;ici humido pari corpora ut
paleis tritis ualde
&longs;olidiora et fumiora: et &longs;eruabis diutius / et curculio non noce
bit: et formicæ no Quæ horrea
Seminibus atque etiam fructi
bus condititiis borea&longs;
cis humectis &longs;pirante aura / quauis pertabe&longs;cunt gurgulio /
ne / uermeque refunduntur. Tum et pertinaci atque immodico
quouis uento redduntur uicta leguminibu&longs; præ&longs;ertim tabi&longs;
horreum cinere atque amurca cru&longs;tato. Poma in tabulato
occlu&longs;i&longs;&longs;imo atque gelido habeto. Vtribus turgefactis poma
&longs;eruari integrum per annum putabat Ari&longs;toteles. Aeris in
con&longs;tantia omnia conficiuntur: ea re omnes arcebuntur fla
tus. Quin etiam ex aquilone ferunt poma rugis deturpari.
Cellam uinariam
ut uina &longs;unt quæ umbra langue&longs;cant. Ventis omnibus qui
a &longs;ub&longs;olano meridie ab occa&longs;u ueniant præ&longs;ertim bruma et
uere uinum pertactum perturbatur: ad caniculæ autem &longs;y
dus etiam borea commouetur: &longs;olis radio are&longs;cit: luna he
be&longs;cit: motu frace&longs;cit atque
num: fetore eneruatur et &longs;oluitur: &longs;icco et gelido tenorequ
uno per&longs;eueranti annos perfert. Vinum inquit Columella
Cellam idcir
co uinariam in loco ponito &longs;tabili: et a carrorum concu&longs;&longs;u
immuni: eorum latus et lumina a &longs;ub&longs;olano in
uertito. Sordes et male odorata
fumus, horti
purgato / longe abigi: o / penitus excludito: &longs;olum cellæ pa
uimento &longs;ubdiuali
qua &longs;i quid dolii uitio effu&longs;um &longs;it colligas. Sunt qui opere
cementitio et muratili dolia faciant. At dolia quo capacio
ra / eo uinum erit acrius et fortius. Olearia calentes
umbras: odere auras frigidas: tum et fumo atque fuligine
inficiuntur. Impura illa
linia habenda alia ubi nouum &longs;tercus / alia ubi uetus Humecto gaudere &longs;ole / et
Hoc &longs;it ad rem
quæ ignes metuant ut senile: et quæ con&longs;pectu atque odora Robu&longs;teo &longs;terquilinio
&longs;erpens non orietur. Hoc prætereundum non
Nam
quid hoc mali e&longs;t
atque exclu&longs;o, ne quid familiam ru&longs;ticam offendat fetori
bus &longs;ub rectis uero et prope &longs;ub puluinari cellis primariis:
quibus alioquin integras captamus quietes: laterinas habe
re priuatas hoc Si egrotabit trulla et ua&longs;culo commodius utetur.
Bene
ualentibus quid ni abigendam i&longs;tanc nau&longs;eam ducas
deo. Et &longs;pecta&longs;&longs;e liceat cum cæteras alites tum
rundines quantopere curent pullos habere &longs;uos nido
fedo. Mirum quid moneat natura.
mum per ætatem firmatis
uentris deiiciunt, ad&longs;unt et parentes: qui quidem quo lon
gius seditatem
dentem excipiunt atque: a&longs;portant. Naturæ igitur bene ad/
monenti Sed uilla et urbana locupletioru m
diuer&longs;oria inter &longs;e hoc differunt: quod fortunatis uilla
diuer&longs;orium e&longs;t / urbanis tectis ad brumas commodiu&longs; tole
randas utuntur. Inde adeo ex agro omnem lucis / auræ / &longs;pa
tii / pro&longs;pectu&longs;que amenitatem captant / ex urbe umbratiles
et molliores delitias &longs;equuntur. Sat iccirco
ciuilem oportuna &longs;unt / intra urbem cum dignitate et &longs;alu
britate præ&longs;tantur: quoad tamen locorum angu&longs;tiæ et lumi
nis copia patietur: omnem &longs;ibi uillæ amenitatem atque
tatem &longs;inus / etiam
atque hortorum delitias et eiu&longs;modi. Sin id minus licebit
coæquabili in &longs;olo etiam ædificationibus alteris in alteras
&longs;uperadactis iu&longs;ta membrorum &longs;patia comparabuntur. Na
tura loci permittente &longs;ubterranea infedientur quibus liquida
ligna æque &longs;eruitia colloces: in ha&longs;ce hone&longs;tiora &longs;upera di
ficabuntur. Atqui addentur etiam
Primis u&longs;ibus primæ: dignioribus digniores partes di&longs;tri
buentur. Demum curabitur ut &longs;int parata di&longs;cretaque loca:
quibus cum me&longs;&longs;em fructu&longs; ue / tum in&longs;trumenta omni&longs;que
denique &longs;uperlectilis a&longs;&longs;eruetur. Non deerit / ubi ad res di
uinas: ubi ue mundum muliebre / et quæ ad &longs;e&longs;tes dies: et
quæ ad uirilem ornatum &longs;olemnium dierum: et ubi arma atque
tæla et ubi quæ ad lanificia: et ubi ad epulationes / et ho&longs;pi
tum aduentum: et quæ ad rara temporum negocia annume
rata ad&longs;criptaque &longs;eruentur. Alibi quod men&longs;truum: alibi
quod anuum: alibi quod ad u&longs;us debetur quotidianos: quæ
&longs;ingula &longs;ub conclaui ubi e&longs;&longs;e non
xime ut &longs;int &longs;ub con&longs;pectu: eo id magis quo in rariore futu
ra &longs;unt u&longs;u. Nam quæ res quotidie uidetur / ea plane minu&longs;
metuet Tenuiorum ædificationes quarum
ex locupletiorum lautitie &longs;ibi exempla uendicabunt: quæ
imitentur: hac adhibita moderatione ut emolumenti ratio
nes po&longs;t habuErgo i&longs;torum
uilla Vo
let palumbariam pi&longs;cinam et eiu&longs;modi ad fructum
litias: parabit tamen uillam meliu&longs;cule: quo mater familias
illic lubentius uer&longs;ari: et rem dome&longs;ticam diligenter cura
re a&longs;&longs;ue&longs;cat. neque tantum utilitati fiuceuique pro&longs;piciet:
quin Vbi aerem mutare opus
&longs;it per hiemem id facias monebat Cellus: minus enim cum
periculo bruma graue perferre cælum a&longs;&longs;ue&longs;cimus /
te. At nos uillam æ&longs;tate poti&longs;&longs;imum petimus.
Curandum
igitur / ut &longs;it illa quidem longe &longs;aluberrima. Intra urbem
&longs;ub ædibus tabernam quæ&longs;tuariam habere &qgrave; triclinium ap
paratiorem: id demum ad &longs;uas &longs;pes et cupiditates coducere
aroitrabitur: captabitque in triuio angulum: in foro fron
ferme &longs;ollicitus erit
bris aucupetur. Inte&longs;tinis operibus non indecenter utetur
In extimis
autem illud putabit non perpetuo dari: ut uicino frugi et
commodo utatur: ea re circuet domum pariere contra ho
minum ac temporum iniurias firmiore: uiculo&longs;que conter
minales aut ita ponet latos: ut aura mature
ponet arctos ut uno canali amborum &longs;tillicidiorum efflu
uia excipiantur atque Inter pluuiares i&longs;t
di uiculi ac multo magis canales ip&longs;i multo
ne re&longs;ideat aqua: neue refundatur: &longs;ed confe&longs;tim expurge
tur uia Cæterum de his omni
bus &longs;ummatim quæ repetenda uideantur / cum his quæ pri
mo libro tran&longs;egimus hæc &longs;unt: Quæ partes ædificii
ca&longs;ibus immunes e&longs;&longs;e debent: quæ temporum iniuriis obie
ctæ &longs;unt: quæ obelu&longs;iora e&longs;&longs;e: quæ &longs;trepitu carere oporte t/
te&longs;tudinentur. Terrenas omnes habitationes te&longs;tudinari per
placet: quæ terrenis &longs;upera&longs;truantur &longs;alubriore&longs; reddentior
contignatione. Quibus ad crepu&longs;culum u&longs;ui uenit lux: uti
&longs;unt &longs;alutatio / ambulatio / et præcipue bibliotheca æquino
ctium Quæ
eruginem ue metuant
omniaSi æquabili ortus
e&longs;t lumine pictori / &longs;criptori / &longs;calptori et eiu&longs;modi
nem dato. Demum uertito æ&longs;tiua omnia ut boream excipi
ant: hiberna meridiem Occi
duum uero &longs;olem balneis et uernis cenaculis dato. Hæc &longs;i
non licet ex &longs;ententia / æ&longs;tiuis commodi&longs;&longs;imas partes præ
occupato. Et mea quidem
ficet u&longs;ibu&longs;
claudito: et Eo
dica altitudo modica aptiones modicæ / æ&longs;tiua contra
perte Facito &longs;it captatrix auræ
u&longs;culæ &longs;oles
dius conferue&longs;cit.
LEONIS BAPTISTE ALBERTI DE
ORNAMENTO LIBER SEXTVS
INEAMENTA et materiam operum et
manum &longs;abrilem/ et quæ ad publica priua
ta/ cum &longs;acra / tum et profana ædificia con/
&longs;tituenda pertinere uidebantur / quoad
ea quidem ad ferendam iniuriam tempe&longs;ta
tum apt
temporum hominumque rerum que rationibus accomodata/ &longs;uperio
ribus libris quinque tran&longs;egimus diligentia
ip&longs;i&longs; per&longs;picere potui&longs;ti: ut
multo maiorem
inita prouintia Inci
debant enim frequentes difficultates/ et rerum explicandarum/ et
nominum Alia ex ptc quæ ratio ut opu&longs;
tabatur.
ma &longs;eriptorum monumenta interi&longs;&longs;e temporum hominum que in
iuria: ut uix
tempe&longs;tate atque
plurima de&longs;ideres. Accedebat quod i&longs;ta tradidi&longs;&longs;et
tinRe&longs;
græcum fui&longs;&longs;e
ferip&longs;erit / ut
plis theatri&longs;que mandata: ex qbus
multa di&longs;cerentur:
ri. Et qui forte per hæc tempora ædi&longs;icar
delectari qbus ex rebu&longs; futurum negabat nemo qn breui hæc pars
ut ita loquar uitæ et cognitionis penitus e&longs;&longs;et Idcir
co hæc cum ita e&longs;&longs;ent: non Inter
tas res / tam dignas tam utiles tam in uita
quæ &longs;e&longs;e ultro
ciique e&longs;&longs;e
ditioni&longs; Itaque anceps eram incertu&longs;que con&longs;ilii / pro
&longs;equerer ne an potius intermitterem.
et &longs;tudiorum charita&longs;: et quod Nihil
erat antiquorum
ilico ex eo perue&longs;tigarem &longs;iquid po&longs;&longs;em perdi&longs;cere. Ergo ri
mari omnia / con&longs;iderare / metiri / lineamentis picturæ collige
re nu&longs;quam intermittebam/ quoad
&longs;et ingenii aut artis Eoque pacto
&longs;cribendi laborem
re. Et profecto tam uarias res/
ab u&longs;u et cognitione &longs;criptorum alienas colligere in unum / et
digno
re accurata et certa
ditionis maioris &quml; in me profitear: me tamen
mei: &longs;i quod
e&longs;&longs;e mQuod unum &quml; &longs;it difficile in i&longs;tiu&longs;modi rebus
gis nouere experti &quml; credant qui periculum non fecere. Et ni
&longs;allor/ quæ &longs;crip&longs;imus ita &longs;crip&longs;imus: ut e&longs;&longs;e latina
et &longs;atis intelligantur. Id ip&longs;um
efficiemus ex tribus partibus quæ ad uniuer&longs;am ædificatio
nem pertinebant: uti e&longs;&longs;ent quidem quæ a&longs;trueremus ad u&longs;um
apta: ad perpetuitatem firmi&longs;&longs;ima / ad gratiam et amenitatem
pati&longs;&longs;ima: primis duabus ptibus ab&longs;olutis re&longs;tat tertia
atque amenitatem non alicunde manare
chritudine atque ornamento: hinc ducti: quod neminem inue
niri &longs;entiant tam tri&longs;tem et tardum: tam
quin pulcherrimis rebus maiorem
nati&longs;&longs;ima omnibus po&longs;thabitis pro&longs;equatur: turpibus offen
datur: incompta omnia et neglecta explodat: et
iu&longs;que rei dee&longs;&longs;e ornamenti &longs;entiat: tantum dee&longs;&longs;e profitea
tur quod faciat ad gratiam atque dignitatem. Digni&longs;&longs;ima
igitur atque
tim qui &longs;ua uclint reddere non ingrata. Huic rei maiores
no&longs;tri uiri prudenti&longs;&longs;imi quantum deberi exi&longs;timantur: in
ditio &longs;unt
r. p.
nati&longs;&longs;ima: ac &longs;i cen&longs;ui&longs;&longs;e uideri uoluerint: i&longs;ta hæc &longs;ine qui
bus bominum uita uix
tu et pompa &longs;ublata in&longs;ipidum quid negocii et in&longs;ul&longs;um fo
re. Deos certe &longs;pectato coelo et mirificis eorum operibus mi
ramur / magis
lima &longs;entiamus. Aut quid i&longs;ta pro&longs;equar?
ip&longs;a
quod pa&longs;&longs;i uidere licet nimia
la&longs;ciuire indies non de&longs;i&longs;tit: omitto cætera et
ribus. Quod &longs;i qua in re i&longs;ta
eiu&longs;modi e&longs;t: ut hi&longs;dem carere nullo pacto po&longs;&longs;it &longs;ine peri
torum atque impitorum offen&longs;ione. Quid
lapidum &longs;true informi et
maior &longs;it: eo iacturam impen&longs;æ magis uituperemus? et in
con&longs;ideratam coaceruandorum lapidum libidinem dete&longs;te
mur: Nece&longs;&longs;itati &longs;ati&longs;&longs;eci&longs;&longs;e leue quid et perpu&longs;illum e&longs;t:
commoditati pro&longs;pexi&longs;&longs;e ingratum/ ubi offenderit operis Accedit quod hæc una de
atque Quis.
n.
agi
ctos intra pietes recepit: aut qd alioqn
munitum &longs;it. At pulchritudo etiam ab infe&longs;tis ho&longs;tibus im
petrabit ut iras temperent / atque
ut hoc audeam dicere nulla re tutum æque ab hominum in
iuria atque ille&longs;um futurum opus:
&longs;tate. Huc omnis cura / omnis
tio conferenda e&longs;t: ut quæ feceri&longs;
tum et præcipue &longs;int ornati&longs;&longs;ima ac pinde grati&longs;&longs;ima: quo
ad qui &longs;pectent/ nulla in re alibi tantum erogatum e&longs;&longs;e im
pen&longs;æ malint Sed pulchritudo atque ornamentum p
&longs;e quid &longs;it: quid ue inter &longs;e differant forta&longs;&longs;is animo aperti
us intelligNos tamen
breuitatis gratia &longs;ic diffiniemus: ut &longs;it pulchritudo
certa
&longs;int: ita ut addi / aut diminui / aut
improbabilius reddat. Magnum hoc et diuinum quo perfi
ciendo omnes uires artium et ingenii con&longs;umuntur: raroque
uel ip&longs;i naturæ
plane ab&longs;olutum atque omni ex pte Qi o
quit ille apud Ciceronem / athenis extat ephobus pulcher. Dee&longs;&longs;e aliquid &longs;pectator ille formarum: aut plus e&longs;&longs;e in his
quos
rationibus non conueniret: illis ni fallor / adhibita
ta hoc contuli&longs;&longs;ent: fucando / operiendoque &longs;iqua extabant
deformia / aut comando expoliendoque uenu&longs;tiora. Vt in/
grata minus offenderent: et amena magis delectatent. Id
&longs;i ita per&longs;uadetur/ erit quidem ornamentum qua&longs;i &longs;ub&longs;i/
diaria quædam lux pulchritudinis/ atque ueluti comple/
mentum. Ex his patere arbitror/ pulchritudinem qua&longs;i
&longs;uum atque innatum toto e&longs;&longs;e perfu&longs;um corpore quod pul
chrum &longs;it: ornamentum autem afficti et compacti naturam
&longs;apere magis Rur&longs;us &longs;ic e&longs;t ut pro&longs;equar.
Qui ita
qui &longs;alem habent hos certa &longs;ane moueri ratione. Facere qui
Rectam iccirco et
probatam edificationem quis negabit non ni&longs;i ex arte po&longs;&longs;e
duci: equidem certe ip&longs;a hæc pars quæ circa pulchritudi/
ius nimirum ip&longs;ius partis aliqua certa et con&longs;tans erit ratio
atque ars quam qui negligat in&longs;ul&longs;i&longs;&longs;imus e&longs;t. Sed
bus i&longs;ta non probentur / dicantque
dam opinionem / qua de pulchritudine atque omni ædifica
tione iudicemus: et pro cuiu&longs;que libidine uariam et muta/
bilem e&longs;&longs;e formam ædificiorum nullis artium præceptis ad
&longs;tringendam. Commune hoc
&longs;cias nequicquam e&longs;&longs;e profiteri. Tollendum errorem hunc
&longs;tatuo: non tamen illud a&longs;&longs;ummo ut prolixius rimari opor
tere cen&longs;eam quibus primordiis emanarint artes: quibus ra
tionibus ductæ: qbus alimentis creuerint. Sit
aalumnum u&longs;um atque experimentum: cognitione uero atque
ratiocinatione excreui&longs;&longs;e. Sic &longs;erunt mille annis a mille mi
libus hominum medicinam
ticam / et plera&longs;que omne&longs; i&longs;tiu&longs;modi artes minutis addita
mentis excreui&longs;&longs;e. Aedificatoria quantum ex ueterum mo
nimentis percipimus / primam adole&longs;centiæ ut &longs;ic loquar/ Mox apud græcos fioruit.
Po&longs;tre
mo probati&longs;&longs;imam adepta e&longs;t maturitatem in italia. Sic
enim mihi fit ueri&longs;imile: reges illos rerum affluentia et
ocio abundantes ubi &longs;e &longs;uaque opes &longs;eptrique maie&longs;tatem
et amplitudinem intuebantur quod e&longs;&longs;e opus tectis grandiori
bus / et pariete hone&longs;tiore
ri / atque colligere: quæ facerent ad
hone&longs;ti&longs;&longs;imis
tecta ponere: ex lapide minus ignobili
pa&longs;&longs;e: præ&longs;titit opus Indeque
laudari ua&longs;ta forta&longs;&longs;is opa
munus
gre&longs;&longs;i &longs;unt ad in&longs;aniam u&longs;que pyramidum extollendarum. Credo equidem u&longs;um ædificandi præbui&longs;&longs;e occa&longs;ionem ut
multa ex parte cernerent quid inter&longs;it numero: ordine: po
&longs;itu: facie ue: quæ a&longs;truerentur uno aut altero commi&longs;i&longs;&longs;e. Ac perinde gratioribu&longs; delectatos &longs;pernere didici&longs;&longs;e incon
cinniora. Succe&longs;&longs;it græcia: ea
eruditis floreret et fragraret cupiditate ornandi &longs;ui: cum
cætera tum et templum Hinc
cepit a&longs;&longs;yriorum ægyptiorumque opera diligentius &longs;pecta
re / quoad intellexit quidem in i&longs;tiu&longs;modi laudari magi&longs; ar
tificum Nam po&longs;&longs;e quidem magna
facere fortunatorum e&longs;t. Pacere autem quæ periti non uitu
perent eorum e&longs;t / qui laudem mereantur. ex ea re &longs;uas e&longs;&longs;e
partes in&longs;tituit græcia &longs;u&longs;cepto in opere id conari/ ut quos
fortunæ opibus æquare non po&longs;&longs;ent: hos quoad in &longs;e e&longs;&longs;et in
genii dotibus &longs;uperaret. Cepitque uti cæteras artes/ &longs;ic et
hanc ædificatoriam ip&longs;o ex naturæ gremio petere atque edu
cere / totamque tractare / totamque perno&longs;cere &longs;agaci &longs;oler/
tia pro&longs;piciens perpenden&longs;que. Quid inter ca quæ proben
tur ædificia inter&longs;it / atque ea quæ minus probentur: I&longs;ta in
di&longs;qui&longs;itione nihil prætermi&longs;it. Omnia tentauit naturæ ue
&longs;tigia lu&longs;trans et repetens. paria quidem paribus / recta fle/
xis / prompta &longs;ubob&longs;curioribus permi&longs;cendo intuebatur an
te qua&longs;i ex maris feminæque connubio tertium quippiam
oborietur: quod faceret ad &longs;pem in&longs;tituti officii: neque de
&longs;titit etiam in minuti&longs;&longs;imis iterum atque iterum con&longs;ide/
ra&longs;&longs;e partes &longs;ingulas / qui dextra &longs;ini&longs;tris/&longs;tantia
proxima di&longs;tantibus
uit maiora minoribus/&longs;imilia di&longs;&longs;imilibus / prima ultimis
quoad compertum fecit. Laudari aliud in his / que ad uetu
&longs;tatem perferendam qua&longs;i &longs;tataria con&longs;tituerentur: aliud in
his quæ nullam æque ad rem atque ad uenu&longs;tatem fabrica/
rentur. Hæc illi.
