PROPOSITVM no&longs;tri ne
gotij in hoc Opere e&longs;t, de
Subtilitate tractare. E&longs;t au
tem &longs;ubtilitas ratio quædam,
qua &longs;en&longs;ibilia à &longs;en&longs;ibus, in
telligibilia ab intellectu, dif
ficilè compræhenduntur. Ergo &longs;i &longs;ingula, qu&ecedil;
&longs;ubtilitate con&longs;tant, magnum etiam per &longs;e
exhibent negotium, &longs;untque difficillima,
quid rogo de ea tractatione dicendum erit,
in qua omnis &longs;ubtilitatis ratio explicanda
e&longs;t? Idque &longs;olùm apertum & facilè videri
pote&longs;t, quod in vnaquaque di&longs;ciplina e&longs;t
ob&longs;curi&longs;&longs;imum. Maiu&longs;que nobis negotium
&longs;upere&longs;t in ip&longs;ius rei tractatione, quàm in
ip&longs;a re. Cum enim &longs;cribentes in quatuor
laborent generibus, rerum ob&longs;curitate, in
certorum dubitatione, cau&longs;arum inuentio
ne, rectaque earum explicatione, omnia
hæc hoc in libro cumulatiùs habentur. Si
ob&longs;curitas difficultatem parit, hic liber &longs;o
lùm ob&longs;curi&longs;&longs;ima &longs;eligit. Si certò &longs;cire &longs;em
per laborio&longs;um fuit: quid hoc argumento
laborio&longs;ius? vbi habeam quos fugiam, vt
Plinium & Albertum, quibus nulla in hoc
genere, quòd palàm mentiantur, fides ha
betur, quos &longs;equar non habeam. Et tamen
&longs;i non omnia mihi ad vnguem fuerint ex
plorata, operam ( vt dici &longs;olet ) & oleum
perdam. Quid de cau&longs;is dicam?
quos omni
bus intactas, velut tamen ex Oraculo quo
dam acceptas, depromere oportet. At Ora
culis fides ab&longs;que demon&longs;tratione habeba
tur: nobis, &longs;i eam non addiderimus, nulla
dabitur. Intentata pror&longs;us tot &longs;eculis vel res
ip&longs;as &longs;cientibus Philo&longs;ophis, quæ nunc à
me vno &longs;unt explicanda. Quædam etiam
cùm de&longs;ierint, aut nuper &longs;int inuenta, nomi
nibus aut carent, aut nomina rebus ip&longs;is. Porrò nomina inuenire nouis rebus, & &longs;e
ne&longs;cente lingua difficillimum e&longs;t. Et &longs;i inue
nero, vt calumniam non &longs;ubeam eorum,
qui nuper de his &longs;crip&longs;erunt, iudicium ad
iicere cogor. In reliquo, ne Oedipus ip&longs;e
Lectori &longs;atisfaciat. Itaque cùm rem ad
modum laborio&longs;am aggre&longs;&longs;i &longs;imus, non ta
men pro laboris magnitudine, operi ip&longs;i
præmij vice vtilitatis & gloriæ tantundem
acceder. Erant & quædam præter hæc ab
antiquis non rectè tractata. Sed in his non
laboro, cùm nulla &longs;it authoritas aduer&longs;us ex
perimenta &longs;cribentibus. Ergo tot & tanta
&longs;unt difficultatis argumenta in hac tracta
tione. Sed vt ad rem ip&longs;am reuertar, quan
quam ob&longs;cura tenuia &longs;int plerunque, & exi
lia &longs;ubtilia, non tamen omnia neque &longs;em
per. Quæ enim verborum vitio potiùs quàm
arte vlla ob&longs;cura &longs;unt atque implicata, ve
lut nodi fortuitò in &longs;eip&longs;os redeuntes, tum
quæ &longs;en&longs;u tenuia videntur, haud tamen den
&longs;a, hæc &longs;ubtilitatis nomen non merentur. Talia &longs;unt gracilia hominum crura ab ini
tio praua nutritione, aliove ca&longs;u oblæ&longs;a.
definitio.
in opere
&longs;cribendo.
Con&longs;tat ergo &longs;ubtilitas in tribus &longs;ub&longs;tan
tiis, accidentibus, ac repræ&longs;entationibus. Eorum enim quorum e&longs;t &longs;cientia aliqua,
quædam &longs;unt, quædam autem non, &longs;ed &longs;o
lùm e&longs;&longs;e videntur. Quæ videntur, alia qui
dem nobis dormientibus, alia autem vigi
lantibus alia per interiores &longs;en&longs;us, alia verò
per externos. Externi &longs;en&longs;us, quorum e&longs;t
ratio habenda, quatuor &longs;unt: tactus, vi&longs;us,
olfactus, auditus. Nam gu&longs;tus qua&longs;i con
temnendus e&longs;&longs;e videtur. Horum &longs;ingulis
quadrifariam repræ&longs;entatio contingit: vel
quia non percipiunt quæ percipere debent,
velut cùm caro acu citra dolorem perfora
tur: vel quia percipiunt, quod non e&longs;t, vt
ec&longs;ta&longs;i ac &longs;omniis: vel aliter quàm &longs;int, vt
magnitudines aut colores: aut non &longs;imili
ratione, vt in imagine. Videntur rur&longs;us &longs;ub
hoc genere plura e&longs;&longs;e, &longs;ed non &longs;unt. Nam
oratio, auditus: pictura, &longs;culptura, vi&longs;us, &longs;pe
cies imaginantis virtutis: &longs;criptura autem
vi&longs;u & auditu con&longs;tare videtur: vtraque au
tem, tam &longs;criptura quàm oratio, auxilio in
terioris &longs;en&longs;us con&longs;tant. Quæ autem &longs;unt,
alia quidem &longs;ub&longs;tantiæ, alia accidentia. Sub
&longs;tantiarum aliæ quidem corporeæ, aliæ cor
pore carent: atque hæ omnes immortales
atque incorruptibiles: carent enim contra
rio, & in &longs;eip&longs;is &longs;ub&longs;i&longs;tunt. Quæ igitur incor
poreæ, aliæ quidem à nullis pendent, &longs;ed
aliorum &longs;unt cau&longs;æ, aliæ ab aliis. Quæ à
nullis pendeat, vna tantùm e&longs;t, Deus opti
mus atque immen&longs;us, cuius fabrica e&longs;t
vniuer&longs;um ip&longs;um. De illius intellectu, &longs;a
pientia ac pote&longs;tate bonitatéque, inde de
vniuer&longs;i ortu, extremo loco tanquam de
perfecti&longs;&longs;imo dicendum erit. Ad de vniuer&longs;i
ordine etiam ibidem erit con&longs;iderandum. Nam vniuer&longs;um ordine con&longs;tat: ip&longs;um verò
in tempore, aut in illo tempus. Septem igi
tur hæc vltimo in libro tractanda erunt.
rent, alia aliorum &longs;unt cau&longs;æ, alia nullius. Et quæ aliorum &longs;unt cau&longs;æ, vt perpetuò
cau&longs;æ &longs;int corporibus etiam immortalibus
annectuntur, vocantúrque &longs;ub&longs;tantiæ pri
mæ. Quatuor igitur in his &longs;pectanda erunt,
vt intelligunt, vt producunt, vt manent
(in æuo enim e&longs;&longs;e videntur
que corpori a&longs;&longs;i&longs;tunt. Plurima verò in hoc
genere & in vltima tractatione ad libros de
æternitatis arcanis reiecta &longs;unt, quòd cùm
omnia hæc &longs;upra humanam mentem &longs;int
clariora, & quæ apertiùs demon&longs;trari pote
rant, tùm generalia, tantùm huic negotio
pertinebant. Quæ verò immortalia & in
corporea nullius erant cau&longs;a: mortali cor
pori annexa fuêre. Alia igitur horum ma
nife&longs;ta, alia de quibus e&longs;t dubitatio. Atque
illa &longs;i &longs;int præclara magis, dæmonas quidam
vocant, de quibus ante intelligentias tra
ctabimus. Tum verò ante illud de xxiv.
ge
neribus repræ&longs;entationum dictis, ob rei affi
nitatem: plerique enim mirabilia &longs;unt, ad
hos veluti cau&longs;as referunt. Verùm cùm an
&longs;int, nondum liqueat naturam &longs;pectantibus,
de his tantùm, velut de probabilibus loque
mur, initium ab effectibus, &longs;olúmque id
cum dubitatione &longs;umentes. At de intelle
ctus immortalitate, illiú&longs;que &longs;eparatione,
aliàs dictum e&longs;t. Reliquum e&longs;t igitur, vt de
propriis illius affectus loquamur. Sunt au
tem artes, de quibus ante illa tractabimus,
tùm de rebus, quæ artibus ip&longs;is con&longs;tant. Ante artes, de &longs;cientiis atque intellectu di
cendum erit. Nam de Prudentia, in libris
de Sapientia di&longs;putauimus. At priùs de Ani
ma & Intellectu dicendum erit, quoniam
non e&longs;t &longs;cientia, neque principiorum cogni
tio ab&longs;que illis. Atque po&longs;t hæc de leuioris
cuiu&longs;dam generis &longs;ubtilitatibus &longs;eu inutili
bus, quæ nec ad artem, quòd non confe
rant: nec ad &longs;cientiam, quòd non demon
&longs;trentur, referri queunt. Rur&longs;us, vt anima
corpori mortali annectitur, &longs;en&longs;us fiunt:
atque inde cùm &longs;en&longs;us non &longs;int, ni&longs;i etiam
&longs;en&longs;ibilia, tum verò &longs;en&longs;u &longs;en&longs;ibilia perci
piente voluptas &longs;it, antea de his tribus di
cendum erit, &longs;cilicet de &longs;en&longs;u, &longs;en&longs;ibilibus,
ac voluptate. Colores tamen ad luminis tra
ctationem ob commodum reiicimus. Cor
porearum verò &longs;ub&longs;tantiarum aliæ quidem
immortales, vt cœlum: aliæ corruptioni
obnoxiæ. Horum etiam quædam &longs;implices,
aliæ mixtæ. Atque omnium horum &longs;unt
principia quædam, velut locus & motus,
& corporum repugnantia, & certa men&longs;u
ra &longs;ub&longs;tantiæ: neque enim di&longs;&longs;olui pote&longs;t
corpus in incorporea, neque vacuum admit
titur. Tum etiam forma e&longs;t principium, at
que communis cum aliis tam generabilibus,
quàm ingenerabilibus corporibus. Igitur de
omnibus his quinque, tum de materia, pri
mo loco, atque in primo libro tractandum
erit. Po&longs;t hæc de quatuor elementis
enim exi&longs;timantur
luce, lumine atque coloribus. Inde ad com
po&longs;ita corpora de&longs;cendendum. Horum quæ
dam perfecta, quædam imperfecta, de qui
bus primò dicendum erit. Con&longs;tant hæc mi
&longs;tione. De mi&longs;tione igitur quinto loco di
cendum erit. Perfectorum autem corporum
& quæ viuunt, quædam vitam in &longs;eip&longs;is
habent, atque horum alia aqueæ &longs;ub&longs;tan
tiæ, quæ Metalla vocantur: quædam ter
reæ, quæ Lapides dicuntur: Cùm verò hæc
generatione & corruptione, & mutatione
qualitatum fiant, imprimis de metallis: de
mutatione qualitatum, quam barbari vo
cant Altercationem, dicendum erit: pò&longs;t
de Lapidibus. Eorum autem quæ vitam
aliundè trahunt, quædam motu carent, vt
arbores, & herbæ, de quibus octauo loco
dicendum e&longs;t: pò&longs;t de his quæ motu prædi
ta &longs;unt, non tamen &longs;emine generantur. At
de generatione tali dicendum erit: &longs;icut in
decimo de Generatione, quæ &longs;emine in ani
malibus fit. Atque hæc animalia intellectu
carent. De corpore verò, quod &longs;ummam
perfectionem con&longs;ecutum e&longs;t,
e&longs;t homo ) cur factum &longs;it, & de illius for
ma atque actionibus dicendum erit. Duode
cimus verò ea tractat de illo, quæ ad cor
pus pertinent, atque hæc quatuor &longs;unt ge
nerum: quædam enim aliis &longs;unt communia
animalibus, quædam propria: quædam &longs;unt
actiones ex &longs;ub&longs;tantiæ propria quadam na
tura, quædam verò quæ ad illius manife
&longs;tam &longs;tructuram referuntur. Iam verò &
quædam &longs;unt accidentia, de quibus dicen
dum e&longs;t, velut grauitas, leuitas: hæc au
tem in elementis, den&longs;itas, raritas, a&longs;pe
ritas, lenitas, durities, mollities: atque
hæc in mi&longs;tis, communiáque, velut genitis
nitor, per&longs;picuitas, figuráque genitis &longs;o
lùm. Quædam verò de aliis tantùm dicun
tur, vt generatio, corruptio, nutritio, mu
tatio, auctio, attractio, retentio, conco
ctio, expul&longs;io. Subtilitas verò in omnibus
his, quorum genera numerauimus. Quod
igitur tot &longs;int, de quibus tractandum e&longs;t, &
quòd plura e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;int, tùm verò quæ
de illis demon&longs;tranda, & quo ordine, abun
dè me explica&longs;&longs;e reor. Vnde non leuis vti
litas ex tanto labore, &longs;ed quanta vnquam
alia ex tractatione po&longs;&longs;it haberi, &longs;eu ad
vnum tantùm genus, &longs;eu ad plurima refe
ratur. Primùm enim ad omnem naturæ co
gnitionem confert, & ad difficilium rerum
&longs;cientiam, & ob&longs;curarum inuentionem, li
bris quoque interpretandis omnibus aliqua
in parte auxiliatur. Artium vires docet, ac
noua quædam &longs;citu iucunda common&longs;trat,
tum ex his etiam, quæ ad comparandas di
uitias, & opes non parùm momenti afferunt. Decernit & circa antiquas, & non leues du
bitationes, quid verum &longs;it, velut in chymi
cis. O&longs;tendit & prodigio&longs;a opera tùm natu
ræ, tùm artis. Reuocat & antiqua in v&longs;um
inuenta, quæ vetu&longs;tate, vel bellis gra
ui&longs;&longs;imis excoluerunt. Et quæ &longs;en&longs;ibus ad
miranda videntur, cur fiant, in omni
bus edocet. Iam verò propo&longs;itum rem ag
grediamur.
quib. &longs;it.
Quæ
da
his libris.
brorum.
Hylen e&longs;&longs;e, o&longs;tendit rerum ip&longs;arum per
petua generatio, quæ &longs;emper ex aliquo fit
alio. Etenim frumenta ex terra & humore,
& animalia ex &longs;emine, & &longs;anguine, vel
ouis, & cinis ex lignis: nec quicquam tam
pu&longs;illum e&longs;t, quòd ex nullo fiat. Nec &longs;uffi
cit, vt aliquid præ&longs;it, cùm non ex arundi-
multa verò quercu paucus nunquam cinis
euadet. Itaque aliquid in generatione om
ni commune manet, quod materiam pri
mam dicimus aut hylen. Cùm enim aliquid
generatur ex alio, &longs;i forma perit (aliter enim
e&longs;&longs;et idem ac non e&longs;&longs;et) manente aliquo ma
teriam illud e&longs;&longs;e, nece&longs;&longs;e e&longs;t. O&longs;tendit idem
corruptio, cùm nihil pror&longs;us dum corrum
pitur, pereat. Nam malum putre&longs;cit, & in
vermes tran&longs;it: & ligna dum vruntur, in
cineres: & aquam in vapores calore ignis,
aut &longs;olis, vel fumum permutatur. E&longs;t au
tem vapor & fumus aliquid: nam & homi
nem &longs;uffocat, & &longs;i colligatur, denuò tran
&longs;it in guttas aquæ. Manife&longs;tum e&longs;t igitur
aliquid e&longs;&longs;e in rerum natura &longs;ub forma lati
tans, quod nec per generationem fit, nec
corruptione ip&longs;a interit: atque hoc ip&longs;um
vt primum quoddam, & quod multis &longs;ub
iicitur formis, materiam primam vocare
&longs;olemus ingenitam, & nunquam interitu
ram. Manet autem atque e&longs;t: quod enim
manet e&longs;t. Materia igitur actu e&longs;t talis, qua
lem de&longs;crip&longs;imus: verùm formis compara
ta, potentia e&longs;t: illas enim &longs;u&longs;cipere pote&longs;t. Ad formam igitur comparata materia, po
tentia e&longs;t, in &longs;eip&longs;a verò actu. Quemadmo
dum fœtus cùm nondum perfectus e&longs;t, in
fans potentia e&longs;t, &longs;ed talis, qualis fœtus actu
e&longs;t: e&longs;t enim hoc quidem &longs;ic delineatum com
mi&longs;tum, ac tale quale videtur. Cùm autem
ad formam infantis comparatur, potentia
e&longs;&longs;e dicitur: nam &longs;i actu e&longs;&longs;et, e&longs;&longs;et infans
iam, non autem fœtus. Materia igitur pri
ma actu e&longs;t, atque ( vt ita dicam ) imminu
to: ad formas comparata, potentia e&longs;t: nam
ni&longs;i potentia ad illas e&longs;&longs;et, eas nunquam
&longs;u&longs;ciperet: neque enim ex lapide homo fit,
quia lapis ad hominis formam &longs;u&longs;cipiendam
potentiam non habet. Complexa verò à for
ma, cui tunc &longs;ubiacet, actum con&longs;equitur
perfectiorem, non tamen perfectum: actus
enim perfectus e&longs;t, qui potentia omninò
caret. Dicemus igitur ficus materiam per
&longs;e con&longs;ideratam actu e&longs;&longs;e, &longs;ed tenui admo
dum: vt verò ad alienas formas compara
tur, potentia quidem ad illas: vt autem pro
priè ficus formæ &longs;ubiacet, actu con&longs;i&longs;tere. Sed nec materia prima omnibus e&longs;t &longs;poliata
rebus: cùm enim
lo paleæ, ferri pugillus ob materiæ paucita
tem, nec rur&longs;us ex ferri pugillo, paleæ pu
gillus ob illius redundantiam, &longs;equitur
vt materia prima quantitatem quandam
retineat, quam indefinitam vocamus. Nam
que non &longs;ibi certos de&longs;cribit limites, cùm
modò &longs;ub forma maius complendo &longs;pa
tium, modò minùs latitet. Nam &longs;i ex terra
ignis fiat, ampliorem occupat locum: qua
re materia illa prior, quæ minori &longs;ubiicie
batur quantitati, mutatione formæ maio
rem locum impleuit. Circum&longs;criptos tamen
habet limites magnitudinis ac paruitatis,
intra quos ceu quidam Proteus infinitos ma
gnitudinis tèrminos &longs;ubit. Quúmque hæc
quantitatis certa determinatio illi actu in
hæreat, quid mirum e&longs;t ip&longs;am materiam pri
mam, propter quam magnitudo ip&longs;a e&longs;t
con&longs;tituta, actu e&longs;&longs;e, ac &longs;ub&longs;i&longs;tere? ob&longs;cu
riùs hæc quidem ab aliis dicta &longs;unt, non &longs;o
lùm ob rei ip&longs;ius &longs;ubtilitatem, &longs;ed quòd ple
rique dum quæ non perfectè a&longs;&longs;equebantur,
&longs;cribere vellent, &longs;ermonibus non tantùm
ob&longs;curius, &longs;ed etiam ambiguis tractationem
ip&longs;am inuoluunt. Porrò ad materiæ &longs;cien
tiam, imò e&longs;&longs;entiam &longs;equitur, vt cùm for
mas ip&longs;as aduenientes impedimus, prior re
maneat: atque eo modo aqua frigida in &longs;an
guineis temperantiam con&longs;eruat, bilis pro
hibendo generationem. Etenim cùm nece&longs;
&longs;e &longs;it materiam primam &longs;emper &longs;ub aliqua
iacere forma, &longs;i &longs;ub&longs;equens impediatur ar
te, vel ca&longs;u, priorem formam manere ne
ce&longs;&longs;e e&longs;t. Inde igitur tota præ&longs;eruandi me
thodus ortum habuit. Similiter & in tran&longs;
mutationibus par materiæ quantitas requi
renda fuit, cùm maior aut minor oportuna
e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;it.
bus con&longs;imilia magis fiunt, quàm ex di&longs;&longs;imi
libus. Rur&longs;us rari ac den&longs;i ratio à materiæ
multitudine, aut paucitate &longs;umpta e&longs;t: ve
rùm de his inferiùs dicemus. Cùm itaque
materia ab initio tota fui&longs;&longs;et, imple&longs;&longs;étque
hoc concauum orbis, nec po&longs;&longs;et finiri, va
cuum e&longs;&longs;e non poterat: nam vacuo aucto,
materiam tolli nece&longs;&longs;e erat. Multa etiam
erant, quæ vacuum e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;e demon
&longs;trabant, et&longs;i Heron in &longs;piritualibus illud
e&longs;&longs;e o&longs;tendere nitatur: verùm non e&longs;t &longs;a
pientis omnia ab&longs;urda refellere: nec no&longs;tri
multò minùs in&longs;tituti, quæ ab euidentibus
rationibus po&longs;&longs;unt demon&longs;trari, ob&longs;curiori
bus argumentis pro&longs;equi. Quòd igitur va
cuum non &longs;it, folles o&longs;tendunt occlu&longs;i, qui
&longs;i nimium di&longs;tendantur ac violenter fran
guntur: nam locus capacior factus, cùm
nec aëre impleri po&longs;&longs;it, tantam tenuitatem
non admittente, nec vacuum dari queat, &longs;u
pere&longs;t tertium vt folles ip&longs;i di&longs;rumpantur. Huius igitur vacui nece&longs;&longs;itate aqua a&longs;cen
dit, dum per canalem &longs;ugimus, pronáque de
&longs;cendit, hauriens &longs;itulam ex vrceolo. Hæc
autem infrà demon&longs;trabuntur.
primam e&longs;&longs;e.
primam
actu e&longs;&longs;e.
primam
quandam
retinere.
methodus
vnde ortum
habuerit.
e&longs;&longs;e.
Hac ratione lucerna mirabilis excogitata
e&longs;t, turris formâ vndequaque conclu&longs;a, &longs;o
lóque foramine D, contenta, per quod
oleum ip&longs;um infunditur, donec tota implea
tur. Solida e&longs;t ex &longs;tanno, cúmque conuer
titur, vt nunc iacet, oleum effundi per D,
non pote&longs;t. Nam &longs;i effunderetur, quod e&longs;t
in C, de&longs;cenderet grauis & vacui ratione ad
D: & quod e&longs;&longs;et in B, ad C: & quod e&longs;&longs;et
in A: ad B: igitur vacuum in A, relinque
retur. Ne igitur vacuum in A, relinquatur,
manet: quare etiam in B, oleum, & in C
& in D: nihil ergo effunditur. Sed quonam
pacto igitur dum accen&longs;o ellychnio in F,
oleum con&longs;umitur, per E, canalem ex ip&longs;o
D, exire pote&longs;t, itaque ad vacui rationem Siue
enim trahatur caloris vi, &longs;eu &longs;pontè de&longs;cen
dat oleum, quantum ad vacui rationem at
tinet, nihil intere&longs;&longs;e videtur. Attamen ex
perimentum edocet, ardere quidem lucer
nam, & &longs;ic &longs;en&longs;im vacuam reddi: &longs;pontè
autem oleum nequaquam de&longs;cendere. Cau
&longs;a igitur e&longs;t, quòd ignis calefaciendo rariùs
ac tenuiùs efficit oleum: id rarius factum
intume&longs;cit, & per D, foramen exuberat,
leui&longs;&longs;imáque eius pars interim a&longs;cendit ad
&longs;ummum lucernæ, vbi A, &longs;crip&longs;imus: quæ
cum multo aëre referta &longs;it, locum aëre com
plet, ac &longs;ic &longs;en&longs;im augetur, dum
tur. Quamobrem & illud diligenter cauere
nece&longs;&longs;arium e&longs;t, ne canalis D E F, iu&longs;to bre
uior &longs;it, aut ellychnium in F, maius: nam
vtroque modo oleum nimio calore celeriùs
intume&longs;cit, adeò vt effundatur. Hac ratione
excogitarunt Athenien&longs;es lucernam ante
Mineruæ &longs;imulachrum, quæ toto anno ar
deret. Nam A B C D, &longs;patium auctum erat
iuxta multitudinem dierum anni: commo
diùs for&longs;an fuerit, &longs;i &longs;ubere craticulæ ferreæ
&longs;u&longs;tententur. Ideóque in va&longs;e maximo
oleum effu&longs;um, per&longs;euerante flamma el
lychnij &longs;ufficiet in totum annum. Vt verò
per&longs;eueret flamma, ellychnium comburi non
debet. Tale fit è ligno Carpa&longs;io, hoc enim
non vritur: aut, vt inferiùs docebimus, è la
pidum cru&longs;tarum filis.
rabilis.
anno
&longs;unt, mate
ria, forma
& anima.
Materia igitur vbique e&longs;t, illa verò &longs;ine
forma e&longs;&longs;e non pote&longs;t, quare & formam vbi
que e&longs;&longs;e nece&longs;&longs;e e&longs;t: &longs;ed & animam quan
dam, &longs;eu quòd vbique fiat generatio, &longs;eu
quod magis ad præ&longs;entem attinet tractatio
nem, in quocunque corpore, cùm extra lo
cum &longs;uum fuerit, motus principium e&longs;&longs;e vi
deatur. At motus non ab anima, &longs;ed à na
tura e&longs;t. Mea nihil intere&longs;t, modò ( quod ad
præ&longs;entem mihi &longs;olùm tractationem nece&longs;
&longs;arium e&longs;t ) fatearis principium e&longs;&longs;e quod
dam motus: nam de anima, an omnis natu
ra anima &longs;it po&longs;teriùs con&longs;iderandum. Nunc
&longs;atis &longs;it, cùm mi&longs;ta omnia &longs;int corporea aut
&longs;implicia, quædam ex his vt leuia &longs;ursùm,
alia deorsùm ferri vt grauia: neque verò
impelluntur: nam violenter ad propria re
mearent: nec trahuntur: locus enim acci
dens e&longs;t, & elementum ip&longs;um non trahit
vbique: vt cùm aqua &longs;ursùm fuerit. Inti
mum igitur e&longs;t, quo mouetur elementum,
aut ab elemento mixtum. Dico etenim mix
tum, vt lapidem, à terra, quæ in ip&longs;o e&longs;t
deorsùm moueri, aut aqua. Siquidem mix
ta & ip&longs;a ab elemento, aut elementis, quæ
in ip&longs;is dominantur, moueri &longs;olent. Cùm
verò corpora ip&longs;a eiu&longs;dem non fuerint ge
neris, eodem in loco e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;unt: nam
materia illa duas haberet &longs;imul formas. Plus
verò e&longs;&longs;e ac minùs de eodem corpore, o&longs;ten
dunt oua vitrea, quæ cùm exuguntur, ex par
uulo foramine aquam trahunt: nam aër ille
rarior factus ob attractionem denuò cogi
tur, occupátque minorem locum quàm priùs,
atque &longs;ic ne vacuum detur, aquam ad &longs;e
trahit. Igitur aër ip&longs;e cogi pote&longs;t, ac &longs;eip
&longs;um &longs;ubingredi, eadémque ratione rarior
euadere: vtque e&longs;t terminus quidam in rari
tate, qui vacui rationem habet atque &longs;ic
mouet, ita den&longs;itatis alius, quem &longs;i quis
præterire nitatur, motum excitat, qui vo
catur impul&longs;us. Fit igitur impul&longs;us, vel cùm
corpus locum alterius &longs;ubingreditur, vel cùm
idem corpus adeò cra&longs;&longs;e&longs;cit, vt tantam cra&longs;&longs;i
tiem ferre non queat: tunc enim locum alium
atque ampliorem quærens, motum impul&longs;us
excitat: vtque à vacuo & raritate nimia attra
ctio fit, &longs;ic à den&longs;itate maiore aut corporum
coïtione in vnum, impul&longs;io, quæ attractioni
contraria e&longs;t.
in eodem loco
e&longs;&longs;e non po&longs;
&longs;unt.
Igitur quòd corpora &longs;imilia coëant & ra
re&longs;cant, ab experimento acceptum e&longs;t: &longs;ed
ratio non adeò clara. Alexander putat ma
teriam habere potentiam ad formas diuer
&longs;as, quarum quantitates materiæ diuer&longs;æ
&longs;unt: veluti &longs;i ex aqua fiat aër, quòd aër
minorem po&longs;tulet materiam, materia illa
rare&longs;cit, quod in igne dum è puluere fit, ma
nife&longs;tè videmus. At conden&longs;ari & rare&longs;ce
cere, e&longs;t formam ex parte mutare. Cúm enim
aër cogitur, ad aquæ naturam tran&longs;it. Vn
de in cucurbitulis lintea madefacta cogunt
aërem, atque ideò magis trahunt. Igitur
quæ rare&longs;cunt vel conden&longs;antur, formam
partim mutant. At forma corporis, formam
elementi &longs;equitur. Repugnat igitur, duo
corpora &longs;imul e&longs;&longs;e, non ob materiam, quæ
potentia tantùm in loco e&longs;t, & locum occu
pat, & decernit &longs;ibi quantitatem pote&longs;tate
quidem &longs;ola, non actu, &longs;ed ob formarum di
uer&longs;itatem. Conden&longs;ari igitur corpus po
te&longs;t, quod &longs;imiles habet partes, non autem
corpora &longs;e penetrare po&longs;&longs;unt. Porrò in con
den&longs;atione videtur difflari aliquid tenuius,
aut exprimi. Sed &longs;i ita e&longs;t, videbitur quod
rare&longs;cit, aut conden&longs;at generari. Verùm ele
mentorum mutatio adeò facilis e&longs;t in con
iuncta & &longs;imilia, vt non omninò vera
generatio videatur. Nam ex aqua in le
bete aër fit ob ignis calorem: ignis au
tem nihil generat. Non igitur e&longs;t hæc ge
neratio elementorum, &longs;ed tran&longs;mutatio quæ
dam ad affinia. Dicemus autem de hoc in
feriùs.
vnitio quo
modo fiat.
Ergo in vniuer&longs;umtres erunt motus nà
turales. Primus quidem ac validi&longs;&longs;imus à va
cui fuga, &longs;ed veriùs à forma elementi, cùm
maiorem raritatem non admittat, nec ma
teriæ partes &longs;eparari vnquam queant. Cùm
igitur in follibus apertio maior fit, quàm
paucus ille aër ferre po&longs;&longs;it, primùm rarior
redditus, cùm materia prima &longs;eperationem
non admittat, aër ille non &longs;u&longs;tinens maio
rem raritatem, aut aliquid ad &longs;e trahit, aut
folles omninò di&longs;rumpit. Non igitur à va
cuo motus vllus, &longs;ed à formis ip&longs;is maximè
aëris, dum ampliùs diuelli nequit, nec &longs;e
parari, fieri con&longs;ueuit. E&longs;&longs;e autem hunc mo
tum naturalem, o&longs;tendit con&longs;en&longs;us in hoc
vniuer&longs;i, & obedientia omnium corporum,
quæ relictis propriis motibus, vt huic &longs;a
tisfaciant, a&longs;cendunt &longs;pontè grauia, de&longs;cen
dúntque leuia. Secundus ( vt dixi ) è directo
huic contrarius, &longs;pecie quidem vt primus
à vacuo fit. Hic ne corpora &longs;e mutuò pene
trent factus videtur, &longs;ed veriùs oppo&longs;itam
priori ob rationem, ne &longs;cilicet forma plus
iu&longs;to, quàm debeat materiæ primæ con&longs;e
quatur, &longs;icut in priore ne iu&longs;to minùs. Hunc
turalem e&longs;&longs;e demon&longs;trauimus à natura pro
fici&longs;ci, quamvis apud quo&longs;dam ob&longs;curius
certè con&longs;tat. Neque &longs;atis liquet ex his mo
tibus, qui &longs;it validior. Illud tamen clarum
e&longs;t, ambos motibus omnibus violentis, tum
etiam elementorum naturalibus potentiores
multò e&longs;&longs;e, neque vbi impul&longs;us huius ge
neris, aut attractionis ratio habenda &longs;it,
grauis aut leuis penè vllam e&longs;&longs;e curam. At
que ea ratione, quam &longs;uo loco pro&longs;eque
mur, tanta vi tormenta bellica pilas illas fer
reas emittunt, cùm nulla vis alia impellen
do quicquam &longs;imile po&longs;&longs;it efficere. Quòd
ni&longs;i machinæ periculum fracturæ ob&longs;ta
ret, nihil prohiberet ex Germaniis in In
diam, quoniam ex ordine e&longs;t vniuer&longs;i, im
pelli.
tus natura
les à princi
pio.
chinæ impel
lunt ordine
vniuer&longs;i.
Tertius autem motus grauium e&longs;t ad in
ferna, leuium ad &longs;uperna: quem planè om
nes naturalem e&longs;&longs;e fatentur, quò minùs de
eo laboro. Sed nec &longs;i concedatur nobis alios
motus naturales dici debere, modò &longs;emper
his, vt dixi, contingant rationibus, quic
quam ad ea, quæ declarare propo&longs;ueramus
oberit. Erat & quartum genus naturalis mo
tus, quo quædam ad alia mouentur: quod
quia generale non e&longs;t, ad locum &longs;uum trans
feretur, velut de Herculeo vocato lapide,
& ferro, electro atque fe&longs;tuca. His igitur de
mon&longs;tratis tanquam principiis ratio con&longs;ur
git machinæ Cte&longs;ibicæ, quæ &longs;ic con&longs;tat.
Ctc&longs;iaica.
Catinus A, æ
reus, cuius &longs;um
mum os per quod
effundi aqua de
bet B. In imo eius
duo foramina C,
& D, &longs;uper qui
bus axes aut coria
ita collocentur vt
in follibus: quæ
ex inferiore par
te eleuentur ver
sùs A, &longs;ed &longs;i com
primantur, occludant ob&longs;cula illa: hæreánt
que catino ex o&longs;culis C, & D, fi&longs;tulæ duæ,
dextra ac &longs;ini&longs;tra producantur E, & F, &
modiolis in&longs;erantur in G, & in H. Modioli
inanes &longs;unt, & in aqua mer&longs;i, in imo haben
tes foramina K, & L, in medio: &longs;upra quæ
axes cum corio vt in catino, qui eleuari po&longs;
&longs;int ad &longs;uperiùs: cùm verò premuntur o&longs;cula,
ad vnguem concludant. In modiolis autem
emboli ma&longs;culi M, & N, torno politi, & oleo
&longs;ubacti, vt modiolos ad amu&longs;&longs;im impleant:
inde vectibus & tegulis ita &longs;int aptati, vt vl
trò, citróque permeantes, cùm M, a&longs;cendit,
exinanitúrque &longs;ubiectum vas, alterna vice
N, de&longs;cendat, & impleat embolum, expri
mátque quicquid in eo continetur. Hac ra
tione parata cùm ex O, trahitur M, embo
lus ma&longs;culus, locus Q, modioli exinanitur:
quare eleuatur axis & corium &longs;uprà K, aquá
que a&longs;cendit donec impleatur modiolus ex
primi motus ratione: interim verò cùm N,
pre&longs;&longs;us &longs;it, incipiat ex imo trahi alterno mo
tu,
in &longs;patio Q, continebatur non po&longs;&longs;it effluere,
M, concludente &longs;uperiùs modioli capacita
tem ad vnguem: nec de&longs;cendere per K, quo
niam axis foramen premit, & quò magis vr
getur pondere & impetu ex &longs;uperiore loco
ab aqua, ita magis exqui&longs;itè hæret K, fora
mini: &longs;equitur vt aqua per G, exeat, qua &longs;o
lùm exitus patet, a&longs;cendén&longs;que per fi&longs;tulam
E, ingreditur eleuans operculum in catinum
per C,
ce&longs;&longs;ante impul&longs;u ex E, &longs;ub&longs;idet corium, &
axis in C, vá&longs;que A, plenum manet. Interim
verò dnm M, ad K, de&longs;cendit, N, ad &longs;ummum
modioli
eadem ratione: vnde cum rur&longs;us premitur,
exprimit aquam per H, in F, & per D, eadem
ratione in modiolum, qui cùm iam plenus &longs;it
aqua, nec illa per C, regredi po&longs;&longs;it, cùm axis
& corium eò magis hæreant foramini, quò
magis ab aqua ex &longs;uperiore parte premun
tur, &longs;equitur vt ex &longs;ecundi motus naturalis
ratione, quo etiam grauia &longs;ursùm feruntur,
vt aqua per A, in B, a&longs;cendens effundatur, at
que ita alternante motu ac pleno &longs;emper ca
tino, vt effluere ex imo K, & L, in altum a&longs;
cendens, quantumlibet per B, nunquam de
&longs;inat.
lib.
10. 6. 12.
Eiu&longs;dem argumenti e&longs;t tuba nauium, qua
&longs;olent naues aqua periclitantes euacuare. Cuius exemplo con&longs;tructa e&longs;t machina Bar
tholomæi Brambillæ, quam nos vidimus
Mediolani, nulla ex parte antiquis artificio
inferior.
Machina Brambilica.
BD, tuba, inanis in
tus, lignea, rotunda, ve
ctibus & regulis fixa,
latior parte &longs;uperiore
tota DM, inferiore ar
ctior: qua parte exci
pitur C, va&longs;e aquæ im
mer&longs;o, & vndique à la
teribus perforato, vt
aqua ingredi po&longs;&longs;it: la
pilli autem & arena
minimè, fundo va&longs;is C,
&longs;olido. Sic fiet vt tuba
aquam ex va&longs;e puram,
cùm opus fuerit, non
lapillos aut arenam,
quibus machina impe
diretur, hauriat. In loco
M, vbi arctior pars la
tiori committitur, co
rium &longs;uperiùs ex parte
M, annectitur, cui &longs;u
perimminet lamina te
nuis plumbea, vt cùm
eleuetur ex parte Q,
pondere &longs;uo denuò cadat, & integat canalem
L, exqui&longs;ite. Embolus autem ma&longs;culus AE,
minor tubæ latitudine, &longs;ed
vbi e&longs;t D, ad amu&longs;&longs;im ob&longs;truat tubæ Inane autem &longs;it OP.
Ex imo emboli tres vir
gæ ferreæ &longs;olidæ prodeant, ad latera tubæ in
tus pertingentes, quas corio circumue&longs;ties,
ne contactu tubam exulcerent. Hæ tripodis
imaginem referunt, inferiùs latiores ac ma
gis di&longs;tantes, vbi F, quàm &longs;uperiùs vbi E. Manife&longs;tum e&longs;t igitur, totum &longs;patium iuxta
N, e&longs;&longs;e inane, nec præter virgulas aliquid
e&longs;&longs;e in eo: quo fit vt peruia &longs;it vita ex O, &
P, in N, atque vici&longs;&longs;im ex N, in O, & P:
aliquid continetur præter embolum & vir
gulas. In imo harum virgularum circulus F,
câpitibus earum annexus con&longs;tituatur, nec
totus inanis, &longs;ed in medio tantùm, & vbi
foramen relinquitur, corio &longs;upernè, ac &longs;u
per corium plumbi lamina tenui, vt in M,
dictum e&longs;t, integatur, &longs;ic vt cùm integitur,
ne aër po&longs;&longs;it tran&longs;ire, & corium tamen cum
plumbo eleuari po&longs;&longs;it ver&longs;us N, & foramen
ip&longs;um detegere. Hoc itaque fiet, &longs;i corium
media qua&longs;i parte annexum fuerit circulo,
capita virgarum continente: reliqua parte
di&longs;iunctum, ac &longs;olùm ad amu&longs;&longs;im foramen
illud, cùm hæret, occludens. Ex ip&longs;is rur&longs;us
virgarum capitibus tres aliæ virgæ rectà
prodeant, lateribus intror&longs;um tubæ hæren
tes. Has corium circumambit vndequaque
ab F, &longs;uprema parte v&longs;que in G, hærens ad
amu&longs;&longs;im lateribus tubæ intror&longs;um, ne vel aër
ex K, in N, po&longs;&longs;it permeare. Ita fiet in H, mo
diolum, &longs;ed inuer&longs;um, videatur: e&longs;t enim fun
dus F, & corio circumue&longs;titus vndequaque
tereti forma, & in G, apertus ac patens. Quo
peracto ita aptetur A, embolus, vt citrò, vl
tróque commeare modò de&longs;cendendo v&longs;que
ad M, parte G, ima modioli inuer&longs;i, modò
&longs;ursùm vbi nunc pingitur, retrahi po&longs;&longs;it. His
itaque &longs;ic di&longs;po&longs;itis, iaceat G, &longs;uper M Q, &
incipiat eleuari, tunc aër contentus in &longs;patio
H, rarior factus demùm trahit Q, & eleuat:
cuius &longs;ucce&longs;&longs;u a&longs;cendit aër ex L, in K, &longs;pa
tium, huius &longs;ucce&longs;&longs;u aqua a&longs;cendit ex B, in
L. Cùm autem embolus de&longs;cendit aëris im
pul&longs;u, & plumbi grauitate, illicò Q, de&longs;cen
dit: quare aqua, quæ e&longs;t in L, nece&longs;&longs;ariò ma
net: nam reclu&longs;o operculo MQ, &longs;i aqua de&longs;
cenderet, conuelleretur modicus ille aër, qui
e&longs;&longs;et in &longs;uprema parte L, &longs;upra aquam, cùm
non po&longs;&longs;it alium haurire aërem ex K, pro
pter periculum MQ: aër verò qui in K, con
tinebatur, dum de&longs;cendit per G, eleuans
operculum F, effugit &longs;patium O, & per P,
foramen exit foràs: ita &longs;æpiùs repetito a&longs;cen
&longs;u, de&longs;cen&longs;úque G, & emboli, impletur lo
cus L, aqua, pò&longs;t rur&longs;us eleuato G, & ob
motus primi rationem, ne aër in K, nimis
conuellatur, eleuato Q M, operculo aqua
ingreditur, &longs;patium K, donec impleatur, &
&longs;imul cum eo &longs;patium H, quod (vt dixi) com
mune e&longs;t cum K, quia G, e&longs;t medioli os pa
tens, & nulla ex parte conclu&longs;um. Sic igitur
iam plenum, & rur&longs;us embolus de&longs;cendat:
aqua igitur quæ in H, e&longs;t, eleuabit opercu
lum F, & implebit &longs;patia N, & O. Cùm au
tem &longs;ursùm trahitur embolus, ne aqua, quæ
in O. a&longs;cenderat, rursùm de&longs;cendat, prohibet
operculum in F, quod grauitate tum propria,
tum aquæ &longs;uperincumbentis, cadens obturat
foramen. Itaque con&longs;tat hac machina aquam
&longs;emper a&longs;cendere, & nunquam po&longs;&longs;e de&longs;
cendere: vnde cùm peruenerit ad P, effun
ditur per P, os tubæ in locum, quem volue
ris, tuncque minimo labore quantum voles
aquæ ex B, exhauries: nam plena iam tuba
facilior fit motus emboli A. Tubæ verò qui
bus &longs;iccantur naues, tum fontes & &longs;caturigi
nes aquarum, &longs;impliciore con&longs;tructione con
&longs;tant. Manente ratione B, & C, ne lapides
machinam impediant, embolus quatuor
habet corij fru&longs;ta in imo, & totidem iuxtà,
duorum tamen cubitorum, aut paulò plus
&longs;patio di&longs;tincta, quæ &longs;upernè alligantur. Pal
mi longitudo e&longs;t eorum: & vt trahuntur,
aqua ingreditur vacui ratione: cùm de&longs;cen
dunt, dilatantur propter aëris impul&longs;um, &longs;ed
& ob celeritatem aliquid rur&longs;us permeat
aquæ &longs;uperiùs. Itaque non &longs;olùm trahen
do, &longs;ed & premendo aqua a&longs;cendit. Iam igi
tur declarauimus exemplum quietis, quæ
fit per vacui fugam, hanc tamen docui
mus potiùs debere dici raritatis violentiam:
tes
Horologij
mola.
fit enim à forma elementi fu
gientis maiorem, quam ei con
uenire po&longs;&longs;it, raritatem. Sic ea
dem ratione appellabimus im
pul&longs;um, &longs;eu &longs;it motus, &longs;eu quies,
à den&longs;itate, &longs;icut tertium ele
menti motum, &longs;eu grauis &longs;it, &longs;eu
leuis. Exemplo igitur lucernæ
quies olei in &longs;uprema parte
o&longs;ten&longs;a e&longs;t. Secundo autem
exmplo motus attractionis ob
raritatem, & impul&longs;us ob den
&longs;itatem, in machina Cte&longs;ibica
demon&longs;tratur. Hoc tertio &longs;imi
liter
ac quietis etiam grauis præter
naturam. Supere&longs;t modò, vt
motum à &longs;ola raritate, &longs;eu à va
cuo quarto exemplo doceamus:
verùm id inferiùs exponere
oportet, ratione quadam &longs;in
gulari, cùm motus elemento
rum docebimus. Nunc verò
motum qui ob &longs;olam fit den&longs;i
tatem aggrediemur, cuius
exemplum in tormentis bellicis
patuit, in quibus impul&longs;us mo
tus &longs;olum apparet.
Eiu&longs;dem planè generis e&longs;t
motus, qui fit in molis horologiorum, &longs;i
cut bali&longs;tarum ex raritate, tum &longs;corpio
num, ac eiu&longs;cemodi generis tormentorum:
nam cùm nimium tenditur neruus, vt &longs;e
contrahat, impul&longs;u mouetur acriore, ac
impo&longs;itum lapidem, aut &longs;agittam impel
lit. Itaque ad motum raritatis hæc ratio re
ducitur. Contraria igitur ( vr dixi ) ratio
ne, mola torquetur in horologio: nam
chalybs mollis redditus, in tenuem bra
cteam prolongam & &longs;trictam, vt in figu
ra vides, redigitur; inde per vim in or
bem arcti&longs;&longs;ime colligitur, cap&longs;ulæque in
cluditur. Funis autem tenuis, &longs;ed validior,
circumuoluitur cap&longs;ulæ, cuius extremum
axi rotæ latiori nectitur. Ita fit, vt dum
chalybs den&longs;itate nimia pre&longs;&longs;us tenditur,
cap&longs;ulam circumuoluat, quæ trahit funem:
inde axis &longs;en&longs;im circumuolutus, rota à qua
denticulis implicatis aliæ circumaguntur,
&longs;ecum agit. Sextum exemplum e&longs;t, quónam
pacto quies ex impul&longs;u po&longs;&longs;it contingere. Huius generis e&longs;t vrceus aqua plenus fi&longs;tu
lam inanem habens: cùm enim fi&longs;tula ver
titur inferiùs, aqua ip&longs;a pendere vide
tur. Simili ratione lapides &longs;uper aquam
iacti re&longs;iliunt: & &longs;itula aqua plena cir
cumuelociter acta, non effundit aquam:
quia cùm tempus de&longs;it aëris diui&longs;ioni, ne Ea
dem ratione plumbea lamina lata aquæ &longs;u
pernatat: nam de&longs;cendendo partes, quæ in
medio &longs;unt, non habentes, quò diffugiant,
nimium comprimerentur: vel &longs;i antè di
labantur, vacuum relinqui in medio ne
ce&longs;&longs;e e&longs;t: non pote&longs;t igitur vllo pacto de&longs;
cendere, ni&longs;i ad vnam partem priùs incli
netur.
plena
uoluta
non effunda
tur.
mina lata &longs;i
æqualiter
aqua in&longs;i
&longs;tat, mergi
cur non po&longs;
&longs;it.
Quòd igitur à raritate fiant hæc, & quo
modo, o&longs;ten&longs;um e&longs;t. Operæpretium autem
erit, vt demon&longs;tremus, hos motus à vacuo
nulla ratione fieri po&longs;&longs;e. Hoc autem infrà per
exqui&longs;itas rationes declarabitur. Nunc autem
&longs;ufficiat tantum declara&longs;&longs;e &longs;en&longs;ibili quodam
experimento, quantum ad rationem in&longs;tru
mentorum docendam &longs;ufficiat. Nam &longs;i fati&longs;
cant rimis machinæ, iam nullus vacui metus
e&longs;t, & tamen trahunt, &longs;ed tantò debilius, &
maiore difficultate, quantò hiant magis. Hócque fundamento machinæ omnes con
&longs;tant, quæ alioquin ab indiui&longs;ibili quadam
ratione pendêrent, e&longs;&longs;étque ob id omnes &longs;ta
tim inutiles, vel &longs;altem non diuturnæ. In non
exactis ergo operibus atque vetu&longs;tis manet
etiam v&longs;us: fru&longs;tatio verò pro erroris magni
tudine. Attractio igitur à forma fit, quæ
metuit aliam con&longs;equi raritatem, ne pereat,
quantum pote&longs;t, re&longs;i&longs;tit. O&longs;tendimut enim
&longs;uperiùs, mutata &longs;ub&longs;tantia atque den&longs;itate,
mutari quoque formam. Quòd &longs;i metu vacui
fieret attractio, qua&longs;i con&longs;entiente vniuer&longs;o,
e&longs;&longs;et hæc attractio infinita, &longs;ed non e&longs;t, ve
rùm pro quantitate formæ, & elementi ac
in&longs;trumenti continentis. Nam canalis paruus
aquam modicam haurit, nec trahit plumbi
magnam molem. Indicio igitur hoc e&longs;t, à
forma fieri
eius atque magnitudine. E&longs;t & tertia conie
ctura, quòd plana quæ non fati&longs;cunt,
di&longs;iunguntur. At hoc fieri nequiret, ni&longs;i ad
mi&longs;&longs;o vacuo. Inter plana igitur quæcunque
dum clauduntur, aër intercipitur, qui vetat
plana di&longs;iungi quoad licet. Sed cum (vt dixi)
pro &longs;ui robore &longs;olùm impediat, maiore nixu
vincitur. Solùm illud obiicies, quòd à minore
aëre minùs hæc di&longs;iunctio impediretur, at
magis tamen impeditur. Vt enim magis pla
na ad vnguem coierint, eò minùs aëris inter
cipitur, & tamen eò difficilius diuelluntur. Sed cau&longs;a e&longs;t, quia magis nece&longs;&longs;e e&longs;t aërem
illum à propria forma recedere, quò magis
rare&longs;cit.
&longs;ub&longs;tantia quædam, & noua generatio, quæ
vt à priore magis recedit, eò maiore labore At dices: Aëre rarefacto, quid aliud
pote&longs;t generari quàm ignis? Ignis autem ca
lidi&longs;&longs;imus: at inter plana nulla e&longs;t manife&longs;ta
caliditas, imò frigus. Sed non e&longs;t ignis &longs;eu
æther calidus: hoc enim inferiùs declarabi
tur. Quod enim humidum e&longs;t, &longs;i attenuetur,
non in ignem, &longs;ed in ætheris tran&longs;it natu
ram: aër autem humidus, & æther minimè
calidus e&longs;t. Confe&longs;tim verò alio in ingredien
te aëre, fit mixtio.
cta quomodo
di&longs;iungi po&longs;
&longs;int.
Hæc &longs;atis &longs;int de his motibus duobus prio
ribus, tum quiete, quæ ab eis fit, exempla,
cùm hîc non &longs;it præ&longs;entis in&longs;tituti de ma
chinis loqui, &longs;ed in duodecimo libro de
varietate. His ad vnguem tot exempla ex
plica&longs;&longs;e &longs;ufficiat, quot etiam modos: &longs;ex enim
modis &longs;ena &longs;ufficiunt exempla. Ergo grauia
deor&longs;um moueri, leuia &longs;ursùm, palàm e&longs;t. Sed &longs;uperaddunt quidam ne hoc contenti,
leuia grauibus velle &longs;upere&longs;&longs;e, vnde etiam
aër &longs;i &longs;ub aqua exi&longs;tat, quamvis in propria
regione, &longs;uperiùs tamen emergere nititur: vt
in vrceis manife&longs;tum e&longs;t, cum &longs;emipleni ver
tuntur: & in ve&longs;ica aëre plena, quæ aquæ im
mer&longs;a e&longs;t. Sed non e&longs;t hic motus alius à pri
mo: nam aqua ip&longs;a cum &longs;it in &longs;ublimi, cona
tur, de&longs;cendere, & ad illius de&longs;cen&longs;um aër ne
nimium con&longs;tringatur, a&longs;cendit. Sed in ve
&longs;ica, quæ in flumine e&longs;t, cum aër &longs;it in loco
aquæ, a&longs;cendere nititur: igitur &longs;ufficiet vna
ratio motus in elementis ad locum &longs;num. Quòd autem aqua ve&longs;icam impellat &longs;ursùm,
non aër a&longs;cendat, patet, quoniam ve&longs;ica &longs;ub
terra po&longs;ita non a&longs;cendit.
Quod verò dubitatione magis dignum e&longs;t,
id e&longs;t: Quomodo aqua tantùm a&longs;cendat,
quantùm de&longs;cendere pote&longs;t, dum à motu ra
ritatis adiuuatur: id ip&longs;um plenius exemplo
patebit.
aqua
a&longs;cendat,
quantum
pote&longs;t de&longs;
cendere.
Vas &longs;it aqua plenum, cuius &longs;upremum E,
imum F, in quo canalis A B C. Sit autem
CD, linea æqualiter à finitore di&longs;tans, &longs;ecun
dùm quem libella ducitur. Impleatur autem
canalis ABC, aqua, & emittetur aqua per
C, dico, quòd exhauriet quicquid e&longs;t aquæ
&longs;upra C D, lineam: nihil autem eius quod
e&longs;t infra C D, lineam, &longs;ed canalis plenus
pendebit, & vas v&longs;que ad CD, aqua plenum
con&longs;picietur. Hoc itaque &longs;ic e&longs;&longs;e, declarat
exemplum. For&longs;an quis dicat, hæc ad aquæ
tractationem debui&longs;&longs;e transferri: &longs;ed non
oportuit, quandoquidem &longs;eu aqua, &longs;eu vino,
oleo, lactéve vas plenum fuerit, nihil inter
&longs;it. Itaque huius experimenti potiùs ratio
reddenda e&longs;t. Aqua igitur quæ &longs;upra C D,
e&longs;t, quum tanta ad vnguem &longs;it, quæ a&longs;cendit,
quanta e&longs;t illa, quæ ex C, effunditur, &longs;eu ca
nalis latior &longs;it in C, quàm in A, &longs;eu arctior,
quia &longs;emper totus canalis ad vnguem ple
nus e&longs;t, leuior e&longs;t aqua, quæ effunditur
per C. Quòd verò leuior &longs;it aqua in parte
&longs;upra C D, quàm in C, cau&longs;a e&longs;t, quia
aqua &longs;upra C D, de&longs;cendere appetit, vt &longs;it
inferior illa, quæ e&longs;t in C, igitur compri
mit aquam, & in canalem impellit. Quæ
autem e&longs;t infra C D, non appetit e&longs;&longs;e in C,
altiùs e&longs;t loco eius, ideo non vult a&longs;cende
re. Sed aqua, quæ effluit ex C, non præ
bet con&longs;iderandi cau&longs;am, cùm tamen &longs;it hu
milior ip&longs;a aqua, quæ in va&longs;e continetur:
quia attractio illa non fit, ni&longs;i continuita
tis ratione: continuitas pendet ex ratione ra
ritatis, quæ nulla e&longs;&longs;e pote&longs;t, aqua iam
egrediente os canalis C. Denique tota hæc
contemplatio ab&longs;oluitur hoc argumento,
&longs;ecum, oportet vt va&longs;e contineatur, quoniam
&longs;ine illo conuelli nequit, &longs;ed ab aëre iuuatur
adueniente, & vt corpus continuum ad &ecedil;qui
librium perueniat. Cùm igitur humilius e&longs;t
o&longs;culum C, ad illud perueniet: tùm autem
&longs;ublimius, non de&longs;cendet: quia quæ è directo
e&longs;t loci inferioris, vt in A, a&longs;cendere cogetur
ad C, quod e&longs;t in directo D. Si autem aqua
de&longs;cendat primò, deinde a&longs;cendat, vt in figu
ra &longs;equente, ex A, in B, inde in E, & po&longs;tmo
dum in C, & in D: tunc peruenire poterit, &longs;i
D, minùs di&longs;tet à linea B C, quàm A, locus,
ex quo de&longs;cendit. Sed oportet in &longs;ingulis &longs;pa
tiis certam e&longs;&longs;e differentiam altitudinis A, &
D. Quantò enim lengior via fuerit, eò maior
differentia A, & D, iuxta altitudinis men&longs;u
ram e&longs;&longs;e debet. Hinc errores quorundam, qui
ad libramentum, quum conati e&longs;&longs;ent aquas
deducere, maximas iacturas impen&longs;arum &longs;u&longs;
ceperunt. In &longs;ingulis igitur millibus pa&longs;&longs;uum,
A, altius palmo e&longs;&longs;e debet quàm D, vt in de
cem millibus pa&longs;&longs;uum decem palmis. Cau&longs;a
huius e&longs;t, aqu&ecedil; rotunditas euidens, quæ etiam
in vrceorum &longs;uperficie apparet. Vnde ad li
bramentum licet A, &longs;it altius quàm D, non
tamen erit altius quandoque loco medio in
ter A & D. Indiget etiam impetu quodam.
Sed hæc nunc præter intentum qua&longs;i &longs;unt:
voluit tamen ob magnitudinem periculi, &
erroris frequentiam, hæc &longs;ubieci&longs;&longs;e.
dæ
Sed iam ad elementorum motum &longs;impli
cem veniamus exemplis explicandum. Igitur
grauis motus exemplum præbent ponderum
horologia, quæ &longs;en&longs;im trahendo rotas ver
tunt. Huiu&longs;ce autem generis infinita facilè
e&longs;&longs;et inuenire exempla. At motus leuis hoc
vnum &longs;ubiiciatur exemplum.
naues demer
&longs;æ gurgitibus
Cùm naues freto merguntur, quas eruere
con&longs;ilium e&longs;t, cymbæ onu&longs;tæ &longs;axis per funes
alligantur nauigio ab vrinatoribus, &longs;ic vt
funes quantum fieri pote&longs;t, tendatur, inde
totidem cymbis vacuis lapides ex prioribus
detracti excipiuntur: quo fit vt alleuatæ
cymbæ nauigium paululùm ex profundo &longs;e
cum trahant. Nam aër cymbas, quæ pondere
lapidum fermè mergebantur, cùm aquæ &longs;ub
e&longs;&longs;e nolit, in &longs;uperficiem aquæ attollit, vnde
nauigium fermè pro cymbæ altitudine &longs;upe
riùs trahitur. Trahatur igitur ex A, in B, tunc
cymbæ, quæ plenæ &longs;unt lapidibus illi anne
ctantur funibus, transfu&longs;i&longs;que lapidibus na
nigium trahetur in C. Rur&longs;us priores cym
bæ, in quas lapides transfudi&longs;ti, nectuntur
ten&longs;is funibus nauigio in C, trahéntque de
ductis lapidibus ip&longs;um in D, atque perpetua
tran&longs;mutatione ad aquæ &longs;uperficiem tandem
deducetur. Sed dices, plurimis cymbis opus
erit ad triremem educendam. Verum e&longs;t, &longs;ed
ratio &longs;ic con&longs;tat: quælibet nauis aut cymba
tantùm ferre pote&longs;t ponderis, quantum e&longs;t
pondus aquæ, quam continere pote&longs;t. Velut
&longs;i triremis capiat in flumine mille amphoras
aquæ, quarum pondus &longs;it decem millium ta
lentorum, triremis illa in flumine decem
millia talenta feret. Quòd &longs;i eadem in mari
capiat ( vt dixi ) ea&longs;dem mille amphoras,
quarum pondus &longs;it duodecim millium talen
torum (nam aqua maris grauior e&longs;t aqua flu
minis ) eadem in mari duodecim millia ta
lenta ponderis feret. Atque ea ratione mani
fe&longs;tum e&longs;t, cur nauigia appellare &longs;oleamus à
men&longs;ura, vt nauem mille, vel quingentarum
amphorarum: idem enim e&longs;t ac &longs;i dicas, quæ
ferre pote&longs;t mille aut quingenta ponderis ta
lenta. Nam qualis e&longs;t capacitas, vt dixi, nauis
ratione aquæ, tantùm e&longs;t pondus, quod ferre
pote&longs;t, &longs;cilicet quantum e&longs;t pondus aquæ
quam capit. Manife&longs;tum e&longs;t igitur ex hoc,
quòd diuer&longs;a pondera eadem nauis in diuer
&longs;is aquis feret, quoniam & aquarum ip&longs;arum
diuer&longs;a &longs;unt pondera. Iuxta verò hanc ratio
nem liquet ponderis magnitudinem e&longs;&longs;e pro
ratione impellentis aquæ. Nam &longs;i ( vt gratia
exempli dicam) cymba viginti amphoras &longs;u
&longs;tinet, hoc e&longs;t, quia aër inclu&longs;us ab aquæ am
phoris viginti &longs;uperiùs impellitur, vt aqua
illa &longs;cilicet, quæ in naui contineretur, locum
&longs;uum recipiat. Bellè igitur conuenit hoc ex
perimentum cum ratione, quæ &longs;uperiùs dicta
e&longs;t, &longs;cilicet ve&longs;icam aëre plenam ab aqua &longs;ur
sùm pelli, quòd ve&longs;ica aquæ locum occupet:
quare pondus pro magnitudine aquæ, quam
ve&longs;ica continere pote&longs;t, in aëre &longs;u&longs;tinebit: id
e&longs;t, ita ve&longs;icæ pondere &longs;uperimpo&longs;ito, vt ip
&longs;um pondus totum in aëre &longs;it, non in aqua. Verùm pondus, quod in aqua e&longs;t ( vt ad na
uigium eruendum rur&longs;us veniam ) tantò le
uius redditur, quantò aqua ip&longs;a grauior ex
titerit: vnde paucioribus cymbis opus erit,
quàm quæ pondus demer&longs;i nauigij ferre po&longs;
&longs;ent. Duplici verò ratione nauigia ex gra
uioribus aquis faciliùs extrahuntur, quàm
fluminibus, vel lacubus. Altera quòd cymbæ
in mari plus &longs;u&longs;tinent ponderis: reliqua, quòd
nauigium in ea aqua minùs graue e&longs;t. Opor
tet
vt dictum e&longs;t, nauigium grauius reddatur in
aquæ &longs;uperficie
quàm in imo, vt quantò magis eleuatur à
cymbis, eò plures ac maiores cymbæ alligen
tur, ne decepti hac ratione non &longs;olùm denuò
mergatur, &longs;ed & impetu adiecto omnes
cymbas in profundum trahat. Dubitabit au
tem aliquis, cur exoneratis cymbis B, imple
tis autem aliis, per A, &longs;ignificantur, non de&longs;
cendat nauis, quæ eleuata fuit ab A, cymbis
vacuis? Non enim plenæ po&longs;&longs;unt &longs;u&longs;tinere
pondus. Cau&longs;a e&longs;t, quia factis iam funibus
æqualibus cymbarum A, & B, cùm iam va
cuum &longs;eu inane, vel aër, qui in cymbis con
tinetur potentior &longs;it nauis pondere, plus tra
het inane cymbarum B, quàm remittet gra
uitas aucti poderis cymbarum A. Itaque hac
ratione perpetuò nauis a&longs;cendet: hoc dunta
xat ob&longs;eruato, vt plenarum cymbarum funes
eò &longs;int vacuarum cymbarum funibus breuio
res, quantò pondus lapidum eas cymbas de
primit. Sed de &longs;implici leuis motu &longs;ur&longs;um &longs;a
tis, nunc de motu, qui ex graui & leui com
ponitur, dicendum erit. Pro cuius exemplo
mirificè &longs;e offert Heronis machina, quam
nos &longs;æpè tractauimus. Ea &longs;ic &longs;e habet: A, la
brum aqua plenum: &longs;ub quo vas B, & ip&longs;um
aqua plenum, &longs;it iunctum A, vt ex altero in
alterum aqua permeare non po&longs;&longs;it. Sub B, vas
aliud, quod vocetur C, inane. Fi&longs;tula D, fera
tur ex B, in C, cuius &longs;ummum os fermè ad
labrum perueniat. Fi&longs;tula alia E, quæ &longs;uper
labrum non parùm a&longs;cendat, & in&longs;erta labro,
in medio penetret v&longs;que ad imum primi va
&longs;is, non tamen ip&longs;i imo iungatur. Alia fi&longs;tula
F, cuius &longs;upremum in imo labri o&longs;culum
&longs;it, inferiùs os in ip&longs;o &longs;epto inter duo va&longs;a fi
niatur, ita
os in vas C, deferatur. Tunc verò videmus
ac eò donec finiatur labri aqua v&longs;que per&longs;e
uerare. Id quomodo fiat ex duobus motibus
compo&longs;itis demon&longs;trandum. Aqua de&longs;cen
dens per F, fi&longs;tulam, cùm aër in C, non po&longs;&longs;it
&longs;ub&longs;i&longs;tere, a&longs;cendit per D, fi&longs;tulam in vas B,
&longs;uperiùs. At verò cum ibi locus aqua plenus
&longs;it, cogitur aqua a&longs;cendere per E, fi&longs;tulam
pre&longs;&longs;a ab aëre, atque &longs;ic effunditur. Manife
&longs;tum e&longs;t igitur hîc duos e&longs;&longs;e motus: vnum &longs;e
cundum naturam aquæ de&longs;cendentis ex labro
in C, vas per F, fi&longs;tulam, alterum aëris a&longs;cen
dentis ex va&longs;e C, in vas B, quod
e&longs;t) ab aqua &longs;ursùm impellatur. Ab his igitur
duobus motibus naturalibus violentius im
petus fit quo aqua ex va&longs;e B, per fi&longs;tulam
a&longs;cendit. Verùm motus grauis dum repetit
alternatim folles mouet, aut alias machinas,
quòd in machina Cte&longs;ibica demon&longs;trare
oportunum erat, vt emboli ma&longs;culi vici&longs;&longs;im
in modiolis a&longs;cendere, de&longs;cenderétque po&longs;
&longs;ent. Id autem &longs;ic fit: Rota cum pinnis iux
ta aquæ delabentis ca&longs;um ( vt &longs;olet fieri) &longs;ta
tuatur, vt ex aquæ perpetuo defluxu &longs;uper
pinnas rota circumuoluatur, in qua &longs;it axis
A, quem palàm e&longs;t nece&longs;&longs;e fore, vt & ip&longs;e
circumagatur. Rotæ de&longs;criptionem, vt rem
noti&longs;&longs;imam ac in molis omnibus con&longs;pi
cuam, prætermitto.
ciliùs ex ma
ri, extrahi,
quàm flumi
nibus vel la
cubus.
Heronis.
lernante.
Trabs &longs;uperiacens tignis atque inclu&longs;a fo
raminibus rotundis vocetur B, ita vt mobilis
&longs;it, ac vt in cardinibus circumuolui po&longs;&longs;it. Iuxta huius extremum E, annulus infixus, cui
alter annulus cum ferrea virga F: hæ rur&longs;us
in annulum finiatur, quem excipiat alter an
nulus G, virga H, annexus: in extrtmo H, an
nulus iunctus e&longs;t, qui vnco ita annectitur in
&longs;ummitate axis A, vt &longs;ecum moueatur, &longs;ed
redeunte axe, redit & annulus ad pri&longs;tinum
locum ac &longs;itum. Ex altera trabis parte duo
annuli ex aduer&longs;o collocantur C, & D. Licet
& bis duos & tria paria &longs;ic ex aduer&longs;o collo
care. Si igitur emboli aut folles alter C, fune
iungatur, alter D, circumuoluto axe, trahitur
primum trabs ver&longs;us D, túncque eleuatur
follium alter ex C, altero cadente D. Quum
verò rota dimidium axis circumuertit, annu
lus in imo H, redit ad locum &longs;uperiorem &
impellit E, propter virgas, & trabs flectitur
ver&longs;us C, atque &longs;ic mutata vice folles mo
uentur. Nutat enim trabs dextra ac &longs;ini&longs;tra
vici&longs;&longs;im, &longs;ed non circumuoluitur. Ergo licet
multa paria follium annulis multis in trabe
ex aduer&longs;o collocatis mouere, &longs;ed robu&longs;ta vi
aquæ opus e&longs;t. Licet & eidem axi alteram
trabem, quod fabri facere &longs;olent à &longs;ini&longs;tra
iungere, Nec alio opus e&longs;t auxilio, aliáve
vno patefacta e&longs;t indu&longs;tria, &longs;ed &longs;ola maiore vi.
Sed motuum tran&longs;latio, quæ &longs;olet in v&longs;u
e&longs;&longs;e, tùm in molendinis, tum horologiis,
quamvis vulgata, tamen &longs;ubtiliori con&longs;tat
ratione.
tra&longs;latio.
Sit igitur rota AB, quæ circumagi po&longs;&longs;it
&longs;olet aut manubrio C, dentes verò in eius
exteriore &longs;uperficie re&longs;picientes cylindrum
&longs;eu columnam FG, erectam ad perpendicu
lum plani F H. In quo plano etiam rota &longs;u
per&longs;tans fixum habet palum, cui axis infi
gigitur. In FG, autem columna, DE, cur
riculum dentatum e&longs;t. Itaque quum rota
A B, circumuertitur &longs;uper axe CK, motu
ex A, in B, &longs;eu A, &longs;ur&longs;um deor&longs;um, F G,
cylindrus circumuertitur ex D E, ver&longs;us
K, &longs;eu ex dextro in &longs;ini&longs;trum, quare con
tingit tran&longs;latio motus, quæ erit eò velo
cior, quò numerus dentium A B, rotæ,
plures continebit dentes circuli D E. His
autem vtemur ad machinæ Augu&longs;tanæ in
tellectum.
His modò vi&longs;is, po&longs;tquam &longs;ermonem de
motibus omnibus generalibus fermè ab&longs;ol
uimus, quarto exemplo in libramento aqua
rum declarato, Heronis autem machina in
compo&longs;itis elementorum motibus &longs;atisfa
ciente, vt in vniuer&longs;um pro decem modis
decem exempla &longs;ubiecerim, colligere illa in
vnum breuiter operæ pretium erit. Quieti
ob raritatem lucernæ exemplum appo&longs;ui
mus. Motui à raritate fi&longs;tulam in va&longs;e col
locatam, vbi de aquæ de&longs;cen&longs;u egimus. Quieti ob den&longs;itatem plumbi laminam, tum
coria &longs;uper aquam &longs;par&longs;a. Motui ob den&longs;i
tatem impul&longs;um bellicarum machinarum. Motui attractionis ob raritatem, & impul
&longs;us ob den&longs;itatem, in Cte&longs;ibica machina. Vtriu&longs;que verò motus, tum etiam quietis
ob raritatem, Brambilica machina exem
plum erit. Motus leuis elementi, nauigij re
cuperationem: grauis verò, &longs;implicis horo
logiorum motum &longs;ubiecimus. Grauis, &longs;ed
&longs;æpiùs repetiti, follium alternam iactatio
nem. Grauis ac leuis &longs;imul ad vnum finem
tendentium, Heronis machinam.
Ergo &longs;ic poterat videri tractatio hæc ab
&longs;oluta: &longs;ed non omnia &longs;ump&longs;imus genera. Decem enim hæc exempla duobus conti
nentur generibus: altero, quòd vnum tan
tùm habet motorem, vt Heronis machina:
reliquo, quod duos, &longs;ed diuer&longs;os habet mo
tores, vt Brambilica. Supere&longs;t tertium ge
nus, in quo illæ continentur machinæ, quæ
plures habent motores, &longs;ed non diuer&longs;os:
quod quidem videtur e&longs;&longs;e nobili&longs;&longs;imum, quia
motui principali, &longs;eu
milatur. Contingit is motus, quum aqua,
gratia exempli, rotam, qua aqua effunditur
vertetit. Atque hoc in genere primum e&longs;t
Archimedis inuentum Cochlea appellata,
cuius meminit Diodorus Siculus in antiqua
hi&longs;toria bis, dicens Ægyptum &longs;iccatam
beneficio cochleæ ab Archimede inuentæ. Quod &longs;i ita e&longs;t, cùm Archimedes &longs;ecundi
belli Punici temporibus floruerit, ne&longs;cio
quo pacto antiquo tempore bene potuerit
Ægyptus habitari. Vtcunque tamen res &longs;e
habeat, in&longs;trumentum id nobili&longs;&longs;imum pro
culdubio e&longs;t, atque tali artifice haud indi
gnum. Meminit huius Vitruuius in fine &longs;ui
operis. Sed Galeaz de Rubeis ciuis no&longs;ter,
fabérque ferrarius, cuius infrà mentionem
facturi &longs;umus, cùm iam olim inuentam ip
&longs;e, qua&longs;i primus auctor exi&longs;timaret reperi&longs;&longs;e,
præ lætitia in&longs;aniuit. Vidimus illum ver&longs;an
tem tru&longs;atilem machinam, ac paulò pò&longs;t
mente excu&longs;&longs;um. Erat autem machina
talis:
chimedis.
Lignum A H, &longs;olidum, rectum, rotun
dum, æqualéque, ac tam longum vt incli
natum ad &longs;uper&longs;iciem aquæ, infixúmque
alueo quantum opus e&longs;t, &longs;upraip&longs;am aquam
promineat, canali ( vt vides ) metallico
&longs;implici, ad cochleæ imaginem fabricato,
circumtegatur. Sunt qui multiplici vtantur:
tres mihi nece&longs;&longs;arij e&longs;&longs;e videntur, quique
adeò &longs;en&longs;im a&longs;cendant, vt omnia &longs;patia com
pleantur. Duo ora habet canalis, inferius
quidem latius, angu&longs;tius quod &longs;uperius e&longs;t. Vocetur autem illud K.
Demon&longs;trandum
e&longs;t igitur, quòd vbi terminis A & H ti
gnum claudatur, ita vt circumuerti po&longs;&longs;it,
quod motu aquæ circumuertetur. Secundò,
quòd vbi circumagatur aqua a&longs;cendet, ef
fundeturque per K. Nam pinnæ quæ additæ
&longs;unt B C D E F G, &longs;eu inter &longs;patia alter
utrinque, &longs;eu in coniunctionibus tigni cum
canali, occurrentes aquæ, nece&longs;&longs;ariò ver
tent illud in&longs;trumentum: quia augeri po&longs;&longs;unt
longitudine ac latitudine: pondus verò AH,
paruum e&longs;t, & longè minus etiam factum
ob inclinationem, & axes in annulis po&longs;i
tos, ita vt circumagi po&longs;&longs;int. O&longs;tendunt id
etiam molæ in fluminibus Pado atque Tici
no, vbi quanquam leni&longs;&longs;imè fluant aquæ,
hoc tamen ingenio lapides molares circum
acti terunt, ac molunt triticum. Sed quòd
aqua ip&longs;a a&longs;cendat ex L, in K, patet: quum
enim L, eleuatur, pars quæ &longs;uccedit fit humi
lior, igitur aqua de&longs;cendet, qua a&longs;cendente
iterum pars &longs;uccedens de&longs;cendit: eadémque
ratio &longs;emper o&longs;tendit
hócque experimento pulcherrimè congruit,
& nos non &longs;emel periculum de hoc fecimus. Conuer&longs;o igitur axe &longs;eu tigno in fœmineis
cardinibus A, & H, in quibus intruditur,
donec aqua canalis impletus fuerit, effun
deretur per K, &longs;uper planum ripæ. Ex quo
non videtur hæc ratio concludere, aqua
perpetuò de&longs;cendit, igitur in fine erit in hu
miliore loco, quàm in initio. Sed tamen non
&longs;emper de&longs;cendit, verùm pars quæ de&longs;cen
dit maior, impellit minorem, cogitque a&longs;
cendere. At cùm effundi cœperit, tunc tam
machina faciliùs vertetur, & aqua qua&longs;i
&longs;ponte effluet, propter ea, quæ de aquæ de&longs;
cen&longs;u iam demon&longs;trauimus. Sunt qui canali
tabulas affigant, nectántque omnia &longs;imul,
vt machina robu&longs;tior ac firmior euadat, pa
xillos tabulis, non tigno, ob commodita
tem maiorem in&longs;erentes. Dubitabit autem
meritò aliquis, cur a&longs;cendente parte canalis
iuxta B, cùm tam L, quàm C, de&longs;cendant,
aqua non non redeat in L, & rur&longs;us effun
datur ( nam L, humilior e&longs;t quàm C, ) &
ex eadem parte. Duplex huius ratio e&longs;t: al
tera, quòd aqua quæ e&longs;t in B, impellitur
& non redit: reliqua Geometrica, o&longs;tendens
partem mediam inter L, & B, in conuer
&longs;ione altiorem e&longs;&longs;e, quàm &longs;it pars media in
ter B, & O. Indicio etiam e&longs;t, quòd plum
bea &longs;phærula impo&longs;ita, cùm à nulla alia re
prematur, a&longs;cendit tamen in K. Et demon
&longs;tratio hæc e&longs;t: Sit tignum A B, in plano
A C, eleuatio partis A D, tigni &longs;it D C,
eius partis cochleæ pars corre&longs;pondens AE,
& altitudo DE, &longs;it gratia exempli &longs;e&longs;quial
tera DC, & ducatur recta AE, erunt igitur
omnes lineæ inter A D, & A C, minores
lineis è directo con&longs;titutis inter AD, & AE,
ex demon&longs;tratis in &longs;exto elementorum Eu
clidis:
petuò
dit
fine erit al
tius.
o&longs;tendens
quod cochlea
ver&longs;a graue
a&longs;cendit.
Circumuertatur igitur AB, ita vt quando
E, erit in humillimo loco, pondus rotun
dum in A, po&longs;itum &longs;it in directo D. Quia
igitur D E, longior e&longs;t D C, igitur &longs;i E,
erit in oppo&longs;ito &longs;ui loci, erit infrà C: &longs;ed
C, e&longs;t in directo A, igitur pondus erit in
feriùs quàm ab initio: &longs;ed omnes lineæ &longs;er
uant eandem rationem, & &longs;unt longiores
etiam in circumferentia A E, quàm in re
cta A E, à linea A D, quia pars e&longs;t minor
toto: igitur conuer&longs;o A B, pondus de&longs;cen
det in AE. Sed omne graue liberum in mo
tu de&longs;cendit, igitur pondus perueniet ad E. Sed quum erit in E, circumactum de&longs;cen
det ver&longs;us F, non ver&longs;us A, tum ob impe
tum, tum quia pars quæ e&longs;t inter A, & E,
a&longs;cendit, nam in priore motu de&longs;cenderat:
pars autem E F, adhuc de&longs;cendit, igitur
pondus perueniet ex H, in A, quare ex A, in
B, multis conuer&longs;ionibus eadem ratione fa
ctis. Facilè autem ligula circumdata calamo
hoc, quod tibi perdifficile for&longs;an videtur, ex
perieris.
Sed ad rem reuertor.
Cochlea quam Vi
truuius docet, alieno indiget auxilio, hæc
autem no&longs;tra &longs;eip&longs;am circunducit: &longs;ed eò
faciliùs, quò &longs;piræ canalis frequentiores
fuerint, & machina mollius a&longs;cenderit. Quò
verò faciliùs circumagetur, eò &longs;erius: hoc
enim fermè generale e&longs;t in omnibus machi
nis. Ita contrariis rationibus celeriter aquam
tran&longs;mittet, &longs;ed difficiliùs reuertetur. Por
rò difficultas facit vt machinæ magis atte
rantur, & aquarum multitudine ac impetu
indigeamus. Verùm celeritatem cum diffi
culate eligemus, vbi torrens fuerit, & ripa
rum altitudo immodica. Nam &longs;i in&longs;trumen
ti a&longs;cen&longs;us mollis fuerit, reddetur in&longs;trumen
tum ob longitudinem graui&longs;&longs;imum. Eadem
in magnitudine & prauitate ratio. Nam par
uum facilè circumagitur, &longs;ed &longs;erò irrigat. V&longs;us eius vbi modica terra e&longs;t irriganda, &
flumen profundum, & leniter currit, & ripæ
altiores. In contrariis cau&longs;is magnis vtemur
machinis.
Augu&longs;tana.
E&longs;t & alius machinæ modus ( vt intelli
go ) Augu&longs;tæ, qui tamen &longs;ub hoc genere
comprehenditur. Columna ver&longs;atilis A B,
rota cum paxillis vertitur à flumine, iuxta
rationem à nobis &longs;uperiùs declaratam, dum
de motuum tran&longs;latione ageremus. In ea
curriculi pro numero cochlearum, gratia
exempli, CDEFGHK, & cochleæ pro nu
mero va&longs;orum, & va&longs;a pro altitudine: va&longs;a
autem LMNOPQR, fixa in columna ST. Ver&longs;a A B, vertuntur in curriculis cochleæ
omnes, quarum infima C, haurit aquam
ex &longs;ubiecto flumine, & transfundit eam in
vas L, à quo haurit cochlea D, transfun
dens aquam in vas M, atque ita vno motu
columnæ A B, C in L, D in M, E in N,
F in O, G in P, H in Q, K in R, aquam
fundunt, haurientes è &longs;ubiectis va&longs;is. R, au
tem transfert aquam per os V, in locum de
&longs;tinatum. Contingit rur&longs;us dubitatio: quia
cochleæ ore &longs;uperiore a&longs;cendente, aquam
mittere haud debent. Quamobrem primam
triplicem fecimus. Sed videntur &longs;ub&longs;ultem
effundere dum a&longs;cendunt: quia ( vt demon
&longs;tratum e&longs;t) partes de&longs;cendunt, & aqua tota
de&longs;cendit, quam ob cau&longs;am compre&longs;&longs;a exi
lit: &longs;ed non quemadmodum ore cochleæ
de&longs;cendente, &longs;ed pluribus circa eundem axem
cochleis po&longs;itis, fit continua non &longs;olùm,
&longs;ed æqualis aquarum effu&longs;io. Atque hæc de
machinis iuxta prima genera, & &longs;pecies di
cta &longs;int. Sed po&longs;tquàm de motibus natura
libus &longs;ermonem habuimus, qui in loco
fiunt, par e&longs;t vt quid &longs;it locus intelligamus. Nam & hoc e&longs;&longs;e quintum naturalium rerum
principium &longs;uppo&longs;itum e&longs;t: &longs;uppo&longs;iiones au
tem hæ, &longs;ecundùm &longs;en&longs;um demon&longs;trationi
bus ip&longs;is &longs;unt firmiores. Quid igitur &longs;it locus,
&longs;ciendum e&longs;t. E&longs;t igitur locus, vltima corpo
ris &longs;uperficies, corpus contentum ambiens. Manet autem recedente corpore, quia ad cœ
li ambitum comparata e&longs;t. Manife&longs;tum e&longs;t
igitur, locum quemlibet æqualem e&longs;&longs;e cor
pori in eo contento ad vnguem: & quòd om
ne corpus e&longs;t in loco, & quòd in omni loco
aliquod corpus e&longs;t. Nam omne corpus &longs;uam
habet extre mam &longs;uperficiem, & illa vbi nul
lum aliud &longs;it corpus à quo contineatur vt vl
timum, cœlum e&longs;t ei locus: alia autem cor-Sed locus e&longs;&longs;e non
pote&longs;t eadem ratione &longs;ine corpore, &longs;i omnis
locus e&longs;t vltima &longs;uperficies continens cor
pus. E&longs;t etiam locus ip&longs;e æternus, quia or
bis cœle&longs;tis &longs;uperficies extrema immota e&longs;t,
vt corpus ip&longs;um continet atque vniuer&longs;um. Locus igitur vt in vniuer&longs;o, æternus e&longs;t &
immobilis, acimmutabilis: vt autem cor
poris certi &longs;uperficies, mutatur corporum
mutatione, nec manet. Locus igitur vbi
Alexander &longs;edit in Babylonica, vel Su&longs;is,
adhuc manet, &longs;ed nunc in aëre erat in ciui
tate atque domo, nunc autem for&longs;an in
agro, atque etiam &longs;ub terra. E&longs;t vbi in
Ro&longs;tris facundi&longs;&longs;imus Cicero perorauit,
locus manet, at tunc propter terram in
aëre fuit, nunc autem cre&longs;cente for&longs;itan
terra, &longs;ub ip&longs;a terra. Et in quolibet loco
nunc vici&longs;&longs;itudinibus temporum id agenti
bus infiniti erunt homines, aliá&longs;que fuêre,
&longs;i vera e&longs;t opinio Ari&longs;totelis de mundi æter
nitate. Tria igitur &longs;unt &longs;emper nobi&longs;cum
æterna, mens, hyle, & locus. Sed men
tem mutare, aut materiam non licet, locum
mutare licet, & alium adipi&longs;ci. Quocun
que igitur perrexerimus, ad rem æternam
imus. Et nunc locus in quo &longs;cribo æternus
e&longs;t, atque in eo complures for&longs;an fuêre re
ges, aut &longs;apientes. Cùm enim principia
rerum naturalium &longs;int quinque, materia
&longs;eu hyle, forma, anima, locus, motus:
tempus autem non e&longs;t principium, &longs;ed mo
tum &longs;equitur: proximum autem videtur e&longs;&longs;e
principio, quia nihil &longs;ine ip&longs;o fit: de hoc au
tem po&longs;teriùs dicemus. Quies quoquè non
e&longs;t principium, &longs;ed principij priuatio, vt
mors, frigus, &longs;iccitas. Repugnantia item
corporum atque inane &longs;eu vacuum, non &longs;unt
principia, à forma enim pendêre hæc, de
mon&longs;trauimus, & aliàs etiam demon&longs;trabi
mus. Horum igitur principiorum nul
lum non e&longs;t &longs;ecundùm genus æternum
& primum, aliter non po&longs;&longs;ent e&longs;&longs;e princi
pia. Sed per &longs;e æterna &longs;unt mens, hyle &
locus. Forma & motus parte æterna in cœ
le&longs;tibus, parte mortalia in his, quæ &longs;u lunæ
cælo &longs;unt con&longs;tituta. Anima verò parte qua
dam, qua intelligit, æterna, reliqua mor
talis e&longs;t. Expers corporis e&longs;t mens, locus &
motus. Sed mens ab&longs;oluitur omninò à cor
pore, motus &longs;ine corpore non e&longs;t. Anima
autem, hyle & forma, cum corpore nece&longs;&longs;a
riò &longs;unt. Anima tamen non videtur pars il
lius. Quòd verò plura e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;int princi
pia, ex hoc demon&longs;tratur. Nam quæ &longs;unt,
quædam viuunt, quædam non. Reguntur
autem omnia atque fiunt, tum manet. Cor
pus igitur in loco manet. Fiunt autem ex
materia atque forma. Reguntur autem ab
anima, quæ in nobilioribus mens e&longs;t, & à
corpore &longs;eparata: in corporibus autem, vitæ
principium. Sed cau&longs;a qua manent e&longs;t motus,
item generationis, & reliquorum. Omnia
hæc cùm &longs;int quidam motus, & vt fiunt, & vt
manent, igitur motus principium e&longs;t. De
principiis &longs;ecundùm &longs;en&longs;um, & vt ad hanc
pertinebat tractationem, hæc docui&longs;&longs;e hacte
nus &longs;ufficiat: non enim hoc modo priuatio
principium e&longs;t. Supere&longs;t nunc, vt declaremus,
vacuum non dari, præter rationes tres &longs;en&longs;i
biles &longs;uperiùs adductas, hoc diligentiùs nunc
demon&longs;trantes. O&longs;ten&longs;um erit & pari ratio
ne de corporum repugnantia, quicquid &longs;upe
riùs &longs;uppo&longs;uimus: nam neque in eodem loco
duo corpora, nec corpus vnum in duobus
locis, nec corpore locum e&longs;&longs;e po&longs;&longs;e diximus. Nunc igitur hoc vltimo denuò demon&longs;tru
to, reliqua etiam erunt manife&longs;ta: neque
enim in hoc libro &longs;ingula demon&longs;trare, &longs;ed
res per capita tractare propo&longs;itum e&longs;t. Pri
múm igitur vacuum non e&longs;t: quomodo igi
tur quod non e&longs;t, efficere quicquam po
terit? Deinde &longs;i e&longs;&longs;e ponatur, &longs;ub&longs;tantia
non e&longs;t vacuum, neque à &longs;ub&longs;tantia profi
ci&longs;citur, & vt vno verbo ab&longs;oluam, nihil
e&longs;t, atque ideo nullam poterit habere ope
rationem.
&longs;it.
naturalium
diui&longs;io.
tio, quia nul
lus motus e&longs;t
à vacuo.
