Casati, Paolo Terra machinis mota 1658 Rome la casat_terra_01_la_1658 018.xml

TERRA MACHINIS MOTA DISSERTATIONES

GEOMETRICAE, MECHANICAE PHYSICAE, HYDROSTATICAE

In quibus

Machinarum Coniugatarum vires inter &longs;e comparantur: Multiplici Noua Methodo Terræ magnitudo & Grauitas inue&longs;tigatur: ARCHIMEDES terræ motionem &longs;pondens ab arrogantiæ &longs;u&longs;picione vindicatur.

AVTHORE PAVLO CASATO E SOCIETATE IESV

ROMÆ.

Ex Typographia Ignatij de Lazaris. M.DC.LVIII. SVPERIORVM PERMISSV.

ILLVSTRISS. AC REVERENDISS. DOMINO D. IOANNI GEORGIO PATRITIO VENETO

VTRIVSque SIGNATVRÆ REFERENDARIO PAVLVS CASATVS E SOCIET AT E IESV

Felicitatem.

APVD multos arrogantiæ opinione la­borat Archimedes, quòd dato, vbi ip­&longs;e con&longs;i&longs;teret, loco tellurem &longs;uis à fun­damentis conuellere &longs;e po&longs;&longs;e affirma­ret: id &longs;cilicet per &longs;ummam confiden­tiam dictum putant, quod cum reap­&longs;e ne tentari quidem, ne dum perfici, queat, experimento refelli non pote&longs;t. Di&longs;cutienda fuit conflata in bonum Senem inuidia criminis, quo &longs;oli erudi­tuli afflantur, qui &longs;cientijs leuiter a&longs;per&longs;i &longs;ibi &longs;apientes vi­dentur. Et quanquam me vindice non eget Archimedes, &longs;ua &longs;apientia aduersùs calumniantium tela &longs;atis protectus; illud forta&longs;&longs;e non inutile accidat, &longs;i vel minùs eruditi in­telligant nihil e&longs;&longs;e tam arduum, quod &longs;uperari non po&longs;&longs;it &longs;a­pientis indu&longs;tria. Tibi certè, Illu&longs;tri&longs;&longs;ime Domine, non iniucundam fore hanc elucubratiunculam præ&longs;agit animus pro ea humanitatis abundantia, qua literarios omnes cona-tus complecti &longs;oles: Illa enim, vbi in lucem prodire datum e&longs;t, continuò ge&longs;tijt tuum conuolare in &longs;inum, in quo &longs;e be­nignè fouendam &longs;peraret. Allicibat ingenita clari&longs;&longs;imi &longs;anguinis nobilitas auorum nominibus con&longs;picua, innutrita virtutibus indoles, morum facilitas &longs;uaui&longs;&longs;ima, grauitas­que comitate condita, ingenij acies per&longs;picua, eruditio varia atque præclara. Illud vnum ab&longs;terrere poterat properan­tem, quod de mouenda tellure di&longs;putans vix &longs;e &longs;u&longs;picari debui&longs;&longs;et a&longs;piciendam ab homine, qui inter eos delectus, quos aut ad proponendas dirimendasque partium cau&longs;as, aut ad Bonum Regimen aduigilare Sapienti&longs;&longs;imus Princeps iu&longs;­&longs;it, intentis in Reipublicæ quietem, componendosque ciuium motus oculis hæret. Sed cum nulla tibi pereani temporis momenta, quienim potui&longs;&longs;es hunc iuuentutis florem matu­ris tot &longs;cientiarum fructibus coronare, naturæ rece&longs;&longs;us phi­lo&longs;ophando rimari, in infinitas Iuris ambages excurrere, Theologicæ facultatis adyta penetrare, monumenta Eccle­&longs;ia&longs;ticæ vetu&longs;tatis euoluere, ni&longs;i velocis ingenij vigorem a&longs;­&longs;iduo &longs;tudio foui&longs;&longs;es? Cum, inquam, nulla tibi pereant temporis momenta, de&longs;peran dum non fuit hi&longs;ce Di&longs;&longs;ertatio­nibus impetrari po&longs;&longs;e ea horarum re&longs;egmina, quæ aut amæ­nioribus Mu&longs;is, aut Mathematicæ contemplationi tribuere &longs;oles, vt &longs;euerioris negotij laborem literato otio interrum­pas. Nihil hìc tua dignum eruditione, quæ e&longs;t Authoris tenuitas, inuenies: meæ tamen ob&longs;eruantiæ ve&longs;tigia non ob­&longs;cura deprehendas, maximè velim. Multo autem notior atquè illu&longs;trior meus erga te animus erit, vbi per tua iu&longs;&longs;a licuerit mea in re &longs;tudia officijs vberioribus te&longs;tari. Tuæ erit magnanimitatis exilem hanc ob&longs;equij mei te&longs;&longs;eram non contemnere. Vale.

Amice Lector.

MACHINALIS & Hydro&longs;taticæ Philo&longs;ophiæ, quam premo, &longs;pecimen aliquod exhibi­turus, ac Prodromum tanti&longs;per emi&longs;&longs;u­rus dum extrema manus operi accedat, Archimedæum Problema &longs;elegi, quo tel­lurem moueri po&longs;&longs;e pro&longs;itebatur, ni&longs;i locus, vbi machi­na con&longs;i&longs;teret, defui&longs;&longs;et. Qua ille machinatione id per­&longs;icere moliretur, Hi&longs;toricis di&longs;putandum relinquo. Mul­tiplex &longs;uppetebat methodus; &longs;atis &longs;cio. Placuit tamen poti&longs;&longs;imùm o&longs;tendere, quantum in hoc negotio machi­narum Compo&longs;itio præ&longs;tet earundem Augmento: id­que intrà eiu&longs;dem Facultatis genus; vt vel &longs;olos Vectes adhibendo, vel &longs;olas Trochleas &c. quod verò in vno genere explicatur, de cæteris dictum facilè intelligtur. Ne quis autem in motu i&longs;to per&longs;iciendo aut immen&longs;as, aut innumeras requiri machinas exi&longs;timaret, tentaui to­tius globi terraquei grauitatem, quantum coniiciendo a&longs;&longs;equi fas e&longs;t, explorare: vnde apertâ con&longs;ecutione con­&longs;icitur non adeò multis membris di&longs;tingui oportere ma­chinam hoc in opere nece&longs;&longs;ariam: vtinam de materi&etail; ipsâ non &longs;atis &longs;irmâ dubitari non po&longs;&longs;et. Quoniam ve­rò grauitatis notitia pendet ex mole præcognitâ; vt ab­&longs;olutum e&longs;&longs;et Problema, methodos indicaui, quibus terræ magnitudinem indagare po&longs;simus: vt videlicet ex notâ mole pondus innote&longs;cat, & hinc de&longs;iniri po&longs;&longs;it ma­china quæ datæ grauitati mouendæ proportione re&longs;pon­deat. Sed quia in motu ip&longs;o aqua in partem &longs;ecederet, motumque faciliorem efficeret; examinandum fuit, qu antum illa afferre po&longs;&longs;et momenti; id quod &longs;ieri non potuit &longs;inè Hydro&longs;taticâ exercitatione, qua ignis terræ vi&longs;ceribu, inclu&longs;i, aëris, & aquæ grauitates inuice&mtail; conferrentur.

Duas in di&longs;&longs;ertationes tribueram hoc opu&longs;culum, cum primùm problema hoc in Collegio Romano &longs;ub au&longs;picijs Eminenti&longs;&longs;imi Principis Cardinalis Ha&longs;­&longs;iæ Lantgrauij explicatum e&longs;t ab Illu&longs;tri&longs;&longs;imo Co­mite Antonio de Mont&longs;ort. Sed quoniam di&longs;&longs;ertatio­nes illæ longiores erant, quàm vt facilè hominem ad legendum allicerent, & per tempus non licuerat ad marginem notas, qua&longs;i eorum, quæ dicuntur, indices, apponere, placuit rem totam in quinque di&longs;&longs;ertationes di&longs;pertiri, vt legentium commodo &longs;eruirem, additis ad marginem notis. Ne verò pauculis ijs, ad quorum ma­nus olim venihæc elucubratiuncula, videar malè co­ctam cramben recoxi&longs;&longs;e, non prodeunt &longs;inè auctario hæ di&longs;&longs;ertationes, quas plurium eruditorum virorum iu di­cia &longs;ubire de&longs;idero, vt doctior &longs;iam.

Fru&longs;tra quæras ex me, vt ea quæ di&longs;&longs;ertatione comple­xus &longs;um, aliorum authoritate &longs;irmentur: hæc enim &longs;i legi&longs;&longs;em, nolui&longs;&longs;em ex&longs;cribere: ideo plura omi&longs;i, quæ ab alijs dicta deprehendi. Non adeò tamen de&longs;ipui, vt mihi vni Solem illuxi&longs;&longs;e cen&longs;eam: &longs;ieri potuit vt hæc ea­dem alijs occurrerent; &longs;ed quæcunque tandem illa &longs;int, mihi primùm, nemine prælucente, in mentem vene­runt. Hæc autem eo tantùm con&longs;ilio dicta &longs;unt, n&etail; plura, quæ in hanc &longs;ententiam afferri potui&longs;&longs;ent, omi&longs;&longs;a calumnieris: neque enim omnia per&longs;equi otium &longs;uit.

Quod &longs;pectat ad &longs;criptionis methodum dialogicam; illam Platonis exemplum ab omni calumniâ vindicat: Breuitatem cum per&longs;picuitate con&longs;ectanti methodus hec magis arridebat. At quid opus erat calculorum progre&longs;­&longs;us, quibus numeri illi indagantur, quos in colloquio di&longs;&longs;ertatores afferunt, ad fa&longs;tidium inculcare? Id enim communiter periti Arithmetici non faciunt; &longs;ed calamo in &longs;chedulâ taciti inue&longs;tigant: id quod ab huius dialogi interlocutoribus factum ponimus. Quod &longs;i quis id mihi culpæ vertat, &longs;ciat me peceare malui&longs;&longs;e omittendo, quam tantâ numerorum vi lectorem onerando. Placuit verò tres viros de Mathematicis di&longs;ciplinis optimè meritos (qui diem no&longs;tro æuo obierunt) Galilæum, Mer­&longs;ennum, Guldinum di&longs;&longs;ertatores exhibere; vt ex Italicâ pariter, Gallicâ, atque Germanicâ Mathe&longs;i commen­tatiuncula hæc lucem mutuaretur, quam non potuit ab authore recipere. Nec te pluribus volo. Vale.

SYNOPSIS TOTIVS OPERIS: DISSERT ATIO PRIMA Machinarum vires inter &longs;e comparat. DISSERT ATIO SECVNDA Terræ grauitatem inue&longs;tigat. DISSERT ATIO TERTIA Methodos varias inueniendi terræ quantitatem proponit. DISSERT ATIO QVARTA Ex aquæ &longs;eparatione à terræ motus facilitatem infert. DISSERT ATIO QVINTA Minorem telluris grauitatem in aqua explicat.

Ioannes Rhò Præpo&longs;itus Prouincialis Societatis Ie &longs;u. In Prouincia Romana.

OPu&longs;culum, cui titulus e&longs;t Terra Machinis mota à P. Paulo Ca&longs;ato Societ. No&longs;træ compo&longs;itum, tres viri graues, ac docti Eiu&longs;dem No&longs;træ Societ. perlegerunt, & in lucem edi po&longs;&longs;e iudicarunt: quarè facultate mihi conce&longs;&longs;a ab Adm. Reu. Padre No&longs;tro Go&longs;vvino NiKel Præpo&longs;ito Ge­nerali, pote&longs;tatem facio vt imprimatur, &longs;i alijs, ad quos &longs;pectat, ità vi&longs;um fuerit. Romæ die 2. Maij 1657.

Ioannes Rhò

Imprimatur, Si videbitur Reuerendi&longs;s. Patri Sari Palatij Apoct. Mag. M. Oddus Vice&longs;g.

Imprimatur Fr. Vinoentius Maria Guini&longs;ius Magi&longs;ter, & Reuerendi&longs;simi P. Fr. Raymundi Capi&longs;ubi Sac. Ap&longs;t. Pal. Magistri Socius Ord. Præd.

DISSERTATIO PRIMA

Machinarum vires inter &longs;e comparat.

Galilæus, Mer&longs;ennus, Guldinus.

NVNQVAM minùs alieno tempo­re acce&longs;&longs;i&longs;tis, Amici, vt me ve&longs;tro a&longs;pectu pariter ac fa­miliari&longs;&longs;imâ collocutione re­crearetis longo &longs;anè fa&longs;tidio grauem.

Mer. Satis in tempore accedo, &longs;i ob&longs;eruan­tiam, qua te plurimos no&longs;tri æui Mathema­ticos &longs;apientiâ facilè antecedentem colo, certis documentis liceat declarate.

Gul. Id nobis quoquè lucro futurum e&longs;t, quod dolueris; quos nimirùm &longs;uaui&longs;&longs;im&atail; illa tua dicendi facundia po&longs;t mole&longs;tas animi curas luculentiùs beabit: nemo &longs;iquide&mtail; pleniùs ex fonte bibit, quàm qui &longs;ubducto recens &longs;i&longs;tulæ epi&longs;tomio aquam in libertatem vindicat. Sed quæ demùm nebula &longs;ere na&mtail; tranquillæ mentis diem valuit infu&longs;care?

Gal. Haud procul ab hi&longs;ce ædibus obuias habui&longs;tis lappas, quæ nec à &longs;e inuicem, nec à me, quamuis lite compo&longs;itâ, diuelli poterant.

Guld. Itane Verò, Galilæe? auocatum à mathematicis contemplationibus animum (quod &longs;uperi omen obruant) ad fori conten­tiones tran&longs;tuli&longs;ti?

Gal. No&longs;tri &longs;ub&longs;ellij erat, quam detulerunt litem dirimendam. Hæc autem illos controuer&longs;ia torquebat contentionis forta&longs;sè cupidiores quàm veritatis: Qua videlicet machinatione tellurem loco mouere decreui&longs;­&longs;et Archimedes, ni&longs;ilocus, vbi po&longs;&longs;et con&longs;i&longs;tere, defui&longs;&longs;et. Hic quidem aptâ quinque facultatum coagmentatione rem totam fui&longs;&longs;e per&longs;icien­dam a&longs;&longs;erebat: Contrà verò ille eximias hu­iu&longs;modi vires vni Glo&longs;&longs;ocomo tribuendas con­tendebat. Nec planè nullius operæ fuit homi­nes Mathematicis leui&longs;simè a&longs;pe r&longs;os ad con­cordiam reuocare; cum alter diuer&longs;arum facul-tatum compo&longs;itioni plus ine&longs;&longs;e ad mouen­dum momenti &longs;atis frigidè cen&longs;eret, alter At­chimedem in multiplici tympanorum denta­torum acce&longs;sione facilitatis compendia quæ­&longs;i&longs;&longs;e affirmaret

Mer&longs;. Illud crediderim potiùs vocari po&longs;&longs;e in controuer&longs;iam, vtrùm &longs;olâ tympano­rum dentatorum collabellatione, an verò multiplicatâ helice in&longs;initâ mechanicu&mtail; hoc miraculum fui&longs;&longs;et patraturus.

Guld. Ita lanè: modò inter nos conue­niat &longs;ieri po&longs;&longs;e, vt &longs;tatuamus, quibus mem­bris di&longs;tingueretur celeberrimum illud Ar­chimedis Inuentum Quadrage&longs;imum, quo datâ potentiâ datum pondus moueri po&longs;&longs;e iactabat; cui idcircò nonnulli nomen fecere Pancratio: nullus &longs;iquidem dubitandi locus relinquitur, quin hac machinâ telluri motum conciliare moliretur. Cæterùm cum nihil nobis ni&longs;i coniectura &longs;uppetat, & quide&mtail; quæ varias duci pote&longs;t in partes, qua nihil incertius (neque enim me Heronis Alexan­drini in Barulco Glo&longs;&longs;ocomum quicqua&mtail; moratur) nihil facilè de Archimedis mente au&longs;im affirmare, cùm dentatis rotis æquè at­que multiplici cochleâ in&longs;initâ idem a&longs;&longs;equi potuerit, quod per&longs;icere meditabatur.

Mer&longs;. Athelicis vires inuentorem &longs;uum atque architectum latuerint? latui&longs;&longs;e aute&mtail; oporteat, &longs;i eam Glo&longs;&longs;ocomo, quod mera tym­pana dentata con&longs;tituant, po&longs;thabuerit; ne mo enim &longs;apiens longioribus ambagibus id per&longs;e­quitur, quod po&longs;&longs;it breuiore compendio a&longs;&longs;equi.

I Glo&longs;&longs;ocomi &longs;eu Panra tij constru­ctio.

Sint tympana dentata quinque maior&atail; A, B, C, D, E, totidemque minora F, G, H, I, K; maximum A circa eundem axem cum cylindro S, cui ductarius &longs;unis circumducitur, con uertatur: quatuor minor a F, G, H, I, com­munem cum maioribus B, C, D, E, quibus &longs;ingula in axe eodem cohærent, habeant con­uer&longs;ionem: minimum verò K, addito manu­brio LM, circùm &longs;e torqueatur, & ex illo totius machinæ motus initium &longs;umat. Ma­nubrii autem flexus LM, ad tympani K &longs;emi­diametrum Rationem habeat quintupla&mtail;; &longs;ibique pariter reliqua tympana, maiora vi­delicet cum minoribus &longs;ibi cohærentibus comparata, pro portione re&longs;pondeant: nec maximi tympani A Radius, atque cylindri S illi infixi &longs;emidiameter, à Ratione hac quin­tuplâ di&longs;sideant.

II Glo&longs;&longs;ocomi vires epli­tur.

His ita con&longs;titutis &longs;atis liquet potentiam in M applicatam quintuplo velociorem e&longs;&longs;e peripheriâ E, quæ ex mutuâ &longs;uorum denti­culorum ac tympani K collabellatione con­uertitur. At peripheria E quintuplo pariter

velociùs mouetur quàm D, & D quàm C, & C quàm B, & B quàm A, & A quàm S, hoc e&longs;t pondus P illi adne xum. Igitur motus poten­tiæ in M (liceat in pagellâ rem ad calculos reuocare) ad motum ponderis P e&longs;t vt 15625 ad 1. &longs;unt nimirum &longs;ex Rationes quintuplæ, ex quibus Ratio motûs potentiæ ad motum ponderis componitur. Quare potentia, quæ ab&longs;que machinæ &longs;ub&longs;idio centum pondo mouere valeret, hac adhibitâ machinâ pondus P librarum 1562500. attollet.

III Cochleæ in­finitæ Com­po&longs;itæ uires cum Glo&longs;&longs;o­como com­parantur.

Iam verò in minorum tympanorum FG HIK locum reponantur helices maioru&mtail; tympanorum ABCDE denticulis (quos 25 in toto ambitu fui&longs;&longs;e exempli gratia &longs;tatuamus) congruentes: ip&longs;aque tympana cum &longs;uis axibus in &longs;piram deformatis in quadrato lo­culamento, vt helicis in&longs;initæ natura fert, aptè di&longs;ponantur. Con&longs;tat tympani A pe­ripheriam quintuplo tantùm velociorem e&longs;&longs;e pondere P; at peripheriam B vigequintuplo velociorem quàm A: vnicus enim tympani A denticulus promouetur ab integrâ ip&longs;ius B conuer&longs;ione; ideoque vt &longs;emel A gyrum ab­&longs;oluat, vicies & quinquies tympanum B con­uertatur oportet. Eademque ratione tympani C motus cum tympani B motu comparatur, cuiuse&longs;t vigequintuplus: quemadmodum & Dip&longs;ius C, & E ip&longs;ius D, & M ip&longs;ius E. Quare Ratio motûs potentiæ M ad motum ponderis P, ex vnicâ Ratione quintuplâ, & quinque vigequintuplis componitur: E&longs;t igitur motus potentiæ ad motum ponderis vt 48828125 ad 1: & potentia, quæ pondo centum valeat attollere, pondus librarum 4882812500 mouebit.

Cum itaque tam immane pondus moueri po&longs;&longs;it quinque tantum cochleis in&longs;initis, quæ totidem dentatis tympanis congruant; contra verò, reiectâ helice, decem maiora totidemque minora tympana componi opus &longs;it, vt pondus idem attollatur; liquidò con&longs;tat longè faciliorem e&longs;&longs;e multiplicis cochleæ, quàm Glo&longs;&longs;ocomi v&longs;um; ac proinde quadrage&longs;i­mum Archimedis inuentum helicem fui&longs;&longs;e, procliuius e&longs;t opinari.

Gal. Nec ego in&longs;icior, nec diffitetur Gul­dinus helicis in&longs;initæ vires cæteris machi­nationibus longè præ&longs;tare: &longs;ed quæ nos cogit nece&longs;&longs;itas affirmandi Archimedem quadra­ge&longs;imo loco in inuentum planè facillimum incidi&longs;&longs;e? Quis fuerit Archimedææ contem­plationis &longs;copus, in quo conquie&longs;ceret, me, fateor, later Quid verò, &longs;i quis machinæ faci­litatem non in eo&longs;tatuendam cen&longs;eat, quod illa paucioribus membris contineatur; &longs;ed in hoc potiùs, quod minore operâ parari queat?

Atqui tympanorum ambitum in denticulos

æquales di&longs;tribue­re, eosque &longs;atis &longs;it­mos, ne facilè vi ponderis commi­nuantur, & i&ntail; cylindro ver&longs;atili helicem tympani denticulis ritè con­gruentem incide­re, haud &longs;anè o­&longs;citantem exigunt arti&longs;icem. Porrò a&longs;&longs;iduus ille toe partium &longs;e inui­cem atterentium affrictus mora&mtail; infert non leuem. Quare nec teme­re dixerit qui&longs;­piam, denticula­tis tympanis va­lere iu&longs;&longs;is, re&mtail; totam faciliùs per. &longs;ici po&longs;&longs;e multiplici axe in peritrochio, qui & leui negotio paratur, & moram recipit nul­lam ex mutuâ membrorum affrictione.

IV Difficulta­tes in heli­cis constru­ctione & &longs;.

A&longs;&longs;umantur quinque cylindri ABCDE cra&longs;&longs;itudine inæquali (quo enim magis à pondere di&longs;tant, graciliores e&longs;&longs;e po&longs;&longs;unt) &longs;ingulisque rota canaliculum in ambitu ex­cauatum habens adijciatur, cuius diameter diametri cylindri &longs;ibi cohærentis quintupla &longs;it. Demùm cylindro F addatur manubrium OP eandem Rationem quintuplam habens ad illius &longs;emidiametrum. Hi verò cylindri paralleli in &longs;uo conceptaculo facilè ver&longs;atiles ita di&longs;ponantur, vt funis &longs;ingulas rotas am­biens ad &longs;uperiorem cylindrum ductus (&longs;i fieri id commode po&longs;&longs;it) congruat lineæ, quæ horizonti ad perpendiculum in&longs;i. Hìc pariter con&longs;tat Rationem motûs poten­tiæ P ad motum ponderis M ex rationibus intermedijs, nimirum &longs;ex quintuplis, com­poni. Quarè & hìc motus potentiæ ad pon­deris motum e&longs;t vt 15625 ad 1, vt &longs;uperiùs, Mer&longs;enne, ratiocinabaris. Maiore tame&ntail; forta&longs;sè compendio, quod hìc rotæ cylindros non atterant, nec vllum immineat pericu­lum, ne ex mutuâ illâ collabellatione den­tes aliquando excutiantur: quàm ægrè au­tem excu&longs;&longs;i dentis detrimento occurras, pa­làm e&longs;t; cum tamen di&longs;ruptum &longs;unem ite­rum facilè connectas.

V Axes in Pe­ritrochio Com po&longs;iti faci­liùs con&longs;tru untur, & idem præ&longs;ta re po&longs;sunt.

Vbi licet obiter animum aduertere ad multorum artificum imperitiam, qui ex ma­chinarum tantùm augmento vires ad mo­uenda pondera augeri autumantes, multo la­bore, nec modicâ argenti iacturâ immanes aliquando machinas con&longs;truunt, quæ vel mo­le &longs;uâ prægrauatæ fati&longs;cunt, vel motam mo­tui inferunt non mediocrem, adeò vt &longs;olius machinæ motio, etiam &longs;ecluo pondere, cui mouendo de&longs;tinatur machina, validioris po­tentiæ vires ab&longs;umat: cum tamen rem to­tam minore negotio, nec &longs;pernendo pecu­niæ atquè laboris compendio, perficere po&longs;­&longs;ent, &longs;i rectè intelligerent, quantum machi­narum compo&longs;itio præ&longs;tet earum augmento. Id quod ex quinque his axibus in Peritrochio inter &longs;e compo&longs;itis luculenti&longs;&longs;imè demon­&longs;tratur; &longs;i enim axi, cuius diameter palma­ris, rotam velis infigere, qua po&longs;&longs;is ide&mtail; mouere pondus, quod tribus tantùm ex pro­po&longs;itis rotis A, B, C, mouetur, quàm imma­nis illa erit? Quippe quæ 125 palmos &longs;e­cundùm diametrum obtineat: quàm diffi­cilis ad conuet&longs;ionem? ob ingentem grauita­tis cardines prementis re&longs;i&longs;tentiam: quàm multo argento parabilis? cum ea &longs;ola ad tres A, B, C, &longs;imul &longs;umptas e&longs;&longs;et vt minimùm in Ratione Quadrati &longs;uæ diametri 125 ad tri­plum Quadratum diametri rotæ A, hoc e&longs;t vt 15625 ad 75; materiem autem tantæ mo­li nece&longs;&longs;ariam nec modicâ pecuniâ nec &longs;inò multis operis comparari po&longs;&longs;e & elaborari palàm e&longs;t. Adde quòd illam ex alio in a­lium locum transferendi pro multiplici ne­ce&longs;&longs;itate, vix &longs;pes aliqua &longs;upere&longs;&longs;et.

VI Machina­rum Com­po&longs;itio me­lior e&longs;t, quam earum Aug­mentum, &longs;e­cundùm ma gnitudinem

Quamuis verò quinque alios in&longs;uper cy­lindros cum &longs;uis rotis adijcere opus e&longs;&longs;et, vt æquale pondus attolleretur, atque tuâ illâ quinque helicum coagmentatione; in diffi­cultates tamen longè maiores incurrat arti­fex, nece&longs;&longs;e e&longs;t, qui cochleas quinque cum tympanis examu&longs;&longs;im congruentes formare iubeatur, ac ille qui decem aut plures axes in peritrochio effingere velit; in quibus &longs;i­guram exqui&longs;itè rotundam &longs;i de&longs;ideret, &longs;u­petuacuo &longs;e labore conficiat: neque enim anguli, &longs;i qui &longs;int, obe&longs;&longs;e quicquam po&longs;&longs;unt, modò poli, &longs;eu cardines, circa quos ver&longs;an­tur, læues &longs;int ac politi.

Mer&longs;. Sed quanto impendio &longs;taret tan­tam funium vim comparare, quæ &longs;atis e&longs;&longs;et; vt pondus ad vnius decempedæ altitudinem &longs;ubleuaretur? Primùm enim funis, cui pon­dus adnecteretur, decem pedes in longitudi­ne haberet; igitur qui rotam primam A am­biret, e&longs;&longs;et vt minimùm pedum 50. At rotæ &longs;ecundæ motus e&longs;&longs;et prioris quintuplus, igi-tur rotæ B circumduceretur funis pedum 250, nec di&longs;pari argumentatione conficitur rotam tertiam C exigere funem pedum 1250, quartam D 6250, quintam demùm E 31250: ex quibus conflatur &longs;umma pe­dum 39060, quæ e&longs;&longs;et totius funis longitu­do. Liceat autem hìc di&longs;&longs;imulanter præte­rire immodicam rotarum E, D, & C cra&longs;&longs;i­tudinem, vt tàm longus funis earum am­bitûs terminis contineri po&longs;&longs;et. Nam &longs;i mul­tiplici &longs;pirarum &longs;erie ita duceretur funis, vt ip&longs;e &longs;e circumplecteretur, motuum Ratio­nes, &, quod inde con&longs;equitur, potentiæ mo­menta, ip â euolutione mutarentur, auctis &longs;cilicet aut diminutis ex &longs;ubiectâ &longs;pirarum &longs;e­rie rotarum ac cylindorum diametris.

VII Difficultasi ex funis lox gitudine.

Gal. Hæc eadem, quæ nunc obijcis, mi­hi pariter aliquandò nonnihil fecere negotij. Et primùm quidem earum rotularum, qua­rum velocior e&longs;t motus, funes quoquè gra­ciliores e&longs;&longs;e debere ob&longs;eruabam, quippe qui­bus ponderis grauitas minùs reluctetur. Hinc verò &longs;atis commodâ con&longs;ecutione conficie­bam fieri po&longs;&longs;e, vt exiguis &longs;patijs tanta funi­culi longitudo citrà incommodum compre­henderetur. Deinde quamuis non adeò lon­gus &longs;uppeteret funiculus, operæ pretium vi­debatur futurum, &longs;i illo euoluto rotas &longs;i-&longs;teremus (annulum videlicet auer&longs;æ rotæ A infixum arctè cum &longs;uperiore cylindro n&etail; pondus relaberetur, connectentes) explica­tum que funiculum, qui in conuer&longs;ione fui&longs;­&longs;et cylindrum &longs;uperiorem circumplexus, ite­rum rotæ ap&longs;idi circumduceremus.

Occurritur.

Verùm cum vrbem obambulans oculos fortè in officinam quandam conijcerem, vbi obtu&longs;arum nouacularum acies re&longs;tituuntur, En, inquam, funiculus in&longs;e&longs;e rediens maio­ri ac minori rotulæ ità circumplicatus, vt al­tera ex alterius conuer&longs;ione rotetur, nullos motui terminos præ&longs;cribit: quidni igitur con­&longs;imili ratione funiculus vnâ aut alterâ &longs;pirâ cylindrum &longs;uperiorem complectens &longs;ubie­ctum peritrochium ita apprehendere valeat, vt pariter moueantur, nec conuer&longs;ionis &longs;i­nem inueniant, cum tantundem &longs;uccedere po&longs;&longs;it funiculi, quantum dece&longs;&longs;erit? Id au­tem &longs;i fieri po&longs;&longs;e concedas, in &longs;uperioribus &longs;altem FEDC (nam in inferioribus forta&longs;sè ob ponderis nimiam grauitatem &longs;atius e&longs;&longs;et funis extremum religare, ne excurreret) difficultas omnis propo&longs;ita euane&longs;cit. Vti­nam & in trochleis &longs;imile funis compen­dium liceret inuenire.

Guld. An & trochleis tellurem ab Archi­mede fui&longs;&longs;e loco dimouendam exi&longs;timas? Non funium tantùm longitudo aut cra&longs;&longs;itu­do, operi non &longs;atis congrua negotium face&longs;­&longs;eret, &longs;ed & aptæ trochleæ con&longs;trui omninò non po&longs;&longs;ent. Quis enim Chilio&longs;pa&longs;tum com­ponat? &longs;ed quantulum demùm e&longs;t Chilio&longs;pa­&longs;ti momentum? Neque &longs;i trochleas decem orbiculorum millibus in&longs;trueres, quicquam po&longs;&longs;es efficere. Nam &longs;i duas huiu&longs;modi tro­chleas ità componeres, vt altera ponderiad­necteretur, altera in &longs;uperiore loco firmare­tur, eumque adhiberes conatum, quo libras centum ab&longs;que machinâ attolleres, conatu eodem librarum vicies centena millia moue­re po&longs;&longs;es: &longs;ed quid hoc ad immen&longs;um terre­ni globi pondus?

Gal. Quæ fuerit Archimedi mens, planè ignoro: potui&longs;&longs;e tamen fieri, vt ille propo&longs;i­rum trochleis adhibitis a&longs;&longs;equeretur, con­&longs;tanter a&longs;&longs;ero. Et quidem, quod ad trochleas ip&longs;as attinet, ludum puto, modò funes, & locus vbi con&longs;i&longs;terem, non dee&longs;&longs;ent. Cedo mihi orbiculos quatuor aut &longs;ex &longs;upra cen­tum; &longs;atis habeo trochlearum, vt vnicâ ma­nu terram à fundamentis, quibus in&longs;r&longs;tit, conuellam. Id quod vt minimè dubia de­mon&longs;tratione conficiam; illud primum, in trochleatum v&longs;u extra controuer&longs;iam po&longs;i­tum accipio, quod, funis extremo trochleæ, cui pondus adnectitur, alligato, potentia re­liquum extremum arreptum trahens plus obtinet ad mouendum momenti, quàm &longs;i funis alteri trochleæ à pondere remotæ ad­necteretur; in primo enim ca&longs;u motus po­tentiæ ad motum ponderis maiorem habet Rationem, quàm in &longs;ecundo.

VIII Orbiculi pauci in plu res minores trobleas di, stributiplus po&longs;&longs;unt, quàm duæ trobleæ ex multis mil­libus orbi­culorum.

Guld. Id ego tibi lubens permitto. Nam

&longs;i trochleas duas R & S pona­mus binis orbiculis inftructas, funis autem extremum A tro­chleæ S annulo alligetur, & ducatur funis per ABCDEF GHIK, con&longs;tat totius funis longitudinem quadruplam e&longs;­&longs;e interualli, quo trochleæ à &longs;e inuicem &longs;eiunguntur. Iam verò plurimum intere&longs;t, vtri trochlearum pondus adiunxe­ris: &longs;i enim pondus in R ad­nectatur, potentia K tamdiu mouetur, ac ab S recedit, do­nec funistotus explicetur: per­currit igitur &longs;patium funis longitudini æquale, videlicet quadruplum interualli inter R & S. At verò &longs;i pondus in S alligetur, eadem potenti&atail; K ad trochleam R fixam accedit, illamqu&etail; tanto &longs;patio tran&longs;greditur, quanta e&longs;t funis longitudo: igitur in toto motu percurrit &longs;pa­tium quintuplum eius, quod à pondere ver­sùs trochleam R moto perficitur. Quoniam autem quò tardior e&longs;t ponderis motus cum motu potentiæ comparatus, eò minùs pon­deris grauitas virtuti potentiæ trahentis ob­&longs;i&longs;tit; apertum e&longs;t ac manife&longs;tum faciliùs trahi pondus, &longs;i trochleæ S (cui funis in A adnectitur) quàm &longs;i trochleæ R alligetur: in S nimirum motum obtinet motûs potentiæ &longs;ubquintuplum, in R autem &longs;ubquadru­plum.

IX Non æqua­li facilitate moueri pon­dus. vtrili­bet trochleæ adnexu&mtail;, demonstra­tur.

Gal. Quod præterea Ratione aliquâ minoris Inæqualitatis propo&longs;itâ, Antecedens terminus ad Con&longs;equentem duplum maio­rem habeat Rationem, quàm ad alium Con­&longs;equentem, ad quem habeat Rationem pro­po&longs;itæ rationis duplicatam (&longs;i tamen &longs;ubdu­plam excipias, cùm eadem &longs;umma fiat ex duplicis binarij additione, ac ex mutuâ illo­rum multiplicatione) nihil habet dubitatio­nis. Datâ &longs;iquidem Ratione &longs;ubtriplâ 3 ad 9, &longs;i Con&longs;equens 9 geminetur, & &longs;iat 18, Ratio autem duplicetur inuento tertio con­tinuè proportionali 27, maior e&longs;t Ratio 3 ad 18, quàm 3 ad 27. Similiter maior erit Ratio ad Con&longs;equentem triplum aut qua­druplum, quàm ad alium Con&longs;equente&mtail; terminum Rationis triplicatæ aut quadru­plicatæ, etiam &longs;i propo&longs;ita Ratio &longs;ubdupl&atail; e&longs;&longs;et: &longs;ic &longs;i fuerit Ratio 2 ad 4, triplus Con­&longs;equens e&longs;t 12. Con&longs;equens verò Rationis tri­plicatæ e&longs;t 16: e&longs;t autem maior Ratio 2 ad 12, quàm 2 ad 16.

X Maiorest Ratio ad ter minu&mtail; Misltipli­cem, quàm ad termi­num Ratio­nis &longs;imiliter Multiplica­tæ.

Hinc infero maximum e&longs;&longs;e di&longs;crimen i&ntail; augendo potentiæ momento, vtrùm trochleæ augeantur orbiculis, an verò trochleæ mul­tiplices exii&longs;dem orbiculis con&longs;tituantur. Si enim trochleæ duæ S & R, quas nuperrimè de&longs;crip&longs;i&longs;ti, binis prætereà orbiculis augean­tur, ita vt &longs;ingulæ quaternos habeaut, mani­fe&longs;tum e&longs;t potentiam in K, quæ priùs mo­tum habebat quadruplum motûs ponderis in R con&longs;tituti, factâ huiu&longs;modi orbiculorum acce&longs;sione, motum habere octuplum, vel quæ priùs quintuplò velocior erat pond re in S adnexo, factam e&longs;&longs;e noncuplò velociorem. At &longs;i quatuor ho&longs;ce orbiculos non adijcias prioribus, &longs;ed duas alias trochleas ex illis com­ponas, iam mulrò maior e&longs;t potentiæ motus cum ponderis motu comparatus.

Sint duæ trochleæ binos orbiculos haben­tes A & B: huic autem tum pondus P, m funis extremum adnectatur. Vtique poten-

tia in F motum ha­beret quintuplò velo­ciorem motu ponde­ris P. Ex quatuor a­lijs orbiculis duæ pa­riter trochleæ D & C con&longs;tituantur: & tro­chleæ C adnectatur prioris funis extremum. Potentia E quintuplò &longs;anè velociùs moue­tur quàm F, at F quin­tuplò velociùs quàm P; igitur motus po­tentiæ E ad motum ponderis P e&longs;t vt 25 ad 1. Quare potentia vires habens decem pondo trahendi &longs;inè machinâ, in F trahe­ret libras 50, at in E libras 250. Quod &longs;i tam A quàm B qua­ternos haberent or­biculos, potentia i&ntail; F tantum 90 libras mouere po&longs;&longs;et.

XI Trochlea­rum coniu­gataru&mtail; Compo&longs;itio, quàm ma­gnas vires. babeat.

Con&longs;tat itaque du-plicatis trochleis æquali orbiculorum nume­ro in&longs;tructis, motum potentiæ in E haber&etail; Rationem duplicatam Rationis, quam habet motus potentiæ in F ad motum ponderis in P: multiplicatis autem pari numero in ea­dem trochleâ orbiculis, ne duplicari quidem motum ip&longs;ius potentiæ F. Quod &longs;i in E pa­riter duæ aliæ trochleæ &longs;imiles adiicerentur, iam triplicaretur Ratio motûs in F ad mo­tum in P, & &longs;ic deinceps. Vno verbo di­cam: quot &longs;unt paria &longs;imilium trochlearum, progre&longs;&longs;io fit tot Rationum &longs;imilium Ratio­ni, quam habet motus ponderis ad motum potentiæ primis trochleis applicatæ. Sic &longs;i e&longs;&longs;ent talium, quales exhibui, trochlearu&mtail; paria decem, a&longs;&longs;umendæ e&longs;&longs;ent decem Ra­tiones quintuplæ; & motus potentiæ ad mo­tum ponderis Rationem haberet ex his com­po&longs;itam, quam &longs;cilicet habet vndecimus ter­minus in progre&longs;sione Rationis quintuplæ ad vnitatem, hoc e&longs;t 9765625 ad 1.

Mer&longs;. Si igitur trochleæ omnes ABCD tri&longs;pa&longs;ti e&longs;&longs;ent, vnicus equus in E idem pon­dus trahere po&longs;&longs;et, quod equi 49; cum ta­men in F, &longs;i A & B tripa&longs;ti fuerint, idem valeat trahere quod equi &longs;eptem: &longs;i vero A & B &longs;enis in&longs;truerentur orbiculis, æquiuale­ret equis tredecim. Quis ergo adeò debilis cantherius, qui nequear &longs;olus trochlearum mulriplicium ope, maius tormentum belli­cum trahere?

XII Vnicus e­quus fcilè pote&longs;t mo­uere ingens pondus, quod vix po&longs;&longs;ent plures equi.

Gal. Ita planè: &longs;ed ob&longs;eruandum in fu­nibus.

XIII to antum funium in hac machi­natione re­quiratr.

Mer&longs;. Ne plura: &longs;atis animum ad hoc aduerti. Monere volebas tantam requiri longitudinem funis, qui &longs;ecundas trochleas D & C circumplectitur, vt vnicus ex D in C ductus æqualis &longs;it longitudini &longs;patij, quod potentia in F totum explicans funem, & pon­dus P ad trochleam A v&longs;que deducens, per­curreret. Quarè &longs;i interuallum trochlearum AB &longs;it pa&longs;&longs;uum decem, potentia ex F per­curreret pa&longs;&longs;us 50: funis itaque trochleas D & C ambiens longitudinem habeat nece&longs;&longs;&etail; e&longs;t pa&longs;&longs;uum vt minimum 200; trochle&atail; enim D ibi firmanda e&longs;t, quò funis ABF explicatus pertingere po&longs;&longs;it. Eademque d&etail; cæteris, &longs;i plures fuerint trochleæ, ratio e&longs;to.

Gal. Non falsâ coniecturâ animum meum pro&longs;pexi&longs;ti. Sed vt ad rem ip&longs;am propiùs accedamus ob&longs;eruandum e&longs;t, propo&longs;ito quo­cunque orbiculorum numero, qui tame&ntail; per 2, vel 4, vel 6, vel alium quemcunque numerum parem diuidi po&longs;sit, longè maius e&longs;&longs;e potentiæ momentum, &longs;i plures trochleæ pauciorum orbiculorum, quàm &longs;i pauciores trochleæ plurium orbiculorum con&longs;tituan­

tur. Exhibeantur enim, exempli gratiâ, orbi­culi 60, ex quibus &longs;i fiant 20 trochleæ trium orbiculorum, iam &longs;unt decem trochlearum paria, ac proinde decem Rationes vt &longs;um­mum &longs;eptuplæ; igitur momenrum potentiæ, hoc e&longs;t vndecimus ab vnitate terminus, e&longs;t vt 282475249. Si verò fiant binos haben­tes orbiculos, erunt 15 trochlearum pari&atail; ideoq quindecim Rationes quintuplæ, ex qui­bus Ratio motûs potentiæ ad motum ponde­ris componitur; erit igitur vt 30517578125 ad 1. Con&longs;tat autem ne additis quidem ad­huc duobus tri&longs;pa&longs;torum paribus, vt &longs;int in vniuer&longs;um orbiculi 72, po&longs;&longs;e adeò augeri po­tentiæ momentum: po&longs;itis &longs;iquidem 12 tri­&longs;pa&longs;torum paribus momentum potentiæ e&longs;t &longs;olùm vt 13841287201. Hinc colligitur plus ad mouendum momenti obtinere pau­ciores orbiculos in &longs;implicioribus trochleis, quàm in trochleis maioribus plures orbicu­los: id quod alicui forta&longs;sè paradoxum ac­cidat.

XIV Pauciores orbiculos in &longs;implicibus trochleis plus po&longs;&longs;&etail;, quàm plu­res in mai&atail; ribus o&longs;ten­ditur.

Nunc igitur &longs;i mihi orbiculos centum ex­hibeas, &longs;implices trochleas ex &longs;ingulis orbi­culis &longs;tatuo, fiuntquè 50 trochlearum &longs;im­plicium paria: adnexo autem pondere eidem trochleæ, cui funis extremum alligatur, mo-mentum potentiæ erit triplum: &longs;unt igitur 50 Rationes triplæ, ex quibus componitur Ratio motûs potentiæ ad motum ponderis. Quærendus iraque e&longs;t terminus in progre&longs;­&longs;ione datæ Rationis triplæ ab vnitate quin­quage&longs;imus primus.

Ratio autem tripla quintuplicata e&longs;t 243 ad 1. Ducatur 243 per &longs;e ip&longs;um, & e&longs;t Ra­tio decuplicata 59049 ad 1. Hic iterum ter­minus 59049 per &longs;e ip&longs;um ducatur, & Ratio 3486.784401 ad 1 e&longs;t ex viginti Rationi­bus triplis compo&longs;ita. Ducatur pariter 3486. 784401 per &longs;e ip&longs;um, & e&longs;t Ratio ex qua­draginta Rationibus triplis compo&longs;ita 12. 157665.459056.928801. ad 1. Hæc de­mùm Ratio ducatur per Rationem triplam decuplicatam nimirum per 59049, & pro­ducitur Ratio, quæ ex 50 Rationibus tri­plis componitur 717897.987691.852588. 770249. ad 1.

Quod &longs;i placeat duas adhuc trochleas ter­nis orbiculis in&longs;tructas adijcere ip&longs;ique pon­deri immediatè adnectere, vt funium &longs;eptu­plici ductu faciliùs &longs;u&longs;tineri valeat, adhuc Ratio &longs;eptupla addenda, vt ex hac & 50 tri­plis tota Ratio componatur: & quinquage&longs;i­mus primus terminus progre&longs;sionis Rationis triplæ ducendus e&longs;t per 7, vt habeatur totum potentiæ momentum 5025285.913842. 968121.391743. Quarè adhibito conatu, quo libras decem ab&longs;què machinâ traheres, mouere po&longs;&longs;es libras 50.252859.138429. 681213.917430. Quod pondus totius ter­reni globi grauitatem &longs;uperat. Orbiculis ita­que &longs;ex &longs;upra centum Archimedæum problema de terræ motione ab&longs;olui po&longs;&longs;e o&longs;ten­di.

XV Orbiculis 106 po&longs;&longs;&etail; tellure&mtail; moueri de­mom &longs;tratur.

Guld. Quid verò, &longs;i quis maiorem ad­huc grauitatem telluri tribuat?

Gal. Parum mihi face&longs;&longs;at hic negotij. Addat duas præterea trochleas aut quatuor, aut plures; & fortè non adeò multas adijcere oportebit: Mihi &longs;atis e&longs;t chiliadas illas orbi­culorum atque myriadas, quas multi ad­&longs;truunt, tanquam minimè nece&longs;&longs;arias refu­ta&longs;&longs;e. Nunc quidem &longs;olâ coniecturâ terreni globi grauitatem venari po&longs;&longs;umus: dato au­tem exrra terram loco, in quo con&longs;i&longs;teremus, facile e&longs;&longs;et trochlearum numerum definire: examinato nimirum &longs;taterâ telluris pondere; quo demum cognito trochlearum, quibus opus e&longs;&longs;et, numerus innote&longs;ceret.

Mer&longs;. At &longs;taterâ, cuius iugum aliquot pa&longs;&longs;uum millia occuparet, &longs;acomatis autem munere rupes non exigua &longs;ungeretur.

Gal. Mittamus i&longs;thæc; quæ à te reru&mtail; huiu&longs;modi apprimè gnaro, animi tantùm causâ, in medium proferri &longs;atis video. La­nius vel cætarius opportunam &longs;tateram &longs;up­peditare po&longs;&longs;et; modò &longs;ingulæ libræ in &longs;uas vncias ritè di&longs;tributæ iugum di&longs;tinguerent.

Erige enim ad perpendiculum trabes uas æquali interuallo à &longs;e inuicem di&longs;tinctas: A&longs;­&longs;umaturque vectis AB, cuius pars decim&atail; &longs;it AC, (quanquam id &longs;culptor non expre&longs;­&longs;it) & extremum A &longs;it circa axem trabi AO infixum ver&longs;atile, extremum verò B ita à trabe ER di&longs;ter, vt a&longs;&longs;umpto &longs;imili vect&etail; DE circùm E ver&longs;atili, & vtroque DE, AB parallelo horizonti, perpendicularis BF &longs;e­cet pariter FE partem decimam totius DE. Idquè in con&longs;equentibus vectibus factum in­telligatur. Porrò BF, DI &c. &longs;int ex ma­teriâ &longs;olidâ, & circa clauiculos extrema B, F, D &c. moueri po&longs;&longs;int; ac po&longs;tremus vectis MR habeat propè V lingulam &longs;eu momen­tum, vt quandò trabi ER congruit, &longs;ignifi­cet vectes omnes con&longs;titutos e&longs;&longs;e horizonti parallelos.

XVI Statera con­muni pote&longs;t ingens pon­dus exami­nari.