Itália tum primum pro
re. Nam puta
animans commodi&longs;&longs;imum &longs;it: et gratiam &longs;ormæ peride pu
tabat ab expetita u&longs;us commoditate
iunctam inueniri. Sed parto imperio gentium cum non mi
nore
ante trige&longs;imum quæ fuerat omnium pulcherrima in uibe
domus cente&longs;imum non obtinuit locum: cumque incredibili
ingeniorum copia qui in ea re exercerentur abundaret: &longs;ep
tinge
ra uix &longs;atis pro eorum meritis laudamus.
&longs;ati&longs; quæ ad omnem admirationem Tacium quendam referunt priuata impen&longs;a termas dona&longs;&longs;e
ho&longs;tien&longs;ibus centum a&longs;tructas columnis numidicis
ita e&longs;&longs;ent: placuit regum potenti&longs;&longs;imorum
uetere frugalitate coniungere: ita ut neque par&longs;imonia utili
tati detraheret / neque utilitas opibus parceret. In utri&longs;que
quicquid ad lautitiem uenu&longs;tatemque u&longs;piam excogitaii po&longs;
&longs;it adiungeretur. Cæterum ædificandorum operum cura
tudine nu&longs;quam intermi&longs;&longs;a ita di&longs;cu&longs;&longs;am reddidit
ædificatoriam: ut nihil haberet ea quidem tam recoditum/
tam latens / tam penitus ab&longs;tru&longs;um/ quod non indagaretur
eliceret / in mediumque produceret / uolentibus diis / arteque
ip&longs;a minime repugnante. Nam quom in italia uetus ha
ret
rum præter ilia regum miracula quæ leguntur: la
et &longs;epulchrorum peruetu&longs;ta et probati&longs;&longs;ima
dita ternplorum ædificandorum
ria utebatur / quom
quomque intelligeret tantope expeti &longs;e&longs;e: ui&longs;a e&longs;t ars hac pro
uiribus præ&longs;tare ut orbis impium quod cæteræ
tes hone&longs;ta&longs;&longs;ent: &longs;uis etiam ornamentis multo redderet ad
mirabilius. Ergo &longs;e&longs;e penitus no&longs;cendam habenaamquod præ
Turpe nimirum ducens arcem orbis atque gentium decus
æq iari operum gloria ab his / quos omni reliqua uirtutis lau
de &longs;upera&longs;&longs;et. Et quid hic referam porticus/
theatra / thermarum que opera gigantea: in quibus
rationis a&longs;&longs;ecuti &longs;unt: ut interdum facta quæ coram
tur periti&longs;&longs;imi exterarum gentium architecti fieri negarent
po&longs;&longs;e. Quid
tu line carere non potuerunt: ornamentis u&longs;que adeo delecta
ti &longs;unt: ut uel eam &longs;olam ob gratiam uires imperii profunde
re pulcherrimum duxerint: ædificando &longs;cilicet ut
cui apte ornamenta adiungerent. Itaque &longs;uperiorum exemplis/
et peritorum monitis / et fi equenti u&longs;u admirabilium operum ef
ficiundorum ab&longs;oluti&longs;&longs;ima cognitio extat: ex cognitione præ
cepta probati&longs;&longs;ima deprompta &longs;unt: quæ qui uelint/ quod
uelle omnes
&longs;us neglexi&longs;&longs;e nulla ex parte debeant. Ea no
uintia colligenda/ et pro uiribus ingenii explicanda &longs;unt. I&longs;tarum rerum præcepta alia uniuer&longs;a omnis ædificii pu chri
tudinem et ornamenta complectuntur: alia &longs;ingulas paites Prima ex media &longs;unt philo&longs;ophia
excerpta: et ad artis i&longs;tius modum uiamque
formandam adacta: proxima uero ex cognitione quam di/
ximu&longs; ad philo&longs;opbiæ normam ut ita loquar do'a a artis &longs;e
riem produxere. Dicam prius de his quæ magis artem &longs;api
unt alteris quæ uniuer&longs;am rem præhendant utar pro epilo/
go. Quæ in rebas pulcherrimis et ornati&longs;&longs;imis placeant: ea
q iide aut ex ingenii comento et rationibus aut ex artificis
manu deueniunt: aut a natura rebus ip&longs;is Inge
nu erit electio / di&longs;tributio / collocatio / et
afferant dignitatem. Manus erit aceruatio / affictio/ ampu
tatio / circuci&longs;io / expolitio/ et generis
ferant Rebus a natura a&longs;cita
den&longs;itaContra uetu&longs;tatem uirtus et &longs;imilia: quæ
operi affcrunt Tria hæc partibus pro cuiu&longs;que
Partium annotandarom
multiplex habetur ratio. Sed no&longs; hic delectet ædificium &longs;ic
partiri / aut per id in quo una conueniunt: aut per id in quo
di&longs;&longs;imilia &longs;unt omnia ædificia. Primo ex libro
deberi ædificio cui uis
tem / tectum apertionem. In his: gitur conueniunt.
Diffe
runt quidem / quod alia &longs;acra: alia prophana: alia publica: alia
priuata: alia ad nece&longs;&longs;itatem: alia ad
parantur. Ordiamur ab his in quibus conueniunt.
Region&longs;
quidem manus aut ingenium hominis qd po&longs;&longs;it giatiæ aut
dignitatis aff
&longs;i eos imitabimur: qui &longs;uper&longs;titio&longs;a quæ leguntur operum
miracula excogitarunt: quos tamen uiri prudentes non ui
non nece&longs;&longs;aria. Merito id
Quis enim audeat
ille
tes ut re&longs;ert Vitruuius: qui ex monte athos Alexandri eff
giem facturum &longs;e polliceretur:
ret milium capax hominum decem A: Nitocrim reginam
quod eundem ad pagum a&longs;&longs;yriorum tertio inflexum euphratem
maximis &longs;o&longs;&longs;ionibus multo ambitu appellere coegerit non
equidem delaudabun.: &longs;i regionem cum muniti&longs;&longs;imam fo&longs;
&longs;a profind
diderit. Sed íuuent i&longs;ta reges potenti&longs;&longs;imos.
maribus pro&longs;ci&longs;&longs;o &longs;patio quod inter utrunque &longs;it. Coæquent
montes uallib is: Faciant nouas in&longs;ulas: re&longs;tituantque rui &longs;us
in&longs;ulas continenti: nihil
tari: eoque pacto &longs;e&longs;e Certe quo
quidem e
gis probabuntur.
locis et
Cereri &longs;acraIllud
pplacebit: &longs;i erit
&longs;it raritate &longs;ingularis: uirtute admirabilis: et &longs;uo in genere
bus miti/ et incredibili æqualitate per&longs;eueranti. Qualis
apud meroem/ quo loci homines tam uiuant Vtique &longs;i feret ea quidem regio aliquid nu&longs;quam ui&longs;um ali
bi: et generi hominum optabile atque &longs;alutare. Qualis e&longs;t
quæ &longs;uccinos / cinnamum / bal&longs;amum ue ferat. Vtique &longs;i di
uina uis aliqua inerit: Qualis &longs;olo eubo&longs;io in&longs;ula quam
penitus nocuo e&longs;&longs;e immunem ferunt. Aream quando ea qui
dem pars quota regionis e&longs;t cuncta hæc omnia hone&longs;tabunt
quæ ornamento regionis conferant: &longs;ed ab rerum natura
plure&longs; paratiore&longs;que præ&longs;tantur commoditate&longs; quibus area
pa&longs;&longs;im uariam et multiplicem admirationem &longs;ui præbeant
promontoria petræ/uerrucæ/auerni/ antra / fontes / et eiu&longs;
modi: quibus Neque de&longs;unt ueteris alicuius memoriæ ue&longs;tigia:
et tempora et rerum hominumque conditio attulerit quod ocu
los mente&longs;que moueat cum admiratione. Mitto illa.
Et
ubi troia fuit: et campos cruore madentes leuticos / tra&longs;ime
nos / et mille huiu&longs;modi. Mitto
cætera quæ faciliora &longs;unt. Platanos per mare u&longs;que in in&longs;u
lam Diomedi&longs; aduecta&longs; areæ condecorandæ gratia. Et a ma
ximis uiris po&longs;itas Quali&longs; apud
no et Minerua po&longs;ita. Mitto et multo aeuo &longs;eruatas et a ma
ioribus po&longs;teritati p manus traditas res. Qualis apud che/
bron therobyntus: quam a principio mundi ad Io&longs;epbi hi&longs;to
rici tempora dura&longs;&longs;e ferunt. Illud pulcherrime faciet ad
maiorem imodum hone&longs;tan am: commentum quidem ele
gans at que pera&longs;tutum: quod lege prohibuere / nequis mas
templum Bonæ deæ/ne ue in ædem Dianæ ad porticum pa
triciam ingrederetur. Et apud tanagram / nequa mulier eu
no&longs;ti
te apud panthos ablueretur. Nequis doliolis loco apud clo
acam romæ Tum et aliquot &longs;acellis in&longs;erip&longs;ere ne quod &longs;cortum adhi/
beatur. Sacellum Dianæ
ingredi. Et ancillam in aedem Matutæ admittere non lice
bat: Apud rhodios templum Oridionis preco: Apud thene
dum tybicen templum Temnii non ingrediebatur. Ex lo/
uis Alfi&longs;tii Athenis
ferre In
Atque in&longs;tituere ne porta ianualis romæ unquam claudere
tur ni&longs;i quom e&longs;&longs;et bellum: ne ue templum Iani aperiretur
tur quom e&longs;&longs;et pax. Aedemque Hortæ perpetuo aper/
tam e&longs;&longs;e uoluere. Haec nos &longs;i quid erit ut imitari in&longs;titua/
mus/ forta&longs;&longs;e
mulier: et uirginum dearum uiri non ingrediantur. Illud
præterea
quod factum quom legimus minus crederemns: ni per hæc
tempora locis nonnul&longs;is &longs;imilia uideremus. Sunt qui
hominum effectum arte: ut bi&longs;antio &longs;erpentes neminem læ
dant: graculique illue intra moenia non peruolent. Et in
agro neapolitano cicadæ non Auem creta
non ferat. Aedem Achillis in in&longs;ula bori&longs;tene auis nulla in
fe&longs;tarit. Romæ foro boario ædem Herculis nec mu&longs;ca intra
rit nec canis. Quid illud quod per hæc tempora uenetiis pu/
blica cen&longs;orum tecta nullum genus mu&longs;carum &longs;ubit. Et apud
tolletum macello publico non plus unam toto anno uide/
bis Ta
lia complurima quæ leguntur longum e&longs;&longs;et pro&longs;equi. et ea
quidem arte ne an potius natura &longs;uapte fiant/ non &longs;atis ha/
beo quid referam. Quid tum?
Et qua natura id fiat arte
quod aiunt. Ex tumulo regis bibrie ponti laurum extare
a quo &longs;i quid decerptum inferatur in nauim / iurgia illie ne In fano Veneris apud paplos
pluere. Apud
crificia Ex tumulo Antei &longs;i qd
bres e cælo &longs;pargi / donec effo&longs;&longs;a Sed &longs;unt qui hæc
Ex
eo qui Apollonii uitam &longs;erip&longs;it memini ad regiam ba&longs;ili/
cam apud babylonem magos tecto alliga&longs;&longs;e alites aureas
quartuor: quas illi deorum linguas nuncupabant: habui&longs;&longs;e
quidem uim / ut animos multitudinis ad regis amorem con
ciliarent. Tum et grauis auctor lo&longs;ephus a te&longs;tatur Elia/
zarum &longs;e quendam uidi&longs;&longs;e / qui Ve&longs;pa&longs;iano &longs;pectante et fi
lus anulo ad nares Maniaci adacto / eum eue&longs;tigio libera/
ret: prorofiteturque Salomonem in&longs;titui&longs;&longs;e carmina / quibus
egritudines mitigentur. Et Serapis inquit Eu&longs;ebius pam/
phylus apud aegyptios / quem nos Plutonem dicimus &longs;im/
bola edidit / quious demones expellantur: docuitque quo
pacto demones a&longs;&longs;umpta brutorum figura in&longs;ultent. Et
Seruius &longs;olitos refert homines certis con&longs;ecrationibus mu
niri aduer&longs;us fortunæ
con&longs;ecratione exauctorati po&longs;&longs;ent. Hæc &longs;i ita &longs;unt/ facile
adducar ut
apud peleneos fui&longs;&longs;e / quod a &longs;acerdote amotum a templo/
quoquo uer&longs;us &longs;pecta&longs;let omnia terrore et maxima peitur/
batione conficiebat: quod ue oculi nulli poterant pre timo
re intueri. Sed dicta hæc &longs;int animi gratia.
Cætera quæ ge
neratim ad aream hone&longs;tandam faciant: uti e&longs;t ambitus / cir
non habeo quid amplius dicam / ni&longs;i ut ea ex primo et item
ex tertio &longs;uperioribus libris repetas. Hone&longs;ti&longs;&longs;ima quidem
erit quæ uti admonuimus &longs;icci&longs;&longs;ima æquabilis con&longs;olida/
taque lit
diti&longs;&longs;ima/ egregieque confert/ &longs;i erit in&longs;tiata ope eru&longs;taceo:
de quo mox dicemus Hoc etiam
auctoritatem/&longs;i ei nomen &longs;plendidi&longs;&longs;imum impo&longs;ueri
argumentum placui&longs;&longs;e Adriano principi indicio &longs;unt lieu&longs;
canopeius / academia/ tempe/ et clari&longs;&longs;ima ciu&longs;modi
na ab &longs;e cenaculis uillæ Partitio item
et &longs;i magna ex parte primo libro tractata &longs;
breui&longs;&longs;ime repetemus. In re omni primar
e&longs;t carere omni indecentia. Erit igitur decens partitio quæ
&longs;it non interrupta / non confu&longs;a / non perturbata / non di&longs;&longs;o
luta / non ex male conuenientibus compacta: eritque mem
biis non nimium multis / non nimium minutis / non
ua&longs;tis / non nimium di&longs;&longs;onis atque deformibus / non qua&longs;i a
cætero corpore diuul&longs;is et di&longs;&longs;ipatis: &longs;ed erunt omnia pro
natura et utilitate et tractatione rerum agendarum ita di&longs;&longs;i
nita / ita
ne / forma: ut nullam partem totius operis &longs;ine aliqua nece&longs;
&longs;itate/&longs;ine multa commoditate/&longs;ine grati&longs;&longs;ima
cinnitate effectam intelligamus. Nam cum his quidem &longs;i
bene conuenerit partrtio omnis: illic ornamentoium
ditas et decor cum recte con&longs;tabit: tum clarius cluce&longs;cet. Si non conuenerit: nullam proculdubio &longs;eruare
poterit. Itaque totam con&longs;oimationem membiorum didu
ctam et perfectam e&longs;&longs;e oportet ad con&longs;en&longs;um
&longs;itatis et
ptes iuuet
egregie conferat. Circa parietem atque tectum
pluribus tibi erit locus: u
tis peritiam et artificis diQuod &longs;i forte dabitur facultas ut po&longs;&longs;is
rim imitari: quem duo condidi&longs;&longs;e templa ferunt aurea:
cæle&longs;ti: alterum regio Ioui. Aut ut po&longs;&longs;is lapide &longs;upia ho/
minum opinionem maximo attollere: qualem Semiramis
a montibus deuexit arabiæ: xx.
el.
Aut &longs;i tanta dabitur lapidum magnitudo:
ut ex eo po&longs;&longs;is integram aliquam totius operis partem per
ficere: qualem ægypto fui&longs;&longs;e &longs;eruut ad templum latonæ &longs;a
cellum / latum fronte cubitos. xl.
unico et integro
lapide: alteroProfecto id
quidem operi multum afferet admiracionis coque magis &longs;i
pegrinus difficili
tus ab xx.
altum.
xv.
tractum u&longs;
xx.
Ad rationes etiam ornamentorum egregie pertinebit: &longs;i di
gnus admiratione qui uis lapis loco erit po&longs;itus nobili atque
in&longs;igni. Apud chennim in&longs;ulam in ægypto
tam
rietibus tam altis tantorum cubitorum lapis impo&longs;itus &longs;it. Afferet etiam ornamentum ip&longs;ius lapidis raritas atque ele
aurea in domo &longs;truxi&longs;&longs;e principem neronem ferunt: puro/
candido / tralucido: ut etiam nullis adapertis foribus in/
tus e&longs;&longs;e lux inclu&longs;a uideretur. Denique i&longs;tiu&longs;modi omnia
ferent. Sed qualiacunque i&longs;ta quidem &longs;int inepta erunt: ni ac
curatus in componendo Singula
ad numeium redigenda &longs;unt omnia ut paribus paria: dex/
t
dum quod perturbet aut res aut ordines. Omnia ad certos
angulos paribus lineis adæquanda. Videre quidem licet
interdum ignobilis materia quod arte tractata &longs;it plus afferat
gratiæ murum athe/
n
p
fu mabit, quod clade &longs;tatuarum refertus &longs;it
&longs;tant æquatis coloribus alternatim albo nigroque di&longs;tinetis/
quoad pro operis tenuitate amplius nihil de&longs;ideretur. Sed
citur Cæterum
omnes ita di&longs;tribuentur copiæ: ut nihil inceptum ni&longs;i ex at
tis et con&longs;ilii de&longs;tinatione: nihil adactum ni&longs;i ex incepti ra
tionibus: nihil pro ab&longs;oluto relictum quod ip&longs;um
ma diligentia curaque elaboratum atque per&longs;initum. Sed pri
marium parietis tectique
crit: p&longs;a cru&longs;tatio / colum nationem &longs;emper excipio. Ea qui
dem erit multiplex: albaria pura: albaria in&longs;ignita: picto/
ria contabulata/ &longs;ectilis uitrea et quæ ex his partibus
&longs;tet mixta. De his nobis di
Sed
quoniam maximorum lapidum mouendorum men lo
ta e&longs;t: locus hic admonet: ut prius re&longs;eramus quo pacto tan
te moles trahantur: atque di&longs;&longs;icillimis locis imponantur. Refert Plutarchus Archimedem apud &longs;yracu&longs;as per n
forum traxi&longs;&longs;e onu&longs;tam onerariam nauim qua&longs;i iument
loro et manu. Mathem athicum ingenium.