For&longs;an dicet qui&longs;piam, naturam metu
vacui, &longs;eu vt illud euitet, motum ciere. Sed
neque i&longs;tud: nam quum aër rarior aqua &longs;it,
oportuit primò antequàm fiat attractio va
cui ratione, quum aqua a&longs;cendit aquæ con
&longs;ecutione, priorem aquam in aërem verti,
húncque rur&longs;us in ignem, qui aëre rarior e&longs;t:
deinde ip&longs;um ignem attenuari, demum fieri
hanc attractionem. Sed nos videmus, aquam
non verti in aërem, &longs;ed trahere: &longs;imiliter
aërem, antequam in ignem tran&longs;eat: non igi
tur metu vacui, quum adhuc &longs;uper&longs;int tot
intermedia, &longs;ed metu raritatis natura moli
tur eam attractionem, quam à vacuo appel
lant. Nec e&longs;t vt eam cum Auerroë, violen
tam dicam: nam ip&longs;a pror&longs;us e&longs;t naturalis,
&longs;icut & motus aquæ, quum in aëre fuerit &
de&longs;cendit: violenter enim quie&longs;cit, & ideo
naturaliter mouetur. Sic elementum, quod
raritatis cau&longs;a trahit, violentiam patitur, à
qua motu illo &longs;e liberat. Quòd verò eo motu
graue &longs;ur&longs;um trahatur, contingit ca&longs;u, e&longs;t que
ei quod trahitur, quandoque violentum, &
quandoque non, velut &longs;i leue &longs;ur&longs;um traha
tur. Satis e&longs;t motum ex principio ip&longs;o e&longs;&longs;e
naturalem.
tractionis à
raritate, non
e&longs;t
Vt inuito, vel &longs;altem non iuuante pa&longs;&longs;o
fit? Imò quod mouetur ad locum, &longs;pontè
mouetur, vt elementum aut mixtum, non vt
graue, aut leue. Obliui&longs;citur enim propriæ
naturæ, quòd &longs;ic mouetur con&longs;en&longs;u alterius. Velut qui filium hortatur ad vitæ pericu
lum, dum muri vrbis ab ho&longs;te oppugnan
tur, pietatem exercet: vbi communis cau
&longs;a non impelleret, id agens crudelis habe
retur.
Sed iam ad motus grauium veniamus.
Hic
autem liber e&longs;t, aut fit pondere alligato, vt in
libra & &longs;tatera. Quæri &longs;olet, cur pondera
ponderibus magis agitantur? nam manu
brio A, agitetur &longs;uper furculam C, pondus
B. Con&longs;tat quòd &longs;i addatur pondus ip&longs;i ma
nubrio, vtpote plumbum v&longs;que ad certam
metam, faciliùs de&longs;cendere à lateribus ad
medium adiuuante pondere: at contrà diffi
cilius moueri à medio ad latera. Ob id, pon
deris meta quædam habenda e&longs;t, v&longs;que ad
quam motus facilitas augetur. Hanc tamen
&longs;i tran&longs;cendas, motus redditur difficilior. Hac ratione capulos en&longs;ibus grauiores ad
dunt, vt en&longs;es videantur leuiores, faciliú&longs;
que tractentur. Sed & hîc modus &longs;eruan
dus e&longs;t.
pondera fa
cile mouean
tur.
Adiecimus hoc, quia pleraque in&longs;trumen
ta hauriendis aquis idonea, hominum aut
iumentorum viribus aguntur. Sed et&longs;i ip&longs;a
rum aquarum rapido impetu agitentur ma
chinæ, rur&longs;us addita manubriis pondera fa
ciliorum efficiunt motum. Licet itaque &longs;olo
impetu aquarum defluentium, aquas ip&longs;as in
&longs;uprema loca impellere, atque ægros humi
lioribus aquis irrigare. Sed hoc tantùm in
his quæ decurrunt, & impetum labendo ha
bent. Aptetur enim à latere vno Cte&longs;ibica,
aut Brambilica, aut alterius generis machi
na: nam ( vt dixi ) innumeri po&longs;&longs;unt e&longs;&longs;e
modi earum, quanquam hæ omnibus aliis,
coclea excepta, &longs;int elegantiores: & ( vtiam
docuimus ) alternus manubrij motus rota
cum pinnis agitata perficiatur, &longs;ic fiet vt
&longs;pontè aqua &longs;eip&longs;am &longs;ur&longs;um impellat: nam
que ars contra &longs;ua in&longs;tituta eam facere co
git. Quod exemplum nonnullæ ciuitates quæ
editioribus à flumine locis po&longs;itæ &longs;unt, &longs;e
quuntur.
aqua
impellat &longs;ur
&longs;um.
illius ratio
ne.
Po&longs;t hæc videndum e&longs;t de ponderibus
quæ in libra con&longs;tituuntur. Sit igitur libra,
cuius trutina &longs;it appen&longs;a in A, & finis vbi
iunguntur latera lancis B, & lanx CD, &
manife&longs;tum e&longs;t quòd CD mouetur circa B,
velut centrum quoddam, quia CD non po
te&longs;t &longs;eparari ab ip&longs;o B: & &longs;it angulus ABC,
& ABD rectus. Dico quòd pondus in C
con&longs;titutum erit grauius, quàm &longs;i lanx collo
cetur in quocunque alio loco, vtpute quòd
con&longs;titueretur lanx in F. Vt autem cogno&longs;
camus quòd C &longs;it grauius in eo &longs;itu, quam
in F, nece&longs;&longs;arium e&longs;t vt in æquali tempore
moueatur per maius &longs;patium ver&longs;us cen
trum. Videmus enim grauiora pari ratione
in reliquis, velociùs ad centrum ferri. Quòd
autem hoc contingat magis pondere & li
bra in C collocata quàm in F, o&longs;tendo dua
bus rationibus. Prima, quòd &longs;i in aliquo
tempore moueatur ex C in E, & &longs;it arcus
CE æqualis FG, quod tardius de&longs;cendet ex
F in G, quàm ex C in E, & ita erit leuiùs
in F, quàm in C. Secundò, quòd po&longs;ito
quòd in æquali &longs;patio temporis moueretur
ex C in E, ex & F in G, adhuc per arcum
CE æqualem FG, magis appropinquaret
centro quàm per motum factum in arcu
FG. Ideò ergo duplici ratione magis gra
uabit pondus lance po&longs;ita ad perpendicu
lum cum trutina, quàm in quoque alio
loco.
Primùm igitur &longs;ic declaratur.
Manife
&longs;tum e&longs;t in &longs;tateris, & in his, qui pondera
eleuant, quòd quantò magis pondus à tru
tina, eò magis graue videtur: &longs;ed pondus
in G di&longs;tat à trutina quantitate BC lineæ,
& in F quantitate FP, &longs;ed CB e&longs;t maior FP,
ex decimaquinta, tertij elementorum Eu
clidis: igitur lance po&longs;ita in C, grauius pon
dus videbitur quàm in F, quod erat primum. Ex hac etiam demon&longs;tratione manife&longs;tum
e&longs;t, libram quantò magis di&longs;cendit ver&longs;us
C ex A, tantò grauiùs pondus reddere, & eò
velociùs moueri: at ex C ver&longs;us Q, contra
ria ratione pondus reddi leuius, & motum
&longs;egniorem, quod & experimentum docet. Secundum verò &longs;ic demon&longs;tratur.
Quia enim
CE e&longs;t æqualis FG, &longs;umatur CH æqualis
CE, eritque æqualis CH ip&longs;i FG, quare re
cta &longs;ubten&longs;a CH, æqualis rectæ &longs;ubten&longs;æ
FG. Igitur ex octaua primi elementorum
angulus BFG, æqualis erit angulo BCH. Igi
tur ductis ad perpendiculum rectis FL &
HK, minor e&longs;t angulus FGL. qui & ip&longs;e
e&longs;&longs;et pars coæqualis BFG, ex quinta primi
elementorum, angulo KCH. Igitur latus
HK, maius latere FL: nam rectæ FG & HC
æquales fuerunt, & trigoni orthogonij &longs;eu
rectanguli: igitur BN maior OF, & ideo
BM maior OP. Dum igitur libra mouetur ex
C in E pondus de&longs;cendit per BM lineam, &longs;eu
propinquius centro redditur quàm e&longs;&longs;et in
C, & dum mouetur per &longs;patium arcus FG,
de&longs;cenditque per OP, & BM, maior e&longs;t OP. Igitur &longs;uppo&longs;ito etiam quod in æquali tem
pore tran&longs;iret ex C in K, & ex F in G, adhuc
velociùs de&longs;cendit ex C, quam ex F. Igitur
grauius e&longs;t in C, quàm in F. Ex hoc autem
demon&longs;tratur quod dicit Philo&longs;ophus, quòd
&longs;i æqualia &longs;int pondera in F & R, libra ta
men &longs;pontè redit ad &longs;itum CD, vbi trutina
&longs;it AB. Nec hoc demon&longs;trat Iordanus, nec
intellexit. Similiter cur trutina QB po&longs;ita,
atque infrà libram ip&longs;am, velut accidit con
uer&longs;a libra, vt manu trutinam teneas &longs;uper
incumbente libra pondus quod iam de&longs;cen
derat tractum ad R, vbi æquale aliud ad
con&longs;titutum in F, vel lances omninò vacuæ
&longs;int, non &longs;olùm non reuertuntur ad &longs;itum
CD, &longs;eu perpendiculi, imò magis R de&longs;cen
dit ver&longs;us Q & F a&longs;cendit ver&longs;us A. vt expe
rimento patet. Hoc etiam Iordanus non de
mon&longs;trauit. Ari&longs;toteles dicit hoc contingere,
quum trutina e&longs;t &longs;upra libram, quia angu
lus QBF metæ, maior e&longs;t angulo QBR, Et &longs;i
militer quum trutina fuerit QB, erit meta
AB, & tunc angulus RBA, maior erit angu
lo FBA, &longs;ed maior angulus reddit grauius
pondus: igitur dum trutina &longs;uperius e&longs;t F,
erit grauius R, ideo F trahet libram ver&longs;us
C, & dum fuerit inferius R, erit grauius
quàm F, ideo trahet libram ver&longs;us
quis obiiciat, igitur pondus in F, erit gra
uius quàm in C, trutina in A appen&longs;a cuius
tamen oppo&longs;itum iam e&longs;t demon&longs;tratum. Re&longs;pondemus, quòd latior angulus à meta,
facit pondus grauius, quum rectæ fuerint
in C, plus di&longs;tat tam à meta, quàm à trutina,
quam in E, ideo ratio anguli ibi non tenet:
&longs;ed quum comparamus pondera in F & R,
iam illa æqualiter di&longs;tant tam à trutina,
quod à meta: ideo tanc anguli ratio &longs;pectan
da e&longs;t. Generalis igitur ratio hæc &longs;it: pon
dera quò plus di&longs;tant à meta &longs;eu linea de&longs;
cen&longs;us per rectam, aut obliquum, id e&longs;t, per
angulum, eò &longs;unt grauiora. Sed primò rectæ
lineæ magnitudo &longs;pectanda e&longs;t: vbi rectæ li
neæ æquales &longs;int, tunc angulus quòd maior
erit, eò pondus reddetur grauius. Si igitur
BC &longs;inuetur ver&longs;us QC, eleuabitur, & mi
nus di&longs;tabit à B puncto, ideoque reddet pon
dera leuiora, aureu&longs;que iu&longs;ti ponderis defi
cere videbitur, & ex aduer&longs;a parte po&longs;itus
qui deficit, bonus videbitur. Sed vacua libe
ra delegitur fraus, aur commutatis vici&longs;&longs;im
numo & indice. Sed cur pondera quærunt
ver&longs;us medium moueri? Hoc facilè di&longs;&longs;olui
tur, &longs;i quis, quæ diximus mente teneat. Nam
pondus in F, dum peruenit ad C, propin
quius redditur mundi centro ad quod natu
ra fertur linea PB: & dum ex C in Q linea
BQ & ita intentum ponderis e&longs;t rectà ferri
ad centrum quia vinculo prohibetur, moue
tur eo modo, quo moueri pote&longs;t, atque ita à
dextra, vel &longs;ini&longs;tra ver&longs;us perpendiculum, &
medium. Sed dices, cur igitur libra vacua C,
non mouetur ver&longs;us Q? Re&longs;pondeo, quòd
tunc D moueretur ver&longs;us A: &longs;ed vt vi&longs;um e&longs;t
ratione rectæ linæ po&longs;ito C in Q & D in A,
adhuc tantum e&longs;&longs;et ami&longs;&longs;um ex parte D,
quantum acqui&longs;itum ip&longs;i C: &longs;ed quod e&longs;&longs;et
ami&longs;&longs;um ex parte D, e&longs;&longs;et magis contra na
turam quam illud quod e&longs;&longs;et acqui&longs;itum ip&longs;i
C &longs;ecundum naturam: igitur maius e&longs;&longs;et de
trimentum quam iuuamentum. Quare pari
bus ponderibus in C & D, non &longs;olum non
remouebuntur ab eo &longs;itu &longs;pontè, &longs;ed vi amo
ta redibunt. His rationibus con&longs;ideratis, po&longs;
&longs;umus facere libram quæ vacua ponderibus
æqua videbitur, iu&longs;ti&longs;que notis ponderum
maius rerum ip&longs;arum pondus repræ&longs;entet. Sic enim vt Ari&longs;toteles refert, purpuram
vendentes imponebant emptoribus. Cuius
ratio &longs;ic con&longs;tat:
vacua redit
&longs;pontè ad &longs;i
tum rectum,
vel &longs;i pon
dera æqua
lia fuerint.
&longs;ti ponderis
leuiores vi
deantur, &
leues iu&longs;ti. Cur pondera
ver&longs;us me
dium mo
uentur.
ciendi
quæ pondera
rerum maio
ra quàm
&longs;int o&longs;tendat.
Volenti libram quæ pro vndecim vnciis
duodecim præ&longs;eferat, virga AB &longs;umatur
metallica, quæ in partes viginti tres æquas
( nam totidem con&longs;urgunt iunctis vndecim
ac duodecim ) diuidatur. In fine vndecimæ
& initio duodecimæ partis figatur lingua li
bramenti & agina. Con&longs;tat igitur DC vnde
cima parte maiorem e&longs;&longs;e AD: quumque CD
paulò maior &longs;it AD & grauior, leuiorem li
ma vel terebratione reddemus, aut lancem
leuiorem adiiciemus ip&longs;i C quàm A, adeò vt
dum lances vacuæ &longs;unt longitudinis AC, te
nuitatis pen&longs;ata ratione, trutina &longs;ub agina
iaceat, nullam in partem libra pendente: cui
tamen cùm ex parte C pondus vnciarum
vndecim adiunxerimus, & nota duodecim
vnciarum in lance A, libra æquilibrium de
mon&longs;trabit. Quum ergo nec adulterinæ &longs;int
ponderum notæ, nec lancibus vacuis libra
videatur vitio&longs;a, fraus mutatis mercibus ac
notis hincinde, vt notæ &longs;unt in C, merces in
A, manife&longs;tè depræhenditur. Nam C latus
infrà de&longs;cendet duplici cau&longs;a, & quia maius
lanci &longs;uæ pondus ine&longs;t, & quia CD, ip&longs;a DA
longior e&longs;t. Difficilior ac ob&longs;curior e&longs;t &longs;tate
ræ ratio, de qua in Arithmeticis diximus. Nunc autem quum affinis &longs;it huic con&longs;ide
rationi, quantum nece&longs;&longs;arium e&longs;t huic pro
po&longs;ito, adiicere optimum erit. Ergo tota in
tribus con&longs;tat, quorum primum e&longs;t Archi
medis in Parabolis: & e&longs;t vbi regula &longs;tate
ræ, nullius ponderis cen&longs;eatur.
Stantium in æquilibrio ponderum ratio
e&longs;t, vt di&longs;tantiarum à trutina mutua. Velut &longs;i
D appen&longs;um ex lancula in C faciat æquili
brium cum G appen&longs;o in F, & proportio FB
ad BC &longs;it quadrupla, erit etiam D quadru
plum ad G Secundum, cùm in parte breuiore
fuerit &longs;olùm appen&longs;um pondus, & regula fue
rit pondero&longs;a, æqualis in magnitudine &
pondere, & fiat æquilibrium, erit proportio
ponderis appen&longs;i ad pondus totius regulæ,
vt differentiæ partium regulæ ad duplum
ponderis minoris. Exemplum: D pondus in
C appen&longs;um faciat æquilibrium
fiat æqualis BK ip&longs;i BC, tunc dico quòd pro
portio D ad pondus CL, e&longs;t veluti ponderis
LK ad pondus KC. Sed ex hoc habetur re
gula: cognito pondere CL & CK ha
bendi pondus D, ducemus KL, quæ &longs;it 40,
gratia exempli in &longs;e, fit 1600, diuide per pon
dus CK, quod &longs;it 16, exit 100, huic adde
dus
poterimus ad
mus &longs;cire Ter
tium habetur ex his duobus & e&longs;t, &longs;i virgula
&longs;ine pondere cen&longs;eatur, à parte
ferentia e&longs;t
quale extendatur per
uitatem
puncto di&longs;tante à librili per
virg&ecedil;. Sit vt virga CL nullius &longs;it ponderis, &
&longs;it BC æqualis BK, & coexten&longs;um
qualiter, vt &longs;ub forma tetragoni faciat
librium
pondium
midium
faciet
uabit vt Sit igitur vt in M
faciat
proportio MB ad BC, vt D ad G.
adderetur æquè graue per totam CK adhuc
faceret æquilibrium, quia in BC & BK æ
quales &longs;unt, & tunc e&longs;&longs;et proportio ponde
ris D ad pondus KL, &longs;icut ponderis LC, ad
pondus CK, ex &longs;ecunda proportione permu
tata, igitur vt longitudinis LC ad CK, quia
pondus e&longs;t æqualiter di&longs;tributum. Sed &longs;icut
ponderis D ad pondus LK, &longs;ic D ad G, quia
&longs;uppo&longs;itum e&longs;t G & LK æqualia e&longs;&longs;e, igitur
vt LC a
tando vt CK ad CB, &longs;ic LC ad MB: &longs;ed CB
e&longs;t dimidium CK: igitur BM e&longs;t dimdium
LC, quod crat demon&longs;trandum. Quia verò
CB e&longs;t dimidium CK, & BM dimidium
CL, &longs;equitur vt MK &longs;it dimidium KL, & ita
e&longs;t ac &longs;i &longs;u&longs;pen&longs;um e&longs;&longs;et in medio loci cui
coextenditur. Vnumquodque igitur pondus,
iuxta Archimedem, quantumvis inæquale,
vt triangulum tantum affert grauitatis, coex
ten&longs;um virgulæ, quantum &longs;i &longs;u&longs;pendatur ex
centro in loco vbi centrum grauitatis &longs;e
cundum perpendiculum &longs;itum e&longs;t. Hoc au
tem generaliter &longs;upponit, etiam&longs;i pondus
extendatur v&longs;que ad aginam, &longs;ed coex-ten
datur, gratia exempli per L F, & centrum
eius &longs;it in directo E, tunc dicit, e&longs;t ac &longs;i &longs;u&longs;
penderetur in ip&longs;o E. Ex his, vt in Arithme
ticis docuimus, colligitur ratio conficien
di &longs;tateras.
tio.
quinta.
octaua.
quomodo
perfecta e&longs;&longs;e
po&longs;&longs;it.
Nunc &longs;olum demon&longs;trare oportet, quo
modo &longs;tatera perfecta e&longs;&longs;e po&longs;&longs;it: et&longs;i in pre
cio&longs;is mercibus mercatores libra vtantur. Sit
igitur &longs;tatera diui&longs;a tuo modo cum pondere
auxiliari, quod mobile e&longs;t G, & æquiponi
deret G in F ip&longs;i D, quia itaque D æqui
ponderat G in F, & etiam regulæ KL. Po
nantur enim N pars D, quæ facit
libriumIgitur iuxta
portio O ad G, vt FB ad BC. Proportio ve
rò N ad LK, & e&longs;t vt LK &longs;u&longs;pen&longs;a in M, ex
tertia regula, vt L C ad CK ex &longs;ecunda re
gula. Igitur &longs;tatuemus pondus N primò in
directo D, deinde facto æquilibrio additio
O &longs;emper e&longs;t &longs;ecundum proportionem ad G,
vt partis LB ad BC. Secundum igitur æqua
lia incrementa BL cre&longs;cet O, &longs;ed N manet
idem &longs;emper: igitur &longs;ecundum æqualia in
crementa partium B L cre&longs;cet D pondus. Æqua igitur &longs;tatera fieret, &longs;i ad
pondus faciens
mus &longs;patia ab agina ad L per æqualia. Sed
quia ip&longs;i
e&longs;t vt prima nota, puta P, o&longs;tendat etiam
pondus LK: vt &longs;i LK ponderis libras duas,
& D pondus duas libras æquet, nota primi
ponderis e&longs;&longs;et in K, exempli gratia: &longs;ed quia
G po&longs;itum in K, grauaret quantum quatuor
libræ, & præter id etiam LK grauitatem
efficit duarum librarum, igitur oporteret vt
D e&longs;&longs;et librarum &longs;ex, igitur pondus e&longs;&longs;et li
brarum &longs;ex, & o&longs;tenderet tantùm quatuor. Ob id faciemus primam notam quatuor li
brarum in P, nam & ibi C grauitatem effi
cit duarum librarum, & LK duarum alia
rum, igitur pondus D erit quatuor librarum,
quod faciet æquilibrium: igitur nota qua
tuor librarum primarum erit in P, & multò
minus ab agina di&longs;tans, quàm reliquæ inter
&longs;e. At verò reliquæ inter &longs;e æquidi&longs;tabunt,
vt &longs;i &longs;ecunda fit in Q, tertia erit in H, &
quarta in M, & quinta in R, & &longs;exta in E:
ideoque po&longs;ito G in E, o&longs;tendet libras vigin
tiquatuor. Manife&longs;tum e&longs;t autem ex hoc,
quod commodum affert non leue, quò G
&longs;it pondus per &longs;e notum, id e&longs;t, libra, vel bi
libra, vel trilibra.
derum quo
modo ha
beantur.
Centra autem ponderum in circulis &
rectangulis &longs;unt in communi &longs;ectione di
metientium duarum. In omnibus autem
figuris æquilateris, quæ circulo po&longs;&longs;unt
in&longs;cribi, centrum grauitatis idem e&longs;t cum
centro circuli circum&longs;cribentis. Supponitur
autem in omnibus, quòd pondero&longs;a hæc æ
qualem vbique habeant cra&longs;&longs;itudinem, &
quòd ex materia quæ vbique æqualem &longs;or
tiatur grauitatem, con&longs;tituantur. In trigonis
autem omnibus in communi &longs;ectione trium
linearum, quarum &longs;ingulæ ad &longs;ingula latera
ex angulis oppo&longs;itis venientes, ea per æqua
lia diuidunt. Has verò in vnum punctum
&longs;ecando &longs;e inuicem concurrere nece&longs;&longs;e e&longs;t:
et&longs;i id Archimedes non demon&longs;trauerit. Nos autem in Geometricis elementis illud
o&longs;tendimus generaliter, nunc autem pro ne
ce&longs;&longs;itate declarabitur.
Nam diui&longs;is per æqualia lateribus AB &
AC in D & E, & ducta CD, BE, & per
communem &longs;ectionem AGH & DE, quæ
erit æquidi&longs;tans lateri tertio, vnde BEC &
CDB erunt æquales, quia in eadem ba&longs;i
BC, &longs;ubducto BCG, communi erit CEG æ
qualis DBC, ip&longs;i autem &longs;unt æquales AGE
& AGD, quia in æquis ba&longs;ibus & inter æ
quidi&longs;tantes, quare AGE & AGD æquales.
Quumque &longs;int &longs;uper eandem lineam AG,
erunt æqualis altitudinis, qui altitudo e&longs;t tri
gonorum etiam FGD, & FGE, qui
in eadem ba&longs;i FG, igitur etiam ip&longs;i inter &longs;e
&longs;unt æquales, Quia verò BC æquidi&longs;tat DE,
erunt ex 29 primi elementorum & 25. eiu&longs;
dem, DGE & BGC æquianguli, & propor
tio BG ad GE, vt CG ad GD. ex ei&longs;dem
etiam BGH & GEF &longs;imiles, itemque GCH
& DGF. quare proportio trigoni BGH ad
EFG, vt BG ad GE dupla, & CGH ad DFG,
vt CG ad GD dupla, e&longs;t autem ( vt dictum
fuit ) CG ad GD, vt BG, ad GE, quare BGH
ad EFG, yt HCG ad DFG: quare cum DFG
& EFG æquales &longs;int, erunt BGH & CGH
æquales: quumque &longs;int inter æquidi&longs;tantes,
erunt in ba&longs;ibus æqualibus BH & HC, igi
turtrigoni omnes ABH, ACH, CDB, CDA,
BEC, BEA, erunt, medietas ABC, quare ap
pen&longs;us trigonus in G, in nullam poterit par
tem inclinari. Centrum autem &longs;ectionis pa
rabol&ecedil; &longs;eu coni rectanguli e&longs;t in eius dime
tiente, quæ à &longs;ummo ad medium ba&longs;is in eo
puncto qui à &longs;ummitate coni dimidio plus
di&longs;tat quàm à ba&longs;i, quæ e&longs;t recta linea &longs;up-Cum itaque fuerit po&longs;ita
virga æqualis CL ponderis vnciarum 7, &
librile in B, ita quod KL &longs;it 10. & KC, 4. & G
libra vna, &longs;ic con&longs;tituemus &longs;tateram. Ducam
pondus LK, quod e&longs;t 5, in &longs;e, fit 25, diuido
per pondus KC, quod e&longs;t 2, fit 12 1/2, cui ad
do vncias 5, LK, fit 17 1/2: ponam igitur CD
vinculum ferreum vncias 5 1/2, & relinque
tur pondus LK vniuslibræ. Cùm igitur po
&longs;uerimus G in K &ecedil;quabitur libr&ecedil;, & aliam
libram oportebit addere in D propter LK,
igitur in K o&longs;tendemus duas libras, & &longs;ic &longs;cri
bemus, deinde S 3, in T 4, in F 5. in V 6, in L,
quis &longs;patiis. Ex hoc patet quòd omnia hæc
&longs;patia per vncias di&longs;tribui poterunt, præter
primum BK. Po&longs;&longs;emus tamen & ip&longs;um di
uidere, vt in B libra intelligatur, & AB in
K vnci&ecedil; per æqua &longs;patia addit&ecedil;
prima 13. &longs;ecunda 14. tertia 15. & ita de aliis.
&longs;unt plerum
que exactio
ves &longs;tateris.
Patet autem cau&longs;a ex his, quare libr&ecedil; tri
bus cau&longs;is &longs;tateris &longs;int exactiores. Hoc au
tem ab initio propo&longs;itum fuit. Nam in &longs;ta
tera difficile e&longs;t virgulam adeò exactam in
magnitudine con&longs;tituere: & &longs;i etiam &longs;it in
magnitudine, non erit in pondere: vix enim
hoc a&longs;&longs;equi po&longs;&longs;umus. Secundò difficillimum
e&longs;t per æqualia interualla omninò ad amu&longs;
&longs;im diuidere LB. Tertiò pondus rarò in ex
tremo C appendi &longs;olet, quod cùm citra
appenditur, confu&longs;ionem parit.
ram, horum nullum in libra e&longs;t. Ob id præ
cio&longs;a non in &longs;tatera &longs;ed libra &longs;olent exami
nari. Multum autem refert ad exactam &longs;ta
ter&ecedil; &longs;tructuram, vt G leue &longs;it, tum etiam
LC, & quod LB tripla &longs;it BC. nam &longs;ic LK
æqualis erit KC, & quòd vincula CD in ex
tremo &longs;int LC, & &ecedil;qualis ponderis cum LK.
Hoc enim &longs;tater&ecedil; genus, libr&ecedil;
tum ponderis
in aqua &longs;u
&longs;tineant. Quomodo
homo aquæ
immobilis ac
&longs;upinus &longs;u
per&longs;tet.
Quantum verò ponderis vtres in aqua
&longs;u&longs;tineant pro pontibus con&longs;truendis, expe
rimentum docet. Nam ve&longs;ica plena aëre,
qu&ecedil; capax fuit quinque librarum aqu&ecedil; &
vnci&ecedil;, pondus librarum quatuordecim ac &longs;e
mis laterum &longs;u&longs;tinebat: quo fit vt in flumi
num aqua triplum fermè ponderis aquæ,
cuius &longs;unt capaces vtres, continere po&longs;&longs;int. Illud etiam non pr&ecedil;termittendum, ex den&longs;i
tatis ratione oriri, vt homines cùm ita &longs;e
continuerint &longs;upini in aqua, vt velut iacula
tores in funibus nullam penitùs in partem
flectantur immobiles, tum nequaquam mer
gi. Hoc tamen cùm per &longs;e &longs;it difficillimum,
ob motum etiam & aquæ in&ecedil;qualitatem
etiam redditur difficiliùs. Atque hacte
nus de rerum mortalium principiis di
ctum &longs;it.
actionibus.
torum nu.
NVNC verò de Elementis aga
mus, quæ forma & materia
prima con&longs;tant, & animata
qua&longs;i videntur: ea Græcis Perdi&longs;cere au
tem primum oportet, quot & quænam &longs;int. Ari&longs;toteles quatuor exiftimat, terram,
aërem, atque ignem. Primùm enim quatuor
qualitates primæ &longs;unt. Hæ &longs;olæ non con&longs;ti
tuunt elementum, quia vim non haberent
agendi ac patiendi: nec plu&longs;quam duæ &longs;i
mul e&longs;&longs;e po&longs;&longs;unt, quin contraria &longs;imul &longs;int. Nam calidi, frigidi, &longs;icci atque humidi, &longs;i
tria quomodolibet acceperis, contraria ac
cipere nece&longs;&longs;e e&longs;t. Sed nec calidum cum fri
gido, nec &longs;iccum cum humido iungi pote&longs;t. Igitur binis iunctis qualitatibus neque con
trariis, &longs;imul tantùm quatuor fient coniu
gationes, quæ quatuor elementa con&longs;ti
tuent. Inter imum etiam locum atque &longs;u
premum, &longs;impliciter duo loca intercidere
nece&longs;&longs;e e&longs;t, imum non exqui&longs;itè, atque &longs;u
premum: atque eo totidem &longs;implicia cor
pora. Videmus etiam, & &longs;i quid probabilia
argumenta faciunt, in mi&longs;tis ip&longs;is quatuor
elementa: nam de terra, aëre & aqua, nemo
dubitare pote&longs;t ob magnitudinem, & maxi
mas moles, vt mare aquarum, aëris & terræ
in vniuer&longs;o: ignis verò incrementa, & po
tentiam, ac &longs;implicitatem, cuius etiam fons
in Lunæ concauo e&longs;&longs;e creditur. Plures etiam
exi&longs;timant in di&longs;tilationibus hæc quatuor
videri: & humores totidem in animalibus
&longs;en&longs;us depræhendi. Quinetiam multi arbi
trantur ob hoc Cometes fieri, quòd &longs;ub cœ
lo ab ignis elemento vapores accendantur. Sed certè &longs;ub cœlo Lunæ nullus e&longs;t ignis:
nam quum cœlum puri&longs;&longs;ima res &longs;it, non
decuit &longs;ub omnis qualitatis experte re, ar
denti&longs;&longs;imam colloca&longs;&longs;e. Natura enim &longs;em
per extrema mediis iungit. Inter carnem
enim & os, membranam: inter os & liga
menta, cartilagines: inter os & cerebrum,
quòd carne cerebrum e&longs;&longs;et mollius, dupli
cem membranam, ac duriorem o&longs;&longs;i pro
pinquiorem collocauit. Nec motus veloci
tas, caloris aut cau&longs;a, aut argumentum e&longs;&longs;e
pote&longs;t. Nanque ea quæ con&longs;tant, et&longs;i motu
accendantur, vt lapides, plumbum & anima
lia, quæ tamen di&longs;&longs;ipantur, quò celerius mo
uentur, eò fiunt frigidiora, vt aqua & aër:
venti enim validi omnes frigidi, & flumina
celeriter fluentia frigidi&longs;&longs;imas habent aquas. E&longs;t etiam aliud non leue argumentum huius
cendunt intolerabiles: quid igitur fiet &longs;i tan
ta regio & vniuer&longs;us orbe igne ambiatur? Quid enim prohibebit, ne aërem ip&longs;um ac
cendat, inde hæc omnia reliqua, tum maxi
mè quòd calor &longs;iderum adiuuabit. Omnem
enim lucem Auerroës calidam e&longs;&longs;e exi&longs;timat. Aërem etiam calidum maximè e&longs;&longs;e volunt:
humida autem qualitas omnium minimè re
&longs;i&longs;tit. Quomodo igitur violenti&longs;&longs;imo & ma
ximo, & acerrimo elementorum aër ip&longs;e re
pugnabit? Itaque Auerroës ip&longs;e hoc videns
dixit, aliquando ignem
&longs;ed &longs;i calidus non e&longs;t actu, quæ potentia hæc
e&longs;t: Potentia dicimus medicamenta talia,
quòd deuorata calefaciunt: an verò hic ignis
ab aliquo Dein
de, &longs;i ignis calidus non e&longs;t, nec aqua pari ra
tione frigida (hoc autem e&longs;t confundere or
dinem vniuer&longs;i
ceat? quanquam hoc eludant vt leue argu
mentum. Si etiam ibi ignis e&longs;t, cur quantò
altius a&longs;cendimus, cuncta frigidiora appa
rent, vt etiam &longs;ub torrida zona in montium
cacuminibus niues abundare Quod
minus mirum e&longs;t, &longs;i quis con&longs;ideret non &longs;o
lùm hyeme niues, &longs;ed media etiam æ&longs;tate fri
gidi&longs;&longs;imas grandines generari. Sed dicunt
abe&longs;&longs;e ea loca à radiorum repercu&longs;&longs;u: &longs;ed hoc
minoris caliditatis argumentum e&longs;&longs;e pote&longs;t,
non autem frigiditatis. Denique &longs;i ibi e&longs;&longs;et,
maximè ob generationem e&longs;&longs;et: verùm non
ob hoc e&longs;&longs;e pote&longs;t, cùm calor cœle&longs;tis &longs;it qui
generet, vel ip&longs;o te&longs;te philo&longs;opho, & leui&longs;&longs;i
ma res tam procul de&longs;cendere haud queat. For&longs;an quis ignem ferri hunc &longs;ur&longs;um dicet,
atque ex eo coniectabitur ibi locum illius
e&longs;&longs;e. Sed primùm argumenta hæc rhetorica,
indigna &longs;unt vt in rebus &longs;eriis adducantur:
neque hic ignis illius naturæ e&longs;t, cuius &longs;u
periorem e&longs;&longs;e ferunt, cùm hic vrat, &longs;plen
deat, corrumpat, quorum nullum illi ine&longs;&longs;e
ferunt. Dicemus etiam po&longs;t hæc, cur id con
tingat: & quòd non &longs;emper eriam contin
gat docebimus. Necillud argumenta
imò potius oppo&longs;itum. Nam inter duo ex
trema, non duo, &longs;ed tantùm vnum &longs;olet a&longs;&longs;i
gnari medium. Quòd &longs;i &longs;tatuatur, non qua
tuor, &longs;ed tria tantùm erunt elementa. Quòd &longs;i
hoc non demon&longs;trat, multò minus quatuor
e&longs;&longs;e demon&longs;trabit. Nec faces aut cometes
nobis in&longs;inuant e&longs;&longs;e ibi ignem, cùm ip&longs;e
Philo&longs;ophus &longs;ub igne aciuxta terram in aë
re fieri affirmet hæc ip&longs;a, vt ignis penitùs in
digna non &longs;int. Sed neque in mi&longs;tis videtur
ignis. Nam &longs;i modò e&longs;&longs;et, in euforbio & pi
pere potius e&longs;&longs;et, quorum vis calida e&longs;t, ac
&longs;icca non mediocriter, quàm in frigidi&longs;&longs;imis
lapidibus. De&longs;tillationes etiam, tres &longs;ub&longs;tan
tias tantùm docent, aquam pro aqua, oleum
vice aëris, & terram quæ in imo &longs;ub&longs;idet. Quòd &longs;i dicas, olei partem rubicundiorem
ignem referre quòd acuti&longs;&longs;ima &longs;it, re&longs;ponde
mus & &longs;erò, hanc acuitatem, acremque &longs;apo
rem ex ignis vi acriote profici&longs;ci. Indicio
e&longs;t, quòd metallicorum olei nulla e&longs;t pars
expers acerrimi &longs;aporis. Quare &longs;i hoc totum
quod acerrimum e&longs;t ignem refert, acris ni
hil omninò ine&longs;&longs;e oportet. Quate etiam ad
tria tantùm redimus elementa. Humores
in animalibus quatuor &longs;unt: &longs;ed quid hoc
ad elementa? quid &longs;i tantùm tria cum
Thru&longs;iano expo&longs;itore artis medicæ Galeni
e&longs;&longs;e dicam? Sed tamen &longs;en&longs;us o&longs;tendit e&longs;&longs;e
quatuor? Nequaquam: nam nec ip&longs;i faten
tur hunc ignem elementum e&longs;&longs;Quare po
tius tria declarat nobis &longs;en&longs;us, quàm qua
tuor. Neque quod celeriter exedat omnia,
ideo dicendum elementum: nam &longs;ic etiam
motus elementum e&longs;&longs;et: nec quia celeriter
cre&longs;cat, nam mures & ip&longs;i elementum e&longs;
&longs;ent. Sed horum neutrum terræ ine&longs;t, quam
tamen omnes vno ore elementum e&longs;&longs;e fa
tentur. Omnia igitur ad hæc, ad demon
&longs;trandum quatuor e&longs;&longs;e elementa, tum etiam
ignem elementum e&longs;&longs;e, parum habent fidei:
quinimò vt ab initio propo&longs;uimus, oppo&longs;i
tum potius o&longs;tendunt. Supererat illud ma
ximum à qualitatum coniugationibus at
non vident hoc in mi&longs;tis o&longs;tendere: calida
enim quædam &longs;unt & humida, alia calida
& &longs;icca, atque &longs;ic deinceps. At in elemen
tis quoniam calor & &longs;iccitas tam immodica
ad interitum omnia erant traductura, pro
elemento cœle&longs;tem calorem ac bene tem
peratum &longs;ub&longs;tituit, ex quo omnia genera
rentur. Hoc quidem ac putredine tum motu
generari &longs;olet materia, quam ignem vocant. Ignis
ticæ com
mente 15.
Iam &longs;cio quid dicturi &longs;int nonnulli.
Quis
tu es tam audax, qui aduer&longs;us Philo&longs;ophum
&longs;entire audes? præ&longs;ertim in tam confirmata,
atque antiqua rerum &longs;ententia. Deinde, quo
nam pacto grandinum & niuis generatio
o&longs;tendet ignem ibi non e&longs;&longs;e, quum etiam&longs;i
nullus ad&longs;it ignis, attamen non par e&longs;t regio
nem illam e&longs;&longs;e &longs;rigidi&longs;&longs;imam, cùm radiis &longs;y
derum illu&longs;tretur, & nihilominus aërip&longs;e, in
quo &longs;ita ea e&longs;t regio, calidi&longs;&longs;imus &longs;it? Ignem
quoque cùm dicimus atque elementum, rem
pror&longs;us calidi&longs;&longs;imam ac &longs;icci&longs;&longs;imam intelli
gimus: hic no&longs;ter ignis calidi&longs;&longs;imus e&longs;t ac
&longs;icci&longs;&longs;imus, quo fit vt immi&longs;tus etiam &longs;it:
nam &longs;i mi&longs;tus e&longs;&longs;et, talis e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;et,
quare hic ignis elementum e&longs;t.
Hæc &longs;unt qu&ecedil; tamet&longs;i non mihi
obiici tamen po&longs;&longs;e &longs;entio. Ergo vt ad
telem
ac &longs;ingularibus in multis aberrauit.
etiam
lenus plura perperàm &longs;cripsêre,
illi Platonem ob veritatem relinquere, cur
etiam ob
cebit? Propo&longs;itiones qua&longs;dam conatus e&longs;t ge
nerales a&longs;truere, quas experimentum fal&longs;as
e&longs;&longs;e docet: vt, quòd
quodque graue non po&longs;&longs;it, vtrinque promi
nere, atque ideo terra non ex vtraque parte
aquis promineat, quæ tamen experimento
fal&longs;a e&longs;&longs;e depræhenduntur.
le propo&longs;itiones, in duabus, aut tribus aber
ra&longs;&longs;e illum fateamur, haud rem homine indi
gnam etiam &longs;apienti&longs;&longs;imo feci&longs;&longs;e illum di
cemus. Nam & ab Auerroë ip&longs;o in paucis
de&longs;eritur, in nonnullis coarguitur, in pluri
bus verò &longs;en&longs;u tran&longs;po&longs;ito defenditur. Hoc
autem verè e&longs;t etiam ip&longs;um confutare, non
tueri. Sed
tele:
vult, nec rem Quod ad regionem
mam: quia (vt o&longs;tendemus) omnia elemen
ta talia &longs;unt. Nam quod de vaporibus dici
tur, & vocata anti&longs;pa&longs;i, fabulæ &longs;imilius e&longs;t,
quàm hi&longs;toriæ rei naturalis. Quamobrem &longs;i
ignis in concauo Lunæ ponatur, ac ocy&longs;
&longs;imè ibi circumuolui, erit hic frigidi&longs;&longs;imus. Ergo nos illud oppugnamus, non experi
mentum de&longs;erimus. Quippe luce manife&longs;tius
e&longs;t aërem illic e&longs;&longs;e frigidi&longs;&longs;imum, tum verò
magis eum qui in concauo Lunæ e&longs;t: &longs;ed
temperatur propinquitate &longs;yderum, & ma
ximè Lunæ. Et quanquam Luna tantum vni
parti paruæ è directo &longs;it, quia tamen totum
mi&longs;cetur &longs;imul ac tenui&longs;&longs;imæ e&longs;t &longs;ub&longs;tantiæ,
ideo aër ille e&longs;t temperati&longs;&longs;imus, idem etiam
puri&longs;&longs;imus ac limpidi&longs;&longs;imus, ac totus &longs;ynce
rus: qua de cau&longs;a æthera ip&longs;um antiqui, & re
ctè, imò & philo&longs;ophus ip&longs;e quandoque ap
pellauit. Congruit hic belli&longs;&longs;imè loco ac cœ
li naturæ, vt qui tenuitate & qualitatis tem
peramento fermè &longs;it &longs;imilis. Neque enim æ
ther ideò temperatus e&longs;t, quia æqualiter
commi&longs;tus ex calido & frigido, &longs;ed quia
vtriu&longs; que &longs;it expers qualitatis. Similiter nec
&longs;iccus dici pote&longs;t, qui fluit: nee humidus,
quia non madefacit: &longs;ed purus ( vt dixi ) ac
limpidus, atque hic ad generationem apti&longs;&longs;i
mus, de quo inferiùs dicemus.
rum c.4.
&longs;it, & vbi.
e&longs;t natura,
non calidus.
Quòd verò aër calidi&longs;&longs;imus &longs;it, hoc nullum
experimentum dolet, nulla ratio cogit, imò
&longs;pontè quidem frigidi&longs;&longs;imus: atque hæc om
nia experimentis quidem con&longs;entiunt. Chi
mærica illa Ari&longs;totelicorum, ne illum accu
&longs;are videar,
&longs;tiones, quæ adhuc &longs;ub iudice &longs;unt,
turItaque melius e&longs;t paucis immutatis tue
ri veritatem atque experimenta ip&longs;a, quàm
in perpetuum cum illis nugantes de rerum
natura nihil &longs;cire. Quis enim ni&longs;i amens au
diat di&longs;&longs;erentem atque affirmantem, aërem
e&longs;&longs;e calidum in extremo ac &longs;ummo, deinde
ob &longs;olum motum, aut vapores ab&longs;que motu,
vt &longs;ub &longs;eptentrione, adeò fieri frigidum, vt
glaciem, niuem ac grandinem gignat, nemo
que citra Solis vim de aëris calore conque
&longs;tus &longs;it, de frigore omnes quærantur, & ta
men audeant aëri non aliam fermè quam
igni tribuere caliditatem. Cur ignis cùm te
nuiore &longs;it &longs;ub&longs;tantia quàm aër, nunquam à
&longs;uo immen&longs;o calore de&longs;tituitur, aut illius na
tura ac feruor mite&longs;cit? non dicam vt frigi
dus euadat. Quòd &longs;i dicant, aërem hunc non
e&longs;&longs;e aërem qui mouetur, aut qui vapores ex
cipiat, impo&longs;&longs;ibile enim e&longs;t tanta facta tran&longs;
mutatione ex calidi&longs;&longs;imo in frigidi&longs;&longs;imum,
vel Ari&longs;totele iudice, manere &longs;ub&longs;tantiam:
palàm e&longs;t, cùm totus aër frigidus &longs;it, qui nos
ambit, aut &longs;altem temperatus, vt qui iuxta
cœlum Lunæ &longs;itus e&longs;t: nam vniuer&longs;a aëris
moles vt ex æthereis flammis &longs;æpius depre
hen&longs;um e&longs;t, motus cœli in viginti quatuor
horis circumfertur, quod etiam admittit ip&longs;e
Ari&longs;toteles vniuer&longs;am aëris machinam hanc
frigidam e&longs;&longs;e, aut temperatam: quæ &longs;i non &longs;it
aër, alius nobis quærendus aër, for&longs;an &longs;upra
cœlum, aut in imo terræ.
rum nume
rus.
Tria igitur &longs;unt elementa: terra, quæ den
&longs;i&longs;&longs;ima e&longs;t atque graui&longs;&longs;ima, in imoque po&longs;i
ta: aër, qui rari&longs;&longs;imus, leui&longs;&longs;imus, in &longs;uprema
parte collocatur: & aqua, quæ medium in
omnibus his inter hæc po&longs;&longs;idet. Communia
omnibus &longs;unt, quòd expertia &longs;int imnatæ ca
liditatis, nullus enim calor ni&longs;i à cœlo, atque
ideo ab anima vel luce. Terra quòd nimis
cra&longs;&longs;a, aër quòd nimis tenuis, minus frigida
e&longs;&longs;e videntur: &longs;ed aqua cum media &longs;it &longs;ub
&longs;tantia, frigidi&longs;&longs;ima apparet. Aër igitur cum
ingraue&longs;cit, frigidior videtur. Sed &longs;i non af
ficiatur, ob tenuitatem qua&longs;i temperatus exi
&longs;timatur. Porrò frigida iam &longs;pontè cùm den
&longs;antur, frigidiora fiunt, veluti glacies. Terra
autem ob raritatem calorem admittit,
ideò minus frigida e&longs;&longs;e creditur: ob id &longs;axa
&longs;unt ip&longs;a longè frigidiora. Aër autem ob lu
cem qua&longs;i temperatus, & ob raritatem faci
lè mutatus, non &longs;olùm minimè frigidus, &longs;ed
& calidus iudicatur, cum omnia elementa
ex æquo natura propria &longs;int frigidi&longs;&longs;ima. Indicio &longs;unt regiones &longs;ub Vr&longs;a, & noctes &
montium cacumina: &longs;ed & ratio id o&longs;tendit. Omnis enim calor ab a&longs;tris e&longs;t.
tem
tia. Calor enim a&longs;trorum illicò mutat: &
quod mutatur, di&longs;&longs;imile e&longs;t ei ex quo muta
tum e&longs;t: quare mi&longs;tum erit elementum ex
puro atque mutato, non autem &longs;implex. Om
nia igitur elementa &longs;unt frigidi&longs;&longs;ima, id e&longs;t,
caloris omnis expertia. Siquidem nihil aliud
e&longs;t frigiditas, quam caloris priuatio. In hu
mido etiam di&longs;&longs;ident:
vt aër humidi&longs;&longs;imus, & aqua in medio collo
catur. Siccum dico humido priuatum, atque
ideo graue, quia Cùm enim
materia prima &longs;eu hyle non extenditur, mul
ta e&longs;t, & ideo formæ multum & grauitatis. Ideò aqua media in omnibus etiam his e&longs;t.
Con&longs;tat igitur ex hoc &longs;ydera omnia e&longs;&longs;e ca
lida: nam &longs;i omnia &longs;ydera habent lucem, om
nia etiam mi&longs;cent. Elementa autem natura
&longs;ua expertia &longs;unt omnis caloris ac lucis: ni
hil autem minus e&longs;&longs;e pote&longs;t eo quòd nihil
e&longs;t. Omnis igitur lux calida e&longs;t & mi&longs;cet, &
omne a&longs;trum ob id calidum. Dicitur autem
Saturnus frigidus
non tantum mi&longs;cet vt generationem in ho
nibus iuuet, &longs;ed impedit, velut aqua tepida
feruenti mi&longs;ta, minus efficit calidam. Ob id
&longs;atis magis
quia &longs;ata moderatiore calore
e&longs;t in Saturno, non in Ioue. Non tamen mo
deratus e&longs;t pro hominum propagatione. Om
nia igitur a&longs;tra calida, omnia elementa fri
gida. Rur&longs;us cœlum
gidum. Decipiuntur plurimi in elementis ob
calorem violentum, aut impre&longs;&longs;um. Nam ex
actione a&longs;trorum elementorum partes ad
mi&longs;tionem veniunt, fiuntque potentia tales,
vt piper Ignis
ditur, e&longs;t caliditas
cto. Violenta igitur caliditate mi&longs;ta profundi
po&longs;&longs;unt, alia corrupta, vt in putridis: alia po
tentia, vt in &longs;atis & &longs;eminibus maximè: alia
impre&longs;&longs;a, vt in aëre æ&longs;tatis tempore: alia na
turali, vt in animalibus. Manife&longs;tum e&longs;t igi
tur cur vita in montium iugis &longs;it perennis,
ob puritatem aëris: non autem in Æthiopia,
ob calorem: neque in vallibus, quia aër &longs;im
plex non e&longs;t, &longs;ed calidus ac mi&longs;tus e&longs;&longs;e po&longs;&longs;it.
tales &longs;pirant, vita &longs;alubris ac diuturna. Sed
de his aliàs. Nunc &longs;olum &longs;cire &longs;ufficiat, quòd
duæ tantùm &longs;int qualitates, calor cœli, &
humidum elementorum: &longs;iccum autem &
frigus horum &longs;unt priuationes. Sed & de his
po&longs;teriùs agemus. Vt verò ad in&longs;titutum re
uertar, elementum non voco rem calidi&longs;&longs;i
mam, vel frigidi&longs;&longs;imam, quandoquidem
vix eam liceat reperire: &longs;ed illud elemen
tum nunc dico, quod nec pabulo indiget,
nec &longs;pontè corrumpitur, nec vagatur, &longs;ed
certam tenet &longs;edem, maximam habens mo
lem, eamque &longs;ecundum naturam, ac ad gene
rationem paratum e&longs;t. Cumque nullum ho
rum igni conueniat, hunc, elementum haud
quaquam appellabimus. Mouetur autem hic,
impotens, viuere ab&longs;que alimento, aëremque
proximum adurit: hicque ardens flamma
vocatur. E&longs;t enim flamma nihil aliud, quam
aër accen&longs;us. Hæc autem perpetuò moue
tur, nec vnquam quie&longs;cit. Ignis enim &longs;ub
&longs;tantia cum tenui&longs;&longs;ima &longs;it, & quod &longs;ubie
ctum e&longs;t illi &longs;emper vrat, perpetuò etiam
mouetur. Ob &longs;ubtilitatem igitur per angu
&longs;ti&longs;&longs;ima foramina ingreditur, ob motum ve
rò diuidit ac &longs;cindit, di&longs;ci&longs;&longs;a calore immen
&longs;o vrit, ac in propriam conuertit &longs;ub&longs;tan
tiam. Ergo flamma non eadem vnquam
manet, &longs;ed perpetua generatione altera al
teri &longs;uccedit, & ob id moueri eam &longs;emper
videri nece&longs;&longs;arium e&longs;t. Nam quæ genita
iam e&longs;t, aëris proximam partem inuadit,
humidumque eius depa&longs;citur, & moriendo
aliam nouam excitat flammam. Cum igitur
humidum quod prius erat in flammam ver
titur, aucta ex hac mutatione in immen&longs;um
quantitate, nec po&longs;&longs;it quod illi &longs;ubiectum
e&longs;t pabulum ob duritiem pellere, nece&longs;&longs;a
riò in &longs;uperiorem partem vehementer a&longs;
cendit, & eam quæ iam &longs;uprà ip&longs;am erat
accen&longs;a impellit: vnde &longs;it vt &longs;ur&longs;um ple
rumque magno impetu flamma feratur ac
feriat. Si tamen tigna vrantur &longs;upernè, flam
mam eadem ratione deor&longs;um ferri nece&longs;&longs;e
e&longs;t. Non igitur flamma &longs;emper &longs;ur&longs;um fer
tur, &longs;ed ob id plerunque, quòd pabulum in
imo po&longs;itum e&longs;t. Cùm tamen in imum fer
tur, adeò vrit, vt &longs;i humidum e&longs;t quod vri
tur, repentè colliquatum &longs;uffocet ignem: ob
idque cerei conuer&longs;a flamma inferius &longs;pontè
extinguuntur. Ligna autem non &longs;ic, quòd
humidum colliquari non queat. Extinguun
tur etiam ob aliam rationem, quòd
xi) &longs;emper &longs;uperior pars flammæ ab inferio
re, quæ nutrimento proximior e&longs;t, propelli
tur: vnde &longs;uprema flammæ pars continuò
tran&longs;itu extincta in fumum vertitur. E&longs;t
enim fumus medium inter flammam & aë
rem, atque ideò duplex. Quidam qui flam
mæ &longs;uccedit, & hic tenuis ac nece&longs;&longs;arius. Omnis enim flamma in fumum vertitur: &longs;ed
hic cum tenui&longs;&longs;imus &longs;it, in aërem celeriter
tran&longs;it, atque ob id nec &longs;uffocat, nec oculos
vrit, &longs;ed &longs;olum calefacit ac &longs;iccat. Alter e&longs;t
fumus qui flammæ præit generationem, at
que humidior e&longs;t, ac oculos vrit & &longs;uffocat,
quòd in aërem non facilè conuertatur. Idem
plærunque ex carbonibus prauis ac humi
dioribus lignis excitari &longs;olet. Primus igitur
cùm flamma de&longs;cendit in cereis conuer&longs;is,
dum a&longs;cendere nititur, flammæ ip&longs;i occurrit,
eamque celerrimè &longs;uffocat. Declarauimus
enim quòd huius quantitas gignatur im
men&longs;a, cùm fingulis momentis flamma quæ
maximè à nutrimento remota e&longs;t, & in am
bitu aëri vicina, in fumum tran&longs;eat, cuius
copia nihil mirum e&longs;t ignem illi occurren
tem celerrimè &longs;uffocari. Huius igitur motus
tam rapidi cau&longs;a, flamma cuncta corrumpit,
non &longs;olius immen&longs;æ caliditatis ratione. Sed
tamen motus hic in flamma interior, quia
&longs;en&longs;im fit, nos latet. Nec flamma tota illicò
perit, &longs;ed quæ &longs;olùm e&longs;t in ambitu: nam quæ
in medio e&longs;t, tandiu manet, donec ad extre
mum in contactu aëris perueniat, aliter in
flammæ medio non e&longs;&longs;et. Sed fumus retrò
quandoque agitur, vel ob impetum, vel re
pul&longs;us, vel prohibitus. Impetus fit vel ob
multitudinem, vel ob celeritatem motus. Li
gna igitur viridia & multitudo flammæ, re
plent cubicula fumo. Venti quoque repel
lunt fumum, & angu&longs;tia camini prohibet
exitum, vel &longs;i angu&longs;tior &longs;it in vno, vt non re
cipiat. Maxima autem cau&longs;a e&longs;t à ventis.
Nam
fumus altius &longs;emper a&longs;cendit, tum ob impe
tum à flamma conceptum, tum ob leuita
tem. Vbi ventis occurrat, maximè vbi copia
viridium lignorum ad&longs;it, retrogreditur: &
qui ex quatuor partibus foramina habet, ab
omni vento impeditur: nam vndique patet. Auxilium à nobis ratione excogitatum.
In
quatuor partibus, oriente, occidente, meri
die, &longs;eptentrione binos colloca canales ficti
les ex aduer&longs;o po&longs;itos, ita vt alter &longs;ur&longs;um fe
ratur, reliquus deor&longs;um: nam impo&longs;&longs;ibile e&longs;t
octo ventos, quatuor inferius
tuor autem &longs;uperiùs, à quatuor cœli princi
palibus regionibus &longs;pirare. Quod ni fiat, fu
mus minimè pote&longs;t retrò pelli: atque id
etiam experimento ad amu&longs;&longs;im comproba
tum e&longs;t. Adiuuat autem non parum latitudo
faucium in imo. Plerunque etiam tutiores
canales decliues tantum. Sed tutior omnibus
e&longs;t qui vagina circumcingitur, quæ inferiùs
non cohæret tecto.
tio o&longs;tendens
quòd omnia
elementa
&longs;unt frigi
di&longs;&longs;ima.
nia calida. e&longs;&longs;e.
lubrior.
non e&longs;&longs;e ele
mentum.
quid &longs;it. Cur flamma
nunquam
quie&longs;cat. Ignis quo
modo vrat. Flamma non
eadem ma
net. Cur flamma
plerunque
a&longs;cendat.
conuer&longs;i ex
tinguæntur.
modo geue
retur.
plex.
cubicula fu
mo replean
tur. Caminus fu
mum non re
mittens.
Cùm igitur ad hoc vt ignis vrat tria &longs;int
nece&longs;&longs;aria, pabulum, motus, & quod pene
tret, cùm in flamma motus maior &longs;it ac ma
nife&longs;tior, atque ideò etiam introitus qui ad
motum con&longs;equitur maior, minimè ob&longs;cu
rum e&longs;t cur flamma reliquo igne &longs;it viua
tior: ideoque cerei dum flamma viget tan
diu ardent donec &longs;uppetit alimentum: cùm
flamma de&longs;init, &longs;pontè vel momento peni
tus extinguuntur. Quia tamen flamma
nus durat prunis: &longs;ed hoc non merito &longs;ui
e&longs;t, &longs;ed quia celerius alimentum finitur. His
de cau&longs;is & à pingui humido flammæ diu
turnæ, & à tenui atque &longs;icca &longs;ub&longs;tantia im
men&longs;æ creantur. Nam in tenui & arida
&longs;ub&longs;tantia celeriter flamma flammæ &longs;ucce
dit, atque ob id in maximam molem cre&longs;cit. Quòd &longs;i hæc ambo iungantur, & arida, te
nui&longs;que &longs;ub&longs;tantia, & pingue ac plurimum
humidum, velut in bitumine, tunc flam
mæ maximæ, & diuturnæ excitantur. Ob
id verò manife&longs;tum &longs;it, cur bitumini ar
denti aqua iniecta maiores excitet flam
mas, quod etiam Georgius Agricola, vir
no&longs;træ tempe&longs;tatis memoria dignus, narrat:
e&longs;&longs;e &longs;cilicet in I&longs;landia in&longs;ula montem, no
mine Heclam, ex quo ignis emi&longs;&longs;us &longs;iccis
extinguatur, aqua verò alitur. Id autem fer
mè commune e&longs;t omnibus validioribus
flammis: vnde etiam fabri in&longs;per&longs;a aqua
ignes excitare &longs;olent: cùm enim ardentior
fuerit ignis, à frigido incitatur, & ab hu
mido alitur, quorum vtrunque aquæ ine&longs;t.
Ea de cau&longs;a etiam ignis qui follibus accen
ditur, cùm validus &longs;it, aqua modica non
extinguitur, &longs;ed robu&longs;tior euadit. Folles
namque ignes accendunt, quoniam mo
tum concitant: inde ex motu penetrat
vis & exurit. Nece&longs;&longs;arij autem &longs;unt in me
tallis, quoniam à paruo igne non lique&longs;
cunt, &longs;ed &longs;erò, ideò prius exuruntur quàm
lique&longs;cant. Sed à follibus ignis accen&longs;us
mouetur & penetrat, ac colliquat metalla. Vnde non paruum compendium in celeri
exitu, & quòd minus impen&longs;æ perit, &
metalli portio minor vritur. Folles igi
tur ad accendendum ignem atque mollien
dum ac liquandum apti&longs;&longs;imi &longs;unt.
igne alio vi
uacior.
gnarum
marum
quandoque
ignes exci
tet.
accendant
ignem, &
vbi magis
nece&longs;&longs;arij.
Itaque vt ad in&longs;titutum reuertar, aqua
&longs;olet vehementes accendere ignes, quoniam
humidum ip&longs;um quod exhalat, pinguius
redditur, nec à circumfu&longs;o fumo ab&longs;umi
tur, &longs;ed totum ignis ip&longs;e depa&longs;citur, quo
purior inde factus, & &longs;imul collectus à
frigido alacrior in&longs;urgit. Vnde etiam ignes
qui aqua excitantur & accenduntur: con&longs;tat
autem pice nauali & Græca, &longs;ulphure, vini
fæce, quàm vocant tartarum, &longs;arcocolla, ha
linitro, bituminis &longs;pecie, illa quam vocant
petroleum. Relatum hoc ad Marcum Grac
cum. Additur igitur calx viua duplo pon
dere, & cum ouorum luteis pariter mi&longs;cen
tur omnia, & in fimo equino &longs;epeliuntur. Aliud: Sulphurei olei, petrolei, iuniperini
olei, & halinitri æquales &longs;ingulorum par
tes: nigræ picis, pinguedinum an&longs;eris, &
anatis, &longs;tercoris columini, eius liquoris,
quam vocant liquidam vernicem con&longs;tant
autem oleo &longs;eminis lini, rur&longs;us &longs;ingulorum
tantundem: a&longs;phalti partes quinque: exci
pe ardente aqua, & in fimo equino &longs;epeli. Aliud etiam: Vernicis liquidæ, &longs;ulphurei
olei, & iuniperini, & eius quod fit ex lini
&longs;emine, & petrolei, & lachrymæ lariginæ
partes æquas &longs;ingulorum; aquæ ardentis
tres ac mediam, tum halinitri, ligni lau
rini &longs;icci vi puluerem redactorum quan
tum &longs;ufficit, vt omnia &longs;imul mi&longs;ta, luti
&longs;pi&longs;&longs;itudinem recipiant. Hæc omnia vitreo
va&longs;e excipe, & in fimo equino tribus men
&longs;ibus &longs;epeli. Si igitur ex his pilæ lignis h&ecedil;
reant, &longs;pontè imbribus accenduntur: &longs;ed
hoc non omninò &longs;emper euenit. Illud au
tem &longs;emper euenit, vt iam accen&longs;us nul
lis aquis extinguatur. Puluis autem qui fa
cillimè ardet, & cuius flamma vehementer
exurit, con&longs;tat pyrio puluere, & tertia &longs;ul
phuris ac Græcæ picis parte. Porrò plu
ra his in libris de rerum Varietate &longs;crip
&longs;imus: hi autem exercitationem omnium
continent locupletem, quæ hîe ratione
explicantur. Quonam pacto verò aquâ non
extinguantur hi ignes, facilè patet con&longs;i
deranti, quòd motum adeò vehementem
ciunt, vt flamma flammæ follium loco &longs;it. Ob id igitur paruam flammam facilè e&longs;t
extinguere, magnam autem difficillimum.
Non &longs;olùm enim quòd maior &longs;it, diffici
liùs extinguitur parua, &longs;ed quòd motum
excitet vehementem, à quo ( vt dixi )
flamma fouetur. Ab magnitudine autem
motus & flammæ procul abe&longs;&longs;e coguntur
homines: vnde etiam auxilium primò dee&longs;t,
inde fumo abundante &longs;ubit de&longs;peratio. In
his ca&longs;ibus tria auxilia &longs;olùm &longs;uper&longs;unt: vt
detrahatur materia ardere apta, vel vt
murus ex lapidibus erigatur, lapide&longs;que &longs;u
per incendium proiiciantur, quo quidam
amici no&longs;tri vicinam &longs;uam domum ab in
cendio &longs;eruauerunt: vel quo vti &longs;olemus
dum luci ardent, aut &longs;egetes, vt pars in
quam ignis fertur accendatur. Nam &longs;ic
extincto eo igne, vel etiam nondum ex
tincto, maiori &longs;ubtracta materia, peri
culo&longs;o, &longs;ed vtili tamen inuento, &longs;erua
mus reliquum. Hoc autem auxilij gene
re &longs;eruati &longs;unt luci no&longs;tri in Nouarien&longs;i
agro, non multum ab&longs;imili, quo loci
dominus &longs;æpe &longs;eip&longs;um à periculo libe
rauit.
aqua non ex
tinguuntur
artificio&longs;i.
rum Varie
tate &longs;unt
praxis hu
ius.
ma
cau&longs;is diffi
cile extin
guitur.
tinguendi
magna in
cendia.
Sunt igitur bitumine loca abundantia,
vel &longs;ulphure, quæ &longs;pontè ardent, & aqua
minimè extinguuntur. Ætnæ in Sicilia
montis famo&longs;i&longs;&longs;imum e&longs;t incendium. Cra
teres duo, inferior in putei formam an
gu&longs;tus, angu&longs;to labro lapideo circumcin
gente: &longs;uperior verò ab imo ( vt referunt)
fundæ iactu di&longs;tat, quatuor habens in am
bitu &longs;tadia ad centum M. pa&longs;&longs;uum: cineres
circumquaque effundit, &longs;umma caligine
cuncta biduo offu&longs;cans, quod etiam Pli
nius affirmat. Sed no&longs;tris temporibus re
mi&longs;&longs;um videtur. Puteolis verò parum an
tequàm hæc &longs;criberemus (XX. M. pa&longs;&longs;uum,
vt audio, à Neapoli di&longs;tant ) maxima ex
incendio iactura contigit. Fiunt igitur hi
ignes vbi &longs;ulphur aut bitumen gignitur,
plerunque autem iuxta mare, quòd bitu
men, & &longs;ulphur à marinis &longs;ordibus ac ca
lore fomentum accipiant.
ardent.
Quomodo autem accendatur parata mate
ria, inferius dicemus. Ignis autem qui inter
diu latet, & &longs;olùm noctu videtur, quemadmo
dum in Apennini Mugellano videmus, inno
xius e&longs;t arboribus Duplex
hic: alius ignis verè, &longs;ed à vaporibus qui &longs;uc
ce&longs;&longs;u Alius e&longs;t omninò innoxius, qu
non verè ignis, &longs;ed velut materia putrida li-
calore refert.
ri e&longs;t Helenæ &longs;idus circa malum nauis, quod
cadens etiam ænea va&longs;a colliquat, certus
&longs;ubmer&longs;ionis nuncius. Nam &longs;olùm in gra
uibus accidit tempe&longs;tatibus, nec ni&longs;i cra&longs;&longs;i&longs;
&longs;imo &longs;piritu & magna ventorum vi vapor
ille cogi pote&longs;t in naui, & ardere &longs;imul vn
de etiam imminentem nunciat perniciem. Velut è diuer&longs;o Ca&longs;toris olim ac Pollucis,
nunc Petri & Nicolai diuorum numina, &longs;eu
potiùs lumina gemina.
no terna, imò ibi frequentius quàm gemina,
ob maioremc Vocant tunc ea,
Diui Nicolai, Helenæ, & Claræ, fignificato
deducto à claritate, ab antiqua &longs;uper&longs;titione
&longs;ideris Helenæ, & quòd Nicolaus ex qua
dam hi&longs;toria nauigantibus præe&longs;&longs;e credatur. In mediterraneo autem mari &longs;olùm gemi
na, & plerunque in rudentibus, ex vnoque
in alterum, velut aues cum quodam &longs;ono
&longs;alientia, finem tempe&longs;tatis, nec non &longs;e
curitatem o&longs;tendunt. Sunt enim vapores
rudentibus hærentes, qui &longs;ucce&longs;&longs;u temporis,
igne ex altero in alterum tran&longs;eunte, &longs;pe
ciem cerei accen&longs;i præbent. Indicant autem
&longs;alutem, quòd parui &longs;int, quòd minimè len
ti, in vnum enim coi&longs;&longs;ent, quodque breui
ab&longs;umantur &longs;inguli: quanquam fal&longs;a ima
gine &longs;aliendi, qui plures &longs;unt, plerun
que duos referant, cùm &longs;ucce&longs;&longs;u multi
continuò &longs;peciem vnius diuturnioris effi
ciant.
xius plan
tis.
quòd &longs;ub
mer&longs;ionem
nauium
nunciat.
tus quomo
do.
Diximus hucu&longs;que de igne, folliumque
interim vtilitatem adiunximus: par verò
videtur vt etiam motus rationem adiicia
mus: &longs;iquidem, vt diximus, nihil egregium
fit ab igne qui follibus non iuuetur. Du
plures illos e&longs;&longs;e oportet, &longs;eu duo &longs;int, &longs;eu
quatuor, &longs;eu plures, vt opera nunquam in
termittatur. Horum motus alternis vicibus
variatur, ac mi&longs;tus planè e&longs;t, ex violento,
quo aperiuntur, & aërem trahunt: & na
turali, quo &longs;pontè decidentes conceptum
iam aërem exprimunt. Manife&longs;tum e&longs;t au
tem, quòd quò celerius expre&longs;&longs;erint, eò
acrius ignem impellere: ob hoc ponderi
bus ea onerant. Sed quia quæ grauia &longs;unt
non facilè nec celeriter attolluntur, ideò
magnis rotis & magno aquarum impetu
machina illorum voluenda e&longs;t. His igitur
cau&longs;is manife&longs;tum e&longs;t, non po&longs;&longs;e glaciem,
et&longs;i frigidi&longs;&longs;ima &longs;it, tantùm lædere frigidita
te, quantum ignis calore. Nam vt ignis mo
tu omnia penetrat, introituque prius di&longs;&longs;i
pat ip&longs;a, quàm vrat, &longs;ic glacies quiete qua
dam con&longs;tat & cra&longs;&longs;a &longs;ub&longs;tantia, quibus fit,
ne omninò po&longs;&longs;it penetrare quicquam. Quòd enim glacies non minus frigida &longs;it
quàm calidus ignis, o&longs;tendit experimen
tum. Nam &longs;i ligno aut lateri ardenti, glaciei
tantundem imponas, non celeriùs glacies
di&longs;&longs;oluetur, quàm extinguatur ex toto ignis. Nam vt ignis motu & tenuitate magis pe
netrat, ac facilius corrumpit & depa&longs;citur
quàm glacies: indicioque e&longs;t, introitum &
&longs;ubtilitatem horum effectuum mirabilium
e&longs;&longs;e cau&longs;as, quòd quæ penetrabilia non &longs;unt,
vt aurum & adamas, ab igni non ab&longs;umun
tur neque vtuntur, nec omninò verè ignea
dici po&longs;&longs;unt: ita glacies den&longs;itate &longs;ua &
quiete magis re&longs;i&longs;tit, & diutius permanet.
Vt enim ignis &longs;emper fit, &longs;ic glacies eadem
manet, & multis annis quandoque durat in
gelidis &longs;ub Vr&longs;a montibus, &longs;icut & nix. Ergo
glacies ac ignis penitus contraria &longs;unt. Ignis
enim calidi&longs;&longs;imus, tenui&longs;&longs;imus, celerrimi mo
tus, ac qui facilè omnia inuadat, & momen
to maneat &longs;olùm: at glacies frigidi&longs;&longs;ima,
den&longs;i&longs;&longs;ima, quieta omninò, lenti progre&longs;&longs;us,
& maximè diuturna.
magis calore
lædat, quàm
glacies fri
gore.
glacies pe
nitùs con
traria.
Ergo magnæ quæ&longs;tionis iam &longs;olutio ex
his emergit, &longs;cilicet, an ignis hic no&longs;ter &longs;ub
&longs;tantia &longs;it, an accidens. Si enim &longs;ub&longs;tantia
foret, videbatur durum, quonam pacto in
candenti ferro duæ e&longs;&longs;ent &longs;imul &longs;ub&longs;tantiæ
mutuò penetrabiles, ignea atque ferrea: tum
verò &longs;i altera di&longs;&longs;oluatur, vtpote ferrea &longs;ub
&longs;tantia, dum ignem concipit, fiet corruptio,
dum extinguitur ignis generatio fieri dice
tur, quod perab&longs;urdum e&longs;t. Si verò aerem
&longs;olùm qui intus e&longs;t ardere latere ardente di
cas, non di&longs;&longs;olueretur &longs;ub&longs;tantia ligni in
cineres, nec &longs;errum deterius adeò euaderet:
igitur humidum proprium ferri, dum later
ferreus accen&longs;us e&longs;t, ardet. Quòd &longs;i omni
nò ignis accidens e&longs;t, quomodo &longs;ub&longs;tan
tiam immutat lignorum in cinerem, ac fer
rum omniaque fermè ab&longs;umit? Itaque ( vt
dixi ) hic ignis nihil aliud e&longs;t, quàm &longs;um
ma caliditas cum &longs;iccitate iuncta. Nec &longs;ub
&longs;tantia dici pote&longs;t, ni&longs;i vt glacies, &longs;i pro re,
qu&ecedil; gelu
re ip&longs;a quæ ardet. Ignis igitur accidens om
nino e&longs;t, atque caliditas cum &longs;iccitate &longs;um
ma, inhæretque &longs;ub&longs;tantiæ &longs;emper quemad
modum reliqua accidentia: non igitur ele
mentum e&longs;&longs;e pote&longs;t, quod & &longs;uperius de
mon&longs;trauimus. Nam naturæ principium ca
&longs;u quodam con&longs;taret, ac pabulo incerto cir
cumferri oporteret, imò eadem ratione gla
cies aliud e&longs;&longs;et elementum. Quòd &longs;i elemen
tum aliud e&longs;t ignis, &longs;iquidem æqualiter cali
dus e&longs;t ac hic, aut magis, igitur & ille pa
bulò indigebit, quoniam pa&longs;ci nece&longs;&longs;e erit:
vnde igitur tantæ moli pabulum? Si verò
minus calidus e&longs;t, ce&longs;&longs;at ratio ob quam &longs;ta
tuebatur elementum. Siquidem ob hoc ele
mentum ignis po&longs;itus fuit, quòd e&longs;&longs;et &longs;ub
&longs;tantia calidi&longs;&longs;ima quædam ac &longs;icci&longs;&longs;ima,
vtranque habens harum qualitatum, vel al
teram &longs;altem perfectam: at non habebit,
cùm iam con&longs;tet hunc ignem illo e&longs;&longs;o longè
calidiorem, &longs;icciorem, ardentiorem, ac ma
gis penetrabilem.
&longs;it.
Sed & alterius dubitationis clara &longs;olutio
emergit, an &longs;cilicet ignis igne calidior &longs;it? Con&longs;tat autem, quòd non ob &longs;olam mate
riam ignis calidior euadit, vt qui in ferro
e&longs;t, eo qui in palea, & qui in quercus lignis,
eo qui in &longs;alíginis, &longs;ed velut in glacie quæ
dam vix coacta e&longs;t, alia dura, alia prædura,
ita ignis quidam vix e&longs;t ignis, vt cùm cande
re ferrum incipit: alius candidor, alius &longs;plen
didi&longs;&longs;imus. Cùm enim accidens &longs;it, augeri ac
minui pote&longs;t. Itaque ignis igne validior
euadit &longs;ex modis. Natura, vt diximus:
ardentior enim celerius exurit ac ma
gis. Materia, vt qui in ferro &longs;edem ha
bet, eo qui in &longs;tipulis. Motu, nam magis
&longs;eu diuturnitate temporis: hoc enim nemini
ob&longs;curum e&longs;&longs;e pote&longs;t. Denique re&longs;pirationis
impedimento: non ignorant hoc nautæ, qui
exiguo foculo ollam &longs;uperponentes oll&ecedil;, om
nes feruere cogunt, vnde paupertati con
&longs;ultum. Sed oportet
fumo extinguatur igniculus, paululum illum
re&longs;pirare. Ob id qui impen&longs;æ con&longs;ulunt, fur
nos exiguos ollæ in modum ex ære confi
ciunt, clatratos in imo &longs;trictè ex ferro, vt
cinis excidere po&longs;&longs;it. Vltimus modus e&longs;t,
cum cogitur ignis, atque ob id calx aqua ac
cenditur: nam calor in fornace acqui&longs;itus
ac latitans, cùm (vt dixi) ex genere ignis &longs;it,
exiguæ aquæ frigore intus concluditur,
tum motu, tum coitione ip&longs;a in ignem
euadit.
calidior e&longs;t.
modis vali
dior euadit.
quendi cum
modico igne.
aqua accen
datur.
optima.
Optima igitur calx e&longs;t, quæ &longs;uperfu&longs;a
aqua maximos edit &longs;trepitus, & ignem
concipit, ligna accendens proxima. E&longs;t h&ecedil;c
plerunque coloris cinerei: nam in candida
iam ignis exhalauit, quia aër ingre&longs;&longs;us e&longs;t:
candor enim fit ingrediente nece&longs;&longs;ariò aë
re. Talis autem ex &longs;olidioribus lapidibus fit:
nam lapides, vt &longs;olidiores extiterint, maio
rem & diuturniorem calorem retinent. Quo
modo verò calor in his quæ ardent relin
quatur, & motu ac coitione ignis accen
datur, inferius o&longs;tendemus. Verùm motus
non &longs;olùm penetrare magis cogit, &longs;ed & ca
lorem ip&longs;um accendit, atque ( vt dixi ignem
igne calidiorem reddit. Nihil mirum igitur
e&longs;t fulmini tantam ine&longs;&longs;e vim, ac ignem
illum, qua&longs;i ab aliorum ignium natura alie
num miracula quædam efficere. Namque ob
motum celerem non &longs;olùm magis penetrat,
&longs;ed ignis ille multò calidior reliquo omni
igne exi&longs;tit. Itaque omnia animalia præter
hominem &longs;olo contactu occidit, hominem
verò vix vnquam euadere licet. Eua&longs;it tamen
Ioannes Maria Cardanus, & &longs;uperuixit raro
miraculo. Quis verò e&longs;t alius ignis, qui &longs;olo
contactu occidat ( hoc igitur ei
e&longs;t, quòd calidi&longs;&longs;imus &longs;it calidi&longs;&longs;imorum, at
que ( vt ita dicere liceat Quamobrem & multum refert, an procul, &
& ex alto veniat, aut prope. Itaque illæ&longs;a
quandoque crumena pecunias colliquat: ne
que e&longs;t enim hoc aut fabulo&longs;um, aut mirum. Namque quod lædit, aut mole, aut mora
corrumpit: hic cùm tenui&longs;&longs;imus &longs;it, crume
nam non di&longs;cerpit: cùm verò veloci&longs;&longs;imè
moueatur, non hæret, atque ob id crumenæ
innoxium. Tran&longs;ire autem nec hærere ob
&longs;ubtilitatem in crumenam docet aër, qui &
ip&longs;e vacua diducta crumena ingreditur, at
que illam implet: quod fieri non po&longs;&longs;et, ni
per abditos meatus ingrederetur, quando
quidem ip&longs;ius os diligenter ob&longs;tructum &longs;it. Ergo ignis &longs;cintilla, fulmini&longs;que pars aëre
ip&longs;o longè tenuior, po&longs;tquàm ingre&longs;&longs;a fue
rit, metallo infigitur, ac præ&longs;tanti&longs;&longs;ima illa
vi, tum impetu, ip&longs;um repentè liquat. Hanc
tam excellentem caloris ac &longs;iccitatis ïmmo
dicæ vim, velut raram, & ob raritatem oc
cultam, quidam turpiter proprietatem ap
pellarunt, cùm con&longs;tet immodicum e&longs;&longs;e ca
lorem, ac ( vt dixi ) ignis ignium. Mirum
autem minimè e&longs;&longs;e debet, ignem hunc, aut
alium quempiam, lapides accendere po&longs;&longs;e. Nam ferrum haud candens, tamen accen
dit lignum & ardere facit, & lignum &longs;ul
phur, quamvis lignum non ardeat & &longs;ul
phur vitæ aquam vocatam: quod enim &longs;o
lidius e&longs;t, quod potentia tenuius e&longs;t euincit. In &longs;olidi&longs;&longs;ima igitur materia ignis feruen
tior lapides accendere poterit. Latet autem
hoc, quod magno v&longs;ui e&longs;&longs;e pote&longs;t ad vr
bium expugnationem. Oportet autem cùm
magno motu hoc ignium genus nece&longs;&longs;ariò
coniunctum e&longs;&longs;e, & ( vt dixi) in &longs;olidi&longs;&longs;ima
materia. Sed cur fulmen columnas non fe
rit, non carinas? Rarò quidem hæc ferit, non
tamen nunquam: nam Florentiæ in æde
maxima, &longs;eu potius in ædis ambitu, vidi
mus columnam fulgure percu&longs;&longs;am ac viola
tam: non tamen ferit frequunter, nec adeò
di&longs;iicit, quòd ob rotunditatem ictus labatur. Carinas non ferit eadem ratione, ni&longs;i rarò:
nam vltra quinque cubitos &longs;ub terra de&longs;cen
dere negatur. Humilis autem e&longs;t carina na
uis, ac cel&longs;a maius, quam frequenter tangit. Ergo certum e&longs;t contra fulgura auxilium,
profundis &longs;pecubus &longs;e abdere: tutiùs enim
hoc quàm vel lauro coronari, aut vituli ma
rini pelle tegi, aut æquilæ, aut hyacinthum
lapidem ge&longs;tare: nam negant hæc fulmine
tangi. Quidam ficum pro lauro &longs;crip&longs;erunt:
laurum cohibere comitiales & dæmonas, id
e&longs;t, per&longs;ua&longs;ionem illam meticulo&longs;am. At de
hyacintho inferius di&longs;putabimus: nam non
leues &longs;unt autores, qui hoc affirmant. Fulmi
nis admiranda vis olim fuit, &longs;ed de&longs;iit e&longs;&longs;e,
bellicorum tormentorum nunc effectibus &
copia: parum enim abe&longs;&longs;e videntur à fulmi
nis violentia. Illud vnde veniat, & quam
procul, ne&longs;cimus, neque quantum &longs;ecum
ponderis ferat. Sunt etiam qui affirment
&longs;olum ignem e&longs;&longs;e cum impetu, lapidem nul
lum. Hoc &longs;olùm certò &longs;cimus, turres inte
gras quandoque vno ictu di&longs;iici. Cardani è
turre vnica, quæ &longs;ola &longs;upere&longs;t, &longs;ed antiqua
tamen, laterum plu&longs;quàm 12000. vno ictu
excu&longs;&longs;it, ac di&longs;iecit. At machinæ hæ 60.
pleræque pondo ferri per 5000. pa&longs;&longs;uum
( mirabile certè dictu, ni dicto experientia
fidem faceret ) ferunt: eædem muros qua
tiunt, excutiuntque turritas vrbes, nec vlla
vis tanto malo re&longs;i&longs;tere pote&longs;t. Leui&longs;&longs;ima
ære ex Cyprio factitio tubæ in modum ca
nalis efficitur. Neque arctiores, aut latiores
in imo e&longs;&longs;e decet, quippe latiores à pila non
exactè cluduntur, & ideò minus habent im
petus. Quòd &longs;i cludantur, periculum fracturæ
&longs;ubeunt, ob pulueris multitudinem: Arctio
res autem ni longiores efficiantur, quantum
oportet pulueris minimè &longs;u&longs;cipiunt. Si lon
giores in imo fiant, breuiores euadunt &longs;upe
riùs, ob idque multum virium. Quòd &longs;i non
quantum oportet pila de&longs;cendat ferrea, reli
cto vacuo debiliorem ictum reddunt, & ma
chinam agitant, ac etiam quandoque fran
gunt. Et tamen artifices, magno Principum
malo, ne aperti&longs;&longs;ima ratio vilior videatur,
men&longs;uras qua&longs;dam fingunt arctiores, alij
in imo, alij latiores facientes perperam,
cùm vna &longs;it ratio, vt vndique æquales
&longs;int, optima & &longs;ecuri&longs;&longs;ima. Machinæ ad
&longs;phærulam ponderis ratio centupla, vt
do XX. erit machina pondo MM. Cra&longs;&longs;itu
do in imo, vbi pulueris locus e&longs;t, dodrans
dimetientis &longs;phærulæ. Licet autem & pon
dus, & men&longs;uram cum eo machinæ augere;
&longs;ed minuere citra periculum fracturæ haud
licet. In &longs;ummo cra&longs;&longs;itudo labri machinæ
non minor triente dimetientis &longs;phærulæ. Canalis dimetientis ( vt dixi ) æqualis dime
tienti &longs;phærulæ & pulueris pyrij pondus
deriIn minoribus
mentis machinæ pondus ac cra&longs;&longs;itudo maio
rem ad &longs;phærulam proportionem habere de
bet ob &longs;ecuritatem, atque eadem ratione
pulueris pondus minus e&longs;&longs;e quàm &longs;pærulæ. Patet ex hoc ratio quantum &longs;patij imum
debeat capere, nempe quantum &longs;atis e&longs;t ad
continendum puluerem, qui pondus &longs;phæ
rulæ æquet. Foramen vbi ignis accenditur,
fundi partem etiam obtineat: nam machi
na non adeò retrò agitur, cùm ignis &longs;olùm
pror&longs;um accendatur: ob id rectius collima
re ictu licet, & minore periculo. Nam cùm
multum retrò aguntur, paruæ lædunt mili
tes, qui eis vtuntur: magnæ, &longs;i non conti
neantur, incertos edunt ictus, & labefa
ctant currus quibus in&longs;ident: &longs;i vi con&longs;i&longs;tere
cogantur, fracturæ periculum &longs;ubetint. E&longs;t
igitur hoc vnum fracturæ &longs;ignum, vt vehe
menter retrò agatur: aliud, &longs;i men&longs;ura non
conueniat, vt cùm tenuior fuerit, aut ar
ctior quàm oporteat, vel inæqualis vel obli
qua, quo nil fermè e&longs;t deterius. Tertium &longs;i
gnum e&longs;t, cum materia ip&longs;a fuerit &longs;quamo
&longs;a aut minimè tenax, aut ve&longs;icis plena, aut
rimam obduxerit. Quartum, cùm æruginem
contraxerit, aut aqua maduerit: quo errore
dum pompa Papiæ, anno M. D. X L V I.
&longs;olemnis corporis Chri&longs;ti ageretur, quin
que aut &longs;ex viri ex his qui pompam &longs;eque
bantur, fractis tormentis perierunt. Quin
tum e&longs;t, &longs;i plus pulueris, aut tenuiorem pro
cra&longs;&longs;iore immi&longs;eris. Nimis enim aucto ig
ne, nec moram ad exitum inueniente, fran
gitur machina. Accidit & fractura, dum
&longs;phærula nimis violenter intruditur. Auxi
lium præ&longs;tat ne frangatur &longs;u&longs;pecta iam ma
china, &longs;i dum excutere &longs;phærulam debet,
in terra iacet: nam ea libertate in eam par
tem agitur, ad quam ignis impellit: &longs;ed
tum valde incerto ictu & exitu. Ob id ma
gnas machinas in curribus mobilibus ita
collocant, vt &longs;olo ac finitori æquidi&longs;tan
tes &longs;int: atque &longs;ic dum ignem concepe
rint, recta retrò, citráque periculum agantur.
tantam ha
beat vim.
modo cru
mena illæ&longs;a
pecunias li
quet.
vrens.
rò columnas
ferit, & cur.
fulgura
cautio.
ignearum
vis.
chinas igneas
faciendi.
næ quæ fra
xia &longs;it.
machinarum
ne frangan
tur.
bellicarum
duo genera
noua.