Tum applicatâ in M &longs;taterâ examinetur omnium vectium &longs;imul momentum graui­tatis. Non grauitatem dico, &longs;ed momen­tum grauitatis; quia vectis AB in F &longs;u&longs;pen­&longs;us non &longs;ecundùm totam &longs;uam grauitate&mtail; deor&longs;um nititur, quia & in A &longs;ultinetur, &longs;ed tantùm &longs;emi&longs;&longs;em totius &longs;uæ grauitatis exer­cet. Quia verò DE e&longs;t longitudo decupla ip&longs;ius FE, ideò grauitas totius AB non per­cipitur in D ni&longs;i &longs;ecundùm partem &longs;ui vige­&longs;imam, in Hverò &longs;ecundùm partem ducen­te&longs;imam, & &longs;ic deinceps; ita vt &longs;i fuerint in vniuer&longs;um octo vectes, percipiatur in M &longs;o-lùm pars vicies millies mille&longs;ima grauitatis totius AB. Secundi autem vectis DF gra­uitas percipitur in M &longs;ecundùm partem &longs;ui bis millies mille&longs;imam. Tertius &longs;ecundùm partem ducenties mille&longs;imam; & &longs;ic dein­ceps, donec vltimus MR grauitet in M &longs;e­cundùm &longs;uæ grauitatis &longs;emi&longs;&longs;em. Hinc e&longs;t quod quamuis primus vectis AB valdè cra&longs;­&longs;us e&longs;&longs;e deberet, atque adeò grauis, vt pon­dus valeret &longs;u&longs;tinere, con&longs;equentes tame&ntail; vectes minores, ac minores, quod ad cra&longs;&longs;i­tudinem &longs;pectat, requirerentur: ac proinde eorum momenta in M &longs;imul &longs;umpta no&ntail; e&longs;&longs;ent adeò multa. Ponamus itaque facoma­te in N exi&longs;tente fieri æquilibrium cum ve­ctibus horizonti parallelis.

His ita con&longs;titutis dimittantur vectes, vt ferè quantùm po&longs;&longs;unt de&longs;cendant: & in Gad­nectatur pondus. Vel forta&longs;&longs;e opportunius erit, &longs;i BF habeat in B annulum, cui in&longs;eri po&longs;sit extremum vectis AB; vectis enim ex annulo extractus &longs;olus deprimitur, quantum pote&longs;t, & pondere in C adnexo, aliâ machi­nâ tractoriâ tanti&longs;per eleuatur, dum po&longs;sit iterum annulo B in&longs;eri. Ni&longs;i fortè commo­dius alicui accidat ita machinam con&longs;truere, vt iacens pondus illi adnectatur, deinde ma­china ip&longs;a æqualiter eleuetur, vnde fiat vt vectium capita deprimantur. Tum &longs;acoma in &longs;tateræ iugo ab aginâ remoueatur adeò, vt vectis MR (atque adeò reliqui omnes) horizonti parallelus con&longs;tituatur, & &longs;tatera indicet æquilibrium ex. gr. in S. Sumatur igitur differentia SN, quot nimirum libras aut vncias contineat: hæc autem multipli­cetur per momentum, quod habet potentia in M applicata; id quod fit tot additis ci­phris, quot &longs;unt vectes, quos &longs;tatuamus e&longs;&longs;e octo, SN verò indicare libras 3 vnc. 6. Sa­coma igitur in S o&longs;tendit pondus P e&longs;&longs;e libr. 300.000000. vnc.600.000000, hoc e&longs;t in vniuer&longs;um libr.350.000000. Quare con&longs;tat di&longs;po&longs;itis hac ratione 25. vectibus, po&longs;&longs;&etail; vulgari &longs;taterâ examinari pondus libr. 250. 000000.000000.000000.000000. Vectium autem huiu&longs;modi apta di&longs;po&longs;itio non ijs &longs;ca­teret difficultatibus, quæ &longs;uperari non po&longs;­&longs;ent.

Guld. Mihi quidem &longs;atis per&longs;ua&longs;um e&longs;t, cas, de quibus hactenus di&longs;&longs;eruimus, machi­nationes ad tellurem loco dimouenda&mtail;, eiusque pondus examinandum aptas e&longs;&longs;&etail;, atquè ad potentiæ momenta ferè in immen­&longs;um ugenda longè præ&longs;tare machinæ eiu&longs;­dem multiplicis quàm maioris v&longs;um; in ma­iori etenim augetur &longs;olùm Ratio, quæ i&ntail; multiplici componitur. Sic peritrochiu&mtail; diametrum habens decuplam &longs;ui axis facit potentiæ momentum decuplum: at duo pe­ritrochia Rationem quintuplam ad &longs;uos axes habentia &longs;i componantur &longs;imul, potentiæ momentum con&longs;tituunt vigequintuplu&mtail;. Id quod & in cochlearum compo&longs;itione ma­nife&longs;tum e&longs;t, cum &longs;atius&longs;it duas cochleas cum duobus tympanis componere, quam heli­cem vnam &longs;trictiorem vni tympano maiori congruentem adhibere. Hoc in vectibus, hoc in trochleis abundè e&longs;t demon&longs;tratum.

Sed adhuc rudioribus quibu&longs;dam eximen­da e&longs;t dubitatio, quæ ancipitem animu&mtail; torquet, an videlicet ea &longs;it totius globi huius, quem terram dicimus, grauitas, quæ ad librarum numerum reuocata paucioribus quàm triginta ciphris explicari queat. Quam­uis enim illam certis finibus circum&longs;cri­ptam, ac numero definitam exi&longs;timent, &longs;ibi tamen facilè per&longs;uadent mhde/ga talixau_tqn xatw­vqmas me/non u/pa/rxei, vt quidam apud Archi­medem arenæ multitudinem con&longs;iderantes opinabantur: qua&longs;i Arithmeticæ facultatis labor vltimus omnem poft &longs;e relinqueret no­menclaturam. Quantam igitur grauitem globo huic, qui terras ac maria complecti­tur, tribuemus?

Mer&longs;. Vereor ne vobis grauis fiam, &longs;i ea exponere voluero, quæ aliquando placuit in hanc &longs;ententiam commentari.

Guld. Immò verò aures meæ ad iucun­dam hanc di&longs;putationem patent: ni&longs;i fortè negotia habeas, Galilæe, quibus te nunc o­porteat intere&longs;&longs;e.

Gal. Sum planè vacuus: nec facilè patiar tam citò abire amicos, quorum eruditâ con­&longs;uetudine tantoperè recreor. An a&longs;ymbo­lum te rece&longs;&longs;urum putas, Guldine; Vnum habeo, de quo te pariter interrogem, qui a­lios ad dicendum excitas: vbi tamen Mer­&longs;ennus &longs;uas de terræ grauitate commentatio­nes in medium protulerit.

Mer&longs;. Si me audieritis, di&longs;putatione&mtail; hanc in &longs;equentem diem transferemus; cum enim numeris aliquot maioribus9 opus ha­beam, longè commodius accidet eos in &longs;che­dulâ domi priuatim adnotatos in promptu habere, quàm illos inter colloquendum in­ue&longs;tigare non &longs;ine mole&longs;tâ &longs;ermonis interru­ptione, temporis iacturâ, & capitis defati­gatione: nam &longs;atis nos hodiè tor&longs;imus tot Rationum compo&longs;itarum inuentione.

Gal. Fiat, vt Mer&longs;enno placet.

DISSERTATIO SECVNDA

Terræ grauitatem inue­&longs;tigat.

Galilæus, Mer&longs;ennus, Guldinus.

CVM ad ingentia onera loco mouenda machinam mem­bris non adeò multis di&longs;tin­ctam, neque paratu valdè difficilem con&longs;trui po&longs;&longs;e, &longs;atis he&longs;ternâ di&longs;&longs;ertatione o&longs;tenderimus; illud nunc ex te, Mer&longs;enne, audire expectamus, quanta &longs;it terreni orbis grauitas, vt quà&mtail; magnâ pariter ad eam &longs;uperandam machi-natione opus habui&longs;&longs;et Archimedes, intelli­gamus.

Mer&longs;. Principio, quoniam id ex me pla­cet audire, grauitatem ex mole inue&longs;tigan­dam intelligens, quotquot apud authores extabant de terræ magnitudine opiniones, cœpi ad examen reuocare, vt eas, quæ pro­babili alicui coniecturæ & rationi niterentur, à temerè con&longs;titutis, &longs;ecernerem. Cum ve­rò in omuibus gesmetikk/n a)xri/beian de&longs;idera­rem, & in fingulis labem aliquam mihi vi­derer deprehendere, vulgati&longs;&longs;imæ demù&mtail; opinioni acquie&longs;cendum cen&longs;ui, quæ 60 mil­liaria Italica mediocria &longs;ingulis gradibus tri­buit; vt à veritate minimùm recederem, vel &longs;altem cos &longs;olùm haberem aduer&longs;arios, qui nimio in antiquitatem &longs;tudio feruntur. Scru­pulus tamen, fateor, animum quantumuis di&longs;&longs;imulantem &longs;timulabat, quoties milliaria huiu&longs;modi minoribus men&longs;uris di&longs;tinguere atque ad pedes reuocare opus erat; que&mtail; eim poti&longs;simùm pedem v&longs;urparem, incer­tus hærebam; cùm pro diuer&longs;a a&longs;&longs;umpti pe­dis longitudine moles tota terreni globi alia atquè alia deprehenderetur, di&longs;crimine non contemnendo.

Perpendens itaque corporum vmbras ideo &longs;emper in oppo&longs;itam Soli plagam proijci, quia nulla Solis particula ad perpendiculum imminet corpori, quod luce afficitur, i&ntail; &longs;pem erigebar aliquid deprehendendi ex &longs;pa­tio circa Syenen ab antiquis apud Cleome­dem ob&longs;eruato, in quo gnomones nullam proijciun vmbram meridianam Sole Tro­picum Cancri percurrente. Si enim in pla­no AB erigatur &longs;tylus TI perpendicularis, cui immineat Solis extremus limbus O, nul­la fit vmbra, quia quamuis ab alio extremo S veniat radius SN vltimus, & intrà &longs;patium

TN nullus alius ve­niat radius ab eodem puncto S radios in or­bem diffundente, in­trà illud tamen &longs;pa­tium TN veniunt radij à cæteris om­nibus punctis inter S & O intermediis: quare nec vmbra vl­la aut penumbra ob&longs;eruari pote&longs;t. At &longs;i &longs;ty­lus in LM fuerit, proiicit vmbram LP, in­trà quod &longs;patium nullus cadit radius dire­ctus á punctis O & S aut intermediis; penum­bta verò ex P ad B procedit, donec in B me­ra lux incipiat. Cum itaque &longs;patio 300 &longs;ta­diorum gnomones vmbram non proiicerent, totum hoc &longs;pa­
tium illud e&longs;t, cui Sol ad per­pendiculum im­minet.

XVII Terræ ma­gnitudinem eiu&longs;que ad Solem pro­portione&mtail; inue&longs;tigare ex &longs;patio, quod ombris earet.

Sed quærendum &longs;upererat, quo­ta totius circuli maximi pars e&longs;­&longs;ent &longs;tadia 300. Con&longs;tituto ita­que terræ centro in C, & oculo ob&longs;eruatoris i&ntail; O, ductum in­telligebam ex cen­tro S radium S OC, qui cu&mtail; radio OT Solem contingente da­bat angulum S OT &longs;emidiametrum apparentem Solis Apo­gæi gr.o.m.15., vt placet Tychoni, Longo­montano, Magino, Keplero. Item ex C du­ctus intelligatur radius Solem tangens, qui terræ circulum maximum &longs;ecat in K; & e&longs;t OK &longs;emi&longs;sis &longs;patij, quod caret vmbris meri­dianis die &longs;ol&longs;titij æ&longs;tiui; continet autem &longs;ta-dia 150. Certum e&longs;t angulum OCK mino­rem e&longs;&longs;e angulo SOT: &longs;i enim linea CK pro­ducta terminaretur in T, tunc angulus SOT externus maior e&longs;&longs;et interno oppo&longs;ito OCT: quia verò, quod veritati magis e&longs;t con&longs;enta­neum, radius ex C Solem tangens e&longs;t CI vl­tra T, angulus ISC maior e&longs;t angulo TSO; ac proinde, cum anguli ad T & I &longs;int recti, reliquus SCI e&longs;t reliquo SOT minor. E&longs;t igi­tur &longs;patium OK minus quàm min.15. Qua­re vnus gradus complectitur plura quàm 600 &longs;tadia, ideoquè totus telluris ambitus maior e&longs;t &longs;tadijs 216000.

XVIII Stadij Græ­si quanti­tas.

Hìc. autem hærebam in &longs;tadio, ne cum Suida errarem; hic enim primùm Milio &longs;ta­dia 7 1/2 tribuit; &longs;ed po&longs;tmodum Milijs de­cem, æqualia facit &longs;tadia 80: Cùm verò &longs;ta­dium pedibus 600 definierit, Milium dein­de in pedes 4200 di&longs;tribuit: Vnde conficitur Milium & 7, & 7 1/2, & 8 &longs;tadia comprehen­dere. Quarè acquie&longs;cendum potius duxian­tiquo Scholia&longs;ti Græco in propo&longs;. 5. lib d&etail; Gæod. Heronis Mechanici, qui &longs;tadium fui&longs;­&longs;e pa&longs;&longs;uum 100, pa&longs;&longs;um cubitorum 4, cu­bitum verò digitorum 24 &longs;cribit. Cum ita­que pa&longs;&longs;us Romanus pedibus quinque con­&longs;taret, &longs;inguli verò pedes palmis 4, hoc e&longs;t digitis 16, pa&longs;&longs;us Romanus digitos 80 com-plectebatur, quorum pa&longs;&longs;us Græcus habebat 96, &longs;c.4.cubitos, &longs;eu, quod idem e&longs;t, pedes &longs;ex Romanos. Stadia igitur &longs;ingula pedes Rom. antiquos 600 continebant, hoc e&longs;t pa&longs;­&longs;us 120. Hinc fit terræ ambitum maiorem &longs;tadijs 216000, maiorem quoquè e&longs;&longs;e pa&longs;si­bus Rom. antique 25920000, hoc e&longs;t mill. Rom. 25920. Quarè etiam gradibus &longs;in­gulis milliaria Rom. antiqua plura quàm 72 re&longs;pondent.

Gal. At anguli OCK quantitatem quot &longs;crupulis definiebas minorem angulo SOT min. 15?

Mer&longs;. Quæ&longs;iui primùm quoties Solis &longs;e­midiameter ST contineretur à lineâ SO: dato autem SOT gr.o.m.15. reliquus e&longs;t TSO gr. 89.m.45.cuius Secans SO partium 22918384. 52745, quarum Radius ST e&longs;t 100000. 00000. Deinde po&longs;itâ terræ &longs;emidiametro CO Algebricè 1 ℞, e&longs;t tota CS 1 ℞ † 22918384 52745, cui ex Tychone æquantur &longs;emidia­metriterre&longs;tres, 1182, hoc e&longs;t 1182 ℞. Qua­re vtrinque &longs;ublatâ 1 ℞, manet æquatio 1181 ℞ & 22918384.52745: & in&longs;titutâ diui&longs;ion&etail; prouenit pretium vnius Radics 19405. 91407. &longs;emidiameter terræ CO, quarum So­lis &longs;emidiameter e&longs;t 100000.00000. E&longs;t igi­tur tota SC, &longs;i CO inuenta addatur ip&longs;i SO, partium 22937790.44152, quæ e&longs;t Secans gr.89.m.45.&longs;ec.o.Ter.43. Quar. 53. &c. hoc e&longs;t anguli ISC: atque adeò eius comple­mentum SCI erit gr.o.m.14.&longs;ec.59. Ter. 16. Quar. 7. quem metitur arcus OK &longs;tad. 150. Fiat demùm vt arcus OK inuentus &longs;crupulorum Quart. 3237367 ad &longs;tadia 150, ita totius circuli ambitus &longs;crupulorum Quart. 4665600000. ad &longs;tadia 216175 (67/100), hoc e&longs;t, neglectâ fractione, milliaria Rom. antiqu&atail; 25941. Quapropter &longs;ingulis gradibus mill. Rom. 72. pa&longs;&longs;.58 re&longs;pondent.

Porrò inuentâ peripheriâ, &longs;i fiat vt 22 ad 7

ita mill. 25941. ad mill. 8253 (21/22), habetur diameter proximè minor verâ; & &longs;i fiat vt 223 ad 71 ita mill. 25941. ad mill. 8259 (54/223), diametrum verâ proximè maiorem reperi­mus: & electo medio Arithmetico rectè &longs;ta­tuitur terræ diameter mill. Rom. ant. 8255. pa&longs;&longs; 644, ideòque &longs;emidiameter mill. 4127. pa&longs;&longs;. 822. Quod &longs;i libeat exactiùs operari, quoniam circuli diametro po&longs;itâ 1, perime­ter polygoni laterum 2560 circulo circum­&longs;cripti minor e&longs;t quàm 3 (14160/100000), perimeter ve­rò in&longs;eripti maior e&longs;t quàm 3 (14159/100000); fiat pri­mò vt 3. 14160. ad 1, ita mill. 25941 ad mill.8257.pa&longs;&longs;.257, quæ e&longs;t diameter mi-tur, &longs;iue ex lucidâ &longs;pecie (quam ab omni pe­numbrâ ægrè &longs;ecernas) &longs;iuè ex eclip&longs;ibus in­ferantur. Quod &longs;i a&longs;&longs;umpta Lunæ parallaxis à vero aliquantulum ab&longs;it, vel quia à radio­rum refractione turbetur, vel quia motuum periodi non &longs;atis accuratè ad calculos reuo­centur, interuallorum pariter, quæ inde col­liguntur, veritas nutat. Ad hæc fides adhi­benda e&longs;t antiquis &longs;patium, quod meridianis vmbris caret, dimetientibus, atque &longs;tadijs 300 definientibus; quæ tamen ad notas no­bis men&longs;uras vt reuocemus, certioribus ad­huc argumentis indigemus. Illud tame&ntail; hìc minimè di&longs;simulandum videtur, quod eruditis non paucis placere video: non eam &longs;cilicet &longs;tadij men&longs;uram, quam ex Gtæco Heronis &longs;cholia&longs;te a&longs;&longs;um p&longs;i&longs;ti, adhibendam e&longs;&longs;e, &longs;ed eam potiùs, quæ ex ip&longs;ius Heronis Mechanici I&longs;agoge colligitur dicentis, Diau-lon habet Stadia duo, Plethra duodecim, Ace­nas centum viginti, Cubitos octingentos, Pe­des Alexandrinos Philetæreos mille ducentos, Italicos autem pedes mille quadringentos qua­draginta. Quare Stadium non Romanis pe­dibus 600 conltat, &longs;ed Alexandrinis 600, hoc e&longs;t Italicis, pedibus 720, &longs;eu pa&longs;&longs;ibus 144. Neque enim coniecturâ &longs;atis probabili caret Erato&longs;thenem Alexandrinæ Bibliothecæ præ-&longs;ectum à Polemæis Euergete, Philopatore, & Epiphane, v&longs;um fui&longs;&longs;e men&longs;urâ Ægyptijs tunc familiari, pede nimirum Alexandrino, atquè adeò etiam &longs;tadio, quod ille metieba­tur. Hinc fit &longs;tadia illa 300 re&longs;pondere pa&longs;­&longs;ibus Romanis 43200: arcum verò OK e&longs;&longs;e pa&longs;&longs; Rom. 21600. lgitur &longs;i fiat vt arcus OK à te nuper inuentus &longs;crupulorum Quart. 3237367 ad pa&longs;&longs;. Rom. 21600, ita tota pe­ripheria &longs;crup. Quart. 4665600000. ad pa&longs;&longs;. Rom. 31.129297, erit multo maior terræ ambitus, quàm à te fuerit deprehen&longs;us.

XIX Terræ am­bitus, & dia­meter.

XXI Stadium A­lexandri­num.

Sed & con&longs;titutam à Tychone Solis di­&longs;tantiam, nimis breuibus terminis de&longs;ini­tam exi&longs;timant Recentiores A&longs;tronomi, So­lemque altiùs promouendum cen&longs;ent, vt &longs;i­bi inuicem phœnomena omnia ritè re&longs;pon­deant. Certè P. Io. Bapti&longs;ta Ricciolius no­&longs;træ Societatis, qui iam annos plures in A­&longs;tronomiæ in &longs;tauratione feliciter de&longs;udat, Solem Apogæum à telluris centro remouet &longs;emidiam. terr. 7580., & Solis Apogæi dia­metrum apparentem &longs;tatuit Tychonicâ ma­iorem, nimirùm gr.o.m.30.&longs;ec.30. Qua­rè &longs;i angulus SOT &longs;it gr.o.m.15.&longs;ec.15., complementum TSO e&longs;t gr.89.min.44. &longs;ec.45., cuius Secans, SO 22551105.10158, quarum partium Radius ST e&longs;t 100000. 00000. Sit iam SC &longs;emid. terre&longs;t. 7580, & SO &longs;emid.terr. 7579: & Secans SO diuida­tur per 7579, vt Quotiens 2975.47237, prodat quantitatem &longs;emidiametri OC i&ntail; partibus Radij ST. Additâ igitur CO ip&longs;i OS, erit tota SC 22554080.57395, quæ e&longs;t Secans anguli ISC gr.89.m.44.&longs;ec.45. Ter. 7. Quar. 17. Quint. 28 1/2, atquè adeo complementum SCI gr.o.m.15.&longs;ec.14. Ter. 52. Quar. 42. Quint. 31 1/2. Duplicetur itaque angulus SCI, & in Scrupula Quinta reducatur, & &longs;crupula Quinta 395227503 re&longs;pondent &longs;tadijs Alexandrinis 300, hoc e&longs;t pa&longs;sibus Rom. 43200. Si igitur arcus OK duplicatus e&longs;t pa&longs;&longs;. 43200, totus circuli am­bitus &longs;crup. Quint. 279936.000000.erit pa&longs;&longs;. Rom. 30598162.

XXII Probabilior­terræ ma­gnitudo ex eadem me ­tbodo inue­stigatur.

XXIII Solis dictan ti am à ter­ra, & pro­portione&mtail; um ill&atail; inue&longs;tiga­re ex da­ta terræ ma­gnitudine, Solis Apog. diametro ap. parenti, & &longs;patio, quod vmbris ca­ret.

Mer&longs;. Plurimam, opinor, inires gratiam ab Eruditi&longs;&longs;. Domino 10. Bapt. Baliano Pa­tritio Genuen&longs;i, &longs;i ille no&longs;tro huic colloquio intere&longs;&longs;et; ab eo enim accepi &longs;e certi&longs;simo experimento didici&longs;&longs;e, telluris ambitum non minorem e&longs;&longs;e triginta millibus milliarium. Tunc verò non poteram illi acquie&longs;cer&etail;, cum viderem indè colligi Solem terræ it&atail; vicinum, vt ab illâ non abe&longs;&longs;et &longs;emidiam. terr.25; id quod e&longs;t manife&longs;tè fal&longs;um. Tri­buebam autem &longs;ingulis &longs;tadiis pa&longs;&longs;us Rom. 120, vt 300 &longs;tadia e&longs;&longs;ent totius circuli gr. o.m.28.&longs;ec. 35. Ter. 12., dato ambitu mill. 30000: & arcus OK cum e&longs;&longs;et gr.o. m. 14.&longs;ec.17. Ter. 36., angulus ISC gr.89. m. 45. &longs;ec.42. Ter. 24. dabat Secantem SC 24052069.35. in partibus Radij SI 100000. 00. Po&longs;itâ verò Tychonicâ &longs;emidiametro apparente Solis SOT gr.o.m.15., Secans SO erat 22918384. 52. Quare &longs;i per Se­eantium SO, SC, differentiam OC 1133684. 83. diuidatur Secans SC, Quotiens 21 dabit di&longs;tantiam Solis à terræ centro in &longs;emidia­metris terre&longs;tribus; id quod aperti&longs;simè fal­&longs;um e&longs;&longs;e omnibus con&longs;tat.

At quoniam vis, Guldine, &longs;tadia illa 300 e&longs;&longs;e pa&longs;&longs;us Romanos 43200, tentemus a&ntail; illa terræ magnitudo milliaribns 30000 de­finita &longs;ub&longs;i&longs;tat. Si ergo circuli totius peri­pheria ritè &longs;uas in partes tribuatur, con&longs;tat pa&longs;&longs;. 43200 re&longs;pondere gr. o.m. 31. &longs;ec. 6. Ter. 14. Quar. 24. præcisè: & angulus SCI gr. o. m. 15.&longs;ec.33. Ter.7. Quar. 12. habet complementum ISC gr.89.m.44.&longs;ec.26.Ter. 52. Quar. 48., cuius Secans SC 22110369. 79050, quarum Radius SI e&longs;t 100000.00000. Porrò angu'us SOT &longs;emidiameter apparens Solis Apogæi nece&longs;&longs;ariò maior &longs;tatui debet angulo SCI con&longs;tituto, cum &longs;ub maiore an-gulo appareat Sol ex puncto O vicinior&etail;, quàm ex puncto C remotiore. Quare a&longs;&longs;u­mi non pote&longs;t Solis Apogæi &longs;emidiameter apparens, quam ex Ricciolio a&longs;&longs;umebas, gr. o m. 15. &longs;ec. 15., neque Tychonica gr.o. m.15. multò minùs Vendelinica gr.o.m.14. &longs;ec.45: Eam igitur ex no&longs;tro Bullialdo de­&longs;umamus gr.o.m.16.&longs;ec.9., & complemen­ti Secans SO e&longs;t 21288752.30947. Ablata itaque SO ex SC relinquit terræ &longs;emidiame­trum OC 821617.48103. in partibus Radij SI 100000.00000: id quod fieri omnino non pote&longs;t, ni&longs;i tellus multò maior &longs;it Sole, & hic ab illâ remoueatur tantùm &longs;emidiametros terre&longs;tres ferè 27: quæ omnia à vero longi&longs;­&longs;imè ab&longs;unt.

Guld. At fortè Balianus non ita telluris ambitum tricies millenis milliaribus circum­&longs;cribit, vt nihil in&longs;uper additum velit, ne­què facilè cum Bullialdo tam magnam &longs;ta­tuet apparentem &longs;olis Apogæi &longs;emidiame­trum, hæc enim &longs;ibi inuicem cohærere non po&longs;&longs;unt. Et (quoniam hìc ex amicoru&mtail; placitis aliquid vterque depromimus) quod &longs;pectat ad apparentem Solis Apogæi diame­trum P. Ricciolius, qui eam labore improbo plu&longs;quam trig inta diuer&longs;is methodis quadrin­genties, & co amplius, ob&longs;eruando venatus e&longs;t, certi&longs;simè &longs;e demum deprehendi&longs;&longs;e mi­hi aliquando affirmabat, illam nec mino­rem minutis 30. nec maiorem min. 31. Fac igitur à Baliano mediam inter hæc ex­trema Solis Apogæi diametrum apparen­tem gr.o.m.30.&longs;ec.30. a&longs;&longs;umi, & telluris ambitum ita augeri, vt ad illum pa&longs;&longs;us 43200 minorem habeant Rationem: & &longs;ibi omnia re&longs;pondebunt. Statuatur itaque terræ peri­pheria pa&longs;&longs;.30598162; & pa&longs;&longs;us Rom.43200 &longs;unt gr.o.m.30.&longs;ec.29. Ter.45 Quar. 25. Quint.4., adeoquè angulus SCI gr.o.min. 15.&longs;ec. 14. Ter. 52: Quar. 42. Quint. 32. cuius Complementi Secans SC 22554080. 57395 in partibus Radij SI. Iam anguli SOT gr.o.m.15.&longs;ec. 15. Secans Complem. SO 22551105.10158. auferatur ex SC; & per earum differentiam OC 2975.47237 diui­sâ totâ SC, prodibit di&longs;tantia SC &longs;emid. terr. 7580, vt P. Ricciolio placet.

Quarè exiis, quæ hactenus di&longs;putauimus, illud infero, quod auctâ Solis Apogæi diame­tro apparente, minui debet terræ ambitus, vt ad eum pa&longs;&longs;us 43200 maiorem habeant Rationem, ne videlicet tam magno inter &longs;e di&longs;crimine differant anguli SOT & SCI, vt per Secantium SO & SC, differentiam OC diuisâ di&longs;tantiâ SC Sol terræ vicinior &longs;tatua-tur, quàm par &longs;it ad phœnomena omni&atail; explicanda. Hinc fit retentâ eadem terræ magnitudine non ita augeri &longs;emidiametrum apparentem Solis Apogæi, vt angulus SOT &longs;it gr.o.m.15.&longs;ec.25.; Secans enim SO e&longs;&longs;et 22306254.81750; quæ ablata ex inuentâ &longs;uperiùs SC 22554080.57395. relinqueret differentiam OC 247825.75645.atque adeò Sol Apogæus &longs;emid. terr. 91. à terrâ remoue­retur. Minuenda itaque e&longs;t vel Solis appa­rens diameter, vel terræ magnitudo; ego ve­rò illam potiùs paucioribus &longs;crupulis &longs;ecun­dis definiendam cen&longs;erem, quàm terræ am­bitum ad pauciora milliaria reuocandum.

Gal. Sed quid his longiùs immoramur? quorum &longs;ubtilior inue&longs;tigatio à no&longs;tro in­&longs;tituto aliena deprehenditur. Nemo t&etail;, Mer&longs;enne, reprehendat cæle&longs;tes hypothe&longs;es ex magno illo Atlante Tychone a&longs;&longs;umen­tem; & quamuis ego pariter in eâ &longs;im &longs;en­tentiâ, vt exi&longs;timem ab Eratho&longs;tene homi­ne Cyrenen&longs;i adhibitum &longs;tadium Alexandri­num, non autem Græcum, quod a&longs;&longs;umebas, hanc tamen litem hìc agitare non e&longs;t operæ pretium. Quapropter perge, &longs;i placet, qua cæpi&longs;ti viâ, terreni globi grauitatem expo. rare.

Mer&longs;. Inuentam terræ &longs;emidiametrum mill. Rom. 4127 pa&longs;&longs;.822. ad pedes reuoco, pedes quinque Romanos antiquos pa&longs;&longs;ibus &longs;ingulis tribuens, & &longs;unt pedes 20639110. Quia verò &longs;phæræ &longs;unt in triplicatâ Ratione &longs;emidiametrorum, comparo terrenam &longs;e­midiametrum cum &longs;emidiametro pedali al­terius globi, & Rationem 1. ad 20.639110 v&longs;que, ad quartum terminum continuo, vt &longs;it tertius terminus 425.972861.592100. quartus autem 8791.700747.414127. 031000. Sphæra igitur &longs;emidiametri pedalis ad terrenam &longs;phæram Rationem habet ean­dem, quam vnitas ad quartum hunc termi­num. Vt autem &longs;phæræ argillaceæ, cuius &longs;emidiameter pedalis &longs;it, grauitatem per­&longs;pectam haberem, argillam cum aquâ con­tuli, & experimento didici argillæ grauita­tem ad aquæ pondus e&longs;&longs;e vt 27 ad 16. At &longs;tanni grauitas ad aquæ grauitatem apud Ghetaldum in Archimede Promoto e&longs;t vt 100 ad (13 19/37), hoc e&longs;t, vt 37 ad 5. Si igitur Ratio &longs;tanni ad aquam, & aquæ ad argillam, &longs;cilicet 37 ad 5. & 16 ad 27 in tribus termi­nis continuetur, ita vt &longs;int 592,80. 135, Ratio grauitatis &longs;tanni ad argillæ pondus, da­tâ molis æqualitate, e&longs;t vt 592 ad 135.

XXIV Terreni glo bi &longs;oliditas inue &longs;tiga­tur.

Quoniam verò apud eundem Ghetaldum &longs;tanneæ &longs;phæræ, cuius diameter &longs;it vnius pe-dis Rom. antiqui, grauitas e&longs;t exactè lib. 304 & &longs;phæræ &longs;unt in triplicatâ Ratione diame­tro rum, &longs;phæra &longs;tannea &longs;emidi ametrum ha­bens pedalem, ac proinde diametrum bipe­dalem, e&longs;t octuplo grauior illâ, atque adeò lib, 2432. Atqui &longs;tannum ad argillam, e&longs;t vt 592 2d 135, igitur & eandem Rationem habent æquales &longs;phæræ; ideoque &longs;i &longs;tannea &longs;phæra &longs;emidiametrum pedalem habens nu­merat in grauitate libras 2432, argillace&atail; æqualis erit lib. (554 22/37). Hæc autem ad terræ globum e&longs;t vt vnitas ad quartum illum ter­minum continuè proportionalem in Ratione &longs;emidiametrorum. Multiplicetur igitur quar­tus ille terminus 8791.700747.414127. 031000. per libras (554 22/37), & prodibit totius terræ grauitas, &longs;i ex merâ argillâ con&longs;taret, librarum 4.875829.711809.132072. (327567 21/37).

XXV Terreni glo bi grauitas.

Gal. Immen&longs;um places, Mer&longs;enne: lu­culenti&longs;simè enim demon&longs;tra&longs;ti quatuor illis aut &longs;ex &longs;upra centum orbiculis, de quibus heri nobis &longs;ermo erat, tellurem totam facil­limè moueri po&longs;&longs;e, etiam &longs;i eius grauitati quingenties millies millena librarum mil­lia adiiceres.

Guld. Ita planè, &longs;i mera e&longs;&longs;et argilla: &longs;ed tot marmora ac lapides, ingentesque metal-lorum fodinæ, quæ argillæ grauitatem lon­go &longs;uperant interuallo, non eam vim ad­dunt ponderis, quæ non facilè æ&longs;timari queat?

Mer&longs;. Immò verò, ni&longs;i hæc pariter ad­mi&longs;cerentur, vererer plurimùm, ne mihi tanquam prodigo &longs;uccen&longs;eretis, qui tantam telluri grauitatem concederem. Metall&atail;, fateor, ac marmora æqualem argillæ molem pondere &longs;uperant: &longs;ed quota demum &longs;phæ­ræ huius pars illa &longs;unt? Quod &longs;i quis ill&atail; grauiora e&longs;&longs;e inculcet, longè leuiorem a­quam cogitet, ex qua vici&longs;sim globus hic terraqueus con&longs;tat. Qui&longs;quis enim &longs;e æquum rerum æ&longs;timatorem præbuerit, non plus re­periri metallorum quàm aquæ autumet: quin­immo illorum grauitatem ab huius leuitate &longs;i non æquari, aut &longs;uperari, magnâ &longs;altem ex parte compen&longs;ari facilè concedat. Iam verò &longs;i ad aëris vim non modicam terræ ca­uernis atque cuniculis inclu&longs;am, &longs;eque intrà &longs;iccorum corporum particulas non &longs;ibi om­ninò cohærentes in&longs;inuantem, animum ad­uertamus, apparebit illicò exuperantiam il­lam grauitatis hoc defectu vberrimè com­pen&longs;ari.

XXVI Terræ gra­uitatem pe­rinde &longs;e ba­bere proba­tur, ac &longs;i e&longs;­&longs;et mera ar­gilla.

Sed quoniam motus, cui tellus &longs;uo pon­dere ob&longs;i&longs;teret, in circum&longs;u&longs;o hoc aëre per-ficiendus e&longs;&longs;et; minuitur adhuc momen­tum ab halituum aëre leuiorum copiâ penè infinitâ, quæ totam hanc molem peruadit. Quemadmodum enim nauis aërem aquâ leuiorem includens in aquâ non mergitur, &longs;i tota moles compo&longs;ita æqualis aquæ grauita­tem non vincat; vel &longs;altem minore mo­mento de&longs;cendit pro inclu&longs;i aëris portione; haud ab&longs;imili ratione fieri pote&longs;t, vt grauiori corpori tot &longs;piritus aëre leuiores permi&longs;cean­tur, vt totius compo&longs;itæ molis grauitas non mediocriter minuatur. Quantum verò hu­iu&longs;modi halituum metallicis lapidbus im­mi&longs;ceatur, &longs;atis &longs;ciunt, quotquot &longs;odinarum latebras penetrârunt. Et vt cæteras mi&longs;&longs;as faciam, Hungaricæ aurifodinæ, mihi ma­gis notæ, omnem præcidunt dubitandi an­&longs;am. Cum enim duæ pateant ad de&longs;cen­dendum viæ, altera breui&longs;sima, vtpote re­cta, putei in modum (caminum rectiùs forta&longs;&longs;e dixeris) cuius latera muniunt arctè compacti arborum trunci: altera obliqu&atail;, & longior per cuniculos: per hanc perpetuò &longs;e frigidus aër magno impetu in ima fodinæ vi&longs;cera in&longs;inuat, dum ex illâ calida pariter atque graueolens expiratio erumpit. Ne­que indigent metallarii A&longs;trologorum nænijs, qui imminentem cæli mutationem prædicant; cum ip&longs;i ex immodicâ halituum infernè a&longs;cendentium copiâ, quibus vix non præfocantur, cœlum nubibus proximè ob­ducendum nec dubiè pronuncient. Quid? quod aqua ip&longs;a (licet aëre grauior, &longs;i &longs;ibi ip&longs;a relinquatur) leui&longs;simi vaporis &longs;peciem induit calore &longs;ollicitata, quo interior terræ plag&atail; abundat: Vbienim octoginta circiter hexa­podas, quibus extima hæc terræ regio frigi­di&longs;sima definitur, de&longs;cenderis, tepor primùm grati&longs;simus ex frigidâ regione venientem ex­cipit ac recreat, paulatimque adeò augetur calor, vt demùm metalli fo&longs;&longs;ores ve&longs;tem nul­lam ferant.

Quantum autem momenti ad pondus mi­nuendum obtineat grauium hæc atque le­uium mi&longs;cella, ille facilè intelliget, qui ob­&longs;eruauerit aliquando &longs;tibium ad v&longs;us medi­cos excoctum æquè graue reperiri, ac de­prehen&longs;um fui&longs;&longs;et, antequam igni commit­teretur; quamuis inde vi flammæ ingens va­porum ac fumi copia eruperit; &longs;piritus enim, qui auolârunt, cum aërem leuitate vince­rent, cæteris partibus admi&longs;ti molem con­&longs;tituebant maiorem quidem, &longs;ed non grauio­rem, ac &longs;it deinde reliqua moles minor, fa­ctâ hac halituum &longs;ece&longs;sione. Perinde atque &longs;i vas æreum aquâ iuxta ac aëre plenum in-trà aquam ponderetur, deinde ita eius late­ra comprimantur, vt aquam omnem ac aen­rem excludant, etiam &longs;i modicum aliquid æ­ris deteratur, adhuc æ qualibus momentis in aquâ grauitare deprehenditur, &longs;i ad libræ examen reuocetur; aeris nimirùm leuitas æris momenta minuebat.

Ne quis verò ductam ex va&longs;e &longs;imilitudi­nem calumnietur; Liberum patrem coga­mus pauli&longs;per philo&longs;ophari. Dabitis, opinor vini grauitatem ferè aquæ &longs;ub&longs;e&longs;qui-&longs;exage­cuplam, vel certè aquæ pondere non maio­rem; ita vt quodcunque aquæ grauitate præ­&longs;titerit, haud immeritò vino pariter grauius cen&longs;eatur. Atqui Tartarum ex vino &longs;ub&longs;ide­re nemo ne&longs;cit; & quod inde elicitur oleum Tartari, e&longs;t proximè ad aquam vt 3 ad 2: &longs;pi­titus autem vini ad aquam communem, Ra­tionem habet proximè, quam 3 ad 4. Qua­re &longs;i vinum eiu&longs;dem cum aquâ grauitatis con&longs;tituatur, Oleum Tartari ad vinum e&longs;t vt 6 ad 4, vinum autem ad &longs;piritum vini vt 4 ad 3.

XXVII Vini graui­tas medi&atail; Harmonicè inter Oleum Tartari, & Spiritu&mtail; vini.

Quod &longs;i vini Tartarum &longs;imul ac &longs;piritum complectentis grauitas medio loco &longs;e habet (& quidem medietate Harmonicâ) inter id quod grauius, & id quod leuius e&longs;t, quamuis extrema illa non ita multo di&longs;criminentur in-teruallo: quidni terrena hæc moles ex gra­ui&longs;simis quidem metallis atque lapidibus, &longs;ed & ex corporibus alijs argillâ leuioribus, ex aquâ, aerre, &longs;ubtili&longs;simisque expirationi­bus coagmentata mediocrem argillæ graui­tatem (quantum fas e&longs;t coniectutâ a&longs;&longs;equi) obtinere dicatur?

Guld. Fallor, &longs;i Tartarus ip&longs;e ad exte­nuandam terræ grauitatem tibi &longs;uppetias non tulerit. Ob oculos pones immen&longs;a &longs;pe­læa æternis flammarum globis redundantia, & exaggeratâ longè latèque patentis impio­rum carceris magnitudine (quam penetra­bilis ignis implet, non modò nihil habens proni, &longs;ed & &longs;ur&longs;um rectis lineis in cœle&longs;tem locum &longs;ubuolare contendens) tantum ex tel­lure detrahes ponderis, quantum metall&atail; omnia atque marmora re&longs;tituere non va­leant. Nec deerit docti&longs;simorum virorum &longs;uffragium, qui cauernam hanc totius ter­reni globi partem quartam præci&longs;i&longs;&longs;imè &longs;ta­tuunt, cum qua pariter admirabilem illam Lunaris motûs librationem con&longs;entire inge­niosè opinantur.

Mer&longs;. Et verò talia afferentem ca&longs;tigare quis audeat? Ab&longs;tineo tamen, ne fortè ex vobis audire cogerer iterum, quæ haud ita pridem ne&longs;cio quis di&longs;&longs;erebat. Nihil e&longs;t, aiebat ille, quod vim pati perpetuam cen­&longs;endum &longs;it. At &longs;i elementis omnibus terra grauitare, ignis leuitate præ&longs;tet; an non. æ­ternum aberunt loco, quem &longs;ingulis naturâ tributum e&longs;t vt velint con&longs;equi? Terra ete­nim, ni&longs;i columnis ba&longs;im in centro haben­tibus nixa fingatur, tota procul à centro con­quie&longs;cit; ignisiverò infimum locum tenet. Qui&longs;quis autem ibi ignem à Deo perpetuis vinculis eo tantùm con&longs;ilio coerceri exi&longs;ti­mat, vt &longs;celeratorum carnificinam exercet; diligenter per&longs;piciat velim, an non magis pro Diuinæ &longs;apientiæ atque omnipotentiæ dignitate locuturus ille &longs;it, qui, quemadmo­dum Iridem licèt naturæ penicillo in nubi­bus de&longs;criptam, in &longs;empiterni tamen fœde­ris te&longs;&longs;eram à Deo a&longs;&longs;umptam nouit, &longs;ic re­rum naturæ con&longs;entaneum ad&longs;truat hunc or­dinem, quo vniuer&longs;itatis rerum &longs;ubluna­rium elementa pro &longs;ui ponderis ratione ita di&longs;ponantur, vt centrum omnium graui&longs;si­mus ignis impiorum carcer atque carnifex con&longs;titutus obtineat, illumque minùs gra­uia elementa terra & aqua deinceps con&longs;e­quantur, v&longs;que eò dum leui&longs;simus aër cir­cumfu&longs;us reliqua complectatur.

XXVIII Coniecturæ pro adstru­enda ignis inferni grauitate.

Fru&longs;tra a&longs;cendentem flammam aperti&longs;si­mum igneæ leuitatis argumentum obiicie-bant. Nàm ille &longs;upremo ætheri terrenis ex­pirationibus immuni, ac lunari orbitæ fini­timo, quem Ari&longs;totele te&longs;te propter con&longs;ue­tudinem ignem dicimus, vix aliquid ignis præter &longs;plendidum nomen reliquum facie­bat. A&longs;cendit in flammâ (&longs;ic ille) humido vapori, quem calor eximius rarum fecit, permi&longs;ta fuligo, aére &longs;anè non leuior: quidni pariter à flammâ in cœlum &longs;ubuolante par­ticulæ igneæ abripiantur? quibus vel pru­narum vel candentis ferri incolis, nullum e&longs;t cum æthereâ regione commercium. A&ntail; fumeus vapor igniculorum coloniam in cœ­lum deduxi&longs;&longs;e cen&longs;endus e&longs;t, quia illi nobis non videntibus in terram relabuntur? Sed quis neget, incendio &longs;yluam depopulante, immodicam fuliginum copiam in &longs;uperiora rapi? quibus tamen ætheream &longs;edem ineptè ad&longs;eriberemus, quia illas iterum de&longs;cenden­tes ob&longs;eruando notare non po&longs;&longs;umus. Quod &longs;i ignibus &longs;ub dio &longs;emper excitatis, fuligo nulla camino vnquam adhæ&longs;i&longs;&longs;et; nonnè &longs;a­tis habui&longs;&longs;emus argumenti, ex quo illius gra­uitas innotui&longs;&longs;et, &longs;i quando ingentem fuligi­nis ma&longs;&longs;am ex aëre decidentem licui&longs;&longs;et in­ueri? Neque enim ideò grauitate &longs;poliamus terre&longs;tres pului&longs;culi atomos, quia in aëre va­gantes ita &longs;en&longs;um di&longs;sipatæ fugiunt, vt eas de&longs;cendentes animaduertere nequeamus: &longs;ed ad earum grauitatem ad&longs;truendam &longs;atis e&longs;&longs;e putamus, quod particulæ illæ vinculum na­ctæ, quo lapidem con&longs;tituant, de&longs;cendentes &longs;ub a&longs;pectum cadant. Cur igitur tanta&mtail; ignium vim in fulmine delap&longs;am, &longs;eque in ima terræ vi&longs;cera in&longs;inuantem cernentes, perinde atque &longs;axum in aquam decidens mergitur, igneæ grauitatis &longs;u&longs;picioni locum non damus? Nemo &longs;iquidem facilè credat accen&longs;um fulmen á &longs;uperioribus nubis parti­bus, quæ inferioribus tenuiores &longs;unt ac leuio­res, minùsque ad aqueam naturam vergen­tes, deor&longs;um reflecti: cùm nec ignis ex Auro, quod ob impetûs ac efficaciæ &longs;imilitudinem nomen à fulmine obtinuit, à quoquam re­flectatur, &longs;ed in&longs;itâ naturæ vi præceps deor­&longs;um feratur:

Ad hæc ignis genus vniuer&longs;um in &longs;pecies certas, quibus iterum partes aliæ atquè aliæ &longs;ube&longs;&longs;ent, partiebatur & di&longs;tinguebat: Alti enim reperiuntur Ignes luce iuxta atque ca­lote con&longs;picui, quorum frequenti&longs;simus e&longs;t & communis v&longs;us, atque vulgati&longs;sima noti­tia: Alii &longs;unt, qui, quoniam plus fulgoris habentes, quàm caloris, olis tantùm blan­diuntur, cum Fatuis Ignibus numerantur: Alios demùm qua&longs;i latentes &longs;inu natura fo-uet, quos luce carentes quamuis Mortuos vulgus appellet, nimis tamen viuaci virtute præditos vis cau&longs;tica &longs;atis prodit. Ad ter­tium hoc ignium genus, qui calidi cum &longs;int, non tamen &longs;unt lucidi, reuocabat igniculos, qui aquis acribus (Aquas Fortes vulgus ap­pellat) permi&longs;ti ac oleo Tartari &longs;eu Vitrioli metalla &longs;oluunt, & in Chymicam calce&mtail; redigunt breui temporis morâ, cum tamen plurium dierum interuallo indigeat, qui&longs;­quis ea voluerit ardenti&longs;simæ fornacis igne in calcem excoquere. Porrò aquas huiu&longs;modi acres ex &longs;alibus extillari, &longs;ales autem graui­tate præditos non mediocri ob&longs;eruans illud demum inferebat, quod ignes omnium ve­hementisimi, quantum quidem experimen­to a&longs;&longs;equi po&longs;&longs;umus, cum grauitate &longs;unt con­iuncti, vt in Aquis Fortibus, Oleo Tartari, &. Vitrioli, in Auro pulueris pyrii &longs;peciem nacto, & in Fulmine licet pa&longs;sim experiri.