At nos tantum
qiæ u&longs;ibus commodentur pro&longs;equemur: po&longs;tremo
nihil explicabimus: ex quo docta et acuta ingernia rem
haud ob&longs;cure ex &longs;e percipere po&longs;&longs;int. Ex Plinio &longs;ic compe
rio obeli&longs;cum deuectum thebas a focis fo&longs;&longs;a ex nilo pio. u/
cta/&longs;ubmi&longs;&longs;is lapidi nauibus pionis laterculo: moxque exina
nitis / ut Ex Amia
no marcellino hi&longs;torico &longs;ic comperio. Conuectum ex nilo
obeli&longs;cum naui remigum trecentorum impo&longs;itum uolgiis
et tractum a tertio urbis lapide porta ho&longs;tien&longs;i in
ximum. In coque erigendo multa hominum milia labo
toto circo referto machinis alti&longs;&longs;imarum Ex Vitruuio legimus
dris Affi
xit
extarent: rota&longs;que hinc atque hinc axibus i&longs;tiu&longs;modi adegit
penderent: inde uer&longs;atu rotarum motos ac deportatos. Che
minium ægyotium ferunt in pyramide a&longs;truenda qd e&longs;&longs;et
opus altum &longs;ladia plus &longs;ex factis aggeribus ua&longs;ti&longs;&longs;imos la/
pides apporta&longs;&longs;Cleopam Ra&longs;initæ filium &longs;cribit Herodo
tus in ea pyramide qua a&longs;truenda centena milia hominum
annos plures fatiga&longs;&longs;et / gradus extrin&longs;ecus reliqui&longs;&longs;e: quo
ua&longs;ti&longs;&longs;imi lapides breuibus tignis et aptis machinis admo/
uerentur. Tum et illud mandarunt litteris: alibi lapideos
ua&longs;ti&longs;&longs;imos trabes altis columnis fui&longs;&longs;e impo&longs;itos in
hunc. In trabis enim mediam longitudinem duos &longs;ub&longs;titue
runt tran&longs;uer&longs;os thorulos mutuo contiguos: mox in
trabis caput
ne caput alterum quod
rulu&longs; pondere imunis relinqueretur tran&longs;latis &longs;ubinde &longs;por
tulis / inque alterum iam &longs;ublatum caput alternatim coacer/
uatis / et thorulis
immi&longs;&longs;io apertior pateret: a&longs;&longs;ecuti &longs;unt ut &longs;en&longs;im lapis qua
&longs;i &longs;ua &longs;ponte
auctoribus prolixius di&longs;cenda linquimus.
ris in&longs;tituto pauca quæ ad rem faciant &longs;uccincte repetenda
&longs;unt: non hic in&longs;i&longs;to: ut illa explicem
ut continuo premat: ob&longs;tinate querat inferiora: attolli toti&longs;
uiribus repugnet: nu&longs;quam cedat loco/ ni&longs;i ut uictor/ aut
maiori pondere puincente/ aut contraria ui prepotente: neque
motus e&longs;&longs;e uarios repeto: a centro in
et uehi alia / trahi
&longs;itionibus alibi prolixius. Hoc &longs;tet apud nos:
facilius moueri Nunquam difficilius
gnat. Tertium uero quendam atque inter hos medium e&longs;&longs;e
motum: et forta&longs;&longs;e qui utriu&longs;que horum naturam &longs;apiat: qui
quidem neque &longs;uapte mouetur: neque ob&longs;equi repugnet: uti
quom plano et minime impedito trahitur uado. Cæteros
ciliores aut difficiliores e&longs;&longs;e. Quo autem pacto immania
pondera moueri po&longs;&longs;int/ ip&longs;a rerum natura multa ex parte
mon&longs;tra&longs;&longs;e ui&longs;a e&longs;t.
in columnam imponantur pondera facili appu&longs;&longs;u porturba
ri: et cum ad ca&longs;um moueri ceperint nulla ui admodum
tineri po&longs;&longs;e. Tum et &longs;pectare quidem licet columnas ip&longs;as
teretes / et orbes rotarum/ et uolubilia facile moueri: ægre
con&longs;i&longs;tere &longs;i rotentur: eadem &longs;i in&longs;tituas trahere/ ita ut non
rotentur / non facile per&longs;equi. Tum et in promptu e&longs;t maxi
ma pondera nauium leui appul&longs;u &longs;tagnantes per aquas mo
ueri &longs;i trahendo per&longs;eueres. Si uero arietes eas ne maximo
quidem &longs;ubito quo uelis ictu moueri: et contra ictu repen
tino concitatoque impul&longs;u quædam moueri. quæ alioquin
non &longs;ine maxima ponderum ui Supra glacie
quoque grauia haud Præ
longo item quæ pendeant fune alligata aliquot
tium e&longs;&longs;e ad motum prompta per&longs;picimus. I&longs;torum ratio
nes aduerti&longs;&longs;e atque imita&longs;&longs;e conferet: nos ea &longs;uccincte
&longs;igamus. Carina ponderis omnino &longs;olida et coæquabilis &longs;it
nece&longs;&longs;e e&longs;t: ea quo erit latior: eo minus obteret &longs;ub&longs;trata ua
da: quo erit gratilior / co expeditior: &longs;ed &longs;ulcabit uada et ob
uorabitur. Ad carinam ponderis &longs;i aderunt anguli: utetur
qua&longs;i unguibus ad uada carpenda atque renitendum. Vada
&longs;i erunt lubrica/&longs;ub&longs;olidata/æqualia / con&longs;tantia / nu&longs;quam
cadentia / nu&longs;quam &longs;e&longs;e
interpellet: illud proculdubio
tra certet / aut ob&longs;equi recu&longs;et / præter unum id quod ip&longs;um
pondus natura &longs;ui quietis amanti&longs;&longs;imum &longs;it: et perinde pi
grum et moro&longs;um. I&longs;tis &longs;imilia forta&longs;&longs;is intuens Archime
des et rerum earum quas
ui&longs;us Si
po&longs;&longs;e puertere. In carina
p Trabes
coæquales nu&longs;quam &longs;cabri
rinam atque uadnm medium quippiam e&longs;&longs;e oportet: quo
id iter lubricum reddatur. Lubricant &longs;apone aut &longs;epo aut
amurca / aut madente &longs;orta&longs;&longs;is lotura cretæ. E&longs;t et aliud lu
Hic
&longs;i erunt numero complures / difficile ad lineas equi di&longs;tan
tes atque di&longs;tinatiores pro itinere agendo directos coapta/
buntur: quod omnino nece&longs;&longs;e e&longs;t fieri ne perturbent atque
&longs;ubradant: pondu&longs;que in alteram partem uehant: &longs;ed una
con&longs;piratione in officio &longs;ub&longs;equantur. Si
ciores: illic quidem aut &longs;ub pondere deficientes fati&longs;cent:
ac re&longs;oluti remorabuntur: aut qua una linea &longs;ub&longs;tratam ua/
di &longs;uperficiem: qua ue altera item una linea &longs;uper
ponderis carinam attingunt qua&longs;i acie penetrando infigen
tur/ atque hærebunt chilindri corpus coæqualibus circulis
compluribus altero alteris conge&longs;tis. Con&longs;tat et circulum
apud mathemathicos a&longs;&longs;eritur rectam non po&longs;&longs;e lineam
puncto plus uno attingere. Hinc nos chilindri aciem appel
lamus lineam / quam unicam pondus ex clylindro premat. I&longs;tis prouidebitur materie den&longs;itate / et linearum notatione
ad normam atque directione. Sed quom præter hæc etiam
&longs;unt quæ u&longs;u comprobentur. Rotæ/ trocleæ/coclea / atque
uectes: de his accuratius tractandum e&longs;t. Sunt enim rotæ
uolgulis multa ex parte &longs;imiles. Semper enim unicum in
punctum premunt ex Sed hoc intere&longs;t quod rotu
li expeditiores &longs;unt: rotæ axium interfrictione tardantur. Rotæ partes &longs;unt tris: ambiens extremus ampli&longs;&longs;imus lim
bus circuli: medius axis: et circulus is in quo axis induca
tur qua&longs;i in armilla. Id alii forta&longs;&longs;is polum appellarent/
nos quod in aliis machinis &longs;tet/ in aliis uero moueat: &longs;i ita
licet: axeclam nuncupabimus. Rota &longs;i axe uoluetur cra&longs;/
&longs;o: durius prolabetur: &longs;i tenui/ pondera non tolerabit. Rotarum extremus ambitus &longs;i breuis: quod de rotulis di
Et &longs;i diuertendum forte in dexteram aut &longs;ini&longs;tram e&longs;t: egre
Axecla &longs;i plus &longs;atis aperta e&longs;t rodendo exitat:
&longs;i nimium arcta fit Medium inter axem et
lubricum e&longs;&longs;e oportet. Nam horum alter pro uado: alter pro
carina ponderis e&longs;t. Rotuli et rotæ ex ulmo ilice.
Axes aq
&longs;olio et corno aut potius ferro axecla
&longs;tagni parte ex tertia Cicleolæ pu&longs;illæ &longs;unt rotæ.
Vectis radios rotarum &longs;equitur.
Sed
liacunque &longs;int: &longs;iue &longs;int ingentes rotæ: quas immi&longs;&longs;i
calcando inuertant: &longs;iue &longs;int erganæ aut cocleæ/ in quibus
uectis in primis ualet: aut cicleolæ/et quæ uis generis eiu&longs;
dem: omnium e&longs;t quidem ratio ex principiMercurium ferunt uel maxime ob hancrem diuinum habi
tum/ quod nullo &longs;igno manus: &longs;ed &longs;olis uerbis quæ diceret ita
diceret ut plane intelligeretur. Id ego &longs;i uerear po&longs;&longs;e a&longs;&longs;eq
tamen pro uiribus conabimur. Nam in&longs;titui non ut mathe
mathicus &longs;ed ueluti faber de his rebus loqui: E&longs;to &longs;it inter manus di&longs;cendæ rei gra
tia iaculum: in eo tris locos uelim con&longs;ideres / quos puncta
nuncupo. Duo extrema capita
e&longs;t medium Quæ uero &longs;patia inter
ab amento ad capita radios nuncupo.
&longs;it/&longs;ed ip&longs;a res patebit experimento. Nanque &longs;i erit quidem
amentum tælo &longs;itum medio / et æqualia pynnulis pondera
re&longs;pondeant ferro: &longs;tabunt &longs;ane alterutra iaculi capita mu
tuo renitentia et collibrata. Sin erit forta&longs;&longs;is ferratum ca/
put grauius peruincentur pynnulæ. Erit t
tus locus grauiori capiti propinquior: quo &longs;i
duxeris/&longs;e&longs;e pondera ilico acquilibrabunt. Is erit punctus
ille / a quo maior hic radius
minus hoc pondus ab maiore
i&longs;ta
deant. Nam &longs;i erit ferrum tria / pynnulæ duo ab amento ad
ferrum radius duo &longs;it oportet: et radius alter ad pynnulas tria
Ex quo
bit: æquatis radiorum et ponderum rationibus quie&longs;cent æqui
librati et compares: &longs;i non
in quo excedent. Illud non prætereo/ ab eodem amento &longs;i
pares protendentur radii pares
circulos
circulos circulis contineri rotas diximus: mon&longs;tratum id/
circo e&longs;t &longs;i uno eodemque motu duæ
in axem rotæ
et quie&longs;cente una altera non moueatur ex radiorum in utri&longs;que
longitudine quæ nam in unaquaque &longs;it uis intelligemus. Ra
dii longitudinem nota&longs;&longs;e oportet a medio intimi axis pun
cto. Hæc &longs;i &longs;atis
buiu&longs;modi machinarum In trocleis paululum e&longs;t amplius quod con&longs;ideremus.
et traductus per trocleam funis et orbiculi ip&longs;i in troclea pro
uado &longs;unt: in quo medius quidem &longs;it motus / quem e&longs;&longs;e
difficillimum atque facillimum diximus: quod neque a&longs;cendat
neque de&longs;cendat: &longs;ed in &longs;uum centrum æquate obin&longs;tet. Atq
ut intelligas quid &longs;it in re: M.
Hæc &longs;i ex arboris trunco fune illaqueata pendebit/ certum
e&longs;t/&longs;implicem funem i&longs;tunc mille integra &longs;u&longs;tinere: Adne
etito ad &longs;tatuam trocleam: et per eam traducito funem quo
pendebat &longs;tatua: et reducito ad truncum: ut iterato
promptum e&longs;t &longs;tatuæ podus duplicato pendere fune: atque
trocleam per æquilibra medium inter&longs;tringi. Pro&longs;equere
addito etiam trunco alteram trocleam et per eam &qring;uoque tra
ducito ip&longs;um funem: quero a te quota erit ponderis portio: quingenta inquies.
cleæ dari pondus non po&longs;&longs;e maius ab fune ip&longs;o Habebit ergo.
V. non longius progrediar.
Hucu&longs;que
&longs;atis mon&longs;tratum puto diuidi pondus trocleis: exindeque
maiora moueri pondera minore. Quot enim
di conduplicationes: tot erunt ponderis di&longs;partitiones: ex
quo illud &longs;equitur/ ut quo plures adhibeantur orbiculi: eo
pondus qua&longs;i conci&longs;um et in partes di&longs;gregatum
tractetur. Diximus de rota et troclea et uecte.
intelligas cocleam con&longs;tare anulis: qui quidem in &longs;e
&longs;u&longs;tinendum &longs;u&longs;cipiant. Hi anuli &longs;i e&longs;&longs;ent integri et
cæ&longs;i / ut finis unius alteriu&longs; principio iungeretur / procul
bio motum in eis pondus neque a&longs;cenderet neque de&longs;cenderet:
&longs;ed æquabili uado per cycli ambitum traberetur. Cogitur
igitur ui uectis pondus per anuli obliquitates labi. Rur&longs;us
&longs;i e&longs;&longs;ent hi quidem anuil ambitu perpu&longs;illi: et centro fini/
timi nimirum uecte breuiore
moueretur. Hic non reticebo quid me dicturum non puta
ui. Tu &longs;i rem ita parabis / ut ponderis carina quoad id ma/
nus et fabri ars po&longs;&longs;it a&longs;&longs;equi/ &longs;it et &longs;ta
bili in uado / ita moueatur: ut motu &longs;uo lineas in uado effi
ciat nullas. Hoc te&longs;tor Archimedis nauim mouebis et i&longs;ti
u&longs;modi que uoles con&longs;equeris. Sed de his alibi.
quas recen&longs;uimus &longs;ingulæ per &longs;e ad pondus mouendum ua
lidi&longs;&longs;imæ &longs;unt. Quod &longs;i una omnes iungentur in unum mi
rifice'ualebunt. Apud germanos pa&longs;&longs;im
glacie
xam facto impul&longs;u leui te&longs;te lubricitate &longs;uperlabi tanta mo
tus uelocitate: ut ne uinci quidem &longs;e a præpete alite patia
tur. Sed quom pondera aut trabantur/ aut pellantur/ aut
uebantur: forta&longs;&longs;is erit ut &longs;ic po&longs;&longs;imus diffinire. Pondera
quidem trabi fune: pelli uecte: uebi rotis: et Quo
autem pacto his una omnibus po&longs;&longs;umus uti Sed in i&longs;tiu&longs;modi omnibus ade&longs;&longs;e oportet con&longs;tans et obfir
mati&longs;&longs;imum aliquid: quo immoto catera moueantur. Id &longs;i
trabetur
dus: clauum ferreum tricubitum ualidum infigito funditu&longs;
in &longs;olum den&longs;atum / aut tra&longs;uer&longs;is
tremum claui caput / quod ab &longs;olo emineat / uincla aduolui
to trallearum atque erganæ. Si autem erit &longs;olum hareno&longs;um pro
&longs;ternito trabes prælongos integros: in quibus uada
tur: et capitibus
periti non a&longs;&longs;entiantur: ni totam rem intellexerint: duo &longs;i
mul Id fiet &longs;ic moto primo pondere u&longs;que ad extremum &longs;ub&longs;trati
uadi caput impediam: id cuneolis quoad
at: et machinam quam &longs;ecundum
ita compedito accingam: fiet ut eodem uado per
mobile ab altero pari &longs;ed refirmato peruincatur. Si
trabendum erit pondus/ comodi&longs;&longs;ime utemur trabe unico
aut malo nauis minime imbecillo. Hunc &longs;i
firmabimus ad Extremo
capiti funes
in &longs;ini&longs;tram / tertius per trabis longitudinem obtendetur in
productum. Inde &longs;patium aliquod ab calce mali trocleæ er
gana ue firmabitur in &longs;olo: et per eas di&longs;tentus is &longs;unis tra/
hetur: trabentem &longs;equetur &longs;e&longs;e capite attollens malus. eum
nos funibus illis geminis capiti alligatis hinc atque hic qua
&longs;i loris moderabimur: ut quoad uelimus &longs;tet: et in partem
qua opus &longs;it pendeat ad onus Laterales
atque hinc funes &longs;i alia maiora non aderunt pondera quibus
comendentur hunc in modum firmabuntur. Effodietur
fundum fo&longs;&longs;a quadrata: truncus in medio fundo &longs;ternetur:
huic uincla adnectentur ut ab &longs;olo emineat &longs;ur&longs;um. In trun
cum tran&longs;uer&longs;i &longs;uperin&longs;ternentur plute
fo&longs;&longs;a terra et den&longs;abitur. Tum &longs;i madefeceris fiet grauior:
cætera omnia Ad
caput enim trabis et ip&longs;um ad pondus tralleæ adigentur: et
propter pedem ergana firmabitur: aut qd uis eiu&longs;modi in In hi&longs;ce omnibus ad
da hæc &longs;unt / ut ua&longs;ti&longs;&longs;imis ponderibus
u&longs;modi adhibeantur non minuta aut inualida
fune inque radio inque omni quo ad
qd Nam e&longs;t
coniuncta gracilitati: et contra ex breuitate cra&longs;&longs;itudo red
ditur. Si erunt funes tenues
Si ua
&longs;tiores &longs;int / quoque et cicleolæ grandes &longs;ubigantur: ne minu
ti circuli acumine funis
rei cra&longs;&longs;i / ut &longs;int ex &longs;uæ cicleolæ &longs;emidiametro ne minus
parte &longs;exta: ne plus ex totius diametri parte octaua. Funis
madefactus e&longs;t ab incendio tutior: quod quidem frictione
et motu fiat. E&longs;t etiam cicleolis uoluendis paratior.
Adde
quod et minus ab&longs;oluitur. Aceto ut ilius madefit
ritima &quml; albula: dulci madefactus aqua feruenti i &longs;ole oci&longs;
&longs;ime marce&longs;cit. Conuolutiones in funibus tutiores
datio. In omnibus cauendum ne funis funem &longs;ecet.
Regula
ferrea utebantur ueteres cui primarias annodationes
et trallearum
hendendo forcipe ferreo utebantur forma forcipis ex litiera
X erat ducta digytis inf
pondus qua&longs;i cancer mordicus in&longs;tringeret &longs;uprema quo ca
pita erant armillata: per eas armillas funis traductus / et re
uinctus tractu &longs;ui forcipem Vidimus lapidibus
ua&longs;tis præ&longs;ertim columnarum media in &longs;uperficie alioquin
dolata atque expolita relictos umbiliculos prominentes qua
&longs;i an&longs;as: quibus funium illaqueamenta detinerentur / ne &longs;ub
exfluerent: utunturque præ&longs;ertim ad coronas impleolis. Sic
enim appello quæ fiant &longs;ic: incauatur formula in lapide ad
crumenæ uacuæ &longs;imilitudinem pro lapidis ua&longs;titate palmos
ore arctiore: fundo intror&longs;us latiore: uidimus imuleolas pro
fundas pedem: hanc complent ferreis cuneolis:
hinc atque hinc collaterales lineamento ad, D. litteræ &longs;imi
litudinem finiuntur. Hic ad &longs;patia intus complenda lateri
Medius uero cuneus quod in
ter utrunque uacui e&longs;t po&longs;tremus complet: &longs;ingulorum cuneorum
auriculæ extant ex formula. Per auricularum foramina inue
hitur digytus ferreus: et adiungitur an&longs;a ualida: cui funis
ductarius illaqueatus. Nos columnas atque portarum labra et
huiu&longs;modi quæ &longs;tantia &longs;inenda &longs;unt hunc modum illaquea
uimus. Fecimus ferreum aut ligneum erga&longs;culum pro pon
deris ua&longs;titate bene firmum: quo columnam apto &longs;ui loco
præhen&longs;am incinximus: cunei&longs;que gracilibus et oblongis le
ui malleo in&longs;truximus et affirmauimus. Demum uti aiunt
brachas ex funibus erga&longs;culo adegimus hoc pacto: neque im
pleolarum uulneribus lapidem: neque angulares lapidis acies
cincturis rudentum le&longs;imus. Adde quod genus hoc ligandi
Multa
quæ ad i&longs;tos u&longs;us pertineant prolixius alibi explicabuntur. Sed hic machinas
mantia manibus admodum ualidi&longs;&longs;ima: et dimouere Ea de re quas
inten&longs;iones membrorum neruorum que
do / tran&longs;ferendo adhibeamus: tales machinis imitari nece&longs;
&longs;e e&longs;t. Vnum admoneo: ua&longs;ti&longs;&longs;ima
ris pondera conferet &longs;en&longs;im cautim mature aggredi rem ob
uarios / incertos / irrecuperabiles ca&longs;us et pericula/ que i&longs;ti
u&longs;modi negocio præter opinionem etiam experti&longs;&longs;imis &longs;o Neque enim tanta &longs;equetur laus et ingenii appro
batio/&longs;i &longs;ucce&longs;&longs;erit quod tuo fretus con&longs;ilio aggre&longs;&longs;us &longs;is:
ce&longs;&longs;erit. De his hactenus.