E&longs;t & aliud genus ignei tormenti nouum,
cubiti & &longs;emis longitudine, pondere libra
rum LXX. v&longs;que ad LXXX. Canalis capit
&longs;phæram pilæ paruæ magnitudine. Ferreo
baculo dum exoneratur, &longs;u&longs;tinetur, caudá
que continetur: vnius hominis onus ac ma
china: cæterùm ob cra&longs;&longs;itudinem mirum in
modum valida, nec minus tuta. Aliud, in
quo cauitas ampla iuxta foramen: varij mo
dioli cauitati imponuntur, omnes eiu&longs;dem
magnitudinis, quorum canales canalibus
machinæ è directo corre&longs;pondent, vt muta
tis modiolis non concale&longs;cat machina. Vi
dimus hæc Papi&ecedil; Principis Saxoniæ inuen
ta. Fiunt
tuti&longs;&longs;imæ è ferro, vnde nunc minores om
nes: maiores tamen ex ferro efficere opero
&longs;um e&longs;t, ob id pleræque è Cyprio ære. Tor
no minores, maiores liquato metallo pla
&longs;tices opera: inde etiam torno. Fiunt au
tem typi pro fingendis machinis plerunque
è tribus fru&longs;tis, quoniam ex vno fingere ni
mis e&longs;&longs;et difficile, quando vel &longs;ic etiam gra
ue &longs;it. Pars vna canalis, &longs;ecunda embolus
ma&longs;culus, tertia &longs;edes. Ip&longs;a verò machina
plerunque ex vno con&longs;tat fru&longs;to. Vidi etiam
ex duobus con&longs;tantem, ac tornatili vitæ al
teram altera ab imo alligatam. Materia (vt
dixi) æs Cyprium factitium. Con&longs;tat ære
ip&longs;o, & &longs;eptima fermè parte plumbi nigri
vel candidi, vel aurichalco. Sed impetus
tanti ratio in pyrio puluere e&longs;t. Hic con&longs;tat
ex tribus partibus halinitri, & duabus &longs;ali
gnei carbonis, atque vna &longs;ulphuris: conue
nitque magnis machinis. Sed mediocribus
halinitri partes decem, &longs;alignei carboni
tres, &longs;ulphuris duæ. Paruis verò halinitri
partes decem, carbonis lignorum nucis
auellanæ ab&longs;que nodis, tum &longs;ulphuris, par
tem vnam &longs;ingulorum. Contundantur hæc
ligneo malleo, madefacta priùs aqua putei,
ne ignem dum tunduntur concipiant. Sunt
qui acetum addant, qui ardentem aquam,
ac &longs;iccent in &longs;ole, &longs;ed non tundunt tunc: fa
cilè enim ignem po&longs;&longs;ent concipere. Verùm
tota cura e&longs;t, vt omnia &longs;ic à terrena parte
expurgata &longs;int, maximè halinitrum, vt to
tum ardeat, nec quicquam &longs;uper&longs;it. Dein
de, vt ad tenui&longs;&longs;imas partes redigatur, &longs;ic
enim partes partibus optimè hærebunt: hoc
fiet, &longs;i &longs;æpiùs contundatur, made&longs;cat, &longs;ic
cetúrque. Tertiò, vt cùm perfectus fuerit,
in &longs;ole &longs;iccetur: nam iuxta ignem apponere
periculo&longs;i&longs;&longs;imum e&longs;t. Ergo iam ta
cau&longs;a quæratur. Impo&longs;itus hic p
chinam, &longs;phæruláque obducta, adiecto ab
imo machinæ extrin&longs;ecus igne illicò fermè
totus àccenditur, ac maius quàm centuplum
&longs;patium occupare nititur: quòd enim exi
guus puluis in vola manus non minus quàm
centuplum &longs;patij occupet, experimentum
o&longs;tendet, cùm &longs;i quantum e&longs;t granum milij,
ex hoc puluere accendatur, locum nucis ig
ne compleat. O&longs;tendit & ratio: nam ignis
rara materia ac tenuis magnis limitibus
continetur, cùm terra & puluis &longs;olida &longs;int
ac den&longs;a. Itaque accen&longs;us iam puluis cùm
in arcto &longs;it, violenter excutit machinam
vndique, nec aliubi faciliorem exitum in
ueniens, quàm vbi &longs;phærula vi inclu&longs;a fuit,
eam magno conatu elidit, primò per canalis
&longs;patium, inde ea &longs;eruata vehementia foràs
expellit, & continuato inde impetu &longs;patia
terrarum longa &longs;uperat, & obuia quæque
euertit ac diruit. Par e&longs;t etiam cum magno
&longs;trepitu hæc fieri, cùm ignis ille affatim &
tanto impetu exeat, & aërem repentè con
cutiat. Ip&longs;a quoque &longs;phærula &longs;tridulum
quendam &longs;onum, dum aërem velox diuidit,
excitat. Tum verò halinitrum, & omne &longs;a
lis genus, &longs;pontè etiam in libero igne po
&longs;itum non leuem crepitum excitat. His tri
bus cau&longs;is, &longs;ed prima præcipuè, dum exo
neratur machina, fragor tantus, ac tonitru
non ab&longs;imilis excitatur. Sed &longs;i puluis non
purus, vel non elaboratus, vel quia parum
habeat halinitri, lentè emittit, debiliter,
& paruo cum &longs;onitu. At &longs;i iu&longs;to tenuior fue
rit, tota &longs;imul ardens frangit machinam. Manife&longs;tum e&longs;t igitur, quòd cùm celeritas
tran&longs;itus in ignem ex proportione pendeat,
caloris ad pulueris repugnantiam attenuato
autem puluere repugnantia minuatur, quòd
in infinitum hæc perfectio pulueris progre
di pote&longs;t, &longs;ic vt momento tota accendatur. Tunc verò cum repentè non inuenire exi
tum po&longs;&longs;it, quippe cùm motus omnis tem
pus po&longs;tulet, machinam franget. Igitur non
&longs;olùm puluerem licebit conficere, qui om
nes machinas effringet, &longs;ed tenuiore impo
&longs;ito maioribus machinis illæ peribunt: &
rur&longs;us cra&longs;&longs;iore tenuibus ac paruis, vix &longs;phæ
rulam excutere poterunt. Igitur intra limites
certos atque angu&longs;tos po&longs;ita hæc e&longs;t ra
tio, quæ cum tractantium machinas peri
culo cnniuncta e&longs;t. Ille autem tutò & ma
ximo cum impetu tractabit eas, & ictus di
riget, qui qualem oportebit pro
ratione puluerem efficiet & admini&longs;trabit.
bebbicæ è qua
materia
ris compo&longs;i
tio.
pyrius à ma
china tanto
impetu
rulam
tus magni
machinarum
dum exone
rantur.
Porrò eadem quæ machinarum, &longs;ed ad
mirabilior cuniculorum ratio e&longs;t. Huius tam
atrocis inuenti auctor fuit Franci&longs;cus Geor
gius Senen&longs;is. Docuit hic Hi&longs;panos arcem
Lucullianam iuxta Neapolim, quam Galli
tuebantur, nunc Ouum vocatam, euerte
re, æde illius &longs;acra cum Gallis, qui intus
erant, etiam in mare ex monte tran&longs;lata. Ergo cùm arx maximè in monte iacet, vi
detúrque ob &longs;itum inexpugnabilis, cu
niculum effodiunt obliquum, altitudi
nis quatuor cubitorum, latitudinis duo
rum: nec multum refert obliquitas, dum
procul fueris: &longs;ed cùm ad locum quem &longs;u
bruere de&longs;tinas perueneris, obliquum &longs;pe
cum e&longs;&longs;e oportet, vt iuxta A, tum verò ibi
etiam &longs;olidam montis &longs;ub&longs;tantiam, ne vis
ignis conclu&longs;i raritate loci euane&longs;cat: inde
locus ille puluere totus fermè completur py
rio, eóque tenui&longs;&longs;imo. Funis verò deduci
tur ex A, v&longs;que ad &longs;pecus o&longs;tium B, hic iux
ta A, vbi puluis e&longs;t, cra&longs;&longs;us ac latus in mo
dum flocci. Totus autem funis aceto, &longs;ul
phure & halinitro incoquitur: inde intectus
pyrio puluere, &longs;iccatur in &longs;ole: denuò &longs;icca
to in&longs;pergitur tenui&longs;&longs;imus puluis pyrius, &
arundine circumueftitur ab A, v&longs;que ad B:
inde cuneis, lapidibú&longs;que C, o&longs;tium, &
v&longs;que ad D, clauditur adeò diligenter, vt
&longs;olius arundinis locus relinquatur. Igitur
accen&longs;o B, funis initio, celerrimè ob pul
uerem pyrium ignis v&longs;que ad A, permeat,
accenditque puluerem totum: cúmque cu
neis & lapidibus ob&longs;tructus locus &longs;it, nec &longs;i
extrudantur vllus pateat exitus, quia E, noo
e&longs;t in directo A, nec D, in directo C, nec
B, in directo ED, nece&longs;&longs;arium e&longs;t vt di&longs;ru
pto monte, quicquid &longs;uperius e&longs;t euertat,
totam montis molem concutiens. Ob id
viam BA,
A, aliqua ex tenui montis parte, ne qua
tenue e&longs;&longs;et ob&longs;taculum ignis erumperet, &longs;u
periorémque locum illæ&longs;um permittere. Obliquitas igitur &longs;pecustanti miraculi cau
&longs;a e&longs;t, vt etiam montes euertantur. Refe
runt hæc cuniculorum antiquam rationem
omnibus tunc notam: cùm & pari modo
obuiam tuti&longs;&longs;imè itur effo&longs;&longs;a è regione ter
ra, vt cuniculis occurrentes ignem exhala
re cogamus, & irritum illius impetum red
damus. Vt verò rectè cuniculis occurramus,
docet &longs;onus fodientium, qui va&longs;is æneis cir
cum circa iuxta aggerem intus di&longs;po&longs;itis, per
noctis &longs;ilentium excipitur. Et quamvis in
fatigabili opere illum ob&longs;curare inconditis
&longs;trepitibus ho&longs;tes nitantur: &longs;i tamen ob&longs;e&longs;&longs;i
accuratius atque diligentius rei incumbant
indu&longs;tria atque &longs;olertia, faba in auctorem
cudetur: ip&longs;i&longs;que doli auctoribus inuentum
damno&longs;ius erit, quàm his aduer&longs;us quos do
lus hic excogitatus e&longs;t. Perilai boui &longs;imilem
exitum habens. Adde quòd per&longs;æpe, vt in
Cunnei præ&longs;enti ob&longs;idione parum peritis
Ducibus ab eli&longs;a murorum, & terræ mole
acies militum obruuntur, vt quaqua ver
&longs;um, & quam longè ca&longs;ura &longs;it præ&longs;cire opor
teat. Porrò quomodo hæc docere conue
niat, in libris de Æternitatis arcanis defini
tum e&longs;t. Sed cui nondum ratio ex libris illis
tradendi, vtendique non in bonorum perni
ciem per&longs;pecta fuerit, nepharij propo&longs;iti e&longs;t
etiam vulgata, nedum abdita, huius generis
tradere.
rum igneo
rum quos
minas vo
cant, ratio.
Sed his relictis, rur&longs;us ad ignis vim re
deamus, ex qua non leues dubitationes or
tum habent. Nam cùm dixerimus motu il
lum con&longs;eruari, cur, dicet aliquis, melius
&longs;ub cineribus pruna &longs;eruatur quam detecta,
cùm cineres omnem prohibeant motum
Hæc facilis e&longs;t dubitatio, atque ad hunc li
brum minimè pertinens, in quo propo&longs;itum
e&longs;t, &longs;olum magna & difficillima ac pulcher
rima per&longs;equi. Quamobrem in po&longs;terum
talibus ab&longs;tinebo, qualis e&longs;t hæc propo&longs;ita
dubitatio. Itaque illi re&longs;pondere &longs;atis e&longs;t,
ignem &longs;emper motum habere aliquem, &longs;ed
prunas admodum tenuem, qui etiam &longs;ub ci
neribus maneat. Cùm igitur prunæ detectæ
&longs;unt, aër corrumpit ignem illum circum
&longs;tans: mauult enim corrumpere quam cor
rumpi: nec tam tenuis motus illum &longs;eruare
pote&longs;t, verum contectus cinere, ab aëris
offen&longs;a tutus e&longs;t. Itaque tribus modis ignis
&longs;eruatur: vel cum motum ex &longs;eip&longs;o excitat,
vt in cereis, & generaliter vbi flamma mo
tu &longs;uo &longs;eip&longs;am tuetur: vel cùm aliunde mo
tu fouetur, vt flante vento, vel follibus,
vnde magna incendia fermè omnia dum
venti validi flarent, facta &longs;unt. Tertiò, cùm
tutus e&longs;t ab aëre, &longs;ic tamen vt re&longs;pirare po&longs;
&longs;it, velut &longs;ub cineribus. Nec refert an cine
res alieni &longs;int, an vt in quibu&longs;dam lignis
contingit, illos &longs;ibi circumcirca paret. Alia
e&longs;t etiam dubitatio cur ignem magis &longs;olea
mus dicere &longs;ub&longs;tantiam quam glaciem: nam
nemo glaciem &longs;ub&longs;tantiam dixit, ignem
etiam exi&longs;timauerunt, cùm tamen ambo ac
cidentia &longs;int. Cau&longs;a e&longs;t in promptu.
Acciden
tia &longs;olemus appellare, quæ ad&longs;unt non cor
rupto &longs;ubiecto: talis autem videtur glacies. Nam gelu concreta aqua, lac, vinum, &longs;o
luto gelu eadem con&longs;piciuntur. At igne ple
raque corrumpuntur, & quæ manent, vt
lapides & metalla, læ&longs;a vehementer vi
dentur, præter aurum & argentum, & pau
culas gemmas: ob id ignem arbitrabantur
maius aliquid e&longs;&longs;e quàm calorem. Huius
tamen differentiæ cau&longs;am &longs;uperius docui
mus.
&longs;ub cineri
bus &longs;eru
magis &longs;ub
&longs;tantiam e&longs;&longs;e
dicamus
ignis non
&longs;plendeat.
Erat & aliud dubitatione dignum: quo
niam ignis quiddam à quocunque calore &longs;e
paratum videbatur, non tamen e&longs;t, licet co
lorem mutet, & &longs;ibi &longs;imilem facilè gignat. Sed non omnis ignis &longs;plendet: etenim fer
rum igneum &longs;ulphur accendit & vrit, ex
quo patet ip&longs;um ignis iam formam conce
pi&longs;&longs;e, nec tamen &longs;plendere. Ita diuer&longs;a ra
tione ignis quem ardens aqua emittit, non
&longs;olùm ob &longs;ub&longs;tantiæ raritatem, &longs;ed quia mi
nus calidus e&longs;t: ob id et&longs;i con&longs;umatur &
&longs;plendeat, vix dicam illum ignem, qui lin
teum cui inhæret, & quod aqua ip&longs;a maduit,
non vrat, ignem dici debere. Eadem ratio
&longs;ie &longs;i diutiùs di&longs;tilletur, attenuetúrque ma
gis, magno miraculo manus ardebit, neque
&longs;entiet. Itaque &longs;i quis rectè in&longs;piciat, po&longs;t
quàm calor certam metam attigit, ignis di
ci meretur: hæc autem meta non vna e&longs;t,
&longs;ed quum aërem vincere pote&longs;t. Quum verò
eò iam peruenerit, &longs;plendoris & lucis ac ro
boris tantùm acquirit, quantum etiam ca
lor ip&longs;e, ip&longs;éque ignis augetur. Vim verò
iuxta &longs;ub&longs;tantiæ, cui ine&longs;t, den&longs;itatem: nam
pruna calidior ob id flamma e&longs;t, adeò vt py
rius puluis à pruna &longs;tatim à flamma vix ac
cendatur: atque id qui cau&longs;am ignorant,
tanquam rem magnam admirantur. Ergo
vt ab initio dixi, ignis nihil aliud e&longs;t, quàm
calor valde magnus cum &longs;iccitate iunctus:
nam ab&longs;que &longs;iccitate ignis e&longs;&longs;e non pote&longs;t,
aliter aqua feruens ignis e&longs;&longs;e po&longs;&longs;et. Non
minus igitur ignis e&longs;&longs;entia à &longs;iccitate ip&longs;a
pendet, quàm à calore. Hac igitur de cau
&longs;a faces è quocunque ligno facere edocti
&longs;umus: &longs;ed &longs;i ex den&longs;iore ac &longs;olidiore, diu
turniores. Stolonem querneum, cubi cra&longs;
&longs;itudine à vertice ad imum diuides in pluri
ma fru&longs;ta, velut duodecim, aut &longs;exdecim,
pluráve, ita vt imum integrum maneat, in
de &longs;iccetur in furno duobus, tribú&longs;ve die
bus: exclu&longs;o itaque humido aqueo quum
remaneat quod pingue e&longs;t, ardet vt tœda:
& &longs;i longitudine hominem æquat, durat
alacris flamma per horæ ac dimidiæ &longs;patium
lumine &longs;plendidi&longs;&longs;imo. Ergo, vt iam dixi,
tam frigidis ignis extinguitur, quàm humi
dis obruitur: ab humidis quidem duabus cau
&longs;is, tum vt contrariis, tum quòd re&longs;pirare ac
moueri illum prohibeant: à frigidis autem,
&longs;olùm vt contrariis. Ab aqua igitur, triplici
ratione extinguitur.
vritur illæ&longs;o
linteo quòd
ea madet.
ardeat ho
mine non
&longs;entiente.
non minus
con&longs;tat &longs;ic
citate quam
calore.
modo è quo
cunque ligno
fiant.
aqua triplici
ratione ex
tinguitur.
ignis genera
tur.
Nunc tandem &longs;upere&longs;t, vt cau&longs;as gene
rationis illius o&longs;tendamus, neque leuem
habent in &longs;e ob&longs;curitatem. Igitur primò,
quot modis fiat con&longs;ideremus. Fit autem
propagatione, anti&longs;pa&longs;i percu&longs;&longs;ione, fri
ctione, putredine, coïtione. Nam qui vel
&longs;peculis concauis, vel &longs;phærulis per&longs;picuis
generantur, ad coïtionem manife&longs;tè perti
net. Sed coïtionis o&longs;cura ratio non e&longs;t, nam
que &longs;i denis viris nummos denos di&longs;tri
buas, &longs;inguli habebunt nummum: &longs;ed &longs;i in
quinque, binos. Si igitur calor qui per ma
gnum &longs;patium di&longs;per&longs;us e&longs;t, in vnum con
trahatur, quicquid magnæ illi quantitati
inerat, & modicæ illi ine&longs;t: quamobrem
magnus calor in paruo &longs;patio contentus,
magnos effectus producet, magnú&longs;que ob
id dici merebitur, atque ob id ignis. Hoc
enim adeò planè expo&longs;itum e&longs;t, vt repetere
haud &longs;it nece&longs;&longs;arium. Sed qui anti&longs;pa&longs;i fit,
ad coïtionem reducitur. Non enim ob aliud
anti&longs;pa&longs;is accedit, quàm quòd in vnum co
git: ergo & huius cau&longs;a cognita e&longs;t. Propa
gatione autem o&longs;tendimus quomodo gene
retur &longs;uperius. Vnumquódque enim natura
con&longs;tantium atque mortalium &longs;ibi &longs;imile ge
nerare aptum e&longs;t, itaque nihil mirum ex ig
ne ignem accendi: verùm frictio & percu&longs;
&longs;io à motu initium habent: putredo autem
non &longs;ufficit ignem accendere, &longs;ed vel alio
calore confirmatur, aut motu, aut anti&longs;pa
&longs;i, atque coïtione. Itaque &longs;i quo modo mo
tu ignis accendatur docuerimus, modos om
nes &longs;imul quibus ignis accendi po&longs;&longs;it de
mon&longs;trabimus: & quòd tantùm tres verè
&longs;int, coïtio, propagationem motus, quan
quam longè plures e&longs;&longs;e videantur. O&longs;tende
re autem quomodo ignis à motu generetur,
non aliud e&longs;t, quàm quomodo motus &longs;it
cau&longs;a caloris demon&longs;trare: nam &longs;i motus e&longs;t
cau&longs;a caloris, erit & augmenti illius. Ignis
autem ( vt diximus ) nihil aliud e&longs;t, quàm
color in immen&longs;um auctus. Ergo quónam
pacto motus calefacit, inquirunt Ari&longs;tote
lici, ac multa nugantur: tandem verò ad id
redeunt, vt calor &longs;it effectus motus: e&longs;tque
hoc ac &longs;i dicerent, Ne&longs;cimus. Idem enim
per idem o&longs;tendere, certum nugacis atque
imperiti argumentum e&longs;t. Quid tandem ob&longs;
curè & &longs;uo more dixerunt quidam, quòd
calor hic in aëre iam e&longs;t, &longs;ed per motum ad
formam illam deducitur, e&longs;&longs;éque hunc ca
lorem illum qui à de&longs;ideribus prouenerit? O egregium hominem: calida non cen&longs;ent
a&longs;tra, inde calorem illum a&longs;trorum ignem
e&longs;&longs;e volunt. Quòd et&longs;i caliditatem efficere
&longs;idera, quæ calida e&longs;&longs;e negant concedatur,
rur&longs;us dubitatio emergit, quomodo calo
rem illum motus augeat. Certum enim e&longs;t,
conceptam caliditatem antè à &longs;yderibus ab&longs;
que motu nondum e&longs;&longs;e igneam. Alexander
rectè &longs;entit in hoc, quòd non ex lapidibus
excutitur ignis, &longs;ed aër qui ibi continetur,
attritu repentino vertitur in ignem. Sed &longs;i
ita e&longs;t, cur non è &longs;olidi&longs;&longs;imis lapidibus, vt
porphyrite, ac duri&longs;&longs;imis magis excutitur,
quàm à mollioribus, vt chry&longs;tallo & chal
cedonio? Rur&longs;us, cur non è duobus lapidi
bus eiu&longs;dem generis magis, vt chry&longs;tallinis,
quàm è chry&longs;tallo & chalybe ignis proue
nit? Deinde, cur ( quod maximum e&longs;t ) &longs;i
&longs;olus aër accenditur, &longs;cintillæ illæ magna
ex parte, ac veluti graues, lento proce&longs;&longs;u
de&longs;cendunt? Nam purus ignis, aut non de&longs;-
cendit. Cùm igitur lentè de&longs;cendant quæ
dam, non ex &longs;olo aëre illæ con&longs;tant. Ergo
quòd non &longs;it in lapide ignis conceptus, re
ctè dixit Alexander: vret enim ignis lapi
dem, & rur&longs;us lapis tangentis manum,
& facilè accenderetur, & alimento indige
ret, & duobus lapidibus concu&longs;&longs;is &longs;imul fa
cilè elideretur, vt duobus chalcedoniis, at
tritus enim &longs;ufficeret ad elidendum ignem:
quorum nullum cum verum &longs;it, liquidò con
&longs;tat ignem in lapide non contineri. Sed nec
rur&longs;us ( vt dixi
lapides vt duriores &longs;unt, indigent maiore
percu&longs;&longs;ione vt ignis generetur. Ergo &longs;i &longs;o
lùm &longs;ufficeret aërem repentè concuti ex tali
ictu, qualis e&longs;t is quo è chalybe, & chry
&longs;tallo ignis excutitur, ex duobus chalybis
fru&longs;tis po&longs;&longs;et ignis generari: at non e&longs;t &longs;ic,
&longs;ed, ( vt dixi
expo&longs;cunt, ignémque creant &longs;olidiorem ac
viuaciorem, vt cuius quandoque &longs;cintilla
non paruo maneat tempore. Quinetiam qui
dam &longs;unt lapides vitrei ac molles, qui leui&longs;
&longs;imis ictibus, vel &longs;olùm tacti, ignem, &longs;ed
minimè viuacem, edunt. Indicium verò
certum e&longs;t ex lapidis &longs;ub&longs;tantia ignem ge
nerari, quòd &longs;ine illius attritione nunquam
eliditur: aër etiam
mam, non &longs;cintillas, vertitur. Quinetiam
molæ circumactæ, cùm aqua non aëre ob
ductæ &longs;int, ignem tamen emittunt: lapides
etiam ip&longs;i non ni&longs;i ex angulis. Itaque non
in lapidibus abditus latet ignis, nec concu&longs;
&longs;o aëre ex aëre generantur. Sed nec quòd in
illis potentia &longs;it ignis, vllum certum e&longs;t in
dicium: vix enim in ignem proiecti accen
duntur, nec à frigido vnquam inflamman
tur, & epoti &longs;trenuè refrigerant. Quare ma
nife&longs;tum e&longs;t, ex attritione lapidis ad tenui&longs;
&longs;imas partes illius &longs;ub&longs;tantia redacta, ignem
generari, e&longs;&longs;éque huius materiam, vel il
lius ad hoc aptiorem. Namque puriores ac
non parum duri, ac tenui &longs;ub&longs;tantia con
&longs;tantes, vt chalcedonij, chry&longs;talli, atque
huiu&longs;cemodi, apti&longs;&longs;imi &longs;unt: contrà fragi
les, aut præduri, aut cra&longs;&longs;a con&longs;tantes &longs;ub
&longs;tantia, minimè apti. Sic etiam ex &longs;agittæ
motu plumbum lique&longs;cit: quoniam extre
mæ partes, minimè angulorum, quæ tenui&longs;
&longs;imæ &longs;unt, atteruntur. Idem contingit in
longo motu, quòd in pluribus exiguis repe
titis: velut cùm tabulæ gladium affricamus:
&longs;ed hic eo vehementior attritio, quo id quod
&longs;uppo&longs;itum e&longs;t, etiam duritie &longs;ua re&longs;i&longs;tit, vt
aër in medio compre&longs;&longs;us dum attenuatur at
tenuat. Sed ad id vnde digre&longs;&longs;us eram, de
motu accendente calorem, reuerti opus e&longs;t:
nam ex hoc omnia fermè pendêre videntur. Itaque ex aqua ignem vnquam accendi vi
demus, ex aëre autem non ni&longs;i propagatio
ne, non motu: & &longs;i humidorum aliquod
accenditur, vt oleum ac vinum, ab igne,
non non motu, inflammatur. Ergo quod
motu acceenditur, &longs;iccum e&longs;&longs;e oportet, non
humidum: quod verò ab alio igne, etiam
humidum e&longs;&longs;e pote&longs;t. Quòd igitur &longs;iccum
e&longs;t ac vehementer, iam ex dimidio ignis
e&longs;t. E&longs;t enim ( vt dixi ) ignis vehemens cali
ditas ac &longs;iccitas. Indiget igitur hoc quod
&longs;iccum e&longs;t, vt tantum incale&longs;cat: verùm
partis & totius eadem ratio e&longs;t. Si enim in
cale&longs;cit motu vehementi, etiam vehemen
ter incale&longs;cet. Cùm igitur &longs;iccum motu col
liditur, vt rarum euadat ac tenuè nece&longs;&longs;e
e&longs;t: at tenuis &longs;ub&longs;tantia & &longs;icca, ignea e&longs;t. Vnaquæque enim materia &longs;ub certa quan
titate formam ad &longs;e rapit. Hoc &longs;olùm e&longs;t igi
tur bene dictum, quòd calor ille qui è &longs;yde
bus mi&longs;tis ine&longs;t &longs;iccæ iunctus materiæ, dum
motu nimis attenuatur non repugnante hu
mido, quippe cùm &longs;iccam eam iam &longs;uppo
&longs;uerimus, nec formà priore vt pote lapidis,
adeò ob tenuitatem debilitatæ, ne &longs;imul
qualitates lapidis ade&longs;&longs;ent, abe&longs;&longs;et verò &longs;ub
&longs;tantia, ignis formam &longs;u&longs;cipiunt calore
agente. Ergo hic modus coïtioni, qua&longs;i con
trarius e&longs;t: in illo con&longs;tante materia calor
cogitur, hîc &longs;ub eodem calore materia ip
&longs;a attenuatur. Indicio e&longs;t hanc e&longs;&longs;e cau
&longs;am, quòd aqua motu in aërem verti
tur, vt qui&longs;que vbi illæ cadunt magno im
petu pote&longs;t videre. Nam attenuata &longs;ub&longs;tan
tia cùm humido iuncta &longs;it, aëris formam
induit.
modo
& ignem ge
neret.
paraphra&longs;i
Metaphy. tract.
2.
col. 2.
lapidibus ig
nis excutia
tur.
e&longs;t actu, &longs;ed
&longs;ola caloris
priuatio.
Verùm dubitabis, in frigido aëre ac ma
teria, in qua iam frigus &longs;uperat, vt in lapi
de, cur calor in&longs;urgit, cùm frigus &longs;it poten
tius? Re&longs;pondeo, frigus &longs;i pro actu intelli
gatur, nihil e&longs;&longs;e ni&longs;i calorem illum exiguum:
quod autem non e&longs;t, nullas habet opera
tiones. Ob id frigus non in&longs;urgit, cùm &longs;ola
priuatio quædam &longs;it, &longs;ed calor, qui tamen
ad paucitatem &longs;ubiectæ materiæ compara
tus, magnus e&longs;t. Indicio e&longs;t frigus nihil om
ninò e&longs;&longs;e præter caloris priuationem, ter
tianarum rigor, in quo cùm nulla &longs;it mate
ria frigida, &longs;ed &longs;olius caloris fuga, frigus
tamen non leue &longs;entitur. Vbi ergo calor exi
guus in materia pauca fuerit, &longs;eruatur. Ea
dem ratione nec &longs;iccitas aliud e&longs;t, quam hu
midi priuatio. Quamobrem &longs;icca humectari
impo&longs;&longs;ibile e&longs;t, cum non &longs;it reditus ad ha
bitum ex priuatione. Sed difficilius e&longs;t hu
mectare, quia humidum principium e&longs;t ex
elemento, calor ex cœlo, quod &longs;emper dif
fundit. Re&longs;taurantur igitur &longs;olis adiectis ma
teriis. At infrigidare, aut &longs;iccare, faciliùs
conceditur, cùm impedimento con&longs;tent hæ
mutationes. Iu&longs;tè ætherem, & aquam prin
cipium naturalium rerum antiqui po&longs;uêre,
quòd in altero calor dominari exi&longs;timatur
in reliquo abundet humidum. Iu&longs;tius aërem,
&longs;i ille calidus e&longs;&longs;et & humidus. Terram ne
mo: nam ip&longs;a frigida, &longs;iccáque e&longs;t. Sed ca
lida præter naturam difficilè refrigerantur,
motus enim con&longs;eruat. Ergo difficilius
quæ natura talia &longs;unt, motus enim eo
rum perpetuus. Verùm in aëre frigido
&longs;cintilla ignis illicò, ni &longs;uccurratur, extin
guitur. Sed aër non pote&longs;t prohibere gene
rationem quæ intus fit, illo tantùm circum
ambiente.
e&longs;t ni&longs;i hu
midi priua
tio.
Verùm rur&longs;us dices: &longs;i frigus nihil e&longs;t
actu, &longs;ed &longs;ola caloris priuatio, quomodo
frigida refrigerant, vt calida calefaciunt? Frigus &longs;emper e&longs;t cùm multa maria, im
po&longs;&longs;ibile verò tenui&longs;&longs;imum aliquid e&longs;&longs;e fri
gidum: multa materia impedit, nec ca
lo penetrare po&longs;&longs;it neque moueri, quare hoc Ergo quod calefacit, per
&longs;e calefacit: quòd refrigerat, &longs;olùm ex ac
cidenti. Repugnabis for&longs;an, quoniam re
frigerari &longs;entimus nos, non aliter à frigidis
tum repentè, vt à calidis calefieri, vt pro
ducta frigoris quædam &longs;pecies videatur. Equidem ( vt dixi ) nihil aliud e&longs;t frigidum,
quàm caloris priuatio: & quæ mouentur
nec con&longs;i&longs;tunt, refrigerantur, vt aqua, &
ventorum validorum aër. Porrò cùm conta
ctu re&longs;rigeratur, &longs;olùm &longs;uperficies refrigera
tur, fugiente intus palàm calore: nec po&longs;&longs;ibi
le e&longs;t ob hoc &longs;ubitò quippiam refrigerari,
mora autem ducta refrigerantur etiam pe
niti&longs;&longs;imæ partes.
Atque hæc vera &longs;unt rerum naturalium
fundamenta, in quibus nihil e&longs;t repugnans. Qui verò eas qualitates &longs;ub&longs;tantiis affixas
imaginantur, & frigiditatem aliquod e&longs;&longs;e
naturæ principium, in difficillimas perue
niunt quæ&longs;tiones, rerúmque quæ videntur
cau&longs;as dicere non po&longs;&longs;unt, omniáque &longs;ilen
tio ac verbis ob&longs;curis inuoluere, tum etiam
ambiguis, nituntur. Igitur calor ip&longs;e propria
qualitas e&longs;t cœle&longs;tis, hæc agitans corpora,
quæ motu adiuta ignem creat. Si à materia
obruatur ac impediatur, frigus gignit. Quæ
cunque autem motu non eadem manent,
frigidiora euadunt, vt aqua & aër. Aëris
verò temperiem facit radiorum multitu
do Solis, tum &longs;yderum, quos excipit,
qui illum calefaciunt. Terra verò non adeò
e&longs;&longs;e frigida pote&longs;t vt aqua, quoniam non
mouetur.
His itaque con&longs;titutis, quibus non pauca
quæ iamdiu latuerunt, o&longs;tendemus naturæ
&longs;ecreta, ad ignis rur&longs;us hi&longs;toriam reuertan
tur. Verùm de &longs;ub&longs;tantiarum &longs;ubtilitate ali
qua priùs præponere oportet. Quædam igi
tui dicuntur tenues per &longs;e, vt aër: quædam
quantitate, vt capilli: quædam quia fluunt,
vt &longs;anguis: quædam quia in partes tenui&longs;&longs;i
mas diuidi po&longs;&longs;unt, vt aurum: aliæ quia plu
ra ex his habent, vt &longs;pititus, qui no&longs;tra
rum &longs;unt operationum in&longs;trumenta. Fiunt
autem ab arte pleraque tenuia, velut plum
bum, quòd adeò attenuatur arte, vt in pul
uerem redigatur, ex quo horologia fieri &longs;o
lent. Liquefactum enim agitatur celerrimè
in mortario: ideò cum cogi non po&longs;&longs;it, tran
&longs;it in puluerem. Et quamvis ars in tenui&longs;&longs;i
ma redigat ligna, aut lapides, aut metalla,
non tamen ip&longs;a mi&longs;cet, nec attenuat &longs;ub
&longs;tantiam, &longs;ed &longs;olùm quantitatem. Ignis ve
rò &longs;i attenuat, &longs;eparat: aut &longs;i mi&longs;cet, non
attenuat. Separando enim quæ cra&longs;&longs;a &longs;unt,
attenuantis &longs;peciem præbet. Sola natura &longs;i
mul mi&longs;cere atque attenuare &longs;ub&longs;tantiam
pote&longs;t. Cùm enim ( vt dixi
&longs;ubtilia quæ duci po&longs;&longs;unt, atque ea ductilia,
vel humida e&longs;&longs;e nece&longs;&longs;e &longs;it, ignis verò &longs;ic
cet, attenuare non pote&longs;t, ni&longs;i &longs;eparet. At
tenuat ergo vel comminuendo &longs;icca, vt
cùm arenam in puluerem redigit, aut col
liquando, vt metallica: tenues partes &longs;e
parando, vt in di&longs;tillationibus. Verùm dum
&longs;icca comminuat, colliquet humida, etiam
attenuat. Contigit tamen in di&longs;tillationibus
aliquid attenuari ac alteri mi&longs;ceri, cùm à
calido humido, non ab igne fiunt. Calor
enim mi&longs;cet, & cum humido attenuat. Fit
autem hoc va&longs;es in aquam feruentem im
mi&longs;&longs;is, vocátque Mariæ balneum. Proximum
bonitate di&longs;tillationis genus huic in equino
fimo: inde quod per cineres præ&longs;tanti&longs;&longs;imum
in oleum detractum e&longs;t. Nam cùm calida
&longs;it ac humida &longs;ub&longs;tantia, per multos men
&longs;es calorem &longs;eruare pote&longs;t, atque eò longio
re temporis &longs;patio quàm vuarum acini, quo
oliuarum &longs;ub&longs;tantia den&longs;ior e&longs;t, ac pinguior. At nullum horum metalla liquare pote&longs;t,
&longs;ed illa igne indigent. Sed vt ardenti&longs;&longs;ima
di&longs;tillatio fit per ignes, ita mi&longs;tioni ac veræ
attenuationi inepta: cui fermè &longs;imilis e&longs;t,
quæ fit per cineres. Nam &longs;i igne di&longs;tillata
fæcibus &longs;uis mi&longs;cueris, fiet totum pro mo
lis ratione grauiùs quàm antea, tum etiam
&longs;iccius. Non igitur verè attenuat ignis, &longs;ed
natura ip&longs;a, quæ totam &longs;ub&longs;tantiam conco
quit ac mi&longs;cet. Vnde ob &longs;ubtilitatem omnia
in vnum conueniunt, mi&longs;túmque den&longs;ius,
fit, & tamen ex &longs;ubtili&longs;&longs;imis compo&longs;itum
partibus. Ergo in naturali coctione, vt quæ
in liquido duri&longs;&longs;ima, etiam vim ignis obti
neat, & mollis balnei in attenuando, partes
cra&longs;&longs;iores comminuuntur, quod ab igne im
petrari non pote&longs;t.
in &longs;ub&longs;tantia
genera.
ab arte, na
tura, & igne
in quibus
differant. Plumbum
quomodo in
puluerem
tran&longs;eat. Ignis quo
modo atte
nuet.
nis v&longs;us &
genera.
rè attenuat.
latæ an vires
habeant.
Sed ex his non leuis emergit dubitatio.
Nam &longs;i ignis cuncta calefacit, &longs;iccátque,
omnes aquæ, quæ di&longs;tillatione habentur,
calidæ ac &longs;iccæ e&longs;&longs;e deberent. Nec repugnat
&longs;ub&longs;tantia, quòd aquea &longs;it: talis enim cùm
fit ardens, & vritur, & corpora humana
egregiè excalefacit, ac &longs;iccat. Rur&longs;us aquæ
omnes frigidæ &longs;unt ac humidæ, vincente
&longs;ub&longs;tantia. At neutrum &longs;emper verum e&longs;t,
imò aliquæ ex his &longs;imiliores &longs;unt his, à
quibus excipiuntur: vt ro&longs;àcea, odore, &longs;a
pore, viribus. Vrceus aquæ plantaginis
fluentem vndequaque &longs;anguinem &longs;i&longs;tere po
te&longs;t. Non idem facit lactucæ aqua, et&longs;i &longs;it
frigidior. Quidam nuper dum memoriam
augere niteretur, meli&longs;&longs;am triduo albo vino
infundit, inde leuiter expre&longs;&longs;o vino, aquam
di&longs;tillando collegit, cuius potu memoriam
recuperare vi&longs;us e&longs;t. Sed cùm calidi e&longs;&longs;et ie
coris, bonam valetudinem penè funditus
euertit. Atque hunc modum Chymi&longs;tæ vo
cant, &longs;tellas cœlo infigere.
Quæri igitur &longs;olet, an aquæ hæ proprias
vires retineant? Diximus olim, dum de malo
medendi v&longs;u loqueremur, nullas e&longs;&longs;e vires,
quòd odore, & &longs;apore Ab&longs;ynthij
enim aqua, nec
e&longs;t: imò quod mirum e&longs;t, &longs;ubdulcis.
men, vt ro&longs;aceam præteream,
vim aquis. Nam &longs;i talem ob ignem e&longs;&longs;e di
cas, qui e&longs;t quòd nulla aliarum talis &longs;it? Nam hæc egregiè calefacit, &longs;iccat, pene
trat, acutum olet, ardet. Itaque vires aquis
iam ine&longs;&longs;e certum e&longs;t, &longs;ed nec omnibus, nec
æquas. Quæcunque enim res tenuem &longs;ub
&longs;tantiam habent frigidæque iunctam, aquam
emittunt &longs;ibi non ab&longs;imilem, vt ro&longs;a. Quæ
verò tenuem & calidam &longs;imilem &longs;ed vren
tem emittunt, vt vinum, & metallicorum
quædam. Quæ cra&longs;&longs;am & calidam, di&longs;&longs;imilem
& prauam, vt ab&longs;ynthium. quæ cra&longs;&longs;am ac
frigidam, di&longs;&longs;imilem, &longs;ed non prauam, vt cu
curbitæ. Iuxta hanc rationem vires aqua-
ces. Nam quæ vehementi igne indigent, om
nes &longs;iccant vehementer, plerunque etiam
excalefaciunt.
bile facere
aquam quæ
in multa &longs;e
cula vitam
pror
Ergo hîc rur&longs;us dubitatio alia oritur, an
aquam liceat facere temperatam, quam
quintam vocant e&longs;&longs;entiam? Erit autem hæc
( vt docebo
nui&longs;&longs;ima mobilis, & quæ motu calorem
temperatum retinet, & tamen plurimum. Hæc igitur vires omnes con&longs;eruare pote&longs;t,
& vitam producere. Nam cum tenui&longs;&longs;ima
&longs;it, mi&longs;cet &longs;e humido primo, penetrans &longs;o
lida, ac excrementa &longs;eparat, quæ in illo
continentur. Qui verò calidi plurimum ha
bet, eiicit impurum quicquid e&longs;t, natura
lémque ob id calorem in&longs;taurat. Nihil enim
aliud e&longs;t &longs;enectus, quam naturalis caloris
imminutio: imminuitur verò, quia motus
prohibetur, vt de igne dixi: &longs;imilis e&longs;t enim
huius ad illum ratio. Motus verò prohibe
tur ob terræ &longs;ub&longs;tantiæ abundantiam: quo
niam &longs;ola terra plurimam habet materiam,
& motu omninò caret. Ergo aqua illa calo
re cùm &longs;it temperato, nec cor vexabit, nec
iecori infe&longs;ta erit. Itaque &longs;ola hæc, i&longs;ta quæ
diximus præ&longs;tare pote&longs;t. Referunt in Bonic
ca in&longs;ula, quæ ab Hi&longs;paniola orbis noui M. C C. pa&longs;&longs;uum millibus di&longs;tat, fontem in
vertice montis e&longs;&longs;e qui &longs;enes re&longs;tituat, non
tamen canos mutet, nec tollat iam contra
ctas rugas. Cuius rei præter per&longs;euerantem
famam, locuples te&longs;tis Petrus Martyr An
gerius Mediolanen&longs;is, à &longs;ecretis Regis olim
Hi&longs;paniarum, in &longs;uis decadibus orbis nuper
inuenti. Sed Ouiedus con&longs;tanter negat.
Nos
e&longs;&longs;e po&longs;&longs;e non dubitamus, e&longs;&longs;e haud fatemur. Tum minus id credendum, quòd breui, &
paucis diebus id fieri dicunt. At homo an
norum multitudine &longs;ene&longs;cit, non igitur iu
uene&longs;cere pote&longs;t, ni&longs;i annorum &longs;patio:
quamobrem id tentare atque experiri diffi
cillimum. In a&cuml;re bono, aqua optima e&longs;&longs;e
debet: aër autem optimus (vt dixi) in mon
tium iugis: ibi autem incommoda multa
hominibus, quare paucis v&longs;u euenit vt à
natura auxilium hoc a&longs;&longs;equantur. Ergo vt
ad rem reuertar, ne tam longè petatur, cùm
ardens aqua diuturno circulationis motu te
nuitatem retinens, caliditatem, acumén
que &longs;aporis ác odoris exuerit, æther e&longs;t. At
tamen primùm fragrat. E&longs;t enim nil aliud
odor frangans, quam acutus, cum modera
tus extiterit. Indicio e&longs;t, quòd piper non
fragrat, nec zingiber, quia immodicè &longs;int
acuta, parua tamen quantitas benè olet. At
quæ bene olent contraria ratione, cinamo
mum, amomum, crocus, garyophyli, li
lia, mo&longs;chus; moderatè acuta &longs;unt: & &longs;i
plurimum ex his naribus &longs;uppo&longs;ueris, vt
piper, cerebrum feriunt, nec bene olere
videntur. Allia & cepæ, quòd humorem
habeant putredinis haud expertem, et&longs;i acu
ta &longs;int, tamen etiam quia moderata non
&longs;unt, fœtent. Igitur ardentem aquam, &longs;i
ad temperamentum redierit, tenuitate re
tenta nece&longs;&longs;e e&longs;t fragrantem fieri: & &longs;i fra
grans fiat, nece&longs;&longs;e e&longs;t vici&longs;&longs;im in æthera
e&longs;&longs;e conuer&longs;am. Fit & quæ iuuentutem in
&longs;tauret aqua cum ty
leboro, qualem apud patrem meum vidi:
&longs;ed hæ diuexant corpora, & iuuentutis ima
ginem fucatam redimunt, non præ&longs;tant iu
uentutem. Æther verò veram præ&longs;tat, cùm
eam retineat diu quam habent, & exornet. Sed nunquid &longs;emper?
Non, &longs;ed cùm non fue
rit prohibens: prohibens autem materia
multa.
Rur&longs;us ne igne, qui calidi&longs;&longs;imus e&longs;t, te
nuior æther? Certè &longs;ic, nam cœlo conti
guus, ideóque leui&longs;&longs;imus: impre&longs;&longs;am enim
ab a&longs;tris caliditatem circulatione modera
tur tenuitate retenta? atque eodem modo
hæc aqua calore ignis ad &longs;ummam redacta
tenuitatem, motu ip&longs;o refrigeratur, ac tem
periem acquirit. Itaque & hæc, & æther,
medium qua&longs;i &longs;unt inter mortalia, immor
taliáque. Locum enim cùm habeat ac tem
periem, tum &longs;ub&longs;tantiam cœlo proximam,
corrumpi nequit. Dum verò infrà impelli
tur, refrigeratur, atque &longs;ic po&longs;t multa &longs;ecu
la corrumpitur. Itaque medium e&longs;t qua&longs;i
mortalis, ac immortalis, cuius generis Stoi
ci animam humanam e&longs;&longs;e credunt. Sed quòd
hîc ex ardente aqua æther elaboratur, cùm
à calore attenuetur, à motu non cogatur,
non parum tenuius euadit. Itaque &longs;imili ra
tione vtrunque afficitur. Sic verò quæcun
que calore ignis permutantur, euidentem ca
liditatem & &longs;iccitatem acquirunt: vt calx
& cinis. Sed differunt, quia in calce calor
non finitur, in cinere iam exhau&longs;tus fermè
totus e&longs;t. Ob id qui e&longs;charotica componunt
ex calce & cinere medicamenta, à calce præ
cipuè caliditatem quærunt, à cinere &longs;iccita
tem. Sic qui aquam qua metalla &longs;eparantur,
educunt. Fit autem hoc modo: Halinitri
partem vnam, liquidi aluminis, quod ro
chæ vocant, partes tres, arenæ mediam,
&longs;iccata diligenter, & purgata igne di&longs;tillan
tur vitreis va&longs;is. Colligitur autem &longs;eor&longs;um
quod priùs effluit, cùm crocea demum vi
detur va&longs;is facies: actis ignibus alia &longs;ucce
dit, quæ priore excipitur plerunque: & ta
men &longs;i aquam fontis excipias, adhuc adeò
acris e&longs;t, vt nihilominus argentum di&longs;&longs;ol
uat, & ip&longs;um ab auro &longs;eparet. Separatur
autem &longs;ic: Aqua extractæ partem modicam
accipe, cui argenti puri&longs;&longs;imi pondus oboli,
id e&longs;t, XII. granorum impone, ac impo&longs;i
tam cineribus tamdiu permitte, donec di&longs;
&longs;oluatur argentum. Hæc purgamenta calci
tenui &longs;imilia in imum va&longs;is demittet, qui
bus &longs;ublatis quod reliquum e&longs;t aquæ purio
ris, toti aquæ à qua iam detraxeras addes,
quæ &longs;imili exemplo & ip&longs;a purgamenta illis
&longs;imilia in imum demittet, quibus &longs;ublatis
a quam totam puri&longs;&longs;imam, ac magis habe
bis ad argentum ac cætera metalla, præter
aurum, di&longs;&longs;oluendum efficacem. Cùm verò
facilè euane&longs;cat, va&longs;e vitreo diligenter oc
clu&longs;a tenetur. Vires autem æ&longs;timanti quan
tas habeat, quæ excepta ( vt dixi ) aqua pu
tei, etiam &longs;ine igne in horis 24. argentum
in aquam redigat, modico autem cinerum
calore in duabus aut tribus horis, non e&longs;t
qui miram vim vaporibus illis extremis, ac
aquæ in quam vertuntur, imò incredibi
lem non tribuat. Eiu&longs;dem generis e&longs;t, quæ
fit &longs;alibus ammoniaco, nitróque, tum cal-
addita illis demum æruginis parte quarta:
hæc eadem arte facta, nec ip&longs;is parcit la
pidibus. Si tamen aliquid O&longs;tracitis lapi
dis Smiridis vocati, quo gemmas expo
liunt, addideris, copio&longs;iorem aquam & me
liorem habebis, quia non vritur. His igi
tur experimento acceptis, videamus cur
aqua hæc adeò potens euadat: namque ma
nife&longs;tum edocet experimentum, &longs;icciorem
partem vi ignis attenuatam, vim igneam ac
erodentem &longs;u&longs;cipere. Sed cur non ardet aqua
&longs;eparationis, vt ardens? quia ardens cali
dior e&longs;t ac tenuior, & etiam minus &longs;icca:
ideò ardere pote&longs;t, & egregiè calefacere,
non tamen erodere. Illa verò erodere pote&longs;t,
non ardere, parúmque calefacere. Simili
igitur ratione quod ex calchanto oleum vi
ignis excipitur, quum &longs;icci&longs;&longs;imam partem
in humorem vertat, acuti&longs;&longs;imum e&longs;t, atque
linguam vt ignis ferit. Con&longs;t at igitur & hac
ratione aquam fieri po&longs;&longs;e, quæ lapidem ve&longs;i
cæ per catheteram immi&longs;&longs;a, illicò confringet. Nam còm duo &longs;int nece&longs;&longs;aria, & quod lapi
dem atterat, & quòd ve&longs;icæ &longs;it innoxia, pri
mùm præ&longs;tabit modus ac materia: nam ex
tremos vapores è &longs;corpionum cinere, vel
Macedonici petro&longs;ilij, vel tecolitho, aut
lapidibus cancrorum excipiemus: &longs;ic enim
aqua fiet quæ etiam porphyritem commi
nuat. Porrò innocentiam præ&longs;tat, &longs;i materia
ex qua aqua excipitur, omnis &longs;al&longs;edinis ex
pers fuerit. Non igitur è &longs;alis genere aliquo,
aut alumine, vel calchanto, aut vini fæce,
&longs;ed ex aliquo eorum, quæ nuper retulimus
aquam excipere oportebit. Opus autem &longs;em
per e&longs;t diligenti experientia, in confirman
da &longs;ubtili ratione, vt ea quæ adeò &longs;ubtiliter
explorauimus, &longs;ecurè per experientiam con
firmata, in v&longs;um hominum po&longs;&longs;imus dedu
cere. Equidem &longs;cio &longs;tercus columbinum ac
parietariam, vel illud hac arte in aquam
deductum, lapides ve&longs;icæ duri&longs;&longs;imos fran
gere po&longs;&longs;e. Quodnam autem illud &longs;it, quòd
id facturum &longs;it, & ab&longs;que noxa, experien
tia declarari oportet. Nam & hircinus &longs;an
guis, & leporis pellis, & vitrum, multum
probantur ratione: &longs;ed tamen nihil horum
for&longs;itan &longs;eor&longs;um, &longs;ed ex his aliqua &longs;imul
iuncta, atque certa men&longs;ura. Metallicum
certè &longs;it tale oportet, aut ad metalli naturam
mutatum. Audiui quondam inuentam à quo
dam Ianuen&longs;e, &longs;ed denuò ami&longs;&longs;am morte il
lius, qui eam notam nemini facere vo
luit. Hoc certum &longs;anè e&longs;t, inueniri po&longs;&longs;e, at
que hanc e&longs;&longs;e illius artem. Dubitatur autem
an tenuia magis acuta &longs;int, & an magis
erodant. Andreas Lacuna Segobien&longs;is me
dicus, medicamentum recitat Philippi Lu
&longs;itani, quòd con&longs;tat alumine, ærugine, au
ripigmento, atque chalcitide, paribus por
tionibus, quæ perfu&longs;a aceto acerrimo per
dies octo, atque in &longs;ole trita ac &longs;iccata, vt
diutiùs teruntur, perfunduntur, &longs;iccantur,
vtque &longs;ol magis excalefacit, ita celerius car
nes in collo ve&longs;icæ, & pudendo natas aufert,
atque minore cum dolore: ad hoc enim me
dicamentum paratur. A &longs;ole igitur, & ace
to acri videntur, quæ cra&longs;&longs;a &longs;unt commi
nui, ab attritione autem in pollinem redigi. Quia verò minùs afficit dolore, id contin
git, quia partes exu&longs;tæ re&longs;oluuntur. Videtur
igitur medicamentum fieri tenuius quanti
tate, cra&longs;&longs;ius autem, & magis æquale &longs;ub
&longs;tantia. Hoc autem minùs mutat corpus ex
calefaciendo, aut &longs;iccando. Tenui&longs;&longs;ima igi
tur tàm quantitate, quàm &longs;ub&longs;tantia cele
riùs erodunt: &longs;ed &longs;ub&longs;tantia moderata, minùs
afficiunt dolore. Cra&longs;&longs;a igitur quantitate,
& tenuia &longs;ub&longs;tantia, dolorem inferunt, &
&longs;eriùs erodunt: &longs;ub&longs;tantia cra&longs;&longs;a, & quanti
tate, &longs;erò & &longs;ine dolore: vt calx, & &longs;apo te
ner, de quo aliàs dictum e&longs;t: &longs;ubtilia vtro
que modo, celeriter, & magno cum dolo
re. Cra&longs;&longs;a &longs;ub&longs;tantia, & tenuia quantitate,
erodunt celeriter, & paruo cum dolore, atque
ea optima &longs;unt. Sed de his, quæ ad hominum
curationem pertinent, alio loco tracta
bitur.
æthere te
nuior.
tia calcis
cinere.
aurum ab ar
gento &longs;epea
rat.
ti&longs;&longs;ima.
ardentis &
&longs;eparationis
comparatio.
ve&longs;icæ lapi
dem pote&longs;t
confringere.
era&longs;&longs;a magis
erodant.
Cæterùm vt ad rem redeam dubltatio
emergit: Si magnus calor efficit has aquas,
ardentem puta ac &longs;eparationis, quomodo ta
ctu frigidæ &longs;unt? aut &longs;i iam refrigeratæ
&longs;unt, cur metalla colliquant? vel &longs;i aliquid
reman&longs;it caloris, cur vel &longs;ine motu penitùs
non extinguitur? vel &longs;i motu iuuatur ali
quo, cur materiam adeò paratam non accen
dit? Horum autem nullum experientia do
cet. Eadem verò ratio & in naturalibus mi
&longs;tis e&longs;t. Nam &longs;ulphur facillimè accenditur,
& tamen per &longs;e friget. Piper exurit linguam,
& corpus vehementer, &longs;i edatur, accendit,
& tamen tactu frigidum e&longs;t, & igni admo
tum, vix ignem concipit. Decebat Philo
&longs;ophos hæc quærere, quæ &longs;en&longs;u con&longs;tant, &
quotidie tractamus, quæque cùm inuenta
fuerint, magnam vtilitatem afferunt, & non
his relictis, quæ præ manibus (vt dici &longs;olet)
habemus, nouas nouas nominibus excogita
re quæ&longs;tiones, in quibus non minùs incertum
habeas, quid &longs;it de quo quæritur, quàm quo
modo id quod quærimus, &longs;it determinan
dum: deinde, etiam&longs;i millies rectè, quod ta
men vix vnquam accidit, quæ&longs;tio di&longs;&longs;olua
tur, nihil humano generi afferat vtilitatis. Cuius &longs;ignum e&longs;t manife&longs;tum, in tot &longs;ecu
lis hos egregios viros nihil vnquam ad vitæ
v&longs;um inueni&longs;&longs;e, quòd fal&longs;is principiis inni
tantur, & nugari ac ob&longs;trepere &longs;olùm his
&longs;ufficiat. Igitur ne illos repræhendendo eis
&longs;imilis euadam, quæ&longs;tionem hanc valdè ne
ce&longs;&longs;ariam di&longs;&longs;oluere aggrediar. Primùm igi
tur illud proponendum e&longs;t, mi&longs;ta ex ele
mentis credi compo&longs;ita, quòd in mi&longs;tis ele
mentorum qualitates &longs;int manife&longs;tæ, atque
ob id etiam tot elementa credita &longs;unt in eis
e&longs;&longs;e, quot combinationes qualitatum, non
concludente argumento. Aliud &longs;ync&ecedil;rius
indicium e&longs;t, quòd in quibu&longs;dam terra, vt
in metallicis ac lapidibus in aliis aqua, ve
luti in herbis, manife&longs;tè videantur. Illud
quoque &longs;upponendum, quod oculis vide
mus, terram & aquam &longs;olas e&longs;&longs;e mi&longs;torum
materias, & quod & Philo&longs;ophus qua&longs;i di
uinando dixit, calorem verò ip&longs;um e&longs;&longs;e, qui
hæc mi&longs;cendo concoquat. Si igitur terr&ecedil; plu
rimùm & caloris
iam prædictis. Si cum plurima terra modicus
calor extiterit, terreum dicitur. Primi exem
plum e&longs;t piper, &longs;ecundi lapides. Si aqua
gnus, fit aëreum, quod pingue omne e&longs;t, ac
facilè flagrat: cuiu&longs;modi &longs;unt omnia olea,
pinguedines. &longs;ulphur, bitumen: &longs;i paruus ca
lor, aquea, vt olera pleraque. Cur igitur piper
non accenditur facilè? quia cum attenuata
parte multum e&longs;t terrei. Docuimus autem
quòd terreum, quod multum contineat ma
teriæ, & motum prohibeat, ignis generationi
repugnet. At dices, leue piper e&longs;t.
Re&longs;pon
deo, hoc e&longs;t quia inane, &longs;ub&longs;tantia verò ip&longs;a
grauis: & &longs;i contundantur optimè, haud leue
e&longs;t. Sulphur verò cùm humidum &longs;it, linguam
non exurit: ardet tamen, quia calidum e&longs;t
vehementer.
ignis affectus
ab&longs;que igne
appareant.
verè in mi
&longs;tis, terra &
aqua pro ma
teria, & ca
lor cœle&longs;tis
agens.
animal.
C
1. in initio.
His igitur vt in principiis acceptis, ad quæ
&longs;tionis di&longs;&longs;olutionem accedamus. In mi&longs;tis
ip&longs;is tria tantùm apparent, terra, & aqua, &
calor, qui ea mi&longs;cet. Nam terram, & aquam
&longs;pontè mi&longs;ceri palàm e&longs;t: aër mi&longs;tionem refu
git, nec mi&longs;cere vnquam poteris illum his,
nec &longs;i quid aliud eo tenuius e&longs;&longs;et. De igne ve
rò non e&longs;t dubitandum, cùm neque &longs;it
tumErgo &longs;i mi&longs;ta
his con&longs;tarent, violenter mi&longs;cerentur. Ignem
autem non generare palàm e&longs;t, quia exteriùs
euocat: at quod generat, intùs reuocat omnia. Siccat etiam ignis, & quæ generantur, hu
mido indigent, quod qua&longs;i glutinum partes
vnum cohærere faciat. Rur&longs;us ignis &longs;eparat
ac diuidit: generatio autem cra&longs;i non &longs;olùm
mi&longs;tione indiget. Qualitates etiam ad &longs;um
mum ignis deducit: at quæ ad generationem
conueniunt, quæque mi&longs;centur, qualitates
mutuò frangunt. Denique proprium munus
e&longs;t cœle&longs;tis caloris, generare, non autem ig
nei: neque enim ignis vita potentia e&longs;t. Mi&longs;
cet autem ignis corpora, &longs;ed tamen
ip&longs;as diuidit, ac &longs;eparat. Propterea panis igne
conficitur, caro verò corrumpitur: verùm
quia v&longs;us non admittit, vt carnes crudas
edamus, igne eas coquimus. Quòd &longs;i car
nes, & oua cruda comedere con&longs;uetum
e&longs;&longs;et, ad vitæ diuturnitatem non parùm con
duceret. Verùm quia hæc edere haud licet,
quæ cruda po&longs;&longs;unt, lac, mel, oleum, bu
tyrum, &longs;accarum, olera plæraque tenuioris
&longs;ub&longs;tantiæ, &longs;i edantur, vtiliora erunt tàm
vitæ, quàm valetudini. Nam et&longs;i ( vt dixi)
ignis corpora mi&longs;ceat, & ex &longs;ulphure, ar
gentóque v
&longs;tantias tamen alimentorum &longs;eparat, & tenue
à cra&longs;&longs;o &longs;eiungendo deterius reddit. Itaque ni
fa&longs;tidium ob&longs;taret, oua, o&longs;trea, oblongáque
conchylia cruda edere melius e&longs;&longs;et, quàm
cocta. Atque in vniuer&longs;um &longs;i vires validæ
fuerint, & fa&longs;tidium homines non vexet, ig
nis propè pro cibis nulla e&longs;&longs;et nece&longs;&longs;itas aut
vtilitas. Sed maluerunt hoc modo lautè, pa
rúmque viuere, quàm diu ferarum, aut ru
&longs;ticorum ritu. Ob id tamen non parùm his,
qui in
nem conduxi&longs;&longs;e arbitror crudorum cibo
rum e&longs;um. Nam cruda quum coquun
tur, meliora &longs;unt coctis, quæ non ignis
vitio carent. Sed à pueritia a&longs;&longs;ue&longs;cere
oportet.
generare de
mon&longs;tratio.
in mi&longs;cendo.
vitam, & &longs;a
lubritatem
corporis vti
liora.
druplex, quæ
&longs;tioni&longs;que
di&longs;&longs;olutio.
Calor igitur quadruplex: alius vt in prin
cipali agente, id e&longs;t, radiis &longs;iderum: alius
& ip&longs;e in actu, &longs;ed &longs;icco iunctus: tertius,
humido: quartus autem ve&longs;tigium e&longs;t calo
ris, non calor. Primùm igitur cœle&longs;tem vo
care &longs;olemus, e&longs;tque aliorum origo & fons:
hic vt talis e&longs;t, cale&longs;acit, nondum tamen
generat, quia materiæ coniunctus non e&longs;t. Hunc Ari&longs;totelici, qui audacter in his, in
quibus coargui non po&longs;&longs;unt, litigant, non
e&longs;&longs;e calorem dicerent. Nullum enim e&longs;&longs;e
calidum &longs;itus, quòd cœlum omnis &longs;it ex
pers qualitatis. Secundus igneus e&longs;t, & vo
catur, qui nihil generat, qui iunctus &longs;ic
citati in&longs;trumentum e&longs;t potiùs corruptio
nis, & &longs;eparationis, quàm mi&longs;tionis, aut
cra&longs;is, &longs;ine quibus non fit generatio. Nec
&longs;olùm ignis, &longs;ed omnis calor ex illius gene
re corrumpit, & generationi repugnat. Ob
id nec cineribus oua excepta pullos edunt. Tertiò nomen e&longs;t naturalis calor, qui &
ip&longs;e motu indiget: nam omnis calor dum
viget, motu indiget, & depa&longs;citur &longs;ubie
ctam materiam. Hic verò duplex, alius qui
dem manife&longs;tum habens motum, re&longs;olu
tionémque, qualis in animalibus perfe
ctis maximè, atque magis in &longs;anguineis:
aut ob&longs;curum motum, qualis in plantis,
multóque magis in &longs;eminibus earum, atque
metallicis: in his enim motum calor habet
ob&longs;curum, & tamen humidum di&longs;&longs;oluit. Indicio e&longs;t, quòd &longs;eruata &longs;emina are&longs;cunt,
etiam&longs;i inungantur, anni &longs;patio vel bien
nij, &longs;ene&longs;cúntque non &longs;ecùs ac homines ru
gis contractis, leuioráque infœcunda etiam
facta. Calor is autem facultas dicitur, velut
in pipere, cùm à tota planta deriuatur in &longs;e
men, & à toto monte in metallum, vel à ma
gna parte, nimis concoquens, quòd conco
qui debet, terream maximè partem: túncque
igneum redditur, &longs;i multus calor extiterit:
&longs;i paucus, lapis: &longs;i in aqueam &longs;ub&longs;tantiam
multus agat, fit pingue: &longs;in paucus,
aqueum.
Quæres for&longs;itan, an calor actu maneat?
Manet quidem, &longs;ed ille quum &longs;it naturalis
in humida &longs;ub&longs;tantia, vtpote piperis, funda
tus e&longs;t, quamobrem exurere non pote&longs;t, eó
que magis quòd auul&longs;o &longs;emine ab arbore
perexiguus relinquitur. Neque igitur ob
naturalem calorem piper calidum e&longs;&longs;e po
te&longs;t, cùm ille &longs;it valdè tenuis: nec propter
&longs;ub&longs;tantiam exu&longs;tam, quum illa caloris ve
&longs;tigium, non calorem retineat. Sic & ar
dens aqua ve&longs;tigium caloris retinet, non ca
lorem, & cinis rcfrigeratus. Calx verò ali
quandiu calorem retinet, illúmque in &longs;ic
co: ideo tangenti calida, & maximè intùs:
exteriùs enim ab aëre perfrigeratur. Ita
que pauca aqua &longs;i con&longs;pergatur, accendi &longs;o
let. Sed dices, calor igneus in humido e&longs;&longs;e
videtur, vt cum ardet candela. Sed non e&longs;t,
alitur enim ex humido, &longs;ed in humido Vt neque homo licet pomis ve&longs;catur, pomea
non e&longs;t &longs;ub&longs;tantia, &longs;ed carnea: ita ignis te
nuibus tàm humidis, quàm &longs;iccis alitur,
&longs;ed in &longs;olo &longs;icco, eóque tenui&longs;&longs;imo funda
tur. Atque ea de cau&longs;a inuentum e&longs;t, quónam
pacto non &longs;ecùs quàm in &longs;artagine pi&longs;ces co
quantur in charta: Chartam &longs;eligito,
camus papyrum, &longs;implicem, erecti&longs;que &longs;pon
dis in modum lucernæ ex omni latere oleum
infunde, & antequam exudet &longs;uper puras
trat oleum refugiens ignem, nec ardet char
ta, quia non pote&longs;t &longs;iccari, oleo repugnan
te: ignis verò non &longs;ine extrema &longs;iccitate,
nec flamma, nec motus attenuare po&longs;&longs;unt,
vt ignis accendatur, incale&longs;cit tamen &longs;en
&longs;im mutatis prunis atque ita feruet, quod
mirum videtur, adeò vt impo&longs;iti pi&longs;ces co
quantur. Sed cur filum ouo circundatum, non
&longs;olùm in prunis, &longs;ed nec in flamma ardet? quia non fit ignis, ni&longs;i calor ad &longs;ummum
deducatur, at &longs;emper prohibetur ab ouo ne
ad &longs;ummum deducatur, quia ouum comburi
non pote&longs;t: at quod non comburitur, aliquo
modo &longs;emper refrigerat, quod e&longs;t maximè
calidum. Eadem ratione linteum chry&longs;tallo
polito &longs;uperpo&longs;itum non ardet &longs;ub pruna,
etiam&longs;i folle &longs;ufflaueris. Sed &longs;i calor in
humido generat, cur non in aqua feruente
generatio? quia calor ille aut non e&longs;t in &longs;ub
&longs;tantia aquæ, vel e&longs;t etiam in alio quod &longs;ic
cum e&longs;t. Indicio e&longs;t, quòd aqua feruens vt
ignis vrit. Quòd verò in illius &longs;ub&longs;tantia
non &longs;it, indicat, quòd igne amoto aqua
&longs;pontè refrigeratur. Sed calor &longs;i in humido
&longs;it, generat: vt cùm caro &longs;oli exponitur,
vermiculi generantur, & in fimo vermes, &
in Ægypto oua fimo contecta pullos edunt. Fertur & olim Liuiam Augu&longs;tam cùm ouum
foui&longs;&longs;et in &longs;inu, alternantibus per vices an
cillis, eduxi&longs;&longs;e cri&longs;tatum gallum. Calor ve
rò putridus è genere e&longs;t ignei, quia &longs;iccus:
&longs;ed &longs;imilis e&longs;t naturali, quia cum generatio
ne e&longs;t. Differt ab igneo, quia motum non ha
bet manife&longs;tum: igneus autem habet, ideò
ex altero in alterum tran&longs;itus. Nam igneus
moderatus putrefacit, putridus auctus vrit,
ardet, & accendit. Ob hoc putridæ febres
tanto &longs;unt æ&longs;tu. Cur igitur igneus calor in
naturalem non po&longs;&longs;it tran&longs;mutari, cau&longs;æ &longs;unt
manife&longs;tæ. Nam igneus &longs;iccus e&longs;t, & humi
dior fieri nequit, qualis e&longs;t naturalis. Igneus
etiam euocat, & &longs;eparat, naturalis intrò tra
hit, & mi&longs;cet. Omnis enim calor humidus
mi&longs;cet. At naturalis in putridum, & igneum
tran&longs;ire pote&longs;t, quia humidum à calore &longs;ic
catur. Ob hoc igitur ignis humida denigrare
&longs;olet, quia humidum exterius euocat, aërém
que expellit, &longs;icca dealbat: quia quod erat hu
midi, ab&longs;umit.
charta pi&longs;ces
velut in &longs;ar
tagine friga
circumdu
ctum in igne
non ardet.
uicem tran&longs;
mutationes.
aliqua deal
bet, aliqua
denigret.
Rur&longs;us dubitabis, &longs;i ignis agit in aquam,
aërem generat, cur non igitur humidum pin
gue? Re&longs;pondeo, pingue fit ob mi&longs;tionem,
ignis autem &longs;eparat. Separat autem propriæ
vtilitatis cau&longs;a, quia aqueum propellit,
quod vri nequit, velut in lignis viridibus,
quæ cùm accenduntur, aquam exudant. Depa&longs;citur autem pingue humidum, in
quod olim dum viueret, calor naturalis fun
datus erat. Ergo quod ardet, tenui&longs;&longs;imum
& &longs;icci&longs;&longs;imum e&longs;&longs;e nece&longs;&longs;e e&longs;t, vt palea,
aqua ardens, pyrius puluis. Sed in hoc ali
quid e&longs;t terreum proptcr halinitrum, ideó
que &longs;trepitum edit. Conati &longs;unt ob id qui
dam detracto halinitro puluerem compone
re, qui &longs;ine &longs;trepitu &longs;phærulam emitteret. Quòd &longs;i lentè, & &longs;ine magna vi fieri pote&longs;t.
Atque hunc Bra&longs;auolus refert Ferrariæ Du
cem inueni&longs;&longs;e, &longs;ed qui &longs;ine impetu, ac ad
XII. fermè tantum pa&longs;&longs;us extenderet ictum:
cum magna autem vi
impo&longs;&longs;ibile. Detracto enim halinitro, ad
huc adeò elaborari poterit puluis pyrius, vt
&longs;phærulam emittat, & &longs;ine &longs;trepitu. Sed in
vniuer&longs;um, quantùm è ftrepitu, tantùm
ex impetu detraxeris. Ergo &longs;ubiecta mate
ria ignem variare &longs;olet, atque illius vires:
adeò vt ignis è carbonibus vel lignis &longs;oli
dioribus, vt quercu, vel lapidibus, aut in
metallis fixus, vi&longs;um non leuiter offendat,
cùm ex &longs;aligneis ac &longs;tipulis innoxiùs penè
&longs;it. Vt enim &longs;olidior e&longs;t materia, ita ignis
den&longs;ior e&longs;t. Omnis enim calor talis e&longs;t,
quale alimentum. Vnde &longs;olidiora alimen
menta robu&longs;tiorem calorem efficiunt. In
de &longs;plendor maior ac viuacior, qui &longs;piritus
in oculo hebetat, & tenui&longs;&longs;imum illud hu
midum, in quo videndi vis &longs;ita e&longs;t, &longs;iccat,
& con&longs;umit. Eadem ratione, quod tamen
magis mirum e&longs;t, metalla igne liquata è li
gnis mollibus tenaciora redduntur, & mol
liora: è validioribus autem dura, & fragi
lia, tantùm pote&longs;t materiæ varietas. Su&longs;cipit
& varietatem à natura propria & modo ap
plicandi. Imbecillis e&longs;t cùm &longs;upponitur, vt
cùm carnes coquimus, applicatur &longs;ub, vt ve
hementiùs agat: nam (vt diximus) ignis na
turâ &longs;ursùm tendit. Proximus huic e&longs;t: quem
vocant reflexum: fit cùm &longs;uprà & infrà ap
plicatur, vel à latere, oppo&longs;ito latere vim ig
nis reddente: hoc mollia metalla eruuntur
ex lapidibus, quibus iuncta &longs;unt, & argen
tum ab ære &longs;eparatur. Tertium genus e&longs;t ig
nis ambientis, cùm vndique res, quam vre
re tentamus, aut colliquare, ab igne &longs;ine
follibus circumambitur. Extremus modus
e&longs;t, quo nullus violentior, cùm difficilli
mas materias duri&longs;&longs;imis lapidibus mi&longs;tas col
liquare volumus. Fit autem hoc modo: Va
&longs;a longitudinis cubitorum quatuor, aut &longs;al
tem trium, latitudinis dodrantis, cra&longs;&longs;itu
dinis digitorum trium, in imo flexa, ac ad
cubiti figuram fermè formata, &longs;ine fundo,
ex &longs;ilice nigro maculis albis in&longs;per&longs;o fiunt:
in medio longitudinis foramen, atque in eo
canalis ad vnguem collocatus, per quem
&longs;piritus follium intùs feratur: in imo fora
men, per quod liquata materia de&longs;cendat. Ima pars va&longs;is ob&longs;truitur, eo ( vt dixi) reli
cto o&longs;culo, argilla & carbonibus tritis &longs;imul
tu&longs;is, & in formam cæmenti ac tenaciorem
redactis. Hæc &longs;ic di&longs;po&longs;ita, à &longs;imilitudine
Manicæ metallicæ dicuntur. Implentur in
tùs materia, quam liquare propo&longs;itum e&longs;t,
atque carbonibus alternatim conclu&longs;us hic
ignis &longs;ummam habet vim, cunctáque ne
ce&longs;&longs;e e&longs;t, &longs;i non colliquantur, vri. Non vul
garis vtilitas e&longs;t &longs;piritus, qui per
follibus intùs immittitur: hic primò, quòd
palàm e&longs;t, ignem accendit, & flammam &longs;u&longs;
citat, ip&longs;úmque ignem cogit vehementiùs
penetrare. Secundò, cùm frigidus &longs;it, conce
ptum a metallo calorem cogit, ac intrò pel
lit, atque &longs;ic materiam in qua e&longs;t, di&longs;&longs;oluit. Tertiò &longs;i quid liquatum e&longs;t, ne vratur, pro
hibet, calorémque mitigat.
ab&longs;que &longs;tre
pitu &longs;phæru
lam eiiciens
è machinis.
dens vi&longs;um.
mollia red
dit metalla,
vel dura. Varia
vis ex appli
catione.
tallicæ.
lium in li
quandis me
tallis.
Supere&longs;t his vi&longs;is, vt dubitationes ali
quas di&longs;&longs;oluamus, quarum prima e&longs;t, &longs;i ca
lidum in humido concoquit, atque aërem
etiam, &longs;eu calidam & humidam matetiam
etiam e&longs;&longs;e ponamus? Nam vt frigida & &longs;ic
ca materia ibi e&longs;t, non pura terra, & frigi
da, & humida, non autem aqua: &longs;ic cali
da & humida materia illa aër dici poterit,
& calida ac &longs;icca ignis: atque &longs;ic res hæc ad
opinionem Ari&longs;totelicorum denuò redibit. Sed differentia non parua e&longs;t.
Primò, quia
aër ibi nullus e&longs;t: fit enim aër à calido igneo
non naturali: quòd & &longs;i fiat, extruditur. Palam e&longs;t hoc, quòd homines, qui vali
dum habent calorem naturalem, expertes
flatus &longs;unt: &longs;unt qui verò bile abundant &
calidi &longs;unt naturâ, modicum tamen ha
bent naturalis caloris, flatu abundant. Deinde quòd aliud &longs;it dicere, ab initio ge
nerationis quatuor elementa mi&longs;ceri, aliud
quòd in mi&longs;tis po&longs;tquam mi&longs;ta &longs;unt, inue
niantur partes his elementis con&longs;imiles. Ac
cedit, quòd pars illa, quæ igni &longs;imilis vide
tur, huic no&longs;tro &longs;imilis e&longs;t, quod elemen
tum nullum e&longs;&longs;e con&longs;tat. Denique quod ma
ius e&longs;t, terreæ & aqueæ partes cùm &longs;eparan
tur, non &longs;ola qualitate, &longs;ed etiam &longs;ub&longs;tan
tiis terram & aquam referunt: igneæ autem
& aëreæ non &longs;ub&longs;tantiis, &longs;ed &longs;ola qualitate. Itaque, vt dictum antè fuit, terra, aqua, &
calorin humido cuncta generant, è quibus
tamen &longs;ecundum &longs;imilitudinem qualitatum
quatuor &longs;ub&longs;tantiæ fieri videntur. Nam
vis
mi&longs;tis tamen quatuor &longs;unt partes, &longs;ub&longs;tantia
& viribus differentes. Terra enim, quæ ca
lore euicta non e&longs;t, frigida & &longs;icca manens,
naturam, cùm ac &longs;ub&longs;tantiam, & nomen
priùs ei inditum retinet, tamet&longs;i minimè ter
ra &longs;it. Pars autem eius: quæ à calore &longs;upe
ratur, &longs;icca manens, euadit calidior, voca
túrque ignis vel quia igni no&longs;tro &longs;imilis &longs;e,
licet inferior viribus: vel quia de igne talem
veteres opinionem habuerint. Simili ratione
aqua, quam calor euincere nequiuit, aqua
vocatur, nec tamen aqua e&longs;t. Pars autem,
quam calor &longs;uperauit, dicitur aër, quia ca
lida e&longs;t, & humida &longs;ub&longs;tantia: talem enim
aërem e&longs;&longs;e veteres exi&longs;timauerunt, quum
tamen ( vt dixi ) aër velut cætera omnia ele
menta &longs;it frigidi&longs;&longs;imus. Atque hæc de mi&longs;to
rum partibus quæ&longs;tio clara e&longs;t. Alia huic
difficilior &longs;ucccedit quæ&longs;tio. Nam &longs;i calor
putridus e&longs;t in &longs;icco, quomodo generat? Po
&longs;uimus enim ip&longs;um igneæ naturæ, & tamen
animalia generare palàm e&longs;t. Si autem in
humido, quomodo corrumpit? Verùm ob id
generat, quia à naturali &longs;ub&longs;tantia non dif
fert. Etenim quum in humido &longs;itus &longs;it, natu
ralis dicitur his, quibus conuenit: his au
tem quibus e&longs;t di&longs;&longs;imilis ac noxius, non na
turalis ac putridus appellatur. Cùm enim ca
ro corrumpitur, calor qui intus e&longs;t carni
quidem putridus, vermi autem generando
naturalis e&longs;&longs;e videtur. Ob hoc igitur ca
lor omnis putridus aliquid generat, & ali
quid etiam corrumpit. Quia enim elemen
ta omnia ( vt dixi ) frigidi&longs;&longs;ima &longs;unt, &longs;uper
ueniente calore nece&longs;&longs;ariò agitantur atque
mi&longs;centur, & aliquid generant, pro caloris
ac materiæ natura: hudum primò, inde fun
gos, pò&longs;t herbarum genera quædam, tum
vermes atque &longs;erpentes. Vnde animæ &longs;ub
&longs;t antia ip&longs;a manife&longs;ta e&longs;t, quia calore quo
dam cœle&longs;ti con&longs;tat. Neque ergo putredo
vlla fit, quæ non &longs;it generatio. Et calor idem
&longs;emper hoc generat, illud corrumpit. Et
quum ex pomo homo nutritur, humanus
ille calor pomo quidem putridus e&longs;t, homi
ni autem naturalis. Dicitur tamen magis
naturalis is, qui e&longs;t in &longs;emine, quia tran&longs;
mutatio fit ad nobilius. Putridus autem vo
catur, quum generantur animalia, quæ vi
liora &longs;unt his, ex quibus generantur. Vt
igitur in &longs;emine actio omnis, ni&longs;i impedia
rur, ad generationem e&longs;t, ita etiam in pu
trefactione: nam & illa opus naturæ fru&longs;tra
ri contingit. Omnis ergo calor &longs;imilis na
turalis dicitur, & con&longs;eruat: di&longs;&longs;imilis au
tem putridus appellatur, & corrumpit. In
hypydemiis enim ouis calor gallinæ cor
rumpit, & aliud generat, non pullum: quia
calor ille non e&longs;t ei naturalis. In ouis au
tem, quæ &longs;emine galli fœcunda facta &longs;unt,
naturalis fit, & pullos generat. Vnus igi
tur, idémque calor & naturalis e&longs;t, & pu
trefaciens. Ergo &longs;i calor omnis, qui corrum
pit quod iam e&longs;t, putridus dicitur, etiam
qui in &longs;emine e&longs;t, putridus meritò dici pote&longs;t:
corrumpit enim &longs;emen plantæ vt plantam,
& a&longs;ini vt a&longs;inum, & hominis vt hominem
generet. Quamobrem omnis calor generans,
putridus erit. Sed naturalis dicitur, cùm &longs;i
mile generat his, à quibus deciditur, & no
bilius ip&longs;a materia. Sed omnis putridus ge
nerat aliquid, & ideò naturalis e&longs;t. Calor
igitur naturalis, & putridus &longs;olùm compa
ratione differunt, re autem idem &longs;unt. Namque omnis calor cœle&longs;tis generat, &
corrumpit, e&longs;tque anima, vel animæ in&longs;tru
mentum, aut cau&longs;a: in&longs;trumentum autem non
e&longs;t, quia anima prior e&longs;t: neque cau&longs;a, manet
enim: &longs;ed anima. Propter quod non malè di
xit Anaxagoras, omnia e&longs;&longs;e mi&longs;ta, atque ani
mâ prædita. Nam quæcunque mi&longs;ta &longs;unt, ge
nerantur, & corrumpuntur: quod autem ge
nerat, & corrumpit, calor e&longs;t naturalis: calor
autem naturalis, aut anima, aut non &longs;ine ani
ma. Mi&longs;ta igitur omnia calida, & calidum
omne viuit, aut ad vitam properat. Calor
enim ille cœle&longs;tis nunquam ce&longs;&longs;at, donec
aliquid generauerit, & quod generat, iuxta
&longs;ui potentiam, & magnitudinem generat. Vnde in Ægypto cùm magnus &longs;it, anima
lia etiam perfecta generat, vt lepores, & ca. preolos, ab&longs;que &longs;emine vllo Seminum au
tem calores à coloribus putredinum diffe
runt, quia materiam magis paratam habent. Ideò in &longs;eminis propagatione minùs fit fœ
toris, quia minùs inutilis partis continetur. Attamen dùm ex &longs;emine an imalia generan
tur, putredo magna fit, quam men&longs;es indi
cant, qui à partu fluunt fœtidi atque corru
pti. Verùm calor, qui non generat, humido
caret proprio, &longs;ed vel nimis mouetur, vel fa
ti&longs;cit, quia pingue humidum non e&longs;t. Princi
pia enim generationis calor cœle&longs;tis, & ele
mentorum humidum: ob hoc neque in gla
cie, quoniam nullus calor, neque in arena
quicquam generatur, quia humido omni ca
ret. Altera enim harum qualitatum agens,
altera patiens e&longs;t: nam nulla alia qualitas (vt
dixi) inuenitur, &longs;ed humidi priuatio &longs;iccitas, Sed dices: Si anima &longs;o
lum e&longs;t calor cœle&longs;tis, non erit &longs;ub&longs;tantia,
&longs;ed accidens. Et &longs;i &longs;olum lumen, corruptibilis
e&longs;t enim lumen, quia lux, & &longs;ublata luce,
lumen & corrumpitur: quare nec genera
bit. nec genita &longs;eruabit.
Et &longs;i calor ille cor
pus e&longs;t, erit in corpore corpus, quod e&longs;&longs;e non
po&longs;&longs;e &longs;uperiùs demon&longs;tratum e&longs;t. Et &longs;i ab&longs;
que corpore atque &longs;ub&longs;tantia, erit in corpore
incorporea &longs;ub&longs;tantia. Talibus difficultati
bus premi videntur, qui calorem hunc ani
mam e&longs;&longs;e contendunt. Sed calor hic, de quo
agitur, corpus non e&longs;t, neque impre&longs;&longs;io quæ
dam: ob id neque accidens, nec corpus pe
netrabile à corpore: &longs;ed corporeus dicitur,
quia &longs;ine corpore e&longs;&longs;e non pote&longs;t. Manife
&longs;tum e&longs;t igitur, quod à principio propo&longs;ue
ramus, quinque vbique e&longs;&longs;e principia, ma
teriam, formam, motum, locum, & ani
mam. Sed anima forma e&longs;t quædam, non au
tem quæ primò cum hyle iungitur. Forma
igitur e&longs;t anima, &longs;ed non eiu&longs;dem generis:
quatuor enim e&longs;&longs;ent principia. Forma etiam
altera fit, raliqua perficitur. Omnis igitur
anima eodem modo perennis e&longs;t, nec vt Pla
to ait, perfectorum animalium tantùm:
e&longs;&longs;et enim ac &longs;i diceremus, quòd hominum
cæcorum, aut mutorum aliæ &longs;int animæ,
quàm perfectorum hominum. Con&longs;entiunt
autem hæc dictis in libro de Animi immor
talitate, & demon&longs;trata &longs;unt in libris de
Æternitatis arcanis. Nunc verò eou&longs;que
declara&longs;&longs;e &longs;ufficiat, quoniam calores i&longs;ti
eiu&longs;dem &longs;unt generis; & animæ: differunt
autem vt contraria. Nec &longs;olùm quæ &longs;ine
&longs;emine generantur, his quæ cum &longs;emine,
&longs;ed & &longs;emine genita inuicem contraria &longs;unt,
vt bobus & hominibus viperæ, &longs;corpij,
araneæ: nam dentibus, & aculeo, & forci
pe &longs;i &longs;auciauerint hominem, corpus illius
putrefaciunt atque corrumpunt, nonnun
quam etiam occidentes. Quum igitur terra,
& aqua parum concocta &longs;unt, prouenit ge
neratio animalium viliorum, vt vermium. Si autem mi&longs;tio vehemens fuerit, & calor
potens &longs;eu multus, temperatus tamen, ge
nerabuntur &longs;tirpes, aut animalia perfectio
ra, præ&longs;ertim autem adiuuante alieno &longs;emi
ne, aut ex aliorum cadaueribus ac corpori
bus: hæc enim magis refracta, & minus ex
cedunt qualitatibus impre&longs;&longs;is, aut proprio
frigore vim generantis caloris, ob id obtem
perat materia melius illi, & fiunt, mures,
&longs;erpentes, lepores, fibri, lupi fluuiatiles, quos
nemo &longs;anæ mentis nouis pi&longs;cinis &longs;pontè ad
dat, & tamen breui coale&longs;cunt. Ergo quum
vnus &longs;it calor, plures &longs;unt illius modi tùm
&longs;pecies. Sic quædam nobis conueniunt, alia
autem aduer&longs;antur. Hoc autem contingit,
quia eorum calor, et&longs;i in humido &longs;it &longs;itus,
non tamen humido hominis conuenit: nam
ab aliquo obruitur, ab aliquo di&longs;&longs;ipatur: ita
ver&longs;a vice cogit humidum calor naturalis
exiguus, alius exurit. Vt igitur omnis ig
neus calor exurit, non ita quicunque exurit
humidum aliquod, igneus e&longs;t, &longs;ed illi tantùm
igneus.
quomodo in
mi&longs;ta.
dus quomodo
animalia
generet.
&longs;it.
guium
Non putre&longs;cunt igitur &longs;icca: putre&longs;cunt
quæ humido aqueo prædita &longs;unt celerrimè
ac maximè: medio modo quæ pinguia &longs;unt,
vt laridum, oleum, nuces, amygdalæ, farci
mina. Malè olent, quæ &longs;ic putre&longs;cunt, atta
men eduntur, præ&longs;ertim à minùs delicati
palati hominibus. Sic etiam &longs;aliti pi&longs;ces,
vt nihil magis. Dubitatur autem, quia
magis putre&longs;cere deberent aqueis, quæ ca
loris &longs;unt expertia: calor autem putrefacit
omnia, vt diximus. Sed cau&longs;a quare non
putre&longs;cunt talia, nec celeriter, nec perfe
ctè, vt caro & &longs;tans aqua, e&longs;t, quia cùm
putredo à calore contrario naturali fiat,
quæ plurimum caloris innati retinent, vt
pinguia, &longs;eriùs putre&longs;cunt, dum verò ran
cida fiunt, amara euadunt. Nam calor putre
faciens cùm pingue putre&longs;cat, in amarorem
tran&longs;it, vel ex dulci, vel ex pingui &longs;apore. In
&longs;ipida ergo non putre&longs;cunt &longs;ic, &longs;ed &longs;al&longs;a, pin
guia, amara, acuta: calidorum enim hæc
pa&longs;&longs;io e&longs;t, vt diximus. Frigidi autem &longs;apores
&longs;unt, au&longs;terus, acidus, acerbus, a&longs;tringens,
atque in&longs;ipidus: reliqui autem calidi, vt pin
guis, dulcis, &longs;al&longs;us, amarus, acutus qui om
nium e&longs;t calidi&longs;&longs;imus. Ob hoc igitur oleum
glandis vnguentariæ, quam Myrobalanum
rectè vocant (non hæc e&longs;t myrobalanus, nec
ei conuenit hoc nomen, cùm odore, ac &longs;a
pore penè vacet ) qua&longs;i temperatum non
marce&longs;cit. Optimè igitur odores illi ab vn
guentariis excipiuntur. Quia ergo quod ran
cidum euadit, amare&longs;cit, & &longs;iccatur, idque
vetu&longs;tate contingit: quæ oleo merguntur,
non rance&longs;cunt, &longs;icque &longs;eruantur farcimina,
minú&longs;que in libero aëre, quia non cale&longs;cunt. Oleum autem ip&longs;um cùm multùm fuerit,
non corrumpitur: quia ambiens aër e&longs;t cau
&longs;a corruptionis, multùm autem re&longs;i&longs;tit. Sic
vinum multum, aqua, oleum, atque omnia
quantitate diutiùs &longs;eruantur. Quoniam verò
omnia vetu&longs;tate exeduntur, quæ putre&longs;cere
perfectè nequeunt, tempore talia fiunt om
nia, vt farcimina, nuces, pi&longs;tacia, pineæ, &
quæcunque oleum continent. Nam & pi&longs;
ces &longs;aliti oleum habent, tùm ratione &longs;alis,
tùm ratione carnis: atque etiam pinguia (vt
dixi) omnia. Humida verò valdè dum talia
&longs;unt non putre&longs;cunt &longs;ic, &longs;ed &longs;i benè pinguia,
&longs;eruantur: aut &longs;i minùs, &longs;itum contrahunt,
alia putre&longs;cunt. Vt verò à calore debili fiunt
hæc tria, &longs;itus, rancor, & putredo: ita vbi
calor viget, &longs;eruantur plurimum. Commu
ne e&longs;t autem omni putredinis generi, odor
prauus, in &longs;itu quidem grauis, in rancore
rancens, in putredine perfecta fœtidus. Sed
in carie (nam & xoc genus quoddam putre
dinis) odor minimus, quia in terreo. Quatuor
enim e&longs;&longs;e genera putredinis, neque plura, ne
que pauciora, facilè e&longs;t demon&longs;trare. Quæ
enim putre&longs;cunt, aut integrè corrumpuntur,
& dicuntur putrida: aut non perfectè, &
tunc vel ob frigus non perfectè corrumpun
tur, & vocatur &longs;itus: aut ob calorem, & voca
tur rancor: vel ob &longs;iccitatem, & dicitur caries. Ob humidum autem non pote&longs;t impediri
putredo: &longs;ed humidum cùm &longs;it putredinis
&longs;ubiectum, aut omninò prohibet
aut omninò putre&longs;cit, quod humidum e&longs;t. Humidum enim non ex &longs;e, &longs;ed vel ob calidi
tatem, vel ob frigiditatem remoratur putre
dinem. Hac de cau&longs;a facilè e&longs;t prohibere
putredinem in &longs;itu, & vera putredine, amota Hæc autem vel ignibus, vt in
pane: & pinguedine, quæ cocta non putre&longs;
cit: vel &longs;i humidum paucum &longs;it, vt in &longs;ali
ta carne, frigido, & &longs;icco &longs;eruatur, qua
lis e&longs;t aër dum mouetur. Nam aër cùm mo
uetur, frigidus e&longs;t, & &longs;iccus: frigidus qui
dem ob naturam, &longs;iccus ob motum: motus
enim exciccat. Ob hoc igitur aër immotus
corrumpit, quia humectat, nec tanrùm,
quantum nece&longs;&longs;e e&longs;t refrigerat: dum autem
mouetur, con&longs;eruat, exccicans ob motum,
& vehementer refrigerans. Multa ergo cùm
aër exponuntur, corrumpuntur, quæ aliter
incorrupta manebant: alia &longs;eruantur, quæ
ab&longs;que aëris auxilio corrumperentur. Itaque
non &longs;olùm hæc, &longs;ed alia, quæ inferiùs di
centur, à putredine &longs;eruantur. A rancore au
tem & carie humida tuentur, & quæ aëris
motum prohibent: nam ab hoc &longs;iccantur. Sed talia cùm &longs;int immodicè calida, vel &longs;ic
ca, licet à putredine ignis auxilio præ&longs;erua
rentur, corrumperentur tamen ab&longs;que pu
tredine. De putredinis igitur cau&longs;is ac gene
ribus, & auxiliis &longs;atis dictum e&longs;t. Reliquum
e&longs;t igitur vt doceamus, ip&longs;i Sacro liquori,
de quo &longs;uprà diximus, nihil Elixir propin
quius e&longs;&longs;e, quod pater meus con&longs;truxit. O
dorata pleraque ligna, & herbæ ardente
aqua excipiuntur, & in fimo &longs;epulta &longs;emi
putre&longs;cunt, vnde
pars à terrea &longs;eparatur, inde di&longs;tillatione
optimum quicquid e&longs;t fæce &longs;ola relicta de
trahimus. Dentes hoc firmant, & canos
retardat, concoctionem, memoriam, &
&longs;en&longs;us iuuat, Sacro liquore, tamet&longs;i plures
in mediam prouehat &longs;enectam, longè in
feriùs.
tura.
genera pu
tred nis de
mon&longs;tratur.
rumpat quæ
dam, alia
&longs;eruet.
po&longs;itio.
ignei caloris
differentia.