Hæc ferè &longs;unt, &longs;ed paulò pre&longs;siùs atqu&etail; &longs;ummatim expo&longs;ita, ex quibus ille conficie­bat ignium generi lati&longs;simè patenti &longs;ube&longs;&longs;&etail; &longs;pecies qua&longs;dam graui&longs;simorum corporum eximiâ vrendi facultate præditorum, quæ mundanæ &longs;phæræ centrum meritò teneant, ibique perpetuam efficiant noctem, ni&longs;i for­tè &longs;ublu&longs;trem, quantum &longs;atis &longs;it ad impio-rum cruciatus &longs;uarum alienarumque cala­mitatum a&longs;pectu augendos. Quare Tarta­rum ille concipiebat qua&longs;i immen&longs;as Ther­mas ac balneas efficaci&longs;&longs;imis omnium cau­&longs;ticorum particulis plenas; quæ proptere&atail; lacus & &longs;tagnum ignis, ob quietem &longs;cilicet, à Diuinis literis dicuntur. Cumque plur&atail; ijs quidem, quæ à Diuinis literis docemur, con&longs;ona, &longs;ed præter eorum, qui aderant, opi­nionem, de ignis i&longs;tiu&longs;modi naturâ di&longs;pu­ra&longs;&longs;et; ne quid temerè prolatum videretur, &longs;ermonem claudens Lactantij l. 7. diu. in&longs;t. cap. 21. authoritate firmauit, vbi de igne illo &longs;empiterno impiorum corpora crucian­te loquitur, Cuius natura, inquit, diuer&longs;a e&longs;t ab hoc no&longs;tro, quo ad vitæ nece&longs;&longs;aria vii­mur, qui ni&longs;i alicuius materiæ fomite alatur, extinguitur. At ille Diuinus per &longs;e ip&longs;um &longs;emper viuit ac viget &longs;ine vllis alimentis, nec admi&longs;tum habet fumum, &longs;ed e&longs;t purus ac li­quidus, & in aquæ modum fluidus: non enim vi aliqua &longs;ur&longs;um ver&longs;us vrgetur, &longs;icut no&longs;ter, quem labes terreni corporis, quo tenetur, & fu­mus intermi&longs;tus exibire cogit &c. Cum ita­que &longs;u&longs;picarer, ne quis ve&longs;trum hæc eadem obiiceret, &longs;i fortè ad extenuandum telluris pondus ex inferorum ignibus argument&atail; de&longs;ump&longs;i&longs;&longs;em, &longs;atius du xi ab&longs;tinere, ne co-gerer hanc inire di&longs;putatione&mtail;.

Gal. Haud ego &longs;anè ineptam dixeri&mtail; philo&longs;ophiam illam, quæ rerum naturam per experimenta ve&longs;tigat: &longs;ed nec aliquid te­merè pronunciandum, quo vetus opinio tot &longs;apientum authoritate firmata de po&longs;&longs;e&longs;­&longs;ione deiiciatur. Quamuis autem &longs;ententia hæc videatur adhuc enucleatiùs explicanda, vt igni &longs;ummam grauitatem ad&longs;truat; non is tamen ego &longs;um, cui &longs;tomachum moueant quæcunque præter opinionem audire con­tigerit. Nec dubito quin, &longs;i rem penitiùs intro&longs;picere vellemus, plura occurrerent à no&longs;træ di&longs;putationis in&longs;tituto non alien&atail;. Sed quoniam non placet his diutiùs immo­rari, ea commodiorem in locum reiiciamus. Tibi interim datur, Mer&longs;enne, terreni glo­bi grauitatem, perpen&longs;is omnibus, haud multum abe&longs;&longs;e ab eâ grauitate, quam æqua­lis moles argillacea obtineret. Cum verò res tota ex telluris magnitudine pendere vi­deatur, ne quis &longs;upere&longs;&longs;et dubitandi locus, opus e&longs;&longs;et Geometricè per&longs;pectam haber&etail; telluris magnitudinem. Quare &longs;i quid ha­bes, Guldine, quo nos po&longs;sis, methodo non adeò operosâ, in huius problematis cogni­tionem deducere, in medium proferre n&etail; grauris.

Mer&longs;. Vnum præterea, quod non parùm in rem tuam facit, Galilæe, audire placeat. Illud autem e&longs;t, quod quamuis terram decu­plò grauiorem quis con&longs;titueret, ac ego de­prehenderim, nihilo tamen minùs tuis illis orbiculis moueri facilè po&longs;&longs;et: non tantum quia decuplex i&longs;ta grauitas non pertingeret ad libras illas 50.000000.000000.000000. 000000. & eo amplius, verùm etiam qui&atail; non totum illud pondus &longs;imul motui repu­

gnaret. Sit eni&mtail; totus terræ globus HIKL, cuius cen­trum C congruat v­niuer&longs;i centro, i&ntail; quo nullum habet momentum ad de­&longs;cen&longs;um, &longs;ed in eo quie&longs;cit. An non &longs;a­tis Archimedi fui&longs;­&longs;et, &longs;iterram vnum aut alterum milliare aliò tran&longs;tuli&longs;&longs;et? Mo­ueri igitur intelligatur centrum ex C in T, & &longs;it terra translata SORV. Huic motui primùm, præter hemi&longs;phærium &longs;uperius HLK, non repugnat totum hemi&longs;phærium inferius HIK, cuius videlicet partes plurimæ &longs;iunt centro C propiores, in quod &longs;uis nuti-bus feruntur. Ponatur enim CT &longs;emidia­metri pars mille&longs;ima, hoc e&longs;t mill. 4. & eo amplius; &longs;egmentorum MON & MVN Ra­tio inuenietur, ex ijs quæ Archimedes docet l. 2. de &longs;ph. & eyl. prop. 2. &longs;unt enim &longs;eg­menta illa æqualia conis eandem ba&longs;im MN habentibus, hi autem ex Eucl. l. 12. prop. 14 inter &longs;e &longs;unt vt altitudines: Quapropter inuentis conorum altitudinibus, quas Ar­chimedes docet, innote&longs;cit Ratio &longs;egmen­torum &longs;phæricorum conis illis æqualiu&mtail;. Cum itaque CT &longs;it Radij (1/1000), &longs;egmenti MVN altitudo e&longs;t 999, &longs;egmenti verò MON altitudo e&longs;t 1001. Fiat igitur vt alti­tudo &longs;egmenti maioris 1001 ad &longs;ummam ex eadem altitudine & Radio 2001, ita al­titudo &longs;egmenti &longs;phærici minoris 999, ad coni æqualis altitudinem 1997. Similiter vt altitudo minoris &longs;egmenti 999 ad &longs;ummam ex eadem & Radio 1999, ita altitudo &longs;eg­menti &longs;phærici maioris 1001 ad coni æqua­lis altitudinem 2003. E&longs;t igitur MON ad MVN vt 2003 ad 1997: atque adeò &longs;eg­mentum maius addit vltra hemi&longs;phærium &longs;olùm totius globi (6/4000). Quare vt tellus ve­niret in T, &longs;olum &longs;egmentum &longs;phæricu&mtail; MSORN vt &longs;ummum deor&longs;um versùs C vrgeret; cui tamen, ne po&longs;tea de&longs;cende, reliquum &longs;egmentum MVN ob&longs;i&longs;teret, cum deberet à centro remoueri illo de&longs;cendente: ac proinde quamuis in motu &longs;emper auge­retur difficultas mouendi, nunquam tamen tota grauitas, perciperetur, ni&longs;i quando I ve­ni&longs;&longs;et in C; tunc enim tota &longs;phæra deor&longs;um niteretur. Præterea &longs;egmentum illud MON non eadem obtineret ad de&longs;endendum mo­menta in tantâ centri vicinitate, ac valdè procul à centro: neque enim ex hoc, quòd experimentis euincere non po&longs;&longs;imus grauia centro propiora minùs vrgere deor&longs;u&mtail; quàm remotiora (cum illa, quæ in experi­mentum a&longs;&longs;umuntur, non ea e&longs;&longs;e queant, quæ di&longs;crimen inferant &longs;en&longs;u perceptibil&etail;) repugnandum e&longs;t rationi mani&longs;e&longs;tæ id &longs;ua­denti, vbi & ponderis amplitudo & inter­ualli differentia in&longs;ignis e&longs;t atque con&longs;pi­cu&atail;.

XXIX Telluris grauitas non tota re &longs;i &longs;te­ret Archi­medi traben i.

Hinc fit 24 axibus in peritrochio aut tym­panis dentatis, quorum partes e&longs;&longs;ent in Ra­tione decuplâ, fieri po&longs;&longs;e, vt virtute tres li­bras mouere valente terra per aliquod &longs;pa­tium moueretur; illa enim mouere po&longs;&longs;et lib 3000000.000000.000000.000000; qui numerus excedit &longs;emi&longs;&longs;em ponderis totius terræ; ac proinde eou&longs;que moueret, du&mtail; &longs;egmentum MON æquale e&longs;&longs;et toti ponderi, quod ab eadem potentiâ po&longs;&longs;et &longs;u&longs;tineri ad­hibitâ eadem machinâ, habitâ tamen ratio­ne &longs;egmenti MVN ex parte &longs;u&longs;tentantis &longs;eg­mentum &longs;uperius, ne tanto impetu deor&longs;um vrgeat, quanto vrgeret, &longs;i &longs;egmentum MVN non ade&longs;&longs;et. At verò compo&longs;itis tantùm 17 helicibus cum tympanis denticulos 25 ha­bentibus, & vltimo tympano ad axem, cui funis ductarius circumuoluitur, Rationem quintuplam habente, potentia vnius libræ &longs;u&longs;tentatiua applicata manubrio æqualis lon­gitudinis cum tympanorum &longs;emidiametro, po&longs;&longs;et mouere terram ex C in T v&longs;que eò dum &longs;egmentum MON e&longs;&longs;et lib 2.910383. 045673.370361.328125. qui pariter libra­rum numerus excedit totius terrenæ graui­tatis &longs;emi&longs;&longs;em: at potentia decem libras lo­co transferre valens, decuplum pondus mo­uere po&longs;&longs;et, atque adeò totum globum ele­uare. Sed iam Guldinum audiamus, vt cer­tam telluris magnitudinem &longs;tatuamus.

XXX Definitur machin&atail;, qua potui&longs;­&longs;et tellus moueri ab Ar­chimede.

Guld. Fieri non pote&longs;t, vt paucis me ex­pediam, quia non vna tantùm, aut alter&atail; &longs;uppetit methodus, &longs;ed plures aliquando ex­cogitaui, cum hac &longs;uper re animum diligen­tiùs aduerterem vehementer admirans ab antiquis nihil ad nos veni&longs;&longs;e, in quo animus Gemetricus po&longs;&longs;et conquie&longs;cere. Neque fa-cilè dixerim, quænam præ cæteris metho­dus arrideat, cum pro diuersâ locorum op­portunitate aliâ atque aliâ methodo vti opor­teat. Quarè con&longs;ultius forta&longs;&longs;e fuerit, vel omnes pariter &longs;ilentio obuoluere, vel in aliam di&longs;&longs;ertationem reijcere. Quod &longs;i, quam he­ri Mer&longs;ennus temporis dilationem ad am­pliores numeros in pagellâ priuatim de&longs;cri­bendos impetrauit, mihi non denegetis, tæ­dio ve&longs;tro parcetur, & meo labori.

Gal. Rationi con&longs;entanea &longs;unt, quæ po­&longs;tulas; neque æquum e&longs;t præproperæ curio­&longs;itati ob&longs;ecundantes multiplicis methodi co­gnitione fraudari.

DISSERTATIO TERTIA

Methodos varias inueniendi terræ quantitatem proponit.

Guldinus, Galilæus, Mer&longs;ennus.

HAVD &longs;atis &longs;cio, an po&longs;­&longs;im aliquid proferr&etail;, quod ve&longs;træ expectatio­ni faciat &longs;atis in eâ, quam nobis hodiè examinan­dam &longs;tatuimus quæ&longs;tio­nem de terraquei huius globi magnitudine inue&longs;tigandâ: vosidcircò pro ve&longs;trâ humanitate tenuitati meæ ve­niam dabitis, &longs;i quid afferre contigerit ita planum ac facilè, vt ve&longs;trorum ingeniorum &longs;ublimitati non re&longs;pondeat. Nihil habecerti quod &longs;tatuam de terræ quantitate, ne­que enim hactenus otium fuit, quæ conce­peram, in praxim deducere. Fieri autem po&longs;&longs;e exi&longs;timo, vt operâ non longâ propo­&longs;itum &longs;copum a&longs;&longs;equamur: duo nimiru&mtail; præcogno&longs;ci oportet, quibus notis ac certis terrenam diametrum po&longs;&longs;umus inue&longs;tigar&etail;. Primum e&longs;t altitudo oculi &longs;upra maris i&ntail; immen&longs;um patentis &longs;uperficiem, quæ non æquabili planitie explicatur, &longs;ed &longs;phæra&mtail; æmulatur: hanc verò altitudinem certi&longs;&longs;i­mè nobis innote&longs;cere po&longs;&longs;e quis neget? cum eam funiculo vel phy&longs;icâ aliâ men&longs;urâ &longs;æ­piùs dimetiri liceat. Alterum, quod in hoc negotio requiritur, e&longs;t angulus, quem cum lineâ perpendiculi ad terræ centrum ductâ con&longs;tituit opticus radius extremum hori­zontem allambens: hunc &longs;i organo ad id affabrè elaborato ob&longs;eruaueris, &longs;ereno clo, tranquillo mari, cum minima refractionis &longs;u&longs;picio &longs;ube&longs;&longs;e pote&longs;t, quid certius requi­ras? cum organo eidem in dimetiendis &longs;y­derum altitudinibus aut di&longs;tantijs acquie­&longs;cas. His autem duobus cognitis terræ quo-que &longs;emidiametrum latere non po&longs;&longs;e de­mon&longs;tro.

Sit enim, exempli gratiâ, nota altitudo BA Phari Genuen&longs;is (laternam vocant) cum &longs;copulo palmorum Genuen&longs;ium 440, hoc e&longs;t pedum Rom. ant. 480, ob&longs;eruatusque angulus BAD &longs;it gr.89.m.36.&longs;ec.33. Quo­niam ergo linea AD circulum tangit in D, angulus CDA e&longs;t rectus. Ex B ducta intel­ligatur BE parallela ip&longs;i CD; e&longs;tque triangu­lum ABE rectangulum ad E, cuius hypo­thenu&longs;a AB, & angulus adiacens innotue­runt. Quare fiat vt Radius 100000. 00000. ad &longs;inum gr.89.m.36.&longs;ec.33.hoc e&longs;t 99997. 67348, ita AB ped. 480. ad BE ped. (479 98883.27040/100000.00000). Porrò triangula ABE, ACD æqui­angula &longs;unt propter linearum BE, CD pa­ralleli&longs;mum, adeoque & &longs;imilia, ac vt AB ad BE, ita AC ad CD. Ponatur autem BC vna Radix Algebricè. Igitur vt AB ped.480 ad BE ped. (479 98883.27040/10000000000), ita AC ped. 1 ℞ + 480 ad CD ped (47998883.27040/48000000.00000) ℞ + (479 47463969.79200/48000000.00000). E&longs;t autem CD æqualis ip&longs;i CB 1 ℞. Quare factâ Antithe&longs;i iuxta Algebræ regulas, ma­net æquatio inter hos terminos (111672960/48000000.00000) ℞ & pedes (479 47463969.79200/48000000.00000). In&longs;titutâ denique di­ui&longs;ione prodir quotiens ped. 20631193., pretium 1 ℞ CB vel

CD. E&longs;t ergo inuen­ta terræ &longs;emidiameter mill. Rom. ant. 4126, pa&longs;&longs;. 238. po&longs;ito angu­lo ad A gr.89.m.36. &longs;ec 33. præcisè.

XXXI Prima me­tbodus in­ueniendi tel luris &longs;emi­diametrum, per Trigo­nometriam & Alge­bram.

Quod &longs;i rem breuiùs a&longs;&longs;equi velis, dato an­gulo ob&longs;eruato in A gr. 89.m.36.&longs;ec.33, &longs;umatur AC vt Radius, & CD, vt &longs;inus dati anguli. Et a&longs;&longs;umptâ BC 1 ℞ fiat vt Radius 100000.00000. ad dati an­guli &longs;inum 99997.67348, ita AC ped. 1 ℞ + 480 ad CD ped. (99997.67348℞+4799888327040/100000.00000). E&longs;t CD ip&longs;i CB 1 ℞ æqualis, atque adeò vtrinque demptâ &longs;ractione (99997.67348/100000.00000) ℞, remanet æqua­tio inter (232652/100000.00000) ℞ & ped. (4799888327040/100000.00000). Qua­rè factâ diui&longs;ione habetur pretium 1 ℞ ped. 20631193 vt priùs.

XXXII Idem aliter, & breuiùs.

Gal. Methodus hæc plana e&longs;t atque fa­cilis cuiuis vel leuiter Analyticâ &longs;cientiâ a&longs;­per&longs;o: &longs;ed aliquos forta&longs;&longs;e deterreret, qui vel ip&longs;um. Algebræ nomen horrent, quamuis Mathematici audire velint. Alios angulo­rum ob&longs;eruatio, & linearum circulo ad&longs;cri­ptarum vel in&longs;eriptarum inue&longs;tigatio ex Ca-noné de&longs;atigat, &longs;i maximè res ad minimas A&longs;t ronomicas fractiones deducta exigat par­tis proportionalis inqui&longs;itionem.

Guld. Satis e&longs;t, &longs;i peritis Geometris hac in re fiat &longs;atis. Verùm adhuc ab&longs;que Cano­ne Trigonometrico res tota perfici po&longs;&longs;et, &longs;ed non &longs;ine Algebrâ. Habeatur enim qua­dratum Geometricum SH; vel etiam &longs;it rectangulum,

cuius latus AS maius &longs;it late­re AH, id quod aliquando commodius accidet. Obuer­tatur latus AH ita, vt con­gruat radio optico terra&mtail; tangenti AD, in &longs;uperior&etail; figurâ: eritque triangulum ABE &longs;imile triangulo OAS: Nam anguli SAH & BEA &longs;unt recti, ac proinde lineæ SA, BE parallelæ, intrà quas anguli alterni SAO, EBA &longs;unt æquales; &longs;icut & alterni EAB, SOA, intra parallelas SO, AE. Igi­tur vt OA ad AS, ita AB ad BE: &longs;ed vt AB ad BE, ita in &longs;uperiore figurâ AC ad CD; ergo vt OA ad AS, ita AC ad CD. Quare &longs;i latus AS Quadrati vel rectanguli notum &longs;it in particulis quibuslibet, facilè innote&longs;cet, quot huiu&longs;modi particulas contineat AO. Cum verò altitudo AB nota &longs;it ex.gr.ped. 480, a&longs;&longs;umatur BC 1 ℞: tum fiat vt particu­læ OA ad particulas AS, ita ped. 1 ℞ + 480 ad aliud, & proueniet quartus terminus CD æqualis ip&longs;i CB 1 ℞: atque adeò factâ Anti­the&longs;i, & in&longs;titutâ diui&longs;ione habetur quanti­tas ip&longs;ius CD.

XXXIII Idem aliter &longs;ine Trigo­nometria.

Quid? quod &longs;inè Algebiâ res tam facilis e&longs;t, vt penè non audeam dicere, ne vulgata vile&longs;cat. Fiat vt OI, differentia inter OA & AS, ad ip&longs;am AS, ita nota altitudo AB ad aliud, & proueniet CD quæ&longs;ita terræ &longs;emi­diameter. E&longs;t nimirum AB differentia inter AC & CD, & vt tota AC ad totam AO, ita ablata CB ad ablatam AI; igitur & reliqua AB ad reliquam IO vt tota AC ad totam AO: ergo permutando, & diuidendo, vt AB ad BC, hoc e&longs;t CD, ita OI ad IA, hoc e&longs;t AS.

XXXIV Idem &longs;ine Trigonome­tria & &longs;ine Algebra.

Et hæc quidem dicta &longs;int, &longs;i fortè angu­lum CAD præcogno&longs;cere non libeat. Cæ­terùm illo cognito rem aggredi licet &longs;ine Algebrâ ope &longs;oliûs Trigonometriæ, quæ multiplicem &longs;ubmini&longs;trare poterit metho­dum. Et primò datâ altitudine AB, & an­gulo ad A ob&longs;eruato ex. gr.gr.89.m.36.&longs;ec. 33., notus e&longs;t angulus ad centrum C gr.o. m.23.&longs;ec.27, ac proinde eius &longs;ubten&longs;a i&ntail; partibus Radij innote&longs;cit. Igitur ductâ BD, duo anguli ad ba&longs;im BD &longs;imul &longs;umpti &longs;unt æquales recto CDA vnâ cum angulo ob&longs;er­uato A. Cum verò triangulum CBD &longs;it &longs;o­&longs;celes, vnu&longs;qui&longs;que an­

gulorum ad ba&longs;im BD e&longs;t æqualis &longs;emirecto & &longs;emiangulo ob&longs;eruato. Deme ergo &longs;emiangu­lum ob&longs;eruatum gr.44. 48. 16 1/2, ex angulo &longs;e­mirecto, hoc e&longs;t grad. 45, remanet gr.o.m.11. fec. 43 1/2 quantitas angu­li ADB: Hic autem angulus ADB &longs;emper e&longs;t femi&longs;fis complementi anguli ad A ob&longs;er­uati; angulo enim ADB facto ad punctum contactûs e&longs;t æqualis angulus in &longs;egmento alterno, anguli verò ad peripheriam duplex e&longs;t angulus ad centrum C. In triangulo ita­que ADB noti &longs;unt duo anguli ad A & ad D; & latus BD notum e&longs;t in partibus 682. 13152.quarum Radius 100000.00000; ideo­que in ij&longs;dem Radij partibus inuenitur AB partium 232657. Iam fiat vt AB partium 232657 ad Radium 100000.00000, ita AB ped. 480 ad aliud, & prodibit quantitas BC terrenæ &longs;emidiametri ped. 20631229, hoc e&longs;t mill. 4126. pa&longs;&longs;. 246. Quod verò ali-quod intercedat di&longs;crimen inter hanc & dia­trum &longs;uperiùs inuentam, nil mirum, qui&atail; vbi multiplex diui&longs;io intercedit, fractiones aliquæ negligun­
tur, vnde demum aliqua oritur dif­ferentia.

XXXV Idem aliter per Trigo­ometriam.

Sed placeat hìc vnum prætere&atail; ob&longs;eruare, quo mi­rificè &longs;um delecta­tus, cum primùm animaduerti: Do­ctrinam &longs;cilicet Tri­gonometricam illud idem exhibere po&longs;&longs;&etail;, quod ab Algebrâ, in &longs;ecundâ methodo indi­catâ, po&longs;t omnes æquationes &longs;ubmini&longs;tra­tur. Fiat enim vt Sinus Ver&longs;us comple­menti anguli ob&longs;eruati, ad eiu&longs;dem anguli ob&longs;eruati Sinum Rectum, ita nota altitudo ad aliud, & habebitur quæ&longs;ita terræ &longs;emi­diameter. Sit enim CB terræ &longs;emidiame­ter, BA nota altitudo, AD linea optica tan­gens in D, per quod ex centro C ducatur re­cta CD, quæ producta in E occurrat peri­pheriæ circuli, interuallo CA, ex eodem centro de&longs;cripti. Eadem ergo e&longs;t Ratio AB ad BC, quæ e&longs;t ED ad DC. E&longs;t autem AD Sinus anguli ACE, eiusque Sinus Ver&longs;us e&longs;t DE. At CD e&longs;t æqualis Sinui Recto anguli CAD ob&longs;eruati; e&longs;t &longs;iquidem CD æqualis &longs;inui complementi anguli C. Igitur quæ Ratio e&longs;t ip&longs;ius DE Sinus Ver&longs;i complemen­ti anguli ob&longs;eruati, ad DC Sinum anguli A ob&longs;eruati, ea e&longs;t ip&longs;ius altitudinis notæ BA, ad| quæ&longs;itam terræ &longs;emidiametrum BC. Quarè &longs;inum anguli ob&longs;eruati 99997.67348 deme ex Radio, & remanet 232652. Sinus Ver&longs;us complementi.Iam &longs;i fiat vt 232652. ad 99997.67348, ita nota altitudo ped. 480. ad ped. 20631193, eadem inuenitur &longs;emidiameter, quæ &longs;uperiùs per Algebram innotuit.

XXXVI Idem aliter et breui&longs;&longs;i­mè.

Mer&longs;. Si perficires commodè po&longs;&longs;it &longs;inè inue&longs;tigatione anguli, quem cum perpendi­culo facit opticus radius &longs;phæricam terræ &longs;u­perficiem tangens, angulum illum libens prætermitterem: vix enim &longs;cio, quàm exa­ctè deprehendi queat, quamuis organis di­ligenti&longs;&longs;imè elaboratis non caream.

XXXVII Quam exa­ctè ob&longs;erua. ri po&longs;sint anguli.

Guld. Omnem mihi eximo &longs;crupulum, &longs;i quando contingat in Quadrante lineas, in quibus minuta di&longs;tinguuntur, ita obliquè &longs;e­cari â perpendiculo, vt anceps hæream, in quam minuti partem cadat, cum tame&ntail; etiam ip&longs;as minutorum minutias per&longs;equoperæ pretium &longs;it. Latus vnum Quadran­tis ita duplico, vt iam perpendiculum non ex circuli centro, &longs;ed ab extremâ diametro pendeat, & ob&longs;eruationem in&longs;tituo: hinc enim &longs;æpiùs fit, vt &longs;ilum &longs;ericum crudum, ex quo pilula plumbea &longs;u&longs;penditur, minùs obliquè lineam minutorum &longs;ecet, quàm &longs;i ex centro penderet: Et quoniam angulus ad peripheriam &longs;ubduplus e&longs;t anguli ad cen­trum, notæ verò graduum & minutoru&mtail; Quadrantis limbo appo&longs;itæ indicant angulos ad centrum, angulus à perpendiculo nota­tus, ex.gr.1. 45 1/2, bifariam diuiditur, & quæ&longs;itus angulus e&longs;t, gr.o.m.52.&longs;ec.45. Quare &longs;i qua labes ob&longs;eruationi adhæreat, pauculis &longs;crupulis &longs;ecundis definitur.

Mer&longs;. Dari id quidem facilè pote&longs;t &longs;y­derum ob&longs;eruatori; in tantâ nimirum di&longs;tan­tiâ ip&longs;ius organi magnitudo, quantacunque demùm illa &longs;it, planè euane&longs;cit; ac proinde i&longs;ta, vt ita dicam, virtualis duplicatio Qua­drantis nihil officit. At verò telluris ma­gnitudinem indaganti ex radio optico, res non ita in plano e&longs;t: &longs;i enim oculum centro Quadrantis admoueas ita, vt latus alterum in&longs;trumenti congruat lineæ visûs, reliquum verò latus fuerit, vt dicebas, duplicatum; angulus à perpendiculo & lineâ visûs ex cen-tro, non e&longs;t æqualis angulo à perpendiculo, & lineâ visûs ex extremâ diametro, quia pa­rallelæ e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;unt duæ lineæ eunde&mtail; circuli quadrantem tangentes. Oculus au­tem in extremâ diametro po&longs;itus, vtpotè magis à tellure remotus, plus terræ videt &longs;ub minore angulo: neque omninò contemnen­da e&longs;t altitudinum differentia, &longs;i Quadrantis Radius pedes quinque &longs;ecundùm longitudi­nem habere ponatur; cum circuli in terrâ maximi quantitas, quæ patet oculo decem pedes alto, &longs;itferè &longs;e&longs;quialtera eius, quæ pro­&longs;picitur ab oculo quinque tantùm pedes à terrâ remoto.

Gal. Non eadem e&longs;t ratio; &longs;i in arenâ litoreâ, ac in editâ turri, aut in colle ob&longs;er­uationem, vt hìc &longs;upponimus, in&longs;tituas; cum enim terræ &longs;emidiameter aucta oculi altitu­dine &longs;it Secans Complementi anguli ob&longs;er­uati, &longs;ecantes autem angulorum æqualiter cre&longs;centium addant &longs;emper maiorem, & maiorem differentiam, patet quàm modi­cum anguli di&longs;crimen intercederet, &longs;i non ad centrum Quadrantis, &longs;ed ad extremam circuli diametrum applicaretur oculus i&ntail; vltimum Horizontem directus &longs;ecundùm regulam lateri Quadrantis parallelam. Sed quicquid de hoc e&longs;&longs;e contingat, certum e&longs;t oculo ad centrum applicato perpendiculum indè &longs;u&longs;pen&longs;um cadere parallelum perpendi­culo, quod ex extremâ diametro pendet, & con&longs;tituere angulum cum diametro æqua­lem illi, quem cum eâdem diametro facit perpendiculum ex eius extremitate &longs;u&longs;pen­&longs;um. Quare &longs;ola centri altitudo &longs;upra terræ &longs;uperficiem, a&longs;&longs;umenda e&longs;t tanquam oculi ob&longs;eruatoris altitudo.

Guld. Vel &longs;i minùs placeat perpendiculo vti, Quadrantis latus horizontaliter iacens duplicetur, & in extremâ diametro fiat cen­trum, circa quod conuer&longs;a dioptra tanti&longs;per eleuetur, dum linea fiduciæ congruat radio optico terram tangenti; nam &longs;emi&longs;sis anguli ad centrum facti cum latere horizontaliter iacente in&longs;i&longs;tentis eidem arcui, e&longs;t angulus depre&longs;sionis infra horizontem, æqualis an­gulo ACD facto in centro terræ; cuius com­plementum e&longs;t quæ&longs;itus angulus CAD.

Gal. An non operæ pretium facturus e&longs;­&longs;et, qui illud demum in praxim deduceret, quod ego olim aliud ne&longs;cio quid meditans perficiendum iu&longs;si, &longs;ed aliis curis di&longs;tractus ad exitum non perduxi? Duxeram in plano verticali lineam horizontalem longam pe­des Rom. ferè quinquaginta, & in eius ex­tremo puncto, quod eam cæli plagam re-&longs;piciebat, in qua aliquid occurrebat ob&longs;er­uandum, axiculum ritè infigi curaui, circa quem po&longs;&longs;et dioptra conuerti. Erat autem animus parare regulam longam pedes 42, cuius latitudo 4. digitos, cra&longs;&longs;ities aute&mtail; duos digitos obtineret; &longs;ic enim fieri po&longs;&longs;e &longs;perabam, vt latitudine in altitudinem con­uersâ, regula non adeò grauis horizontali­ter con&longs;tituta, & &longs;ecundum alteram extremi­tatem axiculo in&longs;erta, non &longs;inuaretur, nec à &longs;uâ rectitudine deflecteret: cùm maximè decreui&longs;&longs;em ita illi aliam regulam breuiorem &longs;ubiicere, in modum vectis primi generis, vt inferiorem regulam premens eleuarem &longs;u­periorem, quæ circiter duas tertias &longs;uæ lon­gitudinis partes (hoc e&longs;t circirer pedem ab axiculo, circa quem volueretur, trige&longs;imum) &longs;u&longs;tentata à &longs;uppo&longs;ito vecte non e&longs;&longs;et adeò obnoxia inflexioni. Tum regulæ longitudi­ne in pedes di&longs;tinctâ; accipiendi erant pedes 41 2/3, vt e&longs;&longs;ent in vniuer&longs;um vnciæ 500; cum enim pedis vncia ita &longs;en&longs;ibiliter in laminâ metallicâ diuidi queat in particulas 50 vt ha­beantur vnciæ particulæ cente&longs;imæ, erat Ra­dius circuli de&longs;cribendi partium 50000, &longs;ub­duplus numeri, qui habetur in Canone Tri­gonometrico communi. Quare &longs;i hoc Ra­dio in plano verticali de&longs;cribatur arcus, & ad lineam horizontalem excitetur perpendi­cularis æqualis Tangenti gr. 1. (accepto &longs;e. &longs;emi&longs;&longs;e numeri Canonis in partibus vnciæ cente&longs;imis) ab&longs;cindi poterit ex arcu gradus vnus, cuius &longs;inus parum di&longs;tabit à palmo Romano architectonico. Quare facilè pote­rit arcus in 60 minuta diuidi, & ex eodem centro interuallo maiore de&longs;cripto alio arcu, poterunt duci lineæ tran&longs;uer&longs;æ, in quibus minutorum partes &longs;ex age&longs;imæ di&longs;tingui po­terunt, prout moris e&longs;t. Hoc in&longs;trumento pa­rato angulum depre&longs;sionis in&longs;ra horizontem, &longs;eu potiùs infra lineam horizonti parallelam, tam clarè po&longs;&longs;umus deprehendere, vt nihil reliqunm quod de&longs;ideremus.

Guld. Nec omnibus nec vbique locorum commodum erit tuum hoc in&longs;trumntum fabricari, quod vel vni loco affixum &longs;it opor­tetvel ægerrimè transferri po&longs;&longs;it. Ne&longs;cio quo fato adhupenès me in femilacerâ pa­gellâ dura&longs;chedia&longs;ma hoc, quo ante men­&longs;es aliquot cuidam, qui &longs;e in Geometriæ pra­xi exercens dolebat nullum hactenus à &longs;e ad­hibitum in&longs;trumentum, cui citrà in&longs;ignis erroris &longs;u&longs;picionem po&longs;&longs;et fidere, organum propo&longs;ui, quod & facilè con&longs;truitur, & vix vllum relinquit errandi periculum, prout ip&longs;a docuit experientia. In triangulum còag-

mentatis tribus tigillis, ducatur recta AB vnciarum 10. ex. gr. & &longs;uper eâ fiat triangu­lum æquilaterum AEB. Quod &longs;i tigilli ni­mis longi e&longs;&longs;ent, interuallo Ae de&longs;cribantur duo arcus &longs;e inuicem &longs;ecantes in i, & inter­uallo Au arcus &longs;e &longs;ecantes in o: per hæc enim puncta ductâ lineâ ex A, accipi poterit AE æqualis ip&longs;i AB, & erit angulus BAE gr. 60. Relinquitur autem tigillus EF longior, vt in FA &longs;ecundùm rectam EA productam in F con&longs;tituatur tubulus H infundibuli in mo­rem excauatus, per quem vi&longs;us rectâ traii­ciatur in de&longs;tinatum &longs;copum per aciculam in E perpendiculariter erectam, ex qua de­pendet perpendiculum; hoc enim facit cum lineâ EA angulum di&longs;tantiæ obiecti à verti­ce ob&longs;eruatoris. Quantitas verò huius an­guli per Trigonometriam reperitur ex datis lateribus AE, & Au & angulo u AE compre­hen&longs;o gr. 60. ex con&longs;tructione. Vel &longs;i fortè breuiùs operari placeat, fingatur ex E puncto in &longs;emi&longs;&longs;em lateris AB cadere linea perpen­dicularis, cuius quantitas facilè innote&longs;cit: deinde illâ a&longs;&longs;umptâ vt Radio, vt Tangent&etail; verò di&longs;tantiâ perpendiculi à medio lineæ AB, angulus quæratur, quem facit perpen­diculum cum fictâ illâ perpendiculari; hic enim angulus additus gradibus 30. &longs;i perpen-diculum cadat vltra &longs;emi&longs;&longs;em lineæ AB; demptus autem ex gr. 30. &longs;i cadat citrà &longs;e­mi&longs;&longs;em, dabit angulum di&longs;tantiæ à vertice quæ&longs;itum. Quod &longs;i di&longs;tantia à vertice exce&longs;­&longs;erit gr. 60 perpendiculum cadet extrà latus BE; idcirco &longs;u&longs;pendendum èrit ex I puncto, quod bifariam diuidit rectam AE; & &longs;iqui­dem obiectum in Horizonte fuerit, perpen­diculum ex I cadet in B, &longs;i verò &longs;upra Hori­zontem, cadet in latus AB, &longs;i demum infra lineam Horizonti parallelam depre&longs;&longs;um fue­rit, cadet perpendiculum in latus BE: &longs;em­per autem in note&longs;cet angulus &longs;actus à perpen­diculo & lineâ FI visûs, dantur enim vel la­tera IA & AB, vel IE & EB cum angulo comprehen&longs;o: vel &longs;altem in vtroque latere de&longs;ignari poterit punctum, in quod ad rectos angulos cadit linea ex I.

XXXVIII V&longs;us Tri­goni æqui­lateri ad ob&longs;eruandos angulos, in quo vix er­rari po&longs;sit à Geometra.

Vt verò in quàm minimas particulas di­ui&longs;am haberet rectam AB, iubebam duci AC æqualem vni ex ijs partibus, in quas pri­mò di&longs;tinctam eam po&longs;uimus, nempe i&ntail; vncias pedis, & perfici parallelogrammum ABDC. Tum diuisâ AC, & BD in quinque æquales partes, & ductis parallelis ip&longs;i AB, inter po&longs;trem as a d & CD ducatur diagona­li; C d; & diui&longs;is pariter &longs;ingulis vncijs i&ntail; quinque partes, vt factum hìc e&longs;t in vnciâ quintâ, ducantur lineolæ parallelæ ip&longs;i CA, donec diagonalem attingant: & his paratis habetur vncia AC diui&longs;a in partes 500, vel &longs;altem in 250, &longs;i differentia inter duas pro­xim as lineolas &longs;en&longs;ibilis non &longs;it.

Quamuis autem tam exiguum triangu­lum AEB non &longs;it aptum ad acutiores angu­los inueniendos, con&longs;tat tamen po&longs;&longs;e illud &longs;inè magno incommodo con&longs;trui ita, vt pe­des aliquot &longs;ingula latera obtineant; & tunc etiam minores angulorum particulæ innote­&longs;cent. Quod &longs;i quando res &longs;it quàm exa­cti&longs;simè perficienda, poterit lateri FE addi regula, ex cuius extremo &longs;ecundùm rectam AE productam &longs;u&longs;pendatur perpendiculum, perinde enim erit ac &longs;i totum triangulum augeretur. At &longs;i ex editiore loco deor&longs;um &longs;pectandum &longs;it, & perpendiculum ex I &longs;u­&longs;pen&longs;um cadat in latus EB tam propè ip&longs;um B, vt non facilè po&longs;sint particulæ numera­ri, erigatur ad latus AE regula perpendicu­laris, in qua recta ex B per I ducta faciat an­gulum EIG rectum, & &longs;umatur IG æqualis ip&longs;i IE, & ex G &longs;u&longs;pendatur perpendiculum, quod intelligatur cadere ex. gr. in R. Si enim concipiatur ex I aliud perpendiculum IS, vtique linea IG incidens in duas paralle­las IS, & GR facit angulum SIB externum æqualem interno RGI: inuento igitur RGI, innote&longs;cit angulus, quem cum perpendicu­lo facit linea vi&longs;ualis AE. Cum itaque IE & IG æquales &longs;int & ad angulum rectum, con­ceptâ rectâ EG angulus EGI e&longs;t gr. 45, cui æqualis reliquus GEI additus angulo BEA gr. 60. fit totus angulus GER gr. 105; latus au­tem EG &longs;ubtendens angulum rectum, no­tum e&longs;t, cum nota &longs;int latera IG, & IE; de­mum notum e&longs;t latus ER. Quare ex notis lateribus EG & ER vnâ cum angulo com­prehen&longs;o inuenitur angulus EGR, qui dem­ptus ex EGI gr. 45. relinquit notum RGI æqualem angulo SIB; & &longs;ic innote&longs;cit angu­lus SIE æqualis angulo, quem facit linea vi­&longs;ualis EA cum lineâ AT iungente oculum ob­&longs;eruatoris cum centro terræ. Cum igitur &longs;atis amplum huiu&longs;modi triangulum facilè po&longs;si­mus con&longs;truere, etiam additâ regulâ IG, & alibi diui&longs;am vnciam habere po&longs;simus i&ntail; partes &longs;altem cente&longs;imas eâ methodo, quam indicat Adrianus Metius in &longs;uâ Geometriâ, patet fieri po&longs;&longs;e, vt quàm euidenti&longs;simè in­notefcat angulus ille, quem ob&longs;eruatum &longs;up­ponebam ad inue&longs;tigandam terræ magnitu­dinem. Sed mi&longs;sis organis ad in&longs;titutum redeamus.

Gal. Audiui haud ita pridem hominem, quiex maximâ visûs di&longs;tantiâ, &longs;eu Hori­zontis Phy&longs;ici &longs;emidiametro, totius telluris &longs;emidiametrum colligere &longs;e po&longs;&longs;e cen&longs;eban. Primùm verò &longs;tatuebat, quod certum e&longs;t, ab iis qui de maximâ visûs di&longs;tantiâ di&longs;putant, non eam inquiri, quæ vel ab oculis variè af­fectis, vel à diuersâ corporum videndorum magnitudine, vel ab inæquali &longs;pecierum, quas vocant, intentionalium, quibus obie­ctum repræ&longs;entandi vis ine&longs;t, diffu&longs;ione ea­rumue inten&longs;ione petenda e&longs;t. Nemo enim ignorat, &longs;i i&longs;ta &longs;pectentur, fieri non po&longs;&longs;&etail;, vt certa visûs di&longs;tantia vniuer&longs;im præ&longs;criba­tur. Acribus &longs;iquidem & acutis oculis longè remotiora patere con&longs;tat, quàm hebetiori­bus, quos languidiores radii procul immi&longs;si ad vi&longs;um non excitant. Vbi verò obiectum corpus non oculorum vitio latet, &longs;æpè &longs;uâ &longs;e paruitate ita protegic, vt admi&longs;si à pupillâ radii in tenui&longs;simum angulum coale&longs;centes eam demùm afficiant Retinæ particulam, quæ eum &longs;en&longs;um omnem effugiat, &longs;entiendi quoquè munere &longs;olitaria fungi non pote&longs;t: vt proinde Dioptrica &longs;ub&longs;idiarias lentes vi­treas in tubo&longs;picillo ritè di&longs;po&longs;itas mortali­bus tran&longs;mi&longs;erit, quarum ope inflexi Radii ampliorem angulum con&longs;tituant, ideòqu&etail; maiorem Retinæ particulam ad videndum proritent. Sed & illud maximè ambiguam facit visûs di&longs;tantiam, quod pro di&longs;pari luce, qua corpora imbuuntur, di&longs;par quoque exi­gunt interuallum, vt &longs;ub a&longs;pectum cadant: &longs;ic aliquando Perigæam Lunam, quæ ant&etail; pauculas horas ferè pleno orbe immen&longs;&atail; collucebat, &longs;ereno cœlo ami&longs;&longs;am quærimus, &longs;i fortè eius centrum in terre&longs;tris vmbræ a­xem inciderit; cum tamen eadem tenebra­rum immunis, quamuis Apogæa Soli pa­riter Apogæo oppo&longs;ita, &longs;ponte in oculos incurrat. Ea nimirum quamuis remotior&atail; con&longs;piciuntur, quæ vberiori lumine &longs;iuè in­nato, & in&longs;ito, &longs;iuè extrin&longs;ecùs mutuato per­funduntur.

XXXIX Maxima vi­&longs;us dictan­tia ex qui­bus debeai definiri.

Semotis igitur omnibus hi&longs;ce impedi­mentis, per quæ fieret, quominùs certi ali­quid de visûs di&longs;tantiâ &longs;tatui po&longs;&longs;et; phy&longs;ici horizontis &longs;emidiameter ex ipsâ terreni glo­bi configuratione petenda e&longs;t. Cum enim vetus ille error opinantium terræ faciem æ­quabili planitie diffu&longs;am iam dudum exta­buerit, & nemo &longs;it, qui pilæ in &longs;peciem ter­ras ac maria vndique in &longs;e&longs;e nutibus &longs;uis con­globata non intelligat; nemo pariter ambi­gat, quin ob conuexam huiu&longs;ce globi &longs;uper­&longs;iciem, inclinatis nimirùm partibus, &longs;eque ocuio &longs;ubducentibus, a&longs;pectus omnis quan-rumuis acerrimus certis terminis circum­&longs;cribatur. Hinc circulus partem hanc a&longs;pe­ctabilem à latente di&longs;pe&longs;cens, Horizontis Phy&longs;ici nomine donatus e&longs;t, vt ab eo &longs;ecer­natur Horizonte, qui tellurem in duo hemi­&longs;phæria &longs;egregans, quia non oculo, &longs;ed &longs;olam ratione comprehendi pote&longs;t, Rationalis di­citur.

Quamuis autem Phy&longs;ici Horizontis dia­meter tota intrà terræ cra&longs;situdinem deliteat, quippe quæ recta e&longs;t linea arcui illi &longs;ubten&longs;a, qui extremis terminis oculi Ortum Occa­&longs;umque circum&longs;picientis intercluditur: quia tamen arcus huiu&longs;modi exiguo di&longs;crimin&etail; quod vix &longs;ub &longs;en&longs;um ca­

dat, &longs;ubten&longs;æ rectæ li­neæ longitudinem &longs;upe­rat; ideò non abs re ar­cus ip&longs;e pro phy&longs;ici hori­zontis &longs;emidiametro in­di&longs;criminatim v&longs;urpatur; huiu&longs;ce &longs;emi&longs;sis maxi­mam obiecti a&longs;pectabilis di&longs;tantiam metitur.

Ex his &longs;ic ille argumentabatur. Sit arcus AB men&longs;ura di&longs;tantiæ vi&longs;us, qui non à rectâ lineâ &longs;en&longs;ibiliter deflectate&longs;t igitur AB recta perpendiculariter in&longs;i&longs;tens rectæ DC: radius autem opticus DB terram tangens facit cum &longs;emidiametro angulum DBC rectum. Igi­tur recta AB ab angulo recto ad B cadens i&ntail; ba&longs;im perpendicularis, e&longs;t medio loco pro­portionalis inter &longs;egmenta DA & AC. Qua­rè diui&longs;o quadrato maximæ visûs di&longs;tantiæ AB per altitudinem AD, prouenit quæ&longs;it&atail; terræ &longs;emidiameter AC. Verùm arcum pro rectâ lineâ a&longs;&longs;umere parùm Geometri­cum e&longs;t.

XXXX Abu&longs;us li­neæ curuæ pro rect&atail;, inutilis.

Mer&longs;. Ideò paruiperrdendendam cen&longs;ui methodum, quæ mihi aliquando occurrit per circulos Azimuthales; &longs;i nimirùm duo­rum locorum, quorum alteruter ex alterius editâ turri con&longs;pici queat, nota fuerit di&longs;tan­tia, & poli altitudo. In &longs;ummâ enim turri planum horizontale con&longs;tituatur, in eoque meridiana linea de&longs;cribatur: tum ob&longs;eruetur &longs;ub quo Azimutho locus alter con&longs;picuus appareat: & ex his datis quæ&longs;ita eruantur. Sit PAC loci Meridianus, vbi ob&longs;eruatio in­&longs;tituitur; Verticalis per vtrumque locum tran&longs;iens AB, cum Meridiano faciat angu­lum CAB ob&longs;eruatum; P verò &longs;it Polus, & AP, BP &longs;int complementa nota datarum poli eleuationum. Cum itaque in triangu­lo &longs;phærico BAP nota &longs;int duo latera AP, BP, & angulus BAP complementum angu-li ob&longs;eruati CAB ad duos rectos, inueniatur AB in gradibus &longs;eu graduum particulis.

Tum fiat vt AB pars, inuenta ad totum cir­culum, hoc e&longs;t gr. 360, ita data duorum locorum di&longs;tantia ad aliud, & prodibunt milliaria toti circulo in terrâ maximo re&longs;pondentia. Notâ autem circularis peripheriæ quantitate neminem Geometram diameter quæ&longs;ita latere poterit. Sed quoniam di&longs;tantia illa non adeò exigua e&longs;&longs;e pote&longs;t, quæ careat omni &longs;u&longs;picione abu­sûs rectæ lineæ pro curuâ, ideò methodum hanc inter qui&longs;quilias, à quibus parùm di­&longs;tat, reieci.

XXXXI Secunda me thodus in­uestigandi telluris am­bitum.

Gal. Id tamen per &longs;ummam iniuriam factum: neque enim magnum intercedere pote&longs;t di&longs;crimen, quod propo&longs;ito officiat: e&longs;t &longs;cilicet di&longs;crimen minus datâ altitudine. Ex altitudine enim BA pro&longs;piciénti pateat ar­cus BD, quem &longs;ubtendit recta BD, Tan­gens autem e&longs;t AD. Con&longs;tat ex Archimede lib. 1. de &longs;phær & cyl. Tangentem AD ma­iorem e&longs;&longs;e arcu BD, arcum autem BD maio­rem rectâ BD &longs;ubtensâ: At duæ rectæ BD, BA &longs;imul &longs;umptæ maiores &longs;unt quàm AD, igitur exce&longs;&longs;us ip&longs;ius

AD &longs;upra rectam BD minor e&longs;t, quàm &longs;it data altitudo BA; er­go multò minor e&longs;t exce&longs;&longs;us rectæ AD tangentis &longs;upra ar­cum BD, vel arcûs BD &longs;upra rectam BD &longs;ubten&longs;am. Ne verò po&longs;itâ altitudine BA notabili, cen&longs;eret quis in&longs;ignem quoque e&longs;&longs;e differentiam inter cur­uam & rectam lineam, quæ locorum inter­ualla metiatur, animaduertere oportet ar­cum BD maiorem e&longs;&longs;e latere BD polygoni in&longs;cripti, minorem autem latere EF polygo­ni circum&longs;cripti: at exce&longs;&longs;us lateris EF ad la­tus BD habet Rationem, quam EB ad BC. Vnde liquet manife&longs;tè, quàm modico di­&longs;crimine differat arcus à rectâ vel &longs;ubtensâ BD, vel tangente EF.