Nunc redeo ad cru&longs;tationes.
Omnibus cru&longs;tationibus adegi&longs;&longs;e oportet harenationum tu
nicas ne minus tres. Primæ officium e&longs;t parietis
ad parietem Extremæ officium e&longs;t expolitionum
colorum/ Mediarum offi
cium e&longs;t: utri&longs;que uitia emendaVitia hæc
Nam &longs;i erunt ultimæ quidem et &longs;upremæ acres ut &longs;ic
loquar mordicaces parietum quales e&longs;&longs;e
tet /acrimonia &longs;ui crebris rimulis interfundentur &longs;icci&longs;cen
do. Sin autem erunt primæ illæ molliores: quales e&longs;&longs;e ulti
mas oportet: non compræhen&longs;abunt tenaci mor&longs;u
&longs;ed de&longs;ci&longs;cent. Quo plures
leuigabitur. et contra uetu&longs;tatem &longs;olidiores per&longs;euerabunt.
Vidimus apud antiquos qui u&longs;que nonam &longs;uperaddiderine
Harum primas omnino e&longs;&longs;e oportet a&longs;perrimas
ex harena fo&longs;&longs;ili et te&longs;ta non ualde tun&longs;a &longs;ed glandulo&longs;a ad
cra&longs;&longs;itudinem digytorum / interdum u&longs;que palmum. Mediis
tunicis harena fluuiatilis commodior/ quod minus findatur. Ha&longs;ce
adhærent. Vltima
e&longs;t cui pro harena &longs;it tun&longs;us lapis candidi&longs;&longs;imus. Hanc ul
timam partem cra&longs;&longs;am ponere &longs;emidigytum &longs;at e&longs;t. Aegre
enim &longs;iccatur &longs;i cra&longs;&longs;ior Vidimus qui par&longs;imo
niæ gratia extremam cutim corio calciamentorum Mediæ harenationes prout his aut illis
proximiores &longs;unt deinceps moderabuntur. Venæ quædam
alaba&longs;tro tralucido per&longs;imiles lapideis
tur: quæ neque marmor neque gyp&longs;um/ &longs;ed inter utrunque &longs;int
natura &longs;ui admodum friabiles. Is lapis tun&longs;us et pro hare/
na mixtus &longs;plendentes marmorei candoris &longs;cintillulas mi
rifice referet. Vi&longs;untur pa&longs;&longs;im cru&longs;tationum continendarum
gratia claui parietibus affixi: ætas docuit æneos præ&longs;tare. Perplacet qui clauiculorum loco inter
parietem factis minutis foraminibus extantes glebu&longs;culas &longs;i
liceas confixere malleolo nimirum ligneo. Murus
erit recentior / quo ue a&longs;perior / eo harenationes den&longs;ius con
tinebit. Ergo &longs;i inter a&longs;truendum et dum uiret opus
perinducendis tenaces et indelebiles: po&longs;t hau&longs;tros
di&longs;&longs;ime omne cru&longs;tationis opus inducetur: p boream et fri
te in&longs;cabre&longs;cet. Porro cru&longs;tationum aliæ inductæ: aliæ ad/
actæ. Inducitur autem gyp&longs;um aut calx.
Sed gyp&longs;um non
ni&longs;i &longs;icci&longs;&longs;imo e&longs;t in loco utile. Cru&longs;tationibus quibu&longs;uis
ex uetere pariete &longs;uffu&longs;a inimica e&longs;t humiditas. Adigitur
et lapis et uitrum et huiu&longs;modi. Inductarum cru&longs;tationum
hæ &longs;unt Adactarum
autem hæ: obtabulata / circumexecta / te&longs;&longs;ellulata. De indu
etis prius. Calx &longs;ic parabitur exuberatim et pura aqua oper
to in lacu diu macerabitur. Inde ferro non &longs;ecus atque ligna
dolentur a&longs;ciabitur. Maceratæ &longs;ignum erit / ubi inter a&longs;cian
dum calculi ferrum non offenderint: tertium ante men&longs;em
non &longs;atis etiam maturam putant: lentam et ualde glutino
&longs;am e&longs;&longs;e oportet quam probet. Nam &longs;i ferrum exierit
indicio erit euanidam e&longs;&longs;e et &longs;iticulo&longs;am. Cum
quid
&longs;ubagitato: Eam ueteres qua ultimam cutim inducturi erant mortario
compin&longs;abant: temperabantque ip&longs;am hanc mixturam ut fer
rum non detineret dum induceretur. In iam inductam &longs;ub
are&longs;centem atque adhuc &longs;ubuirentem altera inducetur: cu/
rabiturque ut tenore uno &longs;imul omnes cutes inare&longs;cant: leui
bus planatoriis et bacillis uerberatas cru&longs;tationes
den&longs;antur. Vltima cutis in puro albario diligenter perfri/
cata &longs;plendorem dabit &longs;peculi: eandemque factam penitus &longs;ic
cam &longs;i unxeris cæra et ma&longs;tice modicoque oleo una collique
factis: et &longs;ic unctum parietem carbone ignito ex pelui con/
calefeceris ut unguenta combibat: uincet marmora nitore. Nos experti &longs;umus cru&longs;tas eiu&longs;modi rimis euadere immu/
nes/ &longs;i inter inducendum ilico apparentes fixuras manipu
lis uirgultarum ibi&longs;ci &longs;parti ue crudi ca&longs;tigaueris. Quod &longs;i
per
nuti&longs;&longs;ime concidito rudentes uetu&longs;tos / et pulti Tum et leuigabitur quidem belli&longs;&longs;ime/&longs;i &longs;apone albo
ta inunctura expalle&longs;cit. Signa &longs;igillis expediti&longs;&longs;ime affi/
gentur. Sigilla ex &longs;culpturis haurientur gyp&longs;o madente &longs;u
perinfu&longs;o. Ea quidem cum aruerint quo diximus unguen/
to peruncta Signorum i&longs;tiu&longs;mo
di duo &longs;unt genera. Vnum prominens: aliud ca&longs;tigatum et
retun&longs;um. Recto in pariete non incommode
minentia: Coelo autem te&longs;tudinum retun&longs;a magis conuen
ent. Nam prominentia &longs;i pendeant / pondere &longs;ui facile de&longs;ti
tuuntur: incoli&longs;que periculo &longs;unt ca&longs;u. Recte admonent ubi
puluis multus futurus &longs;it/ coelatas coronas et prominentes
non adbibeas/&longs;ed planas et ca&longs;tigatas: quo aptius ab&longs;tergan
tur. Pictoriæ cru&longs;tationes aliæ in udo: aliæ in &longs;icco.
Vdis
color ois natiuus ex lapide / terra mineris et
tus conueniet. Fucatus autem omnis color et omnis præ&longs;er
tim qui in ignem po&longs;itus mutetur/&longs;icci&longs;&longs;ima de&longs;iderat: cal
cemque lunamque et hau&longs;trum odit. Nouum inuentum/ oleo
linaceo colores quos uelis
iniurias æternos: modo &longs;iccus et minime uligino&longs;us &longs;it pa
ries ubi inducatur: tamet&longs;i comperio pictores antiquos pin
gendis puppibus Tum
et uidimus in ueterum operibus inductos parieti colores gem
marum/&longs;i &longs;atis rem teneo /cæra aut forta&longs;&longs;is albo bitumine
ad tantam duritiem redactos uetu&longs;tate/ ut ne igne quidem
ne item aqua di&longs;&longs;olui po&longs;&longs;int: e&longs;&longs;e id uitrum a&longs;&longs;um dicas. Vidimus et qui lacteo calcis flore colores maxime uitrecs
parieti dum unebat / adglutinarunt. Hac de his.
Adactæ
dem &longs;int aut coelatæ/amborum tamen una e&longs;t ratio. Mirum di
ctu quantum diligentiæ ueteres &longs;ecandis tabulis marmore
is atque illu&longs;trandis adhibuerint. Vidi equidem tabulas mar
moreas cubitos
&longs;emidigytum: et iunctas linea undo&longs;a: quo magis &longs;pectan/
tes Ex&longs;
accedere: &longs;ed molliorem e&longs;&longs;e ægyptiam: itidem præ&longs;tare no
&longs;tris. Ex quodam tamen adriatici maris uado repertam fe/
runt / qua ueteres Nos ex littoribus puteolanis ba
renam colligimus huic operi non in po&longs;tremis utilem. Ex
quouis torrente angulo&longs;a harena &longs;umpta utilis e&longs;t. &longs;ed quo
cra&longs;&longs;ior quidem e&longs;t: eo laxioribus &longs;egmentis terit / et acrius
rodit. Quo autem leuius delimat: eo polituræ proximior
e&longs;t. Expolitio ab extremis limis incipit: de&longs;init in id quod
potius lingit Thebaica fricandis et poliendis mar
moribus probatur. Laudant et cotes: &longs;mirillum appellant
lapidem: cuius farina nihil præ&longs;tabilius. Et pumex po&longs;tre
mis delinimentis perutilis Stagni peru&longs;ti &longs;puma/ u&longs;taque
ceiu&longs;a / et tripolea
modo in minuti&longs;&longs;ima corpu&longs;cula athomis pu&longs;illiora
mordentiaTabulis continendis
&longs;i erunt illæ quidem cra&longs;&longs;æ clauiculi aut marmorei promi
nentes captus adinterfigantur parieti: &longs;ubinde nudæ tabulæ
applicentur. Sin autem erunt tenuiores po&longs;t &longs;ecundas hare
nationes calcis loco cæra / pix/ re&longs;ina / ma&longs;tix
omnis numerus
concalefiat tabula: ne repentina ignis mole&longs;tia crepet. Po
nennis tabulis laus erit: &longs;i ex earum expaginatione ac &longs;erie
a&longs;pectus Maculæ
coloribus, et talia talibus
tuo pra&longs;tet Veterum perplacet a&longs;tutia: qui
ximiora oculo nitidi&longs;&longs;ima expolita reddebant. In his
quæ di&longs;tantes et in Quin
et locis aliquibus ne leuigatas
curio&longs;i&longs;&longs;imi recognitores in&longs;pectaturi e&longs;&longs;ent. Circumex&longs;e
cta et te&longs;&longs;ellulata in hoc conueniunt: quod in utri&longs;que picturam
imitamur uariis lapidum / uitri / concharum ue coloribus ap/
ta quadam explicatione compactis. Conchas margaritarum
&longs;ecare et immi&longs;cere cru&longs;tationibus primum in&longs;titui&longs;&longs;e Ne In hoc differunt quod in circumexectis
&longs;culas po&longs;&longs;umus tabellularum partes adhibemus. In te&longs;&longs;ellu/
latis quadrata minutalia fabis
enim intra minutiora &longs;unt: eo
referunt. Te&longs;&longs;ellularum &longs;uperficiebus uarias in partes accep
ta lumina reiicientibus: differuntque quod illis affigendis com
modior
calx: cui tyburtini lapidis farina triti&longs;&longs;ima
qui operi te&longs;&longs;ellulato calcem iterum atquod iterum allutari aqua
feruenti iubeant: quo &longs;alis ardoribus exuta mollior et len/
tior &longs;it. Rota uideo circumexcetorum operum præduros lapil/
los fui&longs;&longs;e delimatos in te&longs;&longs;ellulatis. Aurum uitro appingitur
calce plumbi qua nullum fit fluidius uitrum.
Quæ de cru&longs;tationibus diximus omnia ferme ad opus paui
neque pictorias neque adeo in&longs;ignitas cru&longs;tationes recipiunt. ni forte pro pictoriis illud ueniat quod pultem uariis colo
ribus inficere po&longs;&longs;umus: et &longs;patiis circun&longs;eptis limitibus
marmoreis ad picturæ imitationem fundere. Inficitur rubri
ca u&longs;ta te&longs;ta &longs;ilice et ferri fece et huiu&longs;modi pauimentis cru
&longs;tatis cum &longs;icuerint opus di&longs;pumabitur. Id fit &longs;ic.
Siliceus
lapis aut potius plumbum pondo quinque &longs;upplanata &longs;uper&longs;i
cie funiculis hor&longs;um i&longs;tor&longs;um trabitur retrabiturque per pa
uimentum &longs;pan&longs;a harena a&longs;perrima atque aqua quoad raden
do belli&longs;&longs;ime leuigetur. Non leuigabitur ni&longs;i
anguli et lineæ &longs;int conformes. Quod
&longs;ertim lin ceo perfu&longs;um Amurca per
fundere com modi&longs;&longs;imum: tum et aqua in qua extincta &longs;it
calx uebementer conferet &longs;i iterum atque iterum a&longs;per&longs;eris. In
his omnibus quæ recen&longs;uimus uitabitur eiu&longs;dem coloris et
formæ nimium crebra et uno in loco plus &longs;atis conferta et
perturbate
omnia ad
ctæ partes operis æqualiter &longs;e&longs;e ab&longs;olutas præbeant.
Habet et tectum &longs;uas contignationum / te&longs;tudinationum et
&longs;ubdiualium cru&longs;tationum delitias atque uenu&longs;tates. Extant
in hanc u&longs;que diem ad porticum Agrippæ
is trabibus pedum quadraginta: opus in quo ne&longs;cias impen
&longs;am ne magis an artificis ingenium mirere. Cedro tectum
ephe&longs;iæ Dianæ annos &longs;teti&longs;&longs;e per multos alibi retulimus. Salaucem colchorum regem habui&longs;&longs;e uicto So&longs;o&longs;tre ægyptio
rum rege trabes aureas et Tum
et ui&longs;untur
plum hiero&longs;olimarum fui&longs;&longs;e referunt ampli&longs;&longs;imas
re candentes: ut a longe id rectum
deatur mons. Catulus primus tegulas romæ æneas capito
inaurauit. Subinde pantheon romæ æreis opertum &longs;quamis
inauratis fui&longs;&longs;e comperio. Et Honorium Pont.
maximum
eum / cuius tempe&longs;tate Maomet nouam ægyptiis lybia que re
ligionem et facra i&longs;tituit / ba&longs;ilicam petri tabulis totam ope
rui&longs;&longs;e æneis. Germania tegulis uitreatis nitet.
Plumbo pa&longs;
&longs;im utimur: opus quidem ad diuturnitatem aptum: atque
primis ad gratiam: neque impen&longs;a non moderatum e&longs;t: &longs;ed in
co hæc &longs;unt incommoda. Nam &longs;i cementitio applicabitur
operi / illic qd non &longs;ubre&longs;piret: &longs;ed &longs;uccen&longs;is quibus incum
bat lapillis plus &longs;atis a &longs;tuans feruore &longs;olis collique&longs;cit. Fa
ciat hoc ad rem/ quod experiri licet. Plumbeum uas igne
non liquabitur: &longs;i plenum &longs;it aqua: iniicito calculum: ilico
coiliquefiet contactu / ac perforabitur. Accedit quod i&longs;tic ubi
non habeat crebros et admodum firmos captus: quibus lami
næ contineantur: facile uentis ab&longs;tergitur. Accedit
breui &longs;alibus calcis uitiatur atque exeditur: ut materiæ nimi
um tutius Sed illic
incommodoAn&longs;as
et acus idcirco te&longs;tudinatis oportet
tegularum candenti ferro a&longs;&longs;olidentur. Oportet et opus &longs;ub
in&longs;tratum reddere leui oblinimento ex cinere &longs;alictarum loto Claui ex ære minus conferue&longs;cunt:
leduntque minus erugine. Plumbum &longs;tercore allitum uitia
tur. Idcirco prouidendum/ ne &longs;tationes habeant, quibus &longs;e
&longs;e apte recipiant aduolantes: aut den&longs;ior illic materia &longs;ub&longs;ti
tuenda e&longs;t: ubi &longs;tercus cadens accumuletur. In
plum Salomonis refert Eu&longs;ebius catenas extenderant: qui
bus ua&longs;a penderent ænea. cccc.
quorum fonitu alites fugaren
tur. In tectis quoque ornantur fa&longs;tigia et &longs;tillicidiorum labra et
anguli.
de quibus
occurrit: ni&longs;i ut aptis locis quæque operi Apertionum ornamenta plurimum operi
tis atque dignitatis. Sed
tas: quibus non ni&longs;i magna artificis diligentia et graui im/
pen&longs;a prouideatur. Lapidibus enim idiget ua&longs;tis / integi is/
comparibus / elegantibus / raris: que omnia neque facile inue
nientur / neque tractantur / diriguntur/ dolantur/ compouun
tur penitus ad Nega&longs;&longs;e architectos aiebat Cicero
mitatis cau&longs;a
&longs;e e&longs;t.
bit prouidebimus. Apertio natura &longs;ui puia e&longs;t: &longs;ed inter
paries parieti qua&longs;i pellis ue&longs;ti affulcitur:
aptionis genus
quidem no inepte ea re affictum Hoc genus
di opis et Id lapicidæ imitati
attulere. Quiduis horum pulcbrius erit/&longs;i habebit o&longs;&longs;a inte/
gra unico ex lapide.
partes: ut non appareat ubi iunctæ &longs;int. Veteres maximos
bus prius erigebant: inque &longs;uis ba&longs;ibus &longs;tatuebant Prudenti &longs;ane con&longs;ilio.
narum expeditior: et perpendicula liberiora captabantur. Ad perpendiculum columna &longs;tatuetur &longs;ic in ba&longs;i/ et ima in
columna: et in In cen
tro ba&longs;is acus ferreus plumbo affirmabitur. Centrum uero
imæ columne perforabitur / quoad acum
tra &longs;e concipiat. Supra uerticem machinæ annotabitur pun
ctum: a quo perpendiculum in medium cadat ba&longs;is acum. His paratis non erit difficile pellere
pum: ut &longs;ui circuli centrum puncto annotato &longs;ub&longs;tituar ex
perpendiculo. Didici ex ueterum operibus
marmora teneriora ii&longs;dem ip&longs;is ferramentis: quibus et ma
teria abradatur. Illud etiam ob&longs;eruarunt/ ut rudes adhuc la
pides a&longs;truerent &longs;olis dolatis capitibus lapidum et labris:
quæ in opere mutuo iungerentur: ob&longs;tructo uero ex opere
po&longs;tea quod rude aderat dedolabant atque Credo
id quidem: ut periculis machinarum
impen&longs;æ committerent. Grauius enim di&longs;pendium ex ter&longs;o
et plane ab&longs;oluto lapide
fui&longs;&longs;et Adde quod temporibus
&longs;piciebant. Aliud enim tempus e&longs;t operis a&longs;truendi: aliud
ue&longs;tiendi atque expoliandi. Affictorum operum duo &longs;unt ge
nera. Vnum quod ita adhæret parieti / ut quota &longs;ui pars in
terlateat/ et quota promineat ex pariete. Aliud quod totis
columnis ex pariete &longs;olutum exit: et porticum imitari uo/
lui&longs;&longs;e præ&longs;efert. Illud ea re prominens: hoc
cupetur. In prominentibus erunt columnæ aut rotundæ aut
quadrangulæ. Prominere oportet rotundas ne plus / ne
minus &longs;emidiametro. Quadrangulas ne plus parte &longs;ui late
ris quarta / ne minus &longs;exta. In expeditis columnæ
nu&longs;quam minus
te. In his autem quæ totis ba&longs;ibus et quarta &longs;ecederint
quadrangula ex pariete columna prominens re&longs;pondeat Trabis in expeditis non continuus per frontem
parietis extendetur: &longs;ed inter&longs;erabitur ad pares angulos et
intimorum trabium ad &longs;ingula columnarum capitula carpen
protendantur. Coronæ quæ trabem parietis ornant
recta i&longs;tiu&longs;modi capita circumornabunt. In prominencibus
autem licebit
terruptis toto ædificii ductu uti aut
imitari &longs;imulata intimorum
Diximus de ornamentis quæ ad eas partes ædificiorum perti
neant: in quibus omnia conueniunt ædificia: de his uero in
quibus non conueniunt
hic &longs;atis habet amplitudinis. Sed
rit di&longs;quirenda: quæ ad i&longs;tarum
nihil idcirco negligatur: quod quidem ad In tota re ædificatoria primarium certe ornamentum in co/
lumnis e&longs;t. Nam et una plures appo&longs;itæ porticum parietem
omneque apertionis genus ornant: et &longs;implices utique
coræ &longs;unt. Triuia enim theatra plateas hone&longs;tant: troph
&longs;eruant / monumento &longs;unt: gratiam habent: dignitatem affe
runt. Difficileque dictu e&longs;t
ti&longs;&longs;ima ueteres impen&longs;æ coniecerint. Alii enim minime
tenti par
artificum pre&longs;tanti&longs;&longs;imorum adiecere
refertæ &longs;ignis et imaginibus: quales in templo ephe&longs;iæ
næ fui&longs;&longs;e ferunt numero plus centum uiginti. Alii bales et
capitula ænea atque inaurata addidere: qualia in porticu ro/
mæ duplici: quam quidem in Octauii
Per&longs;io a
argento ue&longs;titas reddidere. Sed i&longs;ta prætereantur.