At dices, &longs;i putridus calor corrumpit,
cur etiam non igneus, cùm eiu&longs;dem &longs;it ge
neris? Hoc e&longs;t, quia igneus exterior e&longs;t,
putridus autem intimus: ob hoc igneus cùm
ad &longs;e trahat, & &longs;iccando, trahendo &longs;iccat
interiora, & putredinem prohibet. Putri
dus quamvis &longs;iccet, cùm intimus &longs;it, & ad
&longs;e trahat
interiora humectat, & putrefacit. Putridus
igitur cum igneo conuenit, quòd & ip&longs;e &longs;ic
cet, & generet: & cum naturali, quòd in
penetralibus iaceat, & corrumpat. Ob id
putridus calor, medius rectè dictus à qui
bu&longs;dam inter igneum, & naturalem. Nam
&longs;ub&longs;tantia &longs;imilis e&longs;t igneo, &longs;itu in compa
ratione ad alimentum naturali: nam &longs;emper
igneus extra alimentum po&longs;itus e&longs;t. Sed di
ces, cur putridus calor veneni auctor e&longs;t,
igneus omnibus re&longs;i&longs;tit venenis
nera ex venenatis animalibus profecta, &longs;i
denti
dicamenta quælibet cùm vruntur, & in ci
nerem rediguntur, venenum e&longs;&longs;e de&longs;inunt:
&longs;ublimata autem ( &longs;ic enim nunc quæ anti
quo tempore cocta vocabantur ) vt &longs;æpiùs
cocta fuerint, eò fiunt pernicio&longs;iora, & ma
gis præ&longs;entanea ad mortem. Ratio eadem
e&longs;t in putrcdine, & his quæ &longs;ublimantur:
nam vbi calor augetur, & humidum non
finitur, vt in his, quæ coquuntur, aut pu
tre&longs;cunt, veneni vis exacerbatur: vbi verò
vruntur, quum omnis humida pars pereat,
& &longs;imul finiatur caliditas, vt in cinere, ne
ce&longs;&longs;e e&longs;t, & veneni vim totam ab&longs;cedere. Non ab&longs;urdè igitur quidam argento viuo
&longs;ublimato pe&longs;tem curabat, nam vi ignea
omne venenum finitur. Sic apud Au&longs;onium
rectè:
Nec &longs;atis ad m
Mi&longs;cuit argenti lethalia pondera viui,
Cogeret vt celerem vis geminata necem.
veneno re&longs;i
&longs;tit.
cum argento
&longs;ublimato.
Inde po&longs;t pauca &longs;ubiicit:
Ce&longs;&longs;it lethalis noxa &longs;alutiferæ.
Nam ( vt dixi ) argentum viuum &longs;ubli
matum, ignis habet rationem. Verunta
men qui pe&longs;tem &longs;ic curabat, plures medica
mento occidebat, quàm &longs;anaret. Si igitur
innoxium, & igneum medicamentum pa
retur, curare poterit. Illud tamen quale
cunque fuerit, vt etiam calida lintea exte
riùs appo&longs;ita, calorem debilitat naturalem. At contraria ratione puellus, aut catulus
pinguis ventriculo applicatus, iuuat mul
tùm concoctionem, & calorem auget natu
ralem, quamvis non &longs;it idem calor, imò
à catuli calore etiam &longs;pecie differt. Ma
nife&longs;tum e&longs;t igitur naturalem calorem,
cùm non offenditur ab alio naturali ca
lore, motu, vt igneum ab igneo confir
mari.
calorem in
natum ven
triculi.
His explicatis ad elementorum hi&longs;toriam
redeamus, quæ tria e&longs;&longs;e docuimus, aërem,
aquam, terram. Nec nece&longs;&longs;e fuit aërem
mi&longs;ceri in generatione, quoniam calor ad
patiendum minimè aptus e&longs;t: concurrunt
elementa vt materia, ideò terra & aqua &longs;uf
ficiebant. Sed nec vt calefacerent, quando
quidem alius calor fuit nece&longs;&longs;arius origine
cœle&longs;tis, & ille etiam operi &longs;ufficiebat, cum
duobus caloribus, veluti duobus principi
bus deteriùs res proce&longs;&longs;ura fui&longs;&longs;et, nec ele
menta frigida alieno calori, elementique
contrarij parui&longs;&longs;ent. Quinimò pugna quæ
dam hæc fui&longs;&longs;et, non generatio. Admirabi
tur for&longs;an aliquis, quòd in contradicen
tium libris aliter &longs;en&longs;erim. Sed vbi opinio
nes antiquorum &longs;equi propo&longs;itum fuit, hîc
verò docere veritatem. Cuius igitur cau&longs;a
elementum aëris factum e&longs;t? Vt &longs;ubiicere
tur radiis &longs;iderum, illorúmque vires excipe
ret: adeò excipit, vt in repentinis mutatio
nibus non &longs;olùm animalia, &longs;ed etiam plan
tas occidat, velut hoc anno M. D. XLIX.
triduò citrangula omnia Liguriæ &longs;iccauit,
prodigio non leui. Cau&longs;a e&longs;t, quòd calori &longs;u
perueniens corpora tàm plantarum, quàm
animalium aperta offendit, & calorem, qui
intùs e&longs;t, extinguit: non ita diuturnum
frigus, quod &longs;en&longs;im obrepit, licet maius
longè fuerit. Hoc verò contingere non po&longs;
&longs;et, &longs;i ( vt ferunt) &longs;pontè e&longs;&longs;et calidi&longs;&longs;imus. Ob id verò & per&longs;picuus factus e&longs;t, & fri
gidi&longs;&longs;imus, vt animalibus e&longs;&longs;et &longs;alubris, &
commodus, non vt nugantur, calidi&longs;&longs;imus
& humidi&longs;&longs;imus. Quod verò ad confirmatio
nem huius &longs;ententiæ e&longs;t, arduámque di&longs;&longs;ol
uit quæ&longs;tionem, e&longs;t, quòd exhalantes toto
ore aërem excalefaciunt: quòd &longs;i con&longs;trictis
labiis ex&longs;ufflent, infrigidant. Cau&longs;am enim
hanc non aliam e&longs;&longs;e con&longs;picuum e&longs;t, quàm
quòd cùm &longs;pontè &longs;it frigidus, cum impetu
linquere: & ip&longs;e etiam &longs;olus vi impetus in
greditur cutis o&longs;cula: atque ob hæc duo im
pensè refrigerat, quorum neutrum accidit, &longs;i
toto ore ex&longs;uffles, ac lentè. Quòd &longs;i vel cele
riter patenti ore, vel con&longs;tricto, ac propè ad
mota manu, excalefacies quidem parùm,
aut vix refrigerabis. Excalefacit etiam &longs;piri
tus quali&longs;cunque, etiam &longs;i vi impellatur,
clu&longs;am
pote&longs;t exhalare. Calidus quidem vapor, quia
ab ore erit, non pote&longs;t exhalare manu con
clu&longs;a: &longs;ed motu in patenti loco refrigeratur,
& ad propriam redit naturam. Aër enim qui
au&longs;tralibus ventis ad nos defertur, tamet&longs;i
calidus &longs;it, ob vapores e&longs;t talis: vnde in iu
gis montium &longs;emper refrigerat. Indicio &longs;unt
grandines, quæ & media æ&longs;tate, & ab au
&longs;tro, & non altiùs montium cacuminibus de
cidunt. Grando enim frigidi&longs;&longs;ima e&longs;t.
Sed vt
&longs;eruaretur aër, atque peregrinam omnem
qualitatem exueret, perpetuò moueri nece&longs;
&longs;e fuit. Indicio e&longs;t autem aërem &longs;emper mo
ueri, quòd in angu&longs;tis locis aura &longs;emper &longs;pi
rat. Cùm enim altiùs &longs;emper moueatur, at
que a&longs;&longs;iduè agitetur, inferiùs hic leuiter &longs;em
per flat: qui cùm è rima exitum habuerit,
coacto toto impetu propter loci angu&longs;tiam
vehementer imprimit, exemplo aquarum in
fluminibus magnis, quæ cùm vix fluere vi
deantur, per angu&longs;ta loca, aut vocatas con
chas deductæ, conatu magno ac &longs;trepitu,
tùm fragore immen&longs;o coguntur erumpere. Motus enim, & cætera, quæ &longs;ub&longs;tantiis con
tinuis adueniunt, in vnum cogunt: vbi etiam
ampla moles in exiguam aliquam partem
concluditur. Inde ex hoc crypto porticus fri
gidi&longs;&longs;imas con&longs;truere docemur, plures atque
angu&longs;tas rece&longs;&longs;us in illas dirigendo. Et in
Ægypto aër nimio æ&longs;tu ferueat, excogitata
ratio turrium alti&longs;&longs;imarum, in quibus anfra
ctus angu&longs;tiores è &longs;ummo vertice obliqui
aërem deducunt frigidi&longs;&longs;imum: quia à locis
exceptus purioribus frigidior e&longs;t, & ob &longs;pa
tij longitudinem fertur magno impetu, at
que ideò frigidi&longs;&longs;imus euadit, & vehemen
tiùs imprimit. Externus verò calor à muri
cra&longs;&longs;itudine arcetur. Et loci obliquitas ra
dios &longs;olis impedit, admi&longs;&longs;a luce, ne ingre
diantur. His quatuor con&longs;iliis in calidi&longs;&longs;ima
quacunque regione amœni&longs;&longs;imos receptus
atque &longs;aluberrimos fabricare licet: &longs;unt
enim &longs;alubres, quia perflati. At dices: Vide
mus in turrium cacuminibus po&longs;itis flabel
lis ex tenui&longs;&longs;imis, leui&longs;&longs;imi&longs;que laminis me
tallicis volubilibus, ventos &longs;olùm eas moue
re, aliter autem quie&longs;cunt: non igitur &longs;em
per aër mouetur. Cùm enim &longs;cire cupimus
vnde &longs;pirent venti, flabelli aciem ad quam
partem re&longs;piciat atque con&longs;ideat in&longs;pici
mus, ventumque ex aduer&longs;a regione flare
cogno&longs;cimus. Quòd &longs;i in pluribus locis acies
con&longs;ideat flabelli, totidem flant venti ex ad
uer&longs;is regionibus quot fuerint loci, in qui
bus con&longs;iderint: vt &longs;i ad Boream re&longs;piciat
flabellum, ex au&longs;tro ventus flat: &longs;i ad Orien
tem, ex Occidente: &longs;i modò ad Boream, mò
dò ad Orientem, vterque ventus &longs;pirat. Ea
demque ratio, & in aliis, & in pluribus ob
&longs;eruanda. Vnde Tritonem illum Vitruuia
num collocare docemur. Verùm cùm venti
non &longs;pirant, aër ad partem vnam leuiter
tendit, inclinaturque eò perpetuò flabel
lum: ob id non agitatur, & tamen &longs;emper
&longs;pirat. E&longs;t autem cùm
motus ex Oriente, tendunt enim flabella ad
Occidentem: atque hic motus naturalis e&longs;t
aëris. Aër igitur frigidi&longs;&longs;imus e&longs;t, ac &longs;emper
mouetur. Factus e&longs;t etiam natura tenui&longs;&longs;i
mus. Ergo aër tenui&longs;&longs;imus e&longs;t etiam, vt ictus
omnes exciperet. Nam in terra ob &longs;olidita
tem motus non fiunt, ni&longs;i ob&longs;curi: in aqua
verò etiam lenti: &longs;olus aër ictibus excipien
dis apti&longs;&longs;imus, & ob ip&longs;am tenuitatem e&longs;&longs;e
videtur. Sunt autem motus &longs;implices alij
præter tres &longs;uperiùs dictos, quatuor. Cœle
&longs;tis, qui maximè e&longs;t naturalis & alius rur&longs;us
naturalis, qui à quadam obedientia rerum
fit, vt aquæ ob Lunam, & ferri ad Hercu
leum lapidem: & voluntarius, qui animali
bus conuenit: quartus ex his e&longs;t violentus,
de quo nunc &longs;ermonem habere propo&longs;itum
e&longs;t: nam de aliis &longs;uo loco dicemus. Vniuer&longs;i
igitur motus &longs;implices &longs;eptem &longs;unt, compo
&longs;iti verò ex his &longs;iunt. Itaque cùm hæc pro
po&longs;itio à Philo&longs;opho accepta e&longs;&longs;et, quòd ni
hil mouetur ab&longs;que motore, & quòd illud,
quod mouetur motu violento, non habet
principium in &longs;e: quia motus eius e&longs;t purè
violentus, quare principium e&longs;t extrà, &longs;equi
tur vt violenter mota ab aliquo extra mo
tam rem moueantur. Hoc autem non po
te&longs;t e&longs;&longs;e ni&longs;i aër, igitur mota violenter ab
aëre mouentur. Et quia cadebat dubitatio
eadem in aëre, propter vnam propo&longs;itionem,
quæ e&longs;t vera: quod omne corpus mouens
mouetur, & ideò &longs;i aër mouet lapidem pro
iectum, mouetur: igitur ab aliquo mouetur
aër: & ideò hæremus &longs;icut de lapide. Dicunt
quòd aër cùm &longs;it leuis, à &longs;ua forma mouetur:
& ideò iuxta hanc &longs;ententiam quatuor ortæ
&longs;unt opiniones, quas nullus expo&longs;itorum in
tellexit, & maximè Ari&longs;totelis ( quem adeò
iactant ) opinionem. Prima igitur e&longs;t, quòd
motum, vtpote lapis A, moueatur vi acqui
&longs;ita à proiiciente: &longs;icut cùm calefactum ab
igne, calefacit po&longs;tmodum caliditate acqui
&longs;ita alia, & ip&longs;um calidum diu manet: ita
motum recipit vim illam à mouente, per
quam fertur, donec quie&longs;cat. Sen&longs;ibilis e&longs;t
h&ecedil;c opinio, quæ Antiquorum e&longs;t argumento
ab Ari&longs;totele adducto reiecta. Sed & quòd
ab aëre moueatur inditio e&longs;&longs;e pote&longs;t, quòd
non tangens fulmen, arbores tamen etiam
pro&longs;ternit. Secunda Platonis fuit, quòd O
motum, gratia exempli, à mouente tran&longs;
fertur v&longs;que ad B: inde cum relinquitur à
mouente, aër interim qui erat in loco mobi
lis, id e&longs;t, in A, implet locum inter A & B, &
ita tangit A mobile cum motu, & hoc modo
&longs;emper implet locum, quem A mobile de&longs;e
rit, cum eo impetu cum quo Aiam mouetur:
hoc enim nece&longs;&longs;e e&longs;t ob raritatis motum, &longs;eu
ne detur vacuum. Sic igitur Plato pote&longs;t ar
gumentari: Moto à quocunque impetu aër
&longs;ub&longs;equitur, eodem impotu implendo lo
cum, & tangit A motum, igitur mouebit A
ip&longs;e aër eodem impetu, quo priùs motum
continuum faciendo: vocatque hunc modum
antiperi&longs;ta&longs;in, id e&longs;t, locorum &longs;ucce&longs;&longs;ione Ari&longs;toteles dicit, quòd hoc
modo motus non fit: quia et&longs;i antiperi&longs;ta&longs;is
fiat, non tamen per illam mobile impelli
pote&longs;t. Ratio &longs;ua &longs;ic &longs;e habet: quæ antipe
ri&longs;ta&longs;i mouent, etiam mouentur: igitur, dum
non mouentur, non mouent: &longs;ed quando
aer in A fuerit in B, tunc à nullo mouetur,
po&longs;&longs;edit enim locum, quem occupare debue
rat: igitur non pote&longs;t mouere A, dum e&longs;t in
B, è loco &longs;uo. Patet, quia corpus non mouet
corpus, ni&longs;i cùm ip&longs;um mouens mouetur. Et
hæc demon&longs;tratio non fuit intellecta ab ex
po&longs;itoribus, & tamen o&longs;tendit clarè opinio
nem Platonis fal&longs;am e&longs;&longs;e. Tertia fuit quo
rundam antiquorum, quòd aër antecedens
ante mobile, puta in C, dum mobile e&longs;t in
B, moueatur ver&longs;us D, & &longs;ucce&longs;&longs;ione ne va
cuum detur, transferatur B in C ad locum
aëris moti: & ita idem aër mouetur ex D
in E, & mobile &longs;equatur eodem impetu: &longs;icut
&longs;i bos habeat locum &longs;eu vicem &longs;ubeat aeris
antecedentis, & currus ponderis &longs;eu mobi
lis, & vinculum, quo bos trahit currum, e&longs;t
raritas, vel vacui nece&longs;&longs;itas: & &longs;ic quantum
cunque mouebitur bos, & quantacunque
velocitate, eadem & tantùm mouebitur cur
rus, & ita quantumcunque, & qualicunque
velocitate aër ante mobile A mouebitur, ea
dem &longs;ub&longs;equetur A mobile, & ita fiet motus
continuus. Et hæc fuit opinio quorundam
antiquorum, quam quidam falsò Philo&longs;ophi
e&longs;&longs;e crediderunt, quum tamen ab ip&longs;o relin
quatur, eadem ratione aduer&longs;us eam, quæ
contra primam opinionem adducta e&longs;t mili
tante, &longs;cilicet, quòd &longs;i C aër transfertur in
D, quæritur à quo? &longs;i à mobili, igitur &longs;e mo
uebunt vici&longs;&longs;im, quod e&longs;t impo&longs;&longs;ibile, nam
mobile propelleret aerem ex C in D: & iam
&longs;upponitur, quòd aër tran&longs;latus ex C in D,
trahat mobile ex C in D, igitur idem erit
cau&longs;a, & effectus comparatum ad idem. Si
dicas, quòd aër transfert &longs;eip&longs;um, dicit, cur
igitur etiam mobile hoc non pote&longs;t facere? & redit prima opinio.
Si dicas, quòd aër,
quia habet principium motus, hoc pote&longs;t
facere, &longs;equitur, quòd i&longs;te motus erit perpe
tuus, quia aër ille &longs;emper manebit idem, &
mouetur à forma &longs;ua, igitur &longs;emper æquali
velocitate. Horum autem vtrunque experi
mento repugnat: nam &longs;ic lapis proiectus
manu tran&longs;iret per totum orbem, & æquali
impetu: patet, quia &longs;uus aër præcedens æ
quali impetu &longs;emper moueretur, & non po&longs;
&longs;et o&longs;tendere qui&longs;quam rationem cur impe
tus ille remitti debeat. Quarta opinio e&longs;t
Ari&longs;totelis, quòd aër, qui e&longs;t in B, motus ab
eo, qui lapidem iacit, ante mobile mouetur,
& propellit eum, qui e&longs;t in C: & ille, qui
e&longs;t in C, eum, qui e&longs;t in D, & ille qui e&longs;t in
D, eum qui e&longs;t in E, & ita donec perueniat
ad G, qui non po&longs;&longs;it mouere H, eò quòd e&longs;t
nimis debilis, & tunc quum H non mouea
tur, non trahet pondus, & &longs;ic quie&longs;cet in G. Dicit igitur hoc modo: motus violentus fit
debilior, quia F mouetur ab E, igitur minore
impetu, quàm E, & E quàm D, & ita &longs;emper
violentus motus debilitatur, vt apparet
experimento. Hîc etiam non e&longs;t motus &longs;ine
motus &longs;ine motore, quia quælibet pars mo
uetur à &longs;ua præcedente, vt F, & E ab ip&longs;o
D.Tertiò patet ratio dicti, quòd priùs ce&longs;&longs;at
quælibet pars aëris moueri, quam mouere:
nam cùm D mouetur à C, mouet E, quia
mouetur à C: igitur dum quie&longs;cit iam D in
E, mouet D ip&longs;um E ex loco &longs;uo, igitur
ce&longs;&longs;at priùs moueri, quàm mouere, quia D
ce&longs;&longs;at moueri dum D e&longs;t in B, nam tunc C
e&longs;t in D, quod mouebat D: igitur cùm C e&longs;t
in D, D quie&longs;cit in E, & tunc C mouetur
ad F, & non mouetur, ni&longs;i ab aliquo, & il
lud e&longs;t D, igitur D priùs de&longs;init moueri,
quàm mouere: quia dum e&longs;t D in C, non
mouetur, &longs;ed quie&longs;cit, & tamen mouet E
ver&longs;us F. Et &longs;i opponas, quòd corpus non
mouet, ni&longs;i moueatur, dico quòd e&longs;t verum,
&longs;ed tamen finis motus primi, id e&longs;t, mouen
tis, e&longs;t coniunctus fini motus &longs;ecundi, non
idem: &longs;ed priùs ce&longs;&longs;at motor à motu, quàm
id quod mouetur, & hoc e&longs;t, quia &longs;altem
natura motor priùs mouetur, quàm moueat:
ideò patet quartum, quòd motus rei, quæ
proijcitur, componitur ex infinitis motibus
&longs;ibi inuicem &longs;uccedentibus, & e&longs;t continuus
per accidens: fit enim tra&longs;lato aëre B in C, &
aëre C interim in D, & eo qui erat in D
in E, & ita de aliis. Et ideò talis motus e&longs;t
etiam velox, quia fines adeò vnius, initiis
alterius iunguntur, quod videtur vt debeant
&longs;imul transferri, & non e&longs;t ita. Sed finga
mus decem boues vnum ante alium, & om
nes ante currum, & quilibet habeat &longs;timu
lum in fronte, quo tangat alium bouem in
crure po&longs;teriore, tunc moto primo currus
&longs;uccedet, & ille idem mouebit &longs;ecundum, &
libet bos priùs mouetur ab altero, quàm mo
ueat, & tamen vltimus &longs;imul fermè cum
primo mouebitur: & hoc e&longs;t, quia talis &longs;uc
ce&longs;&longs;io &longs;olùm componitur ex decem partibus,
&longs;unt enim decem boues tantùm: &longs;ed aëris
&longs;ucce&longs;&longs;io ex in finitis partibus componitur,
ideò refert tempus &longs;en&longs;ibile ab initio motus
lapidis v&longs;que ad finem. Sed ad infinitum tol
lendum iuuat conden&longs;atio aëris, vt rectè di
cebat Auerroës: & ip&longs;a e&longs;t cau&longs;a, vt celerius
e&longs;&longs;et motus, & vt non &longs;it nece&longs;&longs;arium pone
re motus infinitos, &longs;ed &longs;olum innumerabiles. Et hæc e&longs;t opinio Ari&longs;totelis, à nullis v&longs;que
ad hanc diem intellecta, de motu rerum, quæ
violenter mouentur. Sed nos magis indige
mus prima, quæ e&longs;t &longs;implici&longs;&longs;ima, & etiam
non tantas difficultates patirur: & cum &longs;up
ponitur, quòd omne quod mouetur, ab ali
quo mouetur veri&longs;&longs;imum e&longs;t: &longs;ed illud quod
mouet, e&longs;t impetus acqui&longs;itus, &longs;icut calor
in aqua, qui e&longs;t ibi præter naturam ab igne
inductus, & tamen igne &longs;ublato, manum
tangentis exurit, & ideò etiam accidens vio
lens adhærens vim &longs;uam retinet.
ctus &longs;it.
datus
cur tantum
noxæ afferat.
flando
tis labiis ca
lefaciamus,
con&longs;trictis
infrigida. mus.
mouetur.
gu&longs;tis locis
&longs;emper au
ram &longs;entia
mus.
gidiores
quomodo
fiant.
dignotio vn
do &longs;piret.
ratur mot
naturali.
plices &longs;ep
tem.
violento
quomode
fiat.
4. Phy. 68 &
8.
Phy.82.
O A
. B
. C
. D
. E
. F
O G.
Dicamus igitur primò ea, quæ &longs;unt ma
nife&longs;ta, & &longs;unt, quòd quatuor &longs;unt cau&longs;æ
motus violenti, diuturni & celeris. Prima
e&longs;t, quòd cau&longs;a mouens celeriter ab initio
moueat. Secunda, quòd per magnum &longs;pa
tium? ideò machinæ bellicæ, quò longio
res, eò procul magis eiaculantur: & ita ar
cus, quò magis tenditur ob ambas cau&longs;as,
eò longiùs emittit &longs;agittam. Nam &longs;i tenda
tur ad B v&longs;que, mouebitur cum chorda
&longs;olùm &longs;agitta ex B in D: & &longs;i tendatur
&longs;i tendatur v&longs;que ad C, procul magis emit
tetur iuxta proportionem CD ad BD. Item
chorda tracta v&longs;que ad C, maiore impetu
redibit ad D, quàm ex B in D. Igitur cele
riùs mouebitur &longs;agitta à chorda, quare etiam
po&longs;tquàm emi&longs;&longs;a fuerit. Nec oportet adii
cere, vt valida &longs;it virtus, quæ mouet, nam
nobis &longs;ufficit vt celeriter moueat: quòd &longs;i
celeriter mouere pote&longs;t, valida e&longs;t cau&longs;a,
quæ mouet. Nam & &longs;i valida e&longs;&longs;et cau&longs;a,
moueret tamen lentè, quod po&longs;&longs;et procul
emirtere. Nihil enim lentè, & procul ali
quid mouere pote&longs;t: nam quod lentè moue
tur, multum temporis con&longs;umit in motu: in
quo etiam maximam vim, quum contra na
turam nitatur, debilitari nece&longs;&longs;e e&longs;t. Tertia
cau&longs;a e&longs;t raritas medij per quod mouetur:
nam in aëre velociter, in aqua lentè, in ter
ra vix e&longs;t impellere quicquam. Atque ob id,
qui naues ho&longs;tium machinis petunt, ma
ximè cauent, ne ictus fiat in parte nauis,
quæ &longs;ub aqua iacet, quamvis pernicio&longs;ior
e&longs;&longs;et: &longs;ed quia &longs;phæræ ictus occur&longs;u aquæ
debilitatur, malunt nauim &longs;upra aquam fe
rire, &longs;ed tamen humiliore quàm po&longs;&longs;unt par
te. Quarta cau&longs;a celeris & diuturni ictus
e&longs;t acuitas teli, quæ minorem quantitatem
aëris obuiam habens, minùs impeditur. Vn
de videtur, quòd prima opinio verior &longs;it,
quàm illa, quæ e&longs;t Ari&longs;totelis de cau&longs;a mo
tus violenti. Nam non tam manife&longs;tè appa
ret, cur violenter mota, vt acutiora &longs;unt, eò
celeriùs & longiore &longs;patio ferantur. Si qua
etiam proxima &longs;int chordæ, non tamen tan
gant eam, quamvis aër moueatur, nihilo &longs;e
cius quàm ille, qui &longs;agittam antecedit: non
tamen mouetur res illa proxima, nedum vt
per longum &longs;patium feratur. Prætereà aër
cùm mollis &longs;it, nec adeò vehementer mo
ueri pote&longs;t, nec in vnum cogi, quare nec
&longs;phærulam ferream mouere. Neque in aqua
minùs mouebitur id, quod vi impellitur,
quam in aëre, cùm tamen non &longs;olum len
tius, &longs;ed longè lentiùs in aqua, quàm aëre
moueatur. Et in aëre etiam ip&longs;o grauia non
lentius ferri debent leuibus, &longs;i vacui ratione
&longs;ub&longs;equantur. Sed rationes hæ non o&longs;ten
dunt, quoniam acuta celerius ob id ferun
tur, quòd maiore impetu primus aër moue
tur, à quo partes reliquæ iuxta eandem cau
&longs;am impelluntur. Fit ob id telum, quod pro
iectum &longs;emper infigitur. Cu&longs;pis A, alæ qua
tuor magnæ ac tenues ad rectos angulos po
&longs;itæ ha&longs;ta BA. Cùm igitur telum fertur,
non pote&longs;t inclinari, quia alarum aliqua, vel
plures aëri occurret ex aduer&longs;o: rectà igitur
cùm feratur BA telum nece&longs;&longs;ariò infigetur. Quòd &longs;i vis deficiat, adhuc rectè cadet, & fi
getur. Atque eadem fuit in &longs;agittis cau&longs;a
inuentionis alarum. Reliquæ igitur rationes
præter vltimam contra Platonis opinionem
de antiperi&longs;ta&longs;i demon&longs;tant, non
autem de aëre antecedente. Vltima
autem euidens habet contra &longs;e ex
perimentum: nam & in motu à
raritate difficilior e&longs;t a&longs;cen&longs;us gra
uis, quàm leuis, & ideò etiam
tardior. Verùm quòd fidem facit
pro Ari&longs;totelis opinione, illud e&longs;t
quòd motum naturalem in fine
violentum, in principio, vehementem, in
medio fieri validiorem. Auerroës Simpli
cium &longs;ecutus, & quum deprauatam habe
ret literam textus, proiectorum, anima
lium legit. Simplicius quum textum habe
ret bonum, Ari&longs;totelem non intelligens, per
proiecta, animalia expo&longs;uit, quòd in latus,
vt proiecta mouerentur, ab&longs;urdi&longs;&longs;ima com
paratione, & interpretatione. Mouit hoc il
lum, quòd dixi&longs;&longs;et iam, violenta ab initio
vehementiùs moueri, naturalia in fine: ex
horum altero genere proiecta e&longs;&longs;e oportuit. Sed non intellexit Philo&longs;ophum.
Cùm enim
proiecta aëris antecedentis motu moueren
tur, aër autem per &longs;e &longs;it mobilis, motus pro
iectorum ex naturali quodammodo, & vio
lento con&longs;tat, naturalis in fine augetur, vio
lentus in principio: quamobrem mi&longs;tus ex
his, qui e&longs;t proiectorum, in medio e&longs;t va
lidi&longs;&longs;imus. Con&longs;tans hæc ratio e&longs;t, & pul
cherrimè dubitationis &longs;olutionem docet. Vi
demus enim machinas, &longs;corpiones, tela
etiam manu emi&longs;&longs;a, in quadam di&longs;tantia
vehementiores ictus, quàm nimis propè, &
( vt ita dicam ) &longs;ub ip&longs;is telis, aut &longs;corpio
nibus, aut machinis, inferre. Cau&longs;a e&longs;t, quam
nemo alius afferre pote&longs;t, quàm qui ab hoc
principio, quòd Ari&longs;toteles propo&longs;uit, mo
tum factum putat: nam aër ille &longs;ub ini
tio motus motum non iuuat, ni&longs;i parùm,
&longs;uccedente tempore aëris motus naturalis
vt mouetur validior fit, vt autem mouet, pa
rùm dehi&longs;cit: quare eodem motus celeri
tatem augeri nece&longs;&longs;e e&longs;t, quoad plus mouere
minùs incipit, quàm moueri natura &longs;it
aptum.
cau&longs;æ celeri
tatis, & diu
turnitatis
motus vi
lenti.
& procul
emitti po
te&longs;t.
res nauium
cauent ne
bellica tor
menta &longs;ub
aquam mer
gant &longs;phæ
cla&longs;&longs;em im
mittunt.
quod &longs;emper
infigitur.
mon&longs;tratiua
pro Ari&longs;tote
le. 2. cœli.t.
c.
35. & in
diui&longs;ione
Simplicij. t.
cap.
20.
&longs;corpionum,
& machina
rum, & te
lorum in
certa di&longs;tan
tia, quam ni
mis propè, &longs;it
validior.
Ergo cognita motus violenti ratione,
quomodo ferantur, quæ non &longs;ponte &longs;ua fe
runtur, o&longs;tendamus, hoc initio &longs;umpto, quòd
quæ mouentur grauia ictu aliquo, nec &longs;e
cundum naturam, tria habent, ex quibus
conficitur motus: propriam grauitatem,
qua deor&longs;um feruntur, medij naturalem
vim, vt mouetur, & vim acqui&longs;itam, qua
partem aliam aëris mouet, iam igitur fit
AB æquidi&longs;tans finitori linea, quam &longs;ecet
ex angulo recto CD, vt CA, &longs;it æqualis
BC, & diuidatur AC per æqualia in E: quod
verò moueri debet in F, & manife&longs;tum e&longs;t
ver&longs;us D, quia &longs;imul impetu iacientis, &
natura feretur in D. Par autem erat, quòd
debili&longs;&longs;imus ictus e&longs;&longs;et illi contrarius, id
e&longs;t, ver&longs;us C, validi&longs;&longs;imus autem &longs;uperio
rum ver&longs;us D, quorum neutrum experi
mento con&longs;tat: &longs;ed validi&longs;&longs;imus e&longs;t &longs;upe
riorum FE, mediocris FC, & debili&longs;&longs;i
mus FA. Cur ita?
Sanè quoniam aër rectà
magis, quàm ad latera fertur, igitur debi
li&longs;&longs;imus e&longs;t ictus ex F in A. Debuerat iuxta
hanc rationem validi&longs;&longs;imus e&longs;&longs;e ex F in C,
&longs;ed quia tota grauitas ob&longs;tat ponderis, ideò
vbi aër maximè mouetur, & pondus mi
nus grauitatis habet, hoc autem e&longs;t in linea
FE, ibi validi&longs;&longs;imè torquetur pila. Reli
quum e&longs;t igitur vt mediocriter ex F in C
feratur, id e&longs;t, rectà in &longs;ublime. Ne tamen
erres in &longs;agittis, quæ ob longitudinem &
alas velociùs quandoque feruntur ex F in
A, quàm in C, nunquam autem magis,
quàm in E: ob id qui muros quatiunt, ma
chinas ad &longs;emiorthon, id e&longs;t, ad libellam
FE collocant: nam tertia fermè parte ictus
augetur. Cùm verò pila ad &longs;upremum re
ctà peruenerit, non per circulum, nec
rectà &longs;ur&longs;um illicò de&longs;cendit, &longs;ed media
qua&longs;i linea, quæ parabolæ fermè imita
tur circum ambientem lineam, vt BC e&longs;t,
demùm ex C in D motu grauis rectà ad vn
guem.
grauium
violenter
mouentur.
grauia po&longs;t
ictum de&longs;
cendunt.
lus &longs;eriatur
à plumbeis
pilulis, quæ
maximo nu
mero in al
tum mit
tuntur.
Quæ igitur proiiciuntur, tribus ex moti
bus con&longs;tant, primo violento, vltimo ex
qui&longs;itè naturali, & medio ex vtroque mi
&longs;to: propter tam multiplicem motus ratio
nem metiri ad vnguem talia planè e&longs;t im
po&longs;&longs;ibile, coniectura tamen a&longs;&longs;equi licet. Debili&longs;&longs;imi planè motus ex B in C: vnde
plumbeæ pilæ calore di&longs;&longs;ipatæ, ob hoc etiam
minùs lædunt, vt vix vnum aut alterum,
ob ictus in &longs;ublime de&longs;tinatos, quum tamen
frequenter aut auium cau&longs;a, aut exoneran
dæ machinæ, emitti &longs;oleant pilæ &longs;emiuncia
grauiores, vulneratos aut grauiter percu&longs;&longs;os
videas inter tot millia. Sed quum per æqui
di&longs;tantem finitori lineam tam difficulter
grauia moueantur, cur e&longs;t quòd &longs;u&longs;pen&longs;a
facilè adeò impelluntur, vt annulus filo &longs;u&longs;
pen&longs;us &longs;pontè videatur moueri, atque ob id
etiam præcantationis præ&longs;e fert imaginem? Cau&longs;a e&longs;t, quòd tota vis integra impellen
ti relinquitur: qui verò proiicit, duo facit,
&longs;u&longs;tinet & impellit: at appen&longs;o pondere,
quum ab alio iam &longs;u&longs;tineatur: quicquid
virium e&longs;t ad impul&longs;um integrum manet. At vero quum impellitur, tanta fermè vi
redit ad medium, quanta ab illo, depul
&longs;um e&longs;t: igitur quum ea vi iam depul&longs;um
fit à medio, gratia exempli per cubiti &longs;pa
tium, tantundem di&longs;cedere in contrariam
partem nece&longs;&longs;arium erit, atque ita conti
nuo ac alternato reditu tardi&longs;&longs;imè con
quie&longs;cere. Cùm igitur in annulo motus hic
vel occculta &longs;pirituum motione paululùm
iuuatur, adeò &longs;pontè augetur, vt verbis
vim fui&longs;&longs;e credas. Quamobrem cùm pau
lò concitatior e&longs;t annuli motus, ip&longs;o iam
( vt dixi ) &longs;eip&longs;um mouente, videtur annu
lo dæmon ine&longs;&longs;e, qui annulum moueat. E&longs;t
autem motus hic etiam in filo longiore fa
cilior, euidenti demon&longs;tratione. Sit enim
annulus in F, & moueatur per BC, &longs;u&longs;
pen&longs;us in A, & rur&longs;us &longs;u&longs;pen&longs;us in A po
natur in G, & moueatur per DHE, quæ &longs;it
æqualis BFC, & L centrum terræ: con
&longs;tat igitur, quod dum e&longs;t in F, mouebitur
contra naturalem motum per FG: & dum
e&longs;t in H, per HK, &longs;ed HK e&longs;t breuior FG,
vt in primo de Circulis demon&longs;trauimus. Igitur cùm potentia mouens eadem &longs;it, &
quod mouetur idem, & maius tran&longs;eat
&longs;patium in F quàm in H, à centro, &longs;eu ma
gis a&longs;cendat, tran&longs;ibit illud in longiori tem
pore: igitur &longs;i in æquali tempore debent
moueri, minore impetu indiget H, quàm F,
& ideò quantò altiùs &longs;u&longs;penditur, eò faci
liùs mouetur mobile, & minori labore. Cùm igitur filum longum fuerit, initium
motus ducet, vel ab incauto manuum mo
tu, vel ab aëre, vel à &longs;piritibus ip&longs;is, quo
rum vis etiam per filum de&longs;cendit. Ita adeò
facili motu illius, & tot cau&longs;is mouenti
bus, nil mirùm immotis digitis, & fili ini
tio annulum moueri, quo moto vix ce&longs;&longs;a
tionis, cùm graue ( vt dixi ) appen&longs;um tam
pertinaciter &longs;eip&longs;um moueat, initium pote
rit inuenire: atque hoc modo præcantatio
ne moueri videtur.
annuli.
Sed po&longs;tquam hæc clara &longs;unt: dubitabit
aliquis, cur tenuia corpora non &longs;olum mo
tum velocem admittunt, quòd rationi con
&longs;onum e&longs;t, &longs;ed etiam faciunt, quod di&longs;&longs;onum
e&longs;t? Nam impul&longs;us aquæ minùs violentus
e&longs;t, cum alicui rei intruditur, quàm aëris, &
aëris, quàm ignis, Indicio fuit in&longs;trumen
tum, quod ( vt audio ) nam non vidi, Ger
manus attulit, vlnas longum 20. ex cupre&longs;
&longs;o, cuius foramen adeò angu&longs;tum erat, vt
cicerem etiam&longs;i rotundus fui&longs;&longs;et, non e&longs;&longs;et
admi&longs;&longs;urum. Cra&longs;&longs;itudo vlna minor.
Impel-
quæ tamen foramini conueniret, tanto
impetu, vt tabulam tran&longs;uerberaret. Secu
ra res, &longs;ine &longs;trepitu, & pulueris di&longs;pendio
tria habens hæc commoda: &longs;ed totidem in
commoda, grauitatem, magnitudinem, &
pro magnitudine imbecillitatem. Quòd &longs;i
igne ictus moliamur, breuiore longè ac mi
nore in&longs;trumento indigebimus: igitur plus
ignis quàm aër, & plus aër quàm aqua im
pellunt. Cau&longs;a duplex e&longs;t, quòd in impul
&longs;u non &longs;olum mouere, &longs;ed etiam moueri
nece&longs;&longs;e e&longs;t: at rariora facillimè moueri, &
ob hoc maximo cum impetu, demon&longs;traui
mus, itaque ictum edent magnum. Alte
ra, quòd quæ rara &longs;unt, maximè cogi po&longs;
&longs;unt, quòd multum di&longs;tent ab extrema den
&longs;itate: aqua autem cum den&longs;itatem terræ
&longs;ubierit, vlteriùs tranferri minimè pote&longs;t. Machina igitur omnis aut magna nece&longs;&longs;a
riò e&longs;t, vel debilem ictum edit, aut magno
cum &longs;trepitu: nam quæ cum igne, &longs;trepi
tum dictam ob rationem faciunt: quæ au
tem cum aëre, aut magnæ &longs;unt, vt catapultæ,
bali&longs;tæ aut paruos edunt ictus. Sed &longs;olent &longs;a
gittas &longs;corpionibus, non pilas imponere,
non &longs;olum quòd leuiores &longs;int, &longs;ed etiam
quòd acie ictus magnitudinem &longs;uppleant. Certum e&longs;t Brixelen&longs;em fabrum, &longs;corpio
nem palmi magnitudine totum ex chalybe
&longs;ic tempera&longs;&longs;e, vt mœchum vxoris &longs;uæ oc
cultato &longs;ub mantello in&longs;trumento occiderit.
Sic tutò & &longs;ine &longs;trepitu ac &longs;u&longs;picione (nam
plerunque puluis odore prodit in&longs;idias
ximam iniuriam vlci&longs;ci meditatus e&longs;t. Idem
horologium in annulli gemma con&longs;tituit,
quod mala circumagebatur, & horas indi
cabat, non &longs;olùm &longs;agitta, &longs;ed ictu. Hic idem
nauim miro con&longs;truxit artificio, in qua mu
lier te&longs;tudinem pul&longs;abat, & motu remo
rum viri rotis &longs;uppo&longs;itis, qua&longs;i ad con
centum agitantes remos, nauim impelle
bant.
quæ &longs;ine igne
ferit.
rus.
tum mirabi
le ad
dum
Et&longs;i hæc qua&longs;i parerga dicta videri po&longs;
&longs;int, vt tamen artificio&longs;am hominum inuen
tionem edoceam, quæ ab aëris natura ortum
&longs;ump&longs;it, pulcherrimum in&longs;trumentum quo
farina cribratur, à triennio citra inuentum,
edocere &longs;tatui, vt &longs;imul intelligant homi
nes, quàm leuibus rebus, modò &longs;int ingenio
&longs;æ, opes liceat comparare. Nam nunc cùm
pi&longs;tores omnes ob vtilitatem habeant, ille
verò priuilegium con&longs;ecutus &longs;it à Cæ&longs;are,
ne quis habere po&longs;&longs;it præter eius con&longs;en
&longs;um, vitam ex hac agit indu&longs;tria, & adeò
breui tempore &longs;ibi domum ædificauit. Ne
que enim pi&longs;tores &longs;oli, &longs;ed collegia &longs;acerdo
tum, & virginum Deo &longs;acrarum, & nobiles
quicunque familiam magnam alunt, ob
egregiam vtilitatem ( ne dicam nece&longs;&longs;ita
tem ) habent: plures etiam alij, quos non
tam vtilitas, quam ip&longs;a rei admiratio inci
tauit, facere curauere. Ip&longs;ius autem &longs;tructura
&longs;equitur.
Rota e&longs;t B parua, in cuius extremo ambi
tu A manubrium quo circumagi po&longs;&longs;it:
hæc duo extra machinam protenduntur. In rotæ mediæ bacillum C, quod motu ro
tæ circumuertitur, cui in C duo denticuli li
gnei ex aduer&longs;o po&longs;iti, aliique proximi duo,
& ip&longs;i ex aduer&longs;o po&longs;iti, verum qua&longs;i inter
medio loco priorum, vt cum &longs;emel rota cir
cumagitur, quater tangat lignum latum, imò
tabellam DE vtrinque &longs;u&longs;pen&longs;am cap&longs;ulæ:
vt rota vertente, tabella tremulo motu dum
denticulis tangitur perpetuo agitetur. Por
rò lignum C, & tabulæ pars parua cap&longs;ula
circum teguntur: ligno &longs;eu tabellæ DE &longs;u
per&longs;tat cribrum pollinarium FG obliquè
pendens, & ex G appen&longs;um in H ne exci
dat: hoc tenuibus tabulis imò tenui&longs;&longs;imis,
ac leui&longs;&longs;imis vndequaque con&longs;tat, præter
quam in medio vbi cribro farina excutitur:
nam vt &longs;olet pars ea tela linea con&longs;tat. Cap
&longs;a hæc omnia vndequaque conclu&longs;a conti
nentur: in cuius &longs;upremo cap&longs;ula K iacet,
atque in ea quadrata qua&longs;i lignea patina
leui&longs;&longs;ima, in qua farina iacet: hæc &longs;ic &longs;u&longs;
pen&longs;a e&longs;t, vt facilè concuti po&longs;&longs;it: concuti
tur autem funiculo ei annexo altera rotæ
parte, dextra &longs;cilicet iuxta B. Memineris
etiam cribrum FG vtroque ex capite pa
tere &longs;upremo, vt farinam excipiat à patina:
infimo, vt furfur eiiciat ex G. Tota autem
cap&longs;a trifarlam diuiditur in LMN, erectis
&longs;eptis ex tenuibus tabulis firmis ac omninò
immobilibus. Pote&longs;t & &longs;i libet quadrifariam
diuidi. Hoc igitur con&longs;tituto, cum circum
agitur B rota, funiculus concutit patellam,
& denticuli tabellam: patella excutit fari
nam in cribrum F G, tabella cribrum con
cutit: ac fit vt tenui&longs;&longs;imus flos farinæ pri
mò excutiatur, cadatque in NM, parte cap
&longs;ulæ: de&longs;cendens verò cum vehementius
agitetur, pars inferior excutitur alia minus
&longs;yncera in LM, inde vltimò de&longs;cendit per
os cribri infernum & &longs;ur&longs;um totius in LO:
atque ita tria &longs;eor&longs;um colliguntur, flos fa
rinæ in MN, farina cra&longs;&longs;a in ML, furfur in
LO: Quæ verò circumuolat farina tota, ne
ce&longs;&longs;ariò iterum redit ad locum &longs;uum, vt ni
hil penitus pereat, quoniam cap&longs;ula nullibi
tran&longs;pirat. Oportet autem ( quod ip&longs;a ra
tione facilè percipis ) FG cribrum non ni
mis e&longs;&longs;e accliue: nam farina v&longs;que ad G per
ueniret, & cum furfure eiiceretur. Quamo
brem &longs;i &longs;eptum Lu&longs;que ad os cribri tran&longs;tu
leris, vel aliud &longs;eptum, vt in P, adieceris, &longs;i
mul etiam paululum, vt vides, os ip&longs;um G
&longs;uperius recuraueris, ne vel oboli iacturam
feceris farinæ.
Nunc quanta ex hoc &longs;equantur
toPrimum, vnius hominis
labore, qui rotam ver&longs;at & farinam impo
nit patellæ, & cum loci pleni fuerint, cribra
tam colligit ac furfur, trium operariorum
vices &longs;upplet. Secundum e&longs;t, quod ad hoc
opus cum neque adeò &longs;it laborio&longs;um, nec
noxium, quilibet &longs;ufficere pote&longs;t vtile&longs;que
geruli habentur, qui longè minore pretio
operariis conducuntur. Tertium, quòd tota
farina colligitur, nec quicquam perit, cum
tum ac brachiorum patere foramina, quan
tum diduci brachia valent, eaque cau&longs;a fa
rinæ non paruam partem partem perire. Ac
cedit, quòd lineum cribrum cum &longs;olum tre
mat, non adeò atteritur, imò longè minus
qui dum farina ab hominibus cribratur:
nam illos concutere, vt &longs;olent, cribrum ve
hementer e&longs;t nece&longs;&longs;arium. Facit & ad com
pendium, quòd farina exqui&longs;itius excutitur,
vt furfur omninò purum &longs;it. Hæcque omnia
citra domus fœditatem, & hominum iactu
ram atque incommoda. Natura etiam in
&longs;trumenti duplicem, aut triplicem farinam
di&longs;tinguente, guod ab operariis ni&longs;i conie
ctura incerta primò, deinde etiam in&longs;tabili,
fieri non pote&longs;t
&longs;entiatur.
Sed ad aëris tractationem reuertamur,
motuum omnium violentorum iam ah&longs;olu
ta narratione. Itaque aërem v&longs;que ad cœ
lum extendi iam docuimus, purioremque
illius partem æthera vocari: &longs;ed neque æ
ther, nec aër ob &longs;ub&longs;tantiæ puritatem &longs;enti
ri pote&longs;t. Cau&longs;a factum e&longs;t hoc animantium,
nam &longs;i colores haberet, quæ viderentur, ta
lia apparerent. Vt enim per viridia con&longs;pi
cilia in&longs;picienti omnia videntur viridia: ita
&longs;i aër coloris particeps e&longs;&longs;et omnia eiu&longs;dem
coloris e&longs;&longs;e viderentur. Similiter &longs;i odorem
haberet, omnia eodem odore infecta vide
rentur. Similiter &longs;i acrem &longs;aporem, aut dul
cem præ &longs;e ferret, dulcia omnia aut acria
viderentur. Eodem modo calidus &longs;i quan
doque euadat, vt in æ&longs;tate, omnia vt cali
da videantur, efficit. Ea ratione nox &longs;onos &
&longs;trepitus leui&longs;&longs;imos etiam detegit: quoniam
die aër non e&longs;t omninò expers &longs;oni. Ergo
omnia vt po&longs;&longs;et &longs;u&longs;cipere, &longs;apores, odores,
&longs;onos, colores, & calidum ac frigidum, ea
que vt decet &longs;en&longs;ibus repræ&longs;entare, omnium
natura expers factus e&longs;t. Qualitatibus au
tem cùm &longs;ubiacet primis, alteram oppo&longs;i
tam refugit: atque hoc indicium e&longs;t eorum
quæ iam diximus, qualitates ip&longs;as per &longs;eip
&longs;as agere. Hyeme enim aër qui efflatur cùm
calidus &longs;it, in rotundam cogitur figuram,
ab ip&longs;o calore &longs;iquidem, non ab aëris natu
ra: etiam aër frigidus non cogitur, nec ca
lidus in calidum locum in&longs;piratus. Sed cur in
rotundam figuram? quòd ea cùm &longs;it capa
ci&longs;&longs;ima, etiam &longs;it robu&longs;ti&longs;&longs;ima, & etiam quo
niam &longs;olo puncto læ&longs;uræ cau&longs;æ &longs;e exponat:
ob id pugnaturi, ictumque excepturi, ac
pondus &longs;ubituri, in rotundam figuram &longs;e
totos colligunt, Vibrata enim procul maio
re impetu colliduntur: at quæ extra rotun
ditatem &longs;unt, procul magis vibrantur: plus
enim à centro di&longs;tant, quod hypomochlij
vice habetur. Hic interclu&longs;us corrumpit ani
mata anima carentia con&longs;eruat: liber autem,
quæ anima carent, corrumpit: quæ anima
ta &longs;unt, con&longs;eruat. Exedit enim anima
carentia motu, ideoque perflato loco illa
corrumpit, animalium calorem repurgat
ac refrigerat. Sed reclu&longs;us dum non moue
tur, quæ à putredine ab&longs;unt illæ&longs;a con&longs;er
uat, quia motu carens non exedit. Sed ani
malia, & quæ putre&longs;cere po&longs;&longs;unt, immotus
manens, atque ideo putre&longs;ce&longs;cens, corrum
pit, occidit, putrefacit. Adeò verò corrum
pitur aër conclu&longs;us ac immotus, vt cum M. Antonini Imperatoris milites Auidij Ca&longs;
&longs;ij in Seleucia Babyloniæ arculam in Apol
linis templo inuentam aperui&longs;&longs;ent, aurum
&longs;perantes inuenire, aër exiens adeò com
putruerat, vt totam regionem pe&longs;te affece
rit. Inde ventis delatus in Græciam, at
que inde etiam Romam, pe&longs;tilentiam eam
excitauit, quæ humani totius generis par
tem fermè tertiam ab&longs;ump&longs;it. Inficitur &
metallicis exhalationibus, vnde in fodina
rum puteis perpetuò flabellis agitatur: ali
ter & lumina extingueret, & eos qui in
tus &longs;unt &longs;uffocaret. Motu igitur aër pur
gatur, & ad propriam ac puram redit na
turam.
me in rotun
dam
cogitur.
trariæ vires.
cula aperta.
Simili ratione frumenta &longs;ub terra reclu
&longs;a, aërem vitiant, indeque vici&longs;&longs;im ab illo
vitiantur. Et licet &longs;erius in Germania, ob
aëris frigiditatem, attamen & ibi po&longs;t
aliquot annos corrumpuntur. Seruantur &
diutiùs eadem cau&longs;a &longs;ub terra quam &longs;upra. In Gallia verò etiam in multos annos &longs;eptis
in medio ari&longs;tis, & circumpo&longs;itis den&longs;ata
congerie &longs;tipulis, ita vt latioris columnis
&longs;peciem referant, inde &longs;uperinducto tugu
riolo den&longs;ite tuta manent ab animalibus aë
reque ip&longs;o, tugurio ab aqua, geminareque
prohibentur ip&longs;is &longs;tipulis annexis: omnia
enim &longs;emina ea parte pullulant, quæ exorta
&longs;unt, indicio &longs;unt fabæ. Sed & quædam
petflatis locis videntur tutiora, non quia
aër con&longs;eruet, &longs;ed quia frigidior quum
&longs;it, adeò non corrumpit. Pleraque enim
perflata, maximè edito loco, &longs;unt con
clu&longs;is frigidiora. Fiunt & aëris corruptio
nes ob terræmotus. Re&longs;eratus enim aër,
qui multis latuerat &longs;eculis, dum emergit,
pe&longs;tem magnam afferre &longs;olet: ob id ma
gnos terræmotus, pe&longs;tilentiæ graues &longs;ub&longs;e
qui &longs;olent. Fiunt & ob putredines, velut
po&longs;t magnas clades, po&longs;t inundationes, &
locu&longs;tarum interitum. Hæ quidem pe&longs;tilen
tiæ ab aëre. Quæ autem fiunt po&longs;t famem,
alterius &longs;unt generis. Mira tamen pe&longs;tis va
rietas: nam referunt autores fide non in
digni, Con&longs;tantinopoli ( olim Byzantium
dicebatur ) pe&longs;tem obortam, qui huius erat
generis, vt qui laborarent, aut quibus mor
bus imminebat, viderentur ab alio homine
cædi: perturbatique hoc errore morieban
tur. Interim nec videbant, nec audiebant,
&longs;ed velut attoniti, aut lymphati &longs;en&longs;ibus ac
mente excutiebantur. Febreque ac tu&longs;&longs;i cum
laborarent, calor tamen & color haud mu
tabatur. Tubercula variis in locis pro ho
minum natura apparebant. Tandem veterno
alij, alij inedia conficiebantur. Quidam etiam
ob &longs;itim in puteos &longs;e præcipitabant. Cer
tum e&longs;t, fui&longs;&longs;e genus certum ab&longs;ce&longs;&longs;us in
cerebro, quandoquidem contagio non pro
pagaretur. Certum e&longs;t, tot fermè e&longs;&longs;e modos
pe&longs;tis, quot tempora. Nulla tamen pe&longs;tis vl
tra triennium &longs;æuit. Cau&longs;a multiplex e&longs;t.
Prima, quia &longs;i tamdiu &longs;æuiat, non habet fer
mè in quos &longs;æuiat. Deinde, aër ip&longs;e cùm le
ui&longs;&longs;imæ ( vt dictum e&longs;t ) &longs;it &longs;ub&longs;tantiæ, vlte
riorem putredinem pati non pote&longs;t. O&longs;ten
&longs;um e&longs;t enim &longs;uperius, quæ computrue
tint, non amplius e&longs;&longs;e putrida. Accedit,
aër moueatur, & in ventos transferat quod
corrumpitur. Videtur etiam omnibus pe&longs;&longs;i
mis rebus Dei beneficio modus quidam im
po&longs;itus. Nam nec &longs;erpentes multiplicari vi
dentur vltra metam quandam, nec acuti
morbi vltra quartum decimum diem per&longs;e
uerant, nec vllum vehemens malum e&longs;&longs;e po
te&longs;t diuturnum. In pe&longs;tis autem genere diu
turno ac lento, nullum e&longs;t inuenire termi
num præfixum: vt in Gallica lue, quam con
&longs;tatiam quinquage&longs;imum ab ortu &longs;uo an
num exce&longs;&longs;i&longs;&longs;e. Et quanquam &longs;it hic mor
bus Indis Endemius, nobis tamen contagio
pe&longs;tifer e&longs;t. Scrip&longs;imus autem de hoc multos
libros.
tredinis aë
ris & pe&longs;tis.
triennium
non excedat.
ratio triplex.
Genera pe&longs;tis ex aëre, veneni habent ra
tionem. Venena etenim quædam natura, vt
quæ na&longs;cuntur, & anguium pe&longs;&longs;imi: quædam
putredine, è quorum numero pe&longs;tis ip&longs;a e&longs;t,
& quæ arte conficiuntur, cocta olim, nunc
&longs;ublimata vocantur. Acerrima & maximè
præ&longs;entanea à natura fiunt, illa artem vnde
qua que &longs;uperante: &longs;ed tamen rara, frequen
ti&longs;&longs;ima ab arte, quum in malis excogitandis
longè deterius humanum genus &longs;it
tura. Ergo rarò exemplo, non turpe illa duxit
&longs;ibi in his ab hominibus &longs;uperari, modò ta
men magnitudinis rei palma apud illam ma
neat. In Nubia tamen referunt (hæc Marma
rica à Ptolemæo appellatur) e&longs;&longs;e venenum,
cuius pondus triticei grani vnius, illicò ho
minem occidit:
ta horæ parte. Tanta vis lethalis, venditur in
&longs;ingulas vncias centenis aureis. Tantundem
impenditur pro vectigalibus quanti emitur. Iurat emptor non v&longs;urum eo in prouincia,
qua&longs;i homines aliarum regionum &longs;i quis oc
cidat,
occidere,
veneficio v&longs;urus e&longs;t? Hæc calamita&longs;ne maior,
an &longs;tultitia mortalium? Deterior in mora
ditio
aufert, illa &longs;pem & fructum omnem vitæ.
Theophra&longs;tus refert,
tum quod bime&longs;tri, trime&longs;tri, &longs;eme&longs;tri, anno
ve vel etiam biennio occidat,
collectionis medicamenti temporibus com
pares. Nam à &longs;eniore
diutiùs: &longs;erebant enim herbam,
Vel quia collecta verno
cidat
ribus tum Et quantumuis me
dicamenti tempus protraheretur, mors
certa
mirum e&longs;t, imminebat. Simili ratione
licet non vitam tollant, membrorum tameu
quorundam vitium afferunt. Fons fuit vltra
Rhenum iuxta littus maris, cuius aqua ex
cu&longs;&longs;it dentes omnibus, quotquot è Germani
ci exercitu ex eo biberant. Nec
xilium, ni&longs;i herbæ Britannicæ. Et Cæ&longs;ari Ta
bernæ patritio no&longs;tro, quum diu cruciatus
tem, inuentus lapis in ventriculo oui magni
tudine. Venena enim quæ ad
&longs;unt. Nam &longs;i cor
&longs;unt
occident, imò vix attingere po&longs;&longs;unt. Ve&longs;icam
non ni&longs;i acuta medicamenta lædunt: ea au
tem celeriter occidunt. Po&longs;&longs;unt tamen cele
riter nocere, & tandem interficere. Sed quæ
venena clam occidunt & &longs;erò, vt fraus la
teat, pulmones aut iecur, aut ventriculum
vexant. Ventriculum quæ vexant, dolore iu
gi & pleraque vomitu: quæ pulmones pe
tierunt tabe ac iu&longs;&longs;i: quæ iecur, &longs;anguinem
corrumpendo alia regium morbum, non
nulla hydropem, pleraque febres virulentas
generando occidunt. Aliàs &longs;crip&longs;i vno pran
dio exceptos è tredecim viris in oppido
Gallarate vndecim, qui venenum biberint
omnes interii&longs;&longs;e diuer&longs;is temporibus, cum
quidam etiam Romam interim iui&longs;&longs;ent ac
redii&longs;&longs;ent. Delatum ex ea vrbe tam pul
chrum inuentum fuerat. Aliàs dicam &longs;igna
quædam, quibus hominem venenum, licet
non &longs;entiat, hau&longs;i&longs;&longs;e deprehendemus: nunc
tamen potiora &longs;ubiiciam. Ea &longs;unt quinque.
Primum, cùm odor fœdus in cibo &longs;entitur:
vel &longs;i non præ&longs;ente re fœtida, odor qua&longs;i
&longs;ecum rem deferat fœtidam, fœdus &longs;entia
tur. Eadem ratio in horribilibus &longs;aporibus.
Dolores quoque ab&longs;que manife&longs;ta cau&longs;a vel
in ventriculo, vel iecore, vel ve&longs;icæ ero&longs;iores
vel &longs;anguinis &longs;puta repentina, atque &longs;pon
tanea. E&longs;t etiam tabes quædam lenta ac exi
tialis &longs;ignum hau&longs;ti veneni: & coloris totius
corporis magna mutatio, & immedicabilis. Cæterùm non e&longs;t hîc locus de morbis tra
ctandi, &longs;ed &longs;olùm illud quòd &longs;ubtilius e&longs;t hac
in di&longs;putatione docendum, quomodo &longs;cili
cet odore non præ&longs;ente, aut &longs;apore,
&longs;entire contingat, Cau&longs;a e&longs;t, quòd humor melancholicus tales
&longs;pecies loco obiecti refert: vt etiam in his,
qui à cane rabido mor&longs;i &longs;unt, circa vi&longs;um er
rare contingit. At venena præ&longs;ertim tempo
ranea humorem hunc atrum generare &longs;o
lent. Subit autem dum hæc con&longs;idero dubi
tatio
quæ mortem differre po&longs;&longs;unt in annos, & ta
men &longs;int venena, ne non aliqua &longs;int, quibus
vtamur pro cibis, & tamen mortem
licet adeò &longs;erò vt Quòd &longs;i talia &longs;int, erunt velut è
nerib. Quòd cùm tot &longs;int
affecti, in tam diuer&longs;is ætatibus,
viuendi in&longs;titutis, artibus, virium robore, oc
ca&longs;ionibus,
po&longs;&longs;it animaduertere hanc noxam? Simili ra
tione olera
mus:
turCha
mæleon herba &longs;uibus, lupis & murib
venenum, quis nouit an hominibus &longs;it tem
poraneum? Nam quæ
interficere &longs;olent. Vi&longs;cus certè qui in illius
radice oritur,
cunque
temperata fuerint, veneni temporanei loco
habenda &longs;unt. Sunt verò ex his quæ &longs;olo ta
ctu etiam occidant: nam canis rabidi &longs;puma
&longs;i in locum aliquo modo vulneratum inci
dat, vel à quo &longs;ola detracta &longs;it cuticula, occi
dere &longs;olet: & &longs;cilla cuti illita vexat carnes: &
cantharides manu retentæ, &longs;anguinis mi
ctum prouocant: quidquid mirum e&longs;t igitur
venenum e&longs;&longs;e quod &longs;olo contactu occidat,
piis aut tabulæ hæ&longs;erit, hominem occidere,
qui alteri eorum in&longs;ederit. Quædam igitur
vmbra &longs;ola, vt oleander & taxus: quædam
venenum extinctum olim &longs;u&longs;citant, vt virg&ecedil;
corni, aut &longs;anguinariæ, quæ cùm in manu ca
le&longs;cunt, rabiem in mor&longs;is à cane
periculo reuocant. Sanguinariæ
cæ&longs;i, tum etiam iumenta, magno incommodo
affici creduntur. Feruntur & &longs;erpentes
occidere, etiam medio contactu ha&longs;tæ, vt
Matthiolus refert. Alius cum &longs;uxi&longs;&longs;et vulnus
à &longs;erpente diui&longs;o illatum, &longs;tatim expirauit. Alij odore &longs;olo intereunt, vt qui Senis pu
plicè à riuali odore &longs;olo oblato occidit. Mira
hæc videntur potius quam &longs;int, &longs;eu ad huma
nam quis re&longs;piciat imbecillitatem, &longs;eu ad in
genij malefici indu&longs;triam, &longs;eu ad rerum ip
&longs;arum vim, aut ad modi &longs;ubtilitatem. Cúm
que hoc &longs;it præ&longs;entis negotij propo&longs;itum, in
tribus admirabilioribus exemplis illud nunc
explicomus. Occîdunt quædam (vt diximus)
deuorata &longs;tatim, alia &longs;olo contactu, alia olfa
ctu: quid mirabilius &longs;it ex his, incertum e&longs;t:
&longs;ed audi cau&longs;am horum, & perdi&longs;ces. Si ignis
&longs;cintilla cor introëat, nonne credis &longs;tatim
hominem interiturum? At venenum fiet acu
tius igne, vt declarabimus,
rimis &longs;ermonem habebimus. Tale autem po
tentia, dum in corpore e&longs;t tale actu fit: occi
dit ergo, inquam, & erit minus decima grani
triticei parte: nam &longs;cintilla ignis, & pondere,
& magnitudine, & &longs;ub&longs;tantia minor e&longs;t eius
grani parte decima. En vides rem admodum
miram, quam breui euadat non ob&longs;cura, vel
dubia, quòd olfactu &longs;olo interimit in cerebri
penetralia vapor receptus? cum &longs;ine repagulo
&longs;it cerebrum,
ritum in cerebri ventriculis contentum peri
mit Nece&longs;&longs;e e&longs;t autem tale ve
nenum acutum e&longs;&longs;e. Memini me quorundam
olfactu adeò perterritum, vt pœniteret odo
ra&longs;&longs;e,
tura veneni. Contingit hoc in omnib.
quæ
ignis de&longs;tillatione colliguntur, &longs;i iam &longs;pontè
calida fuerint. Quæ verò putrida, periculo
vacant. O&longs;ten&longs;um e&longs;t enim, quæ putrida &longs;int
naturæ no&longs;træ aduer&longs;ari: quæ verò de&longs;tillan
tur, participem habere vim tum ignis, tum
&longs;ub&longs;tantiæ, & caloris qui in re qu&ecedil; de&longs;tillatur
viget. Quid mirum e&longs;t igitur, hominem &longs;olo
olfactu repentè occidi? E&longs;t tactus etiam expe
rimentum,
ha&longs;tam,
mirabiliùs. Sed &longs;i quis hæc tria &longs;ibi proponat,
Metum in plurib. (
ter afficiuntur
medio hominis manum etiam &longs;tupefacit, &
&longs;piritum qui ex ore &longs;erpentis exhalat, cum in
pe&longs;te hoc &longs;olo cernamus multos interire:
ligátque
pernicio&longs;o interiere, multi &longs;olo metu, multi
contactu retis manuum &longs;tuporem &longs;en&longs;erunt:
vulnerato &longs;erpente, & metum, &
tialem, & contactum, mortem
ferre quid mirum? quod tamen tam
quam adeò Ergo quæ natura
ars in malis fingendis &longs;olertior
perficere pote&longs;t. Sed dices: Cur igitur pauci
&longs;ic pereunt, non paucæ &longs;unt cau&longs;æ. Primum
pauci hoc nolunt: Principes enim odio
ea, quib. & alij in ip&longs;os vti po&longs;&longs;ent.
Pauciores
etiam &longs;unt, qui &longs;ciant hæc: nec
mo Adde, quòd tam violentam belluam quis &longs;a
nus libenter tractet? Ea
&longs;unt, ni&longs;i copiosè
reant: at aduer&longs;us hæc
ma e&longs;t. Imminet
proditoribus &longs;i pateat non &longs;olùm ab his in
quos moliuntur, &longs;ed & ab his propter quos,
ne po&longs;t &longs;celus pactum &longs;celeris habeant
&longs;tituti, hac &longs;cientia, quæ &longs;olùm e&longs;t ad
perniciem, carere volunt. Ego cùm
curio&longs;us fuerim omnium quæ mortali &longs;cire
liceret, hanc &longs;olam
tiæ
&longs;i quis &longs;pontè obtuli&longs;&longs;et, habere volui&longs;&longs;em. Quin potius &longs;i quid excogitandum fuerat, ad
auxilia, & cautionem traduxi. Auxilium igi
tur e&longs;t, non hærere loco cuiquam, donec in
cale&longs;cat manus: lotio frequens partium cum
aqua tepida: olei
garis, &longs;ed eius quod
&
rios fieri &longs;olet, inunctio. Dixi
adhibitum omne venenum extinguere: &longs;iqui
dem ignis venena aliqua extinguit, alia exa
cuit. Extinguit &longs;emper, dum loco adhibetur,
quoniam virtus eius omne humidum tollit. Omne
demus enim planè &longs;icca nullas habere vires. Sunt
rum Elementa enim om
nia (vt dixi) humida. Mi&longs;tum
quia humidum e&longs;t. Ignis igitur exteriùs, &
quod calidi&longs;&longs;imum e&longs;t intus, omnia venena
finit. Sed intus calidi&longs;&longs;ima ip&longs;a venena &longs;unt.
veneni verberauit Nero, quòd non protinus
occidi&longs;&longs;et. Illa iterum coxit (coqui dixerunt,
quod nunc &longs;ublimari, &longs;eu de&longs;tillari.) Ignis er
go, &longs;i mi&longs;ceantur, vires tollit, exhalante te
nuior humido, in quo veneni vis &longs;ita e&longs;t. Sed
&longs;i pura de&longs;tillentur, aut venena venenis mi&longs;
ceantur, exacuit venenum: velut in medica
mentis additur aliquid quod penetret: &
cùm minuere vim debeat, auget. Sed ad
auxilia tran&longs;eamus. Primum e&longs;t potus the
riacæ, quæ &longs;i probè confecta &longs;it nemo e&longs;t,
qui ne&longs;ciat quantum conferat. Secundum,
mus quem Moy&longs;is appellant: referunt enim
ve&longs;ci radice napelli, &longs;eu napellus &longs;it acco
nitum, &longs;eu aliud quippiam: at de hoc &longs;uo
loco dicetur. Quidam non indigni fide,
vidi&longs;&longs;e &longs;e referunt. At operæ pretium fue
rat eos docui&longs;&longs;e, quonam pacto tam paruus
cùm &longs;it, queat effodere terram: & quàm
mirabili affectu feratur in eum cibum in
tanta copia,
animalia illicò e&longs;u acconiti pereant, mus in
firmior cæteris, paruitate, mollitie, breuitate
vitæ, & moderatione, a&longs;&longs;ue&longs;cere potuerit tam
acri veneno. Si tamen hoc contingat,
mon&longs;tratum
e&longs;&longs;e alexipharmacum, &longs;eu illi re&longs;i&longs;tere: opti
ma erit medicina pro venenis Vnum Affir
mant deprehen&longs;um e&longs;&longs;e, mu&longs;cas magnas il
lum edere: quod &longs;i ita e&longs;t, foliis, vel floribus
vt radix. Deinde mu&longs;cæ parum habent, nec
firmiter. Mi&longs;cent
ri baccis & mithridato mu&longs;cas has 24. nu
mero, & &longs;alutare conficiunt medicamentum
pari pondere omnibus &longs;umptis. Quòd &longs;i non
aliud
nia terra & baccæ lauri, venenis aduer&longs;antur:
mu&longs;cæ verò vomitum ciunt. Sed in mure, &longs;i
Nihil autem
prohibet arte parari mures &longs;en&longs;im ad hoc
perductos cum ca&longs;eo & farina,
lauris baccis. Tertium e&longs;t
guinibus, maximè ciconiæ.
autem, hoc e&longs;&longs;e &longs;upremum aduer&longs;us venena Omne enim quod ve&longs;citur
dum integrum e&longs;t
vim
tran&longs;iuit, Verùm vel &longs;ic aliquid retinet prioris natur&ecedil;.
Nam calidiora &longs;unt corpora, quæ ve&longs;cuntur
auibus, quàm pi&longs;cibus, & aliis quàm lactucis. Sed cùm alimentum nutrire debet, in &longs;angui
nem tran&longs;it medio itinere maior enim muta
tio e&longs;t à &longs;anguine in &longs;ub&longs;tantiam
quàm ex alimento in &longs;anguinem, &longs;eu
&longs;eu differentiam, &longs;eu media con&longs;ideraueris. Si
igitur in perfecta mutatione, nec tota vis
prior aboletur, in dimidio tum &longs;patij, tum
actionis dimidium virium retinebit. Sanguis
igitur gallinæ &longs;erpentium carnibus nutritæ,
& longè melius ciconiæ ac gruis, quoniam
natura his aluntur, &
tantur, medius e&longs;t inter veneni ciconiæ que
naturam. Quod verò medium e&longs;t inter vene
num & naturam no&longs;tram, quæ cum ciconiæ
narura ideo conuenit, quòd
&longs;anguineum
cum e&longs;t. Igitur
promptè venenis auxiliatur.
Accipere autem
præ&longs;tat non &longs;olùm ciconias, &longs;ed & anates:
h&ecedil; deuorant &longs;corpios ac rubetas. Accedit alia
ratio, quòd in ciconiis &longs;anguis talis iam e&longs;t,
vt non à venenis patiatur:
in corpore no&longs;tro retinens vim, vt ab illis
minus patiatur efficit. Dicemus autem & de
lapide, & de aliis inferius: &longs;ed quod maxi
mum e&longs;t, oleum e&longs;t, quod arteriis illitum, ve
nena curat. Nec hoc e&longs;t, de quo nuper dixi
mus, &longs;ed e&longs;t alterius generis.
quod &longs;tatim
occidit.
ad tempus
occidunt.
proprietas.
poranei ve
neni indicia.
quæ actu &longs;o
lo occidant.
uer&longs;us vene
na.
cæ napelli
fera.
guinem ve
neno ad ver
&longs;ari vehe
menter de
mon&longs;tratur.
At po&longs;tquam in hos &longs;ermones incidimus,
haud abs re e&longs;&longs;e puto illud quærere: quonam
pacto oleum parari po&longs;&longs;it, quod illitum arte
riis cogat venenum extrudi vomitu, aut pur
gatione, vel &longs;udore, vel vrina. Certum e&longs;t me,
tallicum e&longs;&longs;e oportere, quod
debet. Vidi ego
dere quod e&longs;&longs;et metallicum haud dubiè con
iectaui. Oportet & ex veneni natura illud
e&longs;&longs;e: nam immodica caliditate, vt dictum e&longs;t,
delet prius conceptam malam vim: & &longs;imili
tudine auocat exteriùs quod nocet, & con
trarietate pellit. Oportet & di&longs;cutientem illi
non paruam ine&longs;&longs;e vim, & rur&longs;us aduer&longs;us
venena ip&longs;a contrarietatem quandam, quæ
duo la&longs;eris &longs;ucco conueniunt. Igitur qu&ecedil; pro
pellere venenum debent, metallica e&longs;&longs;e vene
na nece&longs;&longs;e e&longs;t: non in acerbi&longs;&longs;ima & calidi&longs;&longs;i
ma & di&longs;cutientia, & venenis quodammodo
contraria. Horum igitur materia his
pote&longs;t, My&longs;i & auripigmento, & la&longs;eris &longs;uc
co, & gentiana, & pinguedine
neno&longs;orum, & aconito: quòd &longs;i cuipiam terr&ecedil;
ex his plura in&longs;int, detractum oleum vi ignis
omnium erit pr&ecedil;&longs;tanti&longs;&longs;imum, &longs;ecuri&longs;&longs;imum,
& quod vomitu eiicit. In vniuer&longs;um autem
metallica e&longs;&longs;e oportet, quæ valida
illinuntur. Indicio verò terra e&longs;t illa, quam
circulatores
&longs;us &longs;erpentum mor&longs;us ictu&longs;ve: licet quidam
experto: dicant &longs;e oleum quod fit è &longs;corpioni
bus & &longs;ulphuræ, necnon chamælea
cóqueAc
cipiunt
Caniculæ
ci&longs;&longs;imum, vt reliqua etiam omnia. Siccitate
igni &longs;uperpo&longs;ita donec &longs;udent,
&longs;uperfu&longs;um &longs;udore illorum Sed & in
hoc oleo &longs;ulphur metallicum e&longs;t. Si igitur ex
Melitea illa terra
detur aduer&longs;us
niam metallica oportet e&longs;&longs;e & veneno præ
dita, quæ venenis aduer&longs;antur. Quod enim
purgat
oportet: vt
in illam vertitur. Hoc autem e&longs;t &longs;ub&longs;tantia
tale e&longs;te, quòd in id pote&longs;t conuerti.
illitum ve
nena propul
lus.
&longs;ententiæ
difficillim
5.de &longs;implic
medie.c.18.
At verò dubitabit aliquis, quonam pacto
&longs;ola arteriarum illitione liceat venenum ex
trudere? & an hoc &longs;it præ&longs;tanti&longs;&longs;imum?
Her
cules non dixerim
vt etiam&longs;i præter id des in potu aut theria
cam, aut lac, aut
cerptum (hic aquam colore, non odore vel &longs;a
pore imitatur) vel aliud &longs;i quid habes me
lius, vt quod for&longs;an quidam circulator aduer
&longs;us venena vendebat antidotum dum hæc
emendarem, quinetiam melius proficeret. Illud benè au&longs;im dicere, illitionem arteria
rum & admota exterius, e&longs;&longs;e his quæ bibun
tur præ&longs;tantiora ac validiora: hoc vno dun
taxat excepto, quòd venenum adhuc in ven
triculo maneat. Nam his quæ vomitum va
lidum prouocant, lac, lixiuium, oleum, aqua
nucis vomicæ, quam modò &longs;uccum diximus,
præ&longs;tanti&longs;&longs;ima &longs;unt. Igitur in mor&longs;ibus ve
nenatis, in aculeorum ictibus, in vnguentis
veneno&longs;is, in potu veneni, quod ita ad præ
cordia penetrauerit, exterius adhibita auxi
lia validiora &longs;unt.
teratis mulis viuentibus &longs;e immittere: calor
enim ille auocat exterius venenum, ac illius
malitiam frangit. Occîdit etiam venenum vi
eius ad cor penetrante: at quæ illinuntur, ad
cor integris fermè facultatibus perueniunt
ac celerrimè: quæ verò bibuntur, præter id
quòd &longs;erò penetrant,
rimam, in ventriculo primùm, inde in ve
nis qu&ecedil; ad iecur, pò&longs;t in iecore, vltimò etiam
in dextro cordis &longs;inu, adeò retunduntur vi
ribus, vt vix ve&longs;tigium eo tempore quo ma
ximas e&longs;&longs;e oportebat, relinquatur. Er
go vt in argento viuo, & quo in tracta
tione de Indica lue actum e&longs;t, &longs;cabies, p&longs;o
ra, & lues Indica expellitur (quoniam &longs;ub
tilitate penetrat, caliditate attenuat &
expellit (praua & noxia caliditate, eadem
in venenis ratione illita deferuntur per arte-Quòd autem vel &longs;ic totum corpus immutare
po&longs;&longs;int, humoré&longs;que omnes mouere, mutare,
eiicere, experimentum in Indica lue o&longs;tendit,
vbi etiam o&longs;&longs;a &longs;i expediat propellit. At &longs;erò
tamen dices: hoc quidem, quia non in tenuis
olei formam redactum e&longs;t, &longs;ed ip&longs;a argenti
viui &longs;ub&longs;tantia adhibetur, nec etiam præ
cordiis vt in venenis admouemus. Quonam
pacto autem arteriis illita tam promptè in
cor ferantur, hæc fermè verborum &longs;erie ex
plicuit Galenus: Aer qui no&longs;trum corpus cir
cumambit, intrò per corporis raritatem pe
netrat. Dum enim per os &longs;piritus exhalat ex
corde, circunfu&longs;us aër ab arteriarum o&longs;culis
illius loco rapitur, fitque, licet non eodem
tempore, gemina in &longs;piratio, altera ex ore,
altera ex arteriarum o&longs;culis, qua&longs;i alterna vi
ci&longs;&longs;itudine. Conftat igitur, quod &longs;imili impe
tu hauriuntur à corde, inhæréntque firmiter,
quæ arteriis illinuntur, &longs;eu venena &longs;int, &longs;eu
venenorum auxilia, &longs;eu quæ venena propul
&longs;ant. Verùm adeò vehementi vi hydrargy
rium &longs;orbetur ab humanis cordibus vt ex vl
ceribus capitis ex ore guttatim, tanquam è
pyxide decidens emanet: quamuis interitum
extinctúmque &longs;olis arteriis manuum ac pe
dum illitum fuerit.
lita arteriis
curent vene
na, & &longs;ca
biem ac t
lia.
na Hipp. &
Plat.cap.20.
Tran&longs;tulit nimis nos longè à propo&longs;ito
orationis
&longs;emper aërem in his locis vbi liber e&longs;t,
ideo in &longs;uperiore regione, ea hoc o&longs;tendere
conabamur, quòd quie&longs;cens putre&longs;cat: ex hoc
inde in pe&longs;tis narrationem prolap&longs;i, nec re
uocati, quin potius ex illa in venenorum hi
&longs;toriam delap&longs;i, quanquam non inutilem,
gè
Igitur reuocandus e&longs;t &longs;tylus ad aëris motum,
ac quietem. Refert Solinus,
&longs;aliæ montem adeò in &longs;ublime ferri, vt pera
ctis anniuer&longs;ario die &longs;acrificiis, cineres im
moti
toto anno montis vertex ob altitudinem
torumQuòd &longs;i hæc cau&longs;a e&longs;t, cur
non Cauca&longs;o idem eueniet monti, qui Alba
nos & Colchidem à Sarmatia di&longs;terminat?
quem refert Ari&longs;toteles tantæ e&longs;&longs;e altitudi
nis, vt videatur ex o&longs;tio Mæotidis paludis, &
Solem in vertice
radiis
ræ ratio quanquam non patiatur, haud ne
gauerim tamen alti&longs;&longs;imum hunc e&longs;&longs;e
dictum e&longs;t, debeat conuenire. Idem eueniet
monti qui in Teneriffa e&longs;t. In&longs;ula hæc e&longs;t vna
è &longs;eptem quas Fortunatas Ptolemæus appel
lat, vltra Herculis Nam &longs;i fas e&longs;t cre
dere, ad 6000. pa&longs;&longs;uum attolli affirmant, cu&longs;
pide etiam in adamantis formam. In Beregua
etiam 50000. pa&longs;&longs;. & in Gaira niuibus tegi
montium cacumnia, cum tamen partib. tan
tùm 10. ab æquatore di&longs;tet.
iuxta Pariam po&longs;ita e&longs;t. E&longs;t & mons alius in
Mauritania Tingitana, Africæ prouincia,
qui olim ob altitudinem Solis, nunc autem
ab incolis Hanteta dicitur. Et rur&longs;us in An
gote Æthiopiæ regione mons alti&longs;&longs;imus e&longs;t:
eadem igitur his omnibus contingerent. Ego verò moueri aërem illic certò &longs;cio ra
tione dicta. Sed &longs;i modò cineres non euertit,
id fieri pote&longs;t, quòd tenui&longs;&longs;imus &longs;it aër,
etiam ob id &longs;aluberrimus:
quæ de Atho monte, &longs;i modò Solino vlla po
te&longs;t adhiberi fides, ille idem narrat. Quòd &longs;i
fabulo&longs;a illa exi&longs;timas, iam nihil habes ad
uer&longs;um nos. Itaque &longs;crip&longs;it ille, Athon mon
tem Macedoniæ, qui inter &longs;ex altiores
mundi montes adnumerari debet: nec &longs;atis
can&longs;tat quo ordine inter illos &longs;it cen&longs;endus,
arcem Acroathon in vertice habere, cuius
incolæ dimidio plus cæteris mortalibus vi
uunt, nec ibi cineres aut aquis dilui, aut
tis
turnitate qua&longs;i Mela Pomponius &longs;ub&longs;cribit. Idem & de cineribus eadem affirmat: quare
non immotum aerem, &longs;ed &longs;i ita e&longs;t, leniter
motum purum ac tenui&longs;&longs;imum e&longs;&longs;e oportet. Nam i&longs;tud &longs;atis con&longs;tat, aërem cum quie&longs;cit
putre&longs;cere: velut & terram, cum concutitur,
conteri. Concutitur autem terra trib.
modis,
inclinatione, &longs;ucce&longs;&longs;ione, vibratione. Vibra
tio periculo vacat, &longs;ucce&longs;&longs;io nunquam, &longs;ed ra
rò etiam ruina vacat. Inclinatio verò, ruinæ
comes e&longs;t: vidi
ruina. Contingunt autem præter hæc, &longs;ed ex
his, mira quædam quæ diuinitùs procedere
fru&longs;trà creduntur, velut &
&longs;unt ortus lacuum, & frequentius fontium,
recur&longs;us
te
tota alueo vibrata: & mugitus
tus horrendi,
in prælio Referuntur
1224. quo propter
tigeruntSed nullum fuit prodigium, ni&longs;i hoc
vnum, terram tam vehementer tremui&longs;&longs;e, vt
omnia hæc fuerint &longs;ub&longs;ecuta. Nam cùm hoc
euenerit, contingent & illa. At hoc for&longs;an
pote&longs;t
hæc naturalib.
cau&longs;is fieri. Fit auté
ria quæ vri apta e&longs;t: vritur &longs;ulphur, &longs;al,
&longs;eu Cùm enim hæc ac
cenduntur, nec exitum inueniunt, vt in cuni
culis, machini&longs;ve, terram mouent & qua
tiunt, pe&longs;&longs;imè quidem halinitro, mediocriter
bituminc, tenuiter &longs;ulphure.
tius orbis al
ti&longs;&longs;imi.
differentiæ.
miracula.
cau&longs;æ.