XXXXII. Differentia longitudinis inter arcum et eius Tan­gentem vel &longs;ubten&longs;am.

Memini me aliquando calculos &longs;ubducen­tem, quàm longè pateat vi&longs;us Romæ è &longs;um­mo crucis apice, quæ ædis Apo&longs;tolorum Principi &longs;acræ tholo incumbit. deprehendi&longs;­&longs;e arcum DB gr. o. m. 23. &longs;tatuebam autem in &longs;ingulos gradus milliaria Italica 60, vt nunc vulgaris fert opinio, crucis verò altitu­dinem &longs;upra maris Mediterranci &longs;uperfi­ciem ponebam palmorum, quorum v&longs;us ho­diè e&longs;t apud Romanos architectos, circiter 700. Quare arcus BD erat mill. 23. & Tan­gens AD mill. (23 441/100000), di&longs;crimine vix pa&longs;­&longs;uum 4 1/2. Quid igitur officiat, &longs;i quis pro arcu BD a&longs;&longs;umat, aut &longs;ubten&longs;am BD, aut tangentem EF, aut aliquam ex intermediis? nullus &longs;iquidem oriri pote&longs;t error, qui &longs;ub &longs;en&longs;um cadat. Quod &longs;i, vt &longs;æpè fieri pote&longs;t, di&longs;tantiam BD decempedâ dimetiamur, ni­hil erit quod de tuâ illâ methodo dubites, Mer&longs;enne, non enim arcu pro rectâ abu­teris.

Guld. Su&longs;picor Mer&longs;enne (detur hoc Ger­mano candori) non tibi rectam pro arcûs men&longs;urâ a&longs;&longs;umptam di&longs;plicuiffe; &longs;ed metho­dum illam, quæ tibi nihil de Ptolemæo co­gitanti occurrerat, demùm di&longs;plicui&longs;&longs;e faci­lè crediderim, vbi eam veteribus quoquè innotui&longs;&longs;e deprehendi&longs;ti: ideo illam inter &longs;cruta reieci&longs;ti. Ego quoque, vt vera nat­rem, &longs;æpiùs doleo, quod veritatem tan­quam peregrinam exceperim, qua&longs;i ad m&etail; primum diuerti&longs;&longs;et; quam po&longs;tea alienum limentriui&longs;&longs;e comperio: nec &longs;anè me pro­bro&longs;is &longs;uis &longs;timulis vrget inuidentia, qua cæ-teris veritatis lumen inuideam; &longs;ed terret calumnia, qua &longs;æpè apud iniquos iudices fur­ti reus laboras, ni&longs;i id aliundè acceptum &longs;ponte profitens mentiaris: perinde atque &longs;i nemo &longs;olem po&longs;&longs;et intueri, qui alios de eius luce narrantes non audierit. Simile quid in hoc eodem Problemate mihi contigit expe­riri. Cum enim locorum duorum AB di­&longs;tantiam notam ponerem, ac complemen­ta eleuationum poli; ob&longs;eruabam Solis di­&longs;tantiam à vertice SA, quam per Tabulas Anacla&longs;ticas, & Parallacticas corrigebam; Tum ex complemento declinationis Solis SP, complemento altitudinis Poli AP: & di­&longs;tantia Solis à vertice SA, inquirebam angu­lum ASP; ex quo inuento, vnâ cum latere SP, & complemento altitudinis poli BP, inueniebam SB, quod demptum ex SA re­linquebat arcum BA quæ&longs;itum. Hæc ta­men methodus po&longs;t dies aliquos di&longs;plicuit, cum animaduerterem ingenio&longs;um A&longs;trono­mum eâdem viâ ince&longs;si&longs;&longs;e, & quidem fe­liciùs non Solem &longs;ed &longs;ydera fixa vertici pro­xima ob&longs;eruando, quæ nec parallaxi nec re, fractioni &longs;unt obnoxia.

XXXXIII. Tertia me­thodus in­uestigandi ambitu&mtail; terræ.

Cæterùm ne ab in&longs;titutâ quæ&longs;tione de­flectamus, illud e&longs;t ob&longs;eruandum, quod &longs;i cognitâ altitudine BA, & dato angulo ad A, vellet a&longs;&longs;umere triangulum rectangulum ad B, vt notam faceret

di&longs;tantiam inter B & D, &longs;ibique per&longs;uaderet aut à ba&longs;i aut ab hy­pothenusâ illius trian­guli exhiberi di&longs;tan­tiam BD, longè di­&longs;taret à veritate. Du­cta &longs;iquidem perpen­dicularis BH longè minor e&longs;t arcu BD, cum &longs;it Tangens &longs;e­mi&longs;sis illius arcûs: hypothenu&longs;a verò AH minor e&longs;t quàm tota Tangens AD, de­fectu æquali ip &longs;i ba&longs;i BH; &longs;unt enim HB, HD æquales, cùm vtraque &longs;it circulum tangens ab eodem puncto H ducta. Qua­propter deberet aggregatum ex ba&longs;i BH & hypothenusâ AH accipere, vt totam AD haberet, quæ non multùm differt ab ar­cu BD, ni&longs;i altitudo BA fuerit mons aut &longs;co­pulus.

Quod &longs;i tuus ille terrenæ magnicudinis inue&longs;tigator lineam BD pro maximâ vi­sûs di&longs;tantiâ a&longs;&longs;ump&longs;i&longs;&longs;et, illa vtique media e&longs;t proportionalis, ex cuius quadrato per no­ram altitudinem DA diui&longs;o prouenit tertius terminus, vnde terrena

&longs;emidiameter cogno&longs;ci­tur, non tamen ip&longs;a &longs;e­midiameter AG e&longs;t ter­tius analogiæ terminus, &longs;ed potius conflatum ex DC, CB: latus enim v­num trianguli rectan­guli e&longs;t medium propor­tionale inter differentiam hypothenu&longs;æ ac reliqui lateris, & eorum ag­gregatum: ac proinde vt AD ad DB, it&atail; DB ad DCB. Quare ex inuento tertio ter­mino debui&longs;&longs;et datam altitudinem DA de­mere, & re&longs;iduum bifariam diui&longs;um dedi&longs;­&longs;et quæ&longs;itam &longs;emidiametrum AC. Hinc rectè dicebas arcum illum pro rectâ lineâ parùm Geometricè a&longs;&longs;umptum.

XXXXIV Quarta me­thodus in­neniendi ter­ra &longs;emidia­metrum.

Gal. Nunquam hominem potui à con­ceptâ &longs;ententiâ reuocare, ni&longs;i vbi eum iu&longs;&longs;i rem rotam in praxim deducere. Statuimus primùm extra omnem controuer&longs;iam po&longs;i­tum videri, in decernendâ Phy&longs;ici horizon­tis amplitudine non incertam ædium aut montium altitudinem e&longs;&longs;e &longs;pectandam, &longs;ed eam ex communi vulgarique hominum ma­gnitudine definiendam. Quandoquidem cum ex &longs;ublimiori loco longiùs vi&longs;us eat, ex humiliori autem breuioribus terminis coer­ceatur, quis non videt certam &longs;tatui non po&longs;­&longs;e visûs di&longs;tantiam, quin certa pariter alti­tudo, ex qua oculus circum&longs;picere valeat, con&longs;tituta intelligatur? præter eam verò, quam humano corpori natura plerunqu&etail; conce&longs;&longs;it, cur hanc præ aliâ eligas altitudi­nem, nulla &longs;uppetit ratio. Nec ambigi vllo pacto pote&longs;t, an Veteres horizontis phy&longs;ici amplitudinem indagantes, altitudinem vl­lam humanâ maiorem a&longs;&longs;ump&longs;erint; eam &longs;iquidem horizonti tribuendam cen&longs;uer&etail; magnitudinem, quæ cum &longs;phæricæ &longs;uperfi­ciei pars &longs;it, à planâ tamen minimùm differ­re po&longs;&longs;it. Hinc Macrobius Saturnal. lib. 7. cap. 14. Vbicunque terrarum &longs;teteris, inquit, videris tibi quandam cœli conclu&longs;ionem vide­re; & hoc e&longs;t quod Horizontem veteres voca­uerunt: quorum indago fideliter deprehendit, directam ab oculis aciem per planum contrà a&longs;picientibus non pergere vltra CLXXX &longs;ta­dia, & inde in orbem iam recuruari. Per pla­num, ideò adieci, quia altitudines longi&longs;&longs;imè a&longs;picimus; quippe qui & cælum videmus. Ergo in omni horizontis orbe ip&longs;e qui intuetur, centron e&longs;t. Et quia diximus quantum à cen-tro acies v&longs;que ad partem orbis extenditur, &longs;i­nè dubio in horizonte diametros orbis CCCLX &longs;tadiorum e&longs;t: & &longs;i vlt eriùs qui intuetur ac­ce&longs;&longs;erit, &longs;eu retror&longs;um rece&longs;&longs;erit, &longs;imilem cir­ca &longs;e orbem videbit.

Rogaui deinde vtrùm Macrobio potiùs &longs;tadijs 180 Phy&longs;ici Horizontis &longs;emidiame­trum de&longs;inienti acquie&longs;ceret, an verò &longs;ibi cum Recentioribus quibu&longs;dam conueniret, qui cum Clauio (cui facilè adh æ&longs;it Blanca­nus) in cap.2. &longs;phær. tanquam veritati ma­ximè con&longs;entaneam ad mittunt eorum &longs;en­tentiam, qui a&longs;pectum ad milliaria 62 1/2 pro­trahi opinantur. Neque enim illum aut cum Alberto Magno aut cum Proclo &longs;entire cen­&longs;ebam, quorum prior &longs;tadia mille, po&longs;te­rior bis mille horizontis phy&longs;ici &longs;emidiame­tro dedit.

XXXXV Ostenditur error ex ab­&longs;u lineæ curuæ pro rect a.

Ille quidem con&longs;e&longs;tim Neotericorum&longs;ententiam arripuit: &longs;ed vbi iu&longs;&longs;us e&longs;t AB mill. 62 1/2 ad pedes 312500 reuocare, & huius numeri quadratum 97656.250000. diuidere per DA ped. 6, quanta e&longs;t hominis mediocris altitudo, videns AC prouenir&etail; maiorem milliarijs 3.000000, ad Macro­bium con&longs;ugit, & longitudinem AB &longs;tadiis 180 circum&longs;crip&longs;it: nec &longs;tadia Romana ped. 625, &longs;ed Græca ped. 600 fui&longs;&longs;e contende­bat, cum ex Erato&longs;thene men&longs;ura illa de­&longs;umpta fui&longs;&longs;et. Sed hìc pariter Syrtes inue­nit, cum reuocato &longs;tadiorum 180 numero ad pedes 108000, eius quadratum 11664. 000000. diuidere tentans per pedes 6, quo­tientem pariter ampli&longs;&longs;imum deprehendit. Quid &longs;i volui&longs;&longs;em contentio&longs;iùs agene, affir­mando Erato&longs;thenem nec Romanis, nec Græcis, &longs;ed Alexandrinis &longs;tadijs longioribus v&longs;um fui&longs;&longs;e? Quantò longiùs aberrâ&longs;&longs;et? Sed placuit miti&longs;&longs;imè agere. Quapropter eum rogaui, vt &longs;altem AB milliarium trium, hoc e&longs;t ped. 15000 con&longs;tituens tentaret, an ex a&longs;&longs;umptâ priùs iu&longs;to maiore &longs;emidiametro horizontis phy&longs;ici, an verò etiam ex metho­di ageometriâ enormi illa magnitudo ori­retur: Quadratum itaque ped. 225.000000 diuidens per DA ped.6, inueniebat AC ped. 37.500000, hoc e&longs;t mill. 7500; vnde oritur terræ ambitus mill. 47 142 6/7 duplo maior, quàm communiter concedatur.

Mirabatur ille vehementer, quòd præter &longs;pem tam procul à vero rece&longs;&longs;i&longs;&longs;et: &longs;ed nec conceptam de maiore, iuxta communem errorem, horizontis phy&longs;ici &longs;emidiametro opinionem deponere audebat: hærebant &longs;ci­licet animo altè impre&longs;&longs;a plurium authorum effata, quibus 30 milliaria Italica videntur mediocris visûs di&longs;tantia: quare multò pro­babilior ei apparebat Macrobrii atque Era­to&longs;thenis &longs;ententia di&longs;tantiam huiu&longs;modi &longs;ta, &longs;tijs 180 de&longs;inientium. Nos igitur ad exa­minandum contulimus telluris ambitum ab Erato&longs;thene con&longs;titutum, an cum illa &longs;emi­diametto &longs;tadiorum 180 cohæreret: Eui-denti&longs;&longs;imis enim, vt Macrobius loquitur lib. 1. in &longs;omn. Scip. cap. 20. & indubitabilibus dimen&longs;ionibus con&longs;tat vniuer&longs;æ terræ ambitum, quæ vbicunque vel incolitur, vel inhabitabilis iacet, habere &longs;tadiorum millia ducenta quin­quaginta duo. Cum verò huius peripheriæ pars mille&longs;ima quadringente&longs;ima &longs;int &longs;tadia 180, per quæ directa ab oculis acies pergit, arcus BA gr.o.m.15.&longs;ec.25. Ter. 42. &c. metitur angulum BCD in centro factum. At quoniam peripheria ponitur &longs;tad 252000 e&longs;t diameter minor verâ &longs;tad. (80181 9/11), maior autem verâ (80233 41/223): quarè &longs;umpto medio Arithmetico e diameter AC &longs;tad. 80207 1/2, & &longs;emidiameter CA &longs;tad. 40103 3/4. Fiat igitur vt CB 99998.99293. &longs;inus complementi gr.o.m.15.&longs;ec. 25. Ter.42. ad CD Radium 100000.00000, ita CB &longs;tad.40103 3/4 ad CD &longs;tad, 40104, & ped.92. Demptâ autem CA &longs;emidiametro, remanet AD ped. 242, alti­tudo, ex qua pro&longs;pici pote&longs;t in B ita, vt a&longs;pe­ctui pateant &longs;tadia 180. Quî autem &longs;ieri po&longs;­&longs;it ab intuente &longs;imilem &longs;emper orbem vide­ri, &longs;iuè vlteriùs acce&longs;&longs;erit, &longs;iue retror&longs;um re­ce&longs;&longs;erit, Macrobius ip&longs;e viderit: an &longs;emper eam inueniat altinudinem, cui in&longs;i&longs;tat, vt oculus ab extimâ telluris facie pedibus 242 &longs;emoueatur? Horizontis igitur &longs;emidiame­trum aut &longs;tadijs 180 minorem e&longs;&longs;e, aut non ex humani corporis altitudine de&longs;iniri ne­ce&longs;&longs;e e&longs;t.

XXXXVI Authorum aliquorum lap&longs;us i&ntail; statuend&atail; nimia vi&longs;us distantia.

Cum verò ille labantem Macrobij &longs;en­tentiam &longs;uffulcire aliquatenus &longs;e po&longs;&longs;e con­&longs;ideret, &longs;tadia 180 tribuendo non arcui AB, &longs;ed rectæ DB terram tangenti, quæ & radij optici ex oculo D prodeuntis men&longs;ura e&longs;t, & arcu AB longior; operam demum &longs;e ludere &longs;en&longs;it, cum re ad Geometricam normam reuocatâ tantam opticæ lineæ longitudinem terrenæ magnitudini minimè congruere ma­ni&longs;e&longs;tè deprehendit, etiam &longs;i oculus à terrâ pedum 50. interuallo AD &longs;eiunctus intelliga­tur. Quoniam enim quadratum Tangentis BD, quæ &longs;tad. 180 ponitur, æquale e&longs;t re­ctangulo ADE, diuidatur quadratum ped. 11664.000000 per 50, & erit DE ped. 233 280000, hoce&longs;t &longs;tadiorum Græcorum (quæ hìc v&longs;urpantur) 388800. Quare diameter AE, demptis pedibus 50, erit &longs;tad. 388799 ped. 550. Ex qua diametro colligitur am­bitus longè maior eo, quem Macrobius cum Erato&longs;thene con&longs;tituit.

Guld. Sed lap&longs;is in ageometriam Erato­&longs;thene ac Macrobio, quod &longs;tadia 180 tribue­rint horizontis phy&longs;ici &longs;emidiametro, cum totum telluris ambitum &longs;tadijs 252000 de­&longs;inierint; quid de ijs dicendum, qui terram paucioribus &longs;tadijs circum&longs;eribentes (mil­liarijs nimirum 21600, quæ ad &longs;tadia Græca 180000 reuocantur, quot Ptolemæus toti terrenæ peripheriæ conce&longs;sit) oculum tamen ad maiora &longs;patia longo limite ducunt? Hi &longs;anè longi&longs;simè ab&longs;unt à veritate, cum lineæ opticæ tribuunt longitudinem &longs;tadiorum vt minimum 500. Nam quadratum lineæ opticæ e&longs;t æquale rectangulo &longs;ub altitudin&etail; oculi, & terræ diametro auctâ eâdem altitu­dine. Sit ergo D linea optica, & B &longs;it terræ diameter, & A &longs;it altitudo: igitur DQ æqua­tur AQ+A in B. Quare ad inueniendam A &longs;iat expurgatio per vncias couditionarias qua­drati, &longs;c. per &longs;emi&longs;&longs;em coëfficientis B. Sit er­go E æqualis A+B 1/2: igitur E——B 1/2 e&longs;t æqua­lis ip&longs;i A. Factâ itaque prioris æquationis in­terpretatione erit æquatio inter EQ——BQ 1/4 & DQ: & per Antithe&longs;im EQ æquatur DQ+BQ 1/4

Cum igitur data &longs;it peripheria &longs;tad. 180000, erit diameter B &longs;tad. 57291 2/3 proximè: atquè adeò BQ 1/4 e&longs;t 820583766 2/3; ip&longs;ius verò D &longs;tad. 500, quadratum 250000. ex quotum &longs;ummâ 820833766 2/3, quæ æqualis e&longs;t EQ, &longs;i eruatur radix, erit E, hoc e&longs;t A+B 1/2 &longs;tad. (28650 196/1000), ablatâ autem B 1/2, quæ e&longs;t &longs;tad. 28645 5/6, remanet A &longs;tad. (4 36/100) proximè alti­tudo oculi: ex qua altitudine con&longs;tat no&ntail; e&longs;&longs;e de&longs;iniendam horizontis phy&longs;ici amplitu­dinem. Quod &longs; altitudinem oculi &longs;tatuere­mus vnius &longs;tadij, retentâ eâdem opticæ li­neæ longitudine, proueniret terræ diameter &longs;tad. 249999, quæ maior e&longs;t totâ periphe­riâ ab ip&longs;is con&longs;titutâ.

Hinc pariter Blancano fucum factu&mtail; comperiemus (nam & quandoque bonus dormitat Homerus) qui maximam mon­tium altitudinem &longs;e&longs;quimilliari aut duobus vt &longs;ummum milliaribus de&longs;iniens, Ætnæ in Siciliâ duo tantùm milliaria conce&longs;sit, ad­mi&longs;ittamen ex Maurolyco dial. 3. Co&longs;mogrpag. 75.indè pro&longs;pici in mare vltra ducenta pa&longs;&longs;uum millia. Namque a&longs;&longs;umptâ lineæ opticæ terrenum globum tangenti longitu-dine mill. 200, huiusque quadrato 40000 per Ætnæ altitudinem con&longs;titutam mill. 2 diui&longs;o, & ex Quotiente 20000 demptâ mon­tis altitudine, ne&longs;cio qua ratione re&longs;iduum mill. 19998 terrenæ diametro tribuendum, idem Blancanus Sphæræ part. 3.c.5.pag.93. &longs;ibi gratulatur proximè conuenire cum am­bitu mill. 21600 ab aliis po&longs;ito, & à &longs;e ad­mi&longs;&longs;o. Cum tamen hinc debui&longs;&longs;et potiùs &longs;u&longs;picari montium altitudinem à &longs;e breuiori­bus, quàm par &longs;it, terminis de&longs;initam, ex qua tanta ferè colligitur diameter, quant&atail; e&longs;&longs;e deberet peripheria.

Mer&longs;. An igitur cos quoque mendacii manife&longs;tos redarguas, qui Alexandrina&mtail; &longs;peculam ab in&longs;ulâ, in qua extructa fuit, Pha­ron dictam ad eam prouehunt altitudinem, vt indè naues &longs;excentorum milliarium in­teruallo di&longs;sitas videri potui&longs;&longs;e per &longs;ummam con&longs;identiam â ffirment?

Guld. Vnde fabulam i&longs;tam Io.Bapt. Por­ta lib.17. Mag. nat.in proëm. hau&longs;erit, pror­&longs;us ignoro. Neque enim Diodorus Siculus, aut Strabo, aut Cæ&longs;ar, aut A. Hirtius, aut Plinius, aut Lucianus, aut Solinus, aut Am­mianus Marcellinus, aut alius ex ijs, quos legerim, cum turris illius Alexandrinæ me­minerint, adeò in&longs;anam altitudinem nobis obtrudunt. Quod autem Porta a&longs;&longs;erit in eâ turri à Ptolemæo con&longs;titutum &longs;peculu&mtail;, quod deinde cap. 11. ip&longs;e &longs;pecillum potiùs quàm &longs;peculum vocat, vt ad 600 pa&longs;&longs;uum millia ho&longs;tium naues, quæ eius regiones in­uaderent, con&longs;piceret, occa&longs;io fuit aliquan­do nonnemini opinandi ad ea v&longs;que tempo­ra referendum v&longs;um Tubi optici. Huiu&longs;ce tamen &longs;peculi, &longs;iue &longs;pecilli, ve&longs;tigium nul­lum apud antiquos &longs;criptores deprehender&etail; potui; quamuis eorum libros multâ diligen­tiâ per&longs;crutatus. Quapropter ea mihi mens incidit, vt exi&longs;timarem Portæ, viro cætero­qui erudito, fucum factum ab inepto quo­piam Typographo, vel ignaro &longs;criptore, qui pro &longs;peculâ in Pharo (in&longs;ulâ) extructâ, &longs;pe­culum in Pharo (turri) con&longs;titutum &longs;uppo­&longs;uerit.

XLVII Fabula de altitudin&etail; Phari Ale­xandrinæ reijcitur.

Cæterùm cum tubus opticus vitreis lenti­bus ritè in&longs;tructus ea &longs;olum corpora di&longs;tinctè articulatimque videnda proponar, ad quæ recta oculorum acies pergit, tota hæc fabula euane&longs;cet, vbi tantam altitudinem, quæ vi&longs;um ad milliaria 600 producat, probab­tate omni carere con&longs;titerit. Neque opus erat altitudine illâ imman, cum ideò turris illa à Ptolemæo Philadelpho (quamuis Amm. Marcell. lib. 22. à Cleopatrâ, quæ &longs;oror, & vxor fuit vltimi Ptolemæi cognomento Dio­ny&longs;ij turrim illam excel&longs;am excogitatam &longs;cri­bat) So&longs;trati Cnidij architecti operâ extructa &longs;uerit, vt noctu accen&longs;æ faces indè præluce­rent nauigantibus, quò breuia & &longs;yrtes de­clinarent, quibus ora illa fallacibus & in&longs;i­dio&longs;is acce&longs;sibus importuo&longs;a &longs;catebat, & di­&longs;criminibus plurimis incautos nautas affli­gebat.

Sed iam examinemus quantâ altitudine è mari eminuerit Pharos illa Alexandrina, &longs;i inde ad milliaria 600 vi&longs;us excurrere potuit. Po&longs;ito terræ ambitu mill. 21600, arcus BA, in &longs;uperiori &longs;igurâ mill.600 complectitur gra­dus 10. Fiat igitur vt CB Radius 100000. 00000. ad CD 101542.66119 &longs;ecante&mtail; grad. 10, ita &longs;emidia­

metet CB mill. 3437 1/2 proximè ad CD mill. 3490 1/2. Ablatâ autem femidiametro CA, re­manet AD mill. 53. al­titudo turris Alexandri­næ: quanta videlicet communiter tribui &longs;olet halitibus illis, quibus tum prima illuce&longs;centis diei, tum po&longs;trema aduentantis noctis crepu&longs;cula debmus. Id verò quàm longè à veritate recedat, quid pluribus opus e&longs;t explicare? quotus enim qui&longs;que e&longs;t, qui turri octingentis tale ntis ex­citatæ duûm triumue milliarium altitudi­nem concedat? Pharos igitur In&longs;ula imma­nis &longs;copulus fuit 50 &longs;erè milliaria iuxta per­pendiculum numerans; qua de re mirum apud &longs;criptores omnes &longs;ilentium: ac proin­de tantæ altitudini parùm vtilis accidi&longs;&longs;et &longs;pe­culæ acce&longs;sio. At &longs;tatuamus cum Erato&longs;the­ne telluris ambitum &longs;tadiorum 252000, & &longs;tadia &longs;ingula &longs;int Alexandrina |ped. Rom. 720., totus ambitus e&longs;&longs;et mill.Rom. 36288; igitur milliaria 600 e&longs;&longs;ent gr. 5. m. 57. Qua­re vt Radius 100000.00000. ad 100541. 64449. &longs;ecantem gr.5.m. 57., ita &longs;emidia­meter CB mill. 5775. pa&longs;&longs;. 419. ad CD mill. 5806. pa&longs;&longs;. 701: ex qua &longs;i au&longs;eratur &longs;e­midiameter CA, remaneret altitudo AD mill. 31 & pa&longs;&longs;. 282; quæ altitudo adhuc e&longs;t immanis: & maior hac e&longs;&longs;et, &longs;i &longs;tadia ill&atail; 252000. non. Alexandrina &longs;ed Græca a&longs;&longs;um­pta fui&longs;&longs;ent; e&longs;&longs;et enim CD &longs;ecans anguli DCB gr.7.m.8.&longs;ec.38. Non itaque &longs;ieri po­tuit, vt ex Alexandrinâ turri ad &longs;excenta pa&longs;&longs;uum millia pro&longs;pectus pateret.

Longè minor e&longs;t Phy&longs;ici Horizontis &longs;e­midiameter, quàm vulgus cen&longs;eat, &longs;i res Geo-metricè perpendatur: cre&longs;cit autem eius am­plitudo pro maori &longs;pectatoris altitudin&etail;. Hinc quamuis nauclerorum plurimos Geo. metriâ non &longs;atis in&longs;tructos &longs;æpè fugiat ratio, eorum tamen varia in determinandâ visûs di&longs;tantiâ &longs;ententias facilè po&longs;&longs;umus concilia­re; alijs &longs;iquidem ex altiori, alijs ex humilio­ri &longs;peculâ pro&longs; picientibus obiectum idem, illis quidem longiùs, his verò propiùs &longs;e ob­tulit contemplandum. Quocirca ex huiu&longs;­modi hominum effatis nihil timendum, quod datâ telluris magnitudine con&longs;titutam Geometricisque rationibus &longs;olidatam de vi­sûs di&longs;tantiâ &longs;ententiam labefactare po&longs;sit: duo enim hæc inuicem perpetuo vinculo colligantur.

Gal. At qui&longs;quis ex eorum numero &longs;ue­rit, quos pudet aliquando &longs;apere, & antiquos errores dedi&longs;cere, vbi visûs di&longs;tantiam eius opinione minorem demon&longs;traueris, illiò terræ magnitudinem non ritè con&longs;titutam calumniabitur, & ad Ari&longs;totelem prouoca­bit, qui lib. 2. de Cœlo text. vlt. &longs;cribit terræ circuitum patere quadraginta &longs;tadioru&mtail; myriadibus, hoc e&longs;t &longs;tadiis 400000. aut ad Archimedem, qui in Arenario telluris am­bitum ter mille &longs;tadiorum millia & eo am­pliù complecti con&longs;tituit.

Guld. Prouocet: per me licet. Eum ta­men monitum velim parum ex Archimede &longs;perandum, cum eam iHe magnitudinem da­

tâ operâ ponere volue­rit, quam nemo eo­rum, quibu&longs;cum di­&longs;putabat, iu&longs;to mino­rem calumniari po&longs;&longs;et. Quodverò ad Ari&longs;tote­lem &longs;pectat, non mul­tum habet momen­ti Peripatetica autho­ritas, cui apodictica ratio aduer&longs;atur. Porrò longè melius e&longs;t opticæ lineæ longitudinem præcogno&longs;cere, & ex illâ terræ magnitudi­nem inue&longs;tigare, quàm incertis coniecturis telluris ambitum &longs;tatuere; & infirmo huic &longs;undamento æquè nutantem de a&longs;pectûs lon­gitudine &longs;ententiam &longs;uper&longs;ruere. Sit enim nota altitudo BA, & ob&longs;eruatus fuerit angu­lus BAD; notus e&longs;t angulus complementi, qui e&longs;t ad C: ducta autem recta BD facit angulum BDA, qui e&longs;t &longs;emi&longs;&longs;is noti anguli ad C, vt paulò antè dicebam. Cum itaque in triangulo BAD datum &longs;it latus AB, & duo anguli ad A & ad D innotuerint, inueniri poterit quantitas lineæ opticæ AD. Tum ex B intelligatur educta perpendiculatis BE, & in triangulo rectangulo ABE, datis angu­lo A & latere AB, inueniatur latus BE. De­mum quia triangula ABE, ADC rectangula habentia communem angulum ad A &longs;unt &longs;imilia, fiat vt AB data ad BE inuentam, ita AD lineæ opticæ longitudo inuenta ad DC quæ&longs;itam terræ &longs;emidiametrum.

XLVIII Inuenir&etail; longitudinem vi&longs;us: & ex ea Quint&atail; methodus vestigandi terræ &longs;emi­diametrum,

Mer&longs;. In ijs, quæ hactenus attuli&longs;ti ad terræ &longs;emidiametrum inueniendam, illud accidit incommodum, quod totam altitu­dinem &longs;upra maris &longs;uper&longs;iciem innote&longs;cere oportet: id quod haberi non pote&longs;t, ni&longs;i aut prærupta rupes mari immineat, aut turris in litore &longs;it con&longs;tituta. Quin methodum ali­quam excogitas, qua etiam ex turri procul ab æquore in colle po&longs;itâ explorare po&longs;&longs;imus, quanta &longs;it terræ magnitudo?

Guld. Tentemus pariter, quid po&longs;&longs;imus: tertius ade&longs;t Galilæus; ni&longs;i aliquid inueneri­mus, dicam nos iratis Mu&longs;is conueni&longs;&longs;e. Sit igitur in perpendiculari AC, nota in&longs;ignis aliqua altitudo BA, at non talis, vt eius hu­millimum punctum B &longs;phæricæ &longs;uper&longs;iciei adhæreat, cum potiùs ex illâ emineat i&ntail; colle DB, cuius altitudo ignota e&longs;t: &longs;ieri au­tem po&longs;&longs;it, vt liber pro&longs;pectus in Horizon­tem pateat, &longs;iue in &longs;ummo A, &longs;iue in imo B con&longs;i&longs;tas angulos CAE, CBF ob&longs;eruaturus.

Quibus angulis ob&longs;er­uatis intellige rectam BF occurrere Tangen­ti AE in G. In triangu­lo itaque ABG angu­lus AGB e&longs;t notus, vt­pote differentia duo­rum ob&longs;eruatorum C BG, CAG: angulus A e&longs;t ob&longs;eruatus, & data e&longs;t altitudo BA: ergo inueniri pote&longs;t quantitas rectæ BG. Iam du­cantur rectæ CF, CE, & &longs;unt duo triangula AEC, BFC rectangula, in quibus duo an­guli EAC, ECA &longs;imul &longs;unt æquales duo­bus FBC, FCB: Atqui angulus ECA e&longs;t æ­qualis duobus ECF, FCB; ergo tres ECF, FCB, CAE &longs;unt æquales duobus FBC, FCB; & dempto communi FCB, remanet FBC æqualis duobus ECF, EAC. E&longs;t igitur ECF differentia nota duorum ob&longs;eruatorum CAE, CBF. Ducatur demùm recta CG. Et quo­niam GF, GE &longs;unt tangentes circulum ab eodem puncto exeuntes, inter &longs;e æquales &longs;unt, &longs;icut & CF, CE ex centro ductæ; CG verò e&longs;t vtrique triangulo FCG, ECG com­munis; ergo angulus ECF notus diuiditur à rectâ CG bi&longs;ariam. Quare &longs;i angulorum ob­&longs;eruatorum &longs;emidi&longs;&longs;erentiam GCF addas an­gulo FCB complemento noto anguli ob&longs;er­uati in B, notus e&longs;t etiam angulus BCG; ex quo, vnâ cum angulo CBG ob&longs;eruato, & la­tere BG inuento, inuenitur latus CB: Cui &longs;i addatur data altitudo BA, notum erit latus CA vnâ cum angulo ad A ob&longs;eruato in trian­gulo AEC rectangulo: quare & inuenitur CE &longs;emidiameter quæ&longs;ita, quæ e&longs;t ip&longs;i CD æqua­lis, vnde innote&longs;cit altitudo collis BD, & lineæ opticæ AE longitudo cogno&longs;ci pote&longs;t.

XLIX Sexta me­tbodus ter­ræ &longs;emidia­metrum in­quirendi, & montis alti­tudinem co­gno&longs;cendi.

At contingat ex edito quidem monte pro­&longs;pici po&longs;&longs;e in extremum

horizontem, &longs;ed planè ignotam e&longs;&longs;e montis al­titudnem. Eligatur lo­cus aliquis con&longs;picuus, qui ita di&longs;tare cen&longs;ea­tur, vt perpendicula­res ex vtroque loco ad centrum ductæ à pa­ralleli&longs;mo deffectentes &longs;en&longs;u digno&longs;ci queant. Hinc enim terræ &longs;emidiametrum eruer&etail; po&longs;&longs;umus. Ex A igitur &longs;it linea AD terram tangens: ob&longs;eruetur angulus CAD. Tum ad ea&longs;dem vel alias partes eligatur locus B valde di&longs;tans, & ob&longs;eruetur pariter angulus CAB. Di&longs;tantia autem BA vel &longs;it præcogni­ta, vel ex tertio loco ob&longs;eruetur, vt fieri com­muniter &longs;olet. Demum ex B ob&longs;eruetur an­gulus ABC; cognitâ &longs;cilicet di&longs;tantiâ ip&longs;ius A puncti à vertice ob&longs;eruatoris in B, com­plementum ad duos rectos dat angulum ABC: erit autem indicium di&longs;tantiæ AB &longs;ufficientis, &longs;i anguli CAB, CBA &longs;imul &longs;um­pti minores fuerint duobus rectis. Quare in triangulo ABC dato latere BA & angulis adiacentibus inuenitur latus AC. Inuento autem latere AC & ob&longs;eruato angulo CAD in triangulo CDA rectangulo, inuenitur CD quæ&longs;ita terræ &longs;emidiameter, nec latebit montis altitudo.

L. Septima me­thodus in­uestigandi &longs;emidiame­trum terræ, & montis altitudin.

Quod &longs;i locorum opportunitas ferat, vt detur altitudo FE nota, ex qua ob&longs;eruari queat angulus CED, & in monte procul po&longs;i­to liber &longs;it a&longs;cen&longs;us, donec ex A puncto per E in extremum horizontem D productus ra­dius efficiat angulum CAD, qui ob&longs;eruatio­ne cogno&longs;catur; ea habemus, quæ ad inue­niendam terræ &longs;emidiametrum, vel ad exa­minandamiam inuentam &longs;ufficiant. Intel­ligatur enim ex F exire recta FG parallela ip&longs;i CA (perpendiculares &longs;iquidem EC, AG á paralleli&longs;mo deflectere ponimus) e&longs;&longs;ormatur triangulum FEG, cuius latus FE datur, an­gulus EGF æqualis angulo EAC ob&longs;eruato innote&longs;cit propter linearum CA, FG paral­leli&longs;mum, & GEF e&longs;t complementum ad duos rectos anguli FED ob&longs;eruati. Inuenia­tur itaque latus EG; quod ablatum ex EA di&longs;tantiâ iam notâ duorum locorum, i&ntail; quibus in&longs;titutæ &longs;unt ob&longs;eruationes, relin­quit GA. At in triangulo EAC, lateri AC parallela e&longs;t GF, ergo vt EG ad GA, ita EF data altitudo ad FC quæ&longs;itam &longs;emidiame­trum. Vel etiam ij&longs;dem po&longs;itis, & ob&longs;erua­tis angulis CED, GAE, atque di&longs;tantiâ AE, in triangulo CAE noti &longs;unt duo anguli, (an­gulus &longs;iquidem CEA e&longs;t complementum ad duos rectos anguli CED ob&longs;eruati) & latus adiacens AE: inueniatur igitur latus EC, ex quo dempta nota altitudo FE relinquit quæ­&longs;itam terræ &longs;emidiametrum. Erit autem indicium &longs;ufficientis di&longs;tantiæ inter A & E, &longs;i angulus CED ob&longs;eruatus fuerit maior angu­lo CAE.

LI. Octau a me­thodus in­ueniendi ter ræ &longs;emidia­metrum.

LII. Idem aliter.

Gal. Ea profectò funt, quæ hactenus di­&longs;putata &longs;nnt, vt vix cen&longs;eam fieri po&longs;&longs;e, vt alicui nulla ex his methodis arrideat. Ve­rùm &longs;crupulus e&longs;t, quem forta&longs;&longs;e ex multo­rum animis non facilè eximas: exi&longs;tima­bunt &longs;iquidem angulum, quem cum per-pendiculo opticus radius con&longs;tituit, nun­quam minimè dubiâ ob&longs;eruatione inue&longs;tiga­ri po&longs;&longs;e. Nam vltimum visûs terminum &longs;i in terrâ &longs;pectes, quamuis plani&longs;&longs;ima facies videatur, quî fiat, vt nullus pateat dubita­tionilocus, an molli inclinatione indè per longa terrarum &longs;patia in mare de&longs;cendatur? ac proinde linea illa ab oculo exiens non cir­culum in &longs;phæricâ &longs;uperficie contingeret, vt exigitur. Si verò in immen&longs;um æquor vi­&longs;us excurrat, et&longs;i &longs;opitis ftuctibus otia agat, nulloque æ&longs;tu intume&longs;cat, quis ne&longs;ciat At­mo&longs;phæram vaporibus non adeò paucis te­nuibu&longs;ue &longs;catere, vt nulla refractionis, qua Oceani partes infra horizontem depre&longs;&longs;æ emmergant, &longs;u&longs;picio &longs;uboriri po&longs;&longs;it?

Guld. Hæc quidem non ea e&longs;&longs;e videntur, quæ telluris &longs;emidiametro his methodis in­uentæ officere po&longs;&longs;int: Si enim aliâ atque aliâ methodo inue&longs;tigetur, nec valdè in&longs;i­gni di&longs;crimine differant, quæ inueniuntur, medium Arithmeticum inter extrema in­uenta dabit quantitatem quæ&longs;itam &longs;emidia­metro terræ tribuendam. Tellus quipp&etail; toreuma non e&longs;t vndequaque expolitum; &longs;ed cum eius partes à centro di&longs;paribus interual­lis ab&longs;int, ita tamen vt proximè &longs;phæra&mtail; æmuletus, facis e&longs;t &longs;i mediocris à centro di-&longs;tantia innote&longs;cat. Nihilominus tamen aliam placet tentare viam nullâ habitâ ratione radii optici terram tangentis, modò ea &longs;it duo­rum locorum di&longs;tantia, vt perpendiculares ad centrum notabiliter deflectant à paralle­li&longs;mo.

LIII: Nona me­thodus tel­luris &longs;emi­diametrum inquir ndi.

Eligatur itaque alti­tudo quæpiam in&longs;ignis & nota AB, ex cuius vtroque extremo vi­deatur in monte ad plura milliaria procul po&longs;ito locus D: loca ve­rò huiu&longs;modi di&longs;tantia po&longs;&longs;unt ob&longs;eruari poti&longs;­&longs;imùm noctu accen&longs;o ibi igné ab amico, ni&longs;i ad&longs;it nota aliqua peculiaris, vt ædi&longs;icium, turris &c. Tum ex A ob&longs;eruetur angulus BAD, & ex B angulus ABD, notus enim fiet reliquus angulus BDA. Ex puncto autem D ob&longs;eruetur angulus BDC, vnde ablato an­gulo BDA noto, reliquus ADC innote&longs;cit. His paratis in triangulo ABD dantur duo an­guli A & B cum latere adiacente BA, inue­niatur igitur latus AD. Ex hoc autem late­re AD inuento vnâ cum angulo ADC, qu ex ob&longs;eruatione innotuit, & angulo DAC qui e&longs;t complementum anguli ob&longs;eruati DAB ad duos rectos, inueniri pote&longs;t latus AC quæ&longs;ita terræ &longs;emidiameter.

At non vacat montem con&longs;cendere? alia &longs;uppetit via, qua leuiori labore propo&longs;itum a&longs;&longs;equamur. Sit nota altitudo IG, vnde vi­deatur locus aliquis in &longs;uperficie terræ F: ob­&longs;erueturque angulus IGF. Quod &longs;i di&longs;tantia

GF iam nota non fuerit, ex tertio quopiam loco e&atail; ob&longs;eruetur, inue­niaturque iuxta Tri­gonometriæ præ­cepta. His com­paratis producatur GI per terræ cen­trum T v&longs;qu&etail; in O, vt IO &longs;it terræ diameter: ex F cadat in dia­metrum perpendicularis FC. Quonia&mtail; igitur in triangulo GCF rectangulo datur hy­pothenu&longs;a GF, & angulus CGF, inueniantur reliqua latera FC, CG. Auferatur autem IG data altitudo ex GC, & remanet IC. Quia verò FC à puncto peripheriæ F cadit perpendicularis in diametrum IO, e&longs;t me-dio loco proportio nalis inter diametri &longs;eg­menta IC, CO; ac proinde quadratum me­diæ CF æquale e&longs;t rectangu lo &longs;ub extremis. Itaque quadrato ip&longs;ius CF diui&longs;o per IC &longs;eg­mentum notum, Quotiens dabit CO, cui addatur CI, & habetur tota diameter IO quæ&longs;ita.

LIV. Decima me­thodus, qua terræ dia­meter inue­nitur.

LV. Idem aliter.

Hæc mihi methodus magis arridet vtpo­te breuior, qua quadratum CF diuido per IC: cæterùm &longs;i rem merè Trigonome­tricè perficere quis malit, inuentis CF & IC, quærat angulum IFC; quem du­plicet, & dupli &longs;inum ex Tabulis inue­niat: tum fiat vt &longs;inus inuentus ad Ra­dium ita inuenta CF ad quæ&longs;itam &longs;emidia­metrum FT. Huius operationis ratio pa­tet, quia cum angulus IFO in &longs;emicircu­lo &longs;it rectus, triângulum ICF e&longs;t &longs;imile trian­gulo IFO, igitur angulus inuentus IFC æqua­lis e&longs;t angulo FOC; huius autem duplex e&longs;t angulus ITF ad centrum, qui proinde inno­te&longs;cit, vnâ cum &longs;inu FC in partibus Radii hæc verò linea cum nota &longs;it etiam in men­&longs;urâ homogeneâ altitudini datæ IG, manife­&longs;tabit pariter in eâdem men&longs;urâ Radium TF.

Placetne aliam adhuc inire viam? nec Diony&longs;iodori Geometræ protritam ve&longs;tigiis; cuius in &longs;epulchro inuenta e&longs;t epi&longs;tola ad &longs;uperos mi&longs;&longs;a, qua &longs;e à &longs;epulchro ad infimam terram de&longs;cendi&longs;&longs;e &longs;ignificabat, illudque &longs;pa­tium &longs;tadia 42000. complecti. Sint datæ al­titudo eadem IG, ac di&longs;tantia GF, & angu­lus IGF ob&longs;eruetur. Ducatur ex I tangens IH; quæ &longs;ecet GF in H. Quæratur ergo i&ntail; triangulo GIH rectangulo, ex dato latere GI & angulo G, latus GH, quod ex GF ablatum relinquit HF, & quæratur latus IH. Deinde du­ctâ rectâ IF, in triangulo IHF nota &longs;unt la­tera IH & HF, angulus autem compræhen­&longs;us IHF æqualis e&longs;t duobus internis notis, &longs;ci­licet recto GIH, & IGH ob&longs;eruato: quar&etail; inueniri pote&longs;t tum latus IF, tum angulus HIF: cui æqualis e&longs;t angulus IOF in alterno &longs;egmento: huius autem duplus e&longs;t angulus ITF ad centrum. Fiat igitur vt &longs;inus &longs;emian­guli inuenti ITF, hoc e&longs;t&longs;inus angult HIF, ad Radium, ita &longs;emi&longs;sis inuenti lateris IF ad quæ&longs;itam &longs;emidiametrum TF.

LVI. Vndecim&atail; methodus inueniendi terræ &longs;emi­diametrum

Compendio&longs;iùs forta&longs;&longs;e operabimur, &longs;i da­tis IG & GF cum angulo G compræhen&longs;o, inueniatur ba&longs;is IF & angulus GIF, qui e&longs;t nece&longs;&longs;ariò obtu&longs;us. Fiat ergo vt &longs;inus exce&longs;­sûs anguli GIF &longs;upra rectum ad Radium, ita &longs;emi&longs;sis inuentæ ba&longs;is IF ad quæ&longs;itam terræ &longs;emidiametrum.

LVII. Id breuiùs.

Verùm omi&longs;&longs;o tot linearum apparatu res

facillimè conficitur, e­tiam&longs;i nulla &longs;it data al­titudo nota. Ob&longs;erue­tur di&longs;tantia AD: tum in A accipiatur angulus CAD, & in D ob&longs;erue­tur angulus, quem cum verticali lineâ ex D ad Zenith productâ facit radius opticus DA; hu­ius enim complementum ad duos rectos e&longs;t angulus ADC: dato autem latere AD cum angulis adiacentibus, latere non po&longs;­&longs;unt reliqua latera CD quæ&longs;ita terræ &longs;emidia­meter, & CA &longs;emidiameter aucta montis AB altitudine.

LVIII. Duodecima methodus &longs;emidiame­trum terræ inuestigan­di, & montis altitudini.

Sed iam, Mer&longs;enne, cadunt altis d&etail; montibus vmbræ; nec Galilæum diutur­niore colloquio di&longs;tinere &longs;as e&longs;t.

Mer&longs;. Rectè mones: præceps in noctem ruit dies: &longs;ed huiu&longs;modi colloquia cum in­&longs;tituuntur, omnis hora momentum e&longs;t. Va­le Galilæe.

Gal. Valete amici; & quas debeo gratias pro humani&longs;simâ con&longs;uetudine, nunc planè non reddo, &longs;ed apud me &longs;eruo, vt iterum redire ccgamini depo&longs;itum repetituri.

DISSERTATIO QVARTA

Ex aquæ &longs;eparatione à ter­ra, motus facilitatem infert.

Guldinus, Galilæus, Mer&longs;ennus.

PVRGARE ne tibi m&etail; debeo, Galilæe, quòd con­dictam Mer&longs;enno horam te adeundi importunus præ­uenetim?

Gal. Si putas Batauis in nouâ Zem­blâ po&longs;t longas dierum 84 tenebras lu-cem præltolantibus, Solem dies 14 antici­pantem accidi&longs;&longs;e importunum, ac purgatio­ne opus habui&longs;&longs;e, quòd legitimum exoriendi tem pus anteuerterit; præ&longs;tò &longs;um, vt intelli­gam, qua te demum excu&longs;atione ab imma­ni hac culpâ eximas. Sed cum expectatus adueneris, quam tuorum in me meritorum partem referendâ gratiâ con&longs;equi potero?

Guld. Culpam hanc omnem, quantæ­cunque e&longs;t, in te transfero: id &longs;cilicet profu­sâ tuæ humanitatis &longs;ignificatione effeci&longs;ti, vt mihi liceat e&longs;&longs;e temerario; nec ab&longs;urdu&mtail; duxerim &longs;tatim, ac me tui de&longs;iderium ce­pit, aduolare, & immaturum fœtum, ve­riùs dixerim víx dum conceptum, ante t&etail; ponere, vt vitæ igniculos illi tuâ luce imper­tias.

Gal. Siccine iuuat fe&longs;tiuis inanium offi­ciorum argutijs iocari? Mittamus i&longs;thæc: & quam primum edi&longs;&longs;ere, quæ te benigna ege­rit Minerua, vt frigidos no&longs;tros cineres fodi­catum venires, ignem ætheriâ vtique domo &longs;ubductum depo&longs;iturus.