Tere
e&longs;&longs;e
quendam
apud Græca hi&longs;toria.
Hoc &longs;it ad r
nitorem. Breuiores autem &longs;unt circulorum diametri: qui
uarEx circulis quidem
i&longs;tis noti&longs;&longs;imi &longs;unt plana &longs;uperficies: quæ in
te columnæ: et plana item altera &longs;uperficies quæ
quam eandem planam appellamus. Axis autem recta e&longs;t li
nea per medullam columnæ ducta a centro circuli &longs;upremi
ad centrum infimi: quæ eadem linea medianum dicitur co
lumnæ perpendiculum. In hac ip&longs;a linea axi centra circulo
rum omnium Finitor uero linea e&longs;t ducta a limbo
extremo &longs;upremi circuli ad
in&longs;imo in limbo punctum. Diametrorum omnium qui per
cra&longs;&longs;itudinem columnæ &longs;unt
non unica et recta e&longs;t uei axis: &longs;ed multis partim rectis par
tim flexis lineis compo&longs;ita uti mox explicabimus. Circulo
rum pen&longs;andorum diametri &longs;unt locis per columnam quinque. Locorum hæc &longs;unt nomina: proiectura / retractio / uenter.
Pro
iectura duplex e&longs;t: in Di
etæ quod præceteris prodeant atque Retractiones
binæ proiecturis proximæ &longs;uccedunt tum in imo
in Dictæ quod per eas proiecturæ ad &longs;capi &longs;oliditatem
retrabantur. Ventris diameter &longs;ub media columnæ longi/
tudine annotatur. Dictus quod illic columna &longs;ubinturge&longs;cere
uideatur. Rur&longs;us proiecturæ differunt inter &longs;e.
Nam quæ
in imo e&longs;t &longs;olo con&longs;tat nextro et flexione qua ab nextro ad
columnæ &longs;olidum retrabatur. Proiectura uero quæ in &longs;um
mo &longs;capo e&longs;t præter nextrum et inflexam hanc obliquita
tem habet etiam torquem. Polliciti &longs;umus uelle me quo
ad in me &longs;it / latine et omnino ita loqui ut intelligar. Fin/
gere idcirco oportet uocabula ubi u&longs;itata non &longs;uppeditant:
et &longs;ummere a rebus non di&longs;&longs;imilibus nominum &longs;imilitudi/
nes conducit. Nextrum appellant apud nos æeru&longs;cos u&longs;/
ctam pertenuem qua capillos uirgines uinciant atque inne
ctant. Fa&longs;ciolam idcirco quæ qua&longs;i regula
lemus. Anulum autem in
funiculus aduolutus &longs;upremum &longs;capi ambitum ad&longs;tringit/
torquem appellemus. Demum finitor linea comparabitur
&longs;ic:
ete quem locum picturam nuacupo recta in&longs;cribitur linea
longa æque atque futura e&longs;t columna: quam ex rupe fabri ex
&longs;ecturi &longs;int: hæc linea axis dicitur. Axim ergo diuidemus
certas in partes prout futuri operis ratio et columnarum ua
rietas / de qua &longs;uo dicetur loco po&longs;tulabit: ad quarum partium
modum fiet imæ plantæ diameter:
uer&longs;a lineola ad pares utrunque angulos infimo in axis capi
te per&longs;cribimus. Hanc diametrum
tuor et uiginti. Partium unam damus altitudini nextru
quam quidem altitudinem i&longs;tic in pictura de&longs;cribimus li/
nea pu&longs;illa. Rur&longs;us ex quattuor et uiginti particulis plan
tæ capimus tris: ad i&longs;tamque altitudinem
trum proximæ retractionis. Per hocque centrum lineam du
cimus ad pares angulos æquidi&longs;tantem plantæ. I&longs;tæc igitur
linea erit diameter imæ retractionis: cuius longitu
breuior Signa
tis his duabus lineis / hoc e&longs;t diametro
a capite nextri &longs;oluto ad caput retractionis ducimus lin
inflexam dor&longs;o uer&longs;us axem flexione
li atque grati&longs;&longs;ima. Eius i&longs;tius flexionis initium quar
bebit circuli pu&longs;illi: cuius cicli &longs;emidiameter &longs;it nextri a
titudo. Po&longs;t id totam axis longitudinem in partes diuidi/
mus æquales &longs;eptem. et eas diui&longs;iones
Quarto igitur in puncto a planta numerare incipiens cen
&longs;tituam centrum uentris: per quod &longs;uam ducas diametru
cuius longitudo æqualis &longs;it diametro imæ retractionis.
ma Nam
pro columnæ magnitudine de qua &longs;uo loco rati
&longs;ummi circuli diameter ex diametro ima plant
Quam quidem diametrum cum erit de&longs;cripta in particu/
las diuidemus duodecim. Harum particularum integram
unam occupabu
ræ. Sic nam torquis huius ip&longs;ius xii.
tertiam capiet bis: reli
quum dabitur nextro. Sed hac proiectura erit retractio: cu
ius centrum di&longs;tabit a centro &longs;upremi circuli proiecturæ ex
particulis illius. xii.
una atque in&longs;uper dimidia.
Eritque retra
ctionis ip&longs;ius diameter minus diametro maximo proiecturæ
ex illius nona. Po&longs;t hæc ducetur inflexa linea ductu quali
infimam duximus inflexuram. Demum per&longs;criptis in pictu
ra proiectionibus / retractionibus / obliquis inflexuris et
tris diametro ducetur linea recta a capite
mæ atque item a capite imæ retractionis ad caput diametri:
qua uentrem notarimus. Itaque his quas
tionibus linea quæ finitor dicitur compo&longs;ita e&longs;t. Ad cuius
lineæ modum tabula gracilis deformabitur/ qua fabri lapi
cidæ iu&longs;tum columnæ ambitum et finitiones captent atque
terminent. Scapi imi &longs;uperficies &longs;i erit columna bene torna
ta ad pares utrinque angulos medii
ducto radio a
ficie &longs;it. Hæc a ueteribus litteris tradita
diligentia &longs;tudioque ex optimorum operibus annotauimus. Quæ &longs;equentur ad i&longs;tiu&longs;modi lineamentorum rationes ma
xima ex parte pertinebunt: eruntque multo digni&longs;&longs;ima et ad
pictorum delitias mirifice conferent.
LEONIS BAPTISTAE ALBERTI DE RE
AEDIFICATORIA LIBER SEPTIMVS
QVI SACRORVM ORNAMENTVM
INSCRIBITVR.
EM AEDIFICATORIAM CONSTA
re partibus diximus / et partium alias
e&longs;&longs;e: quibus omne ædificiorum genus quale
cunque
et eiu&longs;modi. Alias autem e&longs;&longs;e quibus ædifi
cia ip&longs;a differant inter &longs;e. De illorum
tis hactenus recen&longs;uimus quantum ad in&longs;titutum pertinere Nunc de his alteris dicendum e&longs;t.
Habebit
hæc di&longs;qui&longs;itio utilitatis tantum: ut ea ne pictores quidem
uenu&longs;tatum exqui&longs;iti&longs;&longs;imi &longs;ectatores ullo pacto &longs;ibi caren
dum e&longs;&longs;e affirmaturi &longs;int. Habebit etiam iucunditatis quo
ad non dico plus legi&longs;&longs;e non poeniteat. Sed uelim non im
probes/&longs;i nouis propo&longs;itis finibus nouis primordiis
grediemur. Primordia quidem aditu&longs;que ex diui&longs;ione et per
&longs;criptione annotatione ue partium ex quibus tota cau&longs;a con
&longs;tet recti&longs;&longs;ime panduntur.
gentoque mixtis conflata aliud faber ex pondere con&longs;iderat:
aliud fictor ex lineamentis: aliud alii forta&longs;&longs;is quærent. Ita
et nos alibi partes ha&longs;ce rei ædificatoriæ ita
ximus: ut
cen&longs;endi quæ illic ad Nunc partionem præfi
niemus eam: quæ poti&longs;&longs;imum uenu&longs;tati decorique ædificiorum
&longs;ati&longs;faciat magis &quml; utilitati ac firmitati. Tamet&longs;i i&longs;tiu&longs;mo
di omnes laudes ita inter &longs;e
horum de&longs;ideres: in ea quidem et cætera non probentur. Aedi
ficia igitur alia publica alia &longs;unt priuata. Tamen et publi/
ca atque item priuata aut &longs;acra quidem &longs;unt aut profana.
De publicis ædificiis prius dicam.
Vibium moenia uete/
res &longs;umma religione &longs;tatuebant et numini
tutela futuri e&longs;&longs;ent. Neque ulla quidem hominum ratio/
ne arbierabantur po&longs;&longs;e mortalium res &longs;atis a quoq
derari: quin inter homines contumelia atque perfidia uer&longs;a
rentur: &longs;emperque uel &longs;uorum negligentia uel finitimorum
&longs;ibus proximam / periculi&longs;que expo&longs;itam. Ea re fabulari &longs;oli
tos
dam heroas &longs;emideo&longs;que urbibus præfeci&longs;&longs;e: quorum &longs;apien
tia tutarentur: quod non moenibus &longs;olum ad nos tuendos/&longs;ed
deorum etiam ope admodum indigeamus. At illi
ita egi&longs;&longs;e prædicant: quod ueluti in armentis
pa&longs;torem præponimus: ita et hominibus
ligeret / genus aliud
tia atque uirtute. Itaque diis dicata moenia.
Alii optimi et ma
ximi dei prouidentia effectum
minum / tum et populis fatales genii a&longs;ci&longs;cerentur. Moenia
igitur quibus in unum ciues cogantur et tueantur &longs;acra ni
mirum habebantur: quomque ob&longs;e&longs;&longs;am urbem aliquam e&longs;&longs;ent
capturi: nequid contra religionum ueneratione egi&longs;&longs;e uide
reatur certo &longs;acrorum carmine euocabant tutelarios deos ur/
bis illius ut non inuiti tran&longs;migrarent. Templum quis du
bitet religio&longs;um e&longs;&longs;e cum cæteras ob res / tum uel ea re ma/
xime quod illic &longs;uperis de genere hominum optime merenti/
bus debita gratulatio et ueneratio habeatur. quæ pietas una
e&longs;t primaria iu&longs;titiæ pars: ac iu&longs;titiam quidem ip&longs;am per &longs;e
diuinum quoddam e&longs;&longs;e munus quis non a&longs;&longs;entiatur. Et iu
&longs;titiæ pars e
cipua/&longs;uperi&longs;que multo grati&longs;&longs;ima / ac perinde &longs;acrati&longs;&longs;ima:
q
dum e&longs;&longs;e pro meritis quibu&longs;que retributum uelimus: idcir
co ba&longs;ilicam ubi uis dandum &longs;it religioni adiudicabimus. Quid monumenta rerum dignarum: quæ eternitati dicata po&longs;te
ritati ea ni fallor tota ex iu&longs;titiæ religioni&longs;que
rationibus con&longs;tant. De moenibus igitur et templis et ba&longs;i
lica et monumentis nobis dicendum e&longs;t: &longs;i priu&longs;
gamus: pauca breui&longs;&longs;ime referentur: de ip&longs;is urbibus non
prætermittenda. Regionem urbis atque aream
ne&longs;tabit copia ædificiorum apti&longs;&longs;imis locis di&longs;tributa et col Platoni ager et area probabatur di&longs;tineta cla&longs;&longs;ibus
duodecim: et in &longs;ingulis &longs;ingula templa &longs;acella ue
bat. Nos et compitalia et minorum etiam iudicum &longs;edes/ et
præ&longs;idia/ et curricula/ ludoiumque &longs;patia adiiciamus: et
&longs;i qua demum cum his conueniant: modo ager quaque uer&longs;us
tecron copia flore&longs;cat. Atqui
aliE&longs;t apud pri/
&longs;eos feriptores opinio: urbes in plano po&longs;itas minime uetu
&longs;tas e&longs;&longs;e: et idcirco minus habere auctoritatis. Longe enim
po&longs;t Sed certe urbibus pla
na et aperta: ca&longs;tellis
ducunt ad gratiam atque amoenitatem. In his tamen mutua
uelim e&longs;&longs;e hæc: ut plana leui&longs;&longs;imum in tumulum &longs;e&longs;e a
lant munditiæ gratia: et
&longs;ibi occupent aream / uiarum ædificiorum que cau&longs;a.
Cicero ui&longs;us e&longs;t urbi romæ præpo&longs;ui&longs;&longs;e ea re quod
libus et
æquata. Apud pharum in&longs;ulam condere urbem de&longs;titit Ale
xander loco alioquin munito et
turam Ne illud quidem hic
prætereundum cen&longs;eo: in&longs;igne urbis ornamentum extare
ubi &longs;ic ciuium copia. Tyg
urbem conderet / coeg
&longs;plen lidi&longs;&longs;imorum hominum: ut in eam cum fortunis omni/
bus conuenirent / po&longs;ito edi
ta&longs;&longs;ent alibi inuenta fi&longs;co a&longs;trIdip&longs;um
ubi &longs;e i&longs;tic
et benemoratos agere Sed pracipuum urbibus orna
mentum
rum
cuiu&longs;que u&longs;u / dignitate
&longs;tributa &longs;int. Nanque amoto
quod &longs;e&longs;e aut lege caui&longs;&longs;e opor
tere aiebat Plato: ne exterarum gentium delitiæ in urbem
portarentur: neue ciuis quiuis natu minor annis. xl.
pere/
gre profici&longs;ceretur. Et qui ho&longs;pites uirtutis gratia in
conueni&longs;&longs;ent: cum ad tempus bonis e&longs;&longs;ent imbuti di&longs;cipli
nis: ad &longs;uos remitterentur. Id quidem quod i&longs;tiu&longs;modi pe
regrinorum contagiis fiat: ut ciues ueterem patrum par&longs;imo
niam indies dedi&longs;cant: et pri&longs;cos mores odi&longs;&longs;e
qua una maxime re urbes reddantur deterrimæ. Epidauros
refert Plutarchus quod &longs;uos ciues illiricorum
probos aduerti&longs;&longs;ent: et memini&longs;&longs;ent malis moribus res no/
uas ciuitatibus excitari: id ueriti ex omnium ciuium multi
tudine unum in &longs;ingulos annos eligebant
et
rum manda&longs;&longs;et mercaretur atque contraberet. Demum
&longs;ententia periti omnes &longs;unt: ut iubeant omnino curam ha
tione uitietur. Non tamen eos imitandos duco: qui omn
genus ho&longs;pitum excluderent. Apud græcos ex uetere more
popuiis non
do armati ad &longs;e appuli&longs;&longs;ent a&longs;&longs;euerant neque intra urbem re/
cipere / neque p inho&longs;pitalitatem adigere: &longs;ed ab pomeriis &longs;ta
tuebant non
&longs;i quid u&longs;ui
munes. At mihi quidem
Neque
non Nos hinc moniti ita urbis
mur: ut
bi apta: ciuibus
modeque inter &longs;e&longs;e pro cuiu&longs;que officio et dignitate habitent. Ad urbis
officinæ uarios uicos et regiones &longs;ibi occupabunt locis ido Nanque ad forum quidem argentarii / pictores / anularii.
Subinde aromatariæ tabernæ/ue&longs;tiariæ/et quæ demum ho
ne&longs;tiores putentur. Extremis autem locis ob&longs;cenorum feditas
et fetores / maxime coriariorum &longs;terquilinia &longs;ecludentur: atque
ad
bem / aut adeo uehementes
tentur. E&longs;&longs;et forta&longs;&longs;is quibus placeret nobilium
ab omni plebicularum colluuie e&longs;&longs;e liberas et purgatas. Alii
&longs;cat / omnia ubique &longs;uppeditentur: eaque re promi&longs;cuas digni&longs;
&longs;imorum ædibus haberi tabernas meritorias intermixtas non
recu&longs;arent. Sed de his hactenus.
Aliud nempe utilitati / ali
ud dignitati debetur. Redeo ad rem.
Moenibus ueteres præ&longs;ertim populi ætruriæ
demque ua&longs;ti&longs;&longs;imum lapidem probauere. Quod ip&longs;um athe
næ quoque auctore themi&longs;tocle Vi&longs;un
tur et uetu&longs;ta oppida cum ætruriæ: tum et
apud hernicos lapide a&longs;tructa prægrandi: incerto: et ua&longs;to:
quod mihi quidem opus n.
præ&longs;efert rigiditatem &longs;eueri&longs;&longs;imæ uetu&longs;tatis: quæ urbibus
Ac uelim
ut eo &longs;pectato horreat ho&longs;tis: et mox diffidens ab&longs;cedat. Maie&longs;tatem afferet lati&longs;&longs;ima profundaque fo&longs;&longs;a / ripis a brup
tis cohercita muro. Qualem ad babylonem fui&longs;&longs;e ferunt cu
bitos regios latam quinquaginta/ et Augebit maie&longs;tatem altitudo et cra&longs;&longs;itudo
feci&longs;&longs;e legimus
omnes qui animo ad In tur
ribus et decur&longs;oriis moenium romæ uidimus pauimenta pi
cta opere te&longs;&longs;ellata/ et parietes cru&longs;tatos uenu&longs;ti&longs;&longs;ime. Sed
non omnia urbibus omnibus probabuntur.
et cru&longs;tationum delitiæ moenibus non debentur: &longs;ed pro co
ronis paulo ab&longs;ter&longs;iores aliqui prælongi lapides ad
et libellam prominebunt. Pro cru&longs;tatione
Velim tamen lapides ita iunctos e&longs;&longs;e ad angulos linea&longs;que
mutuas / ut a&longs;tructa nu&longs;&quml; hiatibus dehone&longs;tentur. Id
di&longs;&longs;ime a&longs;&longs;equemur regula dorica: cui
e&longs;&longs;e aiebat Ari&longs;toteles. Ea.
n.
erat
Nam
cum
ctabiles
peret apponebant: ea re quod
idoneos et &longs;edem
bilem huiu&longs;modi
gendi lapidis concingebant: et obflexa pro norma
qua &longs;tructorum
locos / ubi
ter&longs;ererent.
murisuelim patulam
bertati: quam quidem ne fo&longs;&longs;a. ne pariete / ne &longs;epto / neue ar
bu&longs;to quidem homo quiuis impune compediat.
Venio ad templa.
Primos templorum
rio Ianum Ideoque ueteres a&longs;&longs;ue&longs;&longs;e in &longs;acrifi
ciis perpetuo præfari Iano deo.
qui coleretur primarium putari. Apud phoenices V&longs;onem
Alii
tum
pidis adieci&longs;&longs;e Alii
ui templa extruxi&longs;&longs;e I&longs;im quoque
bus &longs;uis in&longs;tituerit / templum Ioui et Iunoni
cipio feci&longs;&longs;e: &longs;acerdote&longs;que decreui&longs;&longs;e referunt. Quale
apud quo&longs;que per eam po&longs;teritatem fuerit templum non &longs;a/
tis Habue
re Sic. n.
illam Sed
cæterorum que
ciorum amplitudine
pulchritudinis laude a tectis
id progre&longs;&longs;a res e&longs;t: ut in frugali&longs;&longs;ima urbe unius
garit. Cuius principis in&longs;titutum dum pro&longs;pexit dignitati
urbis/
mus / uehementer laudo. Tamet&longs;i fuit
qui &longs;apientes habiti &longs;int opinio: ut &longs;uperis templa fieri non
probarint. His auctoribus Xer&longs;es
ciæ dicitur quod parietibus includerent deo&longs;: quibus omnia de
beant e&longs;&longs;e patentia: quibus ue ip&longs;e mundus pro templo &longs;it. Sed redeo ad in&longs;titutum.