Vnde hîc rur&longs;us quæ&longs;tio oritur: cur halini
trum cùm difficiliùs vratur ac &longs;egnius quam
&longs;ulphur,
chinas, & maiorem facit Cau&longs;a e&longs;t,
quoniam
purum fuerit, celerius ardet: nec &longs;egnius vri
tur, ni&longs;i quia e&longs;t Sed dum purum e&longs;t,
cùm &longs;iccum &longs;it, momento ardet. Non &longs;ic &longs;ul
phur, pingue enim cùm &longs;it, mora vt ardeat
indiget. A &longs;ia cau&longs;a e&longs;t, quòd cùm terreum &longs;it,
maius dum in flammam conuertitur occupat
&longs;patium: ideo duplici cau&longs;a, & quòd celerius
ardet, & quòd terreum ac den&longs;um e&longs;t, atque
ob id maius occupat &longs;patium, maiorem &longs;ul
phuræ impetum facit. Nam &longs;ulphur, vt infrà
o&longs;tendemus, pingue e&longs;t & aëreum, & mini
mè terreum. Con&longs;tat halinitrum den&longs;a ac
tenui&longs;&longs;ima &longs;ub&longs;tantia. Purgatur autem hoc
modo, vt Vannotius Biringutius docet. Cineris, o&longs;&longs;ium oliuarum partes tres, cal
cis viuæ vnam, aluminis liquidi partem
mediam & quartam, aqùæ partes 120. fer
ueant & coquantur, donec dimidium fermè
libræ duæ vel quatuor halinitro dum cogi
tur aqua feruente adduntur, eo tempore quo
vehementi æ&longs;tu &longs;puma è cacabo exilire vi
detur. Alius nobilior modus, &longs;ed damno&longs;ior.
Va&longs;e ferreo halinitrum excipitur, va&longs;a fer
reo etiam tegitur: admotis prunis adeò tor
retur, donec lique&longs;cat: &longs;i non perfectè liqua
tum fuerit, quod deprehenditur &longs;emoto teg
mine adhuc repo&longs;ito tandin ignibus vrgea
tur, donec lique&longs;cat perfectè: pò&longs;t tenui&longs;&longs;imo
&longs;ulphuris pulueris in&longs;pergatur, qui &longs;i non
&longs;pontè accenditur, accendatur. Permittatur
igitur quidquid e&longs;t pingue exurere, hoc enim
&longs;upernatat: inde amotum ab igne, fæce terrea
in fundo relicta, totum cogitur in candidi
marmoris &longs;peciem. Palam igitur e&longs;t, quic
quid pingue e&longs;t, celeri v&longs;tioni re&longs;i&longs;tere: bitu
men &longs;alis aliquid continet, ob id magis &longs;uc
cutit quam &longs;ulphur purum. Succu&longs;&longs;io omnis
aliquid habet maius &longs;implici ictu, vnde fit
vt quæ tremulo ictu percutiuntur, faciliùs
frangantur.
trum maio
rem &longs;trepitum
&longs;ulphuræ fa
cit.
purgatio.
tus effectus.
Iam primum hoc experimenta docent.
&longs;i gladium per&longs;ico infigas, & illud &longs;u&longs;pendas
manu,
per&longs;icum, &longs;ed & nucleum leui ictu diuides:
hoc enim &longs;æpius expertus &longs;um. Quinetiam fe
runt, crure bouis (o&longs;&longs;e &longs;cilicet) paleæ cumulo
&longs;uperimpo&longs;ito: inde o&longs;&longs;i &longs;uperpo&longs;ita &longs;ecuri:
icta &longs;ecuri fa&longs;ciculo paleæ os ip&longs;um confrin
gi: quod verum e&longs;&longs;e et&longs;i mirum &longs;it, con&longs;tat
tamen tremulo ictu validi&longs;&longs;imam vim ine&longs;&longs;e. Quærendum igitur quam ob cau&longs;am Ratio,
vt mihi videtur, altera harum e&longs;t, vel ambæ. Prima, quod &longs;i tabulæ &longs;olidæ &longs;uper&longs;tet quod
percutitur, re&longs;i&longs;tente tabula den&longs;ius redditur
quod percutitur, & pars ip&longs;a quæ ictum ex
cipit: quare ictui minimè cedit, den&longs;um enim
quò den&longs;ius e&longs;t, eò difficilius diuiditur: at &longs;i
molli &longs;trato, vt lectulo, aut paleæ, aut nulli rei
penitus
hi&longs;cit Ob hoc quæ &longs;icca &longs;unt, &longs;ic
faciliùs diuiduntur. Cau&longs;a alia e&longs;t, quòd in
tremulo ictu redit quod percutitur, nondum
finito priore ictu: quare &longs;i redire debet altero
ictu
nece&longs;&longs;e e&longs;t. Ob id &longs;i longus &longs;it gladius, vehe
quare faciliùs diuidetur. Quòd &longs;i latior &longs;it
gladius artificiosè formatus, & ictus in extre
mo, vehementer repercutietur, quia multum
excipit aëre, ideóque duri&longs;&longs;ima diuidet. Alia
ratione barbari gladios incuruos fingunt, in
quorum dor&longs;o cauitas e&longs;t, in quam argentum
viuum imponunt, quod dum iuxta capulum
&longs;ub&longs;idet, leui&longs;&longs;imum en&longs;em reddit: cum
cendit
get, vt &longs;i acies firma &longs;it, arma diuidat. Neque
hoc cn&longs;is genere, &longs;i modò robur vtenti ad&longs;it,
& chalybs durus ac tenax, violentius quic
quam ad hominum v&longs;um pote&longs;t excogitari. Inde &longs;erræ ratio deducta.
Fit hæc, vt
tum e&longs;t, alternatis dentibus. Diuidit
ratione:
cunque rationem cognitam habent. In illa
igitur partes duæ &longs;unt, inanis & &longs;olida. Solida
inflecti &longs;olet. Duo igitur dubitatione digna
videntur: alterum, cur inane impetum addat:
reliquum, cur obliquitas ad celeritatem &longs;cin
dendi multum conferat. Inde videbimus, cur
& quam longiores & tenuiores dentes, ac ra
riores fiant:
&longs;iores, & breuiores, vt in lima: nam lima e&longs;t
&longs;erra, breuibus frequentibus & obtu&longs;ioribus
dentibus prædita: vt &longs;erra lima e&longs;t, longis, ra
ris & acutis dentibus elaborata.
que genere e&longs;t di&longs;crimen: nam &longs;erra &longs;erra e&longs;t
rarior & acutior, & lima lima dentes habet
magis obtu&longs;os, frequentiores & breuiores. Simul etiam illud con&longs;iderandum, an hæc &longs;e
con&longs;equantur, &longs;cilicet gratia exempli, breues
& frequentes, & obtu&longs;i dentes, an verò alia
alium finem habeant. Videntur igitur
inanitatis illius tria e&longs;&longs;e commoda Primum,
quòd impetum acquirat ca&longs;u: nam aër (vt do
cuimus(motum cit & adiuuat: fit enim ca&longs;us
per inane, & impetus augetur. Secundum,
quòd ferrum refrigeretur. Nam ferrum &longs;i
vndique claudatur, incale&longs;cit, dum incale&longs;
cit, molle redditur & flectitur,
amittit. Tertium, quòd ea diui&longs;ione dentes
obliqui fieri po&longs;&longs;unt. Quòd &longs;i integrum ma
neat, nec obliquitas illa admitti poterit: nec
&longs;i admittatur, ad
manere nequeat. Obliquitatis verò duo &longs;unt
commoda: alterum, vt &longs;cobi puteat exitus, re
liquum vt dentes faciliùs diducantur latiore
&longs;ci&longs;&longs;ura. Nam &longs;i &longs;ci&longs;&longs;ura latior &longs;it ob dentium
magnitudinem, attamen difficulter &longs;erra mo
uebitur, &longs;ci&longs;&longs;ura arctè dentes amplectente. E&longs;t & aliud commodum, quòd non adeò &longs;er
ra cale&longs;cat. Vbi igitur molle e&longs;t quod &longs;cindi
tur, raris dentibus & acutis
obliquis mult vtemur. Vbi prædurum
&longs;erra breues habebit dentes,
tum frequentiores & minus obliquos. Si ve
rò ferrum &longs;ecare expediat, dentibus opus erit
cra&longs;&longs;ioribus ne rumpantur,
tum rectioribus. Sed quia tales exiguum opus
ac &longs;erò perficiunt, frequentes efficimus. Et
hoc (vt dixi) genus &longs;erræ, lima vocatur. Magis
autem in chalybe hæc ob&longs;eruanda erunt. Grauitas etiam in his magis nece&longs;&longs;aria e&longs;t.
Leuitas in &longs;erra, nam in ea celeritatem quæ
rimus.
obliqua, leuia, in mollibus meliora. Tot igi
tur
&longs;erris commoda. Sed in lima, cùm (vt dixi)
paruo labore ducatur, dentes &longs;ecundum lati
tudinem multiplices fecerunt. Sæpius enim
repetitum e&longs;t, quæ breui finem a&longs;&longs;equuntur,
viribus maioribus indigere: quæ viribus in
digent exiguis longius tempus expo&longs;cere. Fiunt & in hoc genere limæ &longs;urdæ, quoniam
tenui&longs;&longs;imæ, & aqua &longs;eparationis imbuuntur. Aqua &longs;ectionem iuuat, & &longs;trepitum minuit.
Verùm optimæ ex his forcipis formam refe
runt: vix enim fieri pote&longs;t, vt quæ liberè &longs;u
perducitur &longs;trepitum non edat. A&longs;tricta verò
hoc modo cum non &longs;ub&longs;iliat vel rodendo, vel
incidendo
ma diuiden
tis con&longs;tru
ctio.
Sed iam ad terræmotus &longs;igna redeo,
quandoquidem cáu&longs;as & &longs;pecies explica&longs;
&longs;e memini. Cum aquæ puteorum &longs;ulphur
metallicumve aliud quid redolent, aut titu
bant, aut turbantur, aut incale&longs;cunt
cantur præter rationem, terræmotum im
minere prænuntiat. Sic feruntur Ana
ximander ac Pherecydes motum terræ
dixi&longs;&longs;e. Nec
facilius longè, atque ideo etiam celerius
aquas inficere po&longs;&longs;unt, quam tam immen
&longs;um pondus concutere. Nec tamen totam
quati terram exi&longs;times: nam referunt, nun
quam Ægyptum tremui&longs;&longs;e. Nam nec &longs;olida,
quod aërem non concipiant: nec limo&longs;a,
qualis Ægyptus, quòd armis careant: nec
areno&longs;a, quòd per&longs;pirent, terræmotu concu
tiuntur tamen quædam ex his, quòd profun
da terræ &longs;uperficiei non &longs;unt &longs;imilia. Ex ter
ræ motibus montes quandoque fiunt: nan
que illorum triplex origo: aut enim tumet
terra motibus crebris agitata, ac velut ve&longs;i
cis è corpore na&longs;centibus montes parit, vt
iuxta Auernum lacum mons nomine Mo
dernus in Campania: aut conge&longs;ta humo à
ventis, vt &longs;æpe in Africa: aut, quod proprium
qua&longs;i e&longs;t ac frequenti&longs;&longs;imum, cum aquis cur
rentibus, aut etiam mari terra demolitur, la
pidibus relictis: nam aqua fluminis in val
lem de&longs;cendit, & mons ip&longs;e lapideus exur
git à valle, ideóque montes omnes qua&longs;i &longs;a
xei &longs;unt. Illorum autem &longs;ublimitas à reliquo
&longs;olo e&longs;t, quoniam agri indies à pluuiis exe
duntur, & terra ip&longs;a fati&longs;cit: lapides verò
præterquam quòd non fati&longs;cunt, etiam ple
runque cre&longs;cunt, vt inferius o&longs;tendemus. Ve
rùm valles aquis ac torrentibus excauantur,
atque ideo humiliores &longs;unt etiam agris ac
planis.
&longs;igna.
quam terræ
motu infe
&longs;tentur.
modo orian
tur.
ex lapidibus
con&longs;tent.
modo fiant. In&longs;ularum
ortus.
In mari verò &longs;copuli eadem ratione con
&longs;tant: atque ex in&longs;ulis exe&longs;a terra à fluctibus
oriuntur: iidem accedente terra, aut intume&longs;
cente, in in&longs;ulas euadunt. Ob id pleræque
in&longs;ulæ montibus abundant: quod &longs;i mare &longs;ic
cetur, &longs;copuli in montes euadunt. Ob id ni
hil mirum in montibus iuxta mare inueniri
nauium partes, & o&longs;trea, atque conchylia.
Quid enim hoc aliud e&longs;t, quam montes illos
olim fui&longs;&longs;e maris &longs;copulos, aut aliquanto
inundationem aliquam grauem præce&longs;&longs;i&longs;&longs;e? Et quanquam montes aquarum iniuriis &longs;æpè
re&longs;i&longs;tant, cadunt tamen quandoque, aqua il
lorum radices erodiente: &longs;ed hoc rarum, ac
paruis montibus &longs;olum contingit: ruunt ta
men terræmotu, & terra dehi&longs;cente, ob gra
uitatem in ima de&longs;cendunt: alij mari &longs;en&longs;im
corripiuntur. Franguntur & ventis validis ac
frigoribus, vt non tutum &longs;it iuxta rupes &
&longs;ub eis e&longs;&longs;e. Colles etiam humana &longs;edulitas
quandoque æquat. Ferunt Annibalem Al
pium iuga aceto calido di&longs;&longs;ipa&longs;&longs;e. Sed mini
ma res hæc fuit, &longs;i ad montes re&longs;picimus: &longs;i
ad commodum, magna. Montibus qua&longs;i &longs;pe
cus ip&longs;i opponuntur. Fiunt terræmotu in ari
do facto dehi&longs;cente terra, item aquis per
montium occulta decurrentibus vnde in ali
quibus flumina &longs;unt. Fiunt & exhalatione
ignea: quæ lapides tum vrit, tum excedit,
tum expellit. Vnde plures &longs;pecus &longs;unt mor
tiferum exhalantes, velut Plutonium os,
quod iuxta Hierapolim Phrygiæ in monto
&longs;a quadam agri parte po&longs;itum e&longs;t. Os eius in
colle quodam &longs;itum, qui iugeri magnitudi
nem æquat, &longs;eptí&longs;que cingitur quadratis:
quæ adeò terra calligine obducuntur, vt vix
cerni queant. Ip&longs;um os hominem capere po
te&longs;t, in quod &longs;i taurus immittatur ilicóque
extrahatur, mortuus inuenitur. Cum Strabo
pa&longs;&longs;erculos immi&longs;i&longs;&longs;et, mortuos &longs;tatim ex
traxit. Solis Magnæ matris &longs;acerdotibus,
quòd remedio ip&longs;is duntaxat cognito vte
rentur, innoxius: nec aërem dum in&longs;picerent,
in&longs;pirant hi. Quidam quod erecti e&longs;&longs;ent, to
lerare po&longs;&longs;e crediderunt &longs;acerdotes. Sunt ta
men aduer&longs;us hanc iniuriam & auxilia &
cautiones. Nam &longs;i
bella adhibeantur, duplici commodo nos af
ficiet. Primum, quòd aërem à vaporibus mo
tu ip&longs;o repurgabunt. Secundum, quòd faces
ardere cogent, nec permittent extingui: qui
bus nullus e&longs;t aër tam noxius, qui non repur
getur. Cautio autem e&longs;t, quoniam cum faces
ab&longs;que vento extinguuntur, &longs;atius e&longs;t non
ingredi: extialis enim loci hoc firmi&longs;&longs;imum
e&longs;t &longs;ignum. Sed nullibi plures tales &longs;pecus
quam in Italia inueniuntur. Vnus inter Nea
polim & Puteolos, vbi via ad paludem Agna
ni inflectitur. Lædunt hi caput maximè, tum
quia imbecillius &longs;it corde, tum quia &longs;epto
careat quod arcet prauos vapores: nam pul
monis &longs;ub&longs;tantiam tran&longs;ire cogitur aër qui
coringreditur O&longs;tendit autem hoc & mor
borum genus: nam quia immittuntur, prius
tremunt, inde
pò&longs;t attoniti expirant, & qui eua&longs;erint tu
ment, tument etiam qui moriuntur. Nec &longs;o
lum pe&longs;tiferi &longs;unt &longs;pecus, &longs;ed quidam etiam
&longs;alutares, quibus &longs;i quis rectè vtatur, ad de
ploratos morbos viam mudelæ quandoque
inuenire poterit, vt in Baianis, Cumaní&longs;que
montibus Salueatæ &longs;udarium, in monte quod
vulgus vocat Tritulum. Sunt & qui fatidi
cum in&longs;pirent, vt olim de Delphico &longs;crip&longs;i&longs;
&longs;e ex &longs;ententia Philo&longs;ophorum meminimus. In vniuer&longs;um plerunque &longs;pecuum vis huma
no generi aduer&longs;atur, & veneni vicem po&longs;&longs;i
det. Nam que &longs;i halitus ille lapides & duri&longs;&longs;i
ma &longs;axa exedere potuit, quam vim in mor
tales ip&longs;os obtinebit? Indicium tamen &longs;ecuri
tatis e&longs;t,
illos decur&longs;us, herbarúmque ac arborum fa
miliarium in labro luxuria. Sed hi quoque
ferarum & &longs;erpentum &longs;unt ho&longs;pitia. Præfer
tur omnium con&longs;en&longs;u Corycium antrum,
magnitudine primò, inde commoditate: nam
ad illud muli onu&longs;ti perueniunt: vmbra den
&longs;i&longs;&longs;ima, aquis irtiguum, amœnitate &longs;ingula
ri, vt quòd perpetuò vireat. Iuxta id na&longs;ci
tur crocus toto orbe celeberrimus. In Cilicia
e&longs;t iuxta Corycum oppidum. Videntur au
tem &longs;pecus amœni&longs;&longs;ini e&longs;&longs;e, vmbra, aura,
fontibus, rece&longs;&longs;u, viriditate: hic cùm inter
alios amœni&longs;&longs;imus &longs;it, totius orbis partem
eleganti&longs;&longs;imam e&longs;&longs;e con&longs;tat. Sub innoxiis
&longs;pecubus atque profundis quid iaceat, for&longs;i
tan qui&longs;piam &longs;cire cupiat. Referunt Philip
pum olim regem, cùm metallica magni pretij
quæ iam de&longs;ierant, quæri iu&longs;&longs;i&longs;&longs;et diligenter,
immi&longs;&longs;is per montis aditum hominibus, cum
cibo atque luminibus, renuncia&longs;&longs;e inuenta
ibi flumina, tum aquarum &longs;tantium lacus,
qui terra non premerentur, &longs;ed aëre caligi
no&longs;o atque ob&longs;curo. Atque eadem fermè e&longs;t
&longs;ententia Ioannis Leonis geographi.
modo orian
tur.
&longs;æ.
res.
trantib. præ
&longs;idia aduer
&longs;us aërem.
gnitio.
rycium.
terra.
Sed quid ego ima nunc atque abdita &longs;cru
tor? locus dabitur in quo hæc tractare con
ueniet, nunc quæ toti propria &longs;unt con&longs;i-Terra toto &longs;tabilis e&longs;t, rotunda at
que in medio mundi: hæc autem à Mathe
maticis demon&longs;trantur. Nec enim plus tota
terra loco moueri pote&longs;t, quam cœlum quie&longs;
cere: nec montes terræ rotunditatem vllo mo
do vitiant. Nam nullus mons, et&longs;i multa &longs;cri
ptores fabulentur, totius dimentientis terræ
mille&longs;imam partem altitudine &longs;ua obtinet. Sic
Vel enim per Lunæ
ctushorarum
noctiali æquidi&longs;tanti
terreno itinere differentiam locorum &longs;unt a&longs;
&longs;ecuti: eam per horas 24. vnius diei multi
plicando, & per horas di&longs;tantiæ defectus lu
naris diuidendo, ambitum circuli illius inue
nerunt: inde demon&longs;tratione Geometrica am
bitum æquinoctij circuli, maximíque ac to
tius terræ, quem per &longs;eptem multiplicando,
& per 22. diuidendo, dimetientem terræ &longs;a
tis exqui&longs;ita ratione &longs;unt con&longs;ecuti. Vel pro
cedendo ab au&longs;tro rectà ad boream, altitudi
nem poli vna parte auxerunt. Metiti autem
viam 2000. pa&longs;&longs;. 87. ac 500. inuenêre Italica.
His enim nunc di&longs;tantias locorum metimur,
non pa&longs;&longs;ibus Ptolomæi. Ergo ducti 87000.
pa&longs;&longs;uum & 500. per partes cœli 360. nam in
totidem diuiditur, pa&longs;&longs;. 1000. habebimus
31000. & 500. in&longs;uper. Terræ totius ambi
tum hunc &longs;i per &longs;eptem multiplicamus, &
per 22. diui&longs;erimus, erit terræ dimetientis
pa&longs;&longs;. MXMXXII.
Sed in his velle ad amu&longs;
&longs;im certam quærere &longs;ubductis 22. e&longs;&longs;e 1000.
pa&longs;&longs;. decies mille.
At qui nauigant multis er
roribus acti, &longs;inuo&longs;umque non rectum agen
tes iter etiam &longs;pontè, tum incerto ventorum
impetu decepti, multò maiorem ambitum
terræ &longs;crip&longs;erunt. Sed hæc ratio vt veri&longs;&longs;ima
e&longs;t, ita etiam maximè certo con&longs;entit experi
mento: iuuitque multum. Hi&longs;panos, qui cum
tam diuturnum iter ac longum terræ magni
tudini repugnare intelligerent, diligenti ra
tione metiti errorem, illud fermè ad tertiam
partem tum &longs;patij, tum temporis contra
xêre.
quæ propria.
ambitus.
tem quan
tum pro&longs;it.
genera.
Atque hæc &longs;unt &longs;ubtilitatis beneficia.
Ip&longs;a
verò terra non vnius generis e&longs;&longs;e videtur
quamobrem Ari&longs;toteles rectè in duo diui&longs;it:
primò
ac tran&longs;mutabilem. Fo&longs;&longs;ilis eadem manet, &
verè terra e&longs;t. Tran&longs;mutabilis &longs;pecie &longs;olum
& vi&longs;u: nam ea in metalla, vel &longs;uccos, aut
alia eiu&longs;cemodi tran&longs;it: de hac &longs;uo loco dice
mus. Veræ autem terræ &longs;pecies duæ: altera
quidem &longs;yncera: pullo colori hæc e&longs;t, aut ei
proximo: altera quam non e&longs;t &longs;yncera, nec
tamen quicquam continet meta licum, alte
rius e&longs;t coloris. Omnis enim terra quæ alie
no colore prædita e&longs;t, exhalatione permutata
fuit, iuxta Ari&longs;totelis &longs;ententiam. At Theo
phra&longs;tus putat caloris varietatem e&longs;&longs;e. Sed
vtrumque verum e&longs;t: nam modò &longs;ub ea me
tallica inueniuntur, & hæc exhalatione tin
gitur: modò nihil, & hæc à &longs;olo calore: Ve
rum quæ ab exhalatione tingitur, qua&longs;i &longs;plen
det: quæ &longs;olo calore, non &longs;plendet, & calo
rem habet ob&longs;curum, aut ferreum, aut ni
grum. Terræ etenim colores totidem &longs;unt,
quot colorum genera:
alia lutea, vt argillæ quoddam genus à Lati
nis Sil vocatum: viridis vt chry&longs;ocolla, ru
bea vt &longs;andaracha, cærulea vt
pnigitis, quæ metalli nihil continet: & quan
quam alia exemplo metallicorum declaratæ
&longs;int, non tamen de his intelligimus, quando
quidem &longs;ynceræ à metallis inueniantur, quæ
hos colores exqui&longs;iti&longs;&longs;imè referunt. Sunt &
terræ croceæ ( vt dixi ) & pullæ, & quæ tin
guntur, vt Erethria æri confricata, fit viola
cea. Strato Lamp&longs;acenus albam terram cine
ris argumento exi&longs;timabat. Sunt qui Ari&longs;to
teli tribuant, quòd terram nullius e&longs;&longs;e coloris
exi&longs;timauerit. Nos hîc doctrinam trad mus
quæ &longs;en&longs;uum confirmatur te&longs;timonio, has nu
gas nihil curantes: atque ideo pullam dixi
mus, quòd &longs;yncera plerunque talis &longs;it: & quæ
talis e&longs;t, plerunque etiam &longs;it optima. Optima
igitur terra non &longs;emper vnius e&longs;t coloris,
quanquam ( vt dixi) pulla &longs;it plerunque: ve
rùm & quædam nigra optima e&longs;t, argillofa
qua&longs;i & quæ nulla labe corrupta. Labes &longs;unt,
arida, &longs;cabra, exe&longs;a, cane&longs;cens, pumico&longs;a, fi
&longs;tulo&longs;a. Sterilis e&longs;t & in qua herbæ nudis fpi
nis longis & acutis, aut geni&longs;tæ, aut erica
na&longs;cuntur: hæc autem &longs;i quid aliud improbi
tatis &longs;oli certum e&longs;t indicium. Nec &longs;olùm hæc
&longs;ed cùm frequens e&longs;t genus vnum herbæ quod
in pratis non vides, &longs;ed tantum locis incultis
& aridis. Quæ igitur tenui&longs;&longs;ima e&longs;t, argillo
&longs;a, mollis, aquas optimè &longs;u
res reddens, quæ vitiis caret, quæ cum &longs;ic
catur, imbréque in&longs;pergitur, odorem emittit
&longs;uaui&longs;&longs;imum, ea optima arboribus ac frugi
bus erit. Sed cur hæc terra bene olet po&longs;t lon
gas &longs;iccitates imbre madefacta tenui? Id pror
&longs;us accidit, quoniam per &longs;iccitates humor
modicus qui in terra continetur, à moderato
calore ac naturali concoquitur, inde imbre
&longs;uperuenie nte mi&longs;cetur aquæ atque exhalat,
atque ideo fragrat optimè, quòd etiam opti
mè concoctum e&longs;t: igitur odoris &longs;uauitas
temperati caloris, atque ideo feracitatis ma
ximæ indicium e&longs;t. Licet & ab opere ip&longs;o fa
cilè coniectari: nam cùm in ea herbæ atque
arbores luxuriant, maximè quæ pingue &longs;olum
expo&longs;cunt, certum &longs;oli bonitatis argumentum
habes.
tatis calo
rum terræ.
res.
ma.
optima im
bre con&longs;per&longs;a
bene olet.
At terræ ex &longs;ub&longs;tantia triplex e&longs;t genus,
cra&longs;&longs;um, & vocatur arena: tenue, & e&longs;t ar
gillaceum: & mediocre, quòd commune e&longs;t. En iam vides etiam in ip&longs;is terris &longs;ubtilitatis
præ&longs;tantiam: nam vt arena &longs;terilis e&longs;t, ita
etiam omni fermè operi figulino inepta: at
argilla & fœcunda plantis, & figulis apti&longs;&longs;i
ma e&longs;t. Argillo&longs;a etenim quæcunque trifo
lium fert optima, quæ gramen, proxima pro
pa&longs;cuis. Quæ rutam caprariam, frugefera e&longs;t:
quæ vitem bene alit, optima e&longs;t omnibus ar
boribus tamet&longs;i olea vitem refugiat. Cùm
igitur terra alia frugibus alia pa&longs;cuis, alia ar
boribus maximè apta &longs;it, vnumquodque ge
nus à proprio &longs;igno cogno&longs;ces. Verum in lo
cis vbi medica prouenit, nullum e&longs;t pro pa&longs;
cuis certius &longs;ignum illius herbæ copia. Ex ar
gillaceo etiam genere fuit terra illa candida,
quam Ta&longs;conium olim vocabant, ex qua in
montium iugis &longs;peculas faciebant in Hi&longs;pa
nia, & nunc ( vt Georgius Agricola medicus,
vir in&longs;ignis refert) apud Coruerium Saxoniæ
oppidum turris: nam ea &longs;ecurios e&longs;t ignibus,
pidibus con&longs;tat: à ventis ob grauitatem tuta
e&longs;t: ab ignibus magis dure&longs;cit: ab aquis, quòd
non recipiat, tuta e&longs;t. Pinguem ac prætenuem
& den&longs;am eam e&longs;&longs;e oportet, atque ob id
etiam raram. Quædam etiam frigore tenuior
redditur, vt Go&longs;&longs;elaria, quæ cùm in fru&longs;tis &longs;it,
frigore fit minuti&longs;&longs;ima. Arena verò trium e&longs;t
generum, fluuiatilis, marina, & fo&longs;&longs;itia. Sed
& in hac &longs;ubtilitas non paruum di&longs;crimen af
fert: quæ enim tenui&longs;&longs;ima fuerit, cæmenta fa
cit ad æterna murorum fundamenta, modò
pura &longs;it tam parua &longs;ubtilitate vita &longs;tructuris
multis &longs;eculis aut adiicitur, aut perit: melior
tamen fluuiatilis, &longs;it nulla arte iuuetur, quod
&longs;al&longs;edine careat, & purior &longs;it fo&longs;&longs;itia. Sunt &
terrarum di&longs;crimina ab v&longs;ibus vt communis,
quæ probatur ab agricolis, à figulis argilla, à
lignariis fabris rubrica, fullonibus cimolia,
pictoribus cærulea, Lemnia medicis, argen
taria fabris argentariis. Hæc omnia aquis &
calore variantur & perficiuntur. Vnde nihil
melius e&longs;t quàm terras habere irriguas, nam in
omne frugum, arborum, & herbarum genus
luxuriant.
à &longs;ub&longs;tantia
&longs;cendæ terræ.
ra.
ra.
cies ab v&longs;u.
terra aquis
&longs;uperemi
neant,
opiniones.
Sed quomodo terræ aquis &longs;upereminere
po&longs;&longs;int rectè dubitatum e&longs;t. Dixêre nonnulli,
quoniam Deo id placuit. Hi magis vitupe
rant, quòd rationem inuenire nequiuerit,
quam Deum laudent, quod ab&longs;que ratione po
tuerit. Qui dicunt hoc animalium cau&longs;a fa
ctum e&longs;&longs;e, finem quidem docent cur factum
&longs;it: &longs;ed ad a&longs;&longs;equendum finem aliis opus e&longs;t
cau&longs;is, quas illi minimè docent. Sunt qui di
cant à &longs;ideribus ip&longs;am &longs;u&longs;tineri: primum hoc
violentum e&longs;t: deinde &longs;ydera fixa & immobi
lia fui&longs;&longs;e oportuit, atque (quod maius e&longs;t è re
gione oppo&longs;ita, vt quædam &longs;ub arctico Euro
pam, alia &longs;ub au&longs;tro Bra&longs;iliam, quæ Europæ
opponitur, &longs;u&longs;tinerent. Si duo &longs;tatuas centra,
alterum aquæ, alterum terræ: primum, alte
rum aliud erit à mundi centro: duóque gra
uitatis media, nec poterunt ex oppo&longs;iti re
gionibus partes terræ prominere, cùm tamen
promineant, vt Bra&longs;ilia & Europa: nec erunt
Antipodes. Qui volunt terram ab aëre &longs;u&longs;ti
neri in &longs;peciebus conclu&longs;o, violenter vtrum
que &longs;tatuat, & terram in &longs;ublimi aëre &longs;u&longs;ten
tatam, & aërem vi in &longs;pecubus retentum:
oportet etiam ingentes e&longs;&longs;e &longs;pecus, qui
Africam, & Europam, Bra&longs;iliam, tótque in
&longs;ulas &longs;u&longs;tinerent, & &longs;i rectè con&longs;iderant, tota
terra &longs;pecus vnus erit, mirúmque nec mini
mo hiatu patêre tantum molem, vt &longs;i pateat,
orbis corruat vniuer&longs;us: nec in illum pul&longs;o
aëre tantam aquarum molem de&longs;cendere. Ari
&longs;toteles in Meteoris cen&longs;et, ob polum, quod
altior ibi &longs;it terra, aquam non admittere. Sed
non &longs;ic terra rotunda foret, nec &longs;ub æquino
ctiali terra, nec altitudo illa comparationem
haberet ad differentiam loci terræ & aquæ. Finge, enim quod haud verum e&longs;&longs;e pote&longs;t, ter
ram M. milibus pa&longs;&longs;uum altiorem e&longs;&longs;e, &longs;i lo
cus aquæ circa terram &longs;it, i&longs;que pro magnitu
dinis ratione terra altior bis mille pa&longs;&longs;ibus
adhuc &longs;ub arctico ip&longs;o, terra erit &longs;ub aquis
M. millibus pa&longs;&longs;. multóque magis vbique lo
corum aliorum. Putet me plus ob viri auto
ritatem illum hæc dixi&longs;&longs;e, quam reprehen&longs;io
nis, in quam veritatis amore me tractum vi
omnes intelligunt. Igitur hoc verum non e&longs;t,
aquam adeò magnam e&longs;&longs;e, nec totius terræ
partem e&longs;&longs;e notatu dignam: quia tamen ob
leuitatem terræ &longs;uper&longs;tat parua aqua, quicquid
e&longs;t humile ac inæquale in terræ &longs;uperficie
complet. Hacque ratione dum tot maria fa
cit, ampli&longs;&longs;imumque oceanum tot flumina,
maior terra exi&longs;timata e&longs;t. Quòd &longs;i ad ambi
tum &longs;olum re&longs;piciamus, for&longs;an res vera e&longs;&longs;e
po&longs;&longs;et: at cùm ad profunditatem, nullam ha
bet comparationem. Indicio e&longs;t, quod nullibi
præterquam in gurgitibus aqua maris pro
funditatem habet effatu dignam, &longs;ed alibi pa&longs;
&longs;us 1000. aut 500. aut 200. vel 300. quæ al
titudo &longs;i ad terræ magnitudinem comparetur,
e&longs;t vt &longs;udoris ad hominem. In gurgitibus ali
quanto profundior e&longs;t aqua, quòd par &longs;it lo
cum eum potius aqua quam leui&longs;&longs;imo aëre
compleri. Solida igitur e&longs;t &longs;ubtus terra, in
parte modicum aquæ ob cauitatem infu&longs;um
&longs;it: alicubi parum aëris, non multum, paucis
annis, non perpetuò, continetur. Quòd &longs;i
aqua elementum e&longs;&longs;et ac adeò grande, opor. teret vt etiam in terra, &longs;ic maximam maris
partem fundo carere. Nam certum e&longs;t, &longs;i
pro 1000. pa&longs;&longs;. 1000. pa&longs;&longs;uum millia obtine
ret, aut duplum huius quod par e&longs;&longs;et magni
tudinem, &longs;i tantam quantam exi&longs;timant ha
beret, nullum fundi ve&longs;tigium &longs;uperfuturum. Quòd cùm vbique præter quam in gurgitibus
(vt dixi ) appareat: gurges autem omnis an
gu&longs;tus &longs;it manife&longs;tum e&longs;t aquæ elementum
non admodum magnum e&longs;&longs;e.
Itaque tria elementa &longs;unt, quorum leui&longs;&longs;i
mum & maximum aër, proximum magnitu
dine terra, ambo hæc per &longs;e nece&longs;&longs;aria: quo
rum aër in &longs;ublimi, terra in imo: minimum
ac qua&longs;i non nece&longs;&longs;arium aqua in medio ho
rum. Nam &longs;i homines &longs;ine cibo viuere po&longs;
&longs;ent, vt gratia exempli lapides, aqua non
e&longs;&longs;et nece&longs;&longs;aria. Verùm quia non &longs;olùm vi
uere, &longs;ed ali ac generari, cre&longs;ceréque nece&longs;
&longs;arium fuit, aqua creata e&longs;t. Cùm igitur lo
cus aquæ capacior &longs;it elemento aquæ, e&longs;t enim
quicquid humile e&longs;t in terra, ob hoc terra
vndique extuberat continente, in&longs;uli&longs;que, &
hominibus ac cæteris animalibus habitatio
nem præbet.
rum magni
tudo.
Igitur ex hoc manife&longs;tum e&longs;t, quonam pa
cto facilè fiant inundationes, quas diluuia
&longs;olent appellare. Nam cum aqua modica &longs;it
natura, atque in terræ &longs;uperficie con&longs;tituta,
&longs;i paululum incre&longs;cat, humilia loca obruit,
ac breui etiam reuocatur, quia parua e&longs;t etiam
cum aucta fuerit. At &longs;i tanta quanta exi&longs;ti
mabatur foret, maximo indigeret incremen
to ad inundationes. Quamobrem nunquam
accidi&longs;&longs;ent inundationes: & &longs;i modò accidi&longs;
&longs;ent, vix vnquam, ni&longs;i extincto penitùs hu
mano genere, potui&longs;&longs;ent renocari: pluribu&longs;
que annis, non men&longs;ibus &longs;ub aqua terra la
tui&longs;&longs;et. At vt Plato recitat, non &longs;emel fuêre,
&longs;ed pluries, hæ inundationes: & rur&longs;us paucis
men&longs;ibus de&longs;iêre. Pauca facta e&longs;t igitur, vt
locus habitationi relinqueretur, vt &longs;ua frigi
ditate temperaret, non de&longs;trueret vitam ani
mantium. Et quoniam hæc mini&longs;trorum ge
neratio &longs;olùm in terræ &longs;uperficie erat nece&longs;&longs;a
ria, ob id igitur vt &longs;uperficiem &longs;olam occu
paret, in qua metalla, plantæ, animalia, pi&longs;ces
ficie terræ facta e&longs;t. At quia periculum non
leue erat, ne ab aëre ac Solis radiis nimium
con&longs;umeretur, motus perpetuus illi adiun
ctus e&longs;t: ob idque, quia non mouentur
aquæ
multum re&longs;oluuntur. Cautum e&longs;t etiam il
lius generationi &longs;ub polis & immotibus
cumque terra &longs;ub torrida nimium exurere
tur, cauit natura, vt locus ille humillimus
e&longs;&longs;et, atque ob id aquæ omnes fluunt ver&longs;us
meridiem. Sib & Nilus quanquam ex Lunæ
montibus oriatur iuxta Capricorni circu
lum, attamen tran&longs;gre&longs;&longs;us æquinoctij circu
lum totam penetrat zonam torridam eodem
impetu in no&longs;trum mare delatus iuxta Ale
xandriam. Oportuit igitur ibi frigidi & hu
midi elementi maximam partem con&longs;i&longs;tere
vbi maior illius erat nece&longs;&longs;itas ob Solis ca
lorem. Simul verò cautum e&longs;t &longs;ecuritati in
termediorum locorum nam fluente aqua in
eandem &longs;emper partem, regiones &longs;ubmergi
non poterant: quod & cauent qui agros
liberant ab inundatione, & qui paludes &longs;ic
cant: ergo &longs;i non e&longs;&longs;et aquarum ad decli
uia lap&longs;us, iam tota terra palus e&longs;&longs;et. Vt
verò decliuior e&longs;&longs;et locus ver&longs;us meridiem,
& paulò altior iuxta polos, calor Solis con
&longs;umens effecit, & frigus iuxta polos montes
alti&longs;&longs;imos &longs;eruans: iam enim docuimus
quòd calor con&longs;umit & exedit, frigus con
&longs;eruat. Ob hæc alti&longs;&longs;ima e&longs;t, fuit, eritque
&longs;emper plaga iuxta polos, & in medio hu
millima. Quare &longs;olem non oportuit vnde
quaque circumferri, nec ad polos: nam &longs;i
&longs;ingulis annis per totum orbem feratur, ne
ce&longs;&longs;e e&longs;t vt terra æqualis euadat, atque ea de
cau&longs;a vel tota &longs;iccetur, vel tota aquis obrua
tur. Sed cum hoc non &longs;ufficeret ad flumi
num liberum cur&longs;um &longs;æpius occurrentibus
locis in via altiorum proueni&longs;&longs;et, hoc natu
ra &longs;agax aquæ dedit, vt tantùm po&longs;&longs;it a&longs;
cendere, quantum e&longs;t quod de&longs;cendit, vt
&longs;ic &longs;uperatis montibus ac collibus in mare
tandem feratur. Ergo aqua parua e&longs;t, atque
in &longs;uperficie &longs;ita terræ. Quòd &longs;i tanta foret
quanta fertur, laterétque &longs;ub terra, vel
mota perpetuum motum terræ excitaret, vel
quie&longs;cens putre&longs;ceret. Horum neutrum cum
videamus, impo&longs;&longs;ibile e&longs;t aquam magnitu
dinem obtinere in comparatione ad terram
effatu dignam, lateréque in imo terræ: at nec
in &longs;uperficie multam fore, &longs;en&longs;um docere
o&longs;tendimus. Parua igitur ad modum e&longs;t aqua
verum terra cum e&longs;&longs;et animalium &longs;edes, &
mundi centrum circa quod a&longs;tra mouentur,
& omnium fundamentum, &longs;atis conuenien
tem a&longs;&longs;ecuta e&longs;t magnitudinem, quamuis
ad cœli ambitum comparata puncti vicem
obtineat. Sunt aurem aquarum genera plu
rima, &longs;ed &longs;itus & magnitudinis ratione &longs;ic
di&longs;tinguuntur. Quæ in vnum collecta e&longs;t,
fal&longs;a, mare vocatur: &longs;i dulcis, lacus: &longs;i non
mouetur pror&longs;us, palus e&longs;t. Nece&longs;&longs;e e&longs;t au
tem in his limum generari. Si verò profun
da non e&longs;t, &longs;tagnum. Si fluit flumen vel
fiuuius, à fluendo dictus. Si &longs;caturiat,
fons. Si ex pluuiis, vel niuibus colliga
tur, torrens. Torrentes autem ob id mani
fe&longs;tum e&longs;t non &longs;emper fluere. Riuulus au
tem, cum exiguus decurrit. Omnium alti&longs;
&longs;ima palus Alcyonia in Corinthiaco agro,
quæ cum minus tribus &longs;tadiis in ambitu
habeat. Nero multorum &longs;tadiorum funibus
iunctis fundum non potuit plumbo explora
re, adeò profundis gurgitibus continebatur. Huic &longs;imilem e&longs;&longs;e referunt lacum in&longs;ula re
giæ Daniæ, &longs;eu Cimbriæ Cher&longs;one&longs;i, cui
nomen e&longs;t Bornholm: neque enim illius
imum percipit, quamuis exiguus. Gene
raliter autem in littoribus. Noruagiæ pro
fundi&longs;&longs;imi &longs;unt &longs;pecus, atque ideò gurgi
tes. Cum enim inter alti&longs;&longs;imas rupes, pa
rúmque di&longs;tantes, atque eò magis &longs;i in val
le &longs;pecus profundi &longs;int, aqua permeat,
obruitque &longs;ummè nece&longs;&longs;e e&longs;t lacum e&longs;&longs;e an
gu&longs;tum profundi&longs;&longs;imo vortice. Sal&longs;a palus
Mæotica e&longs;t, atque ob id & va&longs;titatem ce
lebrata. At fluminum &longs;atis rectè, meo iu
dicio, cau&longs;as & modum defluxus explica
uimus: &longs;ed vnde oriantur, &longs;æpè dubitatum
e&longs;t, tam perenni ac multiplici aquarum
decur&longs;u. Ergo generari illas exi&longs;timat Phi
lo&longs;ophus. Salomon ex mari per circuitum
deriuari, alij ex pluuiis ac niuibus coacer
uari, alij emergere ex fontibus &longs;ub terra
latentibus. Non gigni in montibus, nec
ex aëre, palàm e&longs;t omnem aquam, cùm
Tanais in Mo&longs;couiæ campis &longs;caturiat: ve
rùm cùm aqua non a&longs;cendat, ni&longs;i de&longs;cen
dat è montibus altioribus, illam eò deri
uari nece&longs;&longs;e e&longs;t. Nec ex mari ip&longs;o ad tan
tam altitudinem, quanta e&longs;t montium ver
tex pote&longs;t a&longs;cendere: & antequam ad mon
tes perueniat, nulla e&longs;t ratio quin vbique
erumpat: nec vnquam flumina minueren
tur, maréque ip&longs;um non tot fluminibus
&longs;ufficeret, verùm quandóque &longs;iccaretur,
cùm maxima pars aquarum Solis calore
euane&longs;cat: motus etiam ille &longs;ub terra, il
lam ( vt dixi ) concuteret: neque ratio
e&longs;t, cur ab illo monte fluat, ab alio non. Quòd etiam tam pura reddatur ab omni
&longs;al&longs;edine & amaritudine, vix e&longs;t veri&longs;i
mile. Nec ex niuibus &longs;olis, cùm è monti
bus aqua etiam fluat cùm nullis teguntur
niuibus, nulli&longs;que imbribus made&longs;cunt:
generari verò tantam aquarum molem, ac
tam perennem, omninò incredibile e&longs;t. Quid igitur dicendum?
ex omnibus his
cau&longs;is fieri: verùm origo maxima e&longs;t, quia
aër in aquam tran&longs;it, pò&longs;t etiam nix &
imbres a&longs;&longs;idui ad hoc non parum condu
cunt. Quàm etiam cau&longs;am putat Herodo
tus, inundationis eius quam Nilus facit
in Ægypto. Siquidem illius &longs;ententia ta
lis e&longs;t, quod Nilus æ&longs;tiuo &longs;ol&longs;titio intu
me&longs;cere incipiat, & v&longs;que ad 45. dies
&longs;equentes cre&longs;cat, atque Ægyptum inun
det, totidem verò fermè diebus decre&longs;cat. Antiquo tempore, Herodoti &longs;cilicet, ad 14.
cubitum incrementum maximam afferebat
vbertatem, ad octo &longs;terilitatem: pò&longs;t Stra
bonis temporibusminus cre&longs;cebat, nec octo
cubitorum incrementum attulit. Sed præ
&longs;enti ætate, &longs;eu depræhen&longs;o errore, &longs;eu mu
tato ritu, cùm ad 15. brachia exundat, ma
xima fit vbertas. A 15. ad 18. detrimenta
tem Ægyptius mergitur, & detrimenta ma
gna patitur, cum &longs;ubmer&longs;ionis euidenti di&longs;
crimine, &longs;i modò euadat. A 15. infrà v&longs;que
ad 12. annonæ caritatem, &longs;ed leuem in
fert: à 12. ad 10. grauem. Infrà autem nun
quam &longs;ub&longs;i&longs;tere videtur. Hæc e&longs;t recens rei
huius hi&longs;toria omni fide digna. Sed ad He
redotum venio, cuius de Nili incremento
&longs;ententiam malè conuer&longs;am, deteriú&longs;que in
tellectam, nuper ego emendaui explicaui
que. Hanc etiam Strabo confirmauit.
Ne
que tamen cuiquam mirum videri debet,
quòd quum Nilus habeat ortum vbi Sol,
dum Sol e&longs;t facit nobis hyemem in no&longs;tra
ætate, quæ illis initium e&longs;t hyemis, niues
imbré&longs;que genitos incrementum flumini, at
que ex eo inundationis occa&longs;ionem præ&longs;ta
re: at nunc longè maior tempore facta e&longs;t
inundatio: temporibus namque Strabonis
iam &longs;exaginta diebus campi &longs;iccabantur. Inundationis cau&longs;a e&longs;t fluminis magnitudo.
Maximus enim fluuiorum, vt Arianus &longs;cri
bit, Ganges pò&longs;t quem Indus, pò&longs;t Nilus. Ergo Gangete primo, Indoque &longs;ecundo,
tertio Nilo, Hi&longs;ter quarto loco adnumera
bitur. Quintus in Libya, Niger à Ptolo
mæo vocatus, Nilo haud minor, na&longs;citur
è Thala monte: nunc à Lu&longs;itantis Senega
vocatur in fluuius. In Nilum nullum om
ninò flumen influit. Ace&longs;inem, qui in In
dum influit, quatuor penè Millia pa&longs;&longs;uum
latitudinis habere, autor e&longs;t Arrianus. Sed
Ganges vbi e&longs;t angu&longs;ti&longs;&longs;imus, 12000. pa&longs;
&longs;uum patet, ac in&longs;uper quingentis: vbi
latè patet, nulli videntur termini. Alios
incredibilis va&longs;titatis, &longs;i vera referunt, in
Bra&longs;ilia amnes inuenêre Hi&longs;pani, velut
Platam, qui o&longs;tio 30000. pa&longs;&longs;uum in mare
deuoluebatur. E&longs;t & Maragnonus, qui cum
ingreditur mare, pa&longs;&longs;ibus 80000. patet:
Dabaida verò, & &longs;anctæ Marthæ, 30000.
atque hi tres ( vt ferunt ) in littore boreali
iuxta Pariam. Sed mutatur ratio magnitu
dinis per tempora. Omnium, enim morta
lium quidam e&longs;t vici&longs;&longs;itudo: namque fluuij
influentes non &longs;olum amnes alios in quos
influunt, &longs;ed etiam mari &longs;iccare con&longs;ueue
runt. Narrat Herodotus, Acheloum mare
profluentem, tantum arenarum aduexi&longs;&longs;e
(hoc enim modo &longs;iccant maria ) vt Echina
nadum in&longs;ulas media iam ex parte conti
nenti adiecerit. Author e&longs;t.
Polybius, Tanaim
& cæteros fluuios &longs;ic mare &longs;uo tempore Eu
xinum implere, ac Mæotim paludem, vt iam
ip&longs;a non amplius habeat altitudinis aquæ
quàm &longs;eptem vlnas, & pro &longs;al&longs;a dulcis illa
facta e&longs;t. De Ehinadibus qua&longs;dam iam con
tinenti iunctas refert Strabo, indié&longs;que re
liquas iungi, cùm quæ plurimum abe&longs;t, &longs;o
lùm 15. &longs;tadiis ab o&longs;tio Acheloi fluminis
di&longs;tet.
cau&longs;a.
Cau&longs;a par
nitatis a
quæ.
tus aqua
rum ver&longs;us
meridiem.
accedat ad
polos. Cur aqua
tantum a&longs;
cendat
tum
dit.
torum ma
gnitudinis
cau&longs;a & &longs;i
gno.
genera à &longs;itu
& magni
tudine &longs;um
pta.
cyonia pro
fundi&longs;&longs;ima.
minum.
2.
datio.
bro Geogra
phiæ.
mi fluuij.
&longs;iccant ma
ria.
graph.
Sed po&longs;tquam in fluminum narrationem
incidimus, non abs re erit con&longs;iderare cur
&longs;olus Nilus aura careat, vel &longs;altem caruit:
nam Herodotus hoc con&longs;tanter affirmat. Nobis id curæ maximé e&longs;&longs;e debet, vt cau&longs;am
rerum inueniamus, ne &longs;i cur&longs;u temporis in
aliis adueniant, quam in aliis ce&longs;&longs;auerunt
po&longs;t perplexi hæreamus. Ergo aura maximè
fit vbi aqua teporem à Sole conceperit. Indicio e&longs;t, quod &longs;ub ortu & occa&longs;u, non
media die, circa flumina æ&longs;tate oritur. Cùm
enim Sol eleuat, nec attrahit ad &longs;uperiora
aquæ motu aër impellitur: qui ab aqua re
frigeratus, auram &longs;uauem efficit, quam iux
ta exortum Solis & occa&longs;um æ&longs;tate circa
flumina &longs;entire &longs;olemus. At Nili initium
proculdubio cùm citra circulum brumalem
&longs;it & totus per torridam feratur regionem,
auram nunquam concipere poterit: nam et&longs;i
creetur aliqua, &longs;tatim immodico Solis calo
re con&longs;umitur. Flumen verò eodem cur&longs;u
quo aërem refrigerat, purgatur ab omni ter
rena &longs;orde: ideoque nullum &longs;al&longs;um: po&longs;&longs;et
tamen e&longs;&longs;e, vbi è loco proximo materia &longs;al
&longs;a in illud influeret: verum et&longs;i contingere
po&longs;&longs;it, haud tamen facilè, ob dictam cau&longs;am
huius exemplum inuenias. Sic Nilus cùm
è longi&longs;&longs;imis veniat regionibus, & calore
Solis torreatur, aquas &longs;ecum defert &longs;aluber
rimas. At maria omnia &longs;al&longs;a &longs;unt, atque
etiam amara: cuius rationem vbi expo&longs;uero
prius, propo&longs;itam quæ&longs;tionem &longs;ubiiciam. Quòd igitur aqua ex imbre flumina augere
po&longs;&longs;it, apud nos videmus per&longs;æpe, dum po&longs;t
pluuias extenuati iam antè fluuij, adeò cre&longs;
cunt vt agros inundent: quidam etiam tor
rentes, quorum &longs;olùm fo&longs;&longs;a lapillis plena &longs;u
pererat, adeò per plures dies aqua copio&longs;a
decurrunt, quam vel Solis imbribus conce
perunt, aut niuibus liquatis, vt magni flu
minis vicem ac &longs;peciem &longs;ubeant. Nec differt
torrens à flumine, ni&longs;i quòd non perennis
e&longs;t: nam nec illius cau&longs;a talis e&longs;t. Igitur &longs;i
montes mane inui&longs;as, hudos inuenies. Sen
&longs;im igitur intra extráque riuuli coacta aqua
effluunt, atque multi in vnum coeuntes flu
men efficiunt: hoc ni&longs;i pluuiis, aut niuium
liquefactione adiuuetur, extenuatum &longs;em
per videbis. Quo tempore parua aqua &longs;uffi
cit, non &longs;olùm quòd parum aquæ illius al
ueus contineat, &longs;ed quòd dum lentè fluit ea
dem aqua pluribus in locis &longs;atisfacit. Hac
verò cau&longs;a haud dubium relinquitur, cur flu
uij matutinò &longs;oleant excre&longs;cere, tum maxi
mè ea parte qua fonti &longs;uo fuerint proximi:
nempe nocte multum roris æ&longs;tate, multum
nebulæ hyeme decidit: quò fit vt &longs;equenti
Solis exortu cre&longs;cere multum incipiant, &
maximè temporibus mediis Autumno & Ve
rè, cùm pruina cadens Solis tempore di&longs;&longs;ol
uitur. Igitur aqua quæ intra montem lapi
dum frigore, & quæ extra noctis auxilio
creatur, intrò &longs;en&longs;im labitur. Pars etiam ex
trà in riuulos cogitur, inde è multis riuulis
flumen exiguum plerunque creatur, è pluri
bus exiguis magnum, vt Padus, Hi&longs;ter, In
dus, Euphrates. Hæcque e&longs;t cau&longs;a perpetui
tatis fluminum, &longs;icut incrementi pluuiæ, &
niues. Tanais verò & fontes omnes qui è
locis planis &longs;caturiunt, non ibi creantur, &longs;ed
in montibus, inde ad locum illum delati, ea
ratione
præmitur è locis altioribus tantum a&longs;cendit
quantum de&longs;cenderat, emergunt è terra. Mare autem non mittit fontes ni&longs;i &longs;al&longs;os:
nam quidam proximi na&longs;cuntur, &longs;ed &longs;al&longs;i Non negauerim, quòd tamen ob æ&longs;tum
illius e&longs;t diffieillimum, decurrientibus aquis
maris &longs;ub terra magno impetu, ac procul,
aquæ dulcis fontem po&longs;&longs;e &longs;caturire. Indicio
e&longs;t, &longs;al&longs;edinem minui &longs;pacij longitudine,
quòd putei effo&longs;&longs;i quò magis à mari di&longs;tant,
eò minus &longs;unt &longs;al&longs;i. Verùm hoc for&longs;itan non
tam fiet &longs;eparatione &longs;alis ex di&longs;tantia, quàm
admi&longs;tione aliarum dulcium aquarum. Exi
&longs;timandum tamen aquam puteorum, quam
Hau&longs;um vocant Mediolanen&longs;es, è mari de
riuari. Siquidem non tam impetu, quàm
&longs;pacij longitudine, nec tam admi&longs;tione dul
cium aliarum aquarum, quàm &longs;alis grauita
te, aqua ip&longs;a dulce&longs;cit. Nam &longs;al in aqua
cùm quieuerit, de&longs;cendit ad imum grauita
te &longs;ui: currente autem aqua repurgatur à
terra. Sed ob id mare, neque quie&longs;cit, nec
currit, &longs;ed æ&longs;tu agitatur, vt &longs;al&longs;um maneat. Tribus igitur modis aqua maris fontibus
&longs;caturiens procul dulcis euadit: permi&longs;tio
ne aliorum dulcium cur&longs;u, atque ob id pur
gatione à limo atque arena, & falis &longs;pontè
de&longs;cendentis grauitate. Atque hoc etiam
commodum dulcis aquæ mare ip&longs;um præ
bet. Sed de fluminum ortu rectè videtur
Ari&longs;toteles &longs;en&longs;i&longs;&longs;e: vbi verò in cauum am
plumque locum influxerint, lacus creant. Igitur fluminum, ac fontium, torrentium
que ac lacuum cau&longs;am diximus.
nullum &longs;al
&longs;um.
matutinò
maximè
cre&longs;cunt.
&longs;al&longs;um.
Reliquum e&longs;t, vt doceamus, quænam &longs;it
cau&longs;a, cur mare &longs;it &longs;al&longs;um. Iuxta Ari&longs;tote
lis &longs;ententiam, quæ à paucis intellecta e&longs;t,
ca e&longs;t a&longs;&longs;iduus imbrium in ip&longs;um ca&longs;us, iam
ab æterno per&longs;euerans. Quanquam enim
non hoc in mare loco, quo nunc iacet, æter
num &longs;it, cum tamen è mari mare fiat, æter
num e&longs;&longs;e ac fui&longs;&longs;e nece&longs;&longs;arium e&longs;t continui
tate aquarum. Inditio e&longs;t, quòd omnia ab
vno deriuantur, Mediterraneum, Rubrum,
Euxinum, Ca&longs;pium, Magalianum, Hyper
boreum, Germanicum, Herculeum, Canta
bricum, Britannicum, Sarmaticum. Indicum
Africum, Balthicum, Glaciale: tum &longs;inus,
vt Barbaricus, Atlanticus, Magnus, Arabi
cus, Per&longs;icus, Mæotí&longs;que palus, Oceani par
tes &longs;unt, aut germina. Neque ignoro Pto
lomæum de Ca&longs;pij maris ortu aliud &longs;entire,
ip&longs;umque ab Oceano &longs;eparare: at non ex
&longs;ententia Plinij, nec Strabonis, aut Solini,
vel Pri&longs;ciani. Sec hoc parum refert, neque
enim repugnat, et&longs;i non &longs;it, mare tamen e&longs;&longs;e
quòd cum aliis non conueniat, vt Mortuum
mare, & Galilææ, quæ cum inuicem con
ueniant, non tamen Oceani &longs;unt membra
&longs;unt tamen ambo &longs;al&longs;a, & quòd magis mi
rum e&longs;t, Mortuum etiam amarum, inde hi
&longs;toriæ cau&longs;am dedit, & tamen plus abe&longs;t à
Syriaco, quòd e&longs;t Mediteranei pars, quàm
Galilæum. Quòd igitur nullum præter hoc,
& Mortuum, quòd olmi Alphaltis lacus vo
cabatur, ab Oceano &longs;it &longs;eparatum, &longs;atis
aperrum e&longs;t: nec prohibet quicquam, &
hæc per &longs;ubterraneos &longs;pecus cum illo com
municare, atque ob id æternum dicere om
ne mare, aquarum non loci continuo &longs;ta
tu, &longs;empérque &longs;al&longs;um. Tria enim ad &longs;al&longs;ugi
nem &longs;eruandam &longs;ufficere videntur: Solis ca
lor, quo terra vritur, putre&longs;cuntque aquæ:
quòd non decurrat, vt flumina, imbré&longs;que
excipiat. Omnis enim imbrifera aqua, quòd
Sole torreatur, & mora putre&longs;cat, &longs;ub&longs;al&longs;a
e&longs;t. At lacus geniti &longs;unt verè, quoniam flu
mina à quibus fiunt initium habuerunt. Quamobrem et&longs;i excipiant imbres, &longs;al&longs;um
tamen &longs;aporem concipere nequeunt. Nec
e&longs;&longs;e po&longs;&longs;unt &longs;al&longs;i lacus, ni&longs;i terra ip&longs;a vbi
&longs;unt &longs;alem præferat, ob id nec magni qui
dem. Ind cio e&longs;&longs;e pote&longs;t Acronius lacus,
quem nunc vocant Con&longs;tantien&longs;em, qui
tamet&longs;i magnitudine mari &longs;imilis fermè cui
piam videatur, aquis tamen dulcibus, non
&longs;al&longs;is, plonus e&longs;t, quòd illius initium ex
Rheno flumine fuerit. Adiuuat tamen ad
maris &longs;al&longs;uginem illius immen&longs;a va&longs;titas, in
qua velut & in amplo terræ &longs;pacio &longs;alis
montes non paucos contineri nece&longs;&longs;e e&longs;t. Ergo &longs;ale di&longs;&longs;oluto, adiuuante præcipuè illo
quotidiano æ&longs;tu, &longs;al&longs;um fieri mare totum
contingit. Ob id ex dubitatione, dubitatio
alia non leuior oritur, cur &longs;cilicet mare
æ&longs;tum illum, atque non &longs;emel &longs;ingulis die
bus patiatur, nec tamen omne, nec æquali
ter. Oceanus namque palam, & Mediterra
nei paucæ quædam partes, vt Adriaticus &longs;i
nus, vbi Venetiæ conditæ &longs;unt, fluunt ac
refluunt bis fermè in die vna. Sed mare iux
ta Æthiopiam, quod Gineghæ vocatur, qua
tuor horis fluere, octo refluere Aloi&longs;ius Ca
demu&longs;tus memoriæ prodidit, cum cætera
&longs;enis, ac &longs;enis fluant, ac refluant. Cau&longs;a ob
quam maria fluant, redeantque præcipua
e&longs;t, quòd cum &longs;al&longs;a &longs;int, non tamen &longs;uffice
re poterat hoc ad aquarum & aëris con&longs;er
uationem. Nam &longs;i aqua maris non mouea
tur, putre&longs;cit in va&longs;is, Ari&longs;totele te&longs;te. At
quæ in Mediterraneo e&longs;t ventis conolu&longs;a,
magis agitatur, nec ob id putre&longs;cit. Quo
nam pacto verò à &longs;yderibus ac Luna mo
ueatur, in A&longs;tronomicis edocuimus. Mouen
tur igitur ab Oriente in Occidentem maria
omnia, quæ totius habent rationem, vt
Oceanus, quoniam elementum qua&longs;i vnum
e&longs;t, atque hoc à &longs;yderibus agitur. Quæcun
que igitur directè iacent ad Oceanum, &
ip&longs;a mouentur eo motu: quæ verò à latere,
nequaquam, vt Mediterraneum & Rubrum,
quæ à Boreali latere &longs;unt: nam &longs;ic di&longs;po&longs;i
tis locis frangi nece&longs;le e&longs;t impetum ab
Oriente & Occidente currentium aquarum. Quòd et&longs;i Mediterraneum ab Oriente vi
deatur po&longs;itum, quum Oceanus ad Occiden
tem &longs;it, &longs;olum in reflexu ingreditur in Me
diterraneum: quum iam non à &longs;yderibus,
&longs;ed grauitate ip&longs;a vrgeatur, vnde motum
&longs;eruare non pote&longs;t. Aliud huius e&longs;t rei indi
cium, quòd in Mediterraneo ip&longs;o, in Afri
cæ littore iuxta Zygrim quòd litus id rectà
ab Oriente in Occidentem exporrigatur, &longs;i
tu littoris leuem, Lunæ vim adiuuante, fit
æ&longs;tus. Mare verò Norticum, quòd iuxta
æquinoctij circulum e&longs;t, è Boreali latere,
iuxta Pariam: celerrimè ex Oriente in Oc
cidentem fertui, quoniam Sol ibi robu&longs;tior
aquas agit. Sed in Au&longs;trali Sureno, è regio
ne Beraguæ vehementi&longs;&longs;imus æ&longs;tus fit: vbi
verò Norticum à Boreali latere iacet, penè
nullus. Moueri igitur aquas in æ&longs;tu à Luna
uilunii&longs;que, paruitas in quadratis: a&longs;cen&longs;ú&longs;
que earum, de&longs;cen&longs;ú&longs;que cum Luna v&longs;que
ad cœli medium, tumorque illarum è &longs;yde
ris directo & reuolutionis tempus, quòd
horarum e&longs;t fermè vigintiquinque. Quò in
&longs;patio, Luna ad
verò terram &longs;ic a&longs;trum &longs;equens circumambi
re mare &longs;ingulis diebus videatur, cur naues
vix &longs;ex millia pa&longs;&longs;uum, ni ventis vrgeantur,
horâ vnâ &longs;uperant? Cau&longs;a e&longs;t, quòd non
tota aqua, nec vna pars Lunam &longs;equatur,
&longs;ed proximæ in proximas transferuntur: ve
lut &longs;i quis carnem comprimens tumorem
eleuet, caro quidem parum loco mouebitur,
celerrimè tamen tumor per totum crus
transferetur. At in Nortiro, vbi diximus
penè nullum e&longs;&longs;e æ&longs;tum, decur&longs;um tamen
trium men&longs;ium diuturnum, velut in flumi
ne naues celeriter moueri nece&longs;&longs;e e&longs;t, quòd
eadem pars aquæ &longs;emper procedat.
cur fiat.
ris æ&longs;tu na
ues non ce
lerrimè mo
ueantur.
Sed po&longs;tquam in hos &longs;ermones incidi
mus, non &longs;ilebo Philo&longs;ophi rationem, quâ
mundum æternum e&longs;&longs;e probat ex maris &longs;al
&longs;ugine. E&longs;t autem hæc: Si mare initium ha
buit, ab initio dulce, aut &longs;al&longs;um, erat non &longs;al
&longs;um cùm tantum &longs;alis non potuerit immi&longs;
ceri quodaquam corrumperet, &longs;yncera enim
omnia facta e&longs;&longs;e exi&longs;timandum e&longs;t. Nam
quæ na&longs;cuntur, vt lacus, & flumina, &longs;apo
re carent. Hoc tamen aduer&longs;us Platonem &longs;o
lùm dirigitut, qui ( vt in Timæo habetur)
mundum per &longs;eparationem genitum exi&longs;ti
mauit. Ideóque Na&longs;o dixit:
Nam cœlo terras, & terris ab&longs;cidit vndas,
Et liquidum &longs;pi&longs;&longs;o &longs;eQuæ po&longs;tquàm euoluit, cæcóque exemit aceruo,
Di&longs;&longs;ociata locis, concordi pace ligauit.
Par igitur fuit nullum fui&longs;&longs;e mare terra, &
aqua immi&longs;tis, cùm &longs;al&longs;um &longs;olùm mi&longs;tione
fiat. Quòd &longs;i &longs;apore caruit ab initio, &longs;uc
ce&longs;&longs;u verò temporis factum e&longs;t &longs;al&longs;um, &longs;al
&longs;ugo ætates habet. At non habet: neque
enim nunc &longs;al&longs;ius quam olim fuit, nunquam
igitur mare factum e&longs;t, itaque nec mundus.
Cæterum etiam &longs;ub terra aquarum conge
ries &longs;unt lacuum &longs;pecie: vnde Tanais in
Mo&longs;couia, Lycus in A&longs;ia, Tygris in Me&longs;o
potamia perpetuò decur&longs;u erumpunt. Refe
runt & Timaum in agro Aquilien&longs;i, & in
Atinate incerti nominis fontem oriri. Cum
enim &longs;int &longs;ub terra &longs;pecus, nec profundi vt
olim in Gabien&longs;i agro ad primum lapidem
à Roma, vnde currus & equi, cùm præteri
rent, &longs;olùm tremebat: nihil mirum e&longs;t, aut
aquis impleri, aut dehi&longs;cere &longs;ponte terram,
aut hiantibus aërem corrumpi. Et&longs;i parua
&longs;it hæc profunditas ad terræ magnitudinem
comparata, pote&longs;t tamen vrbes &longs;ubruere,
lacus admittere, montes relinquere inæqua
li &longs;pecu, cùm non quicquid è directo e&longs;t,
dehi&longs;cit. At puteorum aquæ, cum &longs;int &longs;ca
turigines quædam, quaternis pedibus, aut
paulò plus plerunque conduntur: nam &longs;i con
tinua e&longs;&longs;et aqua, terra fati&longs;ceret, & puteis
eadem e&longs;&longs;et profunditas. Nec illorum aqua
hyeme calidior e&longs;t, quàm æ&longs;tate, &longs;ed talis
videtur, quoniam aër hyeme frigidus, æ&longs;ta
te calidus, cuius comparatione eadem aqua
ver&longs;a vice calidior hyeme, quàm æ&longs;tate ap
paret: comparatione enim no&longs;tri corporis
omnia tum ambientis diiudicantur. Itaque
fit, vt dum calidi &longs;umus, quæ tangimus, fri
gida: dum frigidi, calida iudicemus. Vnde
in balneo meientibus vrina frigidior vide
tur. Paululum & incale&longs;cit aqua contracto
calore ad intima, quia exire non pote&longs;t, nec
in terræ &longs;uperficie expandi: ob id etiam ni
ues, quæ non admodum &longs;unt diuturnæ, fœ
cunditatem &longs;emper afferre &longs;olent, nonnun
quam etiam diuturnæ. Accedit quòd tota
terra in parte ea ad quam aqua pote&longs;t per
uenire, bitumino&longs;a, aut &longs;al&longs;a, aut denique
metallica e&longs;t, quo fit vt halitus conclu&longs;i
aquam calefaciant. Et ob id etiam contin
git, quòd tamen rarum e&longs;t, aliquos fontes
calidiores hyeme e&longs;&longs;e, miraculi &longs;pecie qua
dam, quàm æ&longs;tate. Sunt autem hæ aquæ ob
id odoratæ, aut grauiter olentes, &longs;apori&longs;
que haud in&longs;ipidi, quos cum &longs;catent, agno&longs;
cere promptum e&longs;t, atque ab his, aut caue
re, aut vti. Sed &longs;i lateant, an &longs;ub&longs;int in ari
do loco, & quales &longs;int, hac arte deprehen
duntur. Vas plumbeum, vel figulinam ollam
nouam, &longs;i illius copia non &longs;it, oleo prius in
tus illitam, lana &longs;icca candida, quæ lapil
lum in medio contineat, fundo eius anne
xa cum cera, &longs;ub terra per quatuor pa&longs;&longs;us &longs;ub
&longs;olis occa&longs;u, ore va&longs;is inferius ver&longs;o, defodi
to diligenter ne lana excidat, ege&longs;táque ter
ra &longs;en&longs;im obruito Sub&longs;equenti luce effo&longs;&longs;o
va&longs;e lanam con&longs;idera: quæ &longs;i non procul
ab&longs;it, lapilli & noctis frigore, tum humido
illiti olei conceptos halitus terræ in aquæ
guttulas vertet: expre&longs;&longs;am igitur collige,
quæ &longs;i pauca e&longs;t, plurimum adhuc abe&longs;&longs;e
aquam coniicito: &longs;i multa, parum. Qualis
verò &longs;it, de ore ac gu&longs;tu facilè intelliges. Sunt enim quædam harum, tum etiam
tium
tumenue oleant, &longs;ed etiam ferueant, vt Apo
ni iuxta Paduam: adeóque frequentes, vt
nulla propemodum prouincia his careat,
cùm in pluribus etiam multis in locis fon
tes erumpant. Gallia abundat illis, multò
plus Germania, & longè magis omnium bo
norum parens Italia. Cau&longs;am huius e&longs;&longs;e ne
ce&longs;&longs;e e&longs;t ignem, aut putredinem, aut calo
rem naturalem, vel cœle&longs;tem. Cœle&longs;tis haud
tantus e&longs;&longs;e pote&longs;t, præ&longs;ertim hyeme, noctú
que, vt eo aquæ ferueant. Naturalis actu
non e&longs;t, ni&longs;i in animalibus, quoniam animam
& &longs;en&longs;um habent. Putridus tantus e&longs;&longs;e ne
quit, nec verò &longs;imile e&longs;t materiam &longs;imul ge
nerari ac putre&longs;cere. Diuturnitas enim hu
ius miraculi declarat generationis ip&longs;ius ma
teriæ nece&longs;&longs;itatem. Relinquitur igitur cau
&longs;am potiùs in igne e&longs;&longs;e: nam calor ni&longs;i ad
&longs;ummum peruenerit, motum habet leuem,
& ob id &longs;ponte extinguitur. Sed ignis duæ
&longs;unt &longs;pecies, pruna & flamma. Flammam
e&longs;&longs;e ibi, non e&longs;t rationi con&longs;entaneum: nam
re&longs;piratione manife&longs;ta indiget, plurimum
que ab&longs;umit materiæ, vt integri montes bi
tuminis, vel Terræmotus
tur: aqua verò adhuc longè e&longs;&longs;et feruidior,
aliquandoque vi&longs;a foret, erumperetque per
interualla his in locis, cum tamen nunquam
vi&longs;a &longs;it. Indicio e&longs;t flammam &longs;ub terra non
po&longs;&longs;e e&longs;&longs;e perpetuam, quòd vbi erumpit,
nunquam ni&longs;i per interualla id contigit.
Contingit autem, vt ob&longs;eruatum e&longs;t, hoc
ob ventos. Nam quum venti &longs;æuiunt iux
ta loca, è quibus flamma erumpere &longs;olet,
tunc po&longs;tridie, aut perendie, expectanda
e&longs;t. Hoc autem fit calore intimo, velut in
calce ab externo frigore intus coacto, in
de accen&longs;o &longs;ulphure bitumineve, velut à
follibus flamma augetur. Hoc autem e&longs;t
quòd &longs;uprà demon&longs;trare polliciti &longs;umus,
dum de Ætnæ crateribus &longs;ermonem habe
remus. Auctus igitur erumpit ea ratione,
quæ de cuniculis demon&longs;trata e&longs;t. Hæc
omnia ergo &longs;i conferantur inuicem, prunam
&longs;ube&longs;&longs;e certò concludemus. Sed vnde alitur,
vnde motus, vnde re&longs;piratio? his enim tri
bus ignem indigere &longs;uperiùs e&longs;t demon&longs;tra
tum. Re&longs;pirationem probet lapis aridus, ac
fungo&longs;us, ignem fouens non aliter ad vn
guem quam calidus cinis. Motum exhihet
materia noua quæ perpetuo accenditur,
atque ita ignis &longs;edem mutans mouetur. Sic
enim in fuligine apud nos, quamdiu &longs;upere&longs;t
ignis &longs;erpens, &longs;eruatur. Nec idcircò conci
pit flammam, quòd bitumen illud impu
rum e&longs;t, atque terræ mi&longs;tum. In omnibus
igitur fuligini per&longs;imilis e&longs;t materia il
la quæ &longs;ub terra ardet, vnde fuliginem
bituminis &longs;peciem e&longs;&longs;e haud dubium
e&longs;t. Cur igitur in flammam non erum
pat, cau&longs;æ due &longs;unt: altera, quòd bitu
men impurum &longs;it: reliqua, quòd non re&longs;
pirat. Itaque fit vt tenuior quandoque pars
illius aecendatur, flammamque emittat,
tuncque terræ motus & &longs;onitus exauditur. Sed materia non &longs;uppetente, quòd &longs;axo
mi&longs;ta &longs;it, nec benè re&longs;piret, non erumpit,
&longs;ed &longs;pontè mouetur. Sed quonam pacto
ignis conclu&longs;us non extinguitur, aut &longs;altem
dum materiam depa&longs;citur, &longs;edem non mu
tat? Cur non extinguatur cau&longs;æ duæ &longs;unt,
bitumen & frigus aquæ, à quo cogitur calor
intus, nec &longs;ecus quam in calce ignem accen
dit. Illud idem frigus ignem in loco eodem
retinet, qua &longs;emper &longs;ub aqua. Sed longo
&longs;patio aqua feruet, angu&longs;to erumpit. Verum
quòd paruus ignis tanto feruori &longs;ufficiat,
quatuor &longs;unt cau&longs;æ. Prima, quæ non re&longs;pi
rat, vt in æ&longs;tuariis. Secunda lapidis natura
quæ tophus e&longs;t per &longs;e calidus, multum con
cipiens caloris, ac &longs;tabilem redden&longs;que af
fatim. Tertia cinis, quæ relictus e&longs;t calidus,
ac plurimus & &longs;uapte natura &longs;iccior: vnde
etiam infu&longs;a aqua hic no&longs;ter quæ longè
imbecillior e&longs;t, illam excalefacit. Accedit
vltimò quòd aqua illa diui&longs;a e&longs;t per riuu
los, facileque ob id calorem concipiens ac
retinens, quæ &longs;i in vnum coacta e&longs;&longs;et, vix
totius montis incendio incale&longs;ceret, & ca
lefacta celerrimè etiam rediret ad propriam
naturam: ob id nullum mare, nullus la
cus, nullum flumen feruere pote&longs;t ob aqua
rum abundantiam. Fontes, atque vt eò
minores, &longs;ic acrius &longs;ole ebSed cur
non maior pars accenditur bituminis? quo
niam &longs;olum id accendi pote&longs;t, quod ab
aqueo humido &longs;poliatur. Cùm verò totum
&longs;cateat hoc humido bitumen, atque hoc ip
&longs;o à &longs;ulphure differat, priu&longs;que accendatur,
&longs;iccari nece&longs;&longs;e e&longs;t, diuque ob id proximo
igni etiam reluctari: ita fit vt valde &longs;en
&longs;im ignis adiunctam &longs;ibi materiam depa&longs;ca
tur. Cum igitur nec cre&longs;cere multum, nec
penitus extingui ignis ob dictas cau&longs;as
queat, multa verò &longs;it materia illi parata,
paucu&longs;que ad feruorem &longs;eruandum calor &longs;u&longs;
ficiat, nece&longs;&longs;e e&longs;t ip&longs;um feruorem multis
&longs;eculis manere. Manife&longs;tum e&longs;t igitur,
quod omnes aqua, quæ feruent, natura le
ues &longs;unt, & medica præditæ facultate. Sed
non talis e&longs;t, quæ v&longs;ui apta e&longs;t ad &longs;eruan
dam valetudinem. Optima enim aqua co
lore, odore, &longs;aporeque caret, pellucidaque
exi&longs;tit, atque epota non moratur in ventre:
talis Eulæi fluminis qui per Su&longs;ianam è
Zagro monte profluit, nam eam Per&longs;arum
Reges &longs;ecum in expeditionibus deferebant:
tantum fuit illis diligentiæ ad vitam tuen
dam. Nam in eius con&longs;eruatione proxima
e&longs;t aëri aqua, vt in Commentariis &longs;uper
tractatu de Temperamentis Auicennæ de
mon&longs;trauimus. Neque mirum videri debet
quòd Artaxerxes Longimanus tamdiu vi
xerit, cum Per&longs;arum reges tantam curam in
aëre & aqua deligendis impenderent. Sed lo
co Eulæi apud Ælianum Choa&longs;pem inue
nio. Inueni & flumen e&longs;&longs;e iucundi&longs;&longs;imi &longs;a
poris inter Gangem & Indum, ex quo quæ
non po&longs;&longs;unt regionis accolæ bibere, percur
&longs;ores tran&longs;latis aquis bibunt. Sed Coa&longs;pes
in Mediæ regione e&longs;&longs;e creditur, Stabone ta
men aliter &longs;entiente: &longs;ed &longs;i in India e&longs;&longs;et,
Per&longs;epolim vix transferri potuit. Coa&longs;pis
igitur aqua optima &longs;it: Eulæi verò iucunda,
& ip&longs;a, atque in v&longs;u Per&longs;arum regibus In
diam optimas & iucundi&longs;&longs;imas aquas habe
re certum e&longs;t. His proxima bonitate Niloti
ca, reliquorum maiorum fluminum vix vlla
probatur. Sed de his &longs;pecialiter alibi tracta
uimus. Sunt aliæ frigiditate celebres, olim ex
Corinthio agro è montis vertice fluens, ni
ue frigidior. Refert Georg.
Agricola intra
primum à Culma lapidem, In&longs;anam, voca
tam, quæ cum feruere videatur, e&longs;&longs;e frigi
di&longs;&longs;imam. In Bohemia rur&longs;us iuxta flumen
lis feruens non frigore, &longs;ed tonitru potiùs
edito in&longs;ignis: &longs;ic auribus cadendo ob&longs;trepit. Simili modo po&longs;tquam Con&longs;tantien&longs;em la
cum iuxta Scaphu&longs;iam exiuit è rupib. Rhe
nus adeò altis præcipitatur, vt procul multis
pa&longs;&longs;uum millibus audiatur, propè verò to
nitrui &longs;imilis fragor videatur. Nam &longs;trepi
tus aquarum cau&longs;a e&longs;t ca&longs;us ab alto, aut exi
tus cum impetu ex angu&longs;tis locis: &longs;icut frigo
ris niues, marmora, metalla, cœlum rigens,
motu&longs;que rapidus, tum ca&longs;us ab alto, & quod
maximum e&longs;t, permi&longs;tio halinitri: nam hoc
inferius demon&longs;trabitur. Sed frigiditas hæc
in quibu&longs;dam fontibus perpetua non e&longs;t: ve
lut in Hi&longs;paniæ agro quodam oppidi Pe&longs;
queræ de Duero, iuxta magnum flumen Du
rium, à Fortunatis di&longs;tat 11. partibus, ab æ
quinoctij circulo 42. fons qui ab initio veris
autumni autem principio &longs;iccari incipit,
&longs;iccu&longs;que hyeme manet. Bla&longs;ius de Villa
Franca Hi&longs;panus medicus cau&longs;am e&longs;&longs;e pu
tat (
tum) profunditatem aluei, ob quam æ&longs;tate
non &longs;iccatur, hyeme à calidis vi&longs;ceribus ter
ræ ab&longs;umitur. Sed nos o&longs;tendimus hyeme
terræ intima non &longs;impliciter e&longs;&longs;e calidiora
quam æ&longs;tate, &longs;ed comparatione ad aërem
habita. Quoniam igitur frigidi&longs;&longs;ima e&longs;t, ha
linitro participat. Æ&longs;tate autem fluit deriua
tis riuulis à montibus, cum niues liquari in
cipiunt. Autumno &longs;iccatur, cum qu&ecedil; è mon
tibus fluere de&longs;ierint &longs;ub terra, ob idque
hyeme &longs;iccus manet: neque enim niues &longs;ol
uuntur ob gelu. Videtur autem hoc qua&longs;i
generale e&longs;&longs;e, vt vere & æ&longs;tate, magis tur
geant fluuij, quam autumno, multò autem
minus hyeme. Di&longs;tet hic fons à Vagliadolit
Pintia, olim famo&longs;i&longs;&longs;ima vrbe, pa&longs;&longs;ibus XX.
M. Referunt etiam in Elbogano, aquam
&longs;trepere non leuiter, acidique e&longs;&longs;e &longs;aporis. Meminit Ari&longs;toteles aquam fui&longs;&longs;e olim in
Sicanio agro Siciliæ, qua incolæ, pro aceto
vterentur. Quid mirum?
Accepi, iuxta Ro
mam in Villa Cardinalis Triultij inuentam
&longs;aporis au&longs;teri aquam, atque eam &longs;aluberri
mam, ob id &longs;olitam a&longs;portari longius vt vi
no mi&longs;ceatur ad conciliandam gratiam. Con&longs;tat autem alumine concocto, atque be
ne temperato humido, fieri au&longs;trum: nam
&longs;ponte a&longs;trigens e&longs;t. Cum tamen vino
mi&longs;cetur alumen, creditur dy&longs;enterias
excitare. Sic referunt in Cardia iuxta lacum
Da&longs;cyli, in loco qui vocatur Campus al
bus, aquam e&longs;&longs;e lacte dulciorem: aliam quo
que iuxta pontem qua itur Valdeburgum.
Sunt & quæ vinum referant, vt olim in Na
xo in&longs;ula vna ex Cycladibus Ægei pelagi:
vnde in 3. Eleg. Naxon, (
&longs;ub terra &
ex illa
erumpentia. Specus &longs;ub
terra.
teorum cur
byome cali
dæ.
aridis locis
aqua an
&longs;ub&longs;it, &
qualis &longs;it,
exploremus.
feruentium
cau&longs;a.
montium cur
& quando
fiant.
quæ.
di&longs;&longs;imæ.
mum edentes
&longs;trepitum.
pitus aqua
rum. Cau&longs;a fri
giditatis
aquarum.
&longs;apores.
tran&longs;it in
vinum ve
tu&longs;tate. Cau&longs;a &longs;apo
ris
Quid mirum, cum referant Plin.
& Dio&longs;
cerides hydromel vetu&longs;tate tran&longs;ire in vi
num. Ari&longs;toteles cau&longs;am &longs;aporum aquæ in
calorem retulit. Terra enim excocta mutat
& probet &longs;aporem aquæ. Sic etiam oleo per
fu&longs;i fontes quidam videntur, vt in Saxonia
iuxta nobile Brunonis oppidum, & in Sue
uia iuxta cœnobium, cui Deger&longs;e lacus no
men e&longs;t: & rur&longs;us in valle montis Iura&longs;&longs;i. Cau&longs;a e&longs;t bitumen valde pingue: nam bitu
men oleum continere haud dubium e&longs;t. Ita
que cum aqua eluitur oleo aqua innatanti,
fontem olei probet. Verum totum ex oleo
con&longs;tare haud credendum e&longs;t. Quid mirum
igitur Alexandri iuxta tabernaculum fon
tem olei &longs;caturi&longs;&longs;e, vt Arianus omnium
Græcorum hi&longs;toricorum maximè verax re
fert: Aut Romæ temporibus Augu&longs;ti At non
natus e&longs;t: non contendo, in his nihil refert,
quandoquidem o&longs;tendimus fieri po&longs;&longs;e, &
quomodo: nam rarò hæc eueniunt, & paucis
in locis, vnde prodigij loco habentur, cum
euenerint. Alij ad Deum talia referunt.
Vnde
in Elide Peloponen&longs;i regione aqua Alphei
cineres &longs;acrificiorum Olympicorum in Mal
tam cum tran&longs;irent, in &longs;uper&longs;tirionem ver
&longs;um, quæ ob aqua pinguedinem fiebat. Sunt & acres aquæ qua&longs;i pinguibus oppo&longs;i
tæ, vt Golnicij. Eadem e&longs;t ratio calorum:
nam candida ad &longs;ecundum lapidem à Clau
ca Mi&longs;enæ oppido: rubea, vt in Radera
Mi&longs;enæ fluuio iuxta Radeburgum, & olim
in Iudæa iuxta Ioppen: viridis in Carpato
monte iuxta Neu&longs;olam: cærulea, vt Blaua
inter Feltrium ac Tarui&longs;ium, & in Ther
mopylis etiam talem fui&longs;&longs;e referunt: ni
gerrima in Alera fluuio Saxoniæ, vbi in
Vi&longs;urgim &longs;e exonerat. Cau&longs;æ &longs;unt argillæ
calores, &longs;ed tenuioris, nam cra&longs;&longs;a non hæ
ret aqua ideò neque tingit. Quædam etiam
calorem mutant, vt Nilus cum &longs;iccitatibus
are&longs;cit, autore Theophra&longs;to. Quædam ma
nent incorruptæ, vt Tyberis. Similis ratio
differentiæ e&longs;t in odoribus. Plerunque tamen
aquarum odores iniucundi &longs;unt, quòd ( vt
dictum e&longs;t ) rarò terra benè oleat. Pe&longs;&longs;imè
olim fœtebat in Elide Anigri fluminis
aqua, v&longs;que ad perniciem non &longs;olùm pi&longs;
cium, &longs;ed hominum. Et iuxta Methonem in
Me&longs;&longs;ana in puteo quodam optimè olens
haurirebatur aqua: odor enim referebat
Cyzicenum empla&longs;trum. Porrò Cyzicenum
empla&longs;trum croco, myrrha, thure, & iride
radice, redolentibus &longs;uauiter con&longs;tabat. Ma
nife&longs;tum e&longs;t igitur, quòd contrariorum con
trariæ &longs;unt cau&longs;æ: & quòd &longs;alubres quæ be
ne olent, & prauæ quæ fœtent. Habent &
vim aliæ aquæ alias progignendi plantas,
atque illud perpetua ratione ob&longs;eruatum e&longs;t. Nam Mæander fluuius myricas, A&longs;opus
Bœotius inncos altis cum radicibus, Nilus
Per&longs;iam arborem nutrit. Atque ex his etiam
vires aquarum coniectari licebit. Sunt au
tem aliæ graues, aliæ leues. Leuior e&longs;t omnis
aqua, Ari&longs;totele te&longs;te, non &longs;olum in flumini
bus, &longs;ed fontibus ac puteis, quæ &longs;uperna
tat: &longs;icut graui&longs;&longs;ima, quæ in imo: eadem
ratio partium, quæ totius. De&longs;cendunt
enim quæque grauia: quæ autem leuia,
&longs;upernatant. Refer Strabo, Eulæi aquam
aliis drachma, &longs;ub acetabuli men&longs;ura fui&longs;
&longs;e leuiorem. E&longs;t autem hoc iuxta Plinij
doctrinam, parte quintadecima. Sed ab
his ad aquarum miracula tran&longs;eamus. Sunt
enim aquæ maximarum virium, vt etiam
ligna in lapides vertere &longs;oleant. Refert
Albertus Magnus, in Danico mari iux
ta Lubecen&longs;em vrbem, &longs;ua ætate inuen
tum arboris ramum cum nido & pullis;
qui cùm in lapidem cum arbore & ni
do e&longs;&longs;ent conuer&longs;i, purpureum tamen ad
huc colorem &longs;uum retinebant. Et Ceor
gius Agricola in Elbogano tractu iuxta
oppidum à Falconibus cognominatum, in
tegras cum cortice abietes in lapidem ver
&longs;as e&longs;&longs;e: atque quod maius e&longs;t, in rimis
etiam pyritidem lapidem continere. Et
Domitius Bru&longs;onius in Sylare amne, qui
radices montis eius, qui e&longs;t in agro vrbis
Vr&longs;entinorum olim, nunc Contur&longs;ij, lam
bit, folia & arborum ramos in lapides tran
&longs;ire, non fide aliorum, &longs;ed propria, vt qui
incola &longs;it regionis. Cortices autem lapidum
annos numero o&longs;ten dere. Sic guttæ Gottici
fontis (hoc enim nomen à vulgo inditum e&longs;t)
&longs;par&longs;æ lapide&longs;cunt. Et in Dacia, Cepu&longs;ij
Non
tamen horum omnium eadem ratio: nam
quæ calore mutant alia in lapides, tutò bi
bi po&longs;&longs;unt, quoniam circa omnes calidas
aquas fungo&longs;i lapides generantur: at
qui fontes concre&longs;cunt, frigore gyp&longs;ei
&longs;unt, ac non veneni expertes: nam fri
gus omnia durat, & cogit in lapides. Ob
id in fluminum alueis, & ob perennem
motum, qui terram aufert, lapidum copia
&longs;emper fermè ade&longs;t, ni lento motu fluant. In mari tamen lapides ( Ari&longs;totele te&longs;te) &longs;ic
generantur. Ex collu&longs;ione enim fluctuum
&longs;puma gignitur, quæ ab aliis rur&longs;us flucti
bus cogitur, demum à &longs;al&longs;ugine &longs;iccata, addi
taque arena tenuiore, concre&longs;cit in lapidem. Et quamvis h&ecedil;c de lapidibus tantum dicta
&longs;int, qui in mati generantur. De omnibus
tamen erunt intelligenda, qui in aquis or
tum habent. Sed in fluminibus & torrenti
bus ac frontibus frigiditas e&longs;t loco &longs;al&longs;ugi
nis, quæ cogit. Hæc autem calor e&longs;t qui
dam: nam calorum quidam di&longs;&longs;oluendo,
quidam cogendo, vtrique autem
doQui autem cogendo, frigidi
tas ob id dicitur, quia Galeno te&longs;te, nihil
in homine frigido coactum e&longs;t. Minor ita
que e&longs;t, hic calor humano quamobrem fri
giditatem appellamus. Communia igitur
&longs;unt, à tenuiore terra & à &longs;puma generari. In torrentibus igitur plures generantur la
pides & in fluuis currrentibus, quoniam
arena tenuior, & frigiditas maior, & &longs;puma
copio&longs;ior. Manife&longs;tum e&longs;t autem quòd &longs;pu
ma con&longs;tat pinguiore aquæ parte: at
que &longs;ic lapides viuunt, nam & &longs;ic plan
tæ oriuntur. Ari&longs;toteli igitur hoc debe
mus, qui nobis tot bonorum &longs;emina re
liquit.