Guld: Ari&longs;totelem fortè præmanibus ha­bebam; cumque aliud meditans pagellas te­merè oculo percurrerem, incidi in textum 78. lib. 2. de Cœlo, vbi Thaletis Mile&longs;ii d&etail; causâ terræ quie&longs;centis &longs;ententiam exponit, anquam ex eo, quia innatans &longs;it, tellus ma­neat, quemadmodum lignum vel aliquid tale aliud; etenim horum &longs;uper aerem quidem ni­hil natura aptum e&longs;t manere, &longs;ed &longs;uper aquam.Id quod mihi in mentem reuocauit eadem pror&longs;usapud Senecam à me iam pridem le­cta lib. 6. Nat. quæ&longs;t. cap. 6. terram videli­cet totam, Thaletis opinione, &longs;ubiecto hu­more portari, & innatare, ita vt vndâ &longs;u&longs;ti­neatur orbis velut aliquod grande nauigium. Ex quo ille ab eodem Senecâ lib. 3. cap. 13. reiectus non &longs;atis aptèterræ motuum cau&longs;am inferebat, perindè atque &longs;i nauigium hoc in­natans concuteretur. Tum, quæ e&longs;t phan­ta&longs;matum atque formarum menti inhæren­tium mira connexio, vix cæperam tacitus ridere commentitium ingentis huius nauigii nullos in &longs;copulos impacti tremorem, cum in eius grauitatis con&longs;iderationem delap&longs;us &longs;um: tenuique hac vellicatione excitatæ he­&longs;terni no&longs;tri congre&longs;&longs;us reliquiæ animo in&longs;i­dentes me protinus abripuerunt, & &longs;en&longs;im nec aduertentem deduxerunt ad eam cogi­tationem, vt &longs;u&longs;picarer ex aquarum naturâ, ad tellurem Archimedæis machinationibus mouendam, &longs;ub&longs;idium aliquod companari po&longs;&longs;e. Plura illicò huic cogitato a&longs;&longs;inia i&ntail; mentem confusè & permixtè irruperunt, quæ &longs;ubitam approbationem temerè extor­quere viderentur; &longs;ed quoniam, vbi multa &longs;unt, quæ &longs;ibi aptis nexibus cohærere de­beant, ne veritatis compages luxata pereat, periculo&longs;um & lubricum e&longs;t facilè a&longs;&longs;entiri, nolui me in præcipitem locum committere; &longs;u&longs;tinendam potiùs tanti&longs;per omnem a&longs;&longs;en­&longs;ionem duxi, dum rem totam di&longs;cretè & electè &longs;uas in partes, te pro tuâ &longs;apientiâ opem ferente, digererem. En habes, qui­bus &longs;timulis actus mihi imperare non potue­rim, vt à te diutiùs abe&longs;&longs;em.

Gal. Gratias tibi habeo, mi Guldine, im­mortales; quod &longs;pem iniicias audiendi ex te hodie, quid de iis &longs;entias, quæ iam tum ab anno huius &longs;æculi duodecimo con&longs;crip&longs;i de Innatantibus.

Guld. Librum legi tuo dignum ingenio; nec potuit feliciùs enodari, quam con&longs;titue­ras examinandam quæ&longs;tionem de &longs;olidis in­natantibus, quamuis humido &longs;ecundùm &longs;pe­ciem grauioribus, &longs;i quidem &longs;olitaria &longs;uman­tur, componentibus tamen vnâ cum aër&etail; &longs;ibi adhære&longs;cente molem aquâ non grauio­rem. Illud maximè dolui, quod nactus &longs;im exemplar &longs;iue Bibliopolæ &longs;ine Bibliopegi in­curiâ mutilarum integro folio, & quidem il­lo ip&longs;o, in quo totius futuræ di&longs;putationis fundamenta &longs;ternis: ac, quæ mihi aduer&longs;&atail; e&longs;t fortuna, nu&longs;quam licuit integrum librum reperire, ex quo no&longs;tri exemplaris hiatum &longs;upplerem, Id quod te præmonni&longs;&longs;e oppor­tunum fuit, ne, &longs;i fortè nobis non conuene­rit, me contradicendi &longs;tudio actum putes: ni&longs;i me tamen mea fallit opinio, in minimis di&longs;&longs;entiemus.

Gal. Libens audio, qui contra &longs;en&longs;erint. Sed ne te longiùs ab in&longs;tituto tuo, veriùs di­cam, no&longs;tro, abducam; quidnam ex aquâ emolumenti &longs;peras ad facilem terræ motio­nem, de qua nobis fuit di&longs;putatio?

Guld. Futurum puto, vt plurimum pon­deris de terreno hoc orbe, qui aquam pariter ac terram complectitur, deduceretur. Illud enim extra omnem controuer&longs;iam po&longs;itum accipio, quod aqua aëre grauior e&longs;t; & fluida cùm &longs;it, &longs;emper ad inferiora delabitur, vt infra aërem vniuer&longs;icentro vicinior con&longs;i&longs;tat. Ex quo fit, vt nu&longs;quam quie&longs;cat, ni&longs;i vbi nullus patet locus, in quem de&longs;cendat. Qua­rè cum &longs;ola &longs;uperficies &longs;phærica paribus ra­diis à centro remoueatur, aquæ quie&longs;centis &longs;uperficiem &longs;phæricam e&longs;&longs;e nece&longs;&longs;e e&longs;t: quan­doquidem &longs;iquæ &longs;uperficiei partes à centro longiùs abe&longs;&longs;ent, vtpote altiores ad motum procliues non &longs;ub&longs;i&longs;terent, &longs;ed humiliorem in locum defluerent: neque enim ex eo a­quam &longs;ponte a&longs;cendere dixerim, quòd ea in vitreis fi&longs;tulis immer&longs;is aliquantulum a&longs;cen­dat.

LIX Aquæ &longs;u­perficies est &longs;phærica.

Gal. Nemo id facilè inficietur: immo, &longs;i id quidem in rem tuam faciat, vltro dabo maria omnia, quæ aquarum communion&etail; iunguntur (&longs;i æ&longs;tum omnem &longs;ublatum, ven­tosque &longs;ilentes animo fingamus) non e&longs;&longs;&etail; alia alijs &longs;ecundùm &longs;uperficiem altiora: qui­bus enim frænis cohiberentur Sinûs Arabici aquæ, &longs;i altiores e&longs;&longs;ent, ne in Erytræum ma­re in&longs;luerent? aut quibus aggeribus ob&longs;true­retur fretum Herculeum, ne Oceanus Atlan­ticus ac Mediterraneum mare in vnâ &longs;u­perficie aquarum libramentum &longs;u&longs;ciperent?

Quod verò de aquâ in immer&longs;is fi&longs;tulis vtrinque hiantibus a&longs;cendente addis, nihil planè officit naturæ aquarum &longs;e in &longs;phæram circa terræ centrum conglobantium; neque illicò po&longs;&longs;e aquam ad digitivaltitudine&mtail; &longs;ponte a&longs;cendere affirmandum e&longs;t, quòd il­lam in tenui&longs;&longs;imis fi&longs;tulis eò pertingere ali­quando videamus; quò enim ampliores &longs;unt fi&longs;tulæ, eò minùs in iis aquam af&longs;urger&etail; con&longs;tat, nec fortè &longs;ine &longs;u&longs;picione minoris, quàm appareat, altitudinis, propter &longs;pecie­rum vi&longs;ibilium ex vitro refractionem, i&ntail; ampli&longs;simis igitur lacuum marium que alueis quantùm illa a&longs;cendat, quod &longs;phæricam &longs;u­perficiem corrumpat? Sed nec aquam om­ninò &longs;ponte dixerim in fi&longs;tulâ a&longs;cender&etail; Quando enim fi&longs;tula deprimitur, vt aquæ immergatur, vtique &longs;ubiectus aër premitur, & locum &longs;ubeunti fi&longs;tulæ concedens, quâ patet via, recedit, vt locum &longs;uppleat à fi&longs;tu­lâ deor&longs;um motâ relictum. Sicut autem aër, cui corpus in motu occutrit, comprimi­tur, ita is, qui ponè e&longs;t, paululum di&longs;trahi­tur ac rare&longs;cit; hic verò ad ingenium rediens proximum aërem attrahit ad &longs;upplendum locum à fi&longs;tulâ relictum; cumque nullus &longs;ubiectus aër tam in promptu &longs;it, quàm is qui fi&longs;tulæ cauitatem implet, hic ex&longs;ugitur; atque adeò cum aér fi&longs;tulæ &longs;ur&longs;um mouea­tur, &longs;ubiectus aër compre&longs;&longs;us in fi&longs;tulæ caui­tatem &longs;uccedit, per quam faciliùs elabitur, ac per impul&longs;ionem, aut compre&longs;&longs;ionem contigui aëris, qui lateribus adiacet. Por­rò ea e&longs;t fluidorum corporum natura, vt conceptum ex motu impetum, etiam intrà homogeneum corpus, non ita facilè remit­tant; quemadmodum in aquâ colore aliquo infectâ intrà aliam aquam leui&longs;&longs;imè effusâ videre e&longs;t. Hinc e&longs;t aërem &longs;ur&longs;um in &longs;i&longs;tulâ incitatum ex concepto impetu tanti&longs;per per-gere in motu, & ita pellere &longs;uperiorem aë­rem, vt hic eum qui fi&longs;tulæ latera extrin&longs;e­cùs ob&longs;idet, propellat, fiatque per inferius hiantis fi&longs;tulæ o&longs;culum illa circumpul&longs;io, de qua Plato in Timæo, vel &longs;altem, vt cum ve­tris Philo&longs;ophis loquar, ab a&longs;cendente aëre per fi&longs;tulam liberrimè ab&longs;que vllo alterius aëris intercurrentis obice, attrahitur aër in­ferior.

LX. Cur aqu&atail; in tubo v­trinque bi­ante a&longs;een­dat aliquan tulum.

Guld. Veriùs &longs;orta&longs;&longs;e dixeris & attrahi pariter & circumpelli:

Gal. Vbi igitur inferioris o&longs; labra &longs;u­biectam aquam ita attigerint, vt aer &longs;uece­dere nequeat, illud nece&longs;&longs;ariò fit, vt a&longs;cen­dentem aetem aqua &longs;ubiecta con&longs;equatur &longs;iue attracta, &longs;iue ex circumpul&longs;ione propul­&longs;a. Cum autem hoc à naturâ liquoribus comparatum &longs;it, quod &longs;olidis corporibus ad­hære&longs;cant; vbi aliquid aquæ &longs;ur&longs;um ab aere a&longs;cendente eleuatæ, internis fi&longs;tulæ lateribus adhæ&longs;eri, iam non deor&longs;um vrget contr&atail; vim aéris a&longs;cendentis, qui propterea in reli­quam aquam non adhære&longs;centem vires &longs;uas omnes exercet. At quia in tenui&longs;simâ fi&longs;tu­lâ cylindrulus aquæ primùm eleuatus ita ferè totu adhæret fi&longs;tulæ, vt vix in medio relin­quat capillarem medullam ab aëre &longs;u&longs;tenta­tam, multò faciliùs pergic in a&longs;cen&longs;u, & aliaquæ particulas &longs;ecum rapit &longs;ur&longs;um; donee demum præter aquam &longs;ponte adhærentem lateribus, tantum aquæ ab aere &longs;u&longs;tineatur, vt eam dimittere non po&longs;&longs;it, quin ip&longs;e magis di&longs;trahatur & rare&longs;cat: id quod natura potiùs refugit, quàm permittere tantillulæ aquæ &longs;u&longs;pen&longs;ionem. Ni&longs;i fortè malles dicere, a­quam illam medullarem con&longs;titutam intrà aquam lateribus adhærentem iam non conari deor&longs;um. Quando verò amplior e&longs;t fi&longs;tulæ capacitas, con&longs;tat aerrem non tantâ velocita­te per eam ferri &longs;ur&longs;um cæteris paribus, ac per fi&longs;tulam tenuiorem, & præterea cylindrulus aquæ &longs;ur&longs;um attractus ampliorem habet ba­&longs;im, & in minori altitudine habetur tota ea quantitas aquæ, quæ valet ab aere &longs;u&longs;tentari: hinc fit eò minùs aquam attolli, quò am­plior e&longs;t fi&longs;tula. Mitto hìc di&longs;putare an in­&longs;en&longs;ibilis aquæ expiratio adhærens fi&longs;tulæ, vel in eam incurrens, excitet electricam vitri expirationem; an verò ea fi&longs;tulam de­ui&longs;&longs;imè humectans, dum attactu illo &longs;tatim concre&longs;cit, &longs;tatim &longs;ubiectam aquam attrahat vt &longs;ibi vniat, quemadmodum in calamo &longs;criptorio &longs;æpe ob&longs;eruare e&longs;t, quando atra­mento valdè diluto vtimur; vix enim hu­mens calamus &longs;ubiectum atramentum con­tingit, cum co confe&longs;tim imbuitur. Hæc &longs;cilicet nos longiùs, quàm par &longs;it, abdu­cerent. Illud certum e&longs;t, quod aqua &longs;ponte fluens ita &longs;emper ad humiliora loca delabi­tur, vt à &longs;phæricâ &longs;uperficie non recedat, &longs;i res Phy&longs;icè &longs;altem con&longs;ideretur. Atque adeò id tibi vltrò concedens audire expecto, quid indè conficias.

Guld. Non eandem e&longs;&longs;e &longs;emper aquæ &longs;u­perficiem; quò enim maioribus à centro in­teruallis &longs;emouetur, eò propiùs æquata&mtail; planitiem æmulatur; at centro vicinior ma­iori conuexitate inflectitur; hìc &longs;cilicet mi­noris, ibi maioris &longs;phæræ portio e&longs;t. Iam verò vt pla­niùs & aper­tiùs verbis

complectar, quod volo, ex Graphi­de &longs;ub&longs;idium petam. Sit pro globo terra­queo circu­lus ABCD, cuius cen­trum T con­gruat vniuer&longs;i centro, & BAE mare Hyper­oreum, FCD Oceanus Indicus aut Æthio-picus, vel alius, quamcunque demum &longs;or­tiatur appellationem. Ambigi non pote&longs;t, quin maria hæc in eadem &longs;phæricâ &longs;uperficie exi&longs;tant, quandoquidem ab vniuer&longs;i centro T paribus interuallis di&longs;iunguntur. At &longs;i tellurem ab vniuer&longs;i centro (quod, ne i&ntail; vocabulis laboremus, centrum grauiu&mtail; liceat appellare, cum eius rationem habue­rit natura &longs;uum cuique corpori locum tri­buens) remotam intelligamus, ita vt illius quidem centrum &longs;it T, centrum verò gra­uiu &longs;it V; non eadem manere pote&longs;t v­triu&longs;que maris &longs;uper&longs;icies; &longs;ed Hyperboreum &longs;ub&longs;idere magis & explicari debet, Indicum verò a&longs;&longs;urgere, Cum enim aqua A remo­tior &longs;it quàm B & E à centro V, pote&longs;t de­&longs;cendere, nec con&longs;i&longs;tet, ni&longs;i vbi fuerit &longs;u­per&longs;icies BIE. Contra autem aqua F & D remotior e&longs;t quàm C à centro V; pote&longs;t igitur ver&longs;us C de&longs;cendere; & relicto loco ad F & ad D, a&longs;&longs;urget in H, & erit &longs;uper­ficies FHD maiorem habens conuexita­te&mtail;.

LXI Si tellus a­liò trabere­tur, aqu&atail; mutaret fi­guram.

Quod &longs;i ad latus iaceat aqua, vt MNO, factâ translatione centri ex Vin T, vtique ex M versùs O de&longs;cendet; &longs;ed &longs;i mons OS prohibeat, demùm con&longs;i&longs;tet aqua circa vni­uer&longs;i centrum V in &longs;uper&longs;icie &longs;phæricâ RNS. Idemque d&etail;

cæteris e&longs;to iu­dicium; nulla &longs;iquidem repe­riri po&longs;&longs;et a­quarum con­gregatio, quæ tellure transla­tâ, &longs;e aliam in &longs;uperficiem non conglobaret, altioribus par­tibus in inferiorem locum delap&longs;is.

LXII Noua bypo­the&longs;is mari­ni æstus in­diatur, &longs;ed non proba­tur.

Gal. Igno&longs;ce, quæ&longs;o, interpellanti. Ne­&longs;cio quam mihi inijcis &longs;u&longs;picionem no æ hypothe&longs;is, qua citra omnem elluris verti­ginem &longs;iuè in orbe annuo, &longs;iuè circa &longs;uum axem, marinus æ&longs;tus explicari po&longs;&longs;et: &longs;i ni­mirum terræ centrum lento ac tenui motu vltro citroque commeans centro grauiuncongrueret &longs;olùm in medio fluxu aut reflu­xu. Si enim T accedat ad V, aqua incipit ex S refluere ver&longs;us M, vbi aqua &longs;emper au­getur, quò magis centrum T recedit ab V in X: iterumque fluit ex M in O, cum cen­trum ab X recedens in V & in T &longs;ua per ve&longs;tigia eò remeat, vnde di&longs;ce&longs;&longs;it, &longs;eruatâ­que in motu reciprocando con&longs;tantiâ, al-ternas fluxûs, & refluxûs vices efficit in ad­uer&longs;is litoribus. Quod &longs;i in oppo&longs;itis eiu&longs;­dem aluei ripis eodem tempore fluxus con­tingat aut refluxus, vt in B & E, aut in F & D; tunc opinari quis po&longs;&longs;et mare illud eam habere po&longs;itionem, vt in illud incidat linea motûs, quæ ex centro grauium per terræ centrum ducitur: dum enim aqua deprimitur ex A in I, augetur in B & E, &longs;i litus fluxui ob&longs;tet, aut vlteriora &longs;patia occupat in P & K: dum verò a&longs;&longs;urgit ex C in H, minuitur in F & D. Porrò alternâ hac nutantis terræ mo­tione non magis eius &longs;tabilitas vacillaret, quàm illiùs firmitati ob&longs;it trepidationis mo­tus à pleri&longs;que admi&longs;&longs;us ob variam centri grauitatis po&longs;itionem: &longs;tare &longs;iquidem terra dicitur, quæ &longs;uo ex loco non decedit, quam­quam in eo &longs;uæ diametri particulam (1/4000000) percurrat. Finge enim motûs extremos terminos T & X non ampliùs pa&longs;&longs;um vnum di&longs;tare à grauium centro V: tanta e&longs;t aqua­rum in immen&longs;um patentium copia, vt èxi­guâ inclinatione, quam motu illo acquire­rent, dilabentes æ&longs;tum non exiguum effi­cerent: qui tamen in lacubus, angu&longs;tiori­busque alueis ob minorem aquarum copiam non perciperetur.

Guld. Blandiuntur i&longs;thæc facilè mentis oculis: &longs;ed &longs;i rem penitiùs intro&longs;picere per otium liceret, haud &longs;atis &longs;cio, quàm aptè commentum hoc cum marini æ&longs;tûs phæno­menis cohæreret. Nec pauca in hanc &longs;en­tentiam afferri po&longs;&longs;ent: &longs;ed non vacat his im­morari, ne longiùs ab in&longs;tituto digrediar, aut &longs;ortè, quæ e&longs;t fugacis memoriæ incon­&longs;tantia, excidant, quæ nunc animo obuer­&longs;antur. De mari certè, quod Kiùn, in In­&longs;ulâ Hainan, alluit, illud notatu dignum &longs;cribunt Sinæ Geographi, quod maris æ&longs;tum Diurnum non &longs;entiat, &longs;ed per dimidiam men&longs;is partem versùs Ortum, per reliquam dimidiam versùs Occa&longs;um fluat. Quid? Quod in vertice montis Hucùng in Fokien Prouinciâ puteus e&longs;t (Hiai nomen e&longs;t) cuius aqua æ&longs;tum marinum &longs;uo acce&longs;&longs;u & rece&longs;&longs;u refert. Adde huic fontem prope Nuikiang in Suchuen Prouinciâ, quem modò a&longs;cen­dentem modò de&longs;cendentem æ&longs;tûs marini horas adeò procul à mari &longs;equi ob&longs;eruatum e&longs;t. Hos autem æ&longs;tus ex motu illo orbis, quem innuebas, non oriri palàm e&longs;t. Quòd &longs;i ex tam remotâ Sinatum regione petitum argumentum reijcis, mihi &longs;anè con&longs;tat non hanc e&longs;&longs;e æ&longs;tûs effectricem cau&longs;am; nam ip&longs;a quoque flumina, terræ centro accedente ad centrum grauitatis aut recedente, diebus &longs;ingulis cursûs velocitatem incitarent re­mitterentque, aut etiam &longs;uum in caput re­laberentur; id quod nondum licuit ob&longs;erua­re. Præterquam quod vix dixeris, quo mo­uente tellus vici&longs;&longs;im commearet, citrà fabu­larum figmenta.

At &longs;i contingere po&longs;&longs;et, vt machinarum

ope telluris centrum ex V in T transferretur, fluminis GL aqua ex G reflueret in L, & in eundem alueum &longs;e in&longs;inuaret mare v&longs;qu&etail; dum tota aquæ &longs;uperficies continua in &longs;phæ­ram inflexa con&longs;i&longs;teret, cum non haberet, quò de&longs;cenderet. Hinc illud fit, quod cum maria omnia (ni&longs;i fortè Ca&longs;pium velis exci­pere, cui tamen per &longs;ubterraneos cuniculos cum Ponto Euxino communio e&longs;t) &longs;ibi in­uicem continuata iunctaque &longs;int, terrâ in partem vnam translatâ, aquæ ferè omnes in oppo&longs;itam recederent, vel per patentem al­ueum dilabentes, vel etiam exundantes: idem quippe tunc aquarum conceptaculis contingeret, ac &longs;i nunc vas liquore qua&longs;i plenum magis & magis inclinaretur, totus enim demùm liquor effunderetur. Quarè vniuer&longs;a ferè aqua &longs;uperiorem locum relin­quens in H conflueret eò velociùs, quò lon­giùs telluris centrum T recederet ab V cen­tro grauium &longs;eu vniuer&longs;i.

LXIII Tellur&etail; translata fe­rè tota aqua ab ea &longs;eiun­geretur.

Gal. In eo igitur, &longs;i quid video, machi­nalis motionis, qua terra transferretur, faci­litatem con&longs;tituis, quod eo ip&longs;o tempore, quo terra &longs;upra FVD planum (quod ho­rizontale vocetur) attolleretur, aqua de­&longs;cenderet; ac proinde &longs;uperioris partis pon­dus minueretur, donee demum terra pro­cul à centro translata totius ferè aquæ ponde­re leuaretur, quæ cirea vniuer&longs;i centrum V aqueum in globum &longs;uis &longs;e nutibus confor­maret.

Guld. Ita planè: nec illud quidem con­temnendum e&longs;&longs;et compendium, &longs;i ponderis aquæ rationes ineamus. Quotam enim ter­raquei huius globi partem con&longs;tituendam e&longs;&longs;e aquam cen&longs;es?

Gal. Res e&longs;t, in qua Geometriæ apices per&longs;equi non po&longs;&longs;umus, cum exactâ ma­rium omnium notitiâ careamus, & planè varia &longs;it aquarum profunditas: qua propter coniecturis contentos nos e&longs;&longs;e oporter. Et quidem quod ad aquarum &longs;uperficiem per­tinet, eas arbitror æquis cum terrâ portioni­bus globi conuexitatem di&longs;pertire: altitudi­nem verò adeò incon&longs;tantem reperio, vt &longs;i profunditates maiores cum minoribus com­pen&longs;emus, vix vltra milliaris dodrantem aut integrum milliare altitudini in vniuer&longs;um tribuendum exi&longs;time&mtail;.

Guld. Qúæ &longs;entis, approbo; immen&longs;æ &longs;iquidem illæ altitudines & aby&longs;&longs;i aquarum rari&longs;&longs;imæ &longs;unt, quæ bolide nullâ explorari po&longs;&longs;int. Idcircò libentiùs vuiuersè altitu­dinem &longs;olùm dodrantalem aquis tribuo, mil­liari a&longs;&longs;umpto pro a&longs;&longs;e. Iam, &longs;i placet, aquæ grauitatem ad calculos reuocemus, & globi perimetrum accipiamus, quam olim Mer&longs;ennus, nobis non repugnantibus, con­&longs;tituebat mill. Rom. ant. 25941. Perime­tro con&longs;titutâ, diametrum &longs;ic inquiro ex ra­tionibus Vietæ: Vt 31415.926536 ad 10000.000000, ita maximi circuli periphe­ria mill. 25941 ad diametrum mill. 8257­pa&longs;&longs;. 276. Igitur &longs;idiameter in peripheriam ducatur, producetur &longs;phærica &longs;uperficies mill. quadrat. 214.201996. pa&longs;&longs;. quad. 716000: Huius autem &longs;emi&longs;sis mill. 107. 100998. pa&longs;&longs;. 358000. erit &longs;uper&longs;icies a­quæ.

LXIV Totius a­quæ quanti­tas, & gra­uitas in qui­ritur.

Et vt breuitati &longs;eruiam, duco inuentam aquæ &longs;uperficiem in altitudinem con&longs;titutam mill.3/4: ne &longs;cilicet longioribus ambagibus in quiram totius globi &longs;oliditatem. Deinde in­&longs;titutâ analogiâ, vt cubus diametri inuentæ ad cubum eiu&longs;dem diametri mulctatæ dodran­te milliaris, ita &longs;oliditas &longs;phæræ ex inuenta dia-metro ad &longs;oliditatem alterius &longs;phæræ, inue­niam harum &longs;phærarum differentiam, cuius differentiæ &longs;emi&longs;&longs;is aquarum &longs;oliditati tri­buatur. Neque enim e&longs;t operæ pretium nos ip&longs;os hoc labore conficere; quandoqui­dem vix di&longs;creparet inuentus numerus ab eo, qui ex ductu &longs;uperficiei in altitudinem pro­dibit. Duco igitur aquæ &longs;uperficiem mill. 107.100998 pa&longs;&longs;. 358000 in altitudinem mill. 3/4, & prodit &longs;oliditas milliarium cubi­corum 80.325748, & pa&longs;&longs;. cubic. 768. 500000.

Inuentâ &longs;oliditate grauitatem inue&longs;tigo: & quamuis &longs;ciam marinam aquam ob ad­mixtam &longs;alis copiam grauiorem e&longs;&longs;e aquâ communi; vt tamen compen&longs;etur, &longs;i quid plus æquo tributum e&longs;t &longs;uperficiei, aut pro­funditati, communem aquæ grauitatem ac­cipio; Et quoniam milliaribus Romanis an­tiquis vtimur, pondus pedis cubici antiqui, hoc e&longs;t amphoræ aquâ plenæ, e&longs;t lib. 80. Igitur quia milliare cubicum con&longs;tat pedi­bus &longs;olidis 125000.000000, hic numerus per lib. 80 ductus dabit libras 10.000000.000000 grauitatem &longs;ingularium milliarium cubico­rum aquæ. Iam &longs;i &longs;oliditas mill. 80.325748 pa&longs;&longs;. 768.500000. ducatur per libras 10. 000000.000000. erit totius aquæ pondus lib. 803.257487.685000.000000.

LXV Pondus ter­reni globi quàm nota­biliter mi­nueretur ex aquæ &longs;ece&longs;­&longs;iane.

Hoc autem pondus ex totius globi graui­tate demptum faciliorem efficeret terræ motionem, vbi iam tota terra aliquou&longs;que ab vniuer&longs;i centro rece&longs;&longs;i&longs;&longs;et, ibique aquam ferè totam, quæ nunc in globi &longs;uperfici&etail; fluit, reliqui&longs;&longs;et. Sedquid &longs;i in maris fundo amplæ pateant voragines, per quas in tellu­ris cuniculos aqua &longs;e in&longs;inuer, ingentesque aby&longs;&longs;os crect? An non per hiatus eo&longs;dem aqua &longs;e exoneraret tellure in altum &longs;ublatâEx quo & illud con&longs;equeretur, quod in im­men&longs;a illa hydrophylacia aër tenuisque va­por defluenti aquæ &longs;uccederet, fieretque to­tius compo&longs;itæ molis grauitas &longs;ecundùm &longs;peciem minor. Verùm terræ vi&longs;cera n&etail; &longs;crutemur; aquasque illas hypogæas &longs;uis in concepraculis &longs;tagnantes relinquamus. qua certè, quæ terræ faciem nunc alluit, tanta e&longs;t, vt &longs;i eam di&longs;ce&longs;&longs;i&longs;&longs;e in locum alium à rellure animo concipiamus, continuo non exigua &longs;anè momenta ex globo terraqueo dempta intelligamus. Et &longs;i ad manum e&longs;&longs;et &longs;chedula, in qua Mer&longs;ennus rationes dige&longs;&longs;it, quibus telluris grauitatem nudius tertius in­ue&longs;tigabat, numerum hunc librarum ex illo &longs;ubducentibus con&longs;taret non planè contem­nendum e&longs;&longs;e hoc laboris compendium.

Gal. Secum illam tulit Mer&longs;ennus: &longs;ed non e&longs;t opus grauitatem hanc aquæ cum to­tius globi pondere comparare, &longs;atis enim pet &longs;e patet, quàm in&longs;ignis foret i&longs;ta ponderis dece&longs;&longs;io. Vnum autem hìc ob&longs;eruo, quod

nimirum, quamuis ingens hæc ponderis di­minutio tunc &longs;olùm contingeret, quando terra e&longs;&longs;et ab aquis diuul&longs;a, & ab vniuer&longs;i centro V tota abe&longs;&longs;et, emolumentum tamen non paruum faceret in motione a&longs;&longs;iduus a­quarum fluxus in partem oppo&longs;itam. Si enim globus plano FD &longs;ectus eò transferatur, vt vniuer&longs;i cen­trum V i&ntail;

eodem &longs;it pla­no, non &longs;o­lùm non per­cipitur toti­us globi, &longs;ed netotius qui­dem fegmen­ti FAD gra­uitas: quan­doquidem &longs;eg­mentum FA D de or&longs;um non conatur contra vim &longs;ur&longs;um mouentem aut &longs;u&longs;tinentem, ni&longs;i iuxta mo­menta ponderis, quibus &longs;uperat moment&atail; &longs;egmenti FCD oppo&longs;ito conatu in idem cen­trum V nitentis, ne indè remoueatur. At­qui aquæ pars aliqua &longs;upra planum FD exi­&longs;tens infra illud de&longs;cendit; igitur in &longs;egmen­to FAE minuitur pondus, & fit ponderis ac­ce&longs;&longs;io &longs;egmento FCD; quarè multò minor e&longs;t differentia grauitatum inter &longs;egmenta, ac proinde minor in mouendo labor, aut in &longs;u­&longs;tinendo. Quemad modum enim &longs;i in libræ lancibus po&longs;ita fuerint pondera inæqualia, & exlance grauiore pars ponderis transferatur in alteram lancem, propiùs accedunt ad æquilibrium, & faciliùs &longs;u&longs;tinetur lanx gra­uior; Sic etiam pondus aliquod aquæ ex &longs;egmento maiore FAD tran&longs;latum in &longs;eg­mentum minus FCD, efficit minorem ponderum inæqualitatem, ac proinde minor grauitas percipitur à mouente globum, vel &longs;u&longs;tinente.

LXVI Facilitas mouendi ter­ram ex de­fluxu aqua­rum.

Guld. Opportunè &longs;ugge&longs;&longs;i&longs;ti, quæ m&etail; aliò ab&longs;tractum pror&longs;us effugerant. Thales Mile&longs;ius &longs;uo illo ingenti nauigio me longtùs abduxerat.

Gal. Quid illud e&longs;t? an putas terra&mtail; aquis innatare, aut po&longs;&longs;e pari facilitate atque nauigium trahi &longs;eu impelli?

Guld. Minimè omnium: &longs;ed ne&longs;cio quæ mens mihi incidit, vt inciperem &longs;u&longs;picari, an telluris centro ex Vin T machinationi­bus translato, & aquâ in oppo&longs;itam partem confluente, fieri po&longs;&longs;et, vt aquæ terra inna­taret, aut &longs;altem aliquid de grauitare remit­teret. Id quod opportuniore &longs;chemate ex­hibeo. Sit idem terræ globus ABCE, cu­ius centrum T non congruat ampliùs cum centro V.

Gal. At ecce Mer&longs;ennum in ip&longs;o tem­pore.

Mer&longs;. In &longs;acinore manife&longs;to deprehen&longs;i pœnas dabitis, boni viri. Nullus e&longs;t infi­ciandi locus. Graphium adhuc tenet Gul­dinus; Galilæus cubito incumbens attentus operam dabat.

Gal. Salue amicum caput. Quicquid in nobis e&longs;t criminis, animaduertatur; &longs;ed te iudice. Dabimus, quas volueris pœnas.

Guld. Vtique leues, &longs;i fuerint peccato pares.

Mer&longs;. Vos nunquam &longs;atis de hoc apud me purgabitis, quod ante condictam mihi horam conueneritis, amæna &longs;cientiarum &longs;patia, me prætermi&longs;&longs;o, percurrentes. Ve­niam non impetrabitis, ni&longs;i me illicò in &longs;ua­ui&longs;&longs;imi docti&longs;&longs;imique veftri &longs;ermonis con­&longs;ortium admittentes probaueritis voihi ve&longs;tra cogitata noninuidi&longs;&longs;e,

Gal. Præclarè nobi&longs;cum agitur, te iudicè. Culpâ vacamus: nam præmium nobis, non pœna decernitur. Quarè rumpe moras, Gul­dine, & quæ nobis e&longs;&longs;et di&longs;putatio, edi&longs;­&longs;ere.

Guld. Ex ingenitâ aquarum propen&longs;io­ne, qua &longs;emper ad ima delabuntur, ani mad­uertebamus oriri po&longs;&longs;e, vt &longs;i telluris globus Archimedæis machinationibus extra vniuer&longs;i centrum transferretur, aquæ in oppo&longs;itam motui partem delabentes, vt fierent centro viciniores, minùs grauem relinquerent &longs;u­periorem terræ portionem. Si enim e&longs;&longs;et ABCE terræ globus, cuius centrum T non congrueret centro V, quod vniuer&longs;i, aut &longs;al­

tem grauium elementarium centrum &longs;ta. tuitur, aquæ omnes, qui­bus liber&atail; pateret ad fluendum via, de&longs;cenderent ver&longs;us C, vt ad centrum V propiùs accederent, & in &longs;phæricâ demum &longs;uperficie FHD pari­bus radijs à centro V remota con&longs;i&longs;terent. Cum itaque &longs;uperiori &longs;egmento &longs;ieret pon­deris aquæ dece&longs;&longs;io, inferiori autem acce&longs;­&longs;io, aliquod haberetur in perficiendâ mo­tione compendium: Hæc verò di&longs;&longs;erenti­bus nobis incidit &longs;u&longs;picio, an fortè continge­re po&longs;&longs;et, aquis in partem vnam delap&longs;is terram innatare.

Sit enim globus terraqueus ABCE, cu­ius centrum T ad illud interuallum à centro V venerit machinarum vi, vt aqua deor&longs;um

delap&longs;a &longs;it B HECB, & portionem B CE circum­plectatur. Iam verò dimit­tatur tellus à &longs;u&longs;pendente: non facilè de. finirem, v­trùm terr&atail; con&longs;i&longs;teret, an potius de­&longs;cenderet ex T in V, an verò etiam &longs;ponte a&longs;cenderet longiùs recedens ab V. Verùm &longs;i &longs;ponte &longs;uâ aliquou&longs;que a&longs;cenderet, ia&mtail; nihil &longs;upere&longs;&longs;et laboris Archimedi, vt eò il­lam deduceret: &longs;i con&longs;i&longs;teret, iam innataret aquis, ac proinde non multo labore fui&longs;&longs;et opus, vt ex V in T transferretur: &longs;i demùm de&longs;cenderet, illud &longs;altem haberetur emolu­menti, quod intrà aquam exi&longs;tenti multum ponderis decederet, & motio faciliùs perfi­ceretur.

LXVII Facilitas motus terræ, antequa&mtail; ab aqua &longs;e­iungeretur.

Mer&longs;. Lepidum &longs;anè inuentum ad vin­dicandum à calumniâ Archimedem, &longs;i cui fortè audaciùs locutus videatur: neque enim ex machinis &longs;olùm, de quibus abundè Gali­læus di&longs;putabat, verùm etiam ex ipsâ aquâ &longs;ub&longs;idium non leue peti po&longs;&longs;et ad tellure&mtail; loco dimouendam. Sed quid potiùs dicen­dum exi&longs;timas? innataret-ne? an verò de­&longs;cenderet?

Guld. Ex his fluctibus enauigare &longs;olus non po&longs;&longs;um: vobis pariter adremigandum e&longs;t. Illud primum &longs;tatuere oportet, vtrùm terrenus globus &longs;it aquâ leuior &longs;ecundùm &longs;peciem; deinde quota pars ex aquis &longs;ponte emergeret: vt hinc innote&longs;cat, quantu&mtail; fui&longs;&longs;et Archimedi laborandum. Et quod ad primum &longs;pectat, certum e&longs;t aërem vni­uer&longs;um in terræ cauernis delite&longs;cente&mtail;, omnesque halitus, & corpora aquis leuiora plurimum po&longs;&longs;e demere de grauitate: aër enim, dum corpus in aëre &longs;u&longs;penditur, nec grauitatem addit, nec leuitatem: at &longs;i cor­pus aquæ in&longs;i&longs;tat, ex aëre recipit leuita­tem.

LXVIII Pondus tel­luris in a­qua minue­retur, ob in­clu&longs;os bali­tus.

Sit enim vas AR æreum parallelepipedum vacuum, cuius moles &longs;olida, hoc e&longs;t vnâ cum aëre inclu&longs;o, &longs;it pedalis: expendatur i&ntail; aëre, & &longs;it lib. 12. Vtique &longs;i aquæ imponatur, nata­bit, cum pes cubicus a­quæ &longs;it lib. Rom. 80; e&longs;t enim grauitas molis compo&longs;itæ ex va&longs;is ma­tèriâ & aëre ad grauitatem aquæ, vt;. 3. ad 20. At &longs;i &longs;eruata eadem materia, & æris den&longs;i­tate eâdem manente, confletur in ma&longs;&longs;am, aut ex eâ fiat vas minoris capacitatis, erit quidem in aëre idem pondus, at non item in aquâ. Haud di&longs;pari ratione aër terræ vi­&longs;ceribus inclu&longs;us, qui ad extenuandum orbis pondus in aëre nihil iuuat, ni&longs;i quatenus lo­cum occupat cæteroqui grauioribus corpo­ribus replendum, intrà aquam conferret in­&longs;uper leuitatem, & de grauiorum corporum pondere aliquid demeret. Quod &longs;i ignem aëre multò leuiorem addamus, qui plurima globi huius &longs;patia implet, incrementum ac-cipiet leuitas non contemnendum; cum po­ti&longs;&longs;imùm ex globi totius grauitate demen­dum &longs;it huius aquæ terram circumplectentis pondus: iam enim non pars e&longs;&longs;et oneris mo­uendi, &longs;ed e&longs;&longs;et medium, in quo motus per­&longs;iceretur.

Gal. Aëris, & ignis copiam in terrâ de­lite&longs;centem certis men&longs;uris definire non po&longs;­&longs;umus, &longs;ed coniecturas tantùm per&longs;equi ne­ce&longs;&longs;e e&longs;t: illud potius à Philo&longs;opho exigi po&longs;­&longs;e videtur, vt aëris grauitatem cum aquâ comparatam determinet. Quamuis autem con&longs;tipato intrà vas aëre aliquando depre­henderim aërem quadringenties aquâ leuio­rem, mihi tamen omninò non &longs;atis facio: ex illo enim experimento hoc certè euincitur, quod aër con&longs;tipatus in aere communi non con&longs;tipato grauitat: &longs;ed cum varia &longs;it aëris con&longs;tipatio, incon&longs;tans pariter e&longs;t grauitatis men&longs;ura, quæ ex illâ colligitur. Quare aëris grauitatem explorare oporteret in medio le­uiore, quemad modum aqua non intrà aquam &longs;ed in aëre expenditur. Et quidem &longs;ubiit ani­mum aliquando hæc cogitatio, vt &longs;ubiectis pruni aërem vehementer calefacerem, in quo aërem communem phialæ inclu&longs;um ex­penderem; vt exploratâ deinde eiu&longs;dem phialæ grauitate in aëre communi minùs ta­ro, innote&longs;ceret aëris pondus: &longs;ed cum per­&longs;pectum haberem ex prunis vaporem cali­dum a&longs;cendere, timui, ne motus a&longs;cenden­tis vaporis ac medii commoti mihi fucum faceret, vt detractum de grauitate cen&longs;erem, quicquid virium ad de&longs;cendendum occur­rentis vaporis motus impediret. Præter­quamquod ex variâ aeris calefacti raritat&etail;, varia pariter deprehenderetur aëris commu­nis grauitas.

LXIX Aquæ & aë­ris grauita­tes compa­rantur, & inquirun­tur.

Guld. De aëris con&longs;tipati grauitate nullus dubito, nequè de eiu&longs;dem dilatati leuitate; Id quod ex hac poti&longs;&longs;imùm occa&longs;ione depre­hendi. Mirabar maris æ&longs;tum Lunæ moti­bus adeò con&longs;tanter ob&longs;equentem, cau&longs;am­que curio&longs;iùs inue&longs;tigans animus nunquam quieuit, ni&longs;i vbi &longs;u&longs;picari cœpit latere in ma­ris fundo corpora, quæ a&longs;cendente ad Me­ridianum Lunâ intume&longs;cerent, aquasque attollerent, Lunâ verò ad Occa&longs;um de&longs;cen­dente &longs;ub&longs;iderent cum aquis. Hinc pro maiore huiu&longs;modi corporum copiâ, aut mi­nore, aut pro inæquali eorum contumaciâ, aut facilitate ad intume&longs;cendum, æ&longs;tuum inæqualitas &longs;atis explicata videbatur. Vtau­tem aliquod mariniæ&longs;tûs, ex corpore ad Lu-næ nutum intume&longs;cente, ve&longs;tigium ob&longs;er­uarem, Bi&longs;emuti glebam nullum ignem pa&longs;­&longs;am mihi comparaui (Bi&longs;emutum no&longs;tri ho­mines vocant plumbum cinereum, quod in­ter plumbi albi & nigri &longs;peciem medium e&longs;t) congruæ retortæ impo&longs;ui, ignem &longs;e­cundùm gradus admini&longs;traui horas duode­cim, & qui extillauit humor candidus ac dul­cis, amplo capacique Recipiente excepi: hunc iterum ac tertiò, vt artifices loquuntur, rectificaui, vt purior euaderet ac dulcior. Huius liquoris libram vnam conieci in vi­treum va&longs;culum tantæ capacitatis, vt liquor phialæ be&longs;&longs;em impleret, reliquum trientem aër occuparet. Vitrum optimè clau&longs;um, ne quid expirare po&longs;&longs;et, in loco, vbi quie&longs;ceret, &longs;tatui; nec &longs;inè animi voluptate licebat in Plenilunijs manife&longs;ta inclu&longs;i liquoris incre­menta ob&longs;eruare, in Nouilunijs verò decre­menta, neque ea tantùm, quæ prioribus in­crementis re&longs;ponderent, &longs;ed vt aliquid de­ce&longs;&longs;i&longs;&longs;e videretur ex eâ liquoris quantitate, quam primùm infuderam. Contigit au­tem, vt, curio&longs;itate animum vellicant&etail;, phialam tùm in Pleniluniis, tum in Noui­luniis expenderem, &longs;emperque paria depre­hendi grauitatis momenta, perinde atque &longs;i tunc primùm in phialam liquorem inieci&longs;-&longs;em. Ex quibus intellexi, quantum grauita­tis &longs;ecundùm &longs;peciem decederet liquori in­tume&longs;centi, tantum accedere aëri intrà phia­lam apprimè occlu&longs;am con&longs;tipato: contrà verò liquore ad minora &longs;patia coangu&longs;tato aërem quidem inclu&longs;um dilatari&longs;ed huius rare&longs;centis leuitate auctâ, maiorem illius conden&longs;ati grauitatem compen&longs;ari.

Nec di&longs;similem grauitatis con&longs;tantiam ob&longs;eruabimus, &longs;i vitreum globum, cui lon­giu&longs;eulum collum & gracile adhæreat, vini &longs;piritu ex multiplici di&longs;tillatione tenui&longs;&longs;imo repleamus, aëre collum occupante; o&longs;cu­lum autem Hermetis &longs;igillo claudatur. Ex calore enim rare&longs;cet vini &longs;piritus, aëremque con&longs;tipabit, & frigore &longs;ub&longs;equente &longs;ub&longs;idet, aëri locum relinquens: neque tamen Ther­mo&longs;copii huius grauitas variabitur, cu&mtail; vnius corporis con&longs;tipati grauitas alterius rari leuitate compen&longs;etur. Hinc tamen cert&atail; definiri non po&longs;&longs;e momenta, quibus aër compre&longs;&longs;us deor&longs;um nitarur, palam e&longs;t.

Mer&longs;. Rem ego quantâ potui diligentiâ aliter inue&longs;tigaui, & aërem non quadrin­genties tantùm, &longs;ed etiam adhuc triplo le­uiorem inueni, ita vt grauitas aquæ ad gra­uitatem aëris non &longs;it in minori Ratione quàm 1200 ad 1, &longs;ed potiùs in maiori Ration&etail;. Ita verò &longs;e habuit ob&longs;eruatio. Æream Æo­lipilam propemodùm candentem omnique humore de&longs;titutam expendi primùm bilan­ce iu&longs;ti&longs;simâ; deinde eiu&longs;dem refrigeratæ & ad naturalem temperiem re&longs;titutæ pondus examinaui, & animaduerti illam facta&mtail; fui&longs;&longs;e quatuor vt minimum grauis grauio­rem: Hinc intuli aërem, qui rarefaction&etail; exierat, & naturali conden&longs;atione fuerat ite­rùm in Æolipilam admi&longs;&longs;us, habere in gra­uitate quatuor grana. Iterum Æolipilam, vt priùs, calefeci, quæ eiu&longs;dem quoquè pon­deris, vt priùs, inuenta e&longs;t: & illicò eius ro­&longs;trum in aquam immer&longs;i, vt aquam &longs;ugeret: &longs;uxit autem aquæ vncias 9, drachmas 3, gra­na 25; quæ &longs;unt in vniuer&longs;um (&longs;i fingulis drachmis grana 72 tribuantur, & vnciis gra­na 576) grana 5425; quod e&longs;t pondus aquæ occupantis idem &longs;patium, quod occupabat aër vi rarefactionis exclu&longs;us. E&longs;tigitur gra­uitas aquæ granorum 5425 ad grauitate&mtail; aëris &longs;ecundùm molem æqualis gran 4, hoc e&longs;t vt 1356 ad 1. Quarè &longs;atis liberaliter age­re mihi videor, &longs;i dixero aërem ad aquam in leuitate e&longs;&longs;e vt 1200 ad 1.

Guld. Quàm vellem hæc omninò veri­tati congruere! Sed veniam dabis non qui­dem improbanti conatum, &longs;ed pen&longs;icula-tiùs examinanti, vtrùm omni pror&longs;us labe careat tua hæc argumentatio. Sit vas cu­preum AR molis vnâ cum inclu&longs;o aëre pe­dalis, & va&longs;is pondus lib. 80, quod e&longs;t pon­dus pedis cubiciaquæ. E&longs;t igitur vas eiu&longs;­dem &longs;pecificæ grauitatis cum aquâ; atque adeò cum grauitas cupri ad grauitatem aquæ &longs;it vt 71. ad 8, moles cupri ad molem aëris inclu&longs;i e&longs;t vt 8 ad 63. Quarè vas aëre plenum nihil in aquâ grauitat, aut leuitat; &longs;ed &longs;i mer­gatur intrà aquam, quæ aëre exclu&longs;o impleat va&longs;is capacitatem, iam vas intrà aquam pon­dus habebit lib. 80. minùs pondere, quod habet aqua &longs;ecundùm molem cupro æqualis. Quia igitur moles cupri e&longs;t (8/71) pedis cubici, fiat vt 71 ad 8, ita lib. 80 pondus pedis cu­bici aquæ, ad lib. 9. (1/71) pondus aquæ æqualis cupro va&longs;is. Erit itaque va&longs;is pleni aquâ in­trà aquam grauitas lib. (70 70/71): quod quidem pondus tribuendum e&longs;t cupro, non autem aquæ vas implenti, quæ intrà aquam non grauitat: cum maximè idem e&longs;&longs;et in aquâ eiu&longs;dem cupri pondus, etiam&longs;i in ma&longs;&longs;am conflatum nihil aquæ contineret. Quan­quam non nego grauitatem illam cupri i&ntail; aquâ e&longs;&longs;e æqualem grauitati molis aqueæ vas implentis, &longs;i illa extra aquam in aeretransferatur; e&longs;t enim moles aquæ vas im-plentis (63/71) pedis cubici.