Tota in re ædificatoria nihil e&longs;t: in quo maiore &longs;it opus in
exornando. Sino illud quod
Deorum
Quod &longs;i regibus
et magnis utris ho&longs;pitibus ædes ornamus: lauri&longs;&longs;imeque ap/
paramus: quid &longs;uperis quos
ade&longs;&longs;e uocatos ad
catione&longs;que uolumus? Sed ne
quæ homines Proculdubio ad pietatis
gratia atque admiratione &longs;ui. His de rebu&longs;
uelim quidem
&longs;peties ne cogitari
e&longs;&longs;e
intueantur. Mile&longs;i
propter magnitudinem reman&longs;it &longs;ine tecto. Id non laudo.
Gloriabantur Samii
ea non negabo ita ponenda e&longs;&longs;e ut uix augeri po&longs;&longs;int. In/
finita enim res
plis relinquitur: ut addi aliquid
deatur. Mihi
dine maiora e&longs;&longs;e
fendor. Sed illud apprime ade&longs;&longs;e in templis opto: ut quæ/
cunque &longs;e&longs;e oculis
&longs;tatuas
randis exhibendi&longs;que rebus rari&longs;&longs;imis atque
iore digna laude &longs;int:
an ad æternitatis Cui rei cum cæteris
in operibus publicis priuati&longs;que:
dis iterum atque iterum Tam
multas .n. erogatas
mas e&longs;&longs;e Et
tis/ q Sed
templa ueteres ex di&longs;ciplina ætru&longs;corum moniti
diis omni in loco ponenda cen&longs;uere.
ci / qui pudicitiæ/qui bonis artibus præe&longs;&longs;et/ intra
&longs;epta collocandos putarunt. Qui autem uoluptates / rixas/
incendia cierent:
tarunt.
bat Plato: ad
cum
atque
cellis Ae&longs;culapio in in&longs;ula tyberina tem
plum
tur. Alibi extra urbem ædes huic deo ponere a&longs;&longs;ue&longs;&longs;e aiebat
Plutarchus: quod illic e&longs;&longs;et aer &longs;alubrior. Præterea uariis dii&longs;
dem &longs;olis liberique patris rotundam probarunt: Ioui&longs;que tem
plum quod &longs;emina rerum
aiebat Varro pforato. Aede Ve&longs;tæ
Aliis &longs;upis ædificia
a terra exaltabant. Inferis &longs;ub eerra: Terre&longs;tribus media po
Fit
ria &longs;ibi
na aras Alii uino et libo
Alii nouis
indies ritibus delectabantur. Po&longs;thumii lex apud romanos
fuit.
libare a&longs;&longs;uetos Apud
ad
crata erat: cuius ciues quod quotidie cantu
eorum nemo Apud Theopha&longs;trum
inuenio &longs;olitos in hi&longs;tmo
lare. Aegyptiis fas non erat placare deos ullis rebus præter
bem templa po&longs;uere: quod illis pecudes mactarentur. At no/
&longs;tri quidern ad u&longs;um &longs;acrificii pa&longs;&longs;im ba&longs;ilicas u&longs;urp arunt:
id quidem tum quod a principio ba&longs;ilicis
et congruere con&longs;ue&longs;&longs;ent: tum quod in eis &longs;umma cum digni/
tate pro tribunali ara collocaretur: et
li&longs;&longs;ime haberetur. Reliquum ba&longs;ilicæ uti e&longs;t ambulatio et
porticus populo aut &longs;patianti: aut ad
teret. Accedebat quod
&longs;ilica Sed de his
alibi. Faciat ad
phis / et delicatioribus dearum ædes dicandas e&longs;&longs;e: quæ uirgi Her
culi Marti et maximis diis ita ponenda e&longs;&longs;e tecta: ut magis De
mum ubi
uti loquuntur
mis: quoad unde uis præclare con&longs;picuum &longs;it.
Templi partes &longs;unt porticus et cella interior.
Sed in his ue
hementer Nanque
aut fiant in Orbis rerum a&longs;tra / arbores / animantia/
eorum que nidificationes / et
e&longs;&longs;e
mus. Apes.
n.
es crabrones et inter&longs;ecta quæuis
ni&longs;i &longs;exangulas in &longs;uis theatris cellas a&longs;truere didicere. Ro
In
Alii po&longs;uere ut latitudo
parte &longs;ui tertia a Alii uoluere
In
recti. Numero angulorum ueteres
aut Atque ex ciclo ip&longs;o recte
dimidium
&longs;ex. Quod &longs;i duxeris a centro lineas rectas
latera &longs;ingula
xii. po&longs;&longs;is efficere.
cto
drato æqlatero atque
quadrati angulos / et dimidias cuiu&longs;que diametri ptes: a pun
cto &longs;ectionis
gulæ. Id. n.
&longs;ectiones &longs;it / latus erit octangulæ.
ex ciclo pficiemus. Nam duos cicli diametros &longs;e&longs;e mutuo
ad pes utrinque Inde a puncto i&longs;tic diui&longs;ionis ad &longs;ublime caput alterius dia
metri Hac igitur ex
linea &longs;ic ducta &longs;i ademeris
tri pars / quod illic Adiiciuntur
pauciora. n.
idque ad caput
nuam &longs;e&longs;e e regione offerat. Aut &longs;i
adiicientur / id in cis
quæ duplo &longs;int longiora &quml; lata: atque lateribus
apponentur haud plura
ma adieci&longs;&longs;e: conueniet &longs;int numero impari.
atque Pro numero.
n.
lacerum aut &longs;in
gulis lateribus &longs;ingula adiicientur tribunalia: aut alterna
tim latus hoc
tribunali.
octo tribunalia. In areis
guli inter &longs;e Rur&longs;us tribu
nal aut erit
tum. Quod &longs;i erit tribunal
id i primis probabitur: cuius &longs;inus ad emiciclum finiatur. Proxime accedet
Verum ubi
drangula emiciclis mi&longs;cebuntur &longs;itu alternato: et fronti/
bus mutuo re&longs;pondentibus. In tribunalibus apertio
&longs;ic con&longs;tituetur. Nanque cum erit quidem unicum haben/
dum tribunal in areis quadrangulis / diuidam templi latitu
dines in partes quattuor: exque his dabo faucibus tribunalis
duas: Aut &longs;i &longs;patio ampliore delectabimur / diuidam latitu Sic enim quæ adhibenda &longs;unt columnarum ornamenta fene
&longs;træque et eiu&longs;modi commodi&longs;&longs;ime &longs;uis locis coaptabuntur.
quidem quæ pro lateribus &longs;unt æque pari facere amplitudi
ne: atque ip&longs;um e&longs;t tribunal Sed malim dignitatis
gratia Hoc
et intere&longs;t in quadrangulis: quod &longs;i omnibus lateribus fiat
primarium tribunal coæqualibus
uero lineæ a dextra in Partetum
pars &longs;olida hoc e&longs;t o&longs;&longs;a ædificii / quæ in templis apertiones
plurium
quinta latitudinis interuacui:
aut ubi occlu&longs;i&longs;&longs;ima uelis e&longs;&longs;e ex dimidia. Rotundis autem
areis &longs;i numerus vi.
facies/ ut intercapedi
nes i&longs;tiu&longs;modi hoc e&longs;t o&longs;&longs;a et &longs;olidum parietis &longs;ibi habeant
apertionis Sin
cies ut
nalibus
mus / fiet ex tertia tribunalis.
hinc uetu&longs;to
cellulæ minu&longs;culæ Aream
&longs;ibi &longs;ump&longs;ere: cuius longitudo in partes diui&longs;a &longs;ex / una &longs;ui
parte latitudinem excederet: ex ip&longs;a longitudine partes da
pli extabat: Rur&longs;us
uidebant in partes Ex his dabant partes tris cellis in
dextram: et Mediæ ue
ro Ad caput
diana&longs;que ad cellas Pa
rietes pro faucibus
Hactenus de intimis areis.
Porticus quidem ad tem/
pla quadrangula erit aut pro fronte: aut item pro fronte
atque etiam in po&longs;tico: aut cellam circum obfulciet. Qu a
parte tribunal prodeat / porticus non adiicietur pro fronte.
ut integram
ut &longs;it pars In porticibus quæ ad latera te
In po&longs;t: co porticus
tulimus imitabitur. Templa
bimos: aut tantum pro fronte In utri&longs;que
ratio latitudinis ex Sed por
ticus quæ pro fronte
cedet ex octaua: aut demum fiet Apud ad
Apud ebreos ex lege
ria et &longs;acra ciuitas loco oportuno et In ea &longs;truito
&longs;ed collectitus albentibus et nitidi&longs;&longs;imis. Acce&longs;&longs;us ad tem
plum &longs;it Vna cnim gens uno cen&longs;en&longs;u
tuto religioni dicata uno erit deo tuta et munita. Horum
utrumque Illud.
n.
ab u&longs;u et
atque imbelles. Hoc
num e&longs;t: quod alibi uidimus ex proxima
ætate a&longs;tructa &longs;acra: quibus pro foribus ad
&longs;cendas aliquos: et unde rur&longs;us totidem ad &longs;acri pauimen/
tum gradibus
&longs;ed cur in&longs;tituerit ne&longs;cio. Mea
cus et
at / exaggeratam atque a cætero urbis &longs;olo
tet. Sed quemadmodum in animante caput /pes: et quale
cunque uelis membrum ad cætera membra atque ad totum
reliquum corpus referendum e&longs;t: ita et in ædificio maxi/
meque in
ut inter &longs;e omnes corre&longs;pondeant: ut quauis una illarum
&longs;umpta eadem ip&longs;a cæteræ omnes partes apte dimetiantur.
&longs;ugge&longs;ti altitudinem &longs;tatui&longs;&longs;e &longs;umptam ex templi latitudi
ne. Nanque latitudinem quidem diui&longs;ere in partes &longs;ex: atque
ex his unam dedere altitudini &longs;ugge&longs;ti. Fuere et qui in ma
ioribus templis &longs;eptimam: in maximis autem
dinis e&longs;&longs;e id elatum uoluere.
Porticus natura &longs;ui uno tantum con&longs;tat integro perpetuoque
pariete: cæteris autem lateribus pfo&longs;&longs;is pate: apertionibus
peruius. Con&longs;iderandum igitur e&longs;t quo genere apertionum
uti uelis. Nam e&longs;t genus quoddam
et inter &longs;e plu&longs;culum di&longs;tantes collocantur: alterum ubi con
fertæ: et alteræ alteris uiciniores &longs;tatuentur. In his utri&longs;que
in&longs;unt uitia. Nam in rarioribus quidem ob interuallorum la
xitu lines &longs;i trabe urareSi autem arcu / non &longs;atis
In confertioribus autem arctatis
interuallis itiones et pro&longs;pectus et lumina impediuntur. Ea
de re ter
quod i&longs;to
teris probe
Sed
bus &longs;ic opindr. n.
forta&longs;&longs;is
lumnarum
xere ad rariores imitandas. Cum uero columnarum copia &longs;up
fui&longs;&longs;et placuit Itaque interual/
lorum genera quinque
&longs;pan&longs;om Præterea et Illud accidi&longs;&longs;e opinor: ut cum forta&longs;&longs;is lapidis
prælongi copia non
i&longs;&longs;e architectum opus facere columnis depre&longs;&longs;ioribus. Idque
coeptuque cuin non &longs;atis ad gratiam operis &longs;uccedere intelli
geret murulos columnis &longs;ub&longs;titui&longs;&longs;e: quo iu&longs;tam operis al Nanque ex annotatione &longs;pectationeque
operum compertum quidem habebat: columnas in porticibus
gratiam non habereini ad certas e&longs;&longs;ent rationes altitudinis
&longs;ic monent.
to ni&longs;i compares:
um ob&longs;tet cæteris facito Vbi
ra Latioribus
iteruallis cra&longs;&longs;ioribus columnis utitor. Itaque columnarum
cra&longs;&longs;itudines ex interuallis/ et interualla ex columnis mo
derabuntur his præ&longs;ertim legibus: Nanque
ribus
midiam atque integram unam In
&longs;is autem capiet nihilo plus In elegantibus
&longs;itudines / et partem unius Subconfoitis duæ: &longs;ub
di&longs;pan&longs;is dabuntur integræ cra&longs;&longs;itudines tris. Quæ autem
&longs;uis in ordinibus erunt media inteiualla: ea Itaque illi &longs;ic
At nos ex
apertiones aduertimus non utiobique ii&longs;dem e&longs;&longs;e po&longs;itas ra/
tionibus. Nanque in
ex quarta po&longs;uere prudenti nimirum con&longs;i
lio: nequid trabs
&longs;u&longs;tineret et
tum et non pauci&longs;&longs;imi ex xii. po&longs;uere præ&longs;ertim apertioni
bus / quas elegantes nuncupamus.
Po&longs;itis interuallis excitandæ
&longs;tineantur. Permaximi intere&longs;t columnas ne
tes: arcuatis ne an trabeatis utare apertionibus. Arcuata et
pilæ theatris
nantur. Sed digni&longs;&longs;imis in operibus templorum
beatæ porticus ui&longs;untur. De his dicendum e&longs;t.
num partes &longs;unt ara infima / et in eam ba&longs;is: in ba&longs;im coli m
na: mox capitulum: inde trabs: in trabem tigna aut &longs;a&longs;cia. qua refecta tignorum capita aut operiantur / aut finiantur.
Su
premo loco corona e&longs;t. A capitulis
Hic peto ex his qui
hoc
figuris/&longs;ed nominibus latinis litteris referant: uti &longs;ic / duo
decim / uiginti quadraginta et eiu&longs;modi. xx.
xl.
Ca
pitula
trunci iuncti Sed habebat deformitatem rude id
et quadratile lignum. Fuere igitur principio apud doron.
&longs;i omnia græcis credimus / qui excogitarint &longs;imile
imitari ad
operculo po&longs;ita e&longs;&longs;e uideretur: hancque quod nimium pre&longs;&longs;a ap
pareret collo paulo altiore &longs;ub&longs;tituto Iones pro
&longs;pectis doricis operibus lances in capitulis probarunt. Sed
lancium illam
ea re corticem arboris addidere: qui hinc atque hinc
et &longs;e&longs;e in anfractum Succe&longs;&longs;ere corynthii auctore Callimacho: qui
pre&longs;&longs;as lances/&longs;ed præaltum uas foliis
di&longs;&longs;et perplacuerat. Tria igitur capitulorum genera inuenta
&longs;unt / quæ peritorum u&longs;us reciperet:
apud uetu&longs;ti&longs;&longs;imos ætru&longs;cos in u&longs;u fui&longs;&longs;e Et quid putes e&longs;&longs;e cau&longs;æ?
Nu/
merus capitulorum
cura / exqui&longs;ita
inueniendis
rito præ his
ab exteris accepta Corynthio
rum. n.
fe&longs;tiuitati adiunxit delitias ionicas: et an&longs;arum loco
pendentes
batum:
tuerant.
xere: quarum ima &longs;ui cra&longs;&longs;itudo &longs;epties &longs;umpta
&longs;ui quæ a Ionicis
Coryn
&longs;ub&longs;tituere. His omnibus
les inter &longs;e: &longs;ed lincamentis uarias &longs;ub&longs;tituendas putarunt. Quid plura?
Totis fere lineamentis partium inter &longs;e di&longs;&longs;i
miles fuere. In
uenerunt. Nam
mus libro cum
re: et in hoc
dem
rent Fuere qui dixerint / cra&longs;&longs;iores in imo ponen
das ex quarta Alii quod
res eo minores uideri / qui uno ab oculo &longs;emotiores &longs;int:
&longs;ulti&longs;&longs;ime idcirco prælongas
ciles putarunt in
dem u&longs;que
&longs;ex: atque ex his una parte abiecta reliquas quinque dandas &longs;u
premæ cra&longs;&longs;itudini.
uiginti ita e&longs;&longs;e
partibus imi &longs;capi undecim A uige&longs;i
rao autem ad pedem u&longs;que
&longs;eptem Inde ad pedes quadraginta ex quindecim
imæ
das duas: reliquas
ginta
ad altum uero Ea deductione deinceps
ut quo altius columnæ caput &longs;it: eo et cra&longs;&longs;ius Itaque in his uniuer&longs;a conuenere.
Sed nos ex operum dimen/
&longs;ionibus i&longs;ta hæc apud no&longs;tros latinos
&longs;eruata comperimus.
libro tran&longs;egimus: ratione tamen
li. Capiam
re maiores &longs;oliti &longs;int / eam quæ media &longs;it inter maximas atqueIn hac igitur
plantæ
les: ex quibus dabis diametro maximo &longs;ummæ proiecturae
partes octo. Erit ea de re proportio i&longs;tarum uti nouem ad octo
quam
ut &longs;it in imo retractionis imæ diameter ad diametrum plan
tæ. Nam plantæ
Rur&longs;us
ctionem ponam / ut &longs;it &longs;exqui&longs;eptima. Venio ad
partium in quibus differunt. In ba&longs;ibus partes hæ &longs;unt.
La
ta&longs;trum / thori / orbiculi. E&longs;t
imo &longs;uppo&longs;ita pars:
&longs;us in latitudinem diffundatur. Thori &longs;unt cra&longs;&longs;i torques
ba&longs;i: quorum alter columna ip&longs;a premitur: alter in lata&longs;tro a&longs;
&longs;idet. Orbiculus e&longs;t in gyrum incauus: qui ueluti
&longs;ic i&longs;tic inter thoros pre&longs;&longs;atur.
principio Dorici. Nam ba&longs;im
midia imæ
latum quoad
in&longs;uper diametri ip&longs;ius
minus tertiam.
tes tres: ex quibus Fuit igi
tur totius cra&longs;&longs;itudo ba&longs;is eripla ad cra&longs;&longs;itudiuem lata&longs;tri:
et latitudo lata&longs;tri quoq tripla ad cra&longs;&longs;itudinem ba&longs;is: præ
ter lata&longs;trum
quattuor: ex quibus Rur&longs;us il
lud cra&longs;&longs;itudinis in medio/ quod inter
fimum lata&longs;trum &longs;it / diui&longs;ere in partes binas: ex quibus in&longs;i
mam dedere infimo thoro:
inter ambos thoros interpre&longs;&longs;etur. Con&longs;tat otbiculus ex ca
nali
Nextrulo In omni ædificatione illlud aduerrendum e&longs;&longs;e diximus: ut
Non er
&longs;i perpendiculum a pede &longs;uperimpo&longs;iti lapidis ca
aerem atque Idcirco cum
biculorum canales cauere ne
fodiendo attingerent. Thori prominebunt ex dimidia &longs;uæ
cra&longs;&longs;itudinis adiecta parte octaua. Tum et thori cra&longs;&longs;ioris
ampli&longs;&longs;imus circulus perpendiculo &longs;ui æquabit extremam
in ba&longs;i Hæc Dorici.
Ionici
nem doricam probauere: &longs;ed orbiculos
o&longs;que duos anulos inter orbiculos adiecere. Itaque ba&longs;es altas
ex &longs;emidiametro imæ
diui&longs;ere in partes quattuor:
lata&longs;tri. Atqui latitudini
tis dedere Fuit
latitudo Con&longs;cripto lata&longs;tro
nis diui&longs;ere in partes
dini imi thori: et rur&longs;us quod præter thorum et
cra&longs;&longs;itudinis relictum diui&longs;ere in partes tris: ex quibus
mam dedere
culis duobu&longs;que anulis qui quidem inter utro&longs;que thoros pre&longs;
&longs;antur. Orbiculorum anulorumque ratio fuit huiu&longs;modi.
tium quidem
&longs;ex quibus &longs;ingulas &longs;ingulis anulis dedere: reliquas
&longs;ibi æquis portionibus orbiculi ad&longs;erip&longs;ere: proiecturas in
thoris ea&longs;dem ob&longs;eruarunt/ quas et dorici: in orbiculi&longs;que ex
cauandis pepercere
nextrulos fecere ex octo &longs;uorum orbiculorum. Alii &longs;ic execo
in partes &longs;exdecim: quas modulos appellamus: ex his tho
ro in&longs;imo quattuor: &longs;uperiori thoro tris: orbiculo autem in
feriori tris et
duos Hæc igi
cur lonici. At corynthii ionicam atque
uQuin ad opus
Referunt ætru&longs;cos in ba&longs;i
bus lata&longs;trum
genus ba&longs;is
uertimus in templis
plum
continuum producto / ut &longs;it uniuer&longs;is
luti &longs;ubiectus &longs;ocius ad iu&longs;tam
beatur. Fecere credo id
rotundis non Vidimus et qui lineas in operculis
capitulorum ad
q fecerint forta&longs;&longs;is Sed iuuabit pauca interpo&longs;ui&longs;&longs;e de deorum gratia.