&longs;tillantes. Cur fontes
oleum
colores.
rum aquæ.
odores.
res diuer&longs;as
nutrientes.
pondere dif
ferentiæ. Lib.
15. in fi
ne. Lib.
21. cap.
vlt. Aquæ qua
lapide&longs;cunt. & arbores
mutant.
quæ lapide&longs;
cunt.
gia.
Sunt & alia aquarum miracula.
Nam ru
pe alti&longs;&longs;ima iuxta Cyllenem montem olim
oriebatur aqua, quæ omnia va&longs;a terrebra
bat, &longs;olaque equi vngula licebat eam de
ferre. Hanc Stygiam vocabant, credo quòd
ad manes homines mitteret. Referunt ea
&longs;ublatum Alexandrum Magnum. Mi&longs;cetur
hæc aqua po&longs;tquàm pet riuulos de&longs;cenderit
Crathin fluuio. Io&longs;ephus quoque Iudæus
refert, fui&longs;&longs;e iuxta Syriam in Iudæa inter
Arcas & Raphanas vrbes Agrippæ &longs;ubie
ctas regi, fluuium nomine Sabbaticum, qui
diebus &longs;ingulis flueret præterquam Sabba
to, vnde ob hoc Sabbaticum nuncupatum. Relatum ad religionem à rudi & credula
plebe, quòd cau&longs;a naturali con&longs;tat. Nam
tantum aquarum cogebatur, vt in &longs;ex dies
&longs;ufficeret, &longs;eptimæ non &longs;ufficeret. Ea
dem enim cau&longs;a in circuitibus febrium
hominibus. Mundus autem homo ma
gnus.
Communia autem &longs;unt aquis & aëri,
&ecedil;theri ac cœlo, motus ac per&longs;picuitas. Æthe
ri propria leuitas, puritas, tenuitas, motus
celerrimus, & quod &longs;it qualitatum expers,
non tamen magis, quàm cœlum. Aquæ verò
quoniam multæ &longs;unt &longs;pecies, ideò nihil fer
mè pote&longs;t habere commune. Sunt enim
aquæ maris, lacus, fluminum, paludum, &longs;ta
gnorum, torrentium, fontium, puteorum,
nimbo&longs;æ, procello&longs;&ecedil;, niuo&longs;&ecedil;, glaciales, ca
lidæ, & quæ ci&longs;terna colliguntur, & lacuna
les, vt ita dicam. Optimæ fontium: glacia
lis ventriculum & artus debilitat, vt niuo
&longs;a, ac procello&longs;a, ex alto enim & frigido lo
co illa de&longs;cendit: minus tamen mala quàm
niuo&longs;a, vt illa glaciali: marina medicinæ
ap ta. Torrentium & rapidorum fluuiorum,
& lacuum aqua, &longs;ed hæc minus, hydropis
genus creat quod vocant a&longs;citem. Mollium
fluuiorum aquæ, vt Nili, Eridani, Tyberis,
proximæ fontanis: paludum mala, &longs;tagno
rum deterior, pe&longs;&longs;ima lacunæ: nam pr&ecedil;ter
hydropem, gulu herniam gignit: malum ha
bitum creat corporis, & morbum regium,
febres, ac breuem vitam. Calidarum non vna
vis: &longs;ed de his in medicis tractationibus di
ctum e&longs;t, &longs;icut & de collectis in ci&longs;terna:
Nimbo&longs;æ fal&longs;um ( vt dixi) ac &longs;emiputridum
continent. Leui&longs;&longs;imæ in omni genere tutio
res, & &longs;eriùs putre&longs;cunt: &longs;unt enim minus
humidæ, & magis concoctæ à cœle&longs;ti calo
re: quo fit, vt quò &longs;unt &longs;icciores, & minus
etiam frigefaciant ( proximiores enim aëris
&longs;ub&longs;tantiæ &longs;unt ) eò leuiores &longs;int, diffici
liu&longs;que putre&longs;cant, vnde longè
briores.
aqua in qui
bus conue
niant ac
di&longs;&longs;ideant.
locis
tiæ. Aquarum
naturæ ac
vires.
mæ aquæ
tardè putre
&longs;cant.
DICTVM e&longs;t &longs;atis de Elemen
tis, nunc de Cœlo tractandum
e&longs;t, &longs;eu illud æternum &longs;it, vt
putat Ari&longs;toteles: &longs;eu genitum,
vt Plato: &longs;eu factum, vt Theo
logi, variam &longs;ub&longs;tantiam videtur habere. Iam primùm, quòd Albericus Ve&longs;putius
in &longs;ua tertia ad Indos nauigatione diligen
ter hæc de &longs;tellarum magnitudine tradidit,
e&longs;&longs;e &longs;cilicet Canopos tres magnos, &longs;ed haud
claros: primum &longs;cilicet, partibus nouem
cum dimidio ab au&longs;trali polo: &longs;ecundum,
duodecim: tertium, qui triginta duabus
partibus ab eodem polo di&longs;tat, maximum
&longs;ed &longs;ubnigrum. Conciliator refert, & ip&longs;e
aliorum tum narrationi innitens, a&longs;tra ibi
quædam magna e&longs;&longs;e ac parum &longs;plendi
da, qualia &longs;uprà retulimus. Ptolemæus
etiam Canopi mentionem facit vt præ
clari &longs;yderis, haud tamen magnitudinem Sed & hunc tum vltimum e&longs;&longs;e
reor de&longs;criptorum à Ve&longs;putio. Ille quidem
noti&longs;&longs;imus, & e&longs;t in temone nauis. Verùm
duo illi proximiores au&longs;trali polo ignoti
quondam, nebulis a&longs;&longs;imilantur, in quarum
medio &longs;tella iacet, vt nebulæ illæ den&longs;iorem
cœli partem eam e&longs;&longs;e doceant, & &longs;tellarum
chorum paruarum. Cæterùm vt Cor&longs;alus
Florentinus, refert, crux illa viginti par
tibus à polo au&longs;trali di&longs;tans, more Vr&longs;æ no
bis, aut Currus circumuertitur illi, &longs;ed lon
gè &longs;plendidior. Sunt & &longs;ex &longs;tellæ &longs;plendi
di&longs;&longs;imæ, litui formam referentes, è quibus
vna Canopus e&longs;t, ex his qui dicti &longs;unt. Stel
larum etiam colores diuer&longs;i, tum magni
tudines, ac &longs;plendores tum Lunæ macula,
o&longs;tendunt variam e&longs;&longs;e cœli &longs;ub&longs;tantiam, at
que in meridionali plaga maiores longè, &
qua&longs;dam claritate non inferiores his fixas. Nam maior Canis e&longs;t vltra æquinoctialem
circulum, qui quantum luceat, omnes vi
dere po&longs;&longs;unt. Canopum verò magnum e&longs;
&longs;e con&longs;tat, & minus ab Antarctico polo di
&longs;tare part. 38. Sed & in Alexandria totum
cælum, partibus &longs;olum 41. exceptis, vide
tur. Longè enim plus de cœlo quàm terra
cognitum e&longs;t, quòd cœlum in &longs;ublimi po
&longs;itum &longs;it, & perpetuò moueatur. His dua
bus cau&longs;is penè totum cognitum e&longs;t: nam
&longs;olùm XXXI. partes circa polum au&longs;tralem
cognitæ non fuêre Ptolemæo. Itaque ex
Archimedis demon&longs;tratione, fermè vna
parte ex tredecim, vel paulò minus inco
guitum cogniti e&longs;t: totius igitur cœli
quartadecima &longs;olùm pars Ptolemæo ignota
fuit.
cœlt inæ
qualis &
varia.
&longs;tralem po
lum &longs;ydera
maxima.
1. de
Sph. & cy
lin. prepo&longs;.
40. & 41.
vel li. 2. pro
po&longs;. 3.
Quæret for&longs;an qui&longs;piam de Luna, an il
lius vniuer&longs;um lumen à &longs;ole pondeat? Non
equidem, at multò minus &longs;yderum reliquo
rum. Con&longs;tat enim in deliquiis maximis
eam rubere, vt ignis prunam quandam, &
hoc iam illi lumen proprium e&longs;t: verum
cùm nocte nihil igne ob&longs;curius procul vi
deatur, & flamma rubra appareat, cum
Luna tam procul in deliquiis nobis &longs;it,
manife&longs;tum e&longs;t Lunam quacunque flam
ma, & candela lumen clarius proprium
habere. Finge igitur maximæ flammæ at
que clari&longs;&longs;imæ, Lunam &longs;pontè & nullis
radiis Solis adiutam e&longs;&longs;e per&longs;imilem: dein
de cogita, quantò Luna Solis adiuta lumi
nibus, vt in plenilunio, &longs;eip&longs;a clarior e&longs;t, in
deliquio po&longs;ita: facilè intelliges Lunam ra
diis Solis illu&longs;tratam, Sole ip&longs;o e&longs;&longs;e &longs;plen
didorem ac clariorem, ita vt nec aquilæ
oculus, quam ferunt &longs;ecurè Solem in&longs;pi
cere, eam audeat intueri. Huius rur&longs;us
comparationem ad Solis iubar facias, haud
dubi&ecedil; con&longs;tat non fal&longs;um e&longs;&longs;e Prophetæ di
ctum, Solem & Lunam, ac &longs;tellas ea die
&longs;eptuplum luminis habituras, cùm nunc
in cœlo longè maius &longs;eptuplo quàm hic
cernatur, clarum obtineant, atque fœcun
dum lumen. Ergo &longs;upra &ecedil;thera adeò om
nia &longs;plendent ac coru&longs;cant, vt &longs;i etiam
tempore deliquij Lunam in ip&longs;o po&longs;iti in
&longs;piceremus, non &longs;ecus ac innumeris cereis
&longs;plendidi&longs;&longs;imis accen&longs;is, atque in eos ocu
lis defixis, ob &longs;plendorem cæcutiremus. Sed
cur &longs;cintillare videntur a&longs;tra? Quoniam cœ
li &longs;ub&longs;tantia cùm &longs;it rari&longs;&longs;imà, radij ad nos
venientes &longs;&ecedil;piùs, &longs;ed tamen &longs;emper ad per
pendicularem franguntur: ob id cùm aër
moueatur, &longs;icut lapilli in imo fontis treme
re videntur ob motum fluentis aque, ita il
l&ecedil; titubare videntur. Hoc autem in lumini
bus dicitur &longs;cintillare. Stellæ autem erran
tes & Luna non &longs;cintillant, quia robu&longs;tis
viribus radij ad nos perueniunt: &longs;unt enim
longè nobis fixis propiores. Indicio e&longs;t &longs;io
e&longs;&longs;e, quòd cùm magis &longs;cintillant, & plane
t&ecedil; etiam non &longs;cintillare, &longs;oliti, ventum fu
turum pr&ecedil;dicunt. Nam medius aër qui e&longs;t
in &longs;ublimi dum vehementius agitatur, effi
cit vt frequentius, & magis &longs;cintillare vi
deantur. Mars verò cùm &longs;ubob&longs;curus &longs;it,
ac rubens, & ip&longs;e &longs;cintillat, apud eos ma
ximè qui debiliter cernunt. Nam & hoc
iuxta rationem conuenit, quòd qui debi
lius cernunt, &longs;cintillare plus &longs;tellas &longs;ibi per
&longs;uadent. Eadem verò ratione quæ vltra
æquinoctialem &longs;unt &longs;tellæ plus &longs;cintillant,
&longs;unt enim remotiores. Vnde etiam Canis
maior, quæ minus ob &longs;plendorem &longs;cintil
lare deberet, & ob magnitudinem plus &longs;cin
tillat, abe&longs;t enim plurimum. Et &longs;tellas vide
bis vna in parte cœli plus &longs;cintillare, in
alia minus, parum in vertice, & quæ mul
tum &longs;plendent, & magnæ & qu&ecedil; iuxta po
los, nam ibi minus aër mouetur, & ibi nul
li &longs;unt venti. Scintillant autem maximè qu&ecedil;
longè di&longs;tant iuxta æquinoctialem ( nam
ibi æther celerrimè fertur ) & paruæ, &
maximè &longs;i ea parte ventus in &longs;ublimi per
&longs;tet. Ei&longs;dem verò rationibus etiam lon
gè minores videntur, & altiores quàm &longs;int. Contraria verò ratione lapilli in qua & pi&longs;
ces, maiores videntur quàm &longs;int: & aqua
omnis minor cùm à latere in&longs;picitur, & mi
nus profunda iudicatur. Ideoque non ani
maduertentes quidam, deceptique pericu
lum &longs;ubmer&longs;ionis incurrerunt.
&longs;cintillare
videntur.
ti futuri.
minores &
altiores
quam &longs;int,
videntur.
Huius itaque cau&longs;am o&longs;tendamus, & alio
rum quæ dicenda &longs;unt, res quæ videntur,
quo in loco e&longs;&longs;e videantur. Itaque omnis res
quæ videtur, ibi e&longs;&longs;e apparet, vbi e&longs;t concur
&longs;us perpendicularis rei vi&longs;æ, ducta ex ea &longs;u
per medium quod e&longs;t cau&longs;a videndi, & li
neæ per quam res vi&longs;a videtur, quæ &longs;emper
à re vi&longs;a ad oculum tendit. Sit igitur pri
mò oculus in A, & res in B, in eodem me
dio tunc videbitur B, in loco &longs;uo, quia linea
perpendicularis e&longs;t eadem lineæ ad oculum Sit rur&longs;us A oculus in aëre, B
res vi&longs;a in aqua, perpendicularis ad aë
rem BE, rectà BFA, inflectatur à perpen
diculari ad oculum ex, F, vt fiat BFC, pro
ducatur CF, in D, & B, videbitur in
C, igitur aquæ altitudo videbitur &longs;olùm
DE, Rur&longs;us &longs;tella in cœlo D cœlum quic
quid e&longs;t &longs;upra EF, perpendicularis DE, ra
dius qui directè procedit DFC, cùm per
uenit ad F, medium den&longs;ius, id e&longs;t, ad
aërem, inflectitur ver&longs;us cathetum, &longs;itque
DFA, per quem oculus A, videt D, &longs;tel
lam: producatur ergo AF, directè, & vi
debitur D in B, vbi &longs;cilicet concurrunt ca
thetus DE, ex re vi&longs;a ad medium, & li
nea B F A, cùm dirigitur à parte illa quæ
ad oculum pertingit, id e&longs;t, pars AF, ocu
lum tangens.
detur vbi
&longs;emper appa
ret.
multò minus
&longs;ublimes iu
dicentur
quàm &longs;int. Sydera om
ma cur in
oriente & oc
cidente, ma
iora videan
tur.
At dices, &longs;tellæ multò propriùs videntur
e&longs;&longs;e quàm &longs;int, &longs;i vera &longs;unt quæ A&longs;trologi
de illarum referunt altitudine: non igitur
altiores e&longs;&longs;e videntur quàm &longs;int. Fateor lon
gè eas propius exi&longs;timari: &longs;ed alia cau&longs;a, ea
&longs;cilicet quòd medium &longs;patium inter nos &
illas non compræhenditur: ob id contra
ria ratione a&longs;tra omnia dum oriuntur &
occidunt, maiora videntur, quàm in cœ
li medio, quoniam terræ magnitudo in
termedia facit, vt oculus ea plus di&longs;tare
exi&longs;timet, & ob id e&longs;&longs;e maiora: nam &
turris vlna maior iudicatur ab oculo illius
di&longs;tantiam compræhendente, tamet&longs;i mino
rem angulum in oculo faciat vlna ip&longs;a. Ob
id igitur a&longs;tra propinqua videntur quòd
nullum e&longs;t medium corpus inter ip&longs;a &
oculum, cuius longitudinem oculus depræ
hendere po&longs;&longs;it, atque ob id ip&longs;a exi&longs;ti
mare procul abe&longs;&longs;e, quamvis ( vt dixi )
medij ratio ea altiora o&longs;tendat. Sed quòd
&longs;tellæ in Oriente, & Occidente maiores
videantur, facit & den&longs;itas aëris, non in
qua nos &longs;umus, &longs;ed quæ procul à nobis
e&longs;t. Argumento id e&longs;&longs;e debet, quòd nebu
lo&longs;o tempore a&longs;tra etiam longè maiora vi
dentur. Hoc autem e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;et, &longs;i ob &longs;o
lam di&longs;tantiam id contingeret.
Sed ad narrationem loci in quo res e&longs;&longs;e
videtur, exemplis peruenio. Sit oculus A,
res vi&longs;a B, &longs;peculum CD, ducatur BF, per
pendicularis ad &longs;uperficiem &longs;peculi intelli
gendo exten&longs;am, non enim nece&longs;&longs;arium
e&longs;t, vt tangat, & ducatur BE, reflexa ad
A, ita quòd angulus BEC &longs;it æqualis AED,
hoc enim nece&longs;&longs;arium e&longs;t in omni radij re
flexione à &longs;peculo cuiu&longs;cunque generis: du
cta igitur parte reflexa AE, concurrat in
F, & ibi videbitur e&longs;&longs;e B, cui con&longs;entit
experimentum. In cauo etiam &longs;peculo CD,
cuius centrum E, res quæ videtur primò
ponatur B, per radium reflexum BCA ad
oculum, & manife&longs;tum e&longs;t, quòd perpen
dicularis erit BF, cui occurrat AC, reflexa
in puncto F, & hîc erit locus vbi videbi
tur ab oculo A e&longs;&longs;e B, res quæ videtur, quò
fit vt non quemadmodum in priore figura
B appareat in F, in directo &longs;ui. Hîc enim
plerunque videbitur non in directo F, ip
&longs;ius B, eò quòd oculus iudicat ad compa
rationem plani cuiu&longs;dam D K, &longs;uperiacen
tis &longs;peculo, & tamen punctus F, & ca
thetus &longs;umitur à puncto E, quem oculus
nec videt, nec comprehendit. Sit rur&longs;us
G, quod videtur in cauo &longs;peculo, & per
pendicularis GEF, nece&longs;&longs;ariò erit, & per
GDA, reflexum radium videatur ab A ocu
lo, igitur radius A D, occurret catheto in
H: igitur res videbitur in H, & ita in aëre
extra &longs;peculum: & e&longs;t mirabile, &longs;ed con
&longs;entit tamen experimento. Verùm longè
meliùs in magnis &longs;peculis hæc fieri vidi
mus, vt pror&longs;us &longs;it res miraculo &longs;imilis. Sed fit etiam in aliis &longs;peculorum &longs;peciebus
velut conuexis, rotundis, ac columnari
bus. Additur miraculo maius miraculum,
cùm res quæ non e&longs;t in aëre videtur, dæ
monum imitatione propo&longs;ita, vt Vi
tellio docuit: cuius rationem inferius,
dum de luce & lumine loquemur, expo
nemus.
culis res ma
gis latere
videntur,
quàm &longs;int
plerumque.
imago è &longs;pe
culo in aëre
videatur.
7. cap.
vlt.
Igitur vt ad vltimum genus perueniam,
po&longs;ito rur&longs;us conuexo &longs;peculo CD, & ocu
lo A, & B, re vi&longs;a, cathetus ad centrum &longs;pe
culi BD GE, & illi occurrit radius refle
xus AFC, in G, videbitur B. Eadem ratio
in colùmnaribus & conicis locum rei vi&longs;æ
o&longs;tendit. Iam ergo tria &longs;unt, quæ nece&longs;&longs;a
ria &longs;unt ad vi&longs;um: locus rei vi&longs;æ, & vt res
non &longs;it minor ea quæ minima e&longs;t, quæ &longs;ub
ea di&longs;tantia videre pote&longs;t: eam enim in qua
cunque di&longs;tantia inueniri e&longs;t nece&longs;&longs;arium,
&longs;cilicet minimam, & quòd omnis res mini
ma minor, e&longs;t ac &longs;i non e&longs;&longs;et.
ce&longs;&longs;aria &longs;unt
ad vi&longs;us ra
tionem a&longs;&longs;e
quendam.
Hoc enim modo haud difficile e&longs;t cau
&longs;am cogno&longs;cere, cur a&longs;tra, cùm plana
tur
puncto D ad A oculum dirigitnr, non e&longs;t
minor linea BA, nec CA, ni&longs;i in vna linea,
quæ minor e&longs;t DE: eò fit vt cùm linea DE,
nullam habeat comparationem ad DA,
propter nimiam a&longs;trorum altitudinem, igi
tur non percipitur differentia vlla inter
AB, & AC, & AD, quare omnes vi
debuntur ab eodem plano erigi, igitur B
DC videbitur plana, omnia igitur rotunda
procul plana videbuntur.
E&longs;&longs;e autem a&longs;tara maxima, generaliter
nunc o&longs;tendatur, & quòd maximè di&longs;tent
primò, inde quòd &longs;int maxima. Cùm igi
tur duæ lineæ AB, & AC, producuntur ab
eodem puncto A, & ip&longs;æ &longs;unt æquales, &
&longs;ecantur duæ æquales FB, & FD, & duæ il
lis etiam æquales GE, & GC, & ductæ
fuerint BC & FG, & perpendiculares DH,
EK, FL, & GM, erunt anguli L & H
æquales, quia recti, item BFL, & FDH, eò
quòd D H & FL, æquidi&longs;tant, & linea DF,
recto oppo&longs;ita æqualis FB, oppo&longs;itæ recto,
quare BL, æqualis FH, & MC, æqualis
KG eadem ratione. Sic igitur cùm BD &longs;it
maior FG, vt palam e&longs;t ex quarta &longs;exti ele
mentorum Euclidis, erit vt BC po&longs;&longs;it augeri
tantùm, vt BL, & MC, quæ &longs;emper æqua
les manent, &longs;int minores in comparatione
di&longs;tantiæ, data minima quantitate: igitur
tunc ex tertio &longs;uppo&longs;ito latente differentia
FB, & GC, vt æquidi&longs;tantes habebuntur. Hanc conatus e&longs;t Vitellio o&longs;tendere, quàm
non declarauit, multi&longs;que tandem erroribus
admi&longs;&longs;is, quòd fal&longs;um o&longs;tendere conatus e&longs;t,
&longs;cilicet quòd BL e&longs;&longs;et minor FH: hoc au
tem fal&longs;um e&longs;t: e&longs;t enim, vt demon&longs;traui, æ
qualis, & ex hac æqualitate minorem ha
bet rationem ad BC ip&longs;a BL, quàm FH ad
FG. Et hoc &longs;ufficit ad propo&longs;itum demon
&longs;trandum. Cùm igitur Sol aut Luna, aut
a&longs;trum aliud vmbram faciat fermè æqua
lem in terra rei quæ videtur, aut ligno
quod radiis illius opponitur, &longs;eu ex vno
puncto radij procedant, &longs;eu ex toto corpo
re, permutata hac demon&longs;tratione, con&longs;tat
altitudinis ad FG proportionem e&longs;&longs;e in
comparabilem. Cùm hoc igitur contingat
etiam in turribus & montibus maximis, ne
ce&longs;&longs;e e&longs;t, vt lineæ FB & GC &longs;int æquidi
&longs;tantes: quare altitudo A a&longs;tri maxima,
maximum igitur etiam a&longs;trum quod tam
procul &longs;ub illa magnitudine, quam videmus,
cernitur. E&longs;t autem deducta ratione ex vm
bra terræ in deliquiis Solis, dimetiens ex
his partibus, quibus rerræ dimetiens e&longs;t duo,
vndecim: quare cùm terræ dimetiens &longs;it bis
quinque millia pa&longs;&longs;uum, erit Solis dime
tiens vndecies quinque millia pa&longs;&longs;uum, id
e&longs;t, pa&longs;&longs;us millies quinquagintaquinque
millia. Solis autem corpus ad terram pro
portionem habet, quam quæ 166. & tres ex
octo partibus ad vnum, ambitus maioris
circuli M. pa&longs;&longs;uum 173000. in&longs;uperque 250.
Terræ dimetiens ad Lunæ dimetientem, qu&ecedil;
e&longs;t 17. ad 5. ratio: itaque terræ corpus Lu
næ corpus continet fermè trige&longs;ies nouies,
ac in&longs;uper duas tertias. Lunæ dimetiens pa&longs;
&longs;uum millia 2941. ambitus maioris circuli
etiam horum ex Ptolemæi demon&longs;tratione
habita talis e&longs;t. Solis quidem à terræ cen
tro M. pa&longs;&longs;uum &longs;exies mille M. & in&longs;uper
quingenta. Lunæ verò ab eodem centro
M. pa&longs;&longs;uum trecenta viginti M. & in&longs;uper
833. Coni autem vmbræ ab eodem M. pa&longs;
&longs;uum millies trecenties quadraginta M. Vn
de deductis M. pa&longs;&longs;uum quinquies mille pro
&longs;emidiametro terræ à &longs;ingulis harum di
&longs;tantiarum
Lunæ, necnon coni vmbræ à fuperficie ter
ræ, &longs;eu ab oculis no&longs;tris. Di&longs;tantia etiam
Solis à Luna, quando Sol deliquium pati
tur, &longs;eu meliùs orbis &longs;olaris à Lunari orbe,
erit mille pa&longs;&longs;uum Italicorum
&longs;ermo e&longs;t) quinquies mille &longs;excenties octua
ginta quatuor millia atque in&longs;uper 167. Il
lud verò mirum quod Philippus Melanthon
animaduerti&longs;&longs;e videtur: quòd cùm eccentri
Solis centrum Ptolemæi atque Hipparchi
ætate di&longs;taret à terræ centro diametris terræ
24. cùm quinta parte, &longs;eu M. pa&longs;&longs;uum
242000. nunc &longs;olùm di&longs;tet diametris terræ
decem & octo, duabu&longs;que partibus ex quin
que &longs;eu mille pa&longs;&longs;uum centum octuaginta
quatuor millia ab eodem terræ centro. Ar
gumentum qua&longs;i &longs;ene&longs;centis mundi. Sed
ratio deduci pote&longs;t, vel ab in&longs;trumento
rum varietate, vel cœli &longs;olaris di&longs;po&longs;itio
ne, vel æquinoctiorum ob&longs;eruatione, quæ
varietatem &longs;u&longs;cipit & à locis, & à Solis
magnitudine, propter quam æquino
ctium aliquanto cleriùs fit, quàm exi&longs;ti
metur. Hoc autem cùm ob&longs;eruatum e&longs;&longs;et
à multis, in Solis magnitudinem rela
tum e&longs;t. Sol igitur A B, centrum eius
C, terra DE, centrum eius F, linea
CHM, contingens Solem & terram, co
nus M. Quoniam igitur GH contingit So
lem & terram, erunt anguli G & H recti,
quare GC, æquidi&longs;tans FH, & ideò portio
GB, &longs;imilis portioni HE. Si igitur CG, ad
FH, proportio cognita e&longs;t: erit & GM, ad
MH, qualis CM, ad MF. Et quia CM,
F H, & C G, & H, rectus, erunt G H,
& G F, cognitæ, & angulus G C F, co
gnitus, ideóque G C B, atque ideò arcus
E H, con&longs;imilis G B: ideóque exce&longs;&longs;us diei
tempore æquinoctij &longs;upra duodecim horas:
duplicato enim E N, propter D L, fit ar
cus L D E H, cognitus. Iuxta hoc igitur
po&longs;ita G C, quinque cum dimidio, & F H,
vnum erunt F C, 1200. & C M, 1468.
quare C M, erit partium 1467. minut. 59.
&longs;ecundorum 23. M H, igitur erit partium
267. minut. 59. &longs;ecund.
53. Re&longs;iduum igi
igitur G H, erit partium 1199. minut. 59.
&longs;ecund. 30. igitur G F, partum 1199. mi
nut. 59. &longs;ecund.
31. tertiorum 30. Ideò tri
gonus C F G, habet vnum latus quod e&longs;t
C F, partium 1200. Secundum latus quod
e&longs;t F G, part. 1199. minut.
59. &longs;ecund.
31.
tertiorum 30. Tertium latus quod e&longs;t C G,
partium 5. minut. 30. Manife&longs;tum e&longs;t igi
tur quòd F C, & F G, &longs;unt fermè æqua
les, & quòd proportio vtri&longs;que ad C G,
e&longs;t, vt 218. & duarum vndecimarum ad
vnum. Statuatur igitur circulus circa tri
gonum C G F, & manife&longs;tum e&longs;t quòd
diameter F N, cadet in medio, & &longs;ecabit
C G, per æqualia in O, propter æquali
tatem F C, & F G. Igitur detracto qua
drato C O, quòd e&longs;t 7 9/16. ex quadrato FG,
relinquetur quadratum F O. Quod e&longs;t igi
tur latus eius? e&longs;t F O, partium &longs;cilicet
1199. minut. 59. &longs;ecund.
49. Cum hoc di
ui&longs;o quadrato C O, quod e&longs;t ( vt dixi )
7 9/16. prodibit O N, minut. o.
&longs;ec.
23. qua
re F N, tota e&longs;t part. 1200. minut.
o.
&longs;e
cund. 22. Hæc detrahemus ex omnibus
propter differentiam in&longs;en&longs;ibilem, relin
quetur F E, partium 1199. minut. 59. &longs;e
cundorum 37. & C G, partium 5. mi
nut. 30. Deducta igitur F N, ad partes
120. & e&longs;t dini&longs;o numero per decem, fiet
F C, partium 119. minut. 59. &longs;ecundo
rum 58. Arcus igitur F C, e&longs;t partium
179. minut. 36. &longs;ecundorum o.
C N, igi
tur part. o.
minut.
24. &longs;ecundorum o.
Qua
re C G, part. o.
minut.
48. &longs;ecundorum
o. Igitur duo arcus D L, & E H, huic
æquales, &longs;eu &longs;imiles: quia illi &longs;unt dupli
arcui B G, cui etiam e&longs;t duplum C G, hîc,
quia in circumferentia. Totus igitur ar
cus L D E H, e&longs;t, partium 180. minut. 48. &longs;ecundorum o.
& ideò dies in æquino
ctio horarum 12. minut. 3. &longs;ecundorum
12. & nox horarum 11. minut. 56. &longs;ecun
dorum 48. Et ita &longs;ub æquinoctio &longs;emper. Et æquinoctium nobis erit pridie quàm Sol
initium Arietis ingrediatur, imò perendie
& po&longs;t tertiam diem in qua Sol ingreditur
initium Libræ, id e&longs;t, die 8. Martij, &
15. Septembris. Re&longs;pondet hoc perpulchrè
experimentis. Quòd &longs;i paulò elatior &longs;it re
gio, vt in alti&longs;&longs;imis montibus, adeò ante
cedit Solis ingre&longs;&longs;um in Arietis initium,
vt ratio A&longs;tronomica fal&longs;a videatur. Lon
gior etiam e&longs;t duplo dies, quàm nox, 12.
Iunij. Primus dies æquinoctij ætate no&longs;tra
e&longs;t 10. Martij, hæc erit minut. 6. maior
nocte. Accedit præter hæc colli&longs;io luminis,
de qua po&longs;teriùs dicemus. Illud non præte
ribo, quod etiam admiratione dignum e&longs;t:
Solem quantò altiùs a&longs;cendit, eóque plus
à nobis abe&longs;t, eò magis nos calefacere,
quòd anguli rectis &longs;int propiores. Ob id
que hyemem e&longs;&longs;e longè frigidiorem, quòd
Sol terræ propinquior &longs;it. Sed cur &longs;ola Lu
na varias &longs;u&longs;cipit figuras, reliqua a&longs;tra om
nia perpetuò rotunda &longs;unt? An eò figuram
mutat, quòd opaca e&longs;t, & lumen quod ha
bet proprium, lumine Solis adeò e&longs;t imbe
cillius, vt qua parte à Sole non illumina
tur, lateat, & pars illa dee&longs;&longs;e videatur? E&longs;t etiam Lunæ peculiare maculam habe
re: vnde maxima apud antiquos quæ&longs;tio
orta e&longs;t, exi&longs;timantibus non paucis Lunam
participem e&longs;&longs;e elementaris naturæ, & ob
id affici. Ali
Oceani, vel orbis terræ, qua&longs;i è &longs;peculo re
lucentis. Nos verò illam, &longs;i corpus æter
num &longs;it, participem e&longs;&longs;e mortalitatis nega
mus. Nec tam procul imago &longs;eu &longs;pecies ali
qua in &longs;peculo videri pote&longs;t. Aut igitur ea
parte peruia maculam o&longs;tendit, &longs;icut in &longs;pe
culis vbi plumbum abra&longs;um fuerit, aut om
ninò illa eft terminus a&longs;pectus: eadem enim
in parte cum videatur, peruia e&longs;&longs;e non po
te&longs;t ibi Luna, ni&longs;i aliquo motu circumfe
ratur, ita vt redeat aduer&longs;o parui circuli,
& eccentrici motu ad eandem faciem. Quòd
&longs;i terminus &longs;it vi&longs;us, cur non in alia par
te? Videtur igitur nihil mirum, hanc du
bitationem alios quidem fatiga&longs;&longs;e, alios Ergo &longs;i &longs;ine par
uis circulis atque eccentricis motus Lunæ,
quemadmodum Calippo & Eudoxo placuit,
ab&longs;oluatur, erit maculæ Lunæ comperta ra
tio, &longs;cilicet ob&longs;curitas à per&longs;picuitate or
ta. Qua enim parte lumen &longs;olis non refle
ctitur, ob&longs;cura videtur. At ex per&longs;picuo
non reflectitur, tran&longs;it enim. Varietas au
tem den&longs;i, & rari manife&longs;tè in cœlo e&longs;t, vt
etiam in lacteo circulo videmus. E&longs;t & alia
quæ&longs;tio de Luna magis &longs;en&longs;ibus con&longs;picua,
cur apud nos plena luminibus maiorem
æ&longs;tum maris, apud Indos vacua faciat. Vi
detur autem cau&longs;a e&longs;&longs;e æ&longs;tus, calor tempe
ratus, & propinquitas Lunæ. In coniun
ctione autem, & plenilunio eodem loco. Luna e&longs;t, &longs;cilicet Soli propinquior: in qua
dratis autem radiis cum Sole terræ: tempe
ratior autem in no&longs;tris regionibus plena lu
na luminibus, ob aëris minorem calidita
tem, apud Indos autem vacua ob regionis
eius feruorem, attollit autem: cùm elatior
fuerit: elatior autem (vt dixi) in pleniluniis
ac nouiluniis. Et hîc temperata magis in ple
nilunio, apud Indos autem in nouilunio. Tunc verò mutat faciem ex Solis propin
quitate, lumen ac vim, non &longs;olum luminis
cau&longs;a, &longs;ed etiam propinquitatis ad terras. Nihil autem refert, & &longs;i non eleuetur, cum
ad &longs;imilitudinem res referatur. Sed dices, cur
&longs;i luna mutat faciem ex acce&longs;&longs;u ad &longs;olem, a&longs;tra
omnia reliqua rotunda &longs;unt? Hoc ideò con
tingit, quia vel lumen proprium adeò cla
rum e&longs;t, vt Solis lumen, &longs;ed imbecillius: vel
quia vndequaque peruia &longs;unt. Ergo a&longs;tra plu
rimum (vt dixi) a vobis di&longs;tant compræhen&longs;a
ratione: &longs;ed quia di&longs;tantia &longs;en&longs;um latet, par
ua ob id exi&longs;timantur. Turrium verò di&longs;tan
tia cum comprehendatur, & memoria etiam
magnitudinem teneamus, cum etiam angu
lus maior &longs;it quàm a&longs;trorum, turres a&longs;tris
maiores iudicamus. Ob id turres, &longs;i ab imo
videamus, latiores apparebunt, quàm &longs;i &longs;o
lam liceat &longs;upremam partem in&longs;picere, quòd
dum radicem videmus, videamus etiam di
&longs;tantiam. Sed quomodo cœli hi iuncti &longs;unt?
nam &longs;i vna e&longs;t &longs;uperficies caua &longs;uperioris,
& conuexa inferioris, quomodo in diuer&longs;as
partes &longs;uperiùs, & inferiùs cœlum moueri
poterunt? Si duæ &longs;unt, indiui&longs;ibile ab indi
ui&longs;ibili tangitur. Sed duas e&longs;&longs;e nece&longs;&longs;e, non
tamen quantitatem con&longs;tituunt: hoc autem
&longs;ufficit Ari&longs;toteli, ne continuum ex non con
tinuis componatur.
a&longs;tra rotun
da, videan
tur plana. A&longs;tra, maxi
ma e&longs;&longs;e, &
maximè di
&longs;tare.
næ, & terræ
magnitudi
nis compara
tio.
eorundem à
terra.
do minor,
quam olim
fuerit.
tio,
quòd æqui
noctij tempo
re dies e&longs;t,
maior no
cte, & ita
&longs;ub æquino
ctiali.
na figuram
mutet.
cula.
nilunio our
maiorem
æ&longs;tum maris
faciat.
&longs;e
&longs;it vna &longs;u
perficies.
Id quoque inqui&longs;itione dignum e&longs;t, an
po&longs;itis iuxta eorum, quæ apparent exqui
&longs;itam veritatis rationem orbibus æquatio
nis, contingat eos, vt in Mercurio refe
runt geminari? Et &longs;i contingit, quomodo
&longs;eorsùm moueri po&longs;&longs;int? Sit igitur orbis
æquationis exterior A, interior B, inferio
rum intimus C, extimus D, extra centrum
E, centrum mundi F, & orbis extra cen
trum G, in quorum medio H, centrum
concauæ exterioris, & conuexæ intimi. Ma
nife&longs;tum e&longs;t igitur, quòd &longs;i duo &longs;uperiores
orbes e&longs;&longs;ent &longs;imul iuncti, & duo inferiores
&longs;imiliter, quòd po&longs;&longs;ent moueri &longs;uper cen
tro F: & ita orbem extra centrum, eleua
rent. Et &longs;i mouerentur &longs;uper centro G,
frangerent cœlum Veneris, & Lunæ, in
ter quos cœlum Mercurij po&longs;itum e&longs;t. Om
nis enim &longs;uperficies orbis mota &longs;uper cen
tro &longs;uo, non violat orbem, quem tangit:
quia in eodem &longs;itu remanet. Sed &longs;uperfi
cies, quæ mouetur &longs;uper alieno centro &longs;i
tum mutat, & orbem, quem tangit, rum
pit. His cognitis, &longs;i A, & C, mouentur
ex dictis, &longs;uper centro F, nece&longs;&longs;ariò mouen
tur: quare vel &longs;ecum rapiant orbes B D,
quare diui&longs;i erunt fru&longs;trà, vel BCD, orbes
erunt tanquam vnus orbis, cuius centrum e&longs;t
H, quare tota hæc machina eleuabitur, ac
&longs;ub&longs;idebit iuxta partium &longs;itum, vt in Sole:
orbes autem B, & D, nigri &longs;eor&longs;um, præ
tereà moti &longs;uper centro H, moti ab&longs;idem E,
orbis deferunt: nam &longs;i &longs;eorsùm non mo
uerentur, fru&longs;trà e&longs;&longs;ent ab E, di&longs;iuncti. Si
verò mouerentur &longs;uper G, frangerent or
bes A, & C, igitur &longs;uper centro G, mouetur
orbis E.
Iam verò illud maximè mirum, a&longs;tris
quæ tam procul ab&longs;unt, maria & terras,
quæ coram oculis iacent innote&longs;cere, omit
to quòd antiqui illis ducibus &longs;ulcarent ma
ria. Illud magis admiratione dignum, quòd
tempe&longs;tate acti in incognitas maris aut ter
ræ partes, a&longs;trorum auxilio vbi &longs;int agno&longs;
cere queant. Po&longs;tulauit hoc à nobis Ioan.
Bapti&longs;ta de Ponte Vigo.
Ratio &longs;ic con&longs;tat:
Sereno iam facto cœlo Solis de die, aut al
terius planetæ de nocte, collige altitudinem
cum plani&longs;phærio, aut armillis dum a&longs;trum
meridiat, & ab hac detrahe declinationem
loci Solis, &longs;i Sol fuerit ab initio Arietis ad
initium Libræ: adde declinationem loci
Solis, &longs;i fuerit ab initio Libræ ad Arietis
initium, & quod fit detrahe ex 90. & ha
bebis latitudinem loci, quam & qui Indiam
nuper colunt, norunt inuenire. Sed pro
longitudine cum altitudine Solis, aut alte
rius &longs;tellæ cognitæ habita latitudine per
plani&longs;phærium, horam diei inuenies. Inde
per armillas cum loci latitudine locum Lu
næ qualis videtur, quæres: cui addes, aut
detrahes, quantum e&longs;t differentiæ ex a&longs;pe
ctus diuer&longs;itate, & habebis verum locum
Lunæ ea hora, iuxta quam ex tabulis Al
phon&longs;i habebis locum Lunæ & motum,
&longs;ecundùm &longs;ingulos dies præ&longs;entes. Diffe
rentiam ergo locorum Lunæ in&longs;trumento,
& tabulis inuentorum con&longs;idera, & cum
ea diuide motum diei, exibunt horæ, &
minuta, differentiæ pro &longs;ingulis igitur ho
ris partes 15. pro &longs;ingulis minutis quartam
a Fortunatis loci tabularum Alphon&longs;i, &longs;i lo
cus Lunæ in&longs;trumento inuentus po&longs;terior
fuerit, id e&longs;t, magis ab initio Arietis de
&longs;titerit loco inuento per tabulas: aut mi
nues ab eodem, vbilocus tabularum partes
& minuta, eo qui per in&longs;trumentum inuen
tus e&longs;t, plura obtineat, & quod relinquitur
aut cogitur, e&longs;t longitudo a Fortunatis loci
incogniti, quàm in &longs;phæra regionum &longs;imul
cum latitudine quæres, no&longs;cé&longs;que vbi lo
corum &longs;is, quibú&longs;que ventis in patriam re
gredi liceat: quod cùm ignorent, qui hi&longs;to
riam Indicarum rerum &longs;cribunt, latitudine
appo&longs;ita longitudines locorum omittunt. Nam quòd declinatione cur&longs;us Solis, qui
cunque Indiam vtramque petunt, multùm
adiuuentur, nec non & &longs;tellarum, omnibus
qui cum Lu&longs;itanis ac H
nauigationis gnaris, compertum e&longs;t. Iam ve
rò an vnus &longs;it mundus, an plures, an infini
ti, an infinitus vnus, & an aliquid extra ip
&longs;um, & an æternus, vel genitus, dictum
e&longs;t in libris de Æternitatis arcanis: nunc
verò de Luce & Lumine, quæ ab a&longs;tris pro
fluunt, dicemus.
cognitæ, di&longs;
per&longs;æque
pe&longs;tatibus
naues, quo
pacto vbi
&longs;int, digno&longs;ci
po&longs;&longs;int.
habere
& vmbram.
HABENT omnia &longs;ydera lumen,
motum, ac magnitudinem
propriam: & vt lumen minùs
à maiore tegitur, &longs;ic vmbra
latet. Luna in die vmbram
non facit, noctu fecit. Si Luna luceat,
a&longs;trorum reliquorum vmbras non videbis:
vbi illa delituerit, quorundam quandoque
adeò vmbram videbis exqui&longs;itam, vt Ve
neris ego lumen per fene&longs;tram ingrediens,
Lunæ e&longs;&longs;e arbitrarer. Vnaquæque igitur
&longs;tella proprium habet lumen, cùm propriam
habeat lucem: quo &longs;it vt ex frequentibus
&longs;yderibus lumen mi&longs;centibus, lacteus cir
culus ab oculo æ&longs;timetur. Adiuuat hoc cœ
li &longs;ub&longs;tantia den&longs;a, & &longs;yderum rara, velut
in Cometa, qui caudam, aut crines habet:
nam cùm nunquam mutetur, con&longs;tat ip&longs;um
in cœlo e&longs;&longs;e, non infra. Sed quomodo radij
per inane tran&longs;euntes refracti videntur,
cùm Solis radij in aëre vi&longs;ui
Hæc eadem e&longs;t cau&longs;a, cur etiam vbi refle
xio radiorum in terra e&longs;t, vt in vallibus,
longè maior &longs;it calor: nam &longs;i radius pene
trat, vnus tantùm e&longs;t: cùm reflectitur, duo:
cùm iterùm reflectitur, tres radij in eodem
&longs;unt loco, quare calor magnus hîc procrea
tur: in lactea autem via non his, aut ter,
&longs;ed tum ob propinquitatem &longs;tellarum, tum
ob den&longs;itatem millies reflectuntur, cùm
etiam plurimæ &longs;int: igitur in medio cando
rem, vt lactis fieri nece&longs;&longs;e e&longs;t, quod ego
etiam multis cum candelis ca&longs;u imitari pul
cherrimè vidi, vt euidenti rationi etiam
experimentum &longs;ub&longs;cribat. Atque eadem ra
tione ignis in cauis &longs;peculis accenditur,
quoniam in paruum &longs;patium radij plurimi
coëunt, non tamen in candida materia,
quia rationem tollit, qua accendere po&longs;&longs;unt:
po&longs;&longs;unt enim, quia coëunt, ac candidum
di&longs;&longs;ipat, & &longs;eparat. Ob hoc ab igne candi
da tela facilè vritur, imò à &longs;cintilla, à &longs;pe
culi concaui &longs;olaribus radiis non vritur. Eadem ratio ad vnguem e&longs;t in &longs;phærula
cry&longs;talli, & rotunda amphora vitrea aqua
plena. Sed vt in his radij ex aduer&longs;o coëunt,
ita in cauis &longs;peculis antè: verùm vrendi, &
non vrendi par ratio in vtri&longs;que. Cùm enim
rem candidam &longs;ubieceris, conus ille mani
fe&longs;tè dilatatur, & ideò vrere non pote&longs;t. Hoc autem quòd dilatetur, oculo etiam de
præhenditur. Sed cur lumen coactum hæc
inferiora maximè Solis calefacit, cùm Sol
calidus non exi&longs;timetur? Verùm ego cali
dum e&longs;&longs;e Solem ponere non vererer, cùm
nihil calidum aliud eo caloris genere exi
&longs;timem: hoc enim &longs;uperiùs o&longs;ten&longs;um e&longs;t. Nam putridus calor, & igneus non gene
rat, &longs;ed corrumpit: Solis calor, & &longs;yde
rum generat. Calor autem rerum, quæ vita
carent nullus actu e&longs;t, nec &longs;en&longs;u tactus per
cipi pote&longs;t. Solis calor tactui &longs;ubiicitur.
Sed nec animantium calor talis e&longs;t, cùm
pabulo indigeat, &longs;yderum calor minimè. Sed &longs;i velis placita Ari&longs;totelis tueri, dices
quòd aër & aqua dum lumen illud excipe
re conantur naturali quadam facultate, qua
grauia de&longs;cendunt, leuia a&longs;cendunt, mo
uentur ac di&longs;&longs;ipantur. Calor quoque, qui
in eis iam potentia erat, &longs;u&longs;citatur, & ad
actum perducitur. Aqua verò ab aëre inca
le&longs;cit, qui e&longs;t &longs;eip&longs;a calorem non habet:
proptereà &longs;uperficies &longs;umma, aut &longs;olùm
calida e&longs;t, aut maximè. Motum hunc ra
ritas con&longs;equitur, raritatem calor: hoc enim
&longs;uperiùs, quomodo fiat, o&longs;ten&longs;um e&longs;t. Ca
lor enim, motus, ac tenuitas circulo quo
dam mutuò &longs;ibi cau&longs;æ &longs;unt: nam &longs;ubtilitas,
caloris cau&longs;a e&longs;t: calor dum depa&longs;citur, mo
tus: at motus ip&longs;e &longs;ubtilitatis rur&longs;us cau&longs;a
e&longs;t: motus enim collidendo partes attenuat. Sub&longs;tantia tenuis, quia magnam vim exci
pit radij, calida euadit, calidum verò at
trahendo, & di&longs;cutiendo motum cit: quæ
vici&longs;&longs;itudo in animalibus vitam præbet,
& manife&longs;ti&longs;&longs;ima e&longs;t. Suprà enim docuimus,
frigidum nihil aliud e&longs;&longs;e, quàm quòd calo
re caret, nec recipit: rarum igitur admo
dum frigidum e&longs;&longs;e, e&longs;t impo&longs;&longs;ibile, videtur
igitur ip&longs;e radius, &longs;eu lumen caloris &longs;ub&longs;tan
tia, hocque nobis &longs;ufficeret, qui eatenùs &longs;o
lùm rationes &longs;ectamur rerum, quatenus iu-
quendam. Seu igitur &longs;olis ac &longs;yderum radios
per &longs;e calidos dixeris, &longs;eu ip&longs;os non calidos,
&longs;ed calefacere, nobis ex æquo &longs;atisfactum
erit. Mihi autem videtur, calorem e&longs;&longs;e &longs;ub
&longs;tantiam radij &longs;ideris: nec tamen calorem
hunc, cùm à lumine &longs;it in&longs;eparabilis, qua
litatem e&longs;&longs;e, quæ corrumpatur. Nec enim
calor, qui in elementis aut mi&longs;tis excipitur,
e&longs;t cœle&longs;tis, &longs;ed cœle&longs;tis imago &longs;olùm: igi
tur vt lux propria e&longs;t &longs;ideribus, ita calor, cui
nullum e&longs;t frigus contrarium, &longs;ed frigus &longs;o
la caloris priuatio e&longs;t. Verùm dices: Si mo
tus, caloris cau&longs;a e&longs;t, cur in lecto, & dum
maximè quie&longs;cimus, maximè calemus? Ve
rùm motus calorem excitat, refrigerat au
tem dum locum mutando nos aëri frigidio
ri exponit. Itaque in hyeme magnus mo
tus excalefacit, exiguus refrigerat. Sed di
ces: Cur autem frigent, qui quie&longs;cunt, in
lecto autem calent? Videtur autem aliquid
conferre pluma, aut cottum, vel lana, quæ
in lectis habentur. Verùm cau&longs;a præcipua
e&longs;t, quia non mutatur aër, qui nos tangit
&longs;ub culcitra collectus: extra autem lectum
quie&longs;centibus aër mouetur. Ex motu autem
bifariam refrigeratur homo, tum quia aër
calefactus circum nos manens recedit, tum
quia motus (vt dictum e&longs;t) refrigerat aërem.
Sed ad lucis ac luminis hi&longs;toriam redeo. Lu
men igitur e&longs;t lucis &longs;imilitudo, quæ clari
tas in &longs;e, & caloris &longs;ub&longs;tantiam adeò habet
annexam, vt propè nihil &longs;it aliud. Ob hoc
clari&longs;&longs;ima &longs;ydera etiam calidi&longs;&longs;ima, vt Sol,
Canis vterque, & Iupiter: non igitur lu
men, & claritas, & calor tres &longs;unt res, &longs;ed
vna, diuer&longs;orum comparatione, diuer&longs;a
nomina, & etiam diuer&longs;am imaginem re
præ&longs;entationem &longs;u&longs;cipiens. Lux verò à qua
lumen profluit, claritas e&longs;t ex illius tertio
genere: vtque in per&longs;picuo corpore à luce
fit lumen, ita in opaco color: & ip&longs;a hæc
omnia &longs;ui &longs;peciem producunt: nam per pra
ta ambulantes, virides facies habere viden
tur. Potens igitur color cum hæc faciat in
aëre libero, quid in ob&longs;curo faciet? vbi hæc
&longs;ola lux &longs;it vitio&longs;a, atque alieno colore in
fecta. Sic igitur lucerna ex aqua ardente &longs;o
la, & &longs;ale repræ&longs;entat ( dum omnis alia ab
&longs;it lux ) facies pallidas, vt mortuorum: hoc
enim expertus &longs;um. Et eadem ratione, &longs;i in
lampades virides oleum viride accendatur
(quod referunt fieri vna immatura in oleo
tandiu contenta, vt mature&longs;cat &longs;ub Sole) vi
ridia omnia apparebunt. Quid amplius, lu
cerna vitrea conclu&longs;a vndique colorem
fert
ctas res. Sunt autem validi colores, niger, vi
ridis, albus, rubeus, cyaneus &longs;eu cœle&longs;tis. Ignis autem expre&longs;&longs;iùs hoc facere pote&longs;t, &
longè maiora, vt &longs;erpentum imagines re
præ&longs;entare. Oportet autem vt potentia talis
&longs;it, & à fumo proprio ad rerum imagines
repræ&longs;entandas adiuuetur. Ergo lumen colo
rem, & magnitudinem, & formam mutare
pote&longs;t, vt trabes &longs;erpentes videantur, alienam
tamen figuram recipere nequeunt. Neque
enim
videri po&longs;&longs;unt, aut cum canino capite: &longs;ed &longs;i
lumen capita ab&longs;condet, ab&longs;condet & reli
qua. Neque formam mutare pote&longs;t &longs;ecun
dum luminis naturam, &longs;i pro forma figura
intelligatur. Quod verò occulta fit vi, aut
omninò non fiet, aut rari&longs;&longs;imè. Videntur au
tem mutari non &longs;olùm propria, &longs;ed etiam
communia &longs;en&longs;ibilia: ac quædam eorum ma
gis ac faciliùs, vt magnitudo, numerus, quies,
motus, ac figura. Etenim in quadratis fora
minibus quædam rotunda videntur, quia
non per &longs;e &longs;entiuntur, nec adeò exqui&longs;itè,
nec adeò vehementer in &longs;en&longs;um imprimunt:
lumen autem, & calor vi&longs;us &longs;unt propria. Verùm de coloribus &longs;uo loco dicemus, nunc
de lumine, & repræ&longs;entationibus tractatio
e&longs;t. E&longs;t autem ( vt dictum e&longs;t ) lumen lucis
imago in corpore per&longs;picuo. Per&longs;picuum au
tem triplex: quoddam æquale, quoddam inæ
quale, &longs;eu in partibus &longs;uis diuer&longs;um, & quod
dam &longs;ola &longs;uperficie, cuiu&longs;modi &longs;unt &longs;pecula. Hoc autem nitorem dicimus.
In per&longs;picuo
æquali lumen rectà procedit, in inæquali au
tem frangitur, à tenui reflectitur. Iuxta hoc
igitur con&longs;tat, tres tantùm e&longs;&longs;e &longs;pecies lu
minis, rectam, reflexam, & refractam. Re
cta o&longs;tendit res vt &longs;unt, refracta mutatas, re
flexa velut à &longs;peculis debiles. Mi&longs;centur
quandoque hæc, veluti cùm à cra&longs;&longs;iore vi
tro oppo&longs;ito plumbo lumen &longs;imile refran
gitur, ac reflectitur. Optima igitur è chaly
be, vel argento &longs;pecula, de quibus inferiùs
agetur, docebimus, non è vitro, cry&longs;talló
ve: quamvis aliter homines credant. Sed
quia quæ è metallo &longs;unt, facilè vitiantur, ob
id creditum e&longs;t, meliora e&longs;&longs;e vitrea. Metal
lica igitur exactiora, vitrea diuturniora, ni&longs;i
frangantur: leuis enim ille nitor non adeò in
vitro extinguitur, quoniam in materia &longs;ic
ciore non tam facilè hæret. Cau&longs;a enim cur
hæreat, e&longs;t humidum: in humido enim vin
culum adhærentium. Sed & figura vitiantur,
quæ reflectunt, & ea in quibus lu men fran
gitur. Itáque &longs;pecula concaua, & conuexa,
item per&longs;picilia non æqualia, fal&longs;as reddunt
imagines. Hinc cau&longs;a colligitur, cur non
tam ex &longs;olo, quam è muris, nec tam è muris,
quam è &longs;peculis reddantur imagines?
ni&longs;i in per&longs;picuo fit lumen è luce: quæ autem
non nitent, non &longs;unt per&longs;picua, ideò lumen
perit: omne enim &longs;olidum per&longs;picuum nitet,
& omne nitens e&longs;t per&longs;picuum. Quamobrem
in vndis etiam effigies relucent. Vnde Vir
gilianum illud:
Cùm placidum ventis &longs;taret mare: non ego Daphnim
Iudice te metuam, &longs;i nunquam fallit imago.
cau&longs;a.
flexi videan
tur, & calo
rë augeant.
cauis &longs;pecu
lis accenda
tur, & non in
alba mate
ria.
&longs;phærulis
cry&longs;tallinis
in &longs;ole po&longs;itis
accendatur.
calefaciat.
calor, ac mo
tus, cau&longs;æ
vici&longs;&longs;im.
magis ca
leamus.
&longs;it, &
per prata, fa
cies virides
habere vi
dentur.
præ&longs;entandi
facies homi
num &longs;ub di
uer&longs;is colori
bus.
&longs;pecies.
cula quæ.
reflectatur.
&longs;olida per
&longs;picua.
Videntur autem ab omnibus reflecti ra
dij, quia aliquis nitor in omni &longs;olido cor
pore e&longs;t. Verùm illud mirum, cur calor, &
radij per &longs;olida, cra&longs;&longs;a atque per&longs;picua ma
gis permeent, quàm per opaca, tenuia, ac
rariora: non enim meatibus implentur per
&longs;picua, qui aër continuus e&longs;t: & in vitro, &
cry&longs;tallo meatus illi directi non po&longs;&longs;unt
e&longs;&longs;e, quia non con&longs;i&longs;teret: radij autem re
cti. Nec aqua patitur meatus, cùm tamen
&longs;it per&longs;picua. Omne igitur quòd lucis ima
ginem recipit, id autem fæculentum non
e&longs;t, &longs;ed clarum, per&longs;picuum dicitur. Non
meatibus non indiget, velut nec calor: ca
lor autem magis corporeus e&longs;t. Quia ergo
in &longs;olido recipiuntur radij, recipitur & ca
lor. Quomodo autem à &longs;yderibus reflecta
tur, dubitatio non parua e&longs;t: nam &longs;i refle
ctitur lumen à &longs;ydere, &longs;olidum &longs;ydus e&longs;&longs;e
oportet: quòd &longs;i &longs;olidum, cur motu non
frangitur, & eum à quo mouetur non fa
tigat? Oportet autem quemadmodum & in
corpore animalium, animam &longs;pontè moue
re, & alacriter: at in nobis alacritas illa de
ficit, quia ibi &longs;olum e&longs;t vis, quæ a corde
transfunditur, vbi anima habitas: at in
cœlo cùm vbique anima &longs;it, e&longs;t alacritas
&longs;empiterna, ob id nec voluntate anima fa
tigatur, quòd nullo corporeo indigeat au
xilio: nec cor, quòd in eo &longs;it anima: &longs;ed
tamen &longs;peciem habet fatigationis. Cœlum
autem cùm nunquam quie&longs;cat, & vbique
præ&longs;entem habeat animam, nunquam fati
gari pote&longs;t. Sed de Lunæ circulo, quòd &longs;e
cum æthera rapiat, non adeò clara quæ&longs;tio
e&longs;t, fatigari enim deberet: melius verò e&longs;t
dicere, toti ætheri hoc ine&longs;&longs;e &longs;pontè, vt
vnaquæque pars circumcirca feratur ab O
riente in Occidentem, & &longs;ingulæ cùm &longs;uo
loco depul&longs;æ fuerint &longs;pontè ad eam reuer
tantur. Hæc autem quæ&longs;tio pro nobis e&longs;t,
qui mundum finem habiturum, habui&longs;&longs;é
que initium, in libris de Æternitatis arca
nis cen&longs;uimus. Aut for&longs;an dicemus, quem
admodum aquam ad Lunæ motum, &longs;ic æthe
ra ad primi cœli &longs;pontè circumferri, non ele
menti natura, &longs;ed obedientia ad &longs;uperiora: vel
quòd ad motum con&longs;eruandum hoc &longs;ufficit
nullo nixu, initium verò non &longs;ine labore fie
ret. Sed hic motus cùm &longs;it &longs;empiternus, ini
tio caruit.
&longs;olida.
æther mo
ueatur.
rum ratio.
Verùm de his &longs;atis, ad lucis ac luminis
hi&longs;toriam reuertamur: vbi meritò for&longs;an
quis quæret, cur ante Solis ortum, & po&longs;t oc
ca&longs;um, aër luceat & clariùs &longs;it? quod tempus
crepu&longs;culum vocatur. Sed cùm ve&longs;pertinum
crepu&longs;culi nomen retinuerit, matutinum in Cuius meminit Vir
gilius duo decim claris experimentis. Pri
mùm referre &longs;at e&longs;t:
Liquerat, & biiugis vecta rubebat equis:
Luce polum nitida perfudit candidus orbis,
Et clarum emicuit Sole oriente iubar.
Ergo Solis radij cùm impediuntur à ter
ra, nullam claritatem afferunt, &longs;i non ali
quo ex loco reflectantur. Etenim cùm me
dia nox e&longs;t, ponatur cœlum Solis ABF, Sol
A B, terra C D, ducantur contingentes
ACE: & BDE, concurrentes in E, totum
igitur quod continetur &longs;ub cœlo ABF, & &longs;u
pra, à lumine Solis illu&longs;tratur, præter tri
gonum CDE, & tamen partes F, & G, non
videntur claræ, quia Solis radij penetrant,
nec reflectuntur. Sed neque Sol magnitudi
ne &longs;ua pote&longs;t crepu&longs;culum facere, tum quia
radij viderentur, & Solem videremus ip&longs;um
tum quia, vt demon&longs;trauimus, ob maximam
altitudinem lineæ CE, & DE, fermè redde
rentur æquidi&longs;tantes. Ergo crepu&longs;culum fit,
quoniam pars quæ &longs;upra terram e&longs;t, conten
ta &longs;ub E, puncto, id e&longs;t, &longs;ub vmbra, terræ, à
vaporibus conden&longs;ata radios Solis excipit. & ad nos reflectit.
Ob&longs;eruemus igitur Solem dum e&longs;t &longs;ub
æquinoctiali circulo, qui crepu&longs;culum in
choat partibus 19. ante ortum, id e&longs;t, ho
ra fermè, & quarta ante Solis ip&longs;ius a&longs;cen
&longs;um, & manife&longs;tum e&longs;t, quòd tunc primum
Solis radius, qui aërem illu&longs;trat, terram
contingit: nam &longs;i non contingeret, ex &longs;um
mo loco vaporum contingens ad terram du
ctus perueniret ad locum inferiorem priore,
atque &longs;ic crepu&longs;culum antea quàm dictum
&longs;it, inchoaret. Hoc igitur po&longs;ito, con&longs;ti
tuatur circulus terram referens, cuius cen
trum C, contangens linea AD, &longs;umma pars
vaporum E, locus radij Soli F, & vbi &longs;ecat
AD, ibi G, ponat: quia igitur Solis di&longs;tan
tia maxima e&longs;t ad terræ comparationem, an
gulus FGD, e&longs;t, ac &longs;i e&longs;&longs;et in centro C, terræ,
quare e&longs;t 19. partium, igitur & EGA, vt in
centro circuli: &longs;ed A, & B, recti &longs;unt, igitur
cùm E, communis &longs;it duobus trigonis CBE,
& AEG, ip&longs;i erunt &longs;imiles, & ideò ratio late
rum cognita: at BC, e&longs;t millia pa&longs;&longs;uum (vt
dictum e&longs;t ) quinquies mille, igitur AE, e&longs;t
millia pa&longs;&longs;uum 288. & ad tantam altitudi
nem vapores a&longs;cendunt.
tio o&longs;tendens
ad quandam
altitudinem
à terra va
pores a&longs;cen
dere po&longs;&longs;e.
En vides humani ingenij &longs;ubtilitatem
quou&longs;que perueniat? Vitellionem haud ig
noro deceptum e&longs;&longs;e, qui a&longs;cendere tantùm
ad 52. pa&longs;&longs;uum millia tradiderit, cùm quintu
plo plus ac dimidio, quàm dixerit a&longs;cendant:
verùm cùm ambitum terræ contrahat, &
pa&longs;&longs;us ob id etiam maiores faciat aliquantò,
non tamen v&longs;que ad quartam partem debitæ
altitudinis deducere eam pote&longs;t. Quòd &longs;i vt
ad &longs;ummum deducatur crepu&longs;culum per
duas horas ante diem fiat, angulus C, in
circumferentia, qui æqualis e&longs;t G, partium
60. & E, 120. quare linea AE, quæ altitudo
vaporum, erit pa&longs;&longs;uum millia 772. & hoc
e&longs;t maximum ad quod a&longs;cendere vapores
po&longs;&longs;int è terra &longs;patium. Vnde Irides, Vir
gæ incendia, hiatus cœli, non altiùs fie
ri po&longs;&longs;unt: vt nec triplicati Soles, geminatæ
niues, pruinæ, & quæcunque à vaporibus
ortum habent. Exi&longs;timandum e&longs;t tamen in
diuer&longs;is locis variam hanc e&longs;&longs;e altitudinem,
quæ tamen præ&longs;criptum numerum pa&longs;&longs;uum
minimè excedat. Ponamus igitur, vt nobis,
qui à circulo Capricorni di&longs;tamus partibus
qua&longs;i 68. oculus &longs;it in B, Mediolani: pun
ctus autem, qui videtur &longs;ub circulo Capri
corni F. Con&longs;tat igitur, quòd proportio CE,
ad C B, e&longs;t, vt 8. ad 3. fermè. Cùm igitur
CA, &longs;it æqualis CB, erit proportio CB, ad
CA, etiam vt 8. ad 3. quare AC, ad AE, vt
5. ad 3. quare AE, e&longs;t millia pa&longs;&longs;uum 8000.
& in&longs;uper 333. de quibus non curo. Satis
con&longs;tat locum, qui à Mediolani incola vi
deri debet &longs;ub hyemali circulo, à terra di
&longs;tare plus, quàm decies altitudo vaporum
pertingat. Sed ibi Cometes videntur à no
bis, igitur non fiunt ex vaporibus. Sed nec
&longs;uprà in æthere, cùm ibi non &longs;it materia,
quæ accendi po&longs;&longs;it. At &longs;i dicas raptum hu
morem eou&longs;que trahi vi &longs;iderum, quamvis
altior &longs;it locus, quàm communis hic vapo
rum primùm quidem ob&longs;tat, quòd plerique
Cometes men&longs;em excedunt &longs;ecundum, aliqui
etiam nec in tertio finiuntur, huic conflagra
tioni nec tota terræ machina &longs;ufficere.
&longs;um
in eadem e&longs;t materia, &longs;ed perpetuò nouam
requirit. Hoc autem &longs;idus cum cauda plerun
que e&longs;t, & in æthere, quò fit vt minùs Luna
non &longs;it. Ardere autem tantam materiam, &
tribus durare men&longs;ibus, omninò impo&longs;&longs;ibile
e&longs;t. Accedit quòd aliqui hnmiliores e&longs;&longs;ent,
qui ab&longs;conderentur ante occa&longs;um, aut e&longs;&longs;ent
immobiles, quorum neutrum adhuc vi&longs;um
e&longs;t. Multa præter id &longs;unt, quæ ab&longs;urditatem
huius opinionis o&longs;tendunt: à quibus ab&longs;ti
neo: quemadmodum illud Albuma&longs;aris, Co
metem &longs;upra Venerem vi&longs;um fui&longs;&longs;e: e&longs;t au
tem Venus multò altior Luna. Sed depræ
hendere an Cometes in elementorum re
gione &longs;it, an in cœlo fiat: facilè e&longs;t admo
dum. Nam &longs;i maiorem habeat diuer&longs;itatem,
quàm Luna, in elementorum e&longs;&longs;e regione
nece&longs;&longs;e e&longs;t: &longs;ed &longs;i minorem, in cœlo fiet pro
cul dubio. Vides quàm leuibus artificiis hu
mana &longs;ubtilitas ad detegenda cœli arcana
progrediatur. Communia &longs;unt omnibus Co
metis, quòd triplici motu moueantur. Vno
ab Oriente in Occidentem, velut & &longs;ydera
omnia reliqua in horis 24. Altero ab Occi
dente in Orientem, paulò plus, minú&longs;ve par
te vna cœli, ad &longs;imilitudinem fermè Vene
ris. Nam Cometes anni M.D.XXXII. cùm
vige&longs;ima &longs;ecunda die Septembris exortus
e&longs;&longs;et, & tertia die Decembris occubui&longs;&longs;et, in
71. diebus, ex 5. parte Virginis, in 8. Scor
pij proce&longs;&longs;it: quo factum e&longs;t, vt &longs;olùm 63.
partibus, &longs;igniferi, &longs;ecundùm longitudinem
in diebus 71. proce&longs;&longs;erit, minus &longs;cilicet parte
vna diebus &longs;ingulis. Ex quo patet: &longs;ub Luna
eum e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;e, nam &longs;ic motu primi
orbis velociùs, quàm Luna moueretur.
Con&longs;tat enim Lunam in horis 24. retroce
dere iuxta primi motus rationem partibus
13. Plinius exi&longs;timat Cometem non vltra
80. diem apparere, nec celeriùs 7. occulta
ri. Simili ratione refert Hieronymus Fra
ca&longs;torius, prioris exempli auctor, in &longs;uo de
Homocentricis libro, die 8. Septembris, an
ni 1531. Cometem fui&longs;&longs;e paulò Sole Orien
taliorem, id e&longs;t, iuxta 24. partem Virginis
iuxta autem initium Octobris, cùm Iupiter
e&longs;&longs;et in tertia Scorpij parte, factus e&longs;t illi
propinquus.
fieri in re
gione ele
mebtorum.
&longs;unt cometis
omnibus
communia.
Cometes du
ret. Sect.3.c.23.
In men&longs;e itaque vno
negligentior fuit) partes circiter 40. Come
tes in longitudine &longs;uperauit, id e&longs;t, à 22. Vir
ginis, ad &longs;ecundam, vel tertiam Scorpij
progre&longs;&longs;us, qui motus Veneris motui parùm
e&longs;t ab&longs;imilis, aut Mercurij. Tertius e&longs;t mo
tus &longs;ecundùm latitudinem maximus, vt ( ni
ille fallatur ) incredibili celeritate modò ad
Boream vnus, modò alter ad Au&longs;trum fera
tur: qui tum proce&longs;&longs;us fiunt, cùm Cometes
iuxta polos fuerint: nam tunc modica varie
tas loci ad &longs;igniferum comparata, latitudi
nem non parùm mutat. Aliud verò commu
ne Cometis e&longs;t, quòd cauda &longs;emper ad vn
guem, partem Soli oppo&longs;itam re&longs;picit: vt
cùm Sol occidit, Cometes caudam habet
ad amu&longs;&longs;im Orientem ver&longs;us, vt in ob&longs;cu
ra Lunæ parte nobis &longs;ingulis diebus videre
licet. Tertium e&longs;t, quòd plerunque Solem
longitudine comitatur &longs;ic, vt in crepu&longs;culis
tantùm videatur, non tamen &longs;emper. Quò
fit vt clarè pateat Cometem globum e&longs;&longs;e in
cœlo con&longs;titutum, qui à Sole illuminatus
videtur, & dum radij tran&longs;eunt, barbæ aut
caudæ effigiem formant. Hic igitur in cœ
lo, &longs;i ibi e&longs;t generatio fieri pote&longs;t: &longs;i non
admittatur, dicere nece&longs;&longs;e e&longs;t, quod & ve
rius e&longs;t, cœlum e&longs;&longs;e &longs;yderibus pluribus, &longs;ed
non admodum den&longs;is, plenum: quòd cùm
aër &longs;icce&longs;&longs;it, & attenuatur, vel etiam aliis
ex cau&longs;is, oculis no&longs;tris &longs;e&longs;ubiicit. Nam &
quandoque Venus media die videtur, quam
de nouo genitam non e&longs;&longs;e &longs;atis con&longs;tat. Inde
fit vt ficce&longs;cente aëre maria multùm agiten
tur tempe&longs;tatibus, & ventorum flatus per
fæpè maximi &longs;uccedant, & nobiles ac Prin
cipes, qui curis, vigiliis, odorati&longs;que cibis,
tum vinis potentibus &longs;iccantur, mortem op
petant. Contingunt & hac cau&longs;a aquarum
imminutio, & pi&longs;cium mors, & &longs;terilitates,
& legum mutationes, ac &longs;editiones, & re
gnorum &longs;ubuer&longs;iones: quæ omnia ( vt dixi)
ab immodica tenuitate, ac &longs;iccitate aëris
fiunt, vt Cometes horum quidem po&longs;&longs;it e&longs;&longs;e
&longs;ignum, cau&longs;a autem minimè.
metes.
prodigia.
ers quomodo
fiant.
De iride verò quòd frequentior fit, &
quoniam palàm e&longs;t ip&longs;am in vaporum re
gione fieri, minor e&longs;t dubitatio. Velut
enim aquæ gutta, cùm ex aduer&longs;o Solis in
&longs;picitur, multos refert ac omnes &longs;plendidos
colores: ita è nube den&longs;a rorida, guttuli&longs;
que &longs;catente fit iris. Omne enim ob&longs;curum
e&longs;t, veluti nigrum. Indicio &longs;unt vmbræ, quæ
ob id omnes nigræ videntur. Duplicé&longs;que
cùm paries &longs;imul radios Soli rectos & ex
aqua reflexos receperit, &longs;ic vt eorum pars
ab homine intercipiatur. Namque Solis ra
diis illu&longs;tratur &longs;uperior vmbra, ob id non
adeò nigra e&longs;t. Cùm verò ob&longs;curum illumi
natur, & id politum fuerit, ad colores
pro lucis multitudine tran&longs;it. Ob&longs;cura
autem e&longs;t nubes, & guttæ aquæ poli
tæ, ideò lucis varietate colores referunt.
&longs;it ob&longs;curitati, cæruleus videtur: medius,
qui lumino&longs;ior e&longs;t, viridis: exterior, qui &
maximus, ampliori luce illu&longs;tratus, croceus
e&longs;t. Purpureus verò atque xanthus, non
principales &longs;unt colores: &longs;ed cum varietate
luminis ex altero in alterum colorem &longs;it
tran&longs;itus, coëuntibus terminis nece&longs;&longs;e e&longs;t
in in medio, velut etiam in picturis, te
nuiter colores alios apparere. E&longs;t autem
centrum Solis & oculi, & iridis in vna li
nea. Sic enim ex caua nebula perpendicu
lares radij reflectuntur: & quanquam ne
bula ip&longs;a non &longs;it rotunda, &longs;oli tamen ra
dij, qui ex parte rotunda reflectuntur, quia
&longs;oli perpendiculares &longs;unt, Solis imaginem
referunt: quæ quia debilis e&longs;t, & debili
ter reflectitur, colorum &longs;peciem repræ&longs;en
tat: nam lux cùm debilis redditur, in
&longs;plendidum colorem tran&longs;it: quæ &longs;i ma
gis debilitetur, in colores nigro propin
quiores mutatur: pò&longs;t &longs;i plus etiam, ad
colores &longs;ine luce peruenit: demùm ad ni
grum vbi minimum e&longs;t de luce, vltimo
cùm deficit, tran&longs;it in tenebras. Igitur
cùm ad centrum ex &longs;ola rotunda, cauá
que parte radij reflectantur, & &longs;i nubes
non caua &longs;it, & plures guttæ antè, reli
qua quidem tota nubes con&longs;picitur, &longs;ed à
caua, rotundáque reflexio fit perpendicula
ris, quæ iridem, id e&longs;t, Solem repræ&longs;en
tat, non aliter, quam ex aquæ guttis vi
debis, colores &longs;cilicet varios atque &longs;plen
didos. Cùm igitur Sol e&longs;t in finitore, &
oculus ( vt dixi ) in recta linea cum centro
iridis, centrum iridis in finitore, nece&longs;&longs;a
riò, erit, quare tunc ad vnguem iris &longs;ub &longs;e
micirculi forma apparebit: nam reliqua
medietas nece&longs;&longs;ariò tota e&longs;t &longs;ub finitore,
&longs;i centrum in illo e&longs;t. Cùm verò Sol al
tior extiterit, manife&longs;tum e&longs;t, quod li
nea ducta à Solis centro per oculum infrà
finitorem cadet: igitur tunc centrum iridis
erit &longs;ub finitore: & quò Sol extiterit al
tior, linea ducta à Sole per oculum hu
milior erit, quare & centrum iridis, quod
in hac linea e&longs;t. Itáque quantò cen
trum iridis magis erit &longs;ub finitore, eò &longs;u
perioris &longs;emicirculi pars maior ab&longs;conde
tur ab oculis no&longs;tris: quare quantò altior
Sol, eò minorem portionem vnius circu
li iridem e&longs;&longs;e nece&longs;&longs;e e&longs;t. Liquet autem ex
his, tum quòd iridis pars media ab&longs;que ne
bula e&longs;t,
dem nihil e&longs;&longs;e: nam non ex centro nebulæ
radij reflectuntur, &longs;ed centrum &longs;olum ima
ginatione con&longs;tat. Quòd etiam vna tantùm
videri po&longs;&longs;it, haud dubium e&longs;t. Nam cùm
oculus in linea &longs;it, quæ à Sole procedit ad
centrum nebulæ, nulla alia, ni&longs;i idem ha
beat centrum iris videri poterit. Sed nec
&longs;ub eodem centro, quoniam ex Sole refle
xio fieri nequit: nam oculus habet ratio
nem centri cauitatis: non quia &longs;it centrum,
&longs;ed quia ex duobus pu
quæ à centro e&longs;t, duæ lineæ ad eadem pun
cta &longs;ub æquis angulis reflecti non po&longs;&longs;unt.
Relinquitur igitur, vt ex prima alia refle
ctatur, quare &longs;ecundam maiorem prima e&longs;&longs;e
nece&longs;&longs;e e&longs;t, & debiliorem multò: itaque ex
&longs;ecunda tertiam oriri e&longs;t impo&longs;&longs;ibile. Quia
igitur ex prima reflexa &longs;ecunda oritur, ne
ce&longs;&longs;e e&longs;t, vt lineæ &longs;eu radij circuli prioris
iridis interiores, cùm maiorem angulum
faciant, longiùs re&longs;iliant, exteriores pro
piùs: quare cir coeruleus erit exterior circulus
&longs;ecundæ iridis, medius viridis, vt primi ex
terior croceus, contraria ad vnguem prio
ri ratione. Planum etiam ex his e&longs;&longs;e exi&longs;ti
mo, quòd cùm Sol e&longs;t in meridie iuxta æ&longs;ti
uum &longs;ol&longs;titium &longs;emicirculi maximam habet
altitudinem: quò fit, vt centrum iridis &longs;e
midiametro totius circuli eius &longs;it infra fini
torem vi&longs;us, quare iris non videbitur: &longs;ed
cùm iuxta autumni æquinoctium, & per
totam hyemem, & po&longs;t æquinoctium ver
num videbitur, &longs;ed eò minor, quò ( vt di
ctum e&longs;t
gis appropinquabit. Cur autem dum iris
modica e&longs;t, & parùm à finitore eleuatur, eò
maioris circuli pars e&longs;&longs;e videtur? Cau&longs;a e&longs;t,
quòd oculus magis di&longs;tare iridem, quò
humilior e&longs;&longs;e iudicat: quoniam di&longs;tantiam
intelligit, vt de a&longs;tris diximus. Sed cùm
di&longs;tare verticem iridis plus iudicat, latio
rem etiam exi&longs;timat, velut etiam dixi, de
Sole, & Luna orientibus, at angulus maior
circuli maiorem illum e&longs;&longs;e o&longs;tendit, quod
facilè qui&longs;que intelligit, cùm minorem cir
culum maiori ita in&longs;cribit, vt &longs;e tangant:
apparet enim maiorem in circumambiente
linea e&longs;&longs;e latiorem: ea de cau&longs;a minor por
tio iridis, maioris circuli pars e&longs;&longs;e videtur.
Sed non &longs;olùm irides ex nebulis, verum ex
remis dum agitantur in mari lucis reflexio
ne, à guttis aquæ fiunt: & hyeme au&longs;tro
&longs;tante circa lucernas, maximè ab his, qui
oculos habent humidos: & à guttis in&longs;per
&longs;is parieti, dum à Sole illuminantur, in ob&longs;
curo oculo è directo re&longs;piciente: omnium
enim vna e&longs;t cau&longs;a, vt rectè refert Ari&longs;to
teles. Sed Pareliæ, Virgæ, & Corona, quam
nos circa Solem vidimus, Halonem vo
cant, coloris cau&longs;am eandem habent, quam
diximus: verùm, Pareliæ & ip&longs;æ &longs;olum ex
reflexione ad oculum fiunt, nulla pror&longs;us in
nubibus imagine: atque ideò ex guttilis
tunc nubes con&longs;tat. Iris & igitur Pareliæ
plerumque pluuias nunciant leues, quia gut
tulæ ex aqua &longs;unt & diui&longs;æ, radiu&longs;que Solis
penetrat. Corona autem &longs;ub&longs;tantiam habet
quippe quæ fit ex reflexione Solis, aut Lu
næ, aut &longs;yderis alterius, tanquam ex cen
tro à nube den&longs;a in circuitum, rotunda fi
gura. Itaque non oculus eas fingit vt iridem
& Parelias, &longs;ed factas videt, & in nubibus
con&longs;i&longs;tentes. Velut etiam&longs;i cry&longs;tallum, tri
gonum, &longs;eu pri&longs;ma, vel hexagonam Soli
expo&longs;ueris, in aduer&longs;o pariete colores non
fictos, &longs;ed veros iridis videbis: & &longs;imiliter
&longs;ub va&longs;e vitreo pleno atque Soli, vel etiam
lumini claro expo&longs;i to, eo&longs;dem con&longs;picere
licet. Sed ficti erunt, &longs;i cry&longs;tallum in&longs;picias
aut vitrum: nam quales tu vides, & vbi
vides Sole præ&longs;ente, &longs;ocius non omninò
videbit: aut di&longs;&longs;imiles, aut non eodem lo
co, quia veræ non &longs;unt, &longs;ed ab oculi a&longs;pe
ctus ratione tantum profici&longs;cuntur. Quò fit
cubuerit, plantas illas efficere odoratas, tum
maximè &longs;i iam naturâ tales &longs;int: vt laurus,
iuniperus, myrtus: credo potiùs cau&longs;am
e&longs;&longs;e, quam dixi, cur optima terra po&longs;t &longs;icci
tatis imbre &longs;uperueniente benè oleat. Quis
enim vnquam irridem vidit arbori incum
bentem? cùm &longs;ola
ne con&longs;i&longs;tat. Quod igitur dicere oportet,
cum Ari&longs;totele e&longs;t, iridem apparere cum
ex guttulis nubes humilis e&longs;t, quæ po&longs;t lon
gas &longs;iccitates arboribus &longs;uperueniens iam
natura odoratis concocto protinus humido
guttularum tenui, in vapores mirum in
modum odoratos euane&longs;cit: nam hoc ego
quandoque in æ&longs;tate matutinò vidi, in ro
&longs;æ arbore iam are&longs;cente: tantus enim ex
rore citra iridem fragrabat odor, vt vix ei
quanquam au&longs;im comparare. Hac de cau&longs;a,
qui iridem viderunt iam, & naturam eius ig
norant, odoris cau&longs;am in eam referunt. Ma
tutin&ecedil; imbres, ve&longs;pertinæ
apud nos &longs;olent: quoniam nobis
cœlum plerumque occidente Sole, at &longs;ere
num in iride ve&longs;pertina. At Corona, & Vir
gæ, vel diu manent inconcu&longs;&longs;æ, & nimbos
prædicunt, nam nubes e&longs;t den&longs;a, quæ tam
diu immota manet, & radiis &longs;yderis non
con&longs;umitur, nec di&longs;&longs;ipatur, quòd &longs;i pars
maneat, pars repentè di&longs;&longs;ipatur, aut tota
&longs;imul di&longs;&longs;ipetur, ventos prænunciat, ex ea
parte, quæ rectè imminet auul&longs;æ parti, vt
&longs;it qua&longs;i ventus chorda relicti arcus Halo
nis, vel æquidi&longs;tans parti &longs;upremæ, aut la
teri auul&longs;æ partis Virgæ: at &longs;i &longs;en&longs;im emar
ce&longs;cant, tenuitatis vaporum indicium præ
bent, atque ideò etiam &longs;erenitatis. Diffe
runt autem inter &longs;e Pareliæ, & Virgæ, quan
quam ambæ rectæ &longs;int ( nam inter Iridem
& Coronam, quum Corona &longs;it circulus
completus, haud ob&longs;cura e&longs;t differentia)
quòd Virgæ oblongæ &longs;unt, & coloribus
Iridis di&longs;tinctæ, vno, per&longs;æpè duobus, plu
ribu&longs;ve, quandoque in &longs;ummo nubium qua
&longs;i imminentes capiti, aliquando qua&longs;i de&longs;
cendentes, iuxta nubium &longs;itum: non val
dè latæ, &longs;ed angu&longs;tæ, vnde nomen &longs;um
p&longs;erunt. At Pareliæ rotundæ qua&longs;i, aut
parum oblongæ, Solem aut Lunam gemi
natam o&longs;tendunt: quandoque à lateribus
Solis vna &longs;ingulis, &longs;ic vt tres Soles quan
doque referant vt ego &longs;emel vidi: nec &longs;atis
noueram oculo, quis e&longs;&longs;et verus, adeò mica
bant, qui à lateribus erant radiis: aderant
tunc & Iris vna, & Corona etiam, in cœ
li medio ( dictum mirum
ibi e&longs;&longs;et, &longs;ed omnes in Oriente: neque enim
fiunt hæc, ni&longs;i Sole occiduo, aut Orien
te, dum nubes caua excipit, ac den&longs;a ra
dios, atque remittit. Igitur quum tres Lu
næ fuerint, media erit vera. Accidit rarò
de Luna geminata, rari&longs;&longs;imè de triplici:
quòd non fiat, ni&longs;i Luna (vt dixi) in Orien
te, vel Occidente, ob cau&longs;am de Iride a&longs;&longs;i
gnatam: nec ni&longs;i plenilunio fermè, cum
alio tempore &longs;it imbecillior: purum etiam
aërem & den&longs;i&longs;&longs;imam nubem expo&longs;tulat. Cum verò trigemina futura e&longs;t, manife
&longs;tum e&longs;t, quòd duas tales nubes, ac lo
cis opportunis con&longs;titutas ade&longs;&longs;e oportet. Frequentior e&longs;t Parelia Solis duplex, quàm
Lun&ecedil;&longs;implex. Simplex autem Solis frequens
e&longs;t, ac nullis nautis penè, magno etiam cum
periculo, non vi&longs;a. Accedit ad Parelia
rum Lunæ raritatem, quod homines no
cte non adeò vigilant, & in locis manent
apertis, ac &longs;ub diuo, &longs;icut de die, vt plu
res longè fiant for&longs;an, quæ non videntur. Solis autem imaginem impo&longs;&longs;ibile e&longs;t om
nes latêre, tot &longs;ub dio mortalibus. At
que ( vt reor ) eadem e&longs;t cau&longs;a, cur paucæ
irides Lunæ videantur: nam & hæ nocte
primum, Luna luminibus &longs;altem fermè
plena, non multum circa æquinoctia
lem circulum, & finitori propinqua vi
deri po&longs;&longs;unt. Hanc ferunt in Germania,
vbi frequentius videtur ob poli altitu
dinem, & nubium den&longs;itatem, bis vi
&longs;am vna ætate, Candida e&longs;t multò ma
gis &longs;olari iride, vt pro cæruleo ob&longs;cura viridi
tas, pro viridi croceus, pro crocea albus fer
mè &longs;ubiiciatur. His rationibus palam e&longs;t,
cùm Sol aut Luna nunquam retrò capita
no&longs;tra agantur ad Boream, &longs;itque centrum
iridis in linea à Sole ad oculum, iridem in
Oriente in Occidente, & in Septentrione
tantùm &longs;pectari po&longs;&longs;e: in Au&longs;tro nunquam
ni&longs;i quantum ex Solis, & finitoris diuer&longs;i
tate contingit, æ&longs;tate parietes in mane ver
&longs;us Boream à primis radiis eius illu&longs;trari,
Cùm enim æ&longs;tate Sol oriatur, vbi circulus
Cancri finitorem &longs;ecat, ratio &longs;phæræ edo
cet, vt nobis au&longs;trum in&longs;picientibus, vm
bras adeò obliquas exporrigat, vt ad Au
&longs;trum tendere videantur. Eadémque ratio
dum occidit, viget: nam verticis axis cùm
ad centrum terræ de&longs;cendat: Sol verò citra
centrum terræ in circulo Cancri feratur,
nece&longs;&longs;e e&longs;t, vt quantò magis finitori pro
pinquus e&longs;t Sol, eò illum borealiorem no
bis videri, cùm lineæ, quæ ad verticem ten
dit no&longs;trum, partis imæ comparatione ve
rè &longs;it borealis. Sagitta enim ad circulum
Cancri perueniens in finitoris &longs;uperficie,
breuior e&longs;t, quàm vt nos attingat.
nigræ vi
deantur.
nis colorum
in iride.
tundæ figu
ræ.
deatur &longs;emi
circuli for
ma, dum &longs;ol
e&longs;t in finito
re. Cur iris dum
&longs;ol altior
e&longs;t, minor
videtur.
tantum duo
videri &longs;imul
po&longs;&longs;int.
dæ colorum
ordo.
meridie non
fiat.
minorem re
fert circuli
portionem, eo
maioris cir
culi pars vi
detur.
mis, & lu
cerna, &
guttulis.
pareliis, &
virgis.
liæ quid &longs;i
gnificent.
dis veræ,
quomodo
fiant à cry
&longs;tallo, & vi
tro. Iris quomo
do bene olere
faciat arbo
res.