LXX Sivas in li­quore ponde­retur nunc plenum aë­re, nunc ple­num liquo­re illo, diffe­rentia pon­derum est pondus li­quoris im­plentis capa­citatem va­&longs;is.

At manente eâdem va&longs;is mole intelliga­tur aucta materia; & diminuta capacitas, ita vt &longs;it va&longs;is pondus in aëre lib. 100 &longs;e&longs;qui­quartum prioris: erit moles cupri (10/71) pedis cubici, & capacitas (61/71). Quarè aqua æqualis cupro habet pondus lib. (11 19/71): igitur vas intrà aquam plenum aquâ habet pondus lib. (88 52/71) at plenum aëre intrà aquam amittet pondus integri pedis cubici, & &longs;olùm erit lib. 20. Horum igitur ponderum differentia (68 52/71) æ­qualis e&longs;t ponderi aquæ implentis capacita­tem va&longs;is, quæ ex con&longs;titutâ hypothe&longs;i e&longs;t (61/71) pedis cubici.

Similiter &longs;i intrà idem vas admittantur aquæ (10/71), reliquam capacitatem (51/71) impleat aër: moles cupri & aëris occupat in aquâ (61/71) pedis cubici: igitur ex lib. 100 auferuntur lib. (68 52/71), & pondus va&longs;is in aquâ e&longs;t lib. (31 19/71). At quando totum replebatur aquâ, pondus erat lib. (88 52/71), igitur differentia lib. (57 33/71) e&longs;t grauitas æqualis grauitati (51/71) pedis cubiciaquæ, quæ impleret va&longs;is &longs;patium ab aëre occupa­tum, &longs;i aqua illa in aëre extra aquam ex­penderetut.

Quemadmodum igitur ex eiu&longs;dem va&longs;is ponderibus intrà aquam, quando e&longs;t plenum aquâ, ac quando e&longs;t plenum aëre, rectè infertur ho. rum ponderum differentiam e&longs;&longs;e æqualem pon­deri aquæ implentis locum aerris, &longs;i illa pon­deretur in aëre: &longs;ic ex differentiâ ponderum Æolipilæ intrà aërem communem con&longs;titu­tæ, quando plena e&longs;t aëre communi, ac quando plena e&longs;t aëre ignito, ex hac, inquam, differentiâ rectè illata videtur grauitas aëris communis Æolipilam implentis, &longs;i aër i&longs;te ponderaretur in aëre ignito tanquam in medio. Cum autem differentia huiu&longs;modi &longs;it granorum quatuor, pondus aëris communis æolipilam implentis e&longs;t gran. 4. non quidem ab&longs;olutè, &longs;ed tantùm in medio leuitatis eiu&longs;­dem ac raritatis, quam habebat aër Æolipi­læ candentis: &longs;icuti etiam aqua vas A R im­plens, de quo dicebam, non habet graui­tatem lib. (68 52/71) in quocunque medio, &longs;ed tan­tùm in aëre leuitatis ac raritatis eiu&longs;dem cum aëre, qui va&longs;is capacitatem implebat. Qua­re non ego facilè dixerim quatuor illa grana fu i&longs;&longs;e pondus aëris primùm eiecti, qu, iterùm receptus fuit; ille enim aër nullum habebat pondus in aëre communi; & &longs;i pondus ha­beat in aëre ignito, tota illa grauitas non pertinet ad &longs;olum aërem, qui recipitur, &longs;ed ad illum, qui totam Æolipilam implet. Si-cut &longs;i aqua implens vas A R attenuaretur &longs;e­cundùm aliquam partem in aërem, & reli­qua eiiceretur, iterum autem ad naturalem den&longs;itatem rediens eiectam aquam ex&longs;uge­ret, differentia ponderis va&longs;is non &longs;oli aquæ eiectæ tribuenda e&longs;&longs;et, &longs;ed toti aquæ vas im­plenti. Hinc e&longs;t quod, cum aqua in Æoli­pilam admi&longs;&longs;a non &longs;it &longs;ecundùm mole&mtail; æqualis toti aëri, qui eam implebat, ac pro­inde non &longs;it æqualis moli, quæ habet pon­dus gran. 4, non habetur præcisè Ratio gra­uitatum &longs;ecundùm &longs;peciem.

LXXI Experimen­tum Aeoli­pilæ ad &longs;um­mum osten­dit grauita­tem aëris con­munis i&ntail; aëre ignito, non autem ab&longs;olutè: nec ex eo habe­tur quæ&longs;ita proportio grauitatum aquæ & aë­ris.

Mer&longs;. Id meæ &longs;ententiæ vlteriùs fauet: &longs;i enim aquæ moles, quam &longs;uxit Æolipila, minor e&longs;t mole aëris, qui numerat in pon­dere grana 4, plus aliquid aquæ addendum erit, vt moles æquales &longs;int; atque adeò mul­tò maior erit Ratio grauitatis aquæ ad gra­uitatem aëris, quam &longs;it deprehen&longs;a Ratio 1356 ad 1.

Guld. Non hæc eo con&longs;ilio af&longs;erebam, vt irem contrà; &longs;ed tantùm vt rem paulò ob­&longs;curiorem mihi ip&longs;e enucleatiùs explicarem, & te audirem, &longs;i quid &longs;ortè à veritae aut à tuâ mente alienum intelligerem. Cæterùm non nego maiorem e&longs;&longs;e Rationem grauitatis aquæ æolipilam implentis ad grauitatem aë­ris eam pariter implentis, ac &longs;it Ratio gra-uitatis aquæ ex&longs;uctæ ad eiu&longs;dem aëris graui­tatem; modò hæc aquæ grauitas intelligatur non in quocunque medio, &longs;ed in eodem, in quo aër communis grauis e&longs;t, in aëre vide­licet ignito & rari&longs;&longs;imo. Verùm cum re­rum grauitates definiamus habitâ ration&etail; medij omnium rari&longs;&longs;imi atque leui&longs;&longs;imi ex ijs, quibus communiter vtimur, hoc autem medium aër &longs;it, non video, cur aëris & aquæ grauitates inuicem conferre oporteat ratione medij, cuius nullus futurus e&longs;t v&longs;us. Quod &longs;i metalla aquæ immer&longs;a dicuntur in aquâ minùs grauitare pro ratione di&longs;crimi­nis, quod inter&longs;pecificas grauitates interce­dit; cum aquam inter & aquam, aut aërem inter & aerrem nulla reperiatur communiter differentia, nulla pariter aquæ in aquâ aut aë­ris in aëre e&longs;t grauitatio: ac proinde cum aër in aëre con&longs;tituatur, nulla e&longs;t eius graui­tas, quam cum aquâ comparare oporteat.

Sed & vnum præterea addo, &longs;i placet. Si ferri grauitatem cum aquæ grauitate con­ferre voluero, ferrum primùm in aëre ex­pendo, deinde in aquâ; & quæ fuerit pon­derum differentia, eam tribuo grauitati aquæ &longs;ecundùm molem æqualis ferro; & vt totum ferri pondus ad hanc differentiam, ita graui­tatem ferri ad aquæ grauitatem &longs;ecundùm &longs;peciem pronuncio, &longs;i tamen vtraque moles in aëre fuerit; & &longs;it vt 42 ad 5 1/3. Nam &longs;i tam ferrum quàm aqua intra oleum (cuius grauitas &longs;pecifica in aëre e&longs;t 4 3/4) collocentur, grauitas ferri in oleo erit partium 37 1/4, qua­rum grauitas aquæ erit &longs;olùm (7/12); quæ Ratio longè maior e&longs;t eâ Ratione, quam habent grauitates in aëre.

Di&longs;criminis huius ratio e&longs;t, quia vt inue­nirem Rationem grauitatum aquæ & ferri in oleo, &longs;acoma &longs;eu æquipondium debui&longs;&longs;et pa­riter e&longs;&longs;e in oleo; quia autem &longs;acoma &longs;emper fuit in aëre. & examinatum e&longs;t ferri pondus in aëre, grauitas quoque ferri & aquæ com­paratur &longs;olum in aëre. Quod &longs;i in libræ ex­tremitate appenderetur globus ferreus vn­ciarum 42 in aëre, qui in oleo immergere­tur, re&longs;ponderet &longs;acomatiferreo in aëre exi­&longs;tenti vnciarum 37 1/4: at &longs;i &longs;acoma &longs;it pariter in oleo, quia ferreum e&longs;t, & æqualiter à cen­tro libræ di&longs;tat, erit æquale ponderi, quod examinatur, hoc e&longs;t vnc.42. Globus autem ferreus &longs;i in aquâ immergeretur, re&longs;pon­deret &longs;acomati ferreo in aëre exi&longs;tenti vnc. 36 2/3: atqui &longs;i vnciæ 37 1/4 in aëre æquiponde­rant vncijs 42 in oleo, vnciæ 36 1/3 in aër&etail; æquiponderant vnciis (41 51/149) in oleo; igitur eidem globo ferreo in aquâ po&longs;ito æquipon­derat &longs;acoma ferreum in oleo vnc. (41 51/149). Sa­comatum igitur 42 & (41 51/149) differentia (98/149) da­bit grauitatem aquæ in oleo comparata&mtail; cum grauitate ferri; ita vt ferri grauitas i&ntail; oleo ad aquæ grauitatem in oleo &longs;it vt 42 ad (98/149), quæ e&longs;t planè eadem Ratio &longs;uperiùs in­dicata 37 1/4 ad (7/12), hoc e&longs;t 63 6/7 ad 1.

LXXII Ratio duo­rum graui­um in vno medio, vt ba­beatur, de­bet æquipon­dium e&longs;&longs;e in eodem me­dio.

Ex his, quæ carere videntur omni diffi­cultate, & &longs;atis manife&longs;ta &longs;unt, infeto 4 il­la grana, quæ tribuis ponderi aëris commu­nis Æolipilam implentis, nullam aëris gra­uitatem indicare per &longs;e, & immediatè; non aerris in aëre communi, quia in eo, Vt dice­bam, non grauitat; non aëris communis in aëre ignito, vt paulò ante tibi permittebam, quia &longs;acoma &longs;eu æquipondium, quo v&longs;us es ad grauitatem explorandam, non erat pari­ter in aëre ignito: id quod fieri oportui&longs;&longs;et. Nam &longs;i vas aliquod aquâ plenum intrà a­quam ponderes, & &longs;acoma &longs;it pariter i&ntail; aquâ; iterum autem &longs;acomate intrà aquam exi&longs;tente idem vas aëre plenum in aquâ ex­pendas, vtique ponderum differentia no&ntail; dabit aquæ pondus in aëre. Ergo pariter cum vas aëre communi plenum expenderis in aëre communi, & iterum in eodem aerre communi ponderaueris idem vas plenu&mtail; aerre ignito, ponderum differentia non e&longs;t pondus aëris communis æolipilam implen­tis.

Exemplo rem declaro: & accipio illud idem vas cupreum AR, de quo antea dixi­mus, quod cum in aëre &longs;it lib. 100, intrà aquam plenum aquâ e&longs;&longs;et lib (88 52/71), &longs;ed intrà aquam plenum aëre &longs;olùm e&longs;&longs;et lib. 20; vn­de jntulimus aquæ vas implentis pondus i&ntail; aëre e&longs;&longs;e lib. (68 52/71). Ponamus &longs;acoma e&longs;&longs;&etail; ferreum, & illud pariter intrà aquam exi&longs;te­re. Quoniam igitur ferrum 36 2/3 in aër&etail;, æquiponderat ferro 42 in aquâ, ferrum (88 52/71) in aëre, æquiponderabit ferro (101 499/781) in aquâ; & hoc faciet æquilibrium cum va&longs;e cupreo pleno aquâ. Item quia ferrum 36 2/3 in aëre æquiponderat ferro 42 in aquâ, ferrum 20 in aëre æquiponderabit ferro (22 10/11) in aquâ; & hoc con&longs;tituet æquilibrium cum va&longs;e cupreo pleno aëre intrà aquam. Iam &longs;umo diffe­rentiam inter duo hæc &longs;acomata, quæ &longs;unt vt (101 499/781) ad (22 10/11), & e&longs;t differentia lib. (78 580/781); quod &longs;anè non e&longs;t pondus aquæ va&longs;is capa­citatem implentis, &longs;i illa in aëre ponderetur, &longs;ëd e&longs;t multò maius. Pro diuersâ aute&mtail; materiâ &longs;iue plumbeâ, &longs;iue æreâ, &longs;iue argen-teâ, aut &longs;tanneâ, ex qua &longs;acomata con&longs;ta­rent, alia atquè alia oriretur differentia, vt patet. Id quod non in librâ tantùm, &longs;ed in &longs;taterâ quoquè contingeret.

LXXIII Aëris com­munis & a­quæ graui­tas in aëre ignito minor est, quà&mtail; fuerit depre­ben&longs;a.

Quapropter aërem communem in aër&etail; ignito con&longs;titutum leuiorem e&longs;&longs;e 4 granis, quæ in medio eodem e&longs;&longs;ent, apertè con­&longs;tat; illis &longs;iquidem æquiponderat in medio cra&longs;&longs;iore: atque adeò aqua deprehen&longs;a gra­norum 5425 in aëre communi, &longs;i in aër&etail; ignito con&longs;titueretur, multò paucioribus granis æquiponderaret in eodem medio exi­&longs;tentibus; & quidem pro ratione materiæ &longs;acomatis; &longs;i enim e&longs;&longs;ent grana metallica, multò pauciora requirerentur ad faciendum æquilibrium cum aquâ, quàm &longs;i e&longs;&longs;ent gra­na hordei. Similiter &longs;i particulæ ex medul­lâ &longs;ambuci, aut materiâ leuiore quàm aqua, fungerentur munere &longs;acomatis, tunc librâ in aërem ignitum translatâ, minuendum e&longs;&longs;et &longs;acomatis pondus; quemadmodum 100 vn­ciæ auri, & vnciæ (108 24/55) ferri in aere no&ntail; æquiponderant, quæ tamen in aquâ con&longs;ti­tuerent æquilibrium, quandoquidem tam 100 vnciæ auri quàm (108 24/55) ferri in aquâ po­&longs;itæ æquiponderant &longs;acomari vnc. 94 2/3 in aë­re. Quarè nihil hìc certi mihi videor inue­nire, in quo pedem &longs;igam.

Mer&longs;. Si aliquid intelligo, haud procul abes ab eorum &longs;ententiâ, qui omn em aëri grauitatem adimunt: idcirco enim rem hanc ad viuum re&longs;ecas, vt illa pror&longs;us euane&longs;cat.

Guld. Quo iure omnium &longs;ententia ferro & plumbo leuitatem negaret, quia vt pluri­mum grauitant in medijs communibus, quamuis in hydrargyro a&longs;cendant & inna­tent; ita aërem pariter grauem apud nos e&longs;&longs;e in&longs;icior, quamuis &longs;i in purum æthera tran&longs;­ferretur, ibi grauitaret, quemadmodum & aër præter naturam conden&longs;atus in vtribus, in aëre libero grauitat: ibi &longs;iquidem grauita­re poterit, vbi medium leuius, in quo &longs;it, inueniet. Immò memini me olim vento­

rum de&longs;cendentium cau&longs;am reieci&longs;&longs;e in aë­ris &longs;eu halitûs grauitatem; &longs;icut enim gra­uia de&longs;cendentia, ita & leuia a&longs;cendenti&atail; impetum in motu concipiunt, & augent; ex quo &longs;it, vt, quemadmodum lignum in aquam cadens pro&longs;undiùs mergitur, quàm par &longs;it, vnde po&longs;teà emergit, ita pariter halitus in­&longs;imo hoc aëre leuiores a&longs;cendentes conci­piant impetum, quo deferantur vltra termi­nos &longs;uæ quieti debitos in &longs;upremum aerëm ip&longs;is halitibus leuiorem; in quo cum iam graues &longs;int, de&longs;cendant, & obuios halitus a&longs;cendentes reflectant. Si igitur aerem hunc infimum lagenæ inclu&longs;um transferremus in puri&longs;&longs;imum æthera, vel &longs;altem in alti&longs;&longs;imi montis, puta Cauca&longs;i, verticem, ibique lagenam expenderemus; deinde eiu&longs;dem aquâ plenæ pondus inue&longs;tigaremus, tunc innote­&longs;ceret Ratio grauitatum aquæ & aëris in me­dio illo leuiore. Cæterum in&longs;imæ huius re­gionis incolæ de aëris grauitate di&longs;putantes, non video, quid certi de&longs;inire po&longs;&longs;int, neque quos &longs;tatuant Rationum terminos.

LXXIV Venti de­&longs;cendentis cau&longs;a obiter indicatur.

Gal. Abiret igitur in immen&longs;um hæc di­&longs;putatio, & certius nihil, vt opinor, depre­henderemus, quod in rem no&longs;tram faceret. Quapropter præ&longs;taret ijs, quæ veritati pro­xima videntur, a&longs;&longs;umptis, progredi in eâ, quam con&longs;titueramus, quæ&longs;tione.

Guld. Rectè mones, Galilæe. Sed præ­&longs;tabit forta&longs;sè hæc in aliud colloquium reij­cere; neque enim mihi per tempus licet apud vos diutiùs e&longs;&longs;e, ni&longs;i po&longs;thabito negotiolo, quod me aliquantulum vrget, nec omnino perire vellem.

Gal. Commodis tuis nos &longs;eruire oportot: præterquam quod non hodie diem &longs;ine line â duximus. Quare bonis auibus perge, quò te negotia vocant.

DISSERTATIO QVINTA

Minorem telluris grauita­tem in aqua ex­plicat.

Guldinus, Mer&longs;ennus, Galilæus.

POSTREMAM he&longs;terni &longs;er­monis no&longs;tri clau&longs;ulam recolenti in memoriam venit, ne&longs;cio quid d&etail; aëris grauitate &longs;criptum literis Herbipoli haud ita pridem datis ad ami-cum, quarum exemplar nactus &longs;epo&longs;ueram. Excutiens itaque &longs;crinium, quod mihi hoc epi&longs;tolarum genus &longs;eruat, demum, quod quærebam; inueni; immo & mecum attuli, ne, &longs;i fortè vobis aliqua &longs;uble&longs;tæ &longs;idei &longs;u&longs;pi­cio de me &longs;uboriretur, tabulæ de e&longs;&longs;ent, quas proferrem.

Mer&longs;. Nemo no&longs;trûm e&longs;t, qui fidem in­&longs;irmare audeat Germano candori. neque ra­bulis eges, neque te&longs;tibus, me quidem iu­dice: &longs;atis e&longs;t te narra&longs;&longs;e, vt &longs;idem adhi­beam.

Gal. An aliquid, quod vel tuæ, Mer&longs;en­ne, vel meæ aduer&longs;etur &longs;ententiæ, prolatu­rus Guldinus, idquè nobis minùs placitu­rum, &longs;u&longs;picans, ideo literarum exemplar at­tulit, vt omnem à &longs;e inuidiam auertens i&ntail; alium declinet? Quæcunque tandem ill&atail; &longs;int, in medium fidenti animo profer, Gul­dine. Non hìc partium, &longs;ed vno veritatis &longs;tudio tenemur. Nulla ne aëri tribuend&atail; grauitas?

Guld. Immo verò non modica; &longs;i eum, à quo datæ &longs;unt literæ, audiamus; vocat &longs;i­quidem luculenti&longs;simum grauitatis aeris ar­gumentum, id, quod ab Eruditi&longs;&longs;imis Vi­ris ob&longs;eruatum e&longs;t ex occa&longs;ione experimen­ti, quod ad Vacuum inue&longs;tigandum in&longs;ti-tuebatur. Paratum e&longs;t vas vitreum eximiæ &longs;pi&longs;&longs;itudinis, & capacitatis tantæ, vt men&longs;u­ras 32, hoc e&longs;t aquæ vncias, vt minimum, circiter mille, contineret, in Recipientis Chymici formam elaboratum. Huius col­lo adglutinatum e&longs;t &longs;ingulari arte ac firmi­tudine epi&longs;tomium ex orichalco tran&longs;uer&longs;am habens clauem ver&longs;atilem apti&longs;&longs;imè &longs;uo lo­culamento congruentem, ne quid ex va&longs;&etail; po&longs;&longs;it effluere, aut in illud &longs;e in&longs;iuare ni&longs;i eâ conuersâ. Ex orichalco pariter con&longs;tructus e&longs;t firmi&longs;&longs;imus tubus hians vtrinque, &longs;ed in angulum inflexus, vt parti breuiori immitti po&longs;&longs;it epi&longs;tomium Recipientis (&longs;ic liceat ap­pellare) pars verò longior fungi po&longs;&longs;it mu­nere antliæ duobus a&longs;&longs;ariis ritè in&longs;tructæ, vt per alterum quidem Recipienti proximum reducto embolo attrahi po&longs;&longs;it corpus, quo illud impletur, per alterum verò a&longs;&longs;arium congruo loco in antliæ dor&longs;o con&longs;titutum corpus illud atractum exprimi po&longs;&longs;it, cum impellitur adduciturque tru&longs;illum: cuius capiti tran&longs;uer&longs;um manubrium adnectitur, vt duo &longs;imul po&longs;&longs;int antliam agitare: immò quia, licèt initio facilis &longs;it antliæ agitatio, paulatim tamen adeò cre&longs;cit difficultas em­bolum reducendi ab a&longs;&longs;ario Recipienti proxi­mo, vt demum duo robu&longs;ti&longs;&longs;imi iuuenes &longs;u-dore manantes ac totis viribus adnitentes vix illum ampliùs extrahere po&longs;&longs;int, aut prohi­bere, ne &longs;ponte relabatur intus, & cum im­petu ac &longs;onitu illidatur ad partes tubi prexi­mas Recipienti; ideò extremo manubrio fu­niculi duo adnectuntur, vt plures opem fer­re po&longs;&longs;int. Ne verò, dum antlia agitatur, po&longs;sit aër per tenui&longs;simas rimulas (&longs;i fortè Recipientis epi&longs;tomium & extremus antliæ tubus non &longs;ibi exqui&longs;itâ collabellatione con­gruerent) &longs;e latenter in&longs;inuare; antlia ligneæ cupæ firmi&longs;simè affigiturita, vt immi&longs;&longs;a in cupam aqua Recipientis epi&longs;tomium, eius­que clauem ver&longs;atilem contegat, & &longs;olum illud antliæ o&longs;culum ex aquâ emineat, cu­pæ &longs;cilicet labro incumbens, per quod em­bolus agitatur.

LXXV Experimen­tum, quo ten tatum est Vacuum, & quæ&longs;ita aë­ris grauitas.

His omnibus ritè paratis, ac reuolutâ ver­&longs;atili claue, vt pateret exitus aëri Recipien­tis (quod antequam imponeretur antliæ, fuit &longs;taterâ examinatum) agitata e&longs;t aliquot ho­ras antlia; ac demum vbi præ nimiâ diffi­cultate extrahendi pi&longs;tillum, ce&longs;&longs;atum e&longs;t, clau&longs;um e&longs;t vas clauis conuolutione, ac refi­xum ab antliâ iterum expen&longs;um e&longs;t, & anti­quo ponderi deerant lotones 2 3/5, hoc e&longs;t vn­cia (1 3/10).

Mer&longs;. Et dubitabis adhuc, an aëri vas implenti tribuendum e&longs;&longs;et pondus; quod aë­re extracto defuit? tibi certè non ad&longs;tipu­larentur, quicunque liquorem, puta oleum aut mel, ad libram vendunt; quæ enim in­ter vas plenum ac vacuum differentia pon­derum intercedit, eam liquori tribuendam nemo negat.

Guld. Sed quid, &longs;i vas in aquâ expende­rent nunc quidem melle, nunc verò aër&etail; plenum? an grauitatum differentiam it&atail; melli tribueres, vt velles pro eâ pretium &longs;ol­uere?

LXXVI Ex differen­tia ponderum va&longs;is pleni, & vacui, non probatur quæ&longs;ita aë­ris grauitas

Mer&longs;. Minimè omnium: quia præter mellis pondus &longs;ublatum, etiam de va&longs;is gra­uitate non parùm demeret inclu&longs;i aëris le­uitas.

Guld. Quid ni igitur va&longs;is grauitati de­tractum pariter a&longs;&longs;eras ab inclu&longs;o aëre ma­ximè raro, ac proinde longè leuiore, quàm aër i&longs;te communis? Ex quo illud vnum con­&longs;icitur, quod vltro do, aërem &longs;cilicet no&longs;trum futurum grauem, &longs;i phialæ inclu&longs;us tran&longs;­ferretur in aërem rati&longs;simum Recipientis, & in eodem medio e&longs;&longs;et æquipondium, quo aëris communis grauitas exploraretur.

Gal. Ex Ari&longs;totelis Vacuum pro&longs;cribentis officinâ i&longs;thæc depromere oportet; & quan­doquidem negari non pote&longs;t aërem vi antliæ extractum &longs;patia reliqui&longs;&longs;e, in quæ nullum corpus extrin&longs;ecùs aduocatum &longs;ucceder&etail; queat, mauultis aliquid aëris contumaci&longs;si­mi, qui modò minorem modò maiorem oc­cupet locum, violentâ ratiocinatione in va­&longs;e concludere, quàm Vacuum, quod &longs;ponte menti occurrit, admittere, vobisque inqui­rendæ veritatis viam ob&longs;truitis.

Guld. Non opus e&longs;t corpora amouere, vt progrediatur Philo&longs;ophia in Vacuo. Mi­hi &longs;anè nullus relinquitur ambigendi locus, an aere per vim rari&longs;simo Recipiens implea­tur; aperto enim re&longs;ixi ab antliâ va&longs;is epi&longs;to­mio, tantâ vi externus aër irrumpebat i&ntail; vas, vt illud hominem è regione &longs;tantem ad &longs;e raperet: Vacuo autem, quod, præter cor­pus aptum continere, nil addit ni&longs;i corporis contenti negationem, nullam attrahendi fa­cultatem phy&longs;icam concedo. Sed nequ&etail; aërem externum &longs;ponte irrupi&longs;&longs;e cen&longs;eo, vt &longs;uppleret Vacuum; palàm enim aërem at­trahi deprehendit non-nemo, qui apertum os &longs;uum&longs;atis eminus admouit, & confe&longs;tim de&longs;iciente &longs;piritu manibus &longs;ignum; vt &longs;&etail; amouerent, dedit, ip&longs;e ad di&longs;cedendum impotens factus. Nec diffirebitur alius, cui digitum admouenti cutem cum carne pænè ab&longs;traxit, non negatio corporis, &longs;ed vis aëris ad ingenitam minoris raritatis men&longs;ura&mtail; &longs;e&longs;e re&longs;tituentis. Ne quod autem &longs;upere&longs;&longs;e de veritate dubium po&longs;&longs;it, ip&longs;e &longs;e aër prodi­dit, vbi re&longs;ixum ab antliâ vas optimè clau­&longs;um immer&longs;um fuit collo tenus in aquam puri&longs;simam, & conuolutâ denuo claue ver­&longs;atili re&longs;eratum; magno &longs;iquidem impetu atque tumultu, ebullientis aquæ in&longs;tar, vel potiùs fontis copio&longs;i&longs;&longs;imi, irrumpebat aqua in vas per collum (non tamen &longs;inè bullis at­què copiosâ &longs;pumâ) illudque paulatim ad &longs;ummum v&longs;que repleuit. Nunquam tamen id a&longs;&longs;equi potuerunt, vt omnem pror&longs;us aë­rem exclu&longs;um viderent; nam cum in expe­rimentum adhibitum primùm fui&longs;&longs;et vas 27 men&longs;urarum capax, non &longs;uxit aquæ men­&longs;uras ni&longs;i 26 3/4: cumque iterum minori va&longs;e 20 circiter men&longs;urarum capace idem tenta&longs;­&longs;ent, adeò repletum fuit, vt vix &longs;patium, quod auellana nux repleret, reman&longs;erit aquâ vacuum, quod &longs;patium aër replebat in &longs;phæ­rulam conglobatus, qui & ad aquæ motum hùc illùc manife&longs;tè di&longs;currebat. Et quamuis hinc &longs;pes &longs;acta e&longs;&longs;et, adhibito minore Reci­piente, omnem prorsus aërem extrahendi, rem tamen eò deducere nunquam potue­runt.

LXXVII Experimen­tum probat non dari Va cuum.

Mer&longs;. Nullus dubitabam, quin contin-geret in minori Recipiente minus quoque aerris relinqui; quia, cùm quælibet aëris par­ticula certos habeat raritatis terminos, quos nequit tran&longs;ilire, patet paucioribus particulis ad eam raritatem adductis impleri &longs;patium minus, pluribus verò &longs;patium maius. Hinc e&longs;t longiori tempore opus e&longs;&longs;e ad extrahen­dum aërem ex maiore va&longs;e quàm ex minore, non &longs;ecundùm Rationem capacitatis eorum, qua&longs;i &longs;emper æquales particulas antlia extra­heret, &longs;ed &longs;pectatâ raritate minore, quam, cæ­teris paribus, in va&longs;e maiore &longs;u&longs;cipiunt. Po­namus enim, exempli gratiâ, aerrem ex di­&longs;tractione extendi po&longs;&longs;e ad &longs;patium centu­plò maius, ac naturaliter occupet, & antliam primo ductu extrahere quatuor digitos cu­bicos aëris: hi autem &longs;int pars mille&longs;ima ca­pacitatis va&longs;is: igitur po&longs;t primum antliæ du­ctum illa pars mille&longs;ima &longs;patij di&longs;tribuitur inter re&longs;iduas aëris partes 999: po&longs;t &longs;ecun­dum ductum duæ &longs;patij partes mille&longs;imæ inter seliquas 998 vnâ cum aliquâ aëris ap­pendice; quia &longs;ecundo ductu non extrahitur vna mille&longs;ima integra totius primi aëris, &longs;ed aliquid minus, &longs;cilicet (999/1000) vnius mille&longs;imæ; & &longs;ic deinceps, donec demùm decem partes aëris ab initio in va&longs;e exi&longs;tentis, a&longs;&longs;umptâ centuplâ raritate, impleant totum &longs;patium. Quare cum magis &longs;emper ac magis à natu­rali&longs;tatu aër recedat, nil mirum &longs;i &longs;emper extrahendi difficultas augeatur; quia æquale incrementum raritatis &longs;emper paucioribus partibus communicatum maiorem &longs;ingulis infert violentiam. Ex quo patet ad eam ex­trahendi difficultatem citiùs perueniri in va­&longs;e minori, quia &longs;ingulæ aëris particulæ &longs;in­gulis antliæ ductibus plus di&longs;trahuntur, quàm in va&longs;e maiori: nam &longs;i quatuor digiti &longs;int &longs;olùm pars va&longs;is cente&longs;ima, primo ductu partes 99 aëris debent inter &longs;e di&longs;tribuer&etail; quatuor digitos &longs;patij, quod &longs;patium in va&longs;e ampliore di&longs;tribuebatur inter partes 999. Hæc autem maior violentia, quam patitut aër maximè rarus, in cau&longs;â e&longs;t, cur primùm tanto impetu irrumpat aqua, & po&longs;tmodum paulatim a&longs;cendat; quò enim magis à natu­rali &longs;tatu remouetur aër, &longs;icut vim vlterio­rem inferenti contumaciùs re&longs;i&longs;tit, ita maio­re impetu re&longs;tituit &longs;e&longs;e, & aquæ re&longs;i&longs;tentiam faciliùs vincit, cum maximè aqua ad mino­rem altitudinem euehatur; at vbi aqua adhuc altiùs eleuanda e&longs;t, atque aër à minori rari­tate violentâ recedit, & hic &longs;egniùs &longs;e&longs;e con­trahit, & illa validiùs re&longs;i&longs;tit, ac proinde len­tior quoque e&longs;t motus aquæ paulatim a&longs;cen­dentis, & vas replentis.

LXXVIII Indicatur cau&longs;a eo­rum, quæ in allato expe­rimento con tingunt.

LXXIX Aquæ tu­multuantis cau&longs;a expli­catur.

Gal. Sed quid illud e&longs;t, quod tantum a&longs;cendentis aquæ tumultum, bullas, atque &longs;pumam excitat? An quia colli angu&longs;tias prætergre&longs;&longs;a aqua à plurimis aëris particulis totius va&longs;is latitudinem occupantibus qua&longs;i in fru&longs;ta di&longs;cerpitur, dum &longs;ingulæ aliquid liquoris ad &longs;e rapere conantur? An verò quia tanto impetu &longs;e&longs;e contrahit aër, vt. &longs;piritus aquæ admi&longs;ti cogantur ita rare&longs;cere, vt in­termi&longs;ti aqueis particulis & bullas & &longs;pumam creent? An veròquia aër ip&longs;e non planè ho­mogeneum corpus e&longs;t, &longs;ed alias habet par­tes alijs ad raritatem proniores, atque adeò inæquali impetu attractæ aqueæ particulæ di&longs;trahuntur, atque tumultum excitare vi­dentur? Quàm varias autem corporum om­nium expirationes aër excipiat, atque inui­cem permi&longs;ceat, nemo e&longs;t Philo&longs;ophus, qui ignoret; & argumento e&longs;t ip&longs;a naturalis re­&longs;pirandi facultas, quæ licet aërem promi&longs;cuè attrahat in pulmones, minùs tamen pro&longs;i­cuum expiratione reijcit, retentis vtiliori­bus particulis, quas cum &longs;anguine commi­&longs;ceat, vt per arteriam veno&longs;am in &longs;ini&longs;trum cordis ventriculum de&longs;cendentes elaboren­tur in &longs;piritus vitales primùm, ac deinde ani­males. Quod &longs;i quis in cubiculo eodem diu­tiùs eat, neque liceat aut libeat apertis fene&longs;tris nouum aërem alijs vtilibus &longs;piritibus imbutum excipere, &longs;atis experitur, quantum aërem inter & aërem inter&longs;it. Hinc vix po&longs;­fum aliquando non &longs;ubridere, cum diuer&longs;a­rum gentium mores aut corporis habitum viribus è cælo dimi&longs;&longs;is tribui audio ab ali­quibus, qui vbi caloris aut frigoris mentio­nem fecerint, illicò propo&longs;itæ quæ&longs;tioni &longs;e feci&longs;&longs;e &longs;atis exi&longs;timant. Cau&longs;a tamen i&ntail; promptu e&longs;t, cum ex vitalium atque anima­lium &longs;pirituum diuer&longs;itate alia atque alia cor­poris habitudo, ingenium, mores pro&longs;ici­&longs;cantur; &longs;piritibus autem fabricandis no&ntail; vltimo loco in&longs;eruit aër, quem in&longs;piramus; hic verò pro regionum varietate alias atque alias recipit ex tellure expirationes. Quar&etail; non facilè mihi per&longs;uadere po&longs;&longs;um vas ali­quod omninò homogeneis aëris particulis impleri; atque adeò, &longs;i per vim rare&longs;cant, inæqualiter etiam eas rare&longs;cere, atque inæ­qualem &longs;ubire violentiam oporter: & quod hinc &longs;equitur, inæquali impetu &longs;e&longs;e po&longs;tmo­dum contrahant, nece&longs;&longs;e e&longs;t.

LXXX Eiu&longs;de&mtail; experimenti exten&longs;io: & eorum, quæ accidunt, cau&longs;æ indi­cantur bre­uiter.

Guld. Huic inæquali particularum rari­tati ego pariter plurimum tribuendum cen­&longs;eo; cum enim vas Recipiens primùm aquâ repletum fuerit, & antliæ impo&longs;itum, faci­is erat initio antliæ agitatio, &longs;ed demum cò venit difficultas extrahendi embolum, vt opus fuerit ce&longs;&longs;are, quamuis non omnis a qua exhau&longs;ta fui&longs;&longs;et; id &longs;cilicet nunquam potuit obtineri. Refixo autem ab antliâ va&longs;e, & re­&longs;erato epi&longs;tomio in aquâ mundi&longs;&longs;imâ, hæc vt prius a&longs;cendebat, &longs;ed excitatâ copio&longs;iore &longs;pumâ & pluribus bullis, ac quando &longs;olo aë­re vas fuerat repletum: id quod contigi&longs;&longs;e exi&longs;timo, quia maior e&longs;t inæqualitas raritatis in partibus illis partim aqueis, partim ex aquâ eductis. Nam cum primùm aqua extrahi­tur, &longs;eparantur ab illâ &longs;piritus aliqui & parti­culæ, quæ facilè expirarent, & &longs;uprema va­&longs;is &longs;patia occupant; deinde etiam partes aqueæ minùs contumaces rare&longs;cunt, inter quas aliqua datur inæqualitas: &longs;icut enim aqua igni appo&longs;ita non tota &longs;tatim in vapo­res &longs;oluitur, &longs;ed aliæ præ alijs particulæ &longs;aci­liùs &longs;oluuntur, ita vbi per di&longs;tractionem &longs;ol­ui debet carum compages, aliæ &longs;e exhibent præ alijs contumaces ad rare&longs;cendum. Fieti autem eam, quam dixi &longs;pirituum &longs;epara­tionem ex eo con&longs;tat, quod po&longs;tmodum vas totum aquâ repleri nequit, partes enim va­&longs;is &longs;upremas &longs;piritus illi occupant. Immo cùm per apertum epi&longs;tomium immi&longs;&longs;us fui&longs;&longs;et copio&longs;us fumus, hic quidem per a­quam a&longs;cendebat, &longs;ed eius &longs;uperficiei in-cumbens &longs;uprema va&longs;is &longs;patia non petebat, ni&longs;i cum demum calido linteo obuolutum fui&longs;&longs;et vas: tunc enim vi caloris faciliùs rare­&longs;cebat fumus, quàm &longs;piritus illi per vim ad­huc rari; ac proinde cum fumus amplrot&atail; &longs;patia exigens comprimeret vicinum &longs;piri­tum, qui propterea à violento &longs;tatu recede­bat, tunc poterat fumus in &longs;uperiora &longs;pati&atail; leuior factus a&longs;cendere.

Sed & illud hanc &longs;pirituum &longs;eu halituum &longs;eparationem o&longs;tendit; quod non nemo ex­cogitauit, vt citiùs, quando opus e&longs;&longs;et, ex­perimentum in&longs;titueret, & vitreum vas Re­cipiens exhauriret. Ingens vas æneum plu­rium vrnarum capax con&longs;tructum fuit opti­mè clau&longs;um, præterquam in imo, vbi epi­&longs;tomium cum claue ver&longs;atili habebat, vt po&longs;­&longs;et antliæ imponi, & in &longs;ummo pariter tu­bus extabat claue ver&longs;atili tran&longs;uersâ accu­rati&longs;simè clau&longs;us, ac &longs;ummo tubo imponi poterat Recipiens vitreum. Et vt omnis &longs;u­&longs;picio aëris &longs;e furtim in&longs;inuantis auerteretur, tubum circumplectebatur va&longs;culum aquâ repletum, ne aut per clauis ver&longs;atilis rimulas, aut per tubi o&longs;culum &longs;e aër in&longs;inuaret. Ænei va&longs;is aquâ pleni epi&longs;tomio infimo applicita e&longs;t antlia, & aliquot horas agitata, ita vt cen&longs;eretur aquâ pænè vacuum; tum clau&longs;o epi&longs;tomio re&longs;eruatum e&longs;t vas ad tempus ex­perimenti in&longs;tituendi. Vbi igitur rem per­ficere oportuit, impo&longs;itum e&longs;t &longs;uperiori tubo vas vitreum Recipiens aquâ plenum, & re­uolutâ claue ver&longs;atili, quæ tubum va&longs;is ænei claudebat, apertoque Recipientis epi&longs;tomio, cæpit illicò aqua Recipientis delabi in vas æneum, & &longs;imul ex va&longs;e æneo a&longs;cendebant bullæ infinitæ ac radii quidam vnionum in­&longs;tar lucidi&longs;simi, & frequenti&longs;simi: nec ce&longs;&longs;a­uit hic aquæ & bullarum radiorumque con­flictus, quamdiu durauit aquæ in &longs;ubiectum vas æneum vel lap&longs;us, vel attractio. Po&longs;t horam integram, cum nec dum tota exhau­&longs;ta fui&longs;&longs;et aqua, remotum fuit vas vitreum Recipiens, eius epi&longs;tomio priùs clau&longs;o, & aquæ puri&longs;simæ, vt aliàs, impo&longs;itum; con­uolutâque denuò claue ver&longs;atili irrumpebat, vt aliàs, aqua cum tumultu, & &longs;pumâ, non tamen eâ copiâ, qua cùm per antliam extra­cta fuerat aqua ex Recipiente. Ex quibus apertè con&longs;tat in va&longs;e æneo &longs;patium fui&longs;&longs;&etail; occupatum à &longs;piritibus ex aquâ eductis, qui proinde patente exitu in vas vitreum Reci­piens erumpebant, cùm aqua ex Recipiente in &longs;ubiectum vas æneum tum attraheretur, rum etiam fortè dilaberetur: quis enim dicat id, quod a&longs;cendebat fui&longs;&longs;e Vacuum, nimi-rum negationem? Quoniam verò Reci­pientis &longs;patium ab aquâ de&longs;cendente reli­ctum non &longs;olis &longs;piritibus eductis ex aquâ Re­cipientis replebatur, &longs;ed alijs præterea, qui ex &longs;ubiecto va&longs;e a&longs;cenderant, quid mirum, &longs;i &longs;inguli minorem violentiam in raritate pa&longs;­&longs;i, minore quoquè impetu &longs;e contrahentes minorem aquæ copiam demùm attrahe­rent?

Quare nihil e&longs;t in toto hoc experimento; quod vel leuem inferat Vacui &longs;u&longs;picionem; immò in oculos &longs;emper incurrit corpus, te­nue illud quidem ac rarum, à quo va&longs;is &longs;pa­tia occupantur. Hoc itaque experimento non &longs;atis probari no&longs;tri aëris grauitatem ab­&longs;olutè, mihi certi&longs;simum e&longs;t; &longs;ed illud vnum ex inæquali Recipientis pondere antè ac po&longs;t aëris extractionem vi antliæ, confici pote&longs;t, quod non inficior, &longs;cilicet communem hunc no&longs;trum aërem in aëre alio magis raro gra­uitare po&longs;&longs;e: Id autem nil facit ad quæ&longs;tio­nem, quam heri examinandam &longs;u&longs;cepimus, An tellus machinarum ope translata innataret aquis in partem vnam delap&longs;is. Cum eni&mtail; aquæ & cæterorum corporum grauitates nobis tantùm innote&longs;cant cum hoc commu­ni aëre comparatæ, quid confugiendum e&longs;t ad aërem ne&longs;cio quem rariorem, quo caremu?

Mer&longs;. Quam igitur excogita&longs;ti viam, qua ad propo&longs;itum quæ&longs;tionis terminum euadamus?

Guld. Ex ijs, quæ minimum habent du­bitationis, ad ignota progrediendum cen&longs;eo. Illud autem carere videtur omni dubitatio­ne, quod &longs;i aqua in aëre grauis e&longs;t vt 5 1/3, aër

vici&longs;sim in aquâ leuis e&longs;t vt 5 1/3. Nam, vt herì ratiocinabamur, vas cupreum pedal&etail; lib. 80. nihil grauitat in aquâ, &longs;i aëre implea­tur, quia &longs;cilicet aëris inclu&longs;i leuitas elidit eam cupri grauitatem, quam aqua non tol­lit: Cum enim cuprum amittat &longs;olùm lib. (9 1/71) ratione aquæ &longs;ecundùm molem æqualis, reliquum pondus decedit ratione leuitatis aë­ris: illud autem e&longs;t pondus aquæ &longs;ecundùm molem aëri æqualis. Quarè &longs;i æolipila can­dens ami&longs;it 4 grana ponderis, licebit argue­re aërem ignitum in aëre communi leuitare vt 4. Item quia in eodem aëre communi aqua æolipilam implens grauior e&longs;t granis 5425, &longs;acomate &longs;emper in eodem medio exi­&longs;tente, colligere po&longs;&longs;umus Rationem ali­quam inter aquam & aërem ignitum, mu­tuantes ab Algebrâ numeros defectiuos.

LXXXI Quomodo inueniatur quanta &longs;it aëris igniti leuitas i&ntail; aqua.

E&longs;t &longs;iquidem in aëre communi æqualium molium grauitas &longs;imili granorum men&longs;urâ deprehen&longs;a, Aquæ quidem &longs;altem gran&atail; 5425, Aëris communis grauitas grana o, Aëris igniti grauitas grana o——4, quoniam aër ignitus non grauitat &longs;ed leuitat, & com­munis non grauitat aut leuitat. In no&longs;tro igitur aëre communi aqua ad aërem ignitum e&longs;t in pondere vt 5425 ado——4. Et quo­niam aquæ grauitatem in aëre communi po­nimus 5 1/3, fiat vt 5425 ad o——4, ita 5 1/3 ad o——(64/16275). E&longs;t ergo aëris igniti grauitas in aëre communi o——(64/16275). Atqui aëris com­munis grauitas in aquâ e&longs;t o——5 1/3, igitur &longs;i iungantur hæ differentiæ grauitatum, erit o——(5 5489/16275) grauitas aëris igniti in aquâ, hoc e&longs;t leuitas.

Quod verò hac methodo ritè inue&longs;tigata &longs;it leuitas aeris igniti in aquâ, con&longs;tabit hoc exemplo. Grauitas Mercurii e&longs;t 71 1/2, aquæ 5 1/3, olei 4 3/4: igitur grauitas olei in aquâ e&longs;t o——(7/12), & grauitas aquæ in Mercurio e&longs;t o——(66 2/12). & &longs;i differentiæ i&longs;tæ iungantur, erit grauitas olei in mercurio o——(66 9/12); quæ eadem e&longs;t cum illâ, qua immediatè oleum cum mercurio comparatur, & e&longs;t 4 3/4 —— 71 1/2. Si igitur aeris igniti grauitas in aër&etail; communi, iungatur aëris communis graui­tati inaquâ, itè habetur aëris igniti grauitas in aquâ. Hanc autem grauitatem defecti­uam vocemus leuitatem, nec ab hac voc&etail; abhorreamus.

Et &longs;anè v&longs;us i&longs;te numerorum defectiuo­rumad leuitatem exprimendam mihi vide­tur apti&longs;&longs;imus, ita vt leui&longs;&longs;imo negotio con­&longs;et, vtrùm oblata moles compo&longs;ita leuior &longs;it, an grauior quàm aqua. Sienim datâ Ra­tione molis corporum totam molem com­ponentium, & datâ Ratione grauitatis &longs;in­gulorum aut leuitatis &longs;pecificæ intrà aquam, ducatur numerus partium in numerum, quo leuitas, aut grauitas de&longs;ignatur, horum &longs;um­ma &longs;i defectiua &longs;it, molem illam aquâ leuio­rem indicabit. Quæramus ex.gr. an dolium ferreis circulis firmatum, ac vino plenum, &longs;it leuius aquâ, nec ne. Et primùm quarum partium ferrum e&longs;t 3, earum &longs;it lignum 400, & vinum 100000. Deinde &longs;pecifica in aëre grauitas ferri &longs;it 42, ligni 4. vini 5 1/4 ad a­quam 5 1/3. E&longs;t igitur grauitas &longs;pecifica ferri in aquâ + 36 2/3, quæ per 3 numerum partium ducta dat totam ferri grauitatem + 110. Gra­uitas &longs;pecifica ligni in aquâ, &longs;eu potius leui­tas e&longs;t——1 1/3, quæ per 400 numerum par­tium ducta dat totam ligni leuitatem—— 533 1/3. Demum &longs;pecifica leuitas vini in aquâ e&longs;t——(1/12), quæ per numerum partiu&mtail; 100000 ducta dat totam vini leuitatem—— 8333 1/3. Si igitur inuentæ &longs;ingularum par­tium grauitates &longs;eu leuitates in &longs;ummam re­digantur, erit &longs;umma——8756 2/3 defectiu&atail; indicans totius dolii leuitatem in aquâ, &longs;eu differentiam, qua aquæ grauitas excedit dolii grauitatem in aëre. Nam &longs;i aquæ grauitas 5 1/3 ducatur per 3 fit 16, ducta per 400 dat 2133 1/3, ducta per 100000 dat 533333 /3; quæ in &longs;ummam redactæ dant totam aquæ graui­tatem 535482 2/3, à qua deficit dolii grauitas particulis 8756 2/3. Id quod con&longs;tabit, &longs;i par­tium dolii grauitatem in aëre examinemus; ligni enim partes 400 per &longs;pecificam graui­tatem 4 ductæ dant ab&longs;olutam ligni grauita­tem 1600; iterum partes 100000 vini per gra­uitatem &longs;pecificam 5 1/4 ductæ dant ab&longs;olutam vini grauitatem 525000: demum partes 3 ferri per 42 ductæ dant totam grauitatem ferri 126: quæ &longs;i in &longs;ummam redigantur, erit tota dolii grauitas in aere 526726. Hæc au­tem grauas &longs;ubducta ex grauitate aquæ æ­qualis relinquit andem differentian——8756 /

LXXXII Inuenire an moles com­po&longs;ita po&longs;sit innatare a­quæ nec ne, ab&longs;que cal­culo aquæ æqualis.