Particulæ
ornamentorum hæ &longs;unt. Fa&longs;ceola / gradus/ rudes / funiculus/
canaliculus / gulula / undula. Omnis particula
eiu&longs;modi e&longs;t / ut &longs;e&longs;e porrigat atque promineat. Sed id
uariis lineis. Nanque fa&longs;ceolæ
litteram. L.
E&longs;tque fa&longs;ceola idem atque
ip&longs;o latior. Gradus fa&longs;ceola e&longs;t multo
addubitaui an
e&longs;tque eius prominentiæ C. littera &longs;ubiun
cta ad litteram. L. &longs;ic .Et funiculus
Hæc
C. ubi inuer&longs;a
L. C.
efficiet canaliculum. Quod &longs;i S. littera &longs;ub
tur &longs;ic .gulula
tatur. Sin autem &longs;ub ip&longs;a L. adiungetur iacens et inuer&longs;a S.
&longs;ic ex flexionis &longs;imilitudine Rur
&longs;us particulæ
In fa&longs;ceola
rarum. In gradu denticulos: quorum ratio hæc e&longs;t: ut lati &longs;int
ex eorum altitudine ad
culos ex tribus habeat partes latitudinis duas/
culatum efficiunt: aut
tegra: alii &longs;upne decacuminata appo&longs;uere. Ex funiculo bec
cas qua&longs;i in&longs;utas filo efficiunt. Gululam uero et undulam
Nextrulum ubiuis purum &longs;emper re
linquitur. In particulis iungendis hæc e&longs;t ratio: ut &longs;emper
quæ &longs;upremæ ad&longs;iut magis promineant Particu
las a particulis di&longs;tingunt nextruli: &longs;untque illi quidem par
ticulis pro cimatio. Cimatium quidem &longs;upremum cuiu&longs;que
particulae Conferunt etiam quod leuigata &longs;uæ
frontis planitie a&longs;peritates inter &longs;calpturarum
lati ex &longs;exta eius particulae cui adiungentur: &longs;eu denticuli
illi Verum in gulula
Nunc redeo ad capitula.
Capitulum dorici effecere
æque atque ba&longs;im: et totam eius cra&longs;&longs;itudinem diui&longs;ere
tes tres: primam dedere operculo: alteram occupauit lanx
collo capituli quod &longs;ub lance &longs;it. Vltima tertia relicta e&longs;t
operculi latitudo quaque uer&longs;us integrum habuit diametrum
et amplius partem &longs;emidiametri imæ columnæ &longs;extam. hu
ius operculi partes hæ &longs;unt. Labrum Iancis extremas lineas operculi accingebat.
Circa
infimum lancis alii minutos anulos tris: alii gululam orna
menti gratia Occupauit
cis partem non plus tertiam. Colli diameter hoc e&longs;t infima
capituli pars/ quod in omnibu&longs; capitulis
columnae non exce&longs;&longs;it. Alii ut ex aedificiorum lineamen/
tis colleg / mus/ capitulum doricum effecere altum ex dimi
dia atque item ex quarta diametri columnæ imæ: totamque
hanc altitudinem capituli diui&longs;ere
bus operculo quattuor:
dere partes tris. Mox operculum diui&longs;ere
ex quibus fuit &longs;uperior pars gulula: inferior fa&longs;cia. Rur&longs;us
et lancem in partes diui&longs;erunt geminas: quarum dederunt
infimam &longs;eu anulis &longs;eu gululæ: quæ &longs;ubcingeret lancem. Ad
Hæc
dorici. Ionicum capitulum &longs;ic efficiemus.
Tota capituli
cra&longs;&longs;itudo erit ad columnae cra&longs;&longs;itudinem infimam dimi/ Hanc tibi cra&longs;&longs;itudinem capituli diuidito in modulos
unum de uiginti. Operculo igitur dabis modulos tris.
Cor
tici dabis quattuor. lanci dabis &longs;ex.
Infimas autem reliquas
&longs;ex relinquito uolutis: quas hinc atque hinc faciat dependens
cortex. Operculi latitudo quaque uer&longs;us habebit diametrum
&longs;ummi &longs;capi &longs;uæ columnæ. Latitudo corticis quæ e&longs;t a fron
te capituli ad occiput æquabitur operculo. Longitudo ip&longs;i
us corticis pro&longs;luet lateribus / atque
ad cocleam lineam. Vmbilicus cocleæ qui in dextro e&longs;t di
&longs;tabit a &longs;ini&longs;tro compari umbilico modulos duo&longs; atque uigin
ti. Et di&longs;tabit ab ultima &longs;upremi opculi linea modulos duo
decim. Cocleam ip&longs;am &longs;ic ducito.
In punctum quidem me/
dii umbilici de&longs;cribito punctum pu&longs;illum: cuius &longs;emidia/
meter modulum capiat unum. Et contra notato itidem alte
rum &longs;ubtus/ in ambitu excel&longs;o notato punctum unum: Et
contra notato itidem alterum &longs;ubtus in ambitu depre&longs;&longs;iore:
tunc in &longs;uperiore i&longs;tiu&longs;modi puncto ponito
bilem: pedem autem mobilem ducito a linea quæ
diuidat a cortice: et de&longs;cendito urgendo in partem capitu/
li extrin&longs;ecam / u&longs;que compleat integrum &longs;emicirculum: atque
re&longs;pondeat e regione &longs;ub cicli pu&longs;illi puncto. illic re&longs;tringi
to circinum: et ponito pedem
infimo pu&longs;illi cicli. Mobilem uero pedem ducito ab
to uortice hactenus de&longs;cripto: et a&longs;cendito intror&longs;us u&longs;que Sic enim duobus &longs;emicircu
lis imparibus uorticem unum integrum effeceris. Deincaps
implicato. Lancis labrum pandetur / ut frontibus foris pro
mineat ex cortice modulos duos: fundo autem &longs;ui æquabit
&longs;upremæ columnæ amplitudinem: contracturæ uolutatum
quæ pro lateribus capituli iungunt uolutas anteriores po/
&longs;terioribus
duli dimidia.
liculo ad profunditatem dimidii moduli. Nextruli latitu/
do ad canaliculum pars erit quarta. In medio frontis per ca
naliculum &longs;culpentur frondes et &longs;emina. Partes lancis quæ
pro frontibus capituli extant ouiculatas faciunt: et &longs;ub oui
culis di&longs;tendunt baccas.
&longs;quamis aut frondibus Tale igitur ionicum
capitulum e&longs;t. Corynthiorum
capit &longs;emidiametros imæ columnæ. Tota i&longs;tac altitudo in
modulos diuidetur Cra&longs;&longs;itudo opculi
unum: reliquos occupat uas: cuius fundi latitudo e&longs;t / quan
ta in
&longs;ummo æquat amplitudine &longs;ui cra&longs;&longs;itudinem columnæ infi
mam. Operculi latitudo modulos implet decem.
Sed decu&longs;
&longs;antur anguli ad modulum hinc et hinc dimidium. Aliorum
capitulorum opercula lineis con&longs;tant rectis.
opercula intror&longs;us in&longs;inuantur/ quoad di&longs;tent flexitudines
inter &longs;e quantum e&longs;t in ua&longs;e fundi latitudo. Opereuli cima/
tium ex tertia cra&longs;&longs;itudinis finietur: eius lineamenta erunt
qualia &longs;umis columnarum &longs;calpis apponimus. Nextrulum et
funiculus ue&longs;tiunt uas ordinibus foliorum duobus
tibus: et cuique ordini folia tribuunt octo. Primis foliis lon
gitudo e&longs;t ad modulos duos. Secundæ itidem &longs;e&longs;e ad modu
los attollunt binos. Re&longs;idui autem moduli
lis præ&longs;urgentibus ex foliis / et u&longs;que ad ua&longs;is altitudinem Canaliculorum numerus &longs;exdecim: quorum
&longs;ingulis frontibus capituli quattuor
ita
imitati. Medii
&longs;e&longs;e quoque in Ad ho&longs;ce medios fios in&longs;i
gnis ex ua&longs;e &longs;upexcellit Cra&longs;&longs;itudo labri ex ua&longs;e circum apparet ubi canaliculi non
quinis di&longs;tinguntur: aut &longs;i iuuet &longs;eptenis. Cimæ foliorum
propendent moduli partem dimidiam uenu&longs;ti&longs;&longs;imum cum
i&longs;tiu&longs;modi capitulorum foliis: tum et in omni inter&longs;calptura
e&longs;t: ut lineamentorum ductus Itaque
i&longs;tiu&longs;modi &longs;unt corynthia. Italici quot quot in cæteris orna
menta &longs;int &longs;uis capitulis adiunxere. Eadem.
n.
ua&longs;is et oper
culi et foliorum et floris ratio illis e&longs;tSed
canaliculorum loco
li eminentes: quæ duos integros modulos Frons
uero capituli alioquin nuda cum &longs;it/ ex ionicis ornamenta
de&longs;ump&longs;it. Fundit.
n.
lancis labrum ua&longs;is Habet etiam &longs;ubten&longs;as
baccas. Multa præter hæc ui&longs;untur capitula mixta
tis i&longs;torum / et partibus aut adauctis aut Sed ea do
ctis non probantur. Hactenus capitula: ni illud de&longs;it quod
a&longs;&longs;ueuerit &longs;upra capituli operculum/ aliud quadrangulum
minutum et in opere latens
&longs;pirare capitulum / et non u&longs;que obrui trabis pre&longs;&longs;ione uidere
tur: et inter
ciliores e&longs;&longs;ent minus periclitarentur.
Con&longs;titutis capitulis imponitur trabs: in trabe tigna / a&longs;&longs;es
et eiu&longs;modi: quæ ad In his omni
bus cum cæteri tum ionici a doricis multo differunt: tamet
&longs;i in aliquibus una omnes Nam trabem quidem
ita comparant / ut infimam eius latitudinem uelint &longs;ummæ
columnæ &longs;olidum non excedere: latitudinem autem
trabis ex diametro imæ columne amplam efficiant. Coroni
ces appellamus parte&longs; eas &longs;upremas / quæ &longs;upra tignum pro
mineant. In his quoque ob&longs;eruarant quod in omnibus promi
nentiis oportere diximus: ut quanta eius partis e&longs;&longs;et altitu
do / tantum ex pariete promineret.
opus hoc ex parte duodecima
quod Hic iterum peto ab his qui
hæc ex&longs;cribent / et id iterum atque iterum peto / ut numeros qui re
cen&longs;ebuntur non figuris/ &longs;ed &longs;uis integris nominibus expli
cent: quo minus uitientur erroribus. Trabem igitur dorici
cra&longs;&longs;am effecere nihilo minus &longs;emidiametro imæ
Ad&longs;unt in ea fa&longs;ciæ tris: et &longs;ub prima &longs;uperiori fa&longs;cia breues
aliquæ
uiculi &longs;ex &longs;ubaffixi tignorum retinendorum gratia: quorum cap
ta ex pariete ad ip&longs;as regulas prominent: id
diantur intror&longs;us.
in modulos duodecim: quibus modulis
particulæ dimetiuntur. Primae
los quattuor. Proximæ huic quæ media e&longs;t dedere &longs;ex.
Su
premæ autem relicti duo &longs;unt moduli. Atque ex modulis qui
dem &longs;ex medianæ fa&longs;ciæ modulus &longs;upremus unus datus e&longs;t
regulis et alter clauiculis
do fuit ad modulos bis &longs;ex. Spatia quæ
pura relicta &longs;unt / modulos patuere duos de uiginti. In trabi
bus &longs;unt tigna:
&longs;us apparent ex moduli dimidia.
bit
diam quoad &longs;it modulos bis Per frontis
tignis ad
&longs;e Hinc uero atque hinc
ditur u&longs;que uacet Vacua inter tigna
opus
gna perpendiculo &longs;ui a&longs;&longs;ideant in &longs;olido &longs;uæ columnæ. Ti
gnorum uero capita ex tabulis prodeunt ad
dium tabulatum perpendicula cum infima condicunt fa&longs;cia
trabis &longs;ub&longs;titutæ. In tabulis i&longs;tiu&longs;modi &longs;culpuntur capita ui
tulorum / patinæ/ro&longs;æ ue et eiu&longs;modi. Tignis et tabulis qui
bu&longs;que &longs;ua imponitur fa&longs;ceola cimatii loco/ lata modulos
duos. His perfecctis pluteus &longs;uperapponitur: cra&longs;&longs;us mo/
In
interpretor pauimentum di&longs;tenditur:
eius ornamentum: ouicla ducta / ni fallor / ex &longs;axorum muta/
tione / quæ inter
id mutulos collocat latos æque atque tigna: cra&longs;&longs;os æque
pauimentumEt locantur &longs;inguli/ ut &longs;ub &longs;e &longs;ingula
ant tigna: et porrigunt &longs;e&longs;e quoad
&longs;ex: eorumque frontes ad
turque
ta. In &longs;patiis
ro&longs;a ac acantbus in&longs;culpitur. Supra mutulos frons opis ap
ponitur: occupatque is modulos quattuor.
&longs;cia et cimatio gulula. Occupat.
n.
gulula
dimidium. I&longs;tic &longs;i
ip&longs;o in fa&longs;tigio repetuntur: inque &longs;ingulis ad angulos præfi/
nitos &longs;ingulæ &longs;ui generis partes captantur / ut ad
pendiculis In hoc
differunt opus fa&longs;tigii a primis coronicibus / quod in fa&longs;ti/
gio
e&longs;t cimatium undula cra&longs;&longs;um In illis autem coronicibus quæ fa&longs;tigium babituræ
apponitur: quæ uero fa&longs;tigium habituræ Sed de fa&longs;tigiis mox.
Itaque hæc dorici.
Ionici
perite con&longs;tituere altioribus
rem: quod ut in doricis haud Ea
re &longs;ic diffiniendum cen&longs;uerunt: ubi
des alta u&longs;que
cim. Sinautem u&longs;que ad quinque et uiginti:
trabs ex duodecima parte longitudinis columnæ. Sin de/
mum ad triginta futura erit pedes longa columna: detur tra
bi pars longitudinis undecima. Denique gradatione i&longs;tac
cætera deinceps habebuntur. Trabs ionica tribus præter ci
Eam diui&longs;ere
dere cimatio partes duas. Cimatii lin
cim: ex quibus imæ &longs;a&longs;ciæ dedere tris: mediæ quattuor: mo
dulos uero quinque reliquos dedere fa&longs;ciæ &longs;upremæ: quæ qui
dem ilico &longs;ub cimatio &longs;it. Fa&longs;ciis &longs;unt qui
matium: et &longs;unt qui dederint: ex his aliqui
ta: aliqui funiculum ex &longs;eptima &longs;uæ fa&longs;ciæ appo&longs;uere. Com
peries præterea in operibus ueterum lineamenta aut tran&longs;lata
aut mixta ex uariis operum rationibus: quæ
&longs;ed ex omnibus permaxime proba&longs;&longs;e ui&longs;i &longs;unt trabem
non plus duæ ad&longs;int fa&longs;ciæ: quam e&longs;&longs;e
pretor amotis regulis et clauiculis. Hanc &longs;ic fecere.
enim cra&longs;&longs;itudinem diui&longs;ere in modulos nouem: ex quibus
dedere cimatio Sub
inde fa&longs;ciæ mediæ dedere modulos tris/ et alterius in&longs;uper
moduli Infimæ
liquos. Cimatium trabis i&longs;tius habuit in &longs;upremo ex dimi/
dia &longs;ui &longs;patii
Fa&longs;ciæ
funiculus ex totius fa&longs;ciæ octaua: et fa&longs;ciae infimae
cimatium gulula ex &longs;uae latitudinis tertia. In
&longs;uere tigna: &longs;ed eorum capita non
enim re&longs;ecarunt ad
cerunt tabula una perpetua: Hu
ius latitudo tanta e&longs;t: I&longs;tic
a&longs;&longs;ueuere in&longs;culpere aut ua&longs;a / et quae ad
aut boum capita interuallis di&longs;po&longs;ita: et a cornibus pend&untilde;
re&longs;tes pomorum et fructus. Huic fa&longs;ciae regiae &longs;uperappo&longs;ue
re cimatium
minus nil Supra id appo&longs;uere a&longs;&longs;eres pauimenti gra
tia
or. In eos alii in&longs;culp&longs;ere
&longs;ectorum: alii
relinquere. In a&longs;&longs;es po&longs;uere &longs;eu pauimentum illud &longs;it, &longs;eu
mutulos præ et &longs;ubtectos fa&longs;cis tabularum. Fa&longs;ciæ autem quæ
pro fronte e&longs;t altitudo modulos capit quattuor. Quæ uero
tegit fundum mutulorum lata e&longs;t modulos &longs;ex et dimidium. Supra i&longs;tiu&longs;modi mutulorum frontem uenere imbrices cra&longs;&longs;i
ad modulos binos: eorum ornatus gulula aut rudens. Supre/
mo loco undula modulos tris: aut ubi ita iuuat / quattuor. Hanc in undulam
num Illud
da Capiti/
bus idcirco i&longs;tiu&longs;modi quæ apertionibus
occludebantur. Cory
tionum addidere prater id &longs;i recte interpretor/ ut mutulos
non prætectos ponerent: neque uti dorici præ&longs;ectos ad
diculum: &longs;ed nudos ac deformatos ad
qui
prominebant. In cæteris
Hactenus
de trabeatis De arcuatis mox dicemus / ubi
ba&longs;ilicam tractabimus. Sunt aliqua quæ ad i&longs;tiu&longs;modi
nationes Nam
e&longs;t columuas in aere po&longs;itas graciliores
clu&longs;o Et quo &longs;triarum numerus &longs;it maior: eo cra&longs;
&longs;iores columnas uideri. Ea re &longs;ic
Angulares colum
nas quod libero aere ad
cra&longs;&longs;iores facito: aut &longs;triarum numerum augeto. Sed
lumnæ aut canaliculis ductis linea ad
culis ad Apud dores canaliculi per di
rectum columnæ
as appellarunt. Atqui apud dores &longs;triarum numerus uiginti:
apud cæteros quattuor et uiginti. Canaliculos cæteri d
minant nexerulo interducto. Fitque id nihil minus
tia: nihil plus Incauan
turque ad lineamentum emicicli. Dores autem amoto nex/
trulo/ &longs;implices &longs;trias/ aut interdum planas ducunt: aut
continuas excauationes in angulum. Tertiam
quæ infima in
rudente: quo ab ictu et iniuria ille&longs;ior Stria quæ
efficit ut cra&longs;&longs;ior
&longs;it. Quæ uero aduoluetur uariabit.
Sed quo minus a recta
perpendiculari linea diuertetur: eo
bit. Striarum uolutiones
gram unam ponere a&longs;&longs;ueuere. Striam
nequid excauationes
bit angulus normæ. E&longs;t apud mathematicos linea a quo ue
lis puncto in &longs;emicicli ambitu con&longs;tituto a diametri capita
perducta: illi normæ Scalptis igi
tur &longs;triarum lateribus
ad normæ angulus libere terminet. Atqui &longs;triatis quibu&longs;ui&longs;
utrinque capitibus decens
ximis coronam
di&longs;tinguantur. De his hactenus.
Apud memphim circa tem
plum pro Alibi
auiculi&longs;que diuul&longs;is refertas. Sed ad maie&longs;tatem templorum de
centius columna ter&longs;a et pura e&longs;t.