3.
virgæ quid
prænuncient.
pareliæ, in
quod diffe
rant, tum
iris, & coro
na.
& geminæ
lunæ rari&longs;&longs;i
mè contin
gant.
lunæ raræ,
& quales.
au&longs;tro à no
bis videri
non po&longs;&longs;e.
nè, & ve&longs;pe
ri vmbræ
qua&longs;i au
&longs;trales.
Sed & ex his di&longs;tantiam iridis vi&longs;æ à no
&longs;tris pedibus iam metiri di&longs;camus. Sit ar
cus &longs;emicirculi AB tran&longs;euntis per Solem,
& oculos no&longs;tros, ac verticem no&longs;trum,
& centrum iridis, tum illius verticem
A B: & &longs;it centrum mundi C, centrum
iridis D, cuius &longs;emidiameter, & &longs;inus ver
&longs;us &longs;eu &longs;agitto E F, medietas ima arcus
iridis vi&longs;a E F, Sol K: quia igitur ar
cus K A notus e&longs;t, erit & angulus in C,
qua&longs;i e&longs;&longs;et centrum mundi punctus C, ob
& F rectus e&longs;t: igitur trigonus C F D co
gnitus ex tabula de chorda, & arcu. Du
cemus igitur C E H, & erit arcus B H ex
plani&longs;phærio illicò notus: nam hæc e&longs;t pri
ma operatio, & facillima illius in&longs;trumen
ti, quæ illicò nobis occurrit. Igitur an
gulus BCH notus: & eodem modo CFE re
ctus: igitur trigonus CFE, & proportio quin
que linearum CD, CE, CF, DE, EF, & quan
ta &longs;it portio &longs;emicirculi EG ex tabula de chor
da, & arcu: nam po&longs;ita DE, 60. duplicabi FG,
quam infrà docebo, & arcus illi chordæ è
directo &longs;criptus, e&longs;t totius iridis, quæ ap
paret, id e&longs;t, dupli G E. Et ita habes iam
quantitatem iridis, quamuis non videas
imum illius, id e&longs;t, punctum G, nam vix
vnquam pote&longs;t e&longs;&longs;e certus de puncto G, an
&longs;it ima pars iridis, propter locorum inæ
qualitatem. Pò&longs;t procedo ad L, & video
altitudinem B M per E punctum, igitur
angulus M E H e&longs;t cognitus: quia ( vt de
claratum e&longs;t
longè minus nubes: vt Albertus Magnus
exi&longs;timat, non plus 15. &longs;tadiis: e&longs;t igitur
ac &longs;i angulus HCM e&longs;&longs;et in centro terræ,
& ideò CEL cognitus, & F C E fuit co
gnitus igitur C L E & totus trigonus
C E L per eandem tabulam: & quia an
gulus F E C cognitus fuit, & LEC, erit
angulus FEL cognitus, quare cum F rectus
&longs;it, erit trigonus FCL cognitus: quare pro
portio FL ad LE cognita, & iam L E ad
LC cognita fuit ex trigono ELC, igitur
ratio FL ad L C cognita: &longs;ed L C e&longs;t co
gnita men&longs;ura, e&longs;t enim proce&longs;&longs;us tuus, igi
tur FL cognita, & etiam FC ex ip&longs;is com
po&longs;ita: F G autem cognita fuit & ED: ideò
cum duxeris EF in aggregatum ex E D &
D E & producti latus quadratum acce
peris, habebis G F ex S. &longs;exti, & 31.
tertij elementorum Euclidis. Ducta igi
tur C F in &longs;e, & F G in &longs;e, latus ag
gregati, e&longs;t linea C G di&longs;tantia à loco
iridis, vbi terram tangit. Con&longs;picuum
autem e&longs;t, quòd &longs;i quis &longs;uper montem
a&longs;cendat alti&longs;&longs;imum, iridem maiorem &longs;e
micirculo videbit, & eò maiorem, quò
mons altior extiterit: quod enim ha
bet ante oculos &longs;patium, vacui habet
rationem Neque ignorare decet, maxi
mam iridem non vltra quadraginta duas
partes in no&longs;tris regionibus &longs;upra finito
rem eleuari. Maxima autem fit iris,
quum Sol in occa&longs;u, vel ortu extite
rit, & linea C F fuerit longi&longs;&longs;ima. Con
&longs;tat igitur etiam &longs;ciri po&longs;&longs;e, quanta &longs;it
maxima iridis à nobis di&longs;tantia, illius
&longs;uppo&longs;ita magnitudine, tum verò ex di
&longs;tantia ip&longs;a magnitudinem, provt defi
nitum e&longs;t, comparata F G linea ad C G
iam cognitam. Iam verò ex reflexione
con&longs;tat, quòd &longs;i &longs;peculum ponatur &longs;ub
aqua, imago Solis ab aqua reflectetur,
quæ Solem referet alia verò quæ ex a
quæ &longs;uperficie coangu&longs;tatur ob medij den
&longs;itatem, à &longs;peculo reflectetur, & &longs;y
deris exigui imaginem refert, putant
que homines &longs;ydus aliquod e&longs;&longs;e Soli pro
pinquum, quod eo artificio detegatur,
cùm &longs;atis con&longs;tet imaginem e&longs;&longs;e Solis,
&longs;ed ab aqua in &longs;peculum refractam, quam
plerumque in deliquiis Solis homines, dum
deliquium &longs;pectare &longs;tudent, in &longs;peculo vide
re &longs;olent.
&longs;tantiam iri
dis à no&longs;tris
pedibus de
præhenda
mus, & illius
maxima po&longs;
&longs;it videri.
pra
eleuari po&longs;&longs;it
iris.
aqua ob &longs;pe
culum.
deliquum pa
titur, figura
per angulare
foramen ra
diorum
&longs;euntium
uis formam
referat.
per inci&longs;ur
angularem
tran&longs;euntes
in &longs;ubiectum
planum ro
tundam fi
guram effin
gant.
Sed cur dum Sol deliquium pati
tur, illius imago per angulare foramen
delata, nauis formam refert? Mira nunc
à me ratio radiorum e&longs;t explicanda, &longs;ed
&longs;en&longs;im ob difficultatem: nam cur pri
mò radij per inci&longs;uram angularem tran
&longs;euntes, in &longs;ubiectum planum rotundam
figuram, non rectam o&longs;tendant, & eò
rotundiorem, quò magis procul e&longs;t pla
num ab inci&longs;ura, demon&longs;trandum e&longs;t. Cau&longs;a huius e&longs;t duplex, quæ &longs;uperiùs
e&longs;t enarrata. Nam lineæ quæ priùs coi
bant, quantò longiùs procedunt, tan
tò æquidi&longs;tantium magis naturæ appro
pinquant: quò fit, vt ab angulorum na
tura ab&longs;cedentes, rotundæ magis acce
dant. Hoc igitur iam in &longs;uperiore figu
ra demon&longs;trauimus: atque eò magis,
quòd radij à toto Sole, non ab vno
puncto prodeunt. Altera e&longs;t, quòd cùm
figura quò magis ab&longs;cedit, eò magis au
getur: oculus verò obiecti illam partem
relinquit, quæ debilior e&longs;t minima par
te rei, quam videre pote&longs;t, vt iam &longs;up
po&longs;uimus ab initio. Cùm rotundior pars,
& ampla, lumine &longs;uo angulos obum
bret, nece&longs;&longs;e e&longs;t, vt partes tenuiorum
virium, id e&longs;t, angulares, priùs mo
uere vi&longs;um de&longs;inant mediis, in quas co
pio&longs;us emittitur radius: igitur figuræ il
læ rotundæ apparebunt, & eò rotundio
res, quò magis non &longs;olum ab inci&longs;ura
ea, per quam radij tran&longs;eunt illam con
&longs;tituentes abfuerint, &longs;ed etiam ab ocu
lis intuentium. Hæc igitur cum &longs;int cla
ri&longs;&longs;ima, & vbi lumen &longs;ub propria qua
&longs;i quantitate excipitur, &longs;i quid &longs;it inter
medium, cum vmbra defertur: imagi
ne igitur Solis qua&longs;i &longs;ub magnitudine
redacta, quà &longs;ubiicitur oculis inci&longs;uræ
beneficio, cum Luna interpo&longs;ita &longs;it cor
pus den&longs;um atque opacum, nece&longs;&longs;e e&longs;t
vmbram etiam Lunæ in figuræ videri. Sed Lunæ vmbra rotunda e&longs;t, quia Lu
na ip&longs;a e&longs;t rotunda, & forma à qua ab
&longs;cinditur rotunda: igitur cum à rotundo
rotundum ex vna parte aufertur, relin
quatur nauiculæ &longs;eu vacuæ Lunæ imago,
nece&longs;&longs;e e&longs;t in deliquiis formas, quæ in
planis de&longs;cribuntur, à radiis per angula
res inci&longs;uras tran&longs;euntibus, nec angula
res nec rotundas e&longs;&longs;e, &longs;ed lunares, &longs;eu
ad nauiculæ formam factas. Verum opus
e&longs;t diligenti con&longs;pectu, quoniam cum
Luna &longs;it peruia, rotunda videbitur eiu&longs;
modi figura. Sed clarior par lunarem for
mam ( vt dixi ) repræ&longs;entat.
Hæc volui &longs;ubiicere, quoniam hoc in
libro, vt præfatus &longs;um, nihil fal&longs;um, aut
dubium &longs;cribere volui. Quòd &longs;i cui ea, quæ
proponimus, non &longs;uccedant, &longs;eip&longs;um igno
rantiæ, non me accu&longs;et mendacij. Sed ad
rem regredior. Eiu&longs;dem deliquij tempore
non leuis capitis contingit. Cau&longs;a e&longs;t, quod
lumen paucum e&longs;t, & ob id croceum. Indi
cat hoc aurora, quæ & ip&longs;a crocea e&longs;t, vnde
illud Virgilij:
Antiqui enim, Seruio te&longs;te, ex Varronis
authoritate, diem à prima luce inchoabant:
quem & in quatuor partes diuidebant. Ha
rum prima erat manè, quæ & aurora, à
Manum, quod e&longs;t bonum: &longs;ic enim &longs;alutare
&longs;e antiqui &longs;olebant, tempe&longs;tiuè &longs;urgentes:
inde ortum ab ortu. Solis ad quartam horam
v&longs;que: quòd Sol perpetuò a&longs;cendere vide
retur, appellabat: à quarta ad octauam v&longs;
que meridiem, qua&longs;i Sol meridiaret: & v&longs;
que ad 22. occa&longs;um, quòd de&longs;cenderet, ac
tandem occultaretur. Vnde horæ hæ æqua
les erant, &longs;cilicet 12. pars diei à Solis ortu
ad occa&longs;um. Nox verò in quinque, ve&longs;pe
ra, quæ & crepu&longs;culum nocturnum, &longs;eu lux
dubia: conticinium cum obtenebraretur
aër: hoc &longs;e quieti tradebant: intempe&longs;ta,
quæ metas vigilantium excederet, & neque
&longs;urgentibus e&longs;&longs;et accommodata: erátque
tempus à 4. ad 8. horam inde gallicinium
ad 10. fermè, à qua ad auroram lucifer. Sed
vt ad propo&longs;itum redeam, eadem ratione
in aëre fieri permutationem nece&longs;&longs;e e&longs;t ma
guam, ob quam quibus caput e&longs;t imbecil
le, dolet. Verùm dices, nonne dum Sol ori
tur, parum etiam luminis ad nos peruenit
& dum occidit, & tamen illud candidum
e&longs;t, &longs;icut & quod paruo foramine per fe
ne&longs;tram in ob&longs;curum cubiculum ingreditur? Sed cau&longs;a huius e&longs;t, quòd dum Sol oritur
aut occidit, parum temporis ab&longs;umit, ma
net autem diu in deliquio: quòd &longs;i quis
primos radios orientis aut vltimos occiden
tis Solis, qui non ex centro veniunt, tum
maximè procul in&longs;piciat, croceos ab&longs;que
dubio illos e&longs;&longs;e videbit. Ex his igitur duo
per&longs;picua &longs;unt: Solem vndequaque non ex
&longs;olo centro radios emittere: & tamen ra
dios, qui ex centro emittuntur, e&longs;&longs;e vali
diores: quod et&longs;i non fatearis, modò pri
mum concedas, nihil ad res demon&longs;trandas
detrimenti afferet. Verùm (vt dixi ) ex toto
Sole tanquam ex igne vndequaque radios
prodire claret, quoniam deliquij tempore
pars, quæ centro oppo&longs;ita e&longs;t occupatur à
Luna, & tamen aër, & parietes illumi
nantur.
& vnde
quaque ra
dios emitte
re.
&longs;peculum
concauum
omnes radios
in vnum
colligat.
E&longs;t etiàm ratio &longs;peculi concaui hoc
o&longs;tendens, quoniam non aliter in vnum
punctum coire po&longs;&longs;ent omnes radij, ni&longs;i à
toto Sole procederent. Finge tu ex centro
Solis &longs;olum illu&longs;trari &longs;peculum, profectò
&longs;olus radius vnus in &longs;peculi centrum reddi
bit. Vnde ergo fit, vt in centro &longs;peculi con
caui ignis &longs;emper accendatur, & omnes ex
Sole radij coëant: hoc enim Euclides rectè
demon&longs;trauit in &longs;uis &longs;pecularibus. Nam ex
ABCDE in F centrum omnes radij inter K
& L reflectuntur, non ex vno tantùm cir
culo, vnde in F ignis accenditur.
Sed meritò dubitabis: primò, cur radij, qui
in &longs;eip&longs;os reflectuntur, hi autem &longs;oli &longs;unt
perpendiculares, validi &longs;int? Cau&longs;a e&longs;t mani
fe&longs;ta: qui enim reflectitur à perpendiculo, in
&longs;eip&longs;um redit, vt ex E in F, ex K, quare con
duplicatur radius &longs;ecundum longitudinem
totus: qui autem ex alio puncto in EK re
flectitur, illum &longs;ecat, & abit: at qui &longs;ecat, in
puncto &longs;ecat, igitur nullum præbet vim. Nam punctus cum careat quantitate, caret
& viribus: igitur et&longs;i infiniti radij per eun
dem punctum reflectantur, nihilo &longs;unt ro
bu&longs;tiores. Nam quod e&longs;t nihilum, quantum
uis ingemines, nihil producit: igitur radiis,
qui non reflectuntur à perpendiculo, nulla
pror&longs;us e&longs;t vis, vt &longs;ecent. Proximis tamen
ac proximioribus eò maior e&longs;t vis, quoniam
radius radio proximus e&longs;t, non quia &longs;ecet in
puncto: nam &longs;ectio nihil refert, cùm (vt di
xi) in indiui&longs;ibili fiat, &longs;ed propinquitas: nam
iuxta longitudinem, diu & magno &longs;pacio,
&longs;i radius radio hæret, vtriu&longs;que vis in vnum
coit, ac qua&longs;i ingeminatur. Qua&longs;i dixi,
quoniam &longs;olus a perpendiculo cùm in &longs;e re
deat, etiam &longs;olus vim &longs;uam exqui&longs;itè du
plicat.
vltima, cur
radij perpen
diculares
&longs;oli &longs;int va
lidi.
Altera dubitatio erat, &longs;i &longs;peculum &longs;it ma
gnum ex parte KG, reflexi radij cur non il
luminant circum&longs;tantes partes circa F, vt
&longs;altem claritas reddatur, verùm omnes hi
radij infra F reflectuntur? Nam &longs;i ducatur
radius ex E in G, angulus F G K maior e&longs;t
recto in angulo F G E, igitur reflectetur
infra FG per angulum FGE: quare quantò
maius e&longs;t &longs;peculum, & maior etiam &longs;uæ
&longs;phæræ portio, eò magis atque celeriùs ac
cendit. Huius tamen generis &longs;peculum non
procul ignem accendere pote&longs;t, cum &longs;emper
in centro radij cogantur.
concauum
quò maius,
eò faciliùs
accendit.
Supere&longs;t tertia dubitatio non leuis.
Quo
niam radij, qui ex parte E C à puncto
K reflectuntur, vt ex K procedens à
puncto D ver&longs;us H reflectetur, & &longs;altem
illuminabit partes iuxta F, contra experi
mentum. Euidens e&longs;t hoc magis in radiis
ex B & C in K deductis. Cau&longs;a huius e&longs;t,
quod &longs;parguntur, nullú&longs;que e&longs;t perpendicu
laris radius, luménque in F ingens ob&longs;u&longs;cat
proximas partes: debilior enim e&longs;t radius
ex concauo &longs;peculo reflexus, quàm ex
plano, qui labitur, &longs;i non &longs;it perpendicu
laris. Cau&longs;æ igitur roboris radiorum &longs;unt,
per &longs;e coitio à perpendiculari, vt in ca
uis &longs;peculis. Proxima huic e&longs;t reflexio à
perpendiculari ab&longs;que coitione, vt in pla
nis &longs;peculis directè Soli expo&longs;itis. Tertia &longs;uc
ccdit, reflexio non à perpendiculari, &longs;ed
culo non directè Soli expo&longs;ito: nam nec
hanc oculus &longs;u&longs;tinet. Quarta reddit imagi
nem &longs;ed &longs;u&longs;tineri pote&longs;t, cùm radij ad æqua
lem angulum reflectuntur, &longs;ed &longs;parguntur
vt in cauis &longs;peculis extra pyramidem vtram
que, & quæ à centro &longs;peculi ad &longs;peculum,
& à centro &longs;peculi ad rem vi&longs;am: vt ex
tra pyramidem FKL, & FAC. Quinta e&longs;t,
cùm à corpore non polito reflectuntur ra
dij, ad vi&longs;um inutiles: non ad calorem:
nam & hi perpendiculares ( vt dixi) reflexi
ingeminant caliditatem propter coitionem
&longs;ed imaginem haud reddunt. Cau&longs;æ autem
roboris radiorum per accidens dicuntur,
magnitudo & propinquitas lucidi, & quòd
radius ille ex centro lucidi profici&longs;catur: tum
&longs;ynceritas medij, & radiorum ip&longs;orum. His
cau&longs;is accidit, vt lumen aliud alio euadat
validius: vnde reflexionem &longs;olarium radio
rum ex Luna & &longs;yderibus ob di&longs;tantiam
quanquam puriorem toleramus, à cry&longs;tal
lo, & aqua oculis ferre non po&longs;&longs;umus.
caua, cum
vbique
ctant
non tamen
vbique red
dunt imagi
nem. Cau&longs;æ robo
ris radio
rum per &longs;e,
& per acci
dens.
Verùm cùm duo videantur e&longs;&longs;e modi ac
cendendi ignem ex &longs;peculo: primus, vt om
nes radij in centrum &longs;peculi incidentes col
ligantur in vno puncto per reflexionem,
qui fit ( vt dictum e&longs;t ) cum cauo &longs;peculo
&longs;phærico. Secundus e&longs;t, vt omnes æquidi
&longs;tantes colligantur, qui è &longs;ole prodeunt, in
punctum vnum, qui etiam fit parabole: ex
tare de hoc libros Archimedis, vbi docet
comburentia &longs;pecula parabole con&longs;tare,
Franci&longs;cum Maurolycum Me&longs;&longs;anen&longs;em &longs;cri
p&longs;i&longs;&longs;e, apud Conradum Ge&longs;nerum inuenio. Res autem &longs;ic &longs;e habet.
Cùm &longs;uperficies
conum rectum &longs;ecat, & &longs;uperficiei deme
tiens æquidi&longs;tat lateri trigoni in&longs;cripti &longs;u
perficiei conum per axem ex vertice &longs;ecantis
&longs;uperficies illa parabole dicitur, quæ &longs;it
A B C. Cuius rectà à vertice B diuidens
AC rectam &longs;ubiectam æquis lateribus, cur
uis BA & BC, vocetur
tem diameter, ba&longs;is coni K, medium B D:
dico HKL talem &longs;emper habere portionem
ad perpendicularem quamcunque ex latere
&longs;uper dimetiens venientem, qualis e&longs;t ip
&longs;ius perpendicularis ad partem dimetientis
inter verticem, & perpendicularem inter
ceptam. Velut &longs;it perpendicularis F G, ta
lem habebit igitur H L proportionem ad
GF qualis FG ad GF, & vocabitur tunc HL
latus rectum, & omnes æquidi&longs;tantes BD,
&longs;eu radij reflectentur in K. E&longs;t verò HL &longs;em
per quadrupla BK.
quod combu
rit naues
procul ve
nientes 3.de
emperamen
tis, cap.3.
Sed &longs;i propo&longs;itum &longs;it facere &longs;peculum,
quod procul comburat, qualem feci&longs;&longs;e Ga
lenus narrat Archimedem, qui ho&longs;tium
triremes deu&longs;&longs;erit: manife&longs;tum e&longs;t &longs;pecula
&longs;eu à parabole &longs;umpta fuerint, &longs;eu à circu
lo ac &longs;phæra, maxima e&longs;&longs;e oportere, id
e&longs;t, proportiones maximarum &longs;phærarum,
aut conorum maximorum, parabolis par
tem non tamen maximam. Velut &longs;i ad mil
le pa&longs;&longs;us extendere ignem libeat, circulum
de&longs;cribemus, cuius dimetiens &longs;it duo millia
pa&longs;&longs;uum, huius tantam a&longs;&longs;umemus portio
nem, vt rotunditas non lateat, partem &longs;ci
licet &longs;exage&longs;imam, cui dimetientem pro al
titudine in termino vno adiiciemus, & di
metiente fixo circumagemus circuli par
tem, quæ nobis portionem &longs;phæræ de&longs;cri
bet: quam cùm expoliuerimus, ignem Soli
expo&longs;ita procul & validi&longs;&longs;imum ad pa&longs;&longs;us
M. accendet, Nunc autem non adeò vtilis, ob
bellicas machinas: olim verò tuti&longs;&longs;ima. Quæ
verò à parabole procedit, conflagratio
potentior e&longs;t. Ea autem &longs;ic fit.
Sit locus
qui comburi debet mille pa&longs;&longs;ibus di&longs;tans. Facio B K pa&longs;&longs;uum mille, cui rectam co
æqualem adiicio K D, ip&longs;i autem B D
æqualem ad perpendiculum facio A B, &
ex altera parte B C æqualem B A, & du
ctis D A & D C, facio D centrum ba
&longs;is coni, & A D axem, nam angulus ADC
rectus e&longs;t, & circumuoluo AC, vt fiat co
nus, & de&longs;cribetur circulus à linea D C
tanquam &longs;emidiametro pro coni ba&longs;i, hunc
diuido duabus diametris ad rectos angu
los &longs;e &longs;ecantibus C E & F G in centro D. Erit etiam vt B punctus circumferentiam
circuli de&longs;cribat circa conum quæ &longs;it H B. Duco igitur à vertice coni rectam ad ex
tremitatem vnius diametri ba&longs;is, puta ad
C, & vbi &longs;ecat circuli peripheriam, vt
in B, ex illo puncto duco lineas rectas
ad extremitates alterius diametri B F, &
B C: &longs;uperficies igitur in qua e&longs;t tri
gonus B F C, vbi &longs;ecat &longs;uperficiem co
ni, facit duas obliquas lineas B F & B G,
quas ex chalybe optimo, ne flectantur, fieri
oportet, a&longs;&longs;umpta tantùm parte, puta BL &
BM æqualibus quæ &longs;unt latera paraboles. Inde a&longs;&longs;umes molem ex gyp&longs;o N maiorem
cotibus atteres, donec impo&longs;ita parabole
LBM circumuer&longs;áque vndique tangat, &longs;iné
que impedimento circumuertatur. Quod
cùm effeceris, huic moli vitrum candens
aptabis, efficié&longs;que parabolem, quæ à tergo
&longs;upera&longs;per&longs;o plumbo radios omnes à Sole
æquidi&longs;tantes, qui omnium &longs;unt robu&longs;ti&longs;&longs;i
mi, in punctum K, id e&longs;t, pa&longs;&longs;ibus mille
di&longs;tantem reflectent, comburéntque &longs;tatim. Hæc autem ab Archimede planè demon
&longs;trata &longs;unt, vt Antonius Gogaua ad nos
tran&longs;tulit.
quod occul
ta reualet.
Verùm po&longs;tquam de &longs;peculis res prodi
gio&longs;as narrare aggre&longs;&longs;us &longs;um, &longs;peculi quo
occulta videamus, compo&longs;itionem docere
propo&longs;ui. Plana igitur duo &longs;pecula ex cry
&longs;tallo factitia, qualia Venetiis fiunt, quia
non adeò vt chalybea vitiantur, æqualia ad
vnguem iunge, ita vt alterius longitudini
reliqui ad amu&longs;&longs;im hæreat, & vt circa axem
po&longs;&longs;it, velut integumentum circumuolui,
&longs;ic vt &longs;uperficies vnius cum alterius &longs;uper
ficie quandoque vnum planum efficiat:
quandoque &longs;olidum, rectum, obtu&longs;um acu
túmque, vt libuerit. Tunc in&longs;ublimi &longs;pecu
lum immobile è directo loci latentis &longs;u&longs;pen
des, ita vt &longs;peculi facies plano tuo ad per
pendiculum immineat, &longs;peculi autem mobi
lis facies longitudinem loco quem de&longs;ide
ras oppo&longs;itam habeat, tunc quicquid gere
tur in cubiculo illo modò lux ad&longs;it, circum
uoluto mobili &longs;peculo, donec æqualem an
gulum faciat, quod oculus tibi declarabit,
dum quod quæris vides, &longs;pectabis omnia. Quòd &longs;i locus quem videre de&longs;ideras &longs;ubli
mior &longs;it, quàm ille, in quo es, editiore loco
&longs;u&longs;pende.
Eadem ratione &longs;i velis quod procul fit,
quinque M. pa&longs;&longs;uum videre, & interiectis
muris, aut in ho&longs;tili ciuitate, edito loco
&longs;peculum ad perpendiculum &longs;eu finitori
æquidi&longs;tans quàm maximum &longs;u&longs;pende, aliud
verò in manu habens, cuius facies re&longs;pi
ciat
pendiculum exqui&longs;itè erecta) &longs;peculum quod
&longs;uperius colloca&longs;ti, &longs;en&longs;im te è directo pri
mi &longs;peculi elongabis, paulatimque ac alter
natim, modò dextra, modò &longs;ini&longs;tra infle
ctens, donec locum plenè con&longs;picias in
&longs;peculo tuo, tunc illud vix mouens à &longs;itu, vi
debis quæcunque illic aguntur & fiunt: &
quanquam nullum aliud &longs;it huius rei impe
dimentum quàm machinarum ( vt dixi) ig
nearum, nihilominus paucis ex v&longs;u e&longs;&longs;e po
te&longs;t, quòd res magna tam exigua &longs;pecie ex
pre&longs;&longs;a, non ni&longs;i acuti&longs;&longs;imo vi&longs;u deprehendi
po&longs;&longs;it.
Quòd &longs;i libeat &longs;pectare ea, quæ in via
fiunt, Sole &longs;plendente in fene&longs;tra orbem è
vitro collocabis, inde occlu&longs;a fene&longs;tra vide
bis imagines per foramen tran&longs;latas in op
po&longs;ito plano &longs;ed tum ob&longs;curis coloribus, &longs;ub
iicies igitur candidi&longs;&longs;imam chartam eo loco
quo imagines vides, & intentam rem mira
ratione a&longs;&longs;equêris. Duplices facies & qua
ternos oculos, & ternos, & teip&longs;um mono
culum, & auer&longs;am effigiem, atque alia mira
innumera cauum &longs;peculum o&longs;tendet, non
&longs;olùm &longs;phæricum, &longs;ed & conicum ac cylin
dricum. Hoc tamen vltimum longè etiam
maiora repræ&longs;entabit, velut quaternas fa
cies, oblongam etiam atque &longs;tricti&longs;&longs;imam,
& modò perbreuem atque lati&longs;&longs;imam. Quid
tandem? omnia fermè præterquam veram,
more hominum huius ætatis, qui omnia
nouerunt magis quàm benefacere, aut vera
dicere.
dendi loca
cum &longs;uis co
loribus oc
culta.
rias res re
præ&longs;entan
tia.
Sunt & &longs;pecula quæ multas facies o&longs;ten
dunt, vt quæ è planis multis con&longs;tant. Sed
hæc noti&longs;&longs;ima: illa admiratione digna, quæ
vnica &longs;uperficie plures reddunt imagines. Erat mihi &longs;peculum quadratum è vitro pla
num, quod vtramque aurem geminatam re
ferebat, qua&longs;i &longs;ecunda primæ e&longs;&longs;et imago:
erat & remotior. Id effecit vt crederem, &longs;pe
culum fui&longs;&longs;e in Hi&longs;pania, & ip&longs;um planum
quod duplicem referret imaginem faciei al
teram atque propinquiorem &longs;imillimam ve
ræ, reliquam qua&longs;i mortui: nam eadem ra
tio in vtri&longs;que. Demon&longs;tremus autem cau
&longs;am huius, vt rem &longs;ciamus, & conficere do
ceamus. Nam qui vident talia, perterren
tur non &longs;olùm miraculo rei, &longs;ed etiam ima
gine ip&longs;a. Nam & aures illæ po&longs;teriores pal
lidæ admodum videbantur. Quia igitur pal
lidiores hæ figuræ & minus efficaces ac
con&longs;picuæ, ac &longs;imiles primis imaginibus,
manife&longs;tum e&longs;t quòd velut in iride duplici,
po&longs;terior ex priore fit. Sed ex quo reflexio?
Videtur etiam non &longs;emper duplex iris, nec
ni&longs;i in paucis &longs;peculis duplices imagines. Sit
igitur oculus A, quod videtur B, &longs;peculum
C, conuer&longs;us ad angulos æquales in C pun
cto, concur&longs;us cum recta ex B ad perpen
diculum &longs;upra &longs;peculum in D, vbi videbi
tur & B. Cùm igitur inclinantur B & A
valde, quia ABC parum di&longs;tat à &longs;peculi &longs;u
perficie, refrangitur ex C, quia non ad vn
guem planum e&longs;t &longs;peculum, in E. Altius igi
tur E quàm C, igitur F videbitur &longs;upra D. Quòd verò altius videtur & &longs;ub æquali an
gulo, etiam longius e&longs;&longs;e exi&longs;timatur: quare
F po&longs;t D etiam e&longs;&longs;e videtur. Id verò Scaliger
fieri po&longs;&longs;e affirmat, &longs;i &longs;plendido &longs;peculo, è
chalybe clari&longs;&longs;imum vitrum &longs;uperinducatur
vt ex eodem opaco, gemina fiat reflexio: at
que ideò etiam gemina imago, vt de duplici
vmbra diximus. Verùm &longs;uperficiem à &longs;uper
ficie &longs;eparatam oportet inclinari.
na plures
tia
nes.
imagines mi
ro modo in
aëre repræ
&longs;entantia.
Sunt & alia quæ ignem accendunt, quòd
è multis con&longs;tent circulis, ac denique com
po&longs;itorum infinita mon&longs;tra, quæ referre e&longs;t
&longs;uperuacuum, illa nunc o&longs;tendamus, quæ
in aëre imagines repræ&longs;entant. Superius
caua retulimus, &longs;unt & conuexa &longs;phærica, Con
&longs;eruatur rima fene&longs;træ è directo alicuius ta
bulæ pictæ, &longs;ic vt è loco quopiam cubiculi
per rimam po&longs;&longs;it in&longs;pici, eo verò in loco cy
lindricum &longs;peculum conuexum &longs;tatuatur &longs;u
per tripodem ad planum perpendiculare: in
de oculum &longs;ic colloca, vt è &longs;peculo videre
po&longs;&longs;is tabulam quam extrà po&longs;ui&longs;ti: eam
igitur imaginem vt in aere pendentem
videbis inter &longs;peculum atque fene&longs;træ ri
mam.
Quod ad formam autem attinet: caua ma
iores o&longs;tendunt rerum imagines, rotunda
multò minore, plana æqualia paulò, iuxta
verò magnitudinem & &longs;itum magna maio
res, & prope parua autem procul. Ergo ro
tunda prope &longs;imilia &longs;unt paruis planis, quo
niam reflexio exigua ex portione in eis fit. Concur&longs;us etiam radiorum cum ea, quæ ad
centrum tendit propinquior e&longs;t, quapropter
ba&longs;is minor. Procul ergo grande&longs;cunt, etiam
vltra ip&longs;ius rei vi&longs;æ magnitudinem. Simili
ter & ob rei &longs;itum obliquum &longs;peculi com
paratione, vt in &longs;ecundo optices pater meus
adnotauit.
repræ&longs;entat
bomines vo
lantes.
Quòd &longs;i homines volantes videri in &longs;pe
culo libeat, vt volare videantur, quatuor &longs;unt
nece&longs;&longs;aria, vt moueantur, vt brachia agitent:
hæc duo præ&longs;tabit homo, quem volantem
videre de&longs;ideras, &longs;eu ip&longs;ius fueris, &longs;eu alij
&longs;int, quanquam & motum a&longs;&longs;imilare po&longs;&longs;is
&longs;peculi motu, &longs;ed non leue e&longs;t hoc incommo
dum. Tertium e&longs;t, vt in &longs;ublimi pendeat, ne
terræ hærere videantur: quartum, vt pedes
velut in volantibus auibus cum capite &
brachiis æquidi&longs;tent pauimento: hæc igi
tur duo &longs;peculum præ&longs;tabit pulcherrimè. Duo igitur tigna æqualia ad angulum re
ctum iuncta, vt rectus angulus in &longs;ublimi
&longs;it, ac leuia, modum gnominis compones:
iuxta angulum intus duo magna &longs;pecula pla
na ex aduer&longs;o æquali altitudine con&longs;titues,
quæ pendula e&longs;&longs;e &longs;atis intelligis. Cùm ita
que ab his tantùm ab&longs;cedis, vt in altero cal
caneum ad vnguem a&longs;&longs;equaris, ex motu &longs;e
cundum rectam lineam, & brachiorum ia
ctatione, volantem in&longs;picere videberis.
tuam &longs;imul
accedentem
& receden
tem videas.
Ei&longs;dem rationibus quas diximus, &longs;i &longs;pecu
la duo &longs;e contangentia, atque in vna &longs;uper
ficie plana, ita collocaueris, vt altero ad te
accedente, reliquam ab&longs;cedat: quod fiet &longs;i &longs;u
per ttabe rectè, & ad perpendiculum collo
catis, vinculum quod inuolutum &longs;it &longs;en&longs;im
explicetur: videbis imaginem tuam acceden
tem in altero, in reliquo retrocedentem.
Quòd &longs;i dor&longs;um tuum videre velis, &longs;peculis
duobus plane id commodè a&longs;&longs;equêris, quæ
quantò maiori fuerint, eò erunt etiam me
liora. Primùm retrò collocabis medio &longs;itu
inter &longs;upinum & erectum, alterum, &longs;ublimio
re loco quàm tu &longs;is, medio &longs;itu inter pronum
& erectum ante oculos tuos, optiméque
quæcunque in tergo habes videre poteris. Memineris etiam &longs;i (gratia exempli annu
lum ex aduer&longs;o &longs;peculo collocaueris, annu
lus verò & ip&longs;e &longs;peculum &longs;it, velut inclu&longs;o
&longs;aphiro, videbis in &longs;peculo imaginem annu
li, in cuius gemma imago tua apparebit: hoc
autem ex multiplici reflectione continget. Idem in duobus continget &longs;peculis, & mul
tò maiore miraculo in tribus. At &longs;i profun
da ob&longs;curáque, vt vterum, gulam, cubiculum
tenebro&longs;um videre propo&longs;itum &longs;it, ampho
ram magnam aqua plenam vitream colloca
è directo loci, & lumen po&longs;t amphoram, vt
amphora media &longs;it in recta linea inter lu
men ac locum quem videre de&longs;ideras: inde
omni alio &longs;ublato lumine, oculum tuum col
loca vbi amphoræ lumen non impedias, lo
cum tamen in&longs;picere po&longs;&longs;is, videbí&longs;que cun
cta vt in luce clara. Quòd &longs;i &longs;ub fa&longs;tigio do
mus loca tuto illuminare velis, nec à parie
tibus excipere lumen ip&longs;um liceat, implu
uium in tecto è regione oculi con&longs;titue, &
locum clatrata obducito, tectúmque ip&longs;um
accliue v&longs;que ad medium tegminis impluuij
deducito: ita neque fur, neque imber ingre
di poterit.
dor&longs;um tuum
&longs;pectare po&longs;
&longs;is.
gant ex duo
bus &longs;peculis. Quomodo
v
lam vide
mus.
Sunt & qui &longs;pecula finxerunt tot facies
quot horæ diei &longs;unt o&longs;tendentia, cuius rei
te&longs;tis e&longs;t Ptolemæus. Sed & pars imaginis
partem cuiu&longs;que horæ declarabat. Sit igitur
quadrilaterum, rectangulum, tertia parte
longius quàm latum, diui&longs;um autem in duo
decim quadrata æqualia ABCDEFGHK
LM & N: con&longs;tituatur
&longs;peculum iuxta eandem
rationem diui&longs;um toti
dem interuallis, atque
&longs;uper eo velamen altius
in A quàm B, & in B
quàm C, & in C quam
D, ita vt D &longs;peculum
tangat. Eadem &longs;it pro
portio E ad F, & K ad L,
quæ A ad B, & F ad G, & L ad M, quæ B ad
C, atque G ad H, & M ad N, quæ e&longs;t C ad
D. Sint verò velaminis partes ita di&longs;tinctæ,
vt altiores po&longs;&longs;int &longs;en&longs;im transferri &longs;uper
humiliores, ita vt primò ex A in B, inde
vtraque velaminis pars ex B in C, inde par
tes omnes in D: quò fit vt cùm grauius fiat
pondus, eò breuiore rota circumferatur, vt
tempora tran&longs;lationum fiant æqualia. Ad
dantur igitur horologiorum rotæ &longs;ingulis
tetramorphis, vt &longs;int tres rotæ, atque in &longs;in
gulis di&longs;crimina æquationum, velut in Pla
netis, vt motus &longs;it eò velocior propter ro
tam breuiorem, quò pondus magis augetur:
ita fiet vt cùm po&longs;t primam tetramorphim
&longs;ecunda, inde tertia detegatur, atque in &longs;in
gulis facies &longs;ingulæ, vt pro horarum nume
ro ac partium, facies ac partes facierum in
&longs;peculo videantur. Hæc autem omnia facilè
in horologiis horarum inæqualium, quibus
Romani vtebantur, per&longs;piciuntur. Cùm
enim rota quæ voluitur, axem habuerit &longs;u
per quo mouetur extra centrum eius, tanto
celerius mouebitur in parte propinqua axi,
quò axis ab eadem parte à centro rotæ ma
gis remouebitur.
mero
horas o&longs;ten
dens.
no pri&longs;mate
mira.
Cry&longs;talli pri&longs;ma verò, multas &longs;peculorum
vires habet, vt quod multas formas referat,
tum etiam auer&longs;as capitibus in imo & pe
dibus &longs;uprà, vt caua &longs;pecula, & tum mono
culos, & quatuor oculis. In eo etiam colores,
maximè dum aduer&longs;us Solem &longs;ecundum lon
gitudinem collocatur, pulcherrimos & ini
mitabiles apparent: verùm oculis applica
tum, tum maximè vbi arbores &longs;int & prata,
pulchritudinem cœle&longs;tem refert, coronas,
irides, tapeta vbique &longs;par&longs;a, colores &longs;plen
didi&longs;&longs;imos, ro&longs;eos, candidos, virides, puni
ceos, cœruleos, aureos, mi&longs;tó&longs;que omnes, ac
grati&longs;&longs;imi a&longs;pectus: aliam in &longs;ublimi atque
auer&longs;am effigiem rerum o&longs;tendit, qua&longs;i pla
nis in montes a&longs;&longs;urgentibus. Finitorem
etiam, ac regiones fingit, cùm di&longs;tantia ma
xima atque iucundi vi&longs;us, vt illum non labe
factet, &longs;ed recreet. Oportet autem ma
gnum e&longs;&longs;e pri&longs;ma, puri&longs;&longs;imúmque cry
&longs;tallum.
duæ
tur
At verò vt iam &longs;peculis relictis & cry
&longs;tallo, &longs;inceri vi&longs;us aliquas fal&longs;as imagines
referam, &longs;cilicet quomodo res vna duæ vi
deri po&longs;&longs;int, tempus e&longs;&longs;e videtur. Contingit
autem hoc, quia vi&longs;us &longs;ic rectè videt, vt ra
dij in pupillam cadant orthogonij, &longs;eu dicas
perpendiculares, & qua&longs;i rectà in coniun
ctionem neruorum ferantur. Cùm igitur
obliquantur oculi, vt nerui &longs;ur&longs;um ac deor
&longs;um deprimantur, vna res duæ videbuntur. Et generaliter quæcunque loco, forma, ma
gnitudine, aut colore di&longs;tincta videbuntur,
duo apparebunt, et&longs;i &longs;it vnum. Hoc autem
contingit, &longs;eu loco alter oculorum dimouea
tur, &longs;eu diuer&longs;is mediis videamus: velut &longs;i
oculorum alteri con&longs;picilium obiiciatur, re
liquo per purum vidente aërem: vel &longs;i res in
aqua partim &longs;it, partim in aëre, nam fracta
vel duæ iudicantur: vel &longs;i inter oculos me
dium &longs;it obiectum, quod rem vnam videri
prohibeat, quæ &longs;i vel non rectè ad oculorum
po&longs;ita &longs;it, &longs;itum qua&longs;i illis æquidi&longs;tans, aut
colores varios o&longs;tendat, tunc vna res duæ e&longs;&longs;e
firmius exi&longs;timabuntur. Quædam enim res
propè oculum nihil impediunt, quoniam
minores &longs;unt di&longs;tantia oculorum: procul &
propè rem vi&longs;am eam tegunt. Rur&longs;us aliæ
oculis proximæ impediunt, procul autem
parum: quia angulus qui ex eis fit, ob di&longs;tan
tiam iuxta oculum coangu&longs;tatur. Situs au
tem, mutatio non &longs;olùm in oculis, &longs;ed in di
gitis, nec &longs;olum in vi&longs;u &longs;ed in tactu, duo pro
vno o&longs;tendendo fallere &longs;olet. Indice enim ac
medio &longs;e inuicem &longs;uperequitantibus &longs;phæ
rula in vola &longs;ubiecta, pro duobus iudicat,
adeò vt nonnulli pignore depo&longs;ito certa
uerint.
vi&longs;um.
in plano pin
gendi.
Verùm & eadem ratione quæ in plano
pinguntur, &longs;olida apparent. Hoc autem ma
ximè duabus ex cau&longs;is: altera e&longs;t vmbra, à
quo oculus iudicium illud refert: Si vmbra,
igitur vmbro&longs;um & &longs;olidum corpus. Adeò
enim &longs;en&longs;us a&longs;&longs;ueuêre iudicio ex diuturno
v&longs;u contracto, vt referant in in&longs;ulis nuper
repertis, nec habitatis vnquam aliàs, aues
non refugientes, capi manibus. Altera e&longs;t
vt con&longs;ideres quæ pars corporis videatur,
velut in cubo &longs;uprema anterior, dextra aut
&longs;ini&longs;tra: latent reliquæ &longs;uperficies: inde vm
bram ad lumen quod ante te finges ad alti
tudinem dimidij recti collocabis, corpus au
tem pro lineis, quæ ab oculo ad cubum &longs;u
per planum extenduntur. Potes & ab angulo
intuitum con&longs;tituere, & lumen à latere. Rur
&longs;us alia ratio e&longs;t tabulæ, quæ in pariete pen
det, alia eius quæ &longs;ub oculis ac manibus fi
nitori æquidi&longs;tans iacet: verùm in omnibus
hoc commune e&longs;t, vt rem ip&longs;am con&longs;tituas
eodem loco, & angulos ac puncta eadem in
plano, ad oculos, & ad lumen exprimas, vt
terminos rei vi&longs;æ. Cùm enim anguli fuerint
æquales, & coloribus, ac vmbris adiuuantur,
vt eadem corpora referant nece&longs;&longs;e e&longs;t. Idem
enim idem refert, & &longs;imile &longs;imile. Memento
tamen vt locum vi&longs;us æqualis ob&longs;erues, is
e&longs;t humanæ figuræ caput, cùm homo in ta
bella pictus fuerit: quæcunque enim infra
illud videbuntur, humilia: quæcunque &longs;uprà,
&longs;ublimia, non &longs;ecus quàm &longs;i verè tali in &longs;itu
forent, oculus iudicabit. Igitur vt &longs;olida re
feras, &longs;unt hæc quatuor ab&longs;oluenda: forma
rei ex radiis oculorum &longs;umpta, vmbra ex ra
diis lucis, colos qui non alius e&longs;&longs;e debet quàm
eius corporis &longs;ub ea luce, & &longs;ub eo &longs;itu col
locati: ac demum &longs;itus in tabella, ad hominis
depicti rationem, cuius vertex in directo &longs;it
tuorum oculorum, &longs;tatuendus e&longs;t. Quid enim
aliud e&longs;t pictura, quàm imitatio affectuum
quæ &longs;unt in corporibus, ad luminis compa
rationem ex &longs;olo plano? Nam et&longs;i animi
etiam di&longs;po&longs;itione ex pictura liceat conie
ctari, non tamen aliter quàm vt per corpo
reos affectus exprimuntur: Dixi ad luminis
comparationem: vnde alia erit natantis fa
cies, alia eius qui e&longs;t &longs;ub radiis Solis, alia ve
rò noctis quadam ob&longs;curitate, alia &longs;ub lu
mine Lunæ, alia candelæ con&longs;tituti, ob id de
cet admota lucerna experiri.
&longs;urarum in
picturis.
quid.
Quid miraris de lumine?
cùm quædam
procul videantur, quæ propè latent: vt in
mar&longs;upio meo chalybeo di&longs;tincta quadratis
figura nigris lineis à longè videtur, aliàs in
ui&longs;a. Sic & &longs;tellæ noctæ videntur, quæ die
latent: vnde etiam reticulo adiuuant opus. In paruo enim &longs;patio error vel minimus la
tere non pote&longs;t, & ad rectitudinem ma
nuum artificis dirigit.
lius à longè
videntur
quam propè. Auxilium ad
rectè pingen
dum. Speculo pi
cturæ pro
dæ.
Eadem fermè ratione &longs;peculo picturæ
probandæ &longs;unt. Nam &longs;peculum cùm euer&longs;as
res o&longs;tendat, multa quæ iam latuerant dete
git. Vt enim ordo multa ab&longs;condis, vnde
gemmarij margaritas certo ordine collocant,
in medio maculatas con&longs;tituentes, ac pul
cherrimas in extremis terminis, ac &longs;en&longs;im
à pulcherrimis ad turpiores de&longs;cendunt, ne
comparationes turpes agno&longs;cantur: qua&longs;dam
interdum vitiorum mutatione gratiam reti
nentes, iuxta ponunt: ita contraria ratione
&longs;peculum detegit mendas, conuer&longs;o ordine
priore ob quem placebat pictura. Ita &longs;peculo
quod omnia contrario ordine ac præpo&longs;te
ro o&longs;tendat, literas contrario ordine &longs;criptas,
rectè illas eo repræ&longs;entante legibus.
Cæterùm vt ad picturam reuertar, nec
obiter colores &longs;unt di&longs;ponendi, &longs;ed inter cla
ros ob&longs;curi, inter ob&longs;curos clari &longs;edem &longs;i
habeant, decorem & ornamentum picturæ
adducunt. Ergo rubens inter cæruleum &
viridem, candidus inter cinereum & cro-
ceum interponendus erit. Sed cauendum e&longs;t,
ne candido multum in picturis vtaris: e&longs;t
enim velut illarum venenum: nam &longs;plendo
re &longs;ua venu&longs;tatem primò, ac grauitatem
quandam ab artis opere aufert, colores de
inde reliquos ob&longs;curat, & vmbras rerum
vitiat.
&longs;ibi con
gruentium.
color
picturis.
mina.
Sed po&longs;tquam in colorum mentionem in
cidimus, de illorum generatione ac nomini
bus tum &longs;peciebus dicendum e&longs;t: &longs;ed quia
res tractare difficile e&longs;t, non intellectis no
minibus, nomina illorum prius exponenda
erunt, non equidem nunc antiquorum ex
opinione, &longs;ed ita vt quæ tractantur intelli
gantur. Velle enim nunc in tanta illorum
confu&longs;ione de colorum nominibus tractare
iuxta antiquorum &longs;ententiam, res e&longs;t præter
id quòd difficillima & immen&longs;i negotij, ex
tra propo&longs;itum no&longs;trum. Rem igitur hanc
tamet&longs;i nouo, non tamen inutili exemplo
aggrediemur. Ergo quomodo de coloribus
agendum &longs;it, à manife&longs;ti&longs;&longs;imis &longs;umens ini
tium, nunc docebo. Niueus color qualis &longs;yn
ceræ niui in cumulum congregatæ, candore
eximio, ac &longs;plendore non leui. Candidus in
calce e&longs;t, colore niue non inferior, fed &longs;plen
dore. Lacteus in lacte, candore minore,
&longs;plendore fermè nullo: nam nullus candor Hi tres, albi nomine intelli
guntur. Huic niger è directo opponitur.
Hic
talis e&longs;t, qualis in carbonibus qui tamen ex
eo &longs;plendet. Prannius à gemma quæ talis vo
catur. Argenteus ab argento dictus, multum
habet &longs;plendoris, candoris parum. Plumbeus
verò minus candido eximius: nam ob&longs;curior
e&longs;t, & minus habet lucis. Aqueus aquæ &longs;i
millimus, non quidem maris, &longs;ed fontium
atque fluminum: &longs;plendoris habet multum,
candoris parum: è directo contrarius cine
reo, qui colos e&longs;t cinis, in quo candoris plus,
lucis fermè nihil. Plumbeo proximus liuidus,
qualis e&longs;t ad vnguem caro puerorum, qui lo
ris vapularunt: e&longs;t enim veluti plumbeus
ab&longs;que &longs;plendore vllo, cùm &longs;anguis accurrit,
nec exit, &longs;ed &longs;ub cute colligitur. Palearis,
qualis tritici paleæ. Splendidior &longs;olùm e&longs;t
colos vrinæ bene valentium corporum.
Flauus, qualis maturis a&longs;tris. Aureus parum
differt à flauo, e&longs;t tamen longè &longs;plendidior. Inde luteus, qualis ouorum vitellis, quæ lu
tea etiam &longs;olemus vocare. Splendidior e&longs;t eo
croceus, ac paulò rubicondior. Quo flam
meus à flamma dictus, vt à croco croceus,
longè clarior e&longs;t. E&longs;t purperæ no&longs;træ color
purpureus, rubeo clarior. Nam rubro etiam
&longs;ubrubens proximus e&longs;t. Hic qualis vino ru
benti clariori. Manife&longs;tum e&longs;t autem, quòd
paulò dilutior & clarior aliquantò &longs;anguinis
venalis colore, qui propriè Rubens mere
tur apellari. Ex albo, rubróque mi&longs;tis ro&longs;eus
componitur, qui in
lis efflore&longs;cit, ac etiam inter reliqua in cera
&longs;iis fructibus. Vino&longs;us qualis amethy&longs;to gem
mæ, non à vino dictus, &longs;ed ab acinis vuarum
originem traxit. Rubens pallidior, qualis
floribus mali punici, puniceus vocatur. Viri
dis, qualis in pratis veris tempore antequam
floreant: atque &longs;matagdus gemma hunc,
cùm nobilis fuerit, pulcherrimè exprimit.
Citreus, à citro &longs;eu malo medico non valde
maturo, ex viridi, & palearPra&longs;&longs;ius, à pra&longs;&longs;io, quod marrubium vocant,
deductus, viridi paulò ob&longs;curior. Cui ærugi
no&longs;us aduer&longs;atur, tantò viridi clarior, qua
lis in ærugine purgata videri &longs;olet. Luridus,
venenis ac &longs;erpentibus qua&longs;i peculiaris, ex
viridi & nigro intermi&longs;tus, addito &longs;plendo
re. Po&longs;t hos &longs;unt ob&longs;curiores: Ceruleus, à
cera, &longs;imilis tranquillo mari, qui etiam Ve
netus &longs;olet appellari. Et cœruleus à cœlo de
ductus, qualis in &longs;aphiris electis: vocabimus
hunc & cœle&longs;tem, & cyaneum. E&longs;t & lapis
huius nominis quo vtuntur pictores, &longs;apphi
ro in totum &longs;imilis, ni&longs;i quòd nec nitet, nec
e&longs;t per&longs;picuus. Ferrugineus à ferrò, quod ru
biginem contraxit. Et pullus: hic terræ quàm
nuper vomere vertit agricola, &longs;imilis, ferru
gineóque ob&longs;curior: neuter autem eorum
nitet. Melongeneus, qualis ad vnguem car
cinomatibus, à fructu herbæ qui eius coloris
e&longs;t, &longs;ic appellatus. Sunt igitur colores princi
pales quatuor, albus, rubens, viridis, & ob&longs;
curus. Statuemus autem & &longs;eptem pò&longs;t, iux
ta Ari&longs;totelis &longs;ententiam. Sed iam deillo
rum cau&longs;is dicendum e&longs;t. Generantur colo
res omnes ex tribus: primùm quidem &longs;ub
iecta materia: inde luce, &longs;eu potius lumine,
quod ei mi&longs;cetur, & medio. Nam vi&longs;a per vi
ride vitrum, aut in vmbra arborum, viridia
per&longs;æpè videntur, cùm tamen non &longs;int. Alia
etiam e&longs;t rei &longs;pecies per aquam aut cry&longs;tal
lum vi&longs;a, quàm per aërem. Lumen quoque
colorem mutat pro &longs;ui magnitudine, vt co
lumbæ collo, quod diuer&longs;is coloribus pro lu
cis varietate nitet. Res etiam etiam per &longs;e
&longs;ubiecta colorem à propria mi&longs;tione expo&longs;
cit: quoniam neque calx nigra vllam ob lu
cem fiet, neque carbones albi. Hoc autem
qua&longs;i contingit, quoniam potentia aut actu
lucem quandam retinent. Potentia quidem,
vt viridis: actu autem, vt niueus. Sunt autem
colores qui multum luminis retinent, niueus,
argenteus, aureus, candidus, viridis, puni
ceus, purpureus, & vino&longs;us: qui omnes fer
mè in ip&longs;a iride, &longs;i rectè eam con&longs;ideremus, Facilè
multum lucis continent, explorare. Vrceum
aqua plenum Soli expone, & quotquot ge
nerantur colores, omnes hi multum lucis
continent. Rur&longs;us, qui in rebus nitidis &longs;pe
ctantur, vt auro, argento, & aqua, qui colos
communis etiam e&longs;t cry&longs;tallo, vitro ac &longs;pe
culis. Ergo argenteus fit ex cinereo, cùm
multum lucis exceperit: &longs;icut niueus ex al
bo multo lumini mi&longs;to: & puniceus ex ni
gro multa luce pleno, vt in pruna. Purpureus,
cùm album ob&longs;curum radiis mi&longs;cetur Solis,
velut in aurora. Vino&longs;us è puro, nec diluto
nigro aëri ac &longs;plendori immi&longs;to. Hic tamen
inter lucidos colores minus retinet lucis. Aureus è flauo multa pura luce referto con
&longs;tat. Viridis fit duobus modis, aut humido
multo &longs;en&longs;im excocto, vt in arborem foliis:
vel cùm humidum nigrum vlterius coqui
tur, vt cùm aquarum &longs;tantium nigra &longs;uper
ficies, aut terra &longs;ub impluuiis nigra facta
vire&longs;cunt. Cùm verò vire&longs;cit aliquid, maio
re calore aër & lumen admi&longs;centur. Can
didus ex albo fit puro mediocri luce con
&longs;per&longs;o. Aqueus ex mediocri luce per&longs;picui-
con&longs;tat. Si ob&longs;curitas quædam aqueo adiun
gatur, fit cœle&longs;tis, vel cœruleus color: vt
in cœlo. Quidam colores luminis videntur
e&longs;&longs;e experteas, quia in rebus &longs;unt nitore ca
rentibus: vt liuidus, ater, & ferrugineus. Ater
e&longs;t niger, omni &longs;plendore carens, vt atra
mentum & carbo. Pramnius (vt dixi) cùm
&longs;plendet, niger communis e&longs;t illis. E&longs;t colos
nomine carens, qualis in lacca rubeus ob
&longs;curus, hunc laccQuidam co
lores lucem modò admittunt, modò non ha
bent, vt cœruleus & pra&longs;&longs;ius. Albus fit, cùm
humida exare&longs;cunt, vt folia: vel &longs;i &longs;itum
contrahant, vt panes, & pili in &longs;enibus, &
in morbis, & generaliter in debilibus. Nam
& capræ, & boues hoc colore habentur vi
liores atque imbecilliores nigris aut ferru
gineis. Canities enim fit, cùm humidum
putre&longs;cit, & ob putredinem rare&longs;cit, & ob
raritatem aër ingreditur. Declarauimus au
tem &longs;uprà, putredinem non fieri in &longs;itu per
fectam, &longs;ed quòd à frigido moderetur. Fiunt
& alba à &longs;icco nimio, vt in calce, o&longs;&longs;ibú&longs;que
combu&longs;tis. Quædam etiam alba fiunt humi
do non concocto, vt o&longs;&longs;a & radices. Item
medullæ quædam, vt &longs;pinæ, & cerebrum, &
o&longs;&longs;a. Niger fit adu&longs;tione aërei, vel terrei hu
midi: aërei quidem, vt atramentum pro
typis, quod fiat fumo olei &longs;eminis lini: tum
verò carbones & fuligo, terrei. Fit & nigrum
exclu&longs;o omni aëre ob terram & aquam mi
&longs;tam, vt &longs;ub impluuiis vmbro&longs;is. Hæ igitur
&longs;unt colorum cau&longs;æ, quibus facilè e&longs;t intel
ligere, cur animalibus non paucis color pi
lorum nigrior &longs;it ab ortu, quàm ætate pro
cedente: quoniam calor in vtero magis ef
ficax fuerat, & humidum pinguius, quod
temporis &longs;ucce&longs;&longs;u dilutum e&longs;t aqueo. Indi
cio e&longs;t quòd ab ortu, nulli animali fiunt pili
nigri, inde tempore procedente, rufi aut fla
ui. Nos quidem, vt mater retulit, cum capil
lis cra&longs;&longs;is ac nigris prælongis nati &longs;umus. Sed cur nullis animalibus pili virides, neque
capilli non etiam purpurei, aut vino&longs;i? Quo
niam pilus cùm &longs;it den&longs;a & cra&longs;&longs;a &longs;ub&longs;tan
tia minimè lucis e&longs;t capax: hi autem colo
res multa luce indigent, vt demon&longs;tratum
e&longs;t. Fiunt tamen aurei capilli, quia rari &
flaui &longs;unt, concipiúntque lumen, præ&longs;ertim
&longs;i &longs;æpius lauentur. At aureus colos fit flauo
illuminato. Sunt autem colores principales,
albus, croceus, purpureus, puniceus, viridis,
cœruleus, niger. Fiunt autem diuer&longs;is ex ma
teriis, &longs;ed metallica diuturniora, &longs;æpius
etiam viuaciora: albus ceru&longs;&longs;a, rubeus cin
nabari, cœruleus cyaneo lapide
cant vulgares) flauus auripigmento, niger
terra eius coloris, viridis ærugine. Olim
purpureus fiebat è &longs;anguine muricis pi&longs;
pis. Erat hoc purpuræ genus &longs;plendidum
valde, & regibus familiare, longéque aliud à
no&longs;tro, quod cum cocco fit. Virgil.
Niger.
Argenteus.
Plumbeus.
Aureus.
Luteus.
Flammeus.
Purpureus.
Subrubens.
Ro&longs;eus.
Vino&longs;us.
Viridis.
Ærugino&longs;us.
Pullus.
neus.
nes ex tribus
con&longs;tant.
tum lucis
cum
lor.
cau&longs;a.
pro typis.
animalia
na&longs;cuntur
cum pilis ni
gris quæ æta
tis &longs;ucce&longs;&longs;u
de&longs;inunt e&longs;&longs;e
nigra. Cur nulli
animali pili
virides.
materia.
qu
qualis fue
rit.
Non totus &longs;anguis huius conchæ ap
tior, &longs;ed qui in faucibus tantùm colligeba
tur, & à viuente animali: cum vita enim
&longs;plendor, & gratia &longs;ucco peribat. Concha
turbinata, intus rubens, exterius qua&longs;i &longs;pi
culis &longs;par&longs;im munita, in mucronem de&longs;init. Africa cœruleam olim mittebat, Tyrus ru
bentem: nunc periit v&longs;us, nec &longs;atis &longs;cio
cur. Bonum e&longs;&longs;et, &longs;i reuocaretur: precio
&longs;ior enim & pulchrior tinctura quam coc
cus. At de cocco dicemus in plantarum hi
&longs;toria, nunc ad &longs;ermonem de lumine redea
mus: illud in dubium vertentes, cur &longs;cili
cet cùm ex toto Sole iam radios procedere
dixerimus, Solémque ip&longs;um terra longè
maiorem, non vmbræ omnibus rectæ &longs;int,
& vndique etiam æ&longs;tas &longs;emper? At cau&longs;a
huius e&longs;t, quòd quanquam radij ad perpen
diculum in terram deferantur, vt plana e&longs;t
(hoc enim confiteri nece&longs;&longs;arium e&longs;t) haud
tamen in centrum hi radij terræ diriguntur:
vnde cùm rotunda &longs;it non plana terra, ra
dij qui ad nos veniunt ex &longs;itu rerum, quæ
terræ incumbunt, ad perpendiculum non
&longs;unt con&longs;tituti: vnde &longs;olùm verticem, qua&longs;i
ex puncto Sol à parte Boreali tangit, vm
bras igitur au&longs;trales efficere non pote&longs;t. Facilè i&longs;tud figura effinges, &longs;i duos circu
los, alterum minorem, maiorem alterum,
de&longs;cribas. In minore autem à centro ductis
lineis, paululum extra circulum ip&longs;um pro
feras, quicquid extra fuerit, homines, plan
tas, turres & montes exi&longs;tima, videbis quàm
minimo &longs;patio comprehendatur, quod ex
vtraque parte radios à maiore circulo exci
pere pote&longs;t: ergo &longs;olùm hi, qui per dimi
diam partem, id e&longs;t, per &longs;tadia trecenta quin
quaginta, quæ Soli è directo &longs;ubiicitur, vm
bras habebunt rectas.
&longs;it maior ter
ra, non
radios &
vmbras re
ctas vbique
mittat.
Dubitabit autem aliquis quoniam par
tem Ptolemæus 500. &longs;tadiis definit, alij 700.
Hoc autem contigit, quoniam Ptolemæus
iter rectà definiuit, Erato&longs;thenes autem,
commune. Sed vt ad propo&longs;itum redeam,
quæri etiam &longs;olet, cur non vbique æ&longs;tas
&longs;it, cùm vbique &longs;uper planum terris radij ad
perpendiculum incidant. At dices, non ad
perpendiculum &longs;unt: non enim ad cen
trum terræ tendunt. At id non &longs;ufficere vi
detur, cùm ratio reflexionis ex hoc robur
(vt o&longs;tendimus) accipiat, quòd radius in &longs;e
redeat: at magnitudo terræ hoc facit: nam
& plana &longs;pecula ad perpendiculum refle
ctunt, &longs;i &longs;upina in terram ponantur. Verùm
hoc non e&longs;t, imò aliò radij reflexi tendunt
ad aduer&longs;am Solis partem. Quomodo igi
tur à planis &longs;peculis ad perpendiculum fiet
reflexio? Cùm &longs;ic Soli fuerit expo&longs;itum, vt
illius &longs;uperficies &longs;i protracta quantum ve
lim intelligatur, &longs;emper æquidi&longs;tet &longs;uper
ficiei planæ Solem contingenti in puncto,
per quam producta ex centro Solis ad &longs;uper
ficiem &longs;peculi rectà tran&longs;it. Finge igitur
ex terræ centro lineas ad illius &longs;uperficiem
venientes planis orthogonias incumbere,
intelliges ea plana nihil facere, vt radij
ex Sole, quamuis maior &longs;it longè terra, in
ip&longs;a plana &longs;int orthogonij. Cùm igitur ad
nus Solis radij, no&longs;trámque planitiem ve
niant, nec ad perpendiculum centri ratione
terræ, cùm in terræ centrum non tendant:
nec velut &longs;uper erectam &longs;peculi &longs;uperficiem,
cùm planum terræ &longs;it in quod quæ ad per
pendiculum ex centro terræ cadat: nec pla
num hoc plano Solis æquidi&longs;tare illi po&longs;&longs;it,
in quod rectà è centro Solis ad
lum ad nos venient: igitur æ&longs;tas non vbi
que erit.
que &longs;emper
æ&longs;tas.
plana &longs;pecu
la vt
radium
pendicularem
debeant col
locari in &longs;ol
quæ multum
excalefacere
Liquet autem ex his, ædificia po&longs;&longs;e fieri,
quæ etiam hyeme non parum aërem exca
lefacient. Hæc verò non ad terræ centrum
erecta rectè e&longs;&longs; oportet, &longs;ed vt Solem hye
malem ad perpendiculum excipiant. Itaque
vt exemplum rei præbeam, &longs;it habitatio no
&longs;tra in A, &longs;uper plano AF, quæ ad perpendi
culum è no&longs;tro vertice ad centrum terræ AB
quam con&longs;tat di&longs;tare ab æquinoctij circu
lo partibus 44. & media: ab hyemali igitur
di&longs;tabit partibus 68. fiat igitur circuli pars
quarta BCF, & fiat BC partium 22. ex his
quibus BF ex nonaginta, di&longs;tabit igitur pun
ctus C partibus nonaginta ab hyemali tro
pico: quare cùm Sol ibi erit, erecta plana
aut caua cylindrica &longs;uperficie A C, in meri
die radios ad perpendiculum excipiet. Fiat
etiam arcus CE partium 47. & iuxta decli
nationem cuiu&longs;que diei Solis de&longs;cribantur
partes, & moles AC retrò agatur: &longs;icque to
to anno radios ad perpendiculum &longs;tantes
excipiet, vt ante tempus olera & fructus
habere po&longs;&longs;is, reddatúrque iucunda man&longs;io.
Iam his de cau&longs;is intelligis non &longs;olùm
duplicem eorum, qui ad perpendiculum
&longs;tant radiorum rationem, &longs;ed etiam vmbra
rum di&longs;crimina, quæ qui
dem in omnibus mutantur
corporibus ob &longs;itum cor
poris, &longs;ola &longs;phæra exce
pta: nam illa eodem lo
co manens, luce etiam qui
e&longs;cente eandem vmbram
facit. At non &longs;ic reliqua
corpora, &longs;ed virgæ &longs;i &longs;e
cundum radiorum Solis
longitudinem extendantur,
null
vmbram, ni&longs;i quantam
ip&longs;a virga habuerit cra&longs;&longs;itudinis. Si verò
virga &longs;ic &longs;tatuatur, vt vmbra eius ad per
pendiculum &longs;it &longs;uper vmbram erectæ al
terius virgæ in plano, tunc erit hæc vm
bra media, æqualí&longs;que ad vnguem ip&longs;i vir
gæ, ni&longs;i quantum ex elongatione à plano
terræ propter Solis magnitudinem illi de
ce&longs;&longs;erit: quod perexiguum tamen e&longs;t: ita
tamen perexiguum, quod omne corpus So
li expo&longs;itum hac ratione vmbram finit in
tanta di&longs;tantia, quanta e&longs;t magnitudo di
metientis illius corporis centies ac nouies
&longs;umpta: talis enim proportio di&longs;tantiæ So
lis à terra ad &longs;uam, &longs;cilicet Solis diametrum
fermè. Ex quo patet, non ob&longs;cura ratio co
gno&longs;cendi proportionem altitudinis, cuiu&longs;
cunque &longs;yderis ad &longs;uam magnitudinem. Nam
cellocata &longs;phæra notæ diametri in &longs;ummo
montis, videbis qua in di&longs;tantia finiatur vm
bra, inde colliges eam e&longs;&longs;e proportionem al
titudinis ad diametrum &longs;y
deris, quæ e&longs;t rectæ di&longs;tantiæ
inter locum finis vmbræ, &
diametrum &longs;phæræ. Cum
igitur &longs;uper virgam plano
æquidi&longs;tantem, quæ vmbram
&longs;ibi æqualem faciat, virgam
aliam &longs;uper, ad perpendicu
lum con&longs;titues, ita quòd So
lis radius &longs;uper eam rectè
cadat, tunc maxima vmbra
fiet, quæ à tali magnitudi
ne, & Solis tali &longs;itu po&longs;&longs;it
prouenire. Hæc autem non
paulò maior erit ip&longs;a virgæ
longitudine. Contingítque
hoc ob plani terræ inclina
tionem à &longs;itu &longs;uperficiei, in quam ex cen
tro Solis ad perpendiculum ductus radius
cadit: reliquæ omnes intra hos terminos
con&longs;tituuntur, permi&longs;centúrque magnitudi
nis & paruitatis cau&longs;æ, vt ad hos &longs;impli
ces &longs;itus magis aut minus acce&longs;&longs;erint. Cæ
terum &longs;eu ex centro &longs;olo Solis, &longs;eu ex toto
ambitu radij dirigantur quodlibet opacum
quantumcunque magnum, æqualem facit
vmbram, &longs;i iuxta &longs;itum ad perpendiculum
&longs;teterit &longs;uper &longs;uperficiem,
quæ ex centro Solis ad per
pendiculum &longs;tat &longs;uper pla
num, illud diuidens iuxta
totam inclinationem, nam
radij ob di&longs;tantiam opacum
amplectentes æquidi&longs;tantes,
vtroque modo procedunt ex
qui&longs;itè, &longs;i ex centro ob in
finitam proportionem A D
& A E ad D E, vel &longs;i ex to
to &longs;ole ob maximam pro
portionem C E & B D ad
BC, aliquanto breuior fit in
longa di&longs;tantia vmbra opa
co: quoniam radij C E H
& BDK minimùm ab æqui
di&longs;tantibus differunt. Ita &longs;eu
&longs;tatuas hoc &longs;eu illud in illo
&longs;itu, vmbra &longs;emper opaco
æqualis e&longs;&longs;e videtur.
&longs;ita
non mutat.
poris vmbra
finitur.
&longs;cendi pro
portionem
&longs;yderis ad
&longs;uam altitu
dinem.
centro &longs;olis,
&longs;eu terminis
eius etiam
prodeant,
vmbræ erunt
eædem.
Verùm, vt ad Solis altitu
dinem, cæterorumque a&longs;tro
rum reuertar, illud demirari
contingit, cur a&longs;tra omnia
nos iter agentes &longs;equi videantur, ripæ au
tem recedere à nobis ac retrò agi dum præ
teruehimur naui? Cau&longs;a non ob&longs;cura e&longs;t,
quoniam cùm a&longs;trorum di&longs;tantia ad to
tam terræ magnitudinem maximam ha
beat proportionem, locum &longs;yderis progre&longs;
&longs;us no&longs;ter mutare non pote&longs;t: quod enim
oculus non percipit e&longs;&longs;e, ac &longs;i non foret,
iam docuimus. Cum igitur &longs;ydus, gratia
exempli, nos præcedit cubiti magnitudine,
cum per terna millia pa&longs;&longs;. proce&longs;&longs;erimus,
cubiti magnitudine &longs;ydus etiam præcede
re nos oportet videri: quoniam terna
millia pa&longs;&longs;. cum &longs;yderis altitudine an-
Proce
dentibus igitur nobis, vt &longs;emper nos videa
tur cubito antecedere, &longs;ydus nece&longs;&longs;e e&longs;t, vt
nobi&longs;cum moueri videatur: atque eadem ra
tione quæ po&longs;t terga &longs;unt, vt &longs;equi videan
tur, pariter nece&longs;&longs;e e&longs;t. At &longs;i alium ambulan
tem in&longs;picias, tu autem quie&longs;cas, illa non
moueri videbuntur. Verùm &longs;ydera ob a&longs;pe
ctus diuer&longs;itatem, non eundum &longs;itum oculi
tui comparatione habebunt: nam aliqua vi
debitur po&longs;t tergum reliqui&longs;&longs;e quæ ante
erant, quod cùm in nobis ip&longs;is contingere
nequeat, &longs;ed vt videamus &longs;ydera &longs;emper &longs;ub
eodem &longs;itu loci, no&longs;tri comparatione &longs;ub quo
prius fuerant, nece&longs;&longs;e e&longs;t vt nobi&longs;cum hac
de cau&longs;a venire videantur, ac nos perpetuò
comitari. At in naui cùm quie&longs;cere nobis vi
deamur, procedente autem naui, quæ ante
erant, po&longs;t terga relinquuntur: cùm igitur
oculus motum percipiat, nos autem putat
quie&longs;cere, quia in naui quie&longs;cimus, nece&longs;&longs;e
e&longs;t vt arbitretur ripas & arbores moueri
ver&longs;us nos, ac deinde po&longs;t terga, contraria
&longs;yderum motus ratione.
nos iter
agentes &longs;e
quantur, ri
pæ autem re
trò fugiant.
a&longs;tra
lum in 24
horis
eant
cere tamen
videantur.
Eadem de cau&longs;a dubitare, &longs;ed contrario
modo, contingit, cur Solis radij, cùm totum
terræ ambitum circumeat, & Sol cœlum,
neque Sol tamen in cœlo, neque radij in ter
ra moueri videntur, cùm ip&longs;i radij millies
millena pa&longs;&longs;uum &longs;ingulis horis, &longs;i non plus,
&longs;altem procedant? De Sole cau&longs;a e&longs;t, quia
circulus in quo circumfertur, haud magnus
oculo videtur, ideo motus videtur: moueri
autem non cùm &longs;en&longs;im procedat, & mini
mum &longs;it &longs;patium quod pertran&longs;ire cernitur,
& (vt clarius dicam) angulus quem facit &longs;in
gulis momentis ob motum e&longs;t in&longs;en&longs;ilis: igi
tur iuxta no&longs;tra &longs;uppo&longs;ita, quæ antea docui
mus, Sol non videbitut moueri, nec vllum
aliud &longs;ydus eadem ratione. Obiicies for&longs;an,
quòd luna &longs;i in terræ &longs;uperficie circumfera
tur, celerrimè moueri videretur? at in cœlo
velocius, & iuxta eandem proportionem mo
uetur? Sit igitur mota ex A in B, oculus C
con&longs;tat magnam e&longs;&longs;e proportionem ad DF.
moueatur etiam aliquid eodem tempore ex
D in G, &longs;ic vt C &longs;it in linea BF. Dico igitur,
velocius motum videri ex D in G, quàm ex
A in B. nam angulus ACB, paulò maior e&longs;t
angulo AFB, quia ángulus CBF, e&longs;t in&longs;en&longs;i
lis fermè, ob paruitatem CF. &longs;i igitur pona
tur AFB, in&longs;en&longs;ilis erit & A C B. primum
ergo quod depræhenditur &longs;it angulus ACB,
& arcus ACB, antea igitur in&longs;en&longs;ilis fuit
motus. At quia C G e&longs;t pror&longs;us in&longs;en&longs;ilis
comparata ad BC, & BG, erit angulus BCG
qua&longs;i rectus, igitur & angulus DCG per
dicta primo elementorum D G igitur mul
to maior quàm DC eò quòd D rectus e&longs;t:
erit enim D G C angulus æqualis fermè an
gulo A C B, quare D manife&longs;tè videbitur
motum in G, ac longè velocius quàm ex
A in B. Ex hoc &longs;equitur, quòd quanto al
tiora erunt, tantò minus moueri videbun
tur, tamet&longs;i velocius verè & iuxta propor
tionem æqualiter mota videri debeant: nam
linea ex C ducta ad punctum in linea F B,
quo altius extendetur, minorem faciet an
gulum CBG: quare cùm F &longs;it idem, minor
erit ACB: BCG autem non augebitur, quia
in&longs;en&longs;ibilis CG: ergo DCG augebitur, &
linea D G comparata ad D C. Similiter
& in plano, quo magis procul mouetur ali
quid, eò tardius moueri videtur. Sint tres
lineæ AB, BD, DE æquales, oculus in C,
dico quod angulus ACB, maior e&longs;t angulo
BCD, & BCD angulo DCE. nam pro
portio D C ad DE, maior e&longs;t quàm B C
ad BD, quia BD & DE &longs;unt æquales, &
CD e&longs;t maior CB, & &longs;imiliter CB e&longs;t maior
CA, quia angulus A e&longs;t rectus, & CBD,
& CDE obtu&longs;i: igitur CD, maior CB, &
CB maior CA. Cùm igitur angulus ABC
&longs;it maior BCD & BDC maior DCE, &longs;e
quitur vt angulus ACB, &longs;it maior BCD: &
BCD maior DCE: igitur A B videbitur ma
ior BD, & BD quàm DE. Quòd &longs;i motus &longs;it
per tran&longs;uer&longs;um, adhuc eadem lex manet:
nam angulus ACB maior e&longs;t angulo DCE,
igitur linea A B maior videtur linea D E
Quòd &longs;i eadem di&longs;tantia recta, ac per tran&longs;
uer&longs;um aliqua moueantur, quod rectà mo
uebitur, velocius moueri videbitur: vt ex B
in D, quàm ex A in B. nam cum duæ lineæ
BC & BD æquales &longs;int duabus lineis BC &
BA, & anguli A, & CBD recti, erit ex dictis
angulus BCA maior angulo B C D: igitur
linea AB maior videbitur, quàm BD: quod
propo&longs;uimus. Sed &longs;i motus &longs;it ex puncto eo
dem, puta B rectà in E, tran&longs;uer&longs;im in D: dico
quòd BD videbitur maior BE: &longs;uppo&longs;i
&longs;int æquales: nam duæ lineæ BE & BD æqua
les &longs;unt, & BC communis, & CE maio CD,
igitur angulus DCB maior e&longs;t BCE: quo-Ve
rùm de radiis alia e&longs;t ratio: etenim illi motu
&longs;uo, angulum &longs;en&longs;ilem efficiunt in oculo,
ideóque moueri deberent videri. Cur autem
non videantur, cau&longs;a hæe e&longs;t, quia po&longs;ita ter
ra, cuius centrum A, & plano eius
quod refert punctum D, &longs;ed nobis ob ma
gnitudinem e&longs;t BC, & turris quæ ad perpen
diculum e&longs;t &longs;uper planum DE, & Sole in F,
qui producens radium FEC, producit CD,
cum autem Sol proce&longs;&longs;erit in G, producto
radio GEK, relinquit vmbram KD, igitur
cùm motus indicetur ex vmbra, Sol videbi
tur &longs;olum pertran&longs;i&longs;&longs;e ex C, in K, dum moue
tur ex F, in G: &longs;ed &longs;patium CK, e&longs;t paruum,
cùm &longs;it comparatum ad altitudinem D E,
quæ e&longs;t parua: igitur cum &longs;en&longs;im moueatur,
& tran&longs;eat &longs;olùm &longs;patium CK, puta in quar
ta horæ &longs;ingulo momento, nullum &longs;patium
tran&longs;ibit quod angulum &longs;en&longs;ilem efficiat. Igi
tur videbitur ex illo &longs;uppo&longs;ito &longs;æpius repe
tito, radius FC,
cere. Ponamus exemplum, cum Sol e&longs;t in 7.
parte Tauri hora circiter 19. cum quarta,
vmbra æquatur gnomoni, 21. detracta quar
ta, dupla e&longs;t: conduplicatur ergo vnius & di
midiæ horæ &longs;patio. Ergo motus e&longs;t iuxta gno
monis longitudinem, non Solis velocitatem. Verum dices, cur non videtur moueri radius?
cau&longs;am intelligo: quomodò verò tantum &longs;pa
tij &longs;uperet, nec moueri videatur, cau&longs;am non
intelligo. Con&longs;tat enim &longs;ub ortu occa&longs;u vm
bras veloci&longs;&longs;imè maximi&longs;que incrementis,
aut decrementis variati. Sit igitur Sol occi
dens C, planum GE, corpus erectum AB, fi
nis vmbræ
rum) E, corpus aliud erectum EF: in quo mo
tus vmbræ in&longs;en&longs;ilis &longs;it, quoniam &longs;olùm dum
Sol occidit radij de&longs;inunt illu&longs;trare. Ip&longs;i verò
clari&longs;&longs;imi erunt, quando angulus CEF, rectus
e&longs;t. At ex puncto E, nulli dubium e&longs;&longs;e pote&longs;t,
quin in plano GAE, tum radij, tum vmbra
prope Solis occa&longs;um incredibili velocitate
ferantur,
terræ è regione centri Solis mouetur, tanto
magis nece&longs;&longs;e e&longs;t vmbras promoueri. Sed
quoniam in priore figura, &longs;i F, ponatur in oc
ca&longs;u anguli FAE, FEA, erunt qua&longs;i recti ob
paruitatem AE, & rationem trigonorum cir
culis in&longs;criptorum iuxta arcum & chordam,
vt vocant, erunt ergo anguli FC, lineæ, cum
duabus è centro A, exeuntibus ad illam al
teram, quarum e&longs;t AD, altera velut AK, fer
mè recti: ergo vmbra quæ &longs;ubtenditur quæ
que maxima e&longs;t, minima e&longs;t. Igitur non fiet
ille progre&longs;&longs;us maximus, ni&longs;i DE, fuerit lon
gi&longs;&longs;ima, quod e&longs;&longs;e non pote&longs;t in comparatio
ne ad AD. Alia cau&longs;a e&longs;t, quoniam quantò
magis cre&longs;cit AE, eò radiorum vis minuitur
propter paruitatem anguli AEB: igitur nec
vmbra, nec radius digno&longs;citur: quamobrem
in dubia luce, neque lux ip&longs;a percipitur, ne
que multo minus vmbra quæ propter lucem
digno&longs;citur, nec vmbræ magnitudo etiam
minus, nec tandem adhúcque minus vmbræ,
vel radiorum motus. Dices rur&longs;us, quomodo
vmbra fiet infinita &longs;tatim &longs;i maxima parua
e&longs;t? coniungitur illa vmbræ rotunditatis terr&ecedil;
quæ maxima e&longs;t, & &longs;ic è parua fit infinita in
momento. Cùm verò nullum fuerit corpus in
plano, veloci&longs;&longs;ima fit & lucis & vmbrarum
diffu&longs;io, &longs;ed quia lux in vtroque crepu&longs;culo
(vtita dicam) dubia e&longs;t, & &longs;patium quod ab
oculo illuminatum videtur exiguum, &longs;tatim
vtraque facta mutatione latet motus, vt in
&longs;ecunda cau&longs;a demon&longs;tratum e&longs;t.
dij cum in
23. &longs;erie ter
ram circum
biles vi
deantur.
Dubium quoque e&longs;t, cur hæc illu&longs;tratio
in terra &longs;emper tremere videatur? & an ab
corum quæ dicta &longs;unt aliquid? Cau&longs;a igi
tur e&longs;t, quòd mouetur, nec moueri videtur,
vt dictum e&longs;t: medium igitur quippiam per
cipitur. Idem
minus enim vmbræ & luminis, neque vmbra
e&longs;t neque lux, tremere autem exi&longs;timantur
quæcunque, an moueantur incertum e&longs;t, hoc
autem ob cau&longs;as dictas. Sed cur non in horo
logio index? Quoniam non e&longs;t is motus ob
tarditatem vllo modo &longs;en&longs;ilis: quæ autem
tremere videntur, non adeò tardè moueri
oportet, vt omninò quie&longs;cere videantur.
lu&longs;tratio tre
mula videa
tur.
His cognitis maius quippiam &longs;uccedit,
quo humana &longs;ubtilitas altitudinem omnium
&longs;yderum tam facilè metiri docuit, vt nemo
tam in promptu domus &longs;uæ partes habeat. Cum enim in figura motus Solis altitudo F,
nota fuerit, &longs;eu plani&longs;phærio, &longs;eu armillis,
alióve in&longs;trumento, aut tabulis, ea detracta
ex 90. partibus habebimus angulum FAD,
&longs;ed angulus CED, ratione & men&longs;ura notus
e&longs;t, &longs;eu C, terminus &longs;it vmbræ, &longs;eu oculus: igi
tur angulus FEA, notus, quare ex traditis ab
Euclide in elementis, angulus F, & ratio FE,
altitudinis ad AE, dimidium dimetientis ter
ræ, quo&longs;t &longs;uperius quantum e&longs;&longs;et, demon&longs;tra
uimus. E&longs;t enim quinquies M. pa&longs;&longs;.
millia.
Virga autem DE, habere debet circulum in
imo chalybèum, cui in&longs;i&longs;tat orthogonia: tum
& planum ad vnguem inferna parte
e&longs;&longs;e, vt cùm applicetur plano, intelligas an
illud verè planum &longs;it, habeat & &longs;uperius à
quatuor lateribus plumbea perpendicula: &
notæ &longs;it magnitudinis à &longs;ummo verticis
ad imam chalybei circuli &longs;uperficiem. Cùm
igitur virga fixa circulo tenus illóque hæren. te vndequaque plano etiam perpendicula
verè planum e&longs;t, & tale in quod ducta ex
centro terræ linea perpendicularis e&longs;t, &
hoc planum ad altitudinem &longs;umendam ido
neum e&longs;t. Quòd &longs;i vel dum hæret circulus pla
no perpendicula non hærent, aut dum hæ
rent perpendicula, circulus ab aliqua parte
planum non tangit, planum illud non e&longs;t
idoneum. Quare &longs;i velis hac cura carere,
virgam tabulæ planæ & leni magnæ ad per
pendiculum infige, & tunc vbicunque tabu
lam collocaueris, vt perpendicula tangant
virgam, opportunum tibi planum inueni&longs;&longs;e
per&longs;uadeto. Quòd &longs;i magnitudinem po&longs;tmo
dum &longs;yderis etiam &longs;cire libeat, ex vmbræ
fine ( vt dixi &longs;uperius ) cùm iam altitudinem
noueris potes inuenire. Verum, quia &longs;cire
hunc vmbræ finem e&longs;t opero&longs;um, & non
omninò leue,
Sole & Luna, hoc alia via facillimè a&longs;&longs;eque
ris. Sume in plani&longs;pherio dimetientem &longs;yde
ris, quem duplica & ei decimamnonam par
tem adde, & cum hoc diuide &longs;emper &longs;eptem
millia & ducenta, & numerus proueniens
e&longs;t proportio altitudinis ad dimentientem &longs;y
deris. Cùm igitur altitudinem &longs;yderis iam
cognitam habeas, & proportionem altitu
dinis ad dimentientem, palàm e&longs;t dimentien
tem cognitam e&longs;&longs;e. Velut ponamus dime
tientem &longs;yderis minuta nouem cum dimidio,
duplicabo hæc, & fient minuta decem & no
uem: quibus addam &longs;emper partem deci
mam nonam, ob magnitudinem dimetien
tis in tabula, & fient minuta viginti: diuido
&longs;eptem millia ducenta. & &longs;unt minuta dime
tientis, & exeunt trecenta &longs;exaginta, & ideo
manife&longs;tum e&longs;t ex hoc, dimetientem eius &longs;y
deris e&longs;&longs;e &longs;uæ altitudinis partem trecente&longs;i
mam ac &longs;exage&longs;imam. Ergo quantum vtili
tatis præbeat, & quàm &longs;ubtilis &longs;it contem
platio radiorum, ex his omnibus patet: à
cæteris autem men&longs;uris, vt de quibus tra
ctauerim in lib.
12. perfecti operis, nunc ab
&longs;tinebo.
&longs;itione 23.
magnitudo
quomodo fa
cilè digno&longs;
catur.
Metallicis.
HACTENVS igitur quinque
fermè partes totius operis &longs;unt
ab&longs;olutæ, &longs;cilicet de principiis
occultioribus, materia, forma,
vacuo, corporum vnitione pri
mo. De elementis &longs;ecundo, quoniam prin
cipia e&longs;&longs;ent integra, ab&longs;oluta & manife
&longs;ta. Tertio de cœlo.
Quarto de lumine &
luce. Quintam partem, quæ e&longs;t de his quæ
apparent, non plenè ab&longs;oluimus, cùm mul
ta de&longs;int, quæ ad aures & alios &longs;en&longs;us, tum
mentem & etiam ad oculos pertinent. Nunc
igitur de mi&longs;tis agendum erit: nam mi&longs;ta
primis illis indigent, tum elementis de cœ
lo, & lumine, lucéque, propterea de illis
primùm tractauimus. Indigere autem mi&longs;ta
ip&longs;a cœlo, & quantum cœli con&longs;titutio in
hæc po&longs;&longs;it inferiora, manife&longs;tis argumentis
depræhendere licet. Nam farina quæ Augu
&longs;to men&longs;e è frumento in mola confecta e&longs;t,
toto anno apud nos &longs;eruari &longs;olet incorrupta.
Et zethum quod Martij luna fit, ferunt du
rare toto anno cum æ&longs;tate diebus 20. hyeme
duobus men&longs;ibus maneat incorruptum. Re
ferunt Gedanen&longs;e zethum in decem annos,
nonnunquam in viginti perdurare, nec ace&longs;
cere, nec muce&longs;cere, quod aqua Martia con
ficiatur: alia cau&longs;a e&longs;&longs;e pote&longs;t, quòd Martio
men&longs;e &longs;emina adhuc viuunt lupi &longs;alictarij,
humidum autem tunc planè con&longs;umptum
e&longs;t: maximè enim di&longs;tat à tempore, quo
collectum fuit &longs;emen illud, ob id efficacem
& minimè humidum biriam &longs;eu cerui&longs;iam
( &longs;ic enim vocant Germani zethum ) effi
cere pote&longs;t. Efficax e&longs;t tunc &longs;emen, quo
niam &longs;oleat eo tempore pullulare. Infini
ta &longs;unt huius rei experimenta: nam Ver
giliæ herbæ cum &longs;tellis eiu&longs;dem nomi
nis oriuntur & occidunt. Sed illud &longs;o
lum repetere cogor, mi&longs;ta hæc omnia,
&longs;olo duntaxat homine excepto, terra &
aqua, & cœle&longs;ti calore con&longs;tare. Ho
rum pars &longs;ub terra latitat, alia in vndis,
alia verò &longs;upra terram: nunc autem de
his quæ natura latitant, dicere propo&longs;itum
e&longs;t.
tho
do
con&longs;eruanda
ob&longs;eruatio.
herbarum
mirum. Plin.
lib.18
cap.27.
Quæcunque igitur mi&longs;ta &longs;ub terra, aqui&longs;
ve &longs;unt motus expertia, in quatuor genera
diuidunt, terras, &longs;uccos, lapides, metalla. Non po&longs;&longs;e autem plura e&longs;&longs;e, hoc o&longs;tendi
tur argumento: nam vel lique&longs;cunt, & re
deuntia in propriam formam dura manent,
& hæc metalla vocantur. Nihil enim aliud
e&longs;t metallum, quàm quod lique&longs;cere pote&longs;t,
& cum redit, durum manet. Durum autem
duobus modis intelligo, quod non facilè ce
dat, nec facilè frangitur: tale autem omne
manife&longs;tum e&longs;t quod duci pote&longs;t: vnde bitu
men ducitur, & non re&longs;i&longs;tit: cry&longs;tallus re&longs;i&longs;tit,
& melius &longs;tibium, &longs;ed non ducuntur, ideo
percu&longs;&longs;a facilè fraguntur. Quod verò lique&longs;
cit, & dum redit, durum non e&longs;t, &longs;uccus voca
tur. Quod omninò non lique&longs;cit, vel du
rum e&longs;t, & vocatur lapis: vel molle, &
facillimè in minima tran&longs;iens, & vocatur
terra.
nia eorum
quæ &longs;ub ter
ra
tuor e&longs;&longs;e de
mon&longs;tratur.
Præter hæc tamen quatuor, permi&longs;ta ex
his &longs;unt alia plura genera corporum. Quòd
&longs;i rectè qui numerare &longs;ciat, vndecim, nec
plura e&longs;&longs;e comperiet. Simplicium exempla
Lemnia, metalli argentum. Compo&longs;itorum
autem exempla &longs;uo loco referam, ne inuti
liter repetere multa cogar. Simplicium au
tem nece&longs;&longs;aria exempla fuêre, quia non de
omnibus primò &longs;um tractaturus: nam quæ
cunque &longs;olida manent, perfecta voco, vt
metalla & lapides, de quibus po&longs;teriùs di
cturus &longs;um molliora autem, imperfecta,
tum mi&longs;ta, tum &longs;uccos, & terras appel
lo, quæ metallica nuncupabo omnia, ad
differentiam lapidum & metallorum. De
metallicis igitur nunc primùm dicere aggre
diar, à terrarum generibus initium ducens.
corpora 11.
&longs;unt gene
rum.
di&longs;crimini
bus.
Terrarum itaque genera &longs;unt, vel colo
ribus vel odore, vel v&longs;u di&longs;tantia. De his
quæ v&longs;u di&longs;tinguuntur generaliter &longs;uperius
dixemus. De aliis autem quæ colore di&longs;tin
guuntur, etiam ab&longs;oluta e&longs;t di&longs;putatio: &longs;u
pere&longs;t vt de v&longs;u quarundam dicamus, tum
etiam de odore. Odoratæ terræ &longs;unt, quæ
malè olent frequentes. Sunt enim omnes quæ
olent, metallicis partibus commi&longs;tæ. Refert
tamen Agricola, Mariæbergi in Saxonia,
dum ex argentaria fodina diuorum Seba&longs;tia
ni & Fabiani, coram Henrico Saxonum
Principe erueretur argentum, tam fragran
tem odorem erupi&longs;&longs;e, vt Princeps exclama
uerit, Calecutum ade&longs;&longs;e: e&longs;t enim ea vrbis
Indiæ, quæ odorata omnia mittit. In Mala
cha quoque orientalis Indiæ portu va&longs;a fiunt
è terra odorata valde, quæ tamen vili&longs;&longs;imo
venduntur pretio ob copiam. Aut for&longs;an
etiam, quia magni omnes odores quantum
cunque boni, rerum tamen quæ e&longs;ui aptæ
non &longs;int, cibos reddunt in&longs;uaues, ac qua&longs;i
examinant. Cibi enim iucundi &longs;unt proprio
odore & moderato: hic ab externo tractus
ac euictus exhalat: quò fit vt rem relinquat
in&longs;ipidam & in&longs;uauem. Experiri licet hoc
torta in cupre&longs;&longs;i va&longs;e recondita, vel &longs;i thus
addatur. Alia verò gratiam addunt.
At mali
odoris frequentiora &longs;unt exempla, adeóque
odores hi praui &longs;unt, vt etiam &longs;æuiant. An
næbergi enim in fodina argentea, cui nomen
erat Corona ro&longs;acea, vt idem refert, duode
cim homines repentè &longs;unt &longs;uffocati: vnde
relicta e&longs;t magno metu, ne dæmones mali
illam inhabitarent: hoc enim illis per&longs;ua
&longs;um, cum ex odore terrarum, aut lapidum
hoc contingat: nam receptus in cerebro pro
tinus examinat: mirandum, &longs;ube&longs;&longs;e plera
que fœda in terræ vi&longs;ceribus, velut & ani
malium &longs;tercora. Sed non &longs;olùm fœda, verum
& cuiu&longs;cunque generis &longs;unt materiæ &longs;ub illa
varij v&longs;us. Vt olim in Britannia ex puteis ter
ra candida effodiebatur, non minus centum
pa&longs;&longs;ibus profundis, ex aqua po&longs;tquam argen
tum detraxi&longs;&longs;es, in&longs;per&longs;i agri adeò fœcundi
reddebantur, vt &longs;emel in vita in&longs;per&longs;i&longs;&longs;e &longs;uffi
ceret. Itaque omnis terra quæ latet, velut &
hominum vi&longs;cera, alicui v&longs;us e&longs;t. Sed nos ha
rum rerum inqui&longs;itionem, partim ob igno
rantiam, partim ob auaritiam negligere &longs;ole
mus. Sunt vbique, dico etiam in vrbibus, ne
dum agris, lapides in terra varij, varijque
v&longs;us terrarum genera, tum varij coloris me
tallica pleráque: &longs;ed non in
quærimus. Indicio autem e&longs;t &longs;ic e&longs;&longs;e, cum qu&ecedil;
olim terræ infœcundæ haberentur, vt Ger
mania, argenti nunc &longs;it feraci&longs;&longs;ima: aliæ de
&longs;ierunt po&longs;tquam feraces fuerant. Cau&longs;a e&longs;t,
quod cum vbique metalla, & lapides, & &longs;ucci
&longs;int, temporum &longs;ucce&longs;&longs;u terra euane&longs;cente
deteguntur, alia cre&longs;cente occultantur, vt re
ctè videatur dixi&longs;&longs;e Anaxagoras, qua&longs;i in om
nibus e&longs;&longs;e omnia, verùm in montibus præter
copiam, hoc e&longs;t, vtilitatis, quæ aquæ ad hu
miliora loca, &longs;i quæ occurrant, facilè deriuan
tur. In agris autem aquam quæ &longs;ub terra ma
nat, cùm exigua &longs;it, exhauriendo &longs;iccabimus
prius, inde muro aut &longs;axis loca, ex quibus ma
nat, impediemus atque ob&longs;truemus. Siçque
cuniculos ad euertenda oppida etiam &longs;ub
aqua effodiunt, & fo&longs;&longs;as ip&longs;as fodiendo &longs;ub
ip&longs;is &longs;uperant. Alio modo per circuitus dedu
cta aqua, vt etiam apud Herodotum Cyrus
docetur à Crœ&longs;o flumina exinanimus, rur&longs;us
tamen in priorem alueum inferius deducen
tes: eodem modo etiam &longs;ub terra fluentes ri
uulos aliò auertere licebit, in eo&longs;dem rur&longs;us
deducentes, vt &longs;ic effodere infra aquam po&longs;
&longs;imus. Sunt & loca humiliora, in quæ tradu
cimus
tes: quo præ&longs;idio in montibus maximè vti
conceditur, ob loci altitudinem. Nam aqua
quæ pa&longs;&longs;im &longs;ub terra inuenitur, neque
dum
&longs;tit. Quòd profunda non &longs;it, o&longs;tendunt muro
rum fundamenta & ædium, quæ plerunque
ad terram quæ &longs;ub aqua e&longs;t, pertingunt. Quòd
non æqualis &longs;it altitudinis, diuer&longs;itas profun
ditatis puteorum declarat. Quòd non conti
nua, &longs;ed
e&longs;t intelligere, cùm duorum puteorum aquæ
vix &longs;enis pa&longs;&longs;ibus di&longs;tantium admodum &longs;a
pore, & &longs;alubritate di&longs;&longs;ideant. Deducuntur
autem riuuli non recto tramite, &longs;ed & ple
runque tortuo&longs;i, vel ob alterius aquæ occur
&longs;um, vel ob lapides media in via con&longs;titutos,
vel quia cauitatem quandam in quam com
modius confluant aquæ inuenerunt. Ergo &longs;i
&longs;ub ea fodere libeat, liceat (vt dixi) tribus mo
dis, tetrá&longs;que diuer&longs;i generis, lapides, metal
la, &longs;uccos, ac reliqua huiu&longs;modi inuenire.
olens.
iucundi odo
ris qui
à cibo &longs;it
alienus, cibos
reddunt in
&longs;uaues.
olens.
terra.
tannica.
detegit, alia
occultat.
&longs;ub terra.
aqua.
quæ &longs;ub ter
ra pa&longs;&longs;im,
inuenitur.
aquarum
obliqui.
Sed ad terrarum rur&longs;us v&longs;um deuenio.
In
Valdeburgia Germaniæ, argillæ genus e&longs;t
den&longs;um ac pingue, tenui&longs;&longs;imæque &longs;ub&longs;tan
tiæ, quod nec ignibus læditur, nec liquo
res &longs;orbet, nec exudat. Videntur enim fi
gulinorum va&longs;orum e&longs;&longs;e hæ quinque laudes,
vt &longs;int leui&longs;&longs;ima, vt non &longs;orbeant, vt non
exudent, vt non facilè frangantur, vt ignibus
re&longs;i&longs;tant. Mirum quàm parua diuer&longs;itate,
quòd va&longs;a &longs;ua ignibus non frangantur, Flo
rentini in condiendis cibis commodi a&longs;&longs;e
quantur: Mediolanen&longs;es non: fiunt tamen
vbique, &longs;i quis rationem &longs;ciat conficiendi
optima, &longs;cilicet è terra illa quæ ad figulina
va&longs;a pro liquandis metallis conficienda in
v&longs;u e&longs;t. Terra autem illa è lapide metallicam
partem continente fit. Quis enim dubitet,
va&longs;a quæ &longs;u&longs;tinent auri & argenti liquati
vim, Itaque mi
hi ex tali terra lebetem pro v&longs;u paraui, æter
nam propè rem, ni&longs;i concutiatur: nam ab ig
ne nihil patitur. Manife&longs;tum e&longs;t igitur, quòd
tenuem oportet e&longs;&longs;e argillam, imò tenui&longs;
&longs;imam, & natura leuem ac pinguem. Hoc
genus &longs;i bene &longs;ubigatur, ac diu, va&longs;a efficit Sunt autem myrrhina,
ea, quæ hodie vocantur Procellanæ, dicen
te Plinio: Oriens myrrhina mittit: inueniun
tur enim ibi in pluribus locis, nec in&longs;igni
bus, maximè Parthici regni, præcipuè ta
men in Carmama. Humorem e&longs;&longs;e putant, &longs;ub
terráque calore den&longs;atum. Amplitudine nu&longs;
quam paruos excedunt abacos, cra&longs;&longs;itudine
rarò quanta dictum e&longs;t, nece&longs;&longs;aria va&longs;i po
torio: &longs;plendor his &longs;ine viribus, nitórque ve
rius, quàm &longs;plendor. Sed in pretio varietas
colorum, &longs;ubinde circumagentibus &longs;e macu
lis in purpuram, candorémque, & tertium
ex vtroque igne&longs;centem, veluti per tran&longs;i
tum coloris purpura rube&longs;cente, aut lacte
cande&longs;cente. Sunt qui maximè in his lau
dent extremitates, & quo&longs;dam colorum re
percu&longs;&longs;us, quales in cœle&longs;ti arcu &longs;pectantur. His maculæ pingues placent.
Tran&longs;lucere
quicquam, aut pallere, vitium e&longs;t. Item &longs;a
les, verrucæque non eminentes, &longs;ed vt in
corpore etiam plerunque &longs;e&longs;&longs;iles. Aliqua &
in odore commendatio e&longs;t. Ergo quis non
videt figulina hæc e&longs;&longs;e, & eius generis, quod
(vt dixi) hodie Procellanas &longs;olemus appella
re? con&longs;tant enim & hæc, ex &longs;ucco quo
dam &longs;ub terra den&longs;ato, & ex Orien
te vehuntur. At no&longs;tra pallidiora &longs;unt, &
odore carent, & quæ ex his etiam tran&longs;lu
cent, magis probantur, folii&longs;que ac imagini
bus placent, nullúmque purpuræ ve&longs;tigium:
quæ omnia videntur ab antiqua myrrhina
di&longs;&longs;idere, verùm temporum varietas & opifi
cum, tum v&longs;us, hoc pepererunt. Nam pre
tium fecit copiam, dum multitudinem auge
re &longs;tudent: cùm verò materia dee&longs;&longs;et nobi
lior, aliam &longs;uppo&longs;uêre: inde excogitata pi
ctura, re&longs;arciendæ vtilitatis cau&longs;a, ita honos,
ac &longs;ynceritas va&longs;is dece&longs;&longs;it. Aut enim vilior
materia, aut non eadem, vel omninò impu
rior, aut non adeò elaborata, aut va&longs;a ip&longs;a
ante tempus eruta, ob lucri cupiditatem mo
ræ impatientibus: vtcunque res &longs;e habeat, &
pretium, & locus, & materia, & modus quo
fiunt, eadem e&longs;&longs;e docet hæc myrrhinis. Nunc
longo Indiæ tractu fiunt, maximè apud
Chinam: hi olim Seres, vt alibi dictum e&longs;t. Fieri dicuntur ex conchyliorum, atque ouo
rum corticibus, &longs;epeliuntúrque con&longs;tanti
fama in 80. vel 100. annos, qua&longs;i hæredi
tatum loco. Inde eruta obducuntur vitro ne
combibant. Succi autem quibus cortices ex
cipiuntur, non &longs;atis noti &longs;unt. Pinguntur
etiam antequàm vitrum &longs;uperaddatur. In
certum e&longs;t an excoquantur, ob nitorem ac
duritiem. Maiora in pretio &longs;unt, &longs;ed multum
ab antiquis degenerant. Et quamvis ita &longs;it,
non tamen minus e&longs;t &longs;uperbum his cœnare,
quàm auratis, atque argenteis va&longs;is, &longs;eu
quòd raritas, & labor ea commendauerint:
&longs;eu quòd con&longs;tans fama &longs;it, non ferre ve
nenum. Atque huic & Lemniæ maior no
bilitas inter terrarum genera, aut argilla
rum. Lemnos in&longs;ula no&longs;tri maris e&longs;t: mons
qui eam gignit, nec lapidem habet, nec
arborem, vtilis cruentis fluxibus, & vlce
ribus, &longs;ed magis venenis. Ob id arborem
non alit, quoniam &longs;icci&longs;&longs;ima e&longs;t: nec in lapi
dem coit, quoniam adeò e&longs;t tenuis &longs;ub&longs;tan
tiæ, vt non excipiat aquam, &longs;ed potius ab
aqua excipitur. Habet & pinguedinis ali
quid, qua venenis re&longs;i&longs;tat. Manife&longs;tum verò
ex his, quoniam arte talem efficere po&longs;&longs;u
mus: vt &longs;i argillam communem diu contun
damus, ac aquâ in aqua &longs;cordion & iunipe
ri &longs;emen incocta &longs;int, a&longs;pergamus, in tu
muló&longs;que formemus, denuò etiam
in&longs;per gentes, ac in tumulos cogentes, ac &longs;ic
cantes. Feret vtique temporis iactura com
modum, & &longs;arciet. Nam Lemniæ &longs;phragidis
pretium e&longs;t pro auri pondere, adeò creuit in
immen&longs;um res vili&longs;&longs;ima, vbi de&longs;iit ob rarita
tem e&longs;&longs;e communis: intercepta enim ambi
tione principalium medicorum, qui regi O
rientis a&longs;&longs;i&longs;tunt, nobilior haberi cæpit. Nec
tamen olet, hoc enim rarum e&longs;t terris, atque
aquis omnibus. Nam vt benè oleant, tenui
humido, ac bene concocto opus e&longs;t. Aquæ
humidum bene concoctum e&longs;&longs;e non pote&longs;t,
quòd plurimùm &longs;it terræ, quòd non &longs;it te
nuis. Odor (vt dixi) &longs;uauis non e&longs;t: admi&longs;tis
tamen quibu&longs;dam, contingit terram, aut
aquam bene olere. Quamobrem manife&longs;tum
e&longs;t, terram & aquam etiam&longs;i bene oleant,
breui odorem amittere, vt contingit aquæ
ro&longs;aceæ, & magis violaceæ. Terræ igitur,
& aquæ maxima pars odore caret, ma
gna e&longs;t etiam quæ grauiter olet, minima quæ
bene.
na optima.
37. na.
tur.
hi&longs;tor.
cap.2.
terra.
rò benè oleat.
leriter
bonum amit
tant.
Proxima Lemniæ e&longs;t Armenia.
Hæc ve
rius Samia e&longs;t, quàm Armenia: nam non
ex Armenia, &longs;ed propius aduehitur. Nec ta
men Lemnia e&longs;t. Samiæ autem de&longs;criptio
ne Galeni ad vnguem re&longs;pondet: nam &longs;ub
rubra e&longs;t, & egregiè &longs;iccat: ob id pe&longs;tilen
tibus morbis & tabi illi quæ vlcere pulmo
nis prouenit, &longs;alutaris. Nam & ob eandem
cau&longs;am carbunculi, &longs;maragdi, &longs;apphyri,
hyacinthi, margaritæ, corallique vtiles &longs;unt
in pe&longs;te, quòd vehementer &longs;cilicet &longs;iccent:
verùm vt minus Armenio luto id agunt,
ita &longs;piritui vitali reparando &longs;unt vtiliores
lapides. E&longs;t igitur Armenium lutum &longs;icci&longs;
&longs;imum, ac moderatè frigidum, minimè
acre, &longs;ed tamen tenui&longs;&longs;imum. Ob id etiam
venenis erodentibus &longs;alutare, vt cantha
ridibus: item putrefacientibus, vt marino
lepori.
terra.
in pe&longs;te vti
les.
E&longs;t & Apuliæ lutum rubrum, & Armenio
viribus non ab&longs;imile, eò tamen longè im
becillis. Quid tamen prohibet, ne meliùs
reddatur etiam Armenio? Elue igitur Apuli
cum lutum, repurga ab arena, inde diligen
ter &longs;iccatum aceto accerrimo, & olei par
te &longs;exta excipe, vt in formam pultis redi
gatur. Sepelies autem humido loco in mul
tos annos. Ergo aduer&longs;us venena
ta
argillacea puri&longs;&longs;ima, oleo, aceto, &longs;cordio,
iuniperi &longs;emine, gentiana, diptamo, con
tundendo diu, inde &longs;epeliendo in multos
annos.
di lutum
menium
cio&longs;um natu
rali præ&longs;tan
tius.
Quæret for&longs;itan aliquis, quid iuuet ad
vitam tam diuturna &longs;epultura? Eadem pro
fectò quæ in montibus ad metallicorum ge
nerationem cau&longs;a conducit. Sed viuacior
in montibus tamen, ob plures cau&longs;as. Nam
montes vitæ quandam habent &longs;peciem,
cùm &longs;axis con&longs;tent. Saxa autem viuere do
cebimus: vbi autem vita, ibi etiam omnis Accedit
quòd montium vires non exhauriuntur li
gonibus, ra&longs;tris, aratro: nec vllo modo ho
minum indu&longs;tria per&longs;pirate coguntur. E&longs;t
etiam montium &longs;olidior &longs;ub&longs;tantia, vnde ca
lor ille melius continetur, qui in agris ob
terræ mollitiem difflatur. E&longs;&longs;e autem calo
rem illum cœle&longs;tem, iam docuimus, tum
quia igneus, ac putridus parum alter, reli
quus nulla ex parte generationi vtilis e&longs;t,
tum etiam, quod videmus, in Oriente, & Me
ridie gemmas nobiliores & aurum perfecti&longs;
&longs;imum magis generari. Quinetiam &longs;i quis
eiu&longs;dem generis gemmas conferat in Orien
te, ac Meridie genitas, vt carbunculos &
amethy&longs;tos, cum his quos Germania mittit,
mirum in modum differre, & duritie, &
&longs;plendore animaduertet, atque adeò vehe
menter, vt non eiu&longs;dem generis e&longs;&longs;e putet.
Cau&longs;a e&longs;t, quòd Oriens calidior &longs;it, & humi
dior, pinguiórque. Ergo &longs;i &longs;eminibus hæc
generarentur, aut igneus ille calor e&longs;&longs;et, aut
putridus, quandoquidem & in I&longs;landia in&longs;u
la &longs;ub Septentrione ardeant montes, quòd
prohiberet perfecti&longs;&longs;imas gemmas generari,
tum etiam auro abundare?
tibus metal
lica generen
tur.
aurum &
gemmæ in
oriente, &
meridie ma
gis generen
tur.
Sunt etiam in montibus niues, & diutur
na glacies, quæ calorem in imo recundunt,
& læta omnia ob id faciunt, cùm in campis
calor di&longs;&longs;oluatur ab aëris externo calore:
quò fit vt ad montes redeam, vt hi metalli
corum generationi &longs;int magis parati, Nec
etiam illorum vis arboribus, herbi&longs;ve exina
nitur: &longs;teriles enim magis &longs;unt, montes cam
pis, etiam&longs;i &longs;int fertili&longs;&longs;imi. Aqua etiam &
humidum ob accliuem &longs;itum magis defluunt
ex montibus, quorum copia in &longs;uperficie
agrorum, generatio metallorum impe
ditur.
At dices: modò inter cau&longs;as cur campi
metallica non gignant, enumera&longs;ti, quòd
humidum ab&longs;umitur, modò humidi copiam
in eis rur&longs;us metallicorum generationi ob
&longs;tare cen&longs;es. Et hercle vtrunque verum e&longs;t:
nam humidum pingue, quò magis abun
dat, eò fertilius redditur &longs;olum, non &longs;o
lùm metallorum, &longs;ed & plantarum: aqueum
autem impedit. Cau&longs;a huius e&longs;t, quòd
humidum generationi aptum, calidum
etiam e&longs;&longs;e oportet. Aqueum autem humi
dum, frigidum e&longs;t, & concoctioni con
tumax. Ideò calidæ regiones, vbi abunda
uerint aquis, omnes fertili&longs;&longs;imæ: quoniam
aqueum humidum calore Solis celeriter in
pingue tran&longs;int: in frigidis verò locis
aqua multa &longs;terilitatem parit, & agros re
frigerat.
pingue gene
rationi ido
neum, a
queum in
utile.
Eadémque ratio fermè e&longs;t in temporibus,
Nam Prata æ&longs;tate gaudent aquis: hyeme
autem tardiùs pullulare herbas, facit irri
gatio a&longs;&longs;idua: itaque con&longs;tat campos, &longs;i ad
montes comparentur, aquei humidi plus ha
bere, & minùs pinguis. Itaque & montes
arborum, & vitium feraces, vix metallicis
abundare videbis, ni&longs;i in profundo, quòd
pingue humidum à plantis ab&longs;umatur: vbi
verò lapides maximi & &longs;olidi, humidum diu
&longs;axis contentum, ac tenui&longs;&longs;imum di&longs;tillans,
concre&longs;cit in nobiles gemmas. Et ob id
&longs;plendidiores gemmæ
ma, & maxima &longs;axa inueniuntur. Illud etiam
tot montium commodis ad metallicorum ge
nerationem adiicitur, quòd montes vbi du
centis, aut trecentis pa&longs;&longs;ibus effoderis, ad
huc &longs;uper terra e&longs;&longs;e dicere te po&longs;&longs;is: atque
inde aquas à latere, & terram iam effo&longs;&longs;am
faciliùs deriuare ac transferre, In plano
rur&longs;us hic labor duplicatus e&longs;t: nec vt in
montibus ruinis locum licet patefacere, nec
facilè diuinare potes vbi metallica ia
ceant, nec inuenta per&longs;equi, vt in edito lo
co, quoniam nullis &longs;ignis à lateribus iuuari
potes.
His tot tanti&longs;que cau&longs;is planis pauci ope
ram dant, et&longs;i vbique &longs;int metallica: mon
tibus plurimi excauandis incumbunt. Nam
labor vnus e&longs;t, inueni&longs;&longs;e locum & genus me
talli: alter longè maior, truncum fodinæ
&longs;cire. Hoc autem ex editiore loco cognoui&longs;
&longs;e &longs;olùm, laborio&longs;i&longs;&longs;imum e&longs;t. Etenim vt al
tius rem ip&longs;am repetam, quum &longs;ub terra (vt
dixi
&longs;ub aqua terra, in qua plerunque metallica
in planis iacent, rur&longs;us etiam &longs;ub terra il
la aquam plerique e&longs;&longs;e exi&longs;timant, vt etiam
&longs;ub imo maris aquas dulces aliqui e&longs;&longs;e
crediderint, quamvis difficili experimen
to: aliá&longs;que vt audio fru&longs;tra tentatum Ve
netiis, nondum con&longs;tante quæ&longs;ito, an &longs;ub
priore aqua alia &longs;it. Cuius rei argumentum
mihi e&longs;&longs;e videtur, quòd homini etiam in
imo corporis venæ &longs;int. Et Arethu&longs;am flu
uium referunt ab Elide &longs;ub Alphei nomine
venientem emergere in Sicilia iuxta Syracu
&longs;as mari præteruectum. Sunt qui fontem A
rethu&longs;am vocent potius quam fluuium. Aqu&ecedil;
etiam in&longs;ulis dulces id per&longs;uadere po&longs;&longs;unt. Denique cùm in montium iugis aquam,
tum in imo etiam emergere videamus, quid
aliud de terra po&longs;&longs;umus coniectari? cùm
mons, &longs;eu terrâ &longs;it &longs;epultus, &longs;eu emineat,
eandem habeat rationem, in eóque indicio
hoc argumentum demon&longs;trat. Quid autem
prohibuerit, ne Venetiis aquam inuenerint
dulcem, non &longs;at &longs;cio.
prima quæ
&longs;ub terra e&longs;t,
alia &longs;it
aqua.
Sed &longs;unt qui etiam modicum aquæ dulcis
hauriant è mari, auctore Ari&longs;totele, nec fal
&longs;o experimento. Demittitur enim va&longs;culum
cereum &longs;atis cra&longs;&longs;um, & vndique occlu&longs;um,
quòd vbi diu in mari man&longs;erit, aquam ad
mittit, &longs;al non admittit, inde dulcis aqua,
& potui commoda extrahitur: nam aqua
dum tenuis e&longs;t, ingreditur: &longs;al quòd terre
&longs;tre &longs;it, prohibetur à cera. Inuentum refe
runt quod &longs;alem trahat velut lactis pinguius
à coagulo, magno nauium commodo, &longs;i ve
rum &longs;it, cùm ex &longs;al&longs;a vbique dulcem aquam
efficere liceat. Neque valde mirum, &longs;alem
trahi ac cogi, cùm attractio in lacte (vt do
cebimus) Dul
cis igitur aqua tot modis ex &longs;al&longs;a conficitur,
quot modis à &longs;ale aqua purgari pote&longs;t. Pote&longs;t
autem tribus modis: &longs;i de&longs;cendat, &longs;i cogatur,
&longs;i percoletur. For&longs;an & quartum quendam
modum licebit inuenire, &longs;cilicet, &longs;i actis
vis &longs;alis obtundatur. Sed in pauco for&longs;an
po&longs;&longs;ibile e&longs;t, in multo fieri non pote&longs;t. Di
ximus nunc, tum aliàs, quomodo percole
tur: vt verò imum petat, longa quies facit,
&longs;ed antea putre&longs;cit: reliquum e&longs;t igitur, vt Cogitur autem
à calido, non quidem di&longs;&longs;ipante, &longs;ed attra
hente. Id autem inferius docebimus.
1.
Quomodo
aqua dulcis
in mari ha
beatur.
Itaque vt ad rem propo&longs;itam reuertar, &longs;ub
aqua, prima fit mi&longs;tio in terra, & ( vt di
xi ) in montibus maximé, & mi&longs;torum di
uer&longs;orum generatio. Mi&longs;tio autem e&longs;t pro
priè hîc dicta. Nam cùm quatuor modis
contingat: alia enim e&longs;t di&longs;&longs;imilium, for
mámque mutantium, & vocatur generatio
de qua hîc &longs;ermonem habebimus: alia ve
rò eorum quæ &longs;unt di&longs;&longs;imilia, nec formam
mutant omnia, quæ &longs;i liquidorum &longs;it, vo
catur cra&longs;&longs;is, vt cùm aqua & vinum mi&longs;cen
tur: &longs;i autem &longs;it &longs;iccorum, vocatur mi&longs;tio, vt
cùm milium, & triticum, & auena &longs;imul iun
guntur: & &longs;i &longs;imilia &longs;int, aceruus vocabi
tur: & hoc e&longs;t quartum mi&longs;tionis genus,
vt cùm frumentum &longs;imul cogitur in cu
mulum.
mi&longs;tionis ge
nus.
Antequàm autem de perfecta loquar mi
&longs;tione, de cra&longs;i, vt &longs;en&longs;ui magis manife&longs;ta,
&longs;ermonem &longs;um habiturus. Diximus vinum
aquæ mi&longs;tum per cra&longs;im mi&longs;ceri: nam cum
neutra &longs;ub&longs;tantia pereat, forma etiam vini
remanet. Itaque ne corporum mutuus da
retur ingre&longs;&longs;us, aut diui&longs;io ad minima, ita
vt corpora con&longs;tarent ex indiuiduis parti
bus, nece&longs;&longs;e fuit, vt rectè Ari&longs;toteles de
augmento cen&longs;et, formam augeri, non au
tem materiam. Nam cùm minimo aliquid
adiicitur, totum mi&longs;ceri e&longs;t impo&longs;&longs;ibile. Nam &longs;i formæ corporeæ mi&longs;cerentur, cor
pora &longs;e penetrarent. Sed vt in vino aquæ mi
&longs;to forma vini vbique con&longs;picitur, tamet&longs;i
vini corpus vbique non &longs;it, &longs;ic contingit in
vera mi&longs;tione: nam ( vt dixi ) aqua non ve
rè vino mi&longs;cetur. Eorum enim quæ verè
mi&longs;centur, formas omnes &longs;altem ex parte
perire nece&longs;&longs;e e&longs;t. At vini forma nequaquam
perit. O&longs;tendit experimentum, aquam vino
non perfectè mi&longs;ceri. Quòd &longs;i linteum vino
aquæ mi&longs;to imponatur, promineátque extra
vrceum, aqua è va&longs;e tota a&longs;cendit per lin
teum, &longs;yncerúmque relinquit in calice vi
num. Quo experimento proditur dilutum
à puro: nec po&longs;&longs;et hoc fieri, &longs;i vnum, &
aqua mi&longs;cerentur. Rur&longs;us aqua calicis imum
petit, ob idque in&longs;ipidus in fundo potus: &
meliusl ong è, aquæ vinum, quàm vino
&longs;uperinfundere. At&longs;i &longs;en&longs;im vinum aquæ
imponas, &longs;upernatabit non &longs;olùm argumen
to dicto, &longs;ed quòd &longs;i aquæ panis cru&longs;tulum
priùs &longs;uperimponens &longs;uper cru&longs;tulum &longs;en
&longs;im effundas vinum, videbis non ob&longs;curè
etiam detracto cru&longs;tulo vinum aquæ &longs;u
pernatare, nulla pror&longs;us mi&longs;tione inita. Ergo licet hæc tria &longs;eor&longs;um in calice in&longs;pi
cere: atque vinum &longs;ub oleo, & &longs;ub vino
aquam.
modo fiat.
aqua à vino
&longs;eparetur.
vinum mi&longs;
cendum.
aquæ vinum
in calce &longs;u
per&longs;tet. Oleum, vi
num, aqua,
quod ex his
tenuius.
Quamobrem quærere iurè licet, quid ex
his tenuius. Nam loci cau&longs;a, &longs;i quòd le
uius e&longs;t &longs;uper&longs;tat, oleum vino, vinum aqua
leuius e&longs;t. Suadet & hoc, quòd oleum
promptè ardeat, aqua nunquam, vinum
medio modo &longs;e habet. Accedit quòd vinum
oleo, Galeno te&longs;te, parte nona e&longs;t grauius:
cùm enim vas olei libras nouem continens,
effu&longs;o oleo vino impleueris, vinum pondus
decem librarum æquabit. Itaque nihil oleo
ad vitæ longitudinem præ&longs;tantius, quòd te
nui&longs;&longs;imum &longs;it, pingui&longs;&longs;imum, ac excremen
torum expers: vnde fit, vt propter pingue
dinem, ac tenuitatem, calorem naturalem
maximè accendat: ob &longs;inceritatem autem,
calorem ip&longs;um minimè fatiget, & vias non
ob&longs;truat. Quæ duo impedimenta, ad vitæ
breuitatem multum faciunt. Valeat igitur
mul&longs;um, cum oleo, vti licuerit. Optimum
enim e&longs;t, nulla pror&longs;us excrementa gigne
re: quòd illi proximum e&longs;t, genita protinus
eieci&longs;&longs;e. Tantum enim detrimenti affert ex
crementa retinui&longs;&longs;e, vt vrina retenta lapi
dem &longs;oleat procreare: ob id ludo, lectioni
bus, &longs;cribendó que a&longs;&longs;ueti, facilè eo morbi
genere corripiuntur. Non expellere verò
&longs;uperflua, quandoque etiam mortem affert
præ&longs;entaneum. Oleum igitur vitæ tot mo
dis conducit. Quartum tenuitatis olei argu
mentum e&longs;t, quòd facilè penetret. Seris
ob id imponitur, vt facilè vertantur claues.
Contraria ratione halinitrum ceræ mi&longs;tum
liquefactæ prohibet, ne omninò ocreæ tran&longs;
mittant aquam, &longs;i ip&longs;is diu ad ignem ac
diligenter imbuantur: oportet autem hali
nitrum tenui&longs;&longs;imè contritum e&longs;&longs;e. At &longs;i ce
ræ pingue aliquid mi&longs;cueris, adhuc melius
erit.
ducendæ vi
tæ maximè
con
&longs;icæ cur ge
nerentur.
aqua immu
nes quomodo
fiant.
Sed ad propo&longs;itam di&longs;putationem redeo.
Namque tria &longs;unt, quæ aquam & oleo, &
vno tenuiorem e&longs;&longs;e o&longs;tendunt. Primùm,
quòd &longs;i aqua & oleum mi&longs;ceantur, ignique
in va&longs;e &longs;uperponantur, priùs tota ab&longs;umi
tur aqua, quàm olei fermè &longs;tilla, cùm ta
men aqua frigiditate &longs;ua magis repugnet, &
in imo po&longs;ita minus recipiat caloris, cùm
lebes ibi frigeat, nec vix po&longs;&longs;it exhalare
oleo oppre&longs;&longs;a, etiam&longs;i in aërem vertatur. Se
cundum, quòd vt quis aquam ebiberit æ&longs;ta
te, protinus per &longs;udorem prodit: non &longs;ic
oleum, vinúmve. Tertium, quòd &longs;it magis
per&longs;picua vtri&longs;que. Sed per&longs;picuitatis cau
&longs;a e&longs;t, quòd colore careat: celeris re&longs;olu
tionis, quòd minimè pinguis &longs;it: &longs;udoris,
quòd non nutritat, & quòd ob frigus ca
lidum iam di&longs;&longs;olutum humorem foras pro
trudat: neque ip&longs;a exit, &longs;ed tantum mo
do expellit feruentem humoris &longs;ero&longs;am par
tem.
At dices Ari&longs;totelem &longs;entire, quòd aqua
oleo &longs;it tenuior. Sed per tenue, rarum ac
minimè vi&longs;cidum, vel etiam non coactum
intellexit. Vinum for&longs;an aquæ, quòd &longs;u
pernatet, præferet: id tamen non demon
&longs;trat: nam & pinguedo aquæ &longs;uper&longs;tat, quo
niam coacta e&longs;t: nec enim de&longs;cendit quod
tenax e&longs;t, vt nec tenuis plumbea lamina:
nam quæ pinguia &longs;unt, non merguntur,
etiam &longs;i grauiora e&longs;&longs;ent, non &longs;olùm quòd aë
rem contineant, &longs;ed etiam quòd &longs;imul de&longs;
cendere coguntur. His omnibus &longs;erum e&longs;t
longè tenuius, nam &longs;i ferueat, celerri
mè ab&longs;umitur: vnde plus multo a&longs;&longs;umere
&longs;olent in decoctis: aut his maximè con
gruit, quæ non diu coqui po&longs;tulant. Ergo
talia cùm vix mi&longs;ceantur, cra&longs;im nunquam
facient.
& &longs;en&longs;ili.
Eadem ratione nec vino lac mi&longs;cetur.
So
lent enim corruptum vinum in vas mun
dum transferre, lacti&longs;que partem decimam
va&longs;e minutim vendere, cumque clarum &
bonum videatur: &longs;i tamen diutiùs moretur
in calice, vel va&longs;e, denuò corrumpitur. Re
linquit etiam quòd effu&longs;um e&longs;t in calcis
margine butyro&longs;am pinguedinem, ob quam
fraus detegitur. E&longs;t tamen lucro&longs;a fraus.
Si
tamen prohibere potiùs con&longs;ilium e&longs;t an
tequam conturbetur, ne putre&longs;cat, decima
pars ardentis aquæ immi&longs;ta, efficit: meliùs
longè &longs;ulphur, &longs;ed odore prodit dolum: me
mini me bibi&longs;&longs;e. Idem pote&longs;t alumen: &longs;ed
noxia ambo, valetudini vehementer ob
&longs;unt. In vniuer&longs;um autem, vt dicam, cla
rant vinum quæcunque grauia &longs;unt, aut
lenta: lenta, vt lac, & oui candidum: ob id
liquores omnes illo immi&longs;to repurgantur. Grauia autem dum imum petunt, cuiu&longs;mo
di &longs;unt lapides fluminum cocti, donec &longs;cin
dantur, & in puluerem redacti: quoniam
enim mi&longs;centur, &longs;icci &longs;unt, trahunt quic
quid luto&longs;um e&longs;t: ab hoc enim fit turbu
lentum. Cùm verò traxerint, de&longs;cendunt in
vino ad fundum, & vinum repurgant. Igi
tur & hoc idem &longs;al efficere poterit, &longs;ed &longs;a
pore prodit fraudem, & vinum in&longs;uauius
reddit. Facilè e&longs;t etiam omnia vina adultera
ta metallicis digno&longs;cere. Nam in calice ho
ris relicta 24. fundum ob grauitatem pe
tente metallico, vina in&longs;tar vappæ red
duntur, colore euane&longs;cente. Sed &longs;i melle vi
num adulteratum &longs;it, illicò digno&longs;citur, &longs;u
per candens ferrum con&longs;per&longs;is paucis gut
tulis: re&longs;oluto enim vino mel re&longs;idet. Te
nuior enim cùm &longs;it vini quàm mellis &longs;ub
&longs;tantia, illo re&longs;oluto, hoc manet. Similirer
mel &longs;i adulteretur ( id &longs;olet fieri farina mi
lij) decoctum & de&longs;pumatum, in va&longs;que vi
treum coniectum, remanet turbulentum &longs;u
periore parte. Atque ita mihi contigit anno
præterito &longs;epla&longs;iam mercatoris Pepiæ de
prehendere. Quòd &longs;i grauiore aliquo pul
uere &longs;it corruptum, in imo &longs;ub&longs;idet quod
additum e&longs;t, atque ob id in fundo ob&longs;curum
fit. Oleum verò ardendo fallaciam prodit:
aut enim crepitat, ac &longs;tridet, aut amurca ma
ior colligitur, quàm pro olei quantitate. Cur
igitur lac vinum emendat? quia cra&longs;i qua&longs;i
facta pingue &longs;ub&longs;idet, lactis &longs;ecum trahens
quod turbulentum e&longs;t,
no reltcta parte, quæ vini vitia ob&longs;curet. Inde paruæ vini partes vitia detegunt,
quòd ob imbecillitatem celerius ab aëre de
nuò corrumpatur. At odoris vitium in gra
tiam etiam commutat garyophyli citran
gulo vndequaque infixi, ip&longs;o verò &longs;u&longs;pen
&longs;o in va&longs;e, &longs;ic vt vinum non tangat. Ergo
quæ natura non &longs;unt &longs;imilia, cra&longs;im non
faciunt, vt vinum cum aqua, ni&longs;i imbecil
lem: multo minus cùm lacte vinum, mi
nus adhuc & nullo modo liquida hæc cum
oleo. At lora magis verè mi&longs;ta e&longs;t, quòd
efferbuerit: nec tamen planè mi&longs;ta, cùm mi&longs;
cere naturæ &longs;it, non artis opus, nec etiam
ignis. Quæcunque igitur verè mi&longs;ta &longs;unt,
vnam tantùm elementi formam, &longs;ed non ex
qui&longs;itam, o&longs;tendunt: reliquorum &longs;olùm vi
res. Nam &longs;i non vbique elementa in mi&longs;to
e&longs;&longs;ent, aceruus e&longs;&longs;et quod mi&longs;tum e&longs;t, non
res genita: &longs;i vbique & &longs;ecundum &longs;ub
&longs;tantiam, corpora mutuò &longs;e penetra
rent. O&longs;ten&longs;um e&longs;t autem hoc in Medicinæ
libris.
ruptum quo
modo emen
detur.
teratum quo
modo di
gno&longs;catur. Mel &
oleum adul
terata quo
modo de
præhendan
da
modo redda
tur odora
tum.
actu &longs;unt in
omnibus mi
&longs;tis.
E&longs;t igitur forma mi&longs;ti victoris elemen
ti imperfecta. Atque ea &longs;en&longs;im acquiritur:
in elementis quidem palàm, in aliis autem
id fieri Melanthon exi&longs;timat. Videtur autem
ex his rationi con&longs;onum, cùm forma &longs;it ele
menti dominantis. At hæc &longs;en&longs;im amittitur,
&longs;en&longs;im enim acqui&longs;ita e&longs;t. In quibu&longs;dam au
tem nobilioribus Ari&longs;toteles non &longs;en&longs;im
quidem omninò, &longs;ed per gradus: quoniam
fœtus in vtero primò viuit, inde &longs;entit,
pò&longs;t autem fit mentis capax. Anima autem,
in qua mens, po&longs;terius perficitur. Mens au
tem exterius aduenit. Atque hæc &longs;en&longs;ui pro
piora. Omnia autem mi&longs;ta, aut terrea &longs;unt,
vt lapides & plantæ: vel aquea, vt lac &
oleum: vel planè mi&longs;ta, vt animalium cor
pora. Nam igitur eodem modo fit mi&longs;tura,
quo nutricatio, vel augmentum. Nam in
mi&longs;tione aliquid alicui additur, in illis
quòd potentia e&longs;t, ei quod e&longs;t actu, & &longs;ecun
dum quamlibet formæ partem fit augmen
tum, non autem materiæ: quoniam materia
&longs;ine fine diuidi pote&longs;t. Atque idem de nu
tricatione. Igitur augmentum & nutricatio
&longs;ecundum formam verè fiunt: &longs;ecundum ma
teriam autem e&longs;t &longs;ola additio, quoniam vn
dique aliquid iuxtà apponitur. Minima ergo
pars carnis, accedente nutrimento augetur
tota &longs;ecundum formam, &longs;ed &longs;ecundum ma
teriam non, verùm tantùm in circuitu. Sed
neque hoc modo propriè: verum ( vt dixi)
augmenti & nutricationis fermè eadem e&longs;t
ratio, imò & generationis: hæc enim fiunt
ab anima: &longs;olius enim animæ opus e&longs;t, eo
modo po&longs;&longs;e attenuare, tum vnire ac tran&longs;
mutare. Etenim &longs;i quid aliud vita carens
hoc po&longs;&longs;et, illud maximè po&longs;&longs;et ignis: e&longs;t
enim eorum omnium quæ non viuunt ro
bu&longs;ti&longs;&longs;imum, at non pote&longs;t: vt enim iam do
cuimus, quòd accedit iuxtà apponitur ei
quod comburitur, non autem &longs;u&longs;tantiam
priorem ingreditur: itaque omnia mi&longs;ta,
vel viuere, vel vixi&longs;&longs;e nece&longs;&longs;arium e&longs;t.
dict. tract.1.
cont.1.
quo ab aug
mento, &
nutricatio
ne differat
viuere, octo
o&longs;tenditur
rationibus.
Sumantur autem ratio hoc modo: quia
nutriuntur, & nutrimentum non fit ni&longs;i ab
anima, & quod animam habet, viuit. Quòd
&longs;i nutriri neges, concedes &longs;altem generari: at
nihil generatur, ni&longs;i ab anima, quia ( vt di
xi) &longs;ola illa mi&longs;cet.
Videmus etiam omnia mi&longs;ta &longs;en&longs;im de
generare ab elementis grauioribus, velut la
pides, & minus etiam metallicas terras, ma
gis autem &longs;uccos, inde metalla, pò&longs;t plantas,
& animalia imperfecta, & deinde perfectio
ra &longs;en&longs;im, donec ad hominem peruenia
mus, cuius compo&longs;itio ab elementorum na
tura, ac &longs;ub&longs;tantia tantùm abe&longs;&longs;e videtur,
vt nullo modo ex eis illum con&longs;tare quis
credat. Igitur &longs;i homo, animalia, & plantæ
viuunt, cùm vnus &longs;it & idem calor cœle
&longs;tis, qui hæc omnia mi&longs;cet, &longs;ed illa minus,
hæc magis, vt &longs;uo loco o&longs;tendemus: mani
fe&longs;tum e&longs;t quòd rectè dixit Hippocrates,
animam nihil aliud e&longs;&longs;e quàm cæle&longs;te illud
calidum. Quòd & Ari&longs;totelis opinioni ad
hæret. dum vult &longs;piritus calorem propor
tionem habere quandam cum elemento Nam &longs;eu calor &longs;it anima, &longs;eu il
lius primum in&longs;trumentum, vbi calor hic
erit palàm e&longs;t oportere ade&longs;&longs;e etiam ip&longs;am
animam, quare & vitam: e&longs;t enim vita nihil
aliud, quàm opus animæ.
animalis
cap.3.
Vita quid &longs;it. Plumbum
dum in ce
ru&longs;&longs;am ver
titur, auge
tur pondere.
Clarius idem fit experimento: nam plum
bum cùm in ceru&longs;&longs;am vertitur, ac vritur, ter
tiadecima parte &longs;ui ponderis augetur. Hoc
fit, quia calor ille cœle&longs;tis euane&longs;cit: nam
certum e&longs;t adiici nihil, & tamen cre&longs;cit. Cùm igitur par ratio
deatur, quæ grauiora morte fiunt, quoniam
exhalante anima &longs;ecum calor etiam, ac quic
quid ab illo e&longs;t laboratum, euane&longs;cit, ma
nife&longs;tum e&longs;t corpora metallica, & lapides
ip&longs;os etiam viuere.
mortuorum
cur viuen
tium corpo
ribus gra
uiora.
Ad dices: Quomodo ablata leuiore par
te, &longs;cilicet calore, ab animalibus, au metalli
cis, quòd relinquitur, grauius fit? Palàm e&longs;t
hoc contingere, velut in ouis, vitreis, quæ
&longs;upernatant aquæ: imò chalybeis & plum
beis, aëre illa &longs;u&longs;tinente, qui intus contine
tur, fracta autem hæc protinus de&longs;cenduut:
at non in nobis aër, &longs;ed quemadmodum in
aqua aër in illis, ita in animalibus & me
tallis in aëre pars ignea
etenim &longs;ub&longs;tantiæ elementorum aliquæ ( vt
dixi ) in mi&longs;tis, &longs;ed fractæ: & qualitates alio
rum, vt in lacte &longs;ub&longs;tantia quidem aquea,
aër autem ac terra, & æthereum, &longs;eu igneum
elementum à calore concoctum &longs;ecundum
qualitatem. Duobus enim modis elementa
in mi&longs;tis &longs;unt: vno quidem, vt à generatio
ne, atque ita &longs;ola terra & aqua: verùm vnius
eorum &longs;ecundum &longs;ub&longs;tantiam, alterius &longs;ub
&longs;tantia non apparet: vt autem cœle&longs;tis ca
lor in illa egit, plura tam &longs;ub&longs;tantia, quàm
natura e&longs;&longs;e videntur. Eò fit vt den&longs;a quæ
dam leuia, & rara quædam grauia e&longs;&longs;e po&longs;
&longs;ent: nam cùm parua quantitas terræ ca
le&longs;cit, vt in aëris &longs;ub&longs;tantiam tran&longs;mutetur,
nec tamen aër ingreditur, leue id e&longs;t & den
&longs;um, vt pingue omne, & lignum aloës: at
contrà &longs;i terra parum elaboretur, magna au
tem fit aëris pars intus, ac vbique con&longs;pi
cua, minuti&longs;&longs;imis tamen partibus, rarum di
cetur, & tamen graue non parum erit. Gra
ue autem den&longs;um, & rarum lene, facilè in
telligimus.
quomodo in
mif
modis.
den&longs;a leuia,
& rara gra
uia.
Ex hoc patet &longs;olutio non leuis quæ&longs;tio
nis, cur plumbum grauius &longs;it terra: nam in
plumbo nulla fermè e&longs;t raritas, terra autem
cùm non cohæreat, admittit aërem, & ob id
plumbo videtur leuior, quòd aquam habet
aëris loco. Terra etiam hæc ( vt dixi) non
pura e&longs;t terra, &longs;ed habet metallicam &longs;ub
&longs;tantiam admi&longs;tam. Eò fit quod etiam de
cineribus te&longs;tantur, vt vas illis plenum tan
tundem hauriat aquæ, cinere, non eiecto: pa
làm enim quòd aëris non paruam partem
ade&longs;&longs;e oportet, inde partis tenuioris etiam
cineris fit exhalatio: reliquum verò cineris
concre&longs;cit ac cogitur, & aquæ pars calore
re&longs;oluitur. Cùm enim aër aquâ calidior &longs;it,
quoniam ob raritatem plus excipit liminis,
&longs;icca, quæ aër continet liquidis calidiora
erunt. Ergo his mi&longs;tis tenuiorem humidi
partem in vaporem verti nece&longs;&longs;e e&longs;t. Vnde &longs;i
aqueum &longs;it humidum exhalat, &longs;i pingue in
tume&longs;cit. Ob id &longs;æpe melli, vel &longs;accharo mi
&longs;ta cogunt è pyxidibus effundi admirantibus
pharmacopolis: nam vapor exire nequit, &
humidum ip&longs;um di&longs;tendit. Itaque ob hæc
pulueribus mi&longs;ta aqua minuitur, oleum au
tem cre&longs;cere videtur. Itaque vt ad rem pro
&longs;itam reuertar, metallica viuere etiam hoc
argumento deprehenditur, quòd in monti
bus non &longs;ecus ac plantæ na&longs;cuntur, patulis
&longs;iquidem ramis, radicibus, truncis, ac veluti
floribus, ac fructibus, vt non aliud &longs;it me
tallum, aut metallica &longs;ub&longs;tantia, quàm plan
ta &longs;epulta, ac tota &longs;ub terra na&longs;cens: nec po
terat &longs;uper terram cre&longs;cere, quia aut fria
bilis erat, vt calchantum: vel nimis grauis,
vt plumbum. Ita & talpam inter animalia,
& vermes, & bufones &longs;ub terra na&longs;ci cerni
mus. Sed non fuit commodum animalia &longs;ub
terra gignere tot, quot plantas: quia vita
& nutritio, quibus &longs;olis metalla indigent,
&longs;ub terra fieri & perfici po&longs;&longs;unt, re&longs;piratio
verò qua perfecta animalia, difficulter &longs;atis;
ea de cau&longs;a metallicorum genera etiam
longè plura quàm quis exi&longs;timet natura &longs;ub
terra progenuit, vt au&longs;im dicere ea nume
rari haud po&longs;&longs;e. Nam &longs;i plus quàm quin
gentis herbarum &longs;peciebus natura orbem
exornat, animaliaque &longs;uper hæc induxit, ve
ri&longs;imile e&longs;t, &longs;ub terra non paucioribus lu&longs;i&longs;
&longs;e modis, imò longè pluribus, &longs;ed multa la
tent in imo
ra &longs;imilitudine colorum, aut &longs;ub&longs;tantiæ tra
ducimus. Quædam rara &longs;unt, vt etiam&longs;i &longs;upra
terram e&longs;&longs;ent, vix inuenire liceret: velut &
no&longs;tris temporibus &longs;tirpium non pauca
genera, quorum tamet Dio&longs;corides memi
nit. Alia etiam contemni cœperunt po&longs;t
quàm inuenta e&longs;&longs;ent, ignoto illorum v&longs;u: ita
fit vt ex maximo metallicorum numero pau
ci&longs;&longs;ima cogno&longs;camus. Eorum etiam quæ co
gno&longs;cimus genera, pauciora &longs;unt, quàm exi
&longs;timemus, cùm alia aliorum &longs;int fructus, fo
lia, exhalationes, radices, atque ea &longs;unt quæ
nunquam di&longs;iunguntur: dicemus autem ea
quæ &longs;int, & quorum, locis &longs;uis, nunc propo
&longs;itam quæ&longs;tionem pro&longs;equamur.
mi&longs;tum ter
ra grauius.
cau&longs;æ quibus
fit, vt vas
cinere ple
num tantun
dem aquæ
excipiat
quantum
vacuum
po&longs;&longs;et conti
nere.
lica multa
&longs;ub terra, &
pauca ani
malia.
penè e&longs;&longs;e &longs;pe
cie innume
rabilia.
metallico
rum e&longs;&longs;e fru
ctus, folia,
radices, &
exhalatio
nes.
Dixeramus metallica, ac metalla, tum la
pides viuere. Quorum enim e&longs;t maturitas,
& acerbitas, ac &longs;enium, eorum etiam e&longs;t vi
ta. Nam lapides quidam immaturi, & colore
diluto, & &longs;ub&longs;tantia haud concocta inue
niuntur, pars quoque velut & in eiu&longs;dem
arboris fructibus purior, alia impurior cerni
tur. Ad&longs;unt præterea venæ & in&longs;trumenta
nutritionis, & meatus non laxiores, &longs;ed mol
liores, vt in lapidibus cernere licet, quibus
facilè po&longs;&longs;umus per&longs;uaderi, non aliter quàm
plantas & o&longs;&longs;a in animalibus nutriri: nam
&longs;i per acce&longs;&longs;um & additionem augerentur,
his haud quaquam indigerent. Lapides
enim qui calore &longs;olùm concre&longs;cunt, quos
tophos nominamus, & qui &longs;olo frigore,
haud venas habent &longs;ub&longs;tantiamque ordi
natam, velut in veris lapidibus, quique vi
tam habent: nam tophi vita carent. E&longs;t
etiam mors in eis, quare & vita, Herculeus
enim lapis apud me &longs;æpius in paucis annis
extinctus e&longs;t: cùm enim traheret ferrum
alacriter, po&longs;tmodum temporis &longs;ucce&longs;&longs;u
trahere de&longs;iit. Quid enim aliud e&longs;t vita,
quàm operatio animæ? O&longs;ten&longs;um e&longs;t au-
&longs;olùm Viuunt
etiam elementa quoquo modo ( vt dictum
e&longs;t ) cùm ad proprias regiones &longs;pontè fe
rantur, mi&longs;ta autem omnia longè meliore
vita: nam natura &longs;emper melius aliquid
intendit, quàm id ex quo con&longs;tituit. Ob id
igitur Simplicio haud crediderim dicenti, vt
ab Herculeo lapide ferrum trahitur, ita exi
&longs;timari aurum ab o&longs;&longs;e pi&longs;cis milui trahi. Hoc enim quod in Phy&longs;icis expo&longs;itionibus
&longs;crip&longs;it, rationi repugnat, quandoquidem os
illud non viuit. O&longs;ten&longs;um e&longs;t autem omnem
operationem e&longs;&longs;e viuentis, & vt viuit. Nam
et&longs;i elementa etiam viuant, hoc opus ele
mentorum haud e&longs;&longs;e pote&longs;t, &longs;ed attractio
propriæ cuiu&longs;dam rei. Viuentis e&longs;t vita, quæ
nutrimento &longs;altem vtatur: at os pi&longs;cis non
viuit, cùm detraxeris ab animali, vitæ eo ge
nere quod nutrimento vtitur. Sublata enim
anima e&longs;t, &longs;entiens manife&longs;tè: at hæc nu
trici eadem e&longs;t. Itaque adeò hac in demon
&longs;tratione confido, vt quamvis non &longs;im ex
pertus, au&longs;im tamen dicere, impo&longs;&longs;ibile e&longs;&longs;e,
vt os milui pi&longs;cis aurum non &longs;ecus, ac fer
rum Herculeus lapis trahat: à viuente au
tem re alia quapiam, vt lapide, aut animali,
vel arbore, quamdiu vixerit, hoc fieri pro
culdubio pote&longs;t. Quòd &longs;i quis obiiciat, quòd
aculeus pa&longs;tinaceæ dolorem dentium tollat,
&longs;i ex eo gingiua &longs;acrificetur. Re&longs;pondemus,
vim hanc quæ illi potentia, non actu ine&longs;t,
non aliter quàm cantharidarum exulceran
tem, ad actum ab animæ humanæ facultate
deduci, Deinde dolorem magnum affert hic
aculeus: dolor autem dolorem ob&longs;curat, cùm
non in eadem parte fuerit, vt inquit Hippo
crates, adeò vt acris dolor gingiuæ, dolorem
dentes haberet. Auocat & ob propinquita
tem doloris cau&longs;am, quæ plerunque e&longs;t in
neruo denti in&longs;ito: nec hoc &longs;emper, neque
omnibus contingit. Itaque vires viuentibus
cùm tantùm actu &longs;int, lapidibus qui vires
habent animam ine&longs;&longs;e nece&longs;&longs;e e&longs;t. Sed dices,
Hoc tamen Philo&longs;ophus negat. Sed qui la
pides, aut generari, aut augeri concedunt,
fateri etiam oportet illos viuere: facultatis
enim vegetatricis hæc communia &longs;unt, te&longs;te
Galeno, generari, nutriri, & augeri. Vide
tur etiam natura &longs;en&longs;im ab extremo ad ex
tremum tran&longs;ire, connectereque di&longs;tincta
longius mediis ip&longs;is: velut inter id quod non
nutritur, nec viuit, quodque viuit & nutri
tur, medium con&longs;titui poterat quod viueret
& non nutriretur, quoque nutriretur, &
non viueret. At non viuere, & nutriri quic
quam non poterat, cùm facultas e&longs;&longs;et ab&longs;
que &longs;ubiecto principioque. Oportebat igitur
medium potius e&longs;&longs;e quod non nutriretur &
viueret. Nam principium e&longs;&longs;e ab&longs;que facul
tate in his quæ natura læ&longs;a &longs;unt, contingit:
tales igitur lapides erunt.
mon&longs;trans
contra Sim
plicium
quod os pi&longs;
cis milui au
rum non tra
hit.
aculus dolo
rem dentium
tollit.
Mor.
cap.
Ergo metallica in montibus non &longs;ecus ar
bores iacent, cùm radicibus &longs;uis trunco, ra
mis, pluribus foliis: & &longs;unt tenues quæ
dam partes nonnunquam florihus ac fructi
bus: carent enim pleræque fructibus & flo
ribus, cùm videamus, & hoc etiam plan
tis contingere, quæ in puteis na&longs;cuntur, &
in vmbra, vel arido nimis loco, vt adianto,
&longs;colopendro, liche
ficis, cùm in muris na&longs;cuntur: palàm enim
e&longs;t fructus & flores luxuriantis arboris ac
fœcundæ e&longs;&longs;e &longs;igna. Fœcunditatis tum ab
humore, tum à calore Solis fit. Ob id igitur
nil mirum metallicis flores & fructus &longs;æ
pius dee&longs;&longs;e, cùm Sol &longs;emper, humor etiam
copio&longs;us plerunque de&longs;it.
quomodo in
montibus ia
ceant.
lica plerum
que careant
floribus &
fructu.
Vbi verò abundent metallica, &longs;i velis de
præhendere, certis & non paucis opus e&longs;t
coniecturis. O&longs;tendit primò ferax prouincia,
vt nunc argenti Germania. Sic in Italia ar
gentum vix, aurum nullo modo effodere li
cet. Vt igitur in fœcunda regione plures
fœcundi agri, ita in feracis metallorum
prouincia plerique montes etiam præter
&longs;pem metalla ferunt. Montes etiam alti&longs;&longs;i
mi vt ad eruendum &longs;unt difficiliores, ita
ad largiendum &longs;unt liberaliores: rarò enim
in humilioribus collibus materia hæc co
pio&longs;a inuenitur. Plerumque verò montium
cacumina, quæ ad meridiem tendunt, radi
cibus ad Boream &longs;pectantibus, argumentum
metalli præbent; & maximè argenti, cuius
fodinæ feraciores rectà ex Oriente in Occi
dentem tendere &longs;olent. Qui etiam montes
&longs;unt in calidis regionibus, gemmarum &longs;unt
feraciores: quòd in meridie, humor magis
&longs;iccetur & attenuetur: & ob id &longs;iccitate la
pides, at tenuitate gemmæ generantur, mul
tò autem humore & cra&longs;&longs;o metalla fiunt. Hic autem iuxta Septentriones viget.
metallica
abundare in
montibus de
præhenda
mus 15. in
diciis.
gemmis Bo
reas metal
lis, abundent
magis.
Montes etiam &longs;teriles omnes metallici
&longs;unt, duabus ex cau&longs;is: nam humor ab&longs;umi
tur intus vnde plantæ generari nequeunt, &
mali halitus iam natas etiam plantas occi
dunt. Color etiam montium, & lapidum, ac
terræ, non &longs;olùm metallica e&longs;&longs;e docet, &longs;ed &
qualia &longs;int: viridis fit ære, niger ab argen
to, & auro, purpureus à pyritide, liuidus à
plumbo & ferro, luridus à calchanto &
eiu&longs;modi &longs;iccis, cinereus & ob&longs;curus à &longs;ul
phure. O&longs;tendit & odor: cùm enim duos
montis eiu&longs;dem lapides &longs;imul attriueris, &longs;i
metallum monti &longs;ube&longs;t, olent &longs;ulphuris non
parum. Ob quod falsò creditum e&longs;t, metalla
&longs;ulphure con&longs;tare, cùm &longs;it hic odor excre
menti metallici, & &longs;uperfluæ coctionis in
dicium. Grauiores etiam lapides, aut terra
quàm ratio po&longs;tulet, certum e&longs;t metallicæ
materiæ argumentum. Si etiam aliqua par
te nimis &longs;plendeant, vel &longs;i &longs;olidi careant
omni &longs;plendore, &longs;ube&longs;&longs;e metalli materiam
certò &longs;cias: demum &longs;i igni liquefeceris, de
præhendes &longs;imul & metallum e&longs;&longs;e, & genus
illius, & quantitatem. Aquæ etiam effluen
tes leuem quandam huius coniecturam af
ferunt: quæ &longs;i odorem, aut colorem, aut præ
&longs;e ferant alienum, haud dubiè metallum in
monte e&longs;&longs;e pronunciabis. Fundum etiam al
uei diligenter explorabis, nam partem me
talli inuenies: vix enim fieri pote&longs;t, vt lon
go temporis &longs;ucce&longs;&longs;u aliquid &longs;emper adden
te die, ex de&longs;cen&longs;u grauioris partis, ve&longs;tium
metalli non appareat. Mons etiam rimo
&longs;us, propter halitus acres metallicorum
fit.
Sunt etiam plantæ quæ metallorum &longs;o
cietate gaudent: & vt rariores &longs;unt, quæ
metallis gaudent, eò &longs;i ad&longs;int Generaliter ta
les &longs;unt, quæ fructum non edunt, aut
exiguum: iuniperus humilis, hedera, ca
prificus, pina&longs;ter etiam, & aculeatarum
pleræque; Sunt etiam folia arborum, aut
decidua, & trunci exiles, marcentque om
nia. Quid mirum, cùm velut lactanti puero
nutrix prægnans adhibetur, nam metallis &
plantis commune e&longs;t alimentum idem, ideò
vix natura loci ambobus poterit &longs;atisface
re. Sed metalla ampliùs hauriunt, cùm ar
bores: nam propago metallorum arboribus
longè maior e&longs;t, vt etiam belluæ maris ip&longs;is
animalibus terre&longs;tribus.
metallorum,
& planta
rum.
fodinæ mira
magnitudo.
Argenti fodinam, cùm etiam hoc &longs;it mi
nus fœcundum metallum inuenio apud
Agricolam fui&longs;&longs;e pedum 30, in longitudi
ne, latitudine autem dodrantis, altitudine
60. Ex quo manife&longs;tum e&longs;t &longs;imilem fui&longs;&longs;e
arbori: nam arboris altitudo maxima, po&longs;t
longitudo, &longs;eu ramorum diductio, minima
cra&longs;&longs;itudo, quæ pro latitudine in fodinis ac
cipitur.
Ergo &longs;i in argento tanta, quid in ære,
quid in plumbo, & ferro, quid in &longs;ul
phure? demum quanta in ip&longs;is lapidibus?
Non tamen eadem ratione qua marinæ bel
luæ &longs;olùm præ&longs;tant magnitudine terre&longs;tri
bus, copia &longs;cilicet humoris, &longs;ed quia pon
dus in metallicis, ac lapidibus cùm non
pendeant, periculum nullum affert, in ar
boribus affert. Arbores enim quoniam
pendent, ventis facilè extirpantur, diligen
tiaque illa naturæ fru&longs;tratur.
&longs;ariæ metal
licis.
Quòd ad &longs;imilitudinem attinet, vt dixi,
tam arbores, quàm metalla a&longs;pectu boreæ
gaudent: & quatuor habent nece&longs;&longs;arias fer
mè partes, radicem, corticem, &longs;ub&longs;tantiam,
& venas. Radix lapidi lapis alius e&longs;t, aut
terra, vt &longs;uo loco docebimus: metallo metal
lum, aut metallicum, vel terra. Cortex ve
rò apertè di&longs;&longs;idet à reliqua &longs;ub&longs;tantia, loco
& duritie: venæ intra &longs;ub&longs;tantiam manife
&longs;tè apparent. Quid igitur aliud e&longs;t fodina
quàm planta, terra & lapidibus obruta? hæc verò, vt dixi, aut terra metallica de
qua dixi, aut nobilior &longs;uccus, aut metallum,
aut lapis. Communia &longs;unt omnibus metal
licis vt durius reddant, ac frigidius. Eretria,
ac metalla, & lapides, & metallicorum plu
rima, frigida &longs;unt. Quædam tamen et&longs;i
&longs;icca &longs;int, molliunt abundante pinguedine,
vt a&longs;phaltum & gagates lapis. Sunt autem
&longs;icca, quia terrea. Ignis autem &longs;eu potiùs
calor calefacere pote&longs;t, humectare non
pote&longs;t.
rum omnium
communia.
omnia cur
fermè mali
aut nullius
&longs;aporis, odo
ris tamen
iucundi e&longs;&longs;e
po&longs;&longs;int
càu&longs;æ duæ.
Metallica etiam omnia mali &longs;aporis fer
mè e&longs;&longs;e nece&longs;&longs;e e&longs;t, aut nullius: nullus, vt
puri lapides, & pura terra, mali reliqua. Cau
&longs;a e&longs;t, quòd vix ab adu&longs;tione ab&longs;oluuntur:
& &longs;icca &longs;unt, vt diximus: dulcia autem
humida. Quòd et&longs;i humidum aliquod ad&longs;it,
& &longs;apor gratus cum prauo commi&longs;ceatur,
non obruit illum, &longs;ed corrumpitur. Nam
&longs;i parum gentianæ multo lacti immi&longs;cue
ris, &longs;aporem ingratum habebis. Non autem
&longs;ic in odoribus: nam vehementior &longs;olet ob
&longs;curare minorem, Aes amarum e&longs;t, ac pe&longs;&longs;i
mi &longs;aporis, ferrum verò &longs;ubamarum, inde
plumbum album, quòd &longs;tannum vocamus. A&longs;tringit cum amaritudine alumen & cal
chantum, &longs;ed magis amarum e&longs;t, tum ve
rò reliqua, vt &longs;ulphur & bitumen Argen
tum tamen iucundum, & &longs;ubdulcem præbet
&longs;aporem, & longè meliorem habet aurum,
&longs;ed non præ&longs;tat. Cogno&longs;cuntur &longs;apores, &longs;i
vel va&longs;is talibus humidum aliquod exci
piatur, ac &longs;eruetur, vel diluatur pars me
tallici intra vinum, ius aut aquam, diuque
maneat in eis.
Metallica etiam omnia, &longs;i frigore con
creto humido con&longs;tent, igne &longs;oluuntur, vt
&longs;ulphur & metalla: quædam cùm calore
congruerint, frigore &longs;oluuntur & aqua, vt
alumen, &longs;al, atramentum, nitrum: quædam
&longs;olùm molliuntur aqua, vt lapides plurimi. Refert Agricola marmoris partem vidi&longs;&longs;e
mollem factam ab aqua, cùm in ea diu ia
cui&longs;&longs;et. Hæc terrea e&longs;&longs;e nece&longs;&longs;e e&longs;t, quæ
nunquam perfectè lique&longs;cunt. Itaque quæ
perfectè lique&longs;cunt, aquea &longs;unt, etiam &longs;i ab
humido, quæ non po&longs;&longs;unt perfectè lique&longs;
cere terrea. Succi igitur aquea con&longs;tant &longs;ub
&longs;tantia, vt alumen, bitumen, &longs;ulphur, &longs;al,
& nitrum, & calchantum, multaque eiu&longs;
cemodi. Salem tum terram cum &longs;ucco potius
dixerim: &longs;ed non e&longs;t præ&longs;entis in&longs;tituti, &longs;in
gula tractare, verùm clarioris exempli, &
vtilitatis.
omnia trifa
riam &longs;olui
Sunt etenim rariores quidam &longs;ucci, vt
qui Annæbergi inuentus e&longs;t, in cuniculo
fodinæ Othonis Imperatoris durus & can
didus: atque adeò acris, vt erodendo mures
necaret. Sed nunc de notioribus &longs;ermo erit,
inter quos alumen Rochæ, pro antiquo
rum liquidò &longs;ub&longs;titutum, a&longs;tringentis virtu
tis, adeò vt &longs;i aquæ incoxeris, v&longs;quequò di&longs;
&longs;oluatur, charta no&longs;tra aquæ illi immer&longs;a,
inde &longs;iccata, atramentum optimè retinet:
nec diffundi, aut &longs;pargi perperàm patitur,
etiam&longs;i pe&longs;&longs;ima fuerit. Modus e&longs;t, vnica alu
minis in &longs;ingulas aquæ libras decoquantur,
donec tertia aquæ pars relinquatur: in
de charta &longs;uper tabulam leuem extendatur,
&longs;pongiaque ea infu&longs;a vtrinque made&longs;cat. Præ&longs;tantius ex alumine rubrum e&longs;t.
Indicum
e&longs;t alumen combibi&longs;&longs;e, quòd &longs;plendeat. Eadem ratione pennas an&longs;erum reddit me
liores, & coria: prohibetque vina ne tur
bentur in va&longs;is. Alumen quod Scaiolæ vo
cant, e&longs;t A&longs;trum Samium apud veteres, nec
e&longs;t ex &longs;uccorum genere: vt nec alumen
plumæ, quòd ex terrenis partibus con&longs;tat,
atque ideò tenuiter &longs;i teratur, lectoque in
&longs;pergatur, pruritum commouet a&longs;&longs;iduum:
acutas enim ac pungentes partes habet. Quòd &longs;i ex eo ellychnia fiant, haud ardent,
&longs;ed perpetuò oleum con&longs;umitur, ip&longs;a autem
manent. Commune e&longs;t hoc omni fermè ge
neri cru&longs;tati lapidis. Nam & in Ei&longs;leba ex
pyritide, tum lapide alio &longs;ci&longs;&longs;ili pyræ impo
&longs;itæ, liquor viridis emanat, qui cum igne
extincto cogitur, ignem amplius non &longs;en
tit. Sic & ex Amianto lapide Romæ map
pas, & in Verebergo Bohemiæ mantilia e&longs;&longs;e
affirmat Agricola, quæ non aqua, &longs;ed igni
bus eluantur. Et ex Magne&longs;ia lapide &longs;quam
mo&longs;o, argentei, & plumbei coloris in Bol
decrana men&longs;æ fiunt, quæ igne purgantur,
nec vitiantur: ex tenuiore autem parte Videbuntur hæc qui
bu&longs;dam incredibilia dictu quæ tamen non
&longs;olùm vera, &longs;ed etiam nece&longs;&longs;aria &longs;unt, ac fa
cilia inuentu. Nam cùm omnes fermè lapi
des igni præ&longs;ertim haud diuturno re&longs;i&longs;tant,
&longs;quamo&longs;i plerunque nentur ob fila. Si igitur
neas iam igni materiam contumacem, map
pas, mantilia, & thryalides efficere licebit,
ignibus non obnoxias. Texi verò quæcun
que nentur, quis dubitat? vnde etiam non
&longs;olum ex lino & canabe, &longs;ed ex &longs;parto quo
que, &longs;eu geni&longs;ta mappæ conficiuntur. Nunc geni&longs;ta vtimur &longs;olùm ad verrendum:
&longs;ed &longs;i artifex non de&longs;it, vtilis e&longs;t etiam ad
conficienda lintea: quicquid enim ductile
e&longs;t, nere licet: quòd nere licet, licet & texere. Ductile verò e&longs;t, quicquid humido con&longs;tat
tenaci, ac minimè fragili. Alumini verò
plumæ non tantum ine&longs;t &longs;ucci, vt nere
po&longs;&longs;is. Neque igitur pro miraculo ducen
dum, quòd turris lignea ignibus immi&longs;&longs;is
extiterit incorrupta, hoc aluminis genere
in&longs;per&longs;a,
& potens.
chæ, & eius
vires.
Scaiolæ. Alumen plu
mæ. Ellychnia
quæ haud
con&longs;umun
tur, & map
pæ, ab igne.
lis ad confi
cienda lin
tea.
genera 12.
nobiliora.
Sed nec minor virtus bitumini quàm
alumini: verùm non vnum genus illius, &longs;ed
e&longs;t quòd propriè a&longs;phaltum dicitur, & pi&longs;
&longs;a &longs;phaltum, & napta, Gagates, Ampelites,
Maltha, Thracius lapis, carbones fo&longs;&longs;iles,
&longs;uccinum, ambra, petroleum, camphora. Et
de omnibus &longs;atis conuenit, præterquam de
camphora, &longs;unt qui caphuram vocent: ma
num do, in ius non voco, de re ip&longs;a e&longs;t du
bitatio: nomen tibi, quicunque es adeò
fa&longs;tidio&longs;us, concinnandum relinquo. Cùm
igitur in ea ligna inueniant, lachrymam
arboris, Capar nomine, quæ in in&longs;ula Bu
tei, aliàs Zebut vocata (hæc ab æquinoctia
li Boream ver&longs;us partibus quinque cum
quadrante di&longs;tat, à Fortunatis centum octo
ginta &longs;ex ) prouenit, potius quàm bitumen
e&longs;&longs;e credunt. Veruntamen &longs;i &longs;uccinum ar
deat, quòd bitumen proculdubio e&longs;t, aqua
que, madida mappa fumus excipiatur, cam
phoram olet. Sed medico non multum re
fert hoc &longs;cire, &longs;ed quòd camphora, &longs;uccinum
& ambra, è bituminis genere &longs;int. Atque
ea de cau&longs;a etiam &longs;i quid horum fluat ex ar
boribus, nil prohibet quin etiam ei &longs;imile
in terræ vi&longs;ceribus generetur. Sed videtur
camphora ex arboribus primam originem
ducere. Non tamen adeò alba natura e&longs;t, &longs;ed
de&longs;tillatione talis fit. De&longs;tillatio enim deal
bare &longs;olet, non tantùm quia &longs;ordes omnes
detrahat, &longs;ed quia &longs;ub&longs;tantiam raram efficit,
atque ideò aëri peruiam. Camphora igitur
e&longs;t immodicè &longs;icca, adeò vt in &longs;inu virginum
ge&longs;tata, iuuenes ad Venerem reddat impo
tentes. Eadem &longs;iccat vlcera, & dealbat; te
nui&longs;&longs;imæ enim e&longs;t &longs;ub&longs;tantiæ, hi&longs;que de cau
&longs;is etiam &longs;omnum arcet. Gagatem vocat
vulgus ambram nigram. Fiunt globuli pro
precibus: &longs;plendet & lucidus e&longs;t, adeò vt à
pluribus inter lapides numeretur: niger co
los, trahitque paleas: ex Hi&longs;&longs;pania peregri
ni imagines ad nos ferunt: ardet, hoc enim
omni bituminis generi commune e&longs;t, Fer
tur virgines, epotus cum aqua, non cogere
ad migendum, corruptas cogere: res pro
pior fabulæ, quàm veri&longs;imili. Qua&longs;dam ma
gis irritare, atque eas, quæ vitiatæ &longs;unt, nihil
prohibet. Nam cùm collum ve&longs;icæ collo
vteri in&longs;eratur, quæcunque corruptæ &longs;unt,
vexantur magis ab his, quæ mole&longs;tiam ve
&longs;icæ afferrre con&longs;uerunt. Ferunt etiam ac
cen&longs;um oleo re&longs;tingui, non aqua: id &longs;upe
riùs declarauimus. Bitumini enim hoc ge
nerale e&longs;t, ac proprium fermè: &longs;ed non
ab omni aqua tutus is e&longs;t ignis, nec ab
omni oleo extinguitur: multa enim aqua
omnem ignem &longs;uffocat, & paucum oleum
nullum extinguit, vt qua&longs;i hæc per meta
phoram dicta videri po&longs;&longs;int. Creditum e&longs;t
etiam, nec fru&longs;trà, comitiales excitare, vt
&longs;uccinum. Sed & antiqui &longs;crip&longs;erunt, illum
prouocare morbum: pote&longs;tque vtrunque
facere. Vtrique cau&longs;a communise&longs;t caliditas
modera, tenuitas ac &longs;iccitas. Porrò quod
pingue e&longs;t, etiam odoratum.
quid &longs;it, &
vires.
De &longs;uccino magna ad hanc v&longs;que diem
contentio fuit: bitumen tamen e&longs;t, & pin
guedo quædam terræ à maris æ&longs;tu. Copio
&longs;um pi&longs;catur in Sudinis Pru&longs;&longs;iæ, cùm herba
quæ illi concre&longs;cit pulegio &longs;imili. Quòd &longs;i
etiam à lachryma herbarum, aut arborum
duceret originem, bitumen tamen e&longs;&longs;et pin
guedine maris, & terrarum coactum, ac il
lorum calore temperatum. Eius plura &longs;unt
genera. Candidum precio&longs;i&longs;&longs;imum, gu&longs;tu
dulce, & optimè olens, adeò vt &longs;uffitum in
conclauibus contra pe&longs;tem ( iuuat enim ) ad
tertiam v&longs;que diem conclaue olere bene fa
ciat. Omne enim bene olens dum &longs;uffitur,
vapores ab&longs;umendo corruptos, aërem ab
omni vitio liberat: liberant ergo magis, quæ
magis fragrant, & quæ tardius con&longs;umun
tur: quæ verò calida & &longs;icca &longs;unt, vapores
celerius ab&longs;umunt. Ob id magnus ignis præ
&longs;tanti&longs;&longs;imum e&longs;t, auxilium aduer&longs;us pe&longs;tilen
tentem aëris &longs;tatum, vt etiam flabella: vi
tiant enim aërem vapores, tum natura loci
ex quo eleuantur, tum quia Solis radios pe
netrare prohibent. Ob id referunt in Ger
mania vallem Ioachimicam cùm ob &longs;yluas
den&longs;as, & &longs;tagna inhabitabilis e&longs;&longs;et, deriua
tis aquis in cuniculos ac fo&longs;&longs;as,
moribus, &longs;alubrem factam e&longs;&longs;e. Itaque nil mi
rum e&longs;t, duplici auxilio flagrans &longs;uccinum
aërem emendare, tum quia &longs;iccum tum quia
bene olens. Ita videntur bis olim Athenæ
ignis beneficio à duobus medicis Hippocra
te, & Acrone pe&longs;te liberatæ, flammis &longs;cili
cet beneolentium lignorum, non quidem
mediocribus, &longs;ed maximis. A mediocribus
enim ignibus, & minimè odorata materia
&longs;uccen&longs;is, tantum abe&longs;t, vt pe&longs;tilens aër
emendetur, tum magis &longs;i beneficium vento
rum ab&longs;it, vt etiam vehementer exacerbe
tur. Quamobrem Thucydides refert, cùm ob
multitudinem cadauera rogis imponeren
tur, non parum auctam pe&longs;tilentiam. Manife&longs;tum e&longs;t igitur, ei&longs;dem penè cau&longs;is
&longs;uccinum eidem morbo medicamentis im
mi&longs;tum, plurimùm conferre. Mi&longs;cetur
enim aut propter odorem, aut &longs;iccandi cau
&longs;a, aut, quòd euidentius e&longs;t auxilium in eo,
attrahendi: trahit enim omnia leuia, paleas,
fe&longs;tucas, ramenta tenuia metallorum, & ozi
mi folia, perperàm contradicente Theophr a
&longs;to. Cau&longs;a e&longs;t huius, quòd humidum habeat
pingue & glutino&longs;um, quo emi&longs;&longs;o ad leuia
lum: vnde &longs;i fricetur, vehementiùs trahit ob
calorem. Indicio e&longs;t quòd omnis gemma la
neo panno affricta & fe&longs;tucas, arborum &longs;icca
folia ad &longs;e rapit: quæ vbi adhæ&longs;erint,
tur
mæ
&longs;uccino verò di&longs;&longs;oluitur. Propterea gemmæ,
lineorum affrictu non
hit.
eadem trahendi ratio: nam &longs;uccinum omne
leue trahit, Magnes ferrum &longs;olùm Succinum
interpo&longs;ito corpore non mouet paleam, Ma
gnes ferrum. Succinum non trahitur vici&longs;
&longs;im à palea, Magnes trahitur à ferro etiam
Palea à &longs;uccino in nullam partem dirigitur,
ferrum modò ad Boream, modò ad Au&longs;trum
contactu Magnetis tendit, Denique &longs;uccini
attractio calido & frictione iuuatur
Magnetis eo &longs;olùm quòd purior pars lapidis
redditur. Quid
&longs;uccini attractio haud du
biè e&longs;t &longs;imilis illi, quæ à cucurbitula ab igne
& cæteris calidis, ob pingue illud
natum, quòd etiam adhærens parietibus ( vt
dixi ) conclaui etiam in tertium diem bene
olere facit. E&longs;t enim in omni bitumine hu
midum pingue calidum, ob quod etiam faci
lè ardet. Sed in trahendo inter bitumina
&longs;uccinum, inter &longs;uccini genera cinereum,
quòd circa o&longs;tium Vi&longs;tulæ ad Pucecam in
littore maris effoditur: hoc enim, vt Agricola
refert, dum ferro attereretur, folia ex humo
ad duos pedes in &longs;ublime ad &longs;e trahit. Hoc
igtur vnguentis apti&longs;&longs;imum. Candidum verò
è mari Germanico eruitur, è quo etiam lu
&longs;oriæ te&longs;&longs;erulæ fieri &longs;olent. E&longs;t & melleum,
& vino&longs;um, & aureum, quòd in fonte &longs;olet
inueniri Sueuiæ, iuxta cœnobium cui
e&longs;t Degeræ lacus. In &longs;uccino relucent omnia
genera paruarum rerum, mu&longs;cæ, formicæ,
pi&longs;ciculi, folia, ramenta: nam comprehen&longs;a
humido &longs;uccini tenaci, euadere nequeunt,
inde affluente humore copio&longs;o concre&longs;cunt,
&longs;iccanturque, & ob id putre&longs;cere nequeunt,
relucentque æterno &longs;epulchro, ac nobiliore
quàm Artemi&longs;ia Mau&longs;oleo con&longs;truxerit. Pa
rum redolet &longs;uccinum &longs;pontè, &longs;ed tame cùm
vritur, myrrhæ odorem &longs;uauem mitit. Adul
teratur &longs;uccinum melleum oui candido, &
croco, & dragaganti lachryma. Vnde qui &longs;o
lertius agunt, formicas, culices, mu&longs;cas, &
&longs;cobem ferri, tum ramenta, palea&longs;que hinc
illincque mi&longs;cent, tum &longs;uccini veri partem
tenui&longs;&longs;imam in puluerem redactam addunt,
vt bene oleat, & fe&longs;tuca, trahat. Sunt etiam
qui affirment non &longs;olùm candidum ouis
quod veri&longs;&longs;imum e&longs;t, &longs;ed etiam luteum co
ctum auræ expo&longs;itum &longs;uper lapidem, adeò
dure&longs;cere, vt ip&longs;um in lapidis etiam &longs;peciem
tran&longs;eat. Dure&longs;cit enim atque concre&longs;cit
quod pingue e&longs;t, ni&longs;i putre&longs;cat. Non putre&longs;
cit quod expers e&longs;t humidi aquei. Expers e&longs;t
tes & Acron
medici A
tbenas à pe
&longs;te
num paleas
trahat.
ulteratio.
lum quomo
do in lapi
dem
Succino fragrantior e&longs;t Ambra, vt cùm
precio&longs;i&longs;&longs;imis conferatur mercibus. Na&longs;citur
iuxta Sichrim Arabiæ felicis oppidulum.
Mira illius vis ad cerebrum: multa graue
olet propter odoris magnitudinem: tenues
habet cra&longs;&longs;