TABELLE WAR HIER

Porrò &longs;pecificam dolii grauitatem in aëre habemus, &longs;i ab&longs;olutam grauitatem 526726 diuidamus per 100403 numerum partium, & erit grauitas &longs;pecifica molis compo&longs;itæ (5 246/1000): Vel &longs;i per eundem partium numerum diuidatur leuitas ab&longs;oluta——8756 2/3, erit &longs;pe­cifica molis compo&longs;itæ leuitas in aquâ(27/1000). Quarè &longs;i inter nos conueniat, quota portio terrenihuius globi inclu&longs;is ignibus tribuen­da &longs;it, quota aëri cæterisque &longs;ialitibus aquâ le­uioribus, facilè innote&longs;cet, vtrùm leuitas vin­cat grauicatem, ducto partium numero per leuitatis aut grauitatis denominatorem.

Mer&longs;. Quod quidem &longs;pectat ad ingen­tem illam ignium cauernam, qui terræ cen­trum circumob&longs;ident, memini me ab acu­ti&longs;simo æquè ac diligenti&longs;simo &longs;ydereorum arcanorum &longs;crutatore Gottifredo Wendeli­no aliquid planè &longs;ingulare accepi&longs;&longs;e, quod &longs;um moperè placuit. Hic terræ &longs;emidiame­trum in partes 100 tribuens, cauernæ æ&longs;tuan­tis &longs;emidiametro partes 63 concedebat, reli­quas 37 den&longs;itati cru&longs;tæ huius extimæ; vnde fit ignem illum e&longs;&longs;e quartam totius globi partem (cubus enim ex 63 e&longs;t &longs;ubquadru­plus cubi ex 100) cum &longs;it globus ille igneus ad totum globum in triplicatâ ratione dia­metrorum. Ne verò id ab ip&longs;o temerè ex­cogitatum videretur, addebat, præter pro­babiles coniecturas & rationes non paucas, ex a&longs;&longs;iduâ plurimorum annorum ob&longs;eruatio­ne id &longs;ibi innotui&longs;&longs;e, cum videret Lunam ad intimam, hoc e&longs;t concauam, huius cru­&longs;tæ &longs;uperficiem ita motus &longs;uos temperate, vt crect admirabilem illam librationem, quæ torquet A&longs;tronomico-Phy&longs;icorum ingenia: cuius motûs hypothe&longs;es nondum, quod &longs;ciam, publici iuris fecit.

LXXXIII Ignis &longs;ub­terraneus est quarta pars glohi terreni ex &longs;ententi&atail; VVendeli­ni

LXXXIV Tenttur innestigatio leuitatis i­gnis.

Nollem tamen, Guldine, eam tantù&mtail; igni leuitatem tribueres, quam aëri ignito intrà Æolipilam candentem conuenire ob­&longs;eruaui: longè enim maiore leuitate prædi­tam ignis &longs;ub&longs;tantiam &longs;tatuere æquum vide­tur, quàm &longs;it leuitas aëris per vim à calor&etail; extrin&longs;ecùs adueniente rarefacti. Nam cum aquæ intrà Æolipilam ex&longs;uctæ pondus fue­rit granorum 5425, facilè reperiemus illius &longs;oliditatem; in pede &longs;iquidem cubico &longs;unt digiti &longs;olidi 4096: Et quia pes cubicus aquæ habet in pondere lib. Rom. 80, quarum &longs;in­gulæ &longs;unt vnc. 12, hoc e&longs;t gran. 6912, to­tius pedis cubici aquæ pondus e&longs;t gran. 552960. Si igitur grana 552960 dant digi­tos &longs;olidos 4096, grana 5425 dabunt di­gitos &longs;olidos (40 5/27). Quis autem &longs;ub&longs;tantiæ ignis habenti in mole 40 & eo amplius digi­tos &longs;olidos, non facilè tribuat longi&longs;simè maiorem leuitatem in aëre communi quàm vt ob&longs;i&longs;tat quatuor granorum grauitati? Ignis enim naturam in motum maximè pronam &longs;i attentiùs con&longs;ideremus, nihilquè igne le­uius nobis innotui&longs;&longs;e anim aduertamus, cum in tertiâ poti&longs;simum & &longs;upremâ aëris regio­ne ignitæ impre&longs;siones Meteorologicæ ac­cendantur, nemo facilè negauerit ignis leui­tatem &longs;altem tantam e&longs;&longs;e, quæ vincat me­dullæ &longs;ambuceæ grauitatem, datâ molis æ­qualitate; nihil quippe medullâ &longs;ambuceâ leuius, hoc e&longs;t minùs graue, potui adhuc deprehendere. Medullam enim &longs;ambuci vtcunque viridis cylindricam expendi, cuius altitudo erat digitorum 2 2/3 & ba&longs;is diameter digiti 1/4, fuitque pondus gran. 3: æqualis au­tem cylindri cerei pondus fuit gran. 72. At­qui &longs;i ignis tanta &longs;it leuitas &longs;ur&longs;um, quant&atail; e&longs;t medullæ &longs;ambuceæ grauitas deor&longs;u&mtail;, multò maior e&longs;t ignis leuitas quàm aeris igni­ti in Æolipilâ. Nam quia ba&longs;is diameter e&longs;t digiti 1/4, & altitudo dig. 2 2/3, &longs;i diametri quadratum 1/16 ducatur in altitudinem /3, na­betur parallelepipedum digiti &longs;olidi 1/6: hoc autem parallelepipedum e&longs;t ad cyliudrum in Ratione ba&longs;ium, quadratum autem dia­metri ad circulum habet maiorem rationem quàm 14 ad 11, minorem verò quàm 284 ad 223: igitur vt 14 ad 11 ita 1/6 ad (11/14) maio­rem vero; & vt 284 ad 223, ita 1/6 ad (223/1704) mi­norem vero. Inuentæ quantitates (11/14) & (223/1704) re­ducantur ad eandem denominationem, & &longs;unt (78744.18732/143136), differentia autem e&longs;t 12 parti­cularum; & &longs;umpto medio Arithmetico &longs;o­liditas cylindruli dati e&longs;t (18738/143136), hoc e&longs;t (3123/23856). Si igitur medulla &longs;ambucea, cuius &longs;oliditas e&longs;t dig. (3123/3856) habet pondus gran. 3, medull&atail;, cuius &longs;oliditas e&longs;&longs;et dig. (40 5/27), haberet pondus gran. 920. Ignis itaque leuitas in aëre &longs;i tan­ta fuerit, quanta e&longs;t medullæ &longs;ambuceæ gra­uitas, erit gran.——920, quorum 5425 e&longs;t grauitas aquæ &longs;ecundum molem æqualis. Ergo &longs;i aquæ grauitas in aëre 5425 dat ignis in aëre leuitatem——920, aquæ grauitas 5 1/3 dat ignis leuitatem——(4906/5425); quæ &longs;i addatur leuitati aëris in aqua——5 1/, erit leuitas ignis in aquâ &longs;altem——(6 25/1). Et id quidem, Gul­dine, tuà methodo: quanquam ægetrimè mihi per&longs;uadeo tantulam leuitatem e&longs;&longs;e igni tribuendam.

Gal. Vtinam non adeò vorax ignis e&longs;&longs;et, & pateretur &longs;e va&longs;culo concludi: ve&longs;tra&mtail; ha litem momento dirimerem librà, quam aliquando excogitaui ad examinandam cor-

porum leuitatem in mercurio. Tran&longs;uer&longs;a­ria duo EF, CD planè æqualia, bifariam di­

ui&longs;a in A & I, in­&longs;erui tigillo AB ita, vt circà axiculos A & I facilè ver&longs;atilia e&longs;&longs;ent, additâ lin­gulà, quæ æquili­brium indicaret. Extremitati C &longs;ty­lum deor&longs;um ver­gentem adieci, qui &longs;ubiectum corpus tangeret; & ex &longs;uperioris iugi EF extremitate E, lanx H pendebat: reliquæ extremitates FD filo iungebantur æ­quali interuallo AI, ne alterum iugum &longs;inè altero moueretur; additumque e&longs;t plumbi momentum brachijs. AF & ID, vt fieret æquilibrium cum lance H & itylo addito in C; adeò vt iuga EF, CD &longs;emper inuicem & horizonti parallela e&longs;&longs;ent, ni&longs;i accepto ex­trin&longs;ecùs impetu remouerentur à paralle­li&longs;mo.

LXXXV Instrumen­tum, quo ex­aminari po­&longs;unt leuita&longs; tes. corpora in medio grauiore, & media ip&longs;a comparari &longs;ecundù&mtail; grauitatem.

Tum va&longs;culum KL ritè collocatum mer­curio implebam, & &longs;olidum, cuius exami­nanda erat leuitas, mercurio impo&longs;itum ita &longs;ubijciebam &longs;tylo C, vt pondere in lance H deor&longs;um vrgente attolleretur F & D, ac pro-inde cum extremitate C deprimeretur &longs;oli­dum O intrà mercurium, cuius partes æqua­les moli immer&longs;æ effluebant: atquè ita pon­dus in H temperabam, vt iuga EF, CD, ho­rizonti parallela con&longs;i&longs;terent, quando &longs;uper­&longs;icies &longs;olidi immer&longs;i vnicam cum circumfu­&longs;o mercurio &longs;uperficiem con&longs;tituebant. Qua­re pondus in H grauitans æqualiter re&longs;i&longs;te­bat leuitati &longs;olidi &longs;ursùm conantis in mercu­rio: cumque ex Archimede lib. de in&longs;id. hum. prop. 6. con&longs;tet &longs;olidum leuius humi­do immer&longs;um tantâ vi &longs;ur&longs;um ferri, quantâ humidum molem &longs;olido æqualem habens grauius e&longs;t ip&longs;o &longs;olido, colligebam, quantò grauior &longs;ecundùm &longs;peciem e&longs;&longs;et mercurius, quàm immer&longs;um &longs;olidum. Deinde ide&mtail; &longs;olidum in aquâ expendebam vel eadem li­brâ, &longs;i in aquâ pariter leuitabat, vel librâ communi, &longs;i grauius erat quàm aquâ. Col­lectis demùm in &longs;ummam huiu&longs;modi pon­deribus &longs;eu differentijs grauitatum, &longs;i i&ntail; mercurio leuitans &longs;olidum grauitabat in aquâ, &longs;iue &longs;ubtracto minori pondere ex maiore, &longs;i in vtroque leuitabat; &longs;umma vel re&longs;iduum dabat mihi exce&longs;&longs;um grauitatis mercurij &longs;u­pra grauitatem aquæ: alterutrius aute&mtail; pondere cognito, reliqui pondus innote&longs;ce­bat.

Sic &longs;i ferri leuitatem in mercurio ex. gr. deprehendebam æqualem drachmis 29 1/2 e­iu&longs;dem autem ferri grauitas in aquâ erat dra­chm. 36 2/3, arguebam ferrum medium e&longs;&longs;e inter mercurium & aquam; adeòque addi­tis hi&longs;ce differentijs, nota erat differentia in­ter mercurium & aquam 66 1/6: quarè ponde­rato ferro in aëre & inuento drachm. 42, a­qua reperitur 5 1/3, atque adeò mercurius 71 1/2. Quod &longs;i ferri loco &longs;olidum ligneum v&longs;urpa­bam, cuius leuitas in mercurio e&longs;&longs;et 67 1/2, le­uitas verò in aquâ 1 1/3; quia in vtroque leui­tabat, intelligebam aquæ grauitatem me­diam e&longs;&longs;e inter lignum & mercurium: qua­propter harum leuitatum differentia 66 1/6, vt priùs, e&longs;t differentia inter aquam & mercu­rium.

Hac, inquam, librâ, quam tunc eum in v&longs;um excogitaui, &longs;i va&longs;culum igne plenum & clau&longs;um, ne auolet, dederitis, eius leuita­tem intrà aquam in va&longs;e KL explorabimus, additâ, prout opus fuerit, vel demptâ ip&longs;ius va&longs;culi intrà aquam grauitate vel leuitate.

Guld. Nolo me duriorem præbere i&ntail; extenuandâ ignis leuitate, quamuis aëris in æolipilâ candenti leuitatem non adeò mul­am deprehenderim. Vnam aliquam &longs;tatue probabilem, Mer&longs;enne, quæ tamen longi&longs;­&longs;imè ab&longs;it à tuâ illâ plu&longs;quam millecuplâ Ra­tione, quam inter aeris & aquæ grauitates in­tercedere opinaris; non enim facilè acquie­&longs;cerem.

Mer&longs;. Galilæo &longs;altem poteris acquie&longs;ce­re aërem quadringenties tantùm aquâ leuio­rem &longs;tatuenti; ignis autem adhuc aëre le­uior e&longs;t. Quid caput abnuentis in morem nutat? Hoc certè, quod addo, nemo æquus iudex reijciat; quandoquidem probabiles coniecturas per&longs;equi nece&longs;&longs;e e&longs;t, vbi ip&longs;am veritatem certò a&longs;&longs;equi non datur. Inter grauia nihil adhuc nobis innouit auro gra­uius, inter leuia nihil igne leuius: aqua & aër medio loco con&longs;i&longs;tunt. Quamobrem &longs;icut grauium grauitates in aere tanqua&mtail; communi medio inuicem comparamus, ita leuium leuitates in aquâ tanquam communi medio conferri inuicem po&longs;&longs;e videntur. Hin&longs;i ponatur leui&longs;fimum corpus ita &longs;e habere ad medium, vnde leuitas de&longs;umitur, vt cor­pus graui&longs;&longs;imum &longs;e habet ad medium, ex quo grauitas incipit denominari, nihil ab­&longs;urdum &longs;tatuitur, & corporum motrices fa­cultates &longs;ibi proportione re&longs;pondent. Sicuigitur in aere grauitas aquæ e&longs;t partium 5 1/3, quarum grauitas auri e&longs;t 100, quidni parites quarum partium —— 5 1/3 con&longs;titui&longs;ti leuitatem aëris in aquâ, earum——100 &longs;tatuas ignis leuitatem in aquâ? Vide, quò demum ve­nerim, Guldine, vt tibi morem geram.

LXXXVI Alia bypo­this de i­gnis leuit­ examina­ur.

Guld. Iam planè videris paulò mitiùs atque veri&longs;imiliùs opinari. Et vt meam fa­cilitatem tibi probem, &longs;iquidem placuit VVendelini &longs;ententia quartam orbis huius partem tribuens æ&longs;tuanti cauernæ ignium plenæ, eam vltrò admitto, & ignis leuita­tem ad aquam a&longs;&longs;umo partium——100, qua­rum aëris leuitas e&longs;t——5 1/3. Reliquis verò tribus orbis huius quadrantibus quam conce­dis grauitatem?

Mer&longs;. Si perpendantur omnia, forta&longs;sè non deberent cen&longs;eri grauiores argillâ. Pri­mùm quia aqua, quæ terræ faciem alluic aëri finitima, &longs;erè tota demenda e&longs;t ex pon­dere, cùm illa, ex hypothe&longs;i initio con&longs;titutâ, habeat rationem medij, in quo motus per­ficitur, & ad vnam partem confluxerit. De­inde quia aqua terræ venas permeans benè multa e&longs;t, & intrà aquam con&longs;tituta nihil addit ponderis. Præterea reliqua moles, quæ demptâ aquâ &longs;upere&longs;t, tam multum habet aeris halituumque intrà aquam leuitantium, vt plurimum elidant grauitatis metallorum ac marmorum. Quarè &longs;i tribus orbis qua­drantibus argillæ grauitas tribuatur, maxi­mè probabili coniecturâ vti videatur, qui &longs;iopinetur.

XXCVII Globus ter­renus in ea bypothe &longs;i in nataturus aquæ vide­tur.

Quoniam verò aquæ grauitas ad argillæ grauitatem in aëre, vt olim me dicere me­mini, e&longs;t vt 16 ad 27, po&longs;itâ aquæ grauita­te 5 1/3, argillæ grauitas in aere e&longs;t 9: igitur argillæ grauitas in aquâ e&longs;t 3 (). Tres itaque partes orbis &longs;i per 3 2/3 ducantur, erit grau itas 11, & vna pars ignis e&longs;t leuitatem habens ——100: &longs;i addantur, erit globi huius con­flati ex hac variâ corporum mi&longs;cellâ leuitas ——89 intrà aquam: ac proinde &longs;i aqua v­nam in partem &longs;ecederet, tellure anslatâ, globus hic innataret, cum leuior &longs;it aquâ. Nam &longs;i comparetur grauitas ab&longs;oluta aquæ &longs;ecundùm molem æqualis toti globo, cum grauitate ab&longs;olutâ ip&longs;ius globi, reperietur di&longs;­ferentia 89. Quia enim ignis leuitas ad aquam e&longs;t——100, aquæ grauitas ad ignem e&longs;t + 100: quia verò argillæ grauitas ad aquam e&longs;t 3 2/3, argillæ grauitas ad ignem e&longs;t 103 / At­qui tres globi partes ex hypothe&longs;i &longs;unt argil­la, reliqua pars e&longs;t ignis, igitur &longs;i argillæ gra­uitas 103 2/3 ducatur per 3, erit globi grauitas 311: &longs;i verò aquæ grauitas ad ignem 100 ducatur per 4, erit grauitas molis aqueæ æqualis 400. Cum itaque grauitas aquæ ad grauitatem molis confla ex 3/4 argillæ & 1/4 ignis, &longs;it vt 400 ad 311, con&longs;tat mole&mtail; conflatam innataturam.

Gal. Quin aquæ grauitatem in aerre po­tiùs, quàm in igne, con&longs;ideras? An timui­&longs;ti, ne globus hic ex aëre communi in purio­rem æthera auolaret? Quando quidem &longs;i le­uitas aeris ad aquam e&longs;t——5 /3, & leuitas ignis ad aquam e&longs;t——100, leuitas ignis ad aërem e&longs;t——94 2/3: e&longs;t autem argillæ grauitas in aëre 9. Igitur tres orbis quadrantes ha­berent grauitatem vt 27, & reliquus qua­drans leuitatem vt——94 2/3, atquè adeo totus orbis leuitatem haberet in aere vt—— 67 2/3; hoc e&longs;t &longs;i per 4 numerum partium diuida­tur, leuitas &longs;pecifica totius globi in aere e&longs;­&longs;et——(16 11/)

XXCVIII Imò leuior e&longs;&longs;et &longs;ecun­dùm &longs;peciem aëre.

Guld. Lynceus es, Galilæe, nihil no&ntail; vides. Mirabar pariter, cur omi&longs;sâ aquæ & argillæ grauitate in aëre, confugerit Mer&longs;en­nus ad earum grauitatem in igne; cum ta­men ex aquâ emergens globus in aërem ve­niat; qui e&longs;t aquæ circum&longs;u&longs;us, non verò in ignem. Quemadmodum enim &longs;i mercurio (cuius grauita; in aere 71 1/2) imponatur ex aëre ferrum (cuius grauitas 42) innatatio ferri debet con&longs;iderari iuxta differentiam gra­uitatum in aëre, & leuitatio ferri ex mercurio in aërem e&longs;t——29 1/2. At &longs;i mercurio &longs;uper­fu&longs;a &longs;it aqua, leuitas ferri de&longs;umenda e&longs;t ex differentiâ inter grauitatem mercurij & gra­uitatem ferri, quod intrà aquam non am­pliùs graue e&longs;t vt 42, &longs;ed vt 36 2/3: quare leui­tas ferri tunc e&longs;t maior, videlicet vt——34 5/6. Ita &longs;imiliter cùm globus terrenus ex aquâ in aerem, non in ignem veniret, eius grauitas cum aëre debuit, non cum igne, compa­rari.

XXCIX Solida plus leuitant emercurio in aquam quam in aërem.

Mer&longs;. Qui aquam mercurio &longs;uper&longs;udi&longs;ti, cur pariter non circumfudi&longs;ti? tunc enim mercurij in aquâ exi&longs;tentis grauitas non e&longs;­&longs;et 71 1/6 &longs;ed 66 1/2, & in illo leuitas ferri (cuius grauitas in aquâ 36 2/3) e&longs;&longs;et pariter——29 1/2. Duo &longs;iquidem æqualia corpora inæqualiter grauia &longs;ecundùm &longs;peciem &longs;i in eodem me­dio con&longs;tituantur, quodcunque illud &longs;it, ean­dem &longs;emper &longs;eruant differentiam, quia vtri­que æqualis fit grauitatis dece&longs;sio aut acce&longs;sio pro maiori aut minori grauitate medij. Igi­run &longs;i terreni globi'grauicas &longs;pecifica compa­rata cum &longs;pecificâ grauitate aquæ in vno me-dio habet certam differentiam, vt in ign&etail; dixi exce&longs;&longs;um grauitatis aquæ &longs;upra grauita­tem globi terreni ex igne & argillâ conflati e&longs;&longs;e 89; in quocunque medio con&longs;tituantur, eundem habebit exce&longs;&longs;um. Sic in aëre gra­uitas 3/4 argillæ & 1/4 ignis e&longs;&longs;et defectiua, vt re­ctè Galilæus ratiocinabatur, videlicet—— 67 2/3, & grauitas æqualis molis aquæ in aëre e&longs;&longs;et po&longs;itiua, nimirùm 21 1/3 (ducto 4 per 5 1/3) differentia autem, qua maior numerus 21 1/3 excedit minorem —— 67 2/3, e&longs;t 89 planè eadem ac prius. Satis igitur fuit in vno ali­quo medio differentiam reperire, cùm illa &longs;emper eadem maneat. Opportunius verò accidit in medio omnium leui&longs;simo, in quo ignis ip&longs;e globi molem componens nihil grauitat, examen illud in&longs;tituere, quia om­nes partium grauitates po&longs;itiuæ &longs;unt, nulla defectiua.

XC Ratio gra­uitatum duo­rum corpo­rum in vno medio, est eadem i&ntail; omni medio.

Cæterùm non timui, ne terrenus globus auolaret, quemadmodum ouorum putami­na, vt aiunt, matutino rore impleta & meri­diano Soli expo&longs;ita. Qui enim tres orbis qua, drantes intrà aquam exi&longs;timat grauiores non e&longs;&longs;e, quàm &longs;i ex merâ argilla con&longs;tarent, quia aqua illis permi&longs;ta nihil grauitat, & aër valde leuitat, forta&longs;sè non item a&longs;&longs;erat tres orbis quadrantes in aëre con&longs;titutos eâdem &longs;ecundùm &longs;peciem grauitate cum argillâ pr­ditos e&longs;&longs;e: quia iam aër in aëre nihil leuitat, & halus inclu&longs;i minùs leuitant, & aqua &longs;a­tis grauitat, & cætera omnia corpora tan­tum addunt ponderis, quantum illis detrahe­bat aqua, intrà quam exi&longs;tebant, &longs;cilicet iux­tà molis æqualitatem. Id quod pariter di­ctum velim, &longs;i globus i&longs;te intrà leui&longs;&longs;imum ignem con&longs;titutus intel igatur, neque enim ibi tres orbis quadrantes æqualiter cum ar­gillâ grauitarent, &longs;ed longè validiùs. Quan­do autem paulò antè grauitatum rationes iniens tres orbis quadrante, qua&longs;i ex merà ar­gillâ in igne con&longs;titutâ a&longs;&longs;ump&longs;i, id fuit &longs;o­lùm ad explicandam hypothe&longs;im, qua tri­buebatur grauitas &longs;pecifica æqualis grauitati argillaceæ. Quarè &longs;i orbis in aëre con&longs;titua­tur, non ea tantùm e&longs;t illius grauitas, quæ tribus quadrantibus ex argillâ conueniat, &longs;ed perinde &longs;e habet, ac &longs;i totus ex argillâ con­taret, vt olim citra omnem controuer&longs;iam admittebamus; adeòque nullum &longs;ube&longs;&longs;et pe­riculum, ne auolaret. Nam &longs;i pofito ign&etail; omnium leui&longs;simo aëris grauitas e&longs;t + 94 , argillæ grauitas e&longs;t + 103 , ac proinde cum orbis totus ex argillâ con&longs;titutus ponatur. grauior e&longs;t aëre; cum tamen intrà aqua&mtail; perinde &longs;e habere po&longs;&longs;e videatur, atque &longs;i tres tantùm quadrantes argillacei e&longs;&longs;ent, & reli­quus igneus.

Guld. Vereor plurimùm, ne i&longs;ta, quæ po&longs;tremo loco attuli&longs;ti, plus habeant &longs;peciei quàm veritatis. & facilè &longs;u&longs;picor non omni­nò &longs;eriò à te prolata; &longs;ed quia vidi&longs;ti me i&ntail; tabellam illam oculos curio&longs;iùs coniicien­tem,, volui&longs;ti o&longs;citantiam tentare, & ad at­tentionem reuocare. Attenti&longs;simo tamen animo excepi omnia; &longs;olùm enim vt phan­ta&longs;iæ contentioni parcerem, labrum illud, in quo moriens Seneca &longs;anguinem cum vitâ effundit, re&longs;piciebam; illudque mihi nunc aquâ, nunc &longs;tanno liquente plenum finge­bam perpendens, vtrùm fieri po&longs;sit corpus aliquod, cui in vno medio conuenit grauitas &longs;pecifica argillæ, in alio medio maiorem aut minorem grauitatem &longs;pecificam obtinere; nec &longs;atis poteram percipere, quî fieri po&longs;&longs;et, vt totus globus haberet in aëre grauitatem ar­gillæ. non autem &longs;imilem argillæ grauitatem obtinere po&longs;&longs;et in aquâ.

XCI Eadem mo­les compo &longs;i­ta quam &longs;pe. cificam gra­uitatem ba­bet in vno medio, babet in quocun­cunque me­dio.

Fingamus enim corpus, cuius duæ partes &longs;int ferrum, vna matmor, duæ cera, vna aër, & vna lapis: e&longs;t autem in aere &longs;pecifica grauitas ferri 42, marmoris 21, ceræ 5, aë­ris 0, lapidis 14. igitur &longs;ingularum partium grauitatibus in &longs;ummam collectis erit graui­tas tota in aëre 129; quæ &longs;i per 7 diuidatur, quia &longs;unt &longs;eptem æquales dati corporis par­tes, erit grauitas &longs;pecifica huiu&longs;modi corporis in aere 18 3/7. Iam corpus hoc, cuius grauitas &longs;pecifica 18 3/7, comparemus cum &longs;tanno

TABELLE WAR HIERcommuni, cuius grauitas &longs;pecifica 39; erit dati corporis leuitas in &longs;tanno liquente—— 20 4/7; quæ &longs;i per 7 numerum partium duca­tur, erit tota leuitas ——144. Eadem autem leuitas habetur, &longs;i &longs;ingulæ partes cum &longs;tan­no conferantur; e&longs;t enim duarum partium ferri in &longs;tanno grauitas + 6, vnius partis marmoris leuitas——18, duarum partium ceræ leuitas ——68, vnius partis aëris leuitas —— 39, & vnius partis lapidis leuitas——25: quæ &longs;i in &longs;ummam referantur, erit corporis dati leuitas in &longs;tanno liquente ——144. Qua­propter tam in &longs;tanno quàm in aëre perinde &longs;e habet, ac &longs;i corpus homogeneum e&longs;&longs;et, cuius grauitas &longs;pecifica e&longs;&longs;et 18 3/7.

Sed in aquâ etiam non dubito, quin pari­ter &longs;e habeat vt corpus, cuius grauitas &longs;it 18 3/7 ad aquam, cuius grauitas 5 1/3: erit enim corporis huius &longs;pecifica grauitas in aquâ + (13 2/21), quæ per 7 ducta dat + ab&longs;olutam corpo­ris in aquâ grauitatem + 91 2/3. Hæc verò e&longs;t planè eadem, ac &longs;i in &longs;ummam conferantur grauitas duarum partium ferri + 73 1/3, graui­tas vnius partis marmoris + 15 2/3, leuitas du&atail; rum partium ceræ—— 2/3, leuitas vnius par­tis aëris —— 5 1/3, & grauitas vnius partis lapi­dis + 8 2/3: ex his enim pariter habetur graui­tas in aquá + 91 2/3. In quocunque igitur me­dio con&longs;tituatur, perinde &longs;e habet, atque &longs;i grauitas &longs;pecifica in medio leui&longs;simo, i&ntail; quo nulla po&longs;iti corporis pars leuis e&longs;t, hoe e&longs;t in aëre, e&longs;&longs;et + 18 3/7.

Ex his infero terrenum globum eandem &longs;emper habere &longs;pecificam grauitatem in quo­cunque medio; ac proinde &longs;i in aquâ habet leuitatem —— 89, quia in quatuor partes di­&longs;tinctus ponitur (cum corpori leui&longs;&longs;imo mo­lem componenti 1/4 tribuatur) diuidatur 89 per 4, & erit leuitas &longs;pecifica in aquâ—— 22 1/4: Si igitur grauitas aquæ in igne + 100 illi addatur, erit grauitas &longs;pecifica terreni globi in igne + 77 3/4. In quocunque igitur medio terrenus globus &longs;emper haberet &longs;pecificam grauitatem vt + 77 3/4 in medio leui&longs;simo, hoc e&longs;t in igne, &longs;i cæterorum corporum grauitas ad idem medium, hoc e&longs;t ignem, compare­tur. Quia verò aëris communis in igne gra­uitas e&longs;t + 94 2/3, grauitas autem &longs;pecifica glo­bi terreni e&longs;t + 77 3/4, &longs;equitur terreni globi &longs;pe­cificam leuitatem in aëre communi e&longs;&longs;e—— (16 11/12), quæ &longs;i per 4 numerum partium duca­tur, dabit ab&longs;olutam globi leuitatem in aëre ——67 2/3, vt Galilæus argumentabatur: tellus igitur aere leuior e&longs;&longs;et.

Mer&longs;. Qui inter &longs;alebras ambulat, non &longs;emper ad numerum gre&longs;&longs;us ponit. Id mihi quoquè contigi&longs;&longs;e videtur, qui non &longs;atis di­lucidè verbis &longs;um complexus, quod vole­bam. Sed mihi nunc per ve&longs;tram humani­tatem licebit meam mentem interpretari. Toti huic globo, quem incolimus, aquam terramque complectenti, arglæ grauitatem &longs;pecificam tribuo; ideò intrà aërem con&longs;i­&longs;tit, nec vllum &longs;ube&longs;t auolandi in æther&atail; periculum. At &longs;ublatis marium atquè flu­minum aquis, quas in latus &longs;ece&longs;&longs;i&longs;&longs;e poni­mus, reliquæ molis grauitas minor e&longs;t; quia, &longs;ublatâ marium grauitate, ad &longs;olius terræ & metallorum grauitatem leuitas ignis inclu&longs;i & halituum habet maiorem Rationem, quàm haberet ad grauitatem terræ &longs;imul & aquæ; ac proinde cum maneant eadem corpora leuia, & minuantur grauia, minor quoquè e&longs;&longs;e vi­detur &longs;pecifica grauitas totius globi. Quem­admodum &longs;i ex æreo va&longs;e aëris pleno aufe­ram partem metalli, manente eodem aëre, fit minor &longs;pecifica va&longs;is grauitas. Quamuis autem &longs;ublato vno globi quadrante, qui igni tribuitur, & &longs;ublatis marium, lacuumque, & fluminum aquis, quæ &longs;upere&longs;t moles &longs;it minor tribus totius orbis quadrantibus, ac proinde minor tribus quadrantibus molis, quæ re&longs;tat &longs;ublatâ tantùm aquâ, mihi tamen minutas quæ&longs;tiunculas non con&longs;ectanti &longs;atis videbatur tribus quadrantibus molis reliquæ argillaceam grauitatem tribuere; vt &longs;i fortè grauitas i&longs;ta iu&longs;to minor e&longs;&longs;et, compen&longs;aretur diminutâ ignis mole, quæ &longs;tatuebatur &longs;olùm quadrans reliquæ molis, cum tamen e&longs;&longs;et 1/4 totius globi.

XCII Moli com&longs;ie &longs;i quid add aut dtur, e­ius grauit is &longs;pe mu tatur.

Sed &longs;i placeat grauitatem illam augere, &longs;tatuamus tres illos quadrantes non argillæ, &longs;ed Magnetis grauitatem habere; e&longs;t autem magnetis grauitas 26 ad aquæ grauitatem 5 1/3 in aëre: quare magnetis grauitas in aquâ e&longs;t 20 2/3, & grauitas in igne 120 2/3; ideòque grauitas trium quadrantum in aquâ, cu&mtail; ex magnete con&longs;tent, e&longs;t 62, & leuitas conueniens vni quadranti ignis in aquâ e&longs;t ——100: igitur leuitas globi in aquâ e&longs;t tantùm —— 38. Quando verò totus globus ex aquâ pariter & terrâ conflatus accipitur, iam au­ctâ grauitate, alia e&longs;t &longs;pecifica totius globi grauitas, qualis e&longs;&longs;et ex. gr. grauitas mar­moris aut alia, cum non videatur a&longs;&longs;umi po&longs;&longs;e anquam mera argilla, &longs;i tres quadran­tes ex magnete &longs;tatuantur.

Guld. At &longs;i globo non re&longs;tituatur aqua, quæ in latus &longs;ece&longs;&longs;it, augebiturnè grauitas &longs;pecifica molis, quæ ex tribus quadrantibus magnetis, & vno quadrante ignis conflatur?

Mer&longs;. Ni&longs;i quid addatur aut dematur, fieri non pote&longs;t vt grauitas &longs;pecifica variatio­nem &longs;ubeat,

Guld. Nobis igitur conuenit. Quapropter &longs;i globi leuitas in aquâ e&longs;t——38, per 4 nu­merum partium diuidatur, & erit leuitas &longs;pecifica terreni globi in aquâ——9 1/2; cui &longs;i addatur grauitas aquæ in aere † 5 1/3, erit &longs;pe­cifica globi leuitas in aere ——4 1/6. Quà&mtail; bellè itaque res Archimedi &longs;ucce&longs;&longs;i&longs;&longs;etquan­doquidem vbi cò terram eleua&longs;&longs;et, vt aqua in latus &longs;ece&longs;&longs;i&longs;&longs;et, telluris globus non &longs;olùm ex aquâ emergeret, &longs;ed relictâ in vniuer&longs;i centro aquâ auolaret &longs;upra aërem, donec of­fenderet medium æqualis leuitatis &longs;upra aë­rem communem. Quarè machinationibus opus e&longs;&longs;et non ad mouendam, &longs;ed ad reti­nendam tellurem.

Gal. Quod tellus, &longs;ublatâ aquâ, leuior &longs;it quàm aer i&longs;te communis, quem &longs;piritu ducimus, vix adduci po&longs;&longs;um, vt credam: id autem cùm ex hypothe&longs;i à vobis con&longs;titutâ &longs;equatur, hypothe&longs;i ip&longs;i probabilitatem de­mit. Quapropter aut nimiam igni leuita­tem, aut nimiam molem tribui&longs;tis; atqu&etail; adeò vtramque aut alterutram temperar&etail; oportet. Equidem exi&longs;timo in leuitate po­tiùs peccatum fui&longs;&longs;e quàm in mole: mihi &longs;i­quidem facilè per&longs;uadeo ingentem ignium vim intimis terræ vi&longs;ceribus concludi, quo­rum poti&longs;&longs;imùm admini&longs;tratione natur&atail; perficit pretio&longs;am illam metallorum &longs;uppel­lectilem, quibus &longs;odinæ ditantur: certum e&longs;t autem calote humidum attenuante com­mi&longs;ceri &longs;piritus metallicos partibus fixis, at-què vniri; ibi verò res tota perficitur, quò &longs;olis calor pertingere nequit: quamobrem cum in tantá à centro di&longs;tantiâ producantur metalla, totque milliarium cra&longs;&longs;itudine&mtail; permeet calor, haud ægrè venio in docti&longs;&longs;i­mi VV endelini &longs;ententiam, &longs;i maximè cum Lunæ libratione cohæreat. Sed quoniam ignis ille acerrimus e&longs;t (quò autem tenuior ignis, eò languidior e&longs;t) non adeò multam forta&longs;sè teuitatem obtinet, vt eius leuitas ad aquam &longs;it vt auri grauitas ad aerem, quem­admodum a&longs;&longs;um p&longs;i&longs;tis. Animum autem aduertite, vtrùm eam potiùs Rationem ha­beat ignis leuitas ad aëris leuitatem in aquâ, quam habet terræ &longs;eu argillæ grauitas ad aquæ grauitatem in aere.

Guld. Si me audieritis, nullas hìc conie­cturas con&longs;ectabimur, præter eam, quam olim à nobis con&longs;titutam nemo facilè infi­cietur, videlicet telluris globum vniuer&longs;um in aere grauitate argillaceâ præditum e&longs;&longs;&etail;. Globi &longs;oliditatem inue&longs;tigemus, eamqu&etail; per &longs;pecificam argillæ grauitatem ducamus; ex quo innote&longs;cet ab&longs;oluta grauitas globi: Hinc demamus ab&longs;olutam aquæ grauitatem, quæ obtinetur ductâ aquæ &longs;pecificâ grauitate in eius &longs;oliditatem. Re&longs;iduum grauitatis ab­&longs;olutæ globi diui&longs;um per re&longs;iduum &longs;oliditatis demptâ &longs;oliditate aquæ, dabit &longs;pecifica&mtail; grauitatem globi demptâ aquâ.

XCIII Terreni glo. &longs;bi grauitas peci fic&atail; maior estgrauitat&etail; argillæ, &longs;i aqua dema­tur ex gio­bo.

Primùm globi &longs;oliditatem habemus, &longs;i inuentæ &longs;ub initium no&longs;tri he&longs;terni &longs;ermonis &longs;uperficiei &longs;phæricæ mill. quad. 214.201996. pa&longs;&longs;. 716000, accipiamus trientem mill. quad. 71.400665. pa&longs;&longs;. 572000, & ducamus per telluris &longs;emidiametrum mill. 4128. pa&longs;&longs;. 638: fiet enim totius globi &longs;oliditas mill. cu­bicorum 294787.501105. pa&longs;&longs;. 850936000. Ex hac globi &longs;oliditate &longs;i inuenta &longs;uperiùs aquæ &longs;oliditas mill. cub. 80.325748. pa&longs;&longs;. 768500000. auferatur, relinquitur mill. cub 294707.175357. pa&longs;&longs;. 82.436000. &longs;olidita reliqui globi demptâ aquâ. s

Deinde globi &longs;oliditas pa&longs;&longs; cub. 294. 787501.105850.936000 ducatur per 9 &longs;pe­cificam grauitatem argi læ in aere, & e&longs;t ab­&longs;oluta globi grauitas 2653.087509.952658. 424000. Item aquæ &longs;oliditas pa&longs;&longs;.cub 80325. 748768.500000. ducatur per 5 1/3 &longs;pecificam aquæ grauitatem, & fit ab&longs;oluta aquæ graui­tas 428403.993432.000000. Dematur hæc aquæ grauitas ex terreni globi grauitate, & remanet 2652.659105.959226.424000. grauitas re&longs;idui globi demptâ aquâ.

Demùm re&longs;idua hæc grauitas 2652. 659105.959226.424000. diuidatur per re-&longs;iduum &longs;oliditatis demptâ aquâ, nempè per numerum pa&longs;&longs;. cub. 294.707175.357082. 436000. Et qui prodibic Quotiens (9 9994/10.000000) proximè dabit re&longs;idui globi &longs;pecificam gra­uitatem pauló maiorem grauitare argillaceâ. Quia nimirum aquæ demptæ grauitas &longs;peci­fica minor e&longs;t grauitate argillæ. Quod &longs;i pars dempta fui&longs;&longs;et argilla, aut argillâ gra­uior, diminuta fui&longs;&longs;et grauitas &longs;pecifica; vt quando ex va&longs;e metallico aëris pleno pars ali­qua metalli aufertur: Et hoc &longs;olùm in ca&longs;u admittenda &longs;unt, quæ paulò antè Mer&longs;ennus dicebat; quia tunc re&longs;iduum pondus ad pon­dus ablatum habet minorem Ratione&mtail;, quàm re&longs;idua moles ad molem ablatam; hìc autem contrà, quia grauitas aquæ minor e&longs;t grauitate argillæ, re&longs;iduum pondus ad pon­dus ablatum habet maiorem Rationem, quàm re&longs;idua moles ad molem aquæ abla­tam.

Quarè &longs;i totius globi terraquei grauitas &longs;pecifica non fuerit in aere minor grauitate &longs;pecificâ aquæ, fieri non pote&longs;t, vt aquis in vnam partem &longs;ecedentibus terra reliqua in­natet, &longs;emper enim grauitas &longs;pecifica terræ maior erit &longs;pecificâ grauitate aquæ.

XCIV Si telluri tribuatur grauit as ar­gillacea, a­cuæ in latus &longs;ecedenti non innataret.

Si enim primùm totius globi &longs;pecificgrauitas ad aquæ grauitatem &longs;pecificam vt RT ad SV: quia verò ab&longs;oluta grauitas globi rerraquei comparatur cum æquali mole a­

quæ, erit pariter grauitas ab&longs;olu­ta globi terraquei ad grauitatem ab&longs;olutam æqualis globi tantum­modò aquei vt RT ad SV. Dein­de ex globo terraqueo auferatur aqua, cuius grauitas TO; æqua­lis aqua ex globo aqueo dempt&atail; æqualem habet grauitatem VN: & &longs;unt re&longs;iduæ grauitates RO & SN inæquales, quia ex inæqualibus RT, SV, ablatæ &longs;unt æquales grauitates OT, VN. Cum itaque maior &longs;it Ratio RT maioris ad OT, quàm SV minoris ad VN, erit per conuer&longs;ionem Rationis minor Ratio RT ad RO, quàm SV ad SN; igitur & vici&longs;&longs;i&mtail; minor erit Ratio RT ad SV, quàm RO ad SN. Igitur re&longs;idua globi terreni grauitas RO ad re&longs;iduam globi aquei &longs;ecundùm mo­lem æqualis grauitatem SN habet maiorem Rationem, quàm totius globi terraquei gra­uitas RT ad totius globi aquei æqualis gra­uitatem SV, hoc e&longs;t, quàm argillæ grauitas ad grauitatem aquæ. Fieri itaque non pote&longs;t, vt terra aquis innatet.

Gal. Valeat igitur Thales Mile&longs;ius cum &longs;uo illo nauigio. F&longs;anè &longs;tra hac di&longs;puta-tione nos operam lu&longs;i&longs;&longs;e non puto; facilè enim in eam &longs;ententiam delabi quis po&longs;&longs;et, vt &longs;ibi per&longs;uaderet ab inclu&longs;is terræ halitibus atque ignibus tantum demi grauitatis, vt illa intrà aquam leuior e&longs;&longs;et &longs;ecundùm &longs;peciem: quæ quidem vnica e&longs;t innatationis cau&longs;&atail;. Ni&longs;i quis fortè ex eorum numero, qui la­minam metallicam ratione figuræ in mul­tam latitudinem explicatæ, ideòque diffi­ciliùs, (vt ip&longs;i quidem loquuntur) &longs;ubie­ctam aquam diuidentis, innatare cen&longs;ent, ambigeret pariter, an idem terræ quoqu&etail; contingere po&longs;&longs;et.

Mer&longs;. Errorem hunc iamdudum aureo illo tuo de Innatantibus libello profliga&longs;ti; Galilæe: vixque puto aliquem &longs;upere&longs;&longs;e, qui cramben hanc recoquat, præter eos, quos iuuat ex antiquioribus tantùm codicibus ru­dioris &longs;æculi puluerem colligere. Nihil Gul­dino, nihil mihi e&longs;t cum huiu&longs;modi homi­num genere commercij: quapropter mi&longs;&longs;os illos prorsùs faciamus: quamuis enim motui tarditatem aliquam inferre po&longs;&longs;it figura, im­pedire tamen omninò non pote&longs;t, &longs;i illa qui­dem per &longs;e re&longs;piciatur; quod &longs;i ea fuerit cor­poris grauis figura, quæ leuioris aeris partem deferat, aeri vtique non &longs;iguræ buenda e&longs;t innatatio, quatenus ex aere, & metallo laminæ componitur moles, cuius pondus minus e&longs;t pondere æqualis molis aquæ. Cum autem nihil &longs;imile in terrâ con­tingere po&longs;&longs;it, quandoquidem aër ille, qui valles ex aquâ extantes impleret, nihil con­ferret leuitatis (quemadmodum & in naui, qui &longs;upra aquæ &longs;uperficiem aer, nauis pon­dus non minuit, nam intrà aerem non leui­tat) nulla &longs;pes nobis reliqua e&longs;t innatationis terræ: &longs;ed quicquid in tellure machinationi­bus mouendâ compendij haberet Archime­des ex aquis, totum illud e&longs;&longs;et ex eâ ponde­ris diminutione, quam &longs;ubeunt &longs;olida gra­uiora aquis immer&longs;a.

Gul. Ita planè, &longs;i terræ tantùm ratio ha­beatur: nam compendium aliud, nec illud contemnendum, antequam heri aduenires Mer&longs;enne, ob&longs;eruabamus ex ip&longs;ius aquæ &longs;e­iunctione, cuius grauitatem ad calculos re­uocantes deprehendebamus non minorem libris Rom. 803.257487.685000.000000. Quæ &longs;i ex totius globi grauitate argilla­ceâ dematur, relinquet reliquæ terræ pon­dus.

XCV Terraintra aguam mi­nùs ponde­raret.

Vt autem totius globi grauitatem ad li­bras reuocem, accipio vnius milliaris cubici ex argillâ grauitatem: cum verò aquæ gra­uitas ad argillæ grauitatem &longs;it vt 5 ad 9, milliatis autem cubici ex aquâ pondus iam inuenerim lib. 10.000000.000000. erit quar­tus analogiæ terminus lib. 16.875000.000000 pondus vnius milliaris cubici ex argillâ. Per hanc igitur grauitatem duco inuentam paulò antè globi &longs;oliditatem mill. 294787.501105. pa&longs;&longs;. 850936000, & prouenit demùm to­tius globi terraquei grauitas, &longs;i mera argilla effet, lib. 4.974539.081161.234545. 000000. quæ forta&longs;sè paulò maior erit eâ gra­uitate, quam Mer&longs;enne, &longs;tatuebas, quia in terræ diametro inueniendâ minùs accuratis rationibus vtebaris, &longs;i &longs;atis memini. Ex in­uentâ itaque globi grauitate &longs;i dematur con­&longs;tituta aquarum grauitas, remanet &longs;olius ter­ræ pondus lib. 4.973735.823673.549545. 000000.

XCVI Terræ gra­uitas libra­rum nume­ro probabili explicata.

Cum verò grauitas hæc intrà aquam non tota percipiatur, &longs;ed &longs;olùm iuxta exce&longs;&longs;um grauitatis &longs;pecificæ argillæ &longs;upra grauitatem aquæ &longs;pecificam, &longs;atis con&longs;tat, quantùm minueretur terræ pondus, & quantò faciliùs moueretur.

Gal. Eam tamen hic intelligis, puto, ad­hibendam circum&longs;criptionem, vt non toti globo, &longs;ed illi tantùm parti, quæ aquis cir­cum&longs;underetur, grauitatem adimerent aquæ, parem ponderi molis aqueæ æqualis; neque enim terra vniuer&longs;a intrà aquam demer&longs;&atail; delite&longs;ceret. Prætereà quamuis totius terreæ portionis in aquâ exi&longs;tentis grauitas minuere­tur, &longs;egmenti tamen vltra Vniuer&longs;i cen­trum po&longs;iti grauitas imminuta vel auct&atail; nihil iuuaret, cùm motui illa non repugnet, dum de&longs;cendit: ideò &longs;olùm &longs;egmenti &longs;upe­rioris pars aquis immer&longs;a attendenda e&longs;&longs;et: atque adeò quò magis terræ centrum ab vni­uer&longs;i centro remoueretur, eò augeretur ma­gis pondus, quia plus terrenæ molis ex aquis extaret. Neque enim aliud terræ conringe­ret, quâm &longs;olido cuilibet corpori, quod ex humore in va&longs;e extrahitur, cuius maior mo­les emergit ex aquâ, quàm &longs;it moles aquæ accurrentis ad replendum &longs;patium à corpo­re &longs;olido relictum. Quia &longs;cilicet &longs;i aqua ma­neret in eâdem &longs;uperficie, nec deprimere­tur, &longs;olidi tanta moles emergeret, quanta e&longs;t moles, quæ relinquit &longs;patium intra aquam: &longs;ed quoniam aqua infra illam &longs;uperficie&mtail; deprimitur, quam priùs con&longs;tituebat, & re­linquit aliam prætereà &longs;olidi partem ab aquâ immunem, ideò moles, quæ ex aquâ emer­git, maior e&longs;t mole aquæ accurrentis ad re­plendum &longs;patium relictum à corpore eleua­to. Sic in va&longs;e HX, corpus AB totum in­trà aquam, cuius &longs;uperficies &longs;it CD, &longs;i ex-

trahatur ex A in H, pars CH, quæ &longs;upr&atail; &longs;uperficiem aquæ CD eleuatur, æqualis e&longs;t parti, quæ replebat &longs;patium GB: hoc autem &longs;patium relictum implet aqua de&longs;cendens ex C in E, ac proinde totum corpus HE extr&atail; aquam manet; quæ moles maior e&longs;t mol&etail; HC, hoc e&longs;t mole aquæ de&longs;cendentis DE ad replendum &longs;patium &longs;ibi æquale GB. Idem igitur terræ contingeret, quæ & eleuaretur &longs;upra locum, vbi erat &longs;uperficies aquæ, & infra illum locum &longs;uperficies aquæ deprime. retur; ex quo fieret maiorem terræ partem ex aquis emergers.

XCVII Solidi moles ex bumido emerg&ebreve;s, ma­ior est mole humidi ac­currentis areplendum &longs;patium.

Mer&longs;. At aquæ illæ nullo va&longs;e contine­rentur, aut alueo.

Gal. Perinde e&longs;t &longs;i aqua va&longs;is lateribus circum&longs;cripta certam figuram induat, ac &longs;i &longs;uis &longs;e nutibus ip&longs;a in &longs;phæram di&longs;ponat. Il­lud quidem contingeret, quod cùm aqua ex maiori eleuatione terræ in minorem &longs;emper ac minorem &longs;phæram &longs;e conformaret, ra­tionem haberet va&longs;is minoris & minoris; atque adeò aqua magis & magis deprimere­tur, etiam datâ æquali terræ eleuation&etail;. Sint enim duo va&longs;a &longs;imilia &longs;ed inæqualia, in quibus &longs;int duo corpora &longs;imilia & æquali&atail; AB in minori, & KL in maiori &longs;imiliter po­&longs;ita: & &longs;it continua &longs;olidorum immer&longs;orum & aquæ circumfu&longs;æ &longs;uperficies. Extrahatur ex aquâ vtrumque &longs;olidum pari velocitat&etail;; vtique citiùs emerget omninò illud, quod e&longs;t in minori va&longs;e, quàm quod e&longs;t in maiori; & multò plus aquæ de&longs;cendere debet in ma­iori quàm in minori, ac proinde plus eleuari debet &longs;olidum in maiori va&longs;e, quàm in mi­nori, vt æqualis moles emineat &longs;upra aquæ de&longs;cendentis &longs;uperficiem.

XCVIII Idem &longs;olidum vt extraba­tur ex bu­mido, plus debet eleua­ri in va&longs;&etail; maiori quam in minori, & plus a­quæ de&longs;ien­dit in va&longs;e maiori, quam in minori. Hæc veritas infertur ex contradicto­ria hypothe­&longs;i.

Sit enim primò aquæ in va&longs;e minori &longs;u­perficies CD, in va&longs;e autem maiori OM: deinde ita extrahatur vtrumque &longs;olidum, vt æquales partes HE & VS emineant &longs;upra &longs;u­perficiem, quam denuò acqui&longs;iuit aqua de­&longs;cendens in locum à &longs;olido eleuato relictum. Dico maiorem e&longs;&longs;e eleuationem VK &longs;upr&atail; primam &longs;uperficiem OM, in va&longs;e maiori, quàm &longs;it eleuatio AH &longs;upra primam &longs;uper­ficiem CD in va&longs;e minori; ac proinde &longs;pa­tium relictum NL maius e&longs;&longs;e &longs;patio relicto GB, & aquam OMRS de&longs;cendentem e&longs;&longs;&etail; maiorem aquâ CDFE de&longs;cendente.

Nam &longs;i KV non e&longs;t maior quàm AH, ergo aut æqualis, aut minor. Sit æqualis: er­go quia HG & VN æquales &longs;unt ex hypothe­&longs;i, & VK ip&longs;i HA æqualis dicitur, etiam reliquæ KN & AG, hoc e&longs;t OS & CE, æqua­les &longs;unt: ergo aquæ OMRS & CDFE æqua­lem habentes altitudinem &longs;unt inter &longs;e vt ba&longs;es, hoc e&longs;t vt &longs;uperficies OM & CD. At­qui &longs;uperficies OM maior e&longs;t &longs;uperficie CD, ergo aqua OMRS maior e&longs;t quàm aqu&atail; CDFE: &longs;ed aqua de&longs;cendens e&longs;t æqualis mo­li corporis NL, quæ replebat &longs;patium reli­ctum; igitur maior e&longs;t moles NL quàm GB: e&longs;t autem NL æqualis parti eleuatæ VO, & GB æqualis e&longs;t parti eleuatæ HC, ergo VO maior e&longs;t moles quamm HC: hæ verò moles VO & HC &longs;unt vt altitudines, quia ex hypo­the&longs;i data &longs;olida &longs;unt æqualia, &longs;imilia, & &longs;i­militer po&longs;ita; ergo maior e&longs;t altitudo KV quam altitudo AH.

Quod &longs;i KV dicatur minor quàm AH ergo ex æqualibus VN, HG, demptis inæ­qualibus, remanet KN maior quam AG, hoc e&longs;t OS maior quam CE: aqua igitur OMRS maiorem habens ba&longs;im ac maiorem altitudinem, quam aqua CDFE, maior quo-

què erit; ac proinde & moles NL, hoc e&longs;t VO, maior mole GB, hoc e&longs;t HC; & vt priùs ele­uatio KV maior eleuatione AH. Quare vide­tis hoc adeò certum e&longs;&longs;e, vt ex ip&longs;o negante eleuationem in maiori va&longs;e maiorem e&longs;&longs;&etail; eleuatione in minori va&longs;e, veritatis huius con­fe&longs;&longs;io extorqueatur, ijs admi&longs;&longs;is, quæ con­tradicens ponit.

Met&longs;. Priu&longs;quàm vlteriùs progrediatis, vnum vellem ex te quærere; an &longs;cilicet aliqua &longs;it inter eleuationes &longs;olidorum & depre&longs;&longs;io­nes aquatum in va&longs;is inæqualibus analogi&atail; &longs;altem reciproca, ita vt quæ Ratio e&longs;t eleua­tionis KV in va&longs;e maiori ad eleuationem AH in minori, eadem Ratio &longs;it depre&longs;&longs;ionis aquæ CE, hoc e&longs;t AG, in minori ad depre&longs;&longs;ionem aquæ OS, hoc e&longs;t KN in maiori.

Gal. Nulla e&longs;t &longs;iue directa, &longs;iue recipro-ca inter eleuationes &longs;olidi ac depre&longs;&longs;iones a­quæ analogia, præterquàm in vno ca&longs;u. Non quidem directa, quia, vt dicebam, KV ma­ior e&longs;t quàm AH, ergo maior e&longs;t Ratio KV ad AG, quàm HA ad AG; atqui AG maior e&longs;t quàm KN, ergo maior e&longs;t Ratio KV ad KN quàm KV ad AG; ergò multò maior e&longs;t Ratio KV ad KN quàm HA ad AG. No&ntail; e&longs;&longs;e autem reciprocam analogiam &longs;ic o&longs;tedo.

XCIX Eleuationes &longs;olidi, & depre&longs;&longs;iones bumidi i&ntail; v &longs;is inæ­qualibus non &longs;unt proportionales, ni &longs;i in vno c&longs;u.

Aqua OMRS circumfu&longs;a e&longs;t æqualis moli NL, hoc e&longs;t VO; addatur vtrique commu­nis moles NO, erittota moles duobus pla­nis KOM & NSR parallelis contenta æqualis moli corporis KL &longs;eu VS. Item aqua CDFE circumfu&longs;a æqualis e&longs;t moli GB, hoc e&longs;t HC; & additâ communi mole AE, erit tota mo­les planis ACD & GEF parallelis content&atail; æqualis moli corporis AB &longs;eu HE. Atqui HE & VS æquales &longs;unt moles ex hypothe&longs;i; igi­tur & moles GD æqualis e&longs;t moli NM: ergo per 34. lib. 11. ba&longs;es cum altitudinibus re­ciprocantur, & vt AG ad KN, ita &longs;uperficies va&longs;is maioris ad &longs;uperficiem va&longs;is minoris.

Prætereà aqua circumfu&longs;a OMRS æqua­lis e&longs;t moli VO, ergo ad molem KS habet eandem Rationem quam VO ad KS, hoc e&longs;t quam altitudines KV ad KN. At aqua cir­cum&longs;u&longs;a ad mo'em KS, quia in eâdem &longs;unt altitudine OS, e&longs;t vt &longs;uperficies va&longs;is minus &longs;uperficie &longs;olidi VY ad ip&longs;am &longs;uperficiem &longs;o­lidi; igitur VK eleuatio &longs;olidi ad KN depre&longs;­&longs;ionem aquæ e&longs;t vt &longs;uperficies va&longs;is maioris minùs &longs;uperficie &longs;olidi ad ip&longs;am &longs;uperficiem &longs;olidi VY: & componendo vt VN corporis emer&longs;io ad KN aquæ depre&longs;&longs;ionem, ita &longs;u­perficies va&longs;is maioris ad &longs;uperficiem &longs;olidi VY. Eâdem methodo o&longs;tenditur HA eleua­tionem &longs;olidi ad AG depre&longs;&longs;ionem aquæ e&longs;&longs;e, vt e&longs;t &longs;uperficies va&longs;is minoris minùs &longs;uper­ficie &longs;olidi HT ad ip&longs;am &longs;uperficiem &longs;olidi: & componendo vt HG ad GA, ita &longs;uperficies va&longs;is minoris ad &longs;uperficiem &longs;olidi HT.

Quoniam igitur vt &longs;uperficies va&longs;is maio. ris ad &longs;uperficiem minoris, ita GA ad NK; &longs;i e&longs;&longs;et VK ad HA vt GA ad NK, iam e&longs;&longs;et vt VK ad HA ita &longs;uperficies va&longs;is maioris ad &longs;u-perficiem minoris: &longs;ed vt VK ad HA, it&atail; moles VO ad molem HC, hoc e&longs;t aqu&atail; OMRS ad aquam CDFE; ergo vt &longs;uperficies va&longs;is maioris ad &longs;uperficiem minoris, hoc e&longs;t vt GA ad NK, ita aqua OMRS ad aqua&mtail; CDFE. Atquiaquæ i&longs;tæ circumfu&longs;æ habent Rationem compo&longs;itam ex Rationibus altitu­dinum & ba&longs;ium; ergo Ratio GA ad NK æqualis e&longs;t Rationi compo&longs;itæ ex Rationi-bus altitudinum GA ad NK, & ba&longs;ium CD ad OM. Cum verò &longs;ieri non po&longs;&longs;it vt (quan­do Ratio non componitur ex duabus Ratio­nibus, quarum altera &longs;it alterius &longs;ubduplica­ta, vt Ratio compo&longs;ita ex Rationibus 4 ad 2 & 2 ad 8, e&longs;t eadem cum Ratione 2 ad 4 coner&longs;a prions Rationis 4 ad 2, quemad­modum hic non contingere &longs;uppono) Ratio aliqua compo&longs;ita eadem &longs;it directè cum vnâ ex Rationibus componentibus, ni&longs;i alter&atail; Ratio componens &longs;it Ratio æqualitatis (&longs;ic Ratio compo&longs;ita ex Rationibus 4 ad 4 & 4 ad 3 e&longs;t 16 ad 12 eadem cum Ratione 4 ad 3, quia Ratio æqualitatis aliam Rationem mul­tiplicans eam non mutat) con&longs;tet autem ex demon&longs;tratis AG maiorem e&longs;&longs;e quàm KN, &longs;quitur ba&longs;es aquarum CD & OM haber&etail; Rationem æqualitatis. At ba&longs;es i&longs;tæ &longs;unt &longs;u­perficies va&longs;orum minùs &longs;uperficie &longs;olidi im-mi&longs;&longs;i; igitur &longs;i ba&longs;ibus æqualibus addantur ip&longs;æ æquales &longs;uperficies &longs;olidi, erunt &longs;uperfi­cies va&longs;orum æquales: id quod e&longs;t contra hy­pothe&longs;im. Non igitur e&longs;t vt VK ad HA ita AG ad KN.

Sit enim iterum, &longs;i fieri pote&longs;t, VK ad HA, vt AG ad KN: VK prima vel e&longs;t maior quàm AG tertia, vel minor, vel æqualis. Si maior, ergo per 14. 5. etiam HA &longs;ecund&atail; maior e&longs;t quàm KN quarta; e&longs;t autem VK ex dictis etiam maior quàm HA; igitur VK e&longs;t maxima & KN minima; igitur per 25. 5. VK &longs;imul cum KN maior e&longs;t quàm HA & AG &longs;imul, quod e&longs;t contra hypothe&longs;im, iux­ta quam VN & HG æquales &longs;unt. Si VK mi­nor e&longs;t quàm AG, etiam HA minor e&longs;t quàm KN; &longs;ed HA minor e&longs;t quàm VK ex dictis; ergo HA e&longs;t omnium minima & AG omniu maxima; ergo per 25.5. HG maior e&longs;t quàm VN, contra hypothe&longs;im.

At verò &longs;i demùm VK prima æqualis &longs;it AG tertiæ, etiam HA &longs;ecunda æqualis e&longs;t KN quartæ: ergo per 7.5. vt VK ad KN ita GA ad AH. At ex demon&longs;tratis vt VK ad KN, ita &longs;uperficies va&longs;is maioris minùs &longs;uperficie &longs;olidi ad &longs;uperficiem &longs;olidi VY, & vt GA ad AH, ita &longs;uperficies &longs;olidi HT, hoc e&longs;t VY, ad &longs;uperficiem va&longs;is minoris minùs &longs;uperfi-cie &longs;olidi. Igitur &longs;uperficies &longs;olidi e&longs;t medio loco proportionalis inter differentias, quibus &longs;uperficies &longs;olidi exceditur à &longs;uperficiebus va­&longs;orum: ergo componendo & permutando vt &longs;uperficies va&longs;is maioris ad &longs;uperficiem mi­noris, ita &longs;uperficies &longs;olidi HT ad &longs;uperficiem va&longs;is minoris minùs &longs;uperficie &longs;olidi, hoc e&longs;t &longs;uperficiem aquæ CD. Sed vt &longs;uperficies &longs;o­lidi HT ad &longs;uperficiem CD, ita moles AE ad aquam CDFE eiu&longs;dem altitudinis: & quia AG ex hypothe&longs;i e&longs;t æqualis ip&longs;i VK, moles AE e&longs;t æqualis ip&longs;i moli VO, hoc e&longs;t aquæ OMRS. ergo vt &longs;uperficies HT ad &longs;uperfi­ciem CD, ita aqua OMRS ad aquam CDFE; ergo per 11. 5. vt &longs;uperficies va&longs;is maioris ad &longs;uperficiem minoris, hoc e&longs;t vt aquarum al­titudines AG ad KN, ita aqua OMRS ad a­quam CDFE. Sunt igitur aquæ inter &longs;e re­ciprocè vt earum altitudines: Ratio aute&mtail; molium ex Rationibus altitudinum & ba&longs;ium componitur, ba&longs;es verò non habent rationem æqualitatis; ergo aquarum &longs;uperficies OM ad CD &longs;unt in duplicatâ Ratione altitudinum reciprocè &longs;umptarum, hoc e&longs;t vt quadratu&mtail; GA ad quadratum KN. Id quod &longs;ic breui­ter demon&longs;tro Algebricis notis.

Sit GA altitudo R, & KN altitudo &longs;it S: &longs;uperficies CD &longs;it D planum, & &longs;uperficies OM &longs;it Z planum. lgitur aqua CDEF e&longs;t D plan. in R; & aqua OMRS e&longs;t Z plan; i&ntail; S. Quare cum &longs;it Z plan. in S ad D plan. in R, vt R ad S. erit per 16. 6. vel 19. 7. Z pl. in S. quadr. æquale D plano in R quadratum: ‘er­go Z planum ad D planum, hoc e&longs;t &longs;uperfi­cies OM ad &longs;uperficiem CD, e&longs;t vt R qua­dratum ad Squadratum: &longs;unt igitur &longs;uperfi­cies aquarum in duplicatâ Ratione altitudi­num AG ad KN. At in Ratione AG ad KN e&longs;t &longs;uperficies va&longs;is maioris ad &longs;uperfieie&mtail; minoris, ergo &longs;uperficies OM ad &longs;uperficiem CD e&longs;t in duplicatâ Ratione &longs;uperficiei va&longs;is maioris ad &longs;uperficiem minoris.

Datis itaque va&longs;is &longs;imilibus inæqualibus, & datâ Ratione &longs;uperficierum huiu&longs;modi va­&longs;orum, poterimus reperire &longs;uperficiem &longs;oli­di VY aut HT; quæ ex va&longs;orum &longs;uperficie­bus dempta reliquam aquæ &longs;uperficiem relin­quat in duplicatâ Ratione &longs;uperficierum va­&longs;orum. Cum enim &longs;olidorum &longs;uperficies HT, VY habeant Rationem æqualitatis, maior e&longs;t Ratio totius &longs;uperficiei va&longs;is maioris ad totam &longs;uperficiem minoris, quàm ablatæ VY ad ablatam HT, ergo per 33 5. apud Clau. ma­ior e&longs;t Ratio reliquæ OM ad reliquam CD, quàm o ad totam: quare pote&longs;t eria&mtail; haberi Ratio duplicata Rationis totius ad to-tam. Sic autem inue&longs;ligo &longs;uperficiem VY, quæ &longs;it media proportionalis inter differen­tias illius & &longs;uperficiei va&longs;orum, hoc e&longs;t in­ter OM & CD.

C Ex datis duabus &longs;i­perficiebus auferre ean­dem &longs;uper fi­cie, quæ re linquat re­sidua in Ra­tione dupli­cata data­rum.

Ratio &longs;uperficierum va&longs;orum &longs;it data 8 ad 4; Ratio duplicata e&longs;t 8. ad 2. Pono &longs;u­perficiem &longs;olidi VY Algebricè 1℞. Quare &longs;u­perficies aquæ OM e&longs;t 8——1℞, & &longs;uperfi­cies CD e&longs;t 4——1℞: quæ &longs;unt inter &longs;e in du­plicatâ Ratione &longs;uperficiei va&longs;orum: igitur 8——1℞ ad 4——1℞. e&longs;t vt 8 ad 2 ergo per 19. 7. 16——2℞ æquatur 32——8℞. Et fa­ctâ Antithe&longs;i æquatio demum e&longs;t inter 16 & 6℞. In &longs;titutâ it aque diui&longs;ione 1℞ e&longs;t 2 2/3 &longs;uper­ficies VY; quæ ablata ex 8 &longs;uperficie va&longs;is maioris relinquit &longs;uperficiem OM 5 1/3, & ablata ex &longs;uperficie va&longs;is minoris, hoc e&longs;t ex 4, relinquit &longs;uperficiem CD 1 1/3: e&longs;t autem 2 2/3 medio loco proportionalis inter 5 1/3 & 1 1/3, quæ præterea &longs;uperficies 5 1/3, & 1/3 &longs;unt in Ra­tione duplicatâ Rationis 8 ad 4, hoc e&longs;t in Ratione 8 ad 2. Iam verò &longs;i ba&longs;es aquarum OM ad CD &longs;int vt 8 ad 2, altitudines ve­rò KN & GA reciprocè vt &longs;uperficies va­&longs;orum, hoc e&longs;t KN 4, & GA 8, erit aqu&atail; OMRS 32, & aqua CDFE 16, planè i&ntail; Ratione, quam habent &longs;uperficies va&longs;orum, in quibus ip&longs;æ aquæ exi&longs;tunt.

Quare hoc vno in ca&longs;u quando &longs;uperficies &longs;olidi immi&longs;&longs;i e&longs;t media proportionalis inter exce&longs;&longs;us, quos relinquit in &longs;uperficiebus va­&longs;orum, pote&longs;t contingere eleuationes &longs;olidi reciprocari cum depre&longs;&longs;ionibus aquæ; quan­do &longs;cilicet eleuatio &longs;olidi in maiori va&longs;e e&longs;t æqualis depre&longs;&longs;ioni aquæ in minori, & con­trà eleuatio &longs;olidi in minori æqualis e&longs;t de­pre&longs;&longs;ioni aquæ in maiori:

Mer&longs;. Operæ profectò pretium fuit hac &longs;uper re te interrogare, de qua neminem di­&longs;putantem audi&longs;&longs;e me memini aut legi&longs;&longs;e. Sed vt ad terram aquis delap&longs;is circumfu&longs;am reuertamur, eadem-nè erit depre&longs;&longs;ionis aquæ Ratio, quæ in va&longs;is, de quibus hactenus fuit &longs;ermo?

Gal. Eadem e&longs;&longs;e ratio omnino non po­te&longs;t; quia aquæ de&longs;cen&longs;us non ex &longs;olo &longs;patio, quod ab eleuatâ terrâ relinqueretur, pende­ret, quemadmodum &longs;i globus ex aquâ i&ntail; va&longs;e eximeretur, &longs;ed etiam ex diuersâ ip&longs;ius aquæ in &longs;phæram conformatione. Cum verò aliam &longs;emper & aliam diuei&longs;aru&mtail; &longs;phærarum portionem con&longs;titueret, &longs;eu po­tius Meni&longs;corum &longs;olidorum, donec demùm in &longs;phæram integram aqueam di&longs;poneretur, nulla certa & con&longs;tans Ratio afferri pote&longs;t; &longs;ed dato certo &longs;patio, quod à centro terræ translato perficeretur in certâ ab vniuer&longs;i centro di&longs;tantiâ, inue&longs;tigare oporteret, cuius in &longs;phæræ &longs;uperficiem &longs;e data aquæ moles di&longs;poneret in vtroque motûs termino, vt in­de colligeretur, quantum terræ ex aquis i&ntail; motu illo emer&longs;i&longs;&longs;et.

Guld. Ab&longs;tineamus nunc, &longs;i placet, ab hoc labore: quamuis datâ &longs;ectione lunulari, & inuentis dimidiæ &longs;ectionis centro grauita­tis, ac viâ rotationis, po&longs;&longs;emus &longs;oliditatem Meni&longs;coidis &longs;phærici inuenire; &longs;atis nunc nobis e&longs;&longs;e puto inquirere; quantam in alti­tudinem &longs;u&longs;tolli terram oporteret, vt nul­lum amplius &longs;ub&longs;idium afferret aqua circum­fu&longs;a minuens terræ grauitatem.

Gal. Res e&longs;t non adeò difficilis aut ope­ro&longs;a. Inuenire &longs;cilicet oportet &longs;emidiame­rum &longs;phæræ, quam &longs;ola aqua con&longs;titueret; & huic addere &longs;emidiametrum terræ; hæc enim e&longs;&longs;et ea centri terræ atque centri vni­uer&longs;i di&longs;tantia, in qua nihil terræ intrà aquam e&longs;&longs;et. Vt autem &longs;phæræ, quam aqua effi­ceret, &longs;emidiametrum habeamus; cum data &longs;it aquæ &longs;oliditas, quam &longs;uperius po&longs;uimus, fiat vt 11 ad 21, ita data &longs;phæræ aqueæ &longs;o­liditas pa&longs;&longs;. cub. 80325. 748768. 500000, ad aliud, & prouenit 153349. 156739. 863636. cubus diametri minoris verâ. Item fiat vt 223 ad 426, ita data &longs;phæræ &longs;olidi­tas 80325. 748768. 500000. ad 153447. 394508. 434977. cubum diametri maioris verâ. Si igitur horum numerorum radix cu­bica extrahatur, habebimus &longs;phæræ diame­trum tùm minorem, tùm maiorem verâ.

CI Quantu&mtail; elenanda e&longs; &longs;et tellus, vt omnino ab aqua &longs;eiun­geretur.

Mer&longs;. Hùc nos deueni&longs;&longs;e gaudeo, no&ntail; tantùm vt propo&longs;itæ quæ&longs;tionis metam ali­quam attingamus, &longs;ed etiam vt methodum ob&longs;eruem, qua cubicam radicem eruere &longs;o­les; alijs enim alia e&longs;t methodus, & nimis attentum animum exigunt, dum &longs;eor&longs;im in­&longs;tituendæ &longs;unt multiplicationes, quæ&longs;ub da­tum numerum transferantur: & periculu&mtail; &longs;æpius &longs;ube&longs;t, ne per imprudentiam aliu&mtail; pro alio numerum &longs;upponas.

Gal. Vtrum ea, quæ mihi familiaris e&longs;t methodus, omnium facillima &longs;it, ignoro: mihi tamen arridet magis, cum in pote&longs;tate meâ &longs;emper &longs;it operationem totam ex ordi­ne recogno&longs;cere. Cæterùm fieri non pote&longs;t, quin plures requirantur operationes, cu&mtail; præter cubum primi lateris oporteat inueni­re &longs;olidum ex triplo quadrato primi lateris in latus &longs;ecundum, & &longs;olidum ex triplo later&etail; primo in quadratum lateris &longs;ecundi, & de­mum ip&longs;ius lateris &longs;ecundi cubum. Quar&etail; hic in &longs;chedula, quoniam &longs;ic placet, dato-rum cuborum radicem extraham in v&longs;u&mtail; no&longs;træ quæ&longs;tionis. Hæc autem mihi e&longs;t re­gul&atail;.

Po&longs;t quartam quamque figuram, vt mo­ris e&longs;t, puncto notatam, primi puncti latus de&longs;cribo & eius cubum extraho, id quod om­nibus methodis commune e&longs;t: deinde late­ris primi inuenti triplum &longs;cribo &longs;ub penulti­má figurâ &longs;ecundi puncti, ip&longs;um verò latus primum &longs;ub antepenultimâ figurâ: & hos duos numeros inuicem duco, &longs;cilicet triplum lateris primi in ip&longs;um: & qui producitur nu­merus (&longs;ub antepenultimâ pariter figurâ col­locatus) e&longs;t Diui&longs;or; Quotiens verò e&longs;t latus &longs;ecundum.

CII Radicis cu­bicæ facilis extractio.

Tum latus &longs;ecundum duco in triplum la­teris primi, & productum &longs;cribo &longs;ub penul­timâ figurâ; atquè hunc addo priori produ­cto. Summam multiplico per latus &longs;ecun­dum, & producto addo Cubum &longs;ecundi la­teris collocatum &longs;ub figurâ puncto notatâ. Summam demùm ex propo&longs;ito numero &longs;ub­duco, & &longs;ic deinceps.

Quoniam it aque numeri hìc propo&longs;iti &longs;unt 18 ciphrarum, & &longs;unt &longs;ex puncta, vt tempo­ri parcam & labori, prima quatuor punct&atail; accipto pro primo puncto; & ex Tabulà, in qua habeo myriadem cuborum, inuenio ma-ximum cubum C, cuius latus e&longs;t A: &longs;ubtra­ho C ex D, & remanet E, cui addo tres fi­guras ad &longs;equens punctum pertinentes. De­inde triplico A, & e&longs;t F, quem &longs;ub penulti­mâ figurâ colloco, cui &longs;ub&longs;cribo A &longs;ub &longs;igu­râ antepenultimâ. Duco A in F, & produ­citur G: & a&longs;&longs;umpto G tanquam diui&longs;ore nu­meri E, habeo Quotientem B, &longs;cilicet latus &longs;ecundum: Tum B in F duco, & 'produci­tur H &longs;ub penultimâ figurâ. Additis G & H, fit &longs;umma I: quæ per latus &longs;ecundum duct&atail; producit K; cui &longs;ub puncto dati numeri &longs;ub­&longs;cribitur lateris &longs;ecundi B cubus L; atque ex K & L fit &longs;umma M auferenda ex E: & qui re­linquitur numerus N, pertinet ad &longs;equens punctum.

Quod &longs;pectat ad numerorum collocatio­nem &longs;ub penultimâ vel antepenultimá figu­râ, &longs;atis videtis id factum e&longs;&longs;e propter com­pendium, quo omittuntur ciphræ nullita­tis, vltimo loco addendæ; e&longs;t &longs;iquidem la­teris primi numerus decadicus, &longs;i cum late­re &longs;ecundo comparetur: quare dum triplica­tur, & fit F, vna ciphra nullitatis e&longs;&longs;et &longs;ub puncto: & dum hoc triplum per ip&longs;um la­tus ducitur, in producto e&longs;&longs;ent vltimo loco duæ ciphræ ideò &longs;ub antepenultimâ figurâ collocatur numerus productus, vt relinqua-

CIII Huius me­thdi rtio ostenditur.

TABELLE WAR HIERtur locus ciphrarum: id quod vt certiùs fiat, colloco A &longs;ub F ita, vt A &longs;it &longs;ub antepenulti­mâ figurâ. Quia verò quando B in F duci­tur, vnica tantùm e&longs;&longs;et ciphra nullitatis ad ip&longs;um F pertinens, ideò productus H &longs;cribi­tur &longs;ub penultimâ figurâ. Cubus demùm L &longs;ub puncto collocatur, quia nullam habet ciphram nullitatis, quæ omittatur.

Quod autem pertinet ad ip&longs;am metho­dum, res clara e&longs;t. Dum enim triplum la­teris primi ducitur in latus ip&longs;um, hoc e&longs;t F in A, producitur G, quod e&longs;t triplum qua­drati ip&longs;ius A. Dum verò B in F ducitur, & fit H, planum, quod fit, e&longs;t ex latere &longs;ecun­do in triplum lateris primi. Additis G & H fit &longs;umma I, hoc e&longs;t 3 A Quad. + 3 A in B. Hæc &longs;umma multiplicatur per B, & fit K, hoc e&longs;t 3 A Quadr. in B + 3 A in B Quadr. Additur demum L cubus ip&longs;ius B, vt ip&longs;ius lateris A + B cubus &longs;it A cub. + 3 A Quadr. in B + 3 A in B Quadr. + B cub.

Mer&longs;. Præ&longs;agiebat animus me aliquid ex te auditurum, quod operationem hanc fa­cilem redderet atque expeditam, vixque pu­to aliquid addi po&longs;&longs;e facilitatis atque per&longs;pi­cuitatis; cum nullâ hìc opus &longs;it numerorum translatione, & triplicatio lateris primi A, aut multiplicatio lateris &longs;ecundi B in F tri-plum lateris primi facillimè perficiuntur ab&longs;­que eo, quod opus &longs;it multiplicatorem &longs;ub multiplicando de&longs;cribere. E&longs;t itaque &longs;phæ­ræ aqueæ diameter minor verâ pa&longs;&longs;. 535254. maior autem verâ pa&longs;&longs;. 535368. Quare &longs;ta­tui pote&longs;t diameter vera pa&longs;&longs;. 535300 rotun­dè, & &longs;emidiameter mill. 267. pa&longs;&longs;: 650: quæ &longs;i addatur terreni globi &longs;emidiametro à nobis &longs;uperiùs a&longs;&longs;umptæ mill. 4128 pa&longs;&longs; 638, dabit mill. 4356 pa&longs;&longs;. 288. di&longs;tantiam cen­triterræ ab vniuer&longs;i centro, quando iam aqua in &longs;phæram conglobata nihil iuuaret terræ motionem. Nunquam autem, puto, ab Ar­chimede aliquis exigat machinationum &longs;pe­cimen exhiberi tanto motu. Ex quo fit nun­quam totius telluris pondus debui&longs;&longs;e ab Ar­chimede &longs;u&longs;tineri, atque adeò faciliùs perfi­ci potui&longs;&longs;e illam motionem, ac vulgus exi­&longs;timet, modò locus &longs;uppeteret, in quo ma­chinæ firmarentur. Aqua enim dum deor­&longs;um niteretur, quamuis ob minorem in &longs;pe­cie grauitatem non po&longs;&longs;et terram &longs;u&longs;tiner&etail;, aliquantulum tamen repugnaret de&longs;cenden­ti, minueretque &longs;u&longs;tinentis laborem.

CIV Archimedi tellurem mouenti per ali­quot millia­ria, no&ntail; fui&longs;&longs;et opus totum pon­dus &longs;ustine­re.

Guld. Rectè intuli&longs;ti, quod voleba&mtail;; aquâ videlicet infimam terræ portione&mtail; &longs;ubeunte ita futurum vt minueretur terræ pondus, vt hinc aliqua mouendi aut &longs;u&longs;tinen-di facilitas oriretur. Quamuis verò facilè per­mittam aquam repugnare terræ de&longs;cenden­ti, hæc enim intrà aquam de&longs;cendere no&ntail; pote&longs;t, quin aquæ &longs;uperficies in maiorem &longs;phæram conglobata magis ab vniuer&longs;i cen­tro recedat; quia tamen dubitare quis po&longs;­&longs;et, an corpora grauia motui &longs;ur&longs;um relu­ctentur, quando ita mouerentur, vt nihil leuius infrà &longs;e, ac centro vicinius haberent; aqua autem tunc ita moueretur, & in orbem di&longs;poneretur, vt nihil e&longs;&longs;et centro vicinius, infra quod con&longs;i&longs;tere expeteret, nihil enim circumfiui aëris propiùs abe&longs;&longs;et à centro; ideò exipsâ minori terræ grauitatione potiùs quàm ex aquæ deor&longs;um nitentis re&longs;i&longs;tentiâ rem explicandam cen&longs;erem. Grauitas &longs;i­quidem e&longs;t vis di&longs;ponendi &longs;e in vniuer&longs;o i&ntail; loco &longs;ibi debito infra alia corpora: quò au­rem magis di&longs;&longs;imilia &longs;unt corpora &longs;ecundùm locum, quem exigunt, & quò plures corpo­rum &longs;pecies inter illa deberent intercipi, &longs;i iuxta naturæ propen&longs;ionem &longs;ingulæ di&longs;po­nerentur, eò etiam grauiora &longs;ecundum &longs;pe­ciem &longs;unt ea, quæ centro viciniora e&longs;&longs;e exi­gunt. Quarè tota grauitationis ratio & ni&longs;us, quo vnum corpus infra aliud de&longs;cendere co­natur, in quo exi&longs;tit tanquam in medio, ori­tur ex di&longs;&longs;imilitudine &longs;ecundùm grauitatem. Quò igitur maior e&longs;t grauitat is di&longs;&longs;imilitudo, eò pariter maior e&longs;t grauitatio, & conatus deor&longs;um validior. Atqui quodcunque pen­dus grauius e&longs;t aquâ, e&longs;t multo grauius aëre; igitur magis ab aëre differt quàm ab aquâ, magi&longs;què in aëre grauitat quàm in aquá: cum autem grauitet propter di&longs;&longs;imilitudinem, to­ta grauitatio petenda e&longs;t iuxta exce&longs;&longs;um, quo &longs;uperat aquæ grauitatem.

Eâdem ratione ea quæ leuiora &longs;unt aquâ, intrà aquam leuitatem habent iuxta differen­tiam, qua vincuntur à grauitate aquæ. At­que hinc facilè definitur cuiu&longs;cunque &longs;olidi innatantis quota portio emergat ex aquâ aut alio humido: ibi enim &longs;olidum intrans hu­morem con&longs;i&longs;tit, vbi grauitas partis in aëre extantis æqualis e&longs;t leuitati portionis in hu­mido immer&longs;æ: id autem fit, quando pars demer&longs;a ad extantem e&longs;t vt grauitas &longs;pecifi­ca &longs;olidi innatantis ad differentiam grauita­tum &longs;olidi & humidi. Si enim quæratur quota portio plumbi extaret ex mercurio (e&longs;t autem plumbum ad mercurium vt 11 ad 13) &longs;tatim dicetur molis plumbeæ (2/13) extare, & (11/13) immergi; quia nimirum &longs;ingulæ partes immer&longs;æ in mercurio leuitant vt 2, &longs;ingulæ autem in aëre extantes grauitant vt 11. Si igitur vt grauitas in aëre ad leuitatem in mer-curio, ita moles immer&longs;a ad molem extan­tem, paria &longs;unt grauitatis & leuitatis mo­menta: nam partes 11 leuitantes vt 2 ha­bent momentum leuitatis 22; & duæ partes in aëre grauitantes vt 11 habent momentum grauitatis vt 22; igitur &longs;equitur con&longs;i&longs;tentia. Quod &longs;i vlteriùs deprimatur plumbum in­trà mercurium, augentur leuitatis momen­ta, & minuitur grauitas, ideò &longs;ibi relictum a&longs;cendit; & &longs;i plures plumbi partes quàm (2/13) extrahantur ex mercurio, de&longs;cendet, quia grauitatis momenta augentur &longs;upra momen­ta leuitatis; & ibi demum quie&longs;cet, vbi fit momentorum æqualitas.

CV Quota pars &longs;olidi inna­tantis emer­gat ex hu­ido.

Gal. Habetis &longs;uper quo ad rauim v&longs;que di&longs;putetis, &longs;i hanc per&longs;equi quæ&longs;tionem vo­lueritis; & illud forta&longs;&longs;e demum conficietis, incertum e&longs;&longs;e, vtrùm grauia in aquâ minùs conentur deor&longs;um quam in aere, an verò quam­uis æquè conentur, minùs tamen proficiant propter aquæ in oppo&longs;itum conantis re&longs;i&longs;ten tiam: cum vtroque &longs;cilicet experimenta co­hærent.

Guld. Haud tanti e&longs;t: &longs;ed i&longs;tis dimi&longs;&longs;is, ad alia, &longs;i lubet, tran&longs;eamus: &longs;atis enim pro Archimede di&longs;&longs;eruimus.

LAVS DEO.

INDEX

RERVM NOTABILIVM

Prior numerus notam marginalem, po&longs;terior paginam indicat.

ARcbimedis inuentum belicem fui&longs;&longs;e, procliuius e&longs;t opi­n ari, num.3 7

Axe multiplici in peritrochio faciliùe quàm denticulatis tympanis res perficitur, n.4 8

Axis in Peritrochio compo &longs;itio, n.5 9

Archimedes an trochleis tellurem loco dimouendam existi­marit, n.7 13

Angulo ob&longs;eruationis quid obsit, & quàm exactè haberi po&longs;­&longs;it, num.37 72

Angulus depre&longs;&longs;ionis nouo instrumento deprehendi pote&longs;t num.37 74

Authorum aliquorum lap&longs;us in &longs;tatuenda nimia vi&longs;us di­stantia, n.46 94

Aquæ &longs;uperficies est &longs;phærica, n.59 119

Aqua cur in tubo vtrinque hiante a&longs;cendat aliquantulum, num.60 121

Aqua mutaret figuram, &longs;i tellus aliò traheretur, n.61 124

Aqua tota ab ea &longs;eiungeretur Tellure translata, n63 129

Aquæ totius quantitas, & grauitas inquiritur, n.64 131

Aquæ & aëris grauitates comparantur, & inquiruntur, num.69 141

Idem alio modo, n.69 144

Aeolipilæ experimentum quantum ostendat, n.71 148

Aëris communis & aquæ grauitas in aëre ignito minor est, quàm fuerit deprehen&longs;a, n.73 154

Aëris grauitas non probatur ex differentia ponderum va&longs;it pleni et vacui, n.76 161

Aquæ tumulantis cau&longs;a explicatur, n.79 166

Eiu&longs;dem experimenti exten&longs;io, & eorum, quæ acci-dunt, ca&longs;æ indicantur, n.80 167

Aëris igniti leuitas quanta &longs;it in aqua, n.81 172

Aquæ an moles compo&longs;ita po&longs;&longs;it innatare nec ne, absque cal­culo aquæ æqualis, n.82 174

Archimedi tellurem mouenti per aliquot milliaria, non fui&longs;­&longs;et opus totum pondus &longs;u&longs;tinere, n.104 224

C

COchleæ infinitæ compo&longs;itæ vires cum Glo&longs;&longs;ocomo com­parantur, n.3 6

Cochleæ multiplicis v&longs;us facilior quam Glo&longs;&longs;ocomi, n.3 7

F

FVnis longitudini occurritur, n.7 11

Funis conditio & qualitas ibidem, Fabula de altitudine Phari Alexandrinæ reijcitur, n.47 98

G

GLo&longs;&longs;ocomi, &longs;eu Pancratij con&longs;tructio, n.1 4

Glo&longs;&longs;ocomi vires explicantur, n.2 4

Globus terrenus in certa hypothe &longs;i innataturus aquæ vide­tur, n.87 186

Imo leuior e&longs;&longs;et &longs;ecun dum &longs;peciem aëre, n.88 187

Grauitatum ratio duorum corporum in vno medio est ea­dem in omni medio, n.90 188

H

HElicis con&longs;tructionis difficultas & v&longs;us n.4 8

I

INfernus quantam terræ partem occupet, n.27 51

Ignis inferni grauitas quanta &longs;it ex coniectura, n.28 52

Ignis variæ &longs;pecies, & qualitas, n.28 54

Ignis &longs;ubterraneus e&longs;t quarta pars globi terreni ex &longs;enten­tia VV endelini, n.83 177

Ignis leuitatis inue&longs;tigatio tentatur, n.84 178

Ignis leuitas alia hypothe &longs;i examinatur, n.86 184

L

LIneæ curuæ pro recta abu&longs;us inutilis, n.40 83

Longitudinis differentia inter arcum & eius tangentem vel &longs;ubten&longs;am, n.42 85

Lineæ curuæ pro recta abu&longs;us cui errori cxpo &longs;itus, n.45 92

Longitudinem vi&longs;us inuenire, n.48 103

Leuitas corporum in medio grauiore examinatur in&longs;tru­mento, n.85 181

M

MAchina quæ intellecta ab Archimede pro motu terra, n0 3

Machinarum compo&longs;itio melior e&longs;t quàm earum augmentum, &longs;ecundum magnitudinem, n.6 10

Moles minor eiu&longs;dem rei aliqu indo grauior maiori, n26 49

Macna definitur, qua potui&longs;&longs;et tellus moueri ab Archi­mde, n.30 60

Marini &longs;tus noua hypothe&longs;is in dicatur, &longs;ed non probatur, num.62 126

Moles compo&longs;ita eadem quam &longs;pecific m grauitatem habet in vno meaio habet in quocunque meaio n.91 191

Moli compo&longs;itæ &longs;iquid addatur aut dematur eius grauitas &longs;pecifica utatur, n.92 194

O

ORculi pauci in plures minores trochleas di&longs;tributi plus po&longs;&longs;unt, quam duæ trochleæ ex multis millibus orb culoum, n.8 14

P

POndus terreni globi quam notabiliter minueretur i&ntail; aquæ &longs;ece&longs;&longs;ione, n.65 133

Pondus Teliuris in aqua minueretur obinclu&longs;os halitus. num.68 140

POnderis quæ differentia, &longs;ivas nunc plenum, nunc vacuum in liquore ponderetur.70 146

R

RAtio maior est, ad terminum multiplicem, quàm ad terminum rationis &longs;imliter multiplicatæ, n.10 16

Ratio duorum grauium in vno medio, vt babeatur, debet æquipondium e&longs;&longs;e in eodem medio, n.72 151

Radicis cubicæ facilis extractio, n.102 220

Huius methodi ratio o enditur, n.103 221

S

STatera communi potest ingens pondus moueri, n.16 25

Eius constructio, ibid. Stadij Græci quantitas, n.18 34

Solis ob&longs;eruatio difficultate patitur, n.20 37

Stadium Alexandrinum, n.21 38

Solis iam a terra, & proportionem cumillainue &longs;ti­gare inuentis aliquibus, n.23. 40

Solida plus leuitant ex mercurio in aquam quàm in aerem, num.89 187

Solidi moles ex humido emergens, maior est mole humici ac urrentis ad replendum &longs;patium, n.97 205

Solidum idem vt extrabatur ex humido, plus debet eleuari in va&longs;e maiori quàm in minori, & plus aquæ de&longs;cendit in va&longs;e maiori quàm in minori, n.98 207

Solidi eleuationes, & depre&longs;&longs;iones humidi in va&longs;is in æqua­libus, non &longs;unt proportionales, ni &longs;i in vno ca&longs;u, n.99 210

Superficiem eundem auferr ex datis duabus &longs;uperficiebus quæ relinquat re&longs;idua in ratione duplicata dataru&mtail;, num.100 215

Solidi in natantis quota pars emergat ex humido, n.105 226

T

TRochleæ vtrilibet adnexum pondus non æquali facili­tate mouetur, n.9 15

Trochlearum coniugatarum compo&longs;itio, quàm magnas vi­res habeat, n.11 18

Quantum funium in bac machinatione requiratur, nume­ro13 20

Pauciores orbiculi in &longs;implicibus trochleis plus po&longs;&longs;unt, quam plures in maioribus, n.14 21

Terra quot orbiculis moueri po&longs;&longs;it, n.15 22

Terræ pondus an paucioribus quàm 30, ciphris explicari queat, n.16 28

Terræ magnitudo ex communi &longs;ententia, n.16 31

Terræ ad &longs;olem proportionem ex &longs;patio quod vmbris caret inuestigare, n.17 32

Terræ ambitus & diameter, n.19 36

Terræ magnitudo probabilior, n.22 39

Terræ &longs;oliditas inue &longs;tigatur, n.24 45

Eiu&longs;dem grauitas, n25 46

Hæc &longs;e habet ac &longs;ie&longs;&longs;et mera argilla, n.26 47

Telluris grauitas non tota re&longs;i&longs;teret Archimedi trahenti, num.29 58

Huius &longs;emidiametrum per primam methodum inuestigare cum Trigonometria, & Algebra, n.31 65

Aliter & breuius, n.32 66

Aliter &longs;ine Trigonometria, n.33 67

Item &longs;ine Trigonometria, & &longs;ine Algebra, n.34 68

Item aliter per Trigonometriam, n.35 68

Item aliter, & breui&longs;&longs;imè, n.36 70

Trigont æquilateri v&longs;us ad ob&longs;eruandos angulos in quo vix errari po&longs;&longs;it à Geometra, n.38 76

Telluris ambitus &longs;ecunda methodo in ue tigatur, n.41 84

Tertia methodus inuestig di ambitum terræ, n.43 88

Quarta methodus inueniendi terræ &longs;emidiame trum, n.44 89

Quinta methodus terræ &longs;emidiametrum inuestigandi, nu­mero48 103

Eiu&longs;dem &longs;exe a methodus, n.45 104

Idem &longs;eptima methodo inuestigandi, n.50 106

Idem octaua methodo inuestigandi, n.51 107

Idem aliter, n.52 108

Idem nona methodo inquirendi, n.53 110

Idem decim methodo inquirendi, n.54 111

Idem aliter, n.55 112

Idem vndecima methodo inueniendum, n.56 113

Idem breuius, n.57 113

Idem duodecima methodo inuestigandi, n.58 114

Terram mouendi facilitas ex defluxu aquarum, n.66 135

Terræ motus facilitas antequam ab aqua &longs;eiungeretur, num.67 139

Terreni globi grauitas &longs;pecifica maior e&longs;t grauitate argit­læ, &longs;i aqua dematur ex globo, n.93 198

Telluri &longs;i tribuatur grauitas argillacea, aquæ in latus &longs;e­cedenti non innataret, n.94 200

Terraintrà aquam minùs ponderaret, n.94 203

Terræ grauitas librarum numero probabili explicata, nu­mero96 204

Tellus quantum eleuanda e&longs;&longs;et, vt omnino ab aqua &longs;eiun­geretr, n.101 218

V

HVngaricæ aurifodinæ de&longs;criptio, n.26 48

Vinigrauitas est media barmonicè inter oleum tarta­ri, & &longs;piritum vini, n.27 50

Vi&longs;us distanti a maxima ex quibæs debeat definiri, n.39 81

Venti de&longs;cendentis cau&longs;a obiter indicatur, n.74 155

Vacuum tentatum experimento aliquo, & quæ &longs;ita aeris gra­uitas, n.75 159

Vacuum non dari experimento probatur, n.77 162

FINIS.