Colliguntur dimen&longs;iones quædam quæ ad
Nanque nu
numero componendi ratio deducitur. Atqui in doricis / ut
ab bis incipiam/&longs;i erunt illæ quidem affuturæ quattuor / di
uidetur &longs;rons areæ in partes &longs;eptem atque uiginti. Si affutu
ræ &longs;un &longs;ex/ diuidetur in partes unam et quadraginta. Sin
autem octo/ diuidetur in partes quinquaginta et &longs;ex. Exque
his dabuntur partes duæ &longs;ingulis cra&longs;&longs;itudinibus columna
rum. In opibus
diam. Vbi uero columnæ
octo et Quod &longs;i columnas po&longs;ui&longs;&longs;e oporteat octo diui
detur in partes quattuor et uiginti atque in&longs;uper dimidiam
ex quibus dabitur cra&longs;&longs;itudini
Templi pauimentum et &longs;patia interiora &longs;unt qui probent/
ubi gradum
&longs;tatuenda &longs;it / omnino Aditus fauce&longs;que cella
rum que pro lateribus
expe Alii
duas inter &longs;tatuebant
cui quod i&longs;tic &longs;upra coronas e&longs;&longs;et/&longs;tatuis et cand
bendis relinquebant: alii ad cellas huiu&longs;modi pariete hinc
atque hinc producto arcebant fauces apertionis.
Parietes templi qui cra&longs;&longs;i&longs;&longs;imos attollendos putat dignita
tis gratia fallitur.
meant quis Adde quod
tur laterum cra&longs;&longs;itudine. Ad
architectus pariete cum e&longs;&longs;et opus cra&longs;&longs;o/&longs;olis a&longs;&longs;ibus u&longs;us
e&longs;t: cætera
pen&longs;am minuit:
tiam adiecit. Paries ex
e&longs;t: ut
atque in columnis re&longs;pondeat. Annotaui ueteres in templis
a&longs;&longs;ue&longs;&longs;e frontem areæ diuidere in partes duodecim: aut ubi
e&longs;&longs;et opus
dedi&longs;&longs;e cra&longs;&longs;itudini parietis. Parietem in rotundis templis
nemo minus
tibus diametri. aliqui ex quattuor partibus &longs;ump&longs;ere tris:
ad quas Sed
peritiores i&longs;tius circularis areæ ambitum diui&longs;ere in partes
quattuor: et earum unius lineam
undecim ad quattuor. Quod
plis &longs;eu quibus uis operibus te&longs;tudinatis imitati plerique Vbi tamen præter parietem
cellæ &longs;unt quod illic fiat &longs;patii amplitudo &longs;ub a&longs;pectu laxior:
interdum parietis altitudinem ad areæ latitudinem excita
runt. Sed in rotundis non erit altitudo parietis interior ea
dem æque atque exterior. Nam finis interioris parietis præ/
&longs;tabit primordia te&longs;tudini. Exterior uero parietis pars ad
&longs;ubgrundia u&longs;que tollatur conuenit. Ergo pars hæc ex tota al
titudine te&longs;tudinis quæ parietibus impo&longs;ita e&longs;t/
pabit tertiam: &longs;i erit illi Sin
autem fiet tectum lineis directis et di&longs;pluuiatis: occupabit
tum
midiam. Paries in
us: &longs;ed ue&longs;tituræ ornamentis decorabitur.
De
Apud ci
zicum fuere qui In ælide ad
neruæ frater Phidiæ
lacte.
rentur ægyptiorum reges cinxere aureo circulo ad &longs;pi&longs;&longs;itudi
nem integri cubiti: ambitu uero cubitorum
et
&longs;culpti dies anni. Hæc i&longs;ti.
Alii
Cicero
tatus lege
mentorum uarietate atque
rent. Mihi
debitur coloris æque atque uitæ
ris optimis
a meditatione
nitates auertant no conuenit. Sed &longs;ic puto
in rebus tum in &longs;acris ædibus modo nulla ex parte ab graui
tate di&longs;cedas. Laudandus erit qui uolet
Quare
percommoda erit inte&longs;tina &longs;ub tectis cru&longs;tatio ex marmore
uitro aut
re ueterum probabitur cru&longs;ta inducta calce &longs;igillis a&longs;per&longs;a. In
utri&longs;que curabitur ut &longs;ignis tabuli&longs;que apta et decenti&longs;&longs;ima lo
ca et &longs;edes Et præ&longs;ertim in porticu
ta rerum ge&longs;tarum picturis belli&longs;&longs;ime Intra ue/
ro in teplo tabulas potius habere uolo pictas/
rietibus ip&longs;is inductas: uel &longs;ignis potius
bor: ni forte &longs;int eiu&longs;modi / quas Cæ&longs;ar dictator ut
neris genitricis ornaret duas talentis' emit nonaginta. Et pi
cturam
quod male Pictor uterque e&longs;t: ille uerbis pin/
git: bic penniculo docet rem. Cætera utri&longs;que paria et
nia &longs;unt. In utri&longs;que et ingenio maximo et incredibili dili
gentia opus e&longs;t. Sed uelim in
menro nihil ad&longs;it / quod In ca
pitolio affui&longs;&longs;e
tas a Ve&longs;pa&longs;iano principe ad numerum trium In limi/
ne Apollinis delii in&longs;culptos fui&longs;&longs;e uer&longs;us
edocerentur homines qua hærbarum
uenena uterentur. Nos eas apponendas admonutiones duce
mus: quibus iu&longs;tiores / mode&longs;tiores / frugaliore&longs;que/ omni uir
tute ornatiores / et &longs;uperis gratiores reddamur. Qualia
quæ leguntur. Talis e&longs;to / qualis uideri uelis.
Ama / et ama
bere / et eiu&longs;modi. Maximeque
lineis et figuris: quæ ad res mu&longs;icas et geometricas pertine
ant: ut omni ex parte ad animi cultum excitemur. A&longs;&longs;ucue
re ueteres cum in
namenti gratia imponere. Quale illud
qui formicarum cornua ab indis deuecta: et Ve&longs;pa&longs;iani qui
tiis primario templo maximam cinnami radicem aurea pa
tera impo&longs;uir. Apud thermum in ætholia quam Philippus
ua&longs;tauit / fui&longs;&longs;e in porticibus templi arma feiunt numero ul
tra quindecim milia: et &longs;tatuas ornamenti gratia ultr
milia: quas omnes Philippus confregi&longs;&longs;e refert Polibius:
præter eas quæ nomen aut effigiem haberent deorum: et for
ta&longs;&longs;is non rerum i&longs;tarum magis
&longs;anda e&longs;t. Apud &longs;iculos fuere qui &longs;tatuas ex &longs;ale formare in
Et &longs;tatuam inquit Plinius effe
cit ex uitro. Equidem i&longs;tiu&longs;modi rari&longs;&longs;ima
atque ingeniorum admirationem digni&longs;&longs;ima. Sed de &longs;tatuis
alibi. Apponuntur columnæ parietibus et
&longs;eruntur. Earum non habetur i&longs;tic uti in porticu.
Illud aduer
ti in templis maximis quod columna a
tem forte non
q<26> in eorum arcubus &longs;
tertia: quæ res ctiam ad uenu&longs;tatem acce&longs;&longs;it. E&longs;t enim &longs;e&longs;e
in &longs;ublime attollens te&longs;tudinatio agilior ut ita loquar / atque
explicatior. Illud hic non prætereundum cen&longs;eo.
In te&longs;tudi
nationibus arcuum capita ad minus prolixiora &longs;emidiame
tro efficienda &longs;unt: quantum &longs;pectantibus occupant corona
rum prominentiæ ne medio ex templo intui po&longs;&longs;int.
Templis tectum dignitatis gratia atque etiam perpetuita/
tis maxime e&longs;&longs;e te&longs;tu linatum uelim. Ac ne&longs;cio
id fato eueniat / ut nullum ferme comperies templum cele/
bre quin ignium iniuria in calamitatem incidLegimus
Cambi&longs;em quot quot erant apud ægyptum templa combu/
xi&longs;&longs;e: et aurum atque ornamentum per&longs;epDelphicum oraculum ter concrematum extiti&longs;&longs;e a tracibu&longs;
refert Eu&longs;ebius. Id etiam apud Herodotum inuenio re&longs;titu
i&longs;&longs;e Ama&longs;im cum iterato ar&longs;i&longs;&longs;et &longs;ponte &longs;ua. Alibi legimus
per ea tempora incen&longs;um fui&longs;&longs;e a Phlegia quibus Fenix lit
teras nonnullas ciuibus &longs;uis adinueni&longs;&longs;et. Rui&longs;u&longs;que incen/
regis mortem: con&longs;tatque incen&longs;um demum per eos annos fu
i&longs;&longs;e: quibus lumina illa ingenii et doctrinæ Catullus / Salu
&longs;tius/ Varroque nati &longs;unt.
zones Syluio po&longs;tumio Rur&longs;us
tempore Socrates athenis uenenum bibit. Et in argis peri&longs;&longs;e
templum legimus igni per
Plato Tarquino apud romam regnante. Quid &longs;acras porti
cus hiero&longs;olymas? quid mile&longs;iæ Mineruæ?
Quid templum
Serapis apud alexandriam? et romæ pantheon: et ædem Ve
&longs;tæ: et Apollinis
minere quid referam? Cætera ferme omnia templa in cala/
mitatem i&longs;tiu&longs;modi incidi&longs;&longs;e prædicant. Solum id quod in
urbe erice dicatum erat Veneri perpetuo ille&longs;um perman/
&longs;i&longs;&longs;e ad &longs;ua u&longs;que tempora &longs;cribit Diodorus.
bat Cæ&longs;ar ab incendiis
te&longs;tudinata. Atqui et habet quidem &longs;ua
Apud ueteres qualia ornamenta in pateris &longs;acrificiorum fa
cerent argentarii: eadem ad te&longs;tudines &longs;phericas exornan/
das architecti tran&longs;ferebant. Qualia uero &longs;tratoriis lectorum
pannis a&longs;&longs;ueuere: talia fornicibus et camuris imitabantur. Ea re ui&longs;untur quadrangulæ octangulæ et eiu&longs;modi
di&longs;&longs;eminationes per te&longs;tudinem ductæ ad compares angu/
los et ad lineas coæquales
tiam addi amplius nihil po&longs;&longs;it. Et faciat hoc quidem ad
ornamenta te&longs;tudinum proculdubio digni&longs;&longs;ima/ quæ alibi
pa&longs;&longs;im et apud pantheon uidemus in cauationibus &longs;ormarum
po&longs;ita qui facerent non tradidere litteris. Ea nos &longs;ic efficere
aggre&longs;&longs;i &longs;umus labore et impen&longs;a leui. De&longs;cribimus
turarum formarum lineamenta ip&longs;o in tabulato armamenti
&longs;iue quadrangula &longs;iue &longs;exangula &longs;iue octangula illa
&longs;int: mox quas uolo te&longs;tudinis partes excauatas dari: eas ad
con&longs;titutam altitudinem compleo latere crudo inducto cre
ta calcis loco. Itaque i&longs;tiu&longs;modi ueluti tumulus per do
adhibita diligentia / ut eius partes graciliores cra&longs;&longs;ioribus
et con&longs;tantioribus bene annexa et bene offirmata
conclu&longs;a perinde te&longs;tudine dum armamenta &longs;ubdemuntur. Eximo ex &longs;olida &longs;tructura te&longs;tudinis conge&longs;tas i&longs;tas luteas
quas principio di&longs;po&longs;ueram accumulationes: eo pacto for/
marum &longs;calpturæ ad arbitrium ex præ&longs;cripto Redeo ad rem.
Mihi illud uehementer placet quod &longs;cribit
Varro. Ad te&longs;tudinem pictam affui&longs;&longs;e formam cæli: et af
fui&longs;&longs;e præterea
nam e&longs;&longs;et hora diei: qui tum extra perflaret uentus indica
ret. Itaque i&longs;tiu&longs;modi perplacet.
Fa&longs;tigia tantum afferre operibus dignitatis affirmant ut
ætherea Iouis domicilia tamet&longs;i illic nunquam pluat &longs;erua
to decore minime carere fa&longs;tigio po&longs;&longs;e arbitrentur. Fa&longs;tigia
tectis apponuntur &longs;ic. Nam ex frontis latitudine quæ ad co
ronas e&longs;t / pars ne plus quarta
quam uertex hoc e&longs;t culminis &longs;upremus
extremis &longs;ubgrundationibus fa&longs;tigii: inque illo &longs;ummo cacu
mine imponentur arulæ &longs;tatuarum collocandarum gratia:
his autem quæ in angulis extremis &longs;ubgrundationum
altitudo erit / quanta e&longs;t præter fa&longs;ciam regiam totius coro
nicis cra&longs;&longs;itudo. Arula autem impo&longs;ita medio cacumini fa
&longs;tigii excedet angulares parte &longs;ui octaua. Buccidem
ferunt extremis tectorum imbribus in&longs;titui&longs;&longs;e per&longs;onas ap/
ponere Po&longs;tea totis
tegulis marmoreas ponere a&longs;&longs;ucuere.
Apertiones fene&longs;trarum in templis e&longs;&longs;e oportet modicas
et &longs;ublimes: unde nihil præter cælum &longs;pectes: unde et qui
&longs;acrum faciunt / qui ue
mentibus di&longs;trahantur. Horror qui ex umbra excitatur na
tura &longs;ui auget in animis uenerationem: et coniuncta
multa ex parte maie&longs;tati e&longs;t au&longs;teritas. Adde quod ignes qui
templis debentur / quibus nihil ad cultum religionis orna/ Ve
teres ea nimirum re &longs;ola plerumque apertione ho&longs;tii
ti erant. Sed mihi quidem probabitur: ubi aditus in
omnino erit illu&longs;tris: interiorque ambulatio minime erit
tri&longs;tis. Vbi autem ara &longs;tatuta &longs;it: maie&longs;tatem præ&longs;e ferat lo
cus Redeo ad
Me
mini&longs;&longs;e oportet quod alibi diximus apertionem
uacuo et lateribus et &longs;uperliminari. Fene&longs;tras et ho&longs;tia uere
res nu&longs;quam ni&longs;i Sed de ianuis pri
mo. Ad ianuas quidem optimi architecti omnes cum iones
tum dores tum corynthii latera in &longs;ummo ex parte &longs;ui quar
ta atque decima graciliora fecere Superliminari
cra&longs;&longs;itudinem dedere hanc / quam in &longs;ummo capite lateris
uenere / et lineas ornamentorum in utri&longs;que compares effe/
cerunt: et iunctiones ad unguem conterminarunt: et ianuæ
coronam &longs;ummam quæ &longs;uperliminare faueat &longs;ummis
narum capitulis quæ in porticu &longs;int æquarunt. Itaque in his
omnes quæ diximus In cæteris uero alii ab aliis
multo diffNam Dores quidem totam altitudinem
i&longs;tanc diui&longs;ere in partes &longs;exdecim: ex quibus dedere altitu
dini uacui apertionis: quam eandem ueteres lumen nuncu
parunt. Dedere
que: lateri autem unam. Hæc Dorici.
Ionesuoro primam
illam integram altitudinem quæ &longs;ummis capitulis colum/
dedere altitudini uacui partes duodecim: latitudini &longs;ex:
lateri unam. Corynthii diui&longs;ere in partes undeuiginti: ex
quibus datæ &longs;unt partes &longs;eptem latitudini uacui: altitudi/
nem autem luminis effecere duplam ad latitudinem: fuitque
latus ho&longs;tri &longs;eptima latitudinis uacui. In quibu&longs;que latus
hoc e&longs;t antipagmentum fuit trabs. Et ni fallimur iones &longs;ua
delectati &longs;unt trabe ornata fa&longs;ciistribus. Dores &longs;ua amotis
regulis et clauiculis et in trabem
gratia qui&longs;q&longs; maxima ex parte &longs;uas coronarum uenu&longs;tates Sed Dores in trabem non po&longs;uere apparentia capita
tignorum tri&longs;ulcata: &longs;ed eius locofa&longs;ciam regiam latam ex
cra&longs;&longs;itudine lateris quod ad ho&longs;tium &longs;tet. Fa&longs;ciæque addide
re cimatium/ gululam / et &longs;uper id gradum plutei purum:
et in id ouicla / mox mutulos prætectos &longs;uo cum cimatio: et
&longs;uppremo in loco undulam &longs;umptis particularum dimen&longs;i
onibus ex his quæ &longs;upra in doricis trabeationibus tran&longs;egi
mus. Iones contra non fa&longs;ciam regiam quam in trabibus po
&longs;uerant: &longs;ed pro fa&longs;cia impo&longs;uere turgentem fa&longs;ciculum
dentium ramu&longs;culorum: concinctum loro cra&longs;&longs;um
e&longs;t trabs dempta parte ex trabe tertia. Supra id cimatium et
denticulos et ouicla et cra&longs;&longs;um gradum mutulorum conte
ctorum fa&longs;cia &longs;uo cum cimatio Præterea addidere ad
gradu cra&longs;&longs;o tectorum mutulorum: addidere
tes / ut &longs;ic eas appellem / auriculas ducta nominis &longs;imilitudi
ne a &longs;agacibus bene auriculatis canibus. Fuitque
i&longs;tarum lineamentum maiu&longs;cula. S oblonga extremis &longs;uis
capitibus &longs;e&longs;e in anfractum
dum. Earumque auricularum cra&longs;&longs;itudo in &longs;ummo fa&longs;ci
culo latitudinem æquarit: in imo arctiores fuere ex quarta. Longitudo auricularum pependit u&longs;que ad &longs;upremi uacui
æquilibram. Corynthii integrum columnationum opus a
porticu ad ho&longs;tia tran&longs;tulere. Ornantur et ianuæ locis præ
&longs;ertim quæ &longs;ub diuo pareant: nequid hæc alibi repetantur
porticulo adpacto hunc in modum. Po&longs;itis enim latcribus
et &longs;uperliminari hinc
gunt expeditam: atque etiam interdum prominentem. Co/
lumnarum ba&longs;es inter &longs;e
torum eo &longs;patio concipiant. Longitudo columnarum cum
capitulis tanta e&longs;t: quanta &longs;it ab angulo extremo ba&longs;is dex
træ ad angulum extremum &longs;ini&longs;træ. In ha&longs;ce
fa&longs;cia coronæ
de qua &longs;upra &longs;uo tran&longs;egimus loco. Fuere qui ad latera ho/
hiatum ianuæ præpan&longs;um effecere: opus magis priuatorum
ædium delitiis accomodatum præ&longs;ertim fene&longs;trarum
plorum auctoritati condecens. In maximis templis ho&longs;tiis
præ&longs;ertim quibus aliæ
in partes diuiditur tris: unaque atque eadem &longs;uprema linque
tur ut pro fene&longs;tra &longs;it: æneoque ornatur rete: reliquum ual
uis datur.
Suas habent rationes particularum ualuæ.
Inter particu
las primaria e&longs;t cardo: i&longs;tius duplex e&longs;t ratio. Nam aut late
ri ianuæ commendantur captus ferrei et arpicones: aut ex an
gulo ualuæ a&longs;&longs;is emittitur: in cuius cu&longs;pide &longs;tatuta ualua in
uertitur. Valuæ templorum quod perpetuitatis gratia
atque maximi ponderis &longs;int axe tutius aguntur
bus.
gerim ue&longs;titas auro / ebore / et &longs;ignis / tam graues / ut turmis
hominum re&longs;erarentur: et &longs;trepitu terrorem incuterent: in
his ego facilitatem laudo aperiendi Ergo ad cu
&longs;pidem in axis infimo &longs;ub&longs;tituetur &longs;edile æreum &longs;tagno im
mixto: excauabiturque medullitus cum &longs;edile /tum et caput
axis cui ualua applexa &longs;it in modum pi&longs;cidis ad concauum
lineamentum lancis / quoad intra &longs;e mutuo complexu con/
cipiant pilam ferream bene teretem et bene ter&longs;am. Ad &longs;u/
premum quidem axis caput quod
famella ænea &longs;uperliminari inter&longs;ita: et præter id axis mobi
lem circa &longs;e imbuet anulum ferreum u&longs;quequaque ter&longs;um et
leuigatum. Sic fiet ut nu&longs;quam moro&longs;a &longs;it ualua: et leui ap
pul&longs;u ad arbitrium alludat. Singulis ho&longs;tiis ualuæ erunt ge
mellæ: quarum altera hoc in latus ianuæ: altera in latus al/
terum &longs;e&longs;e recipiat. Valuæ eiu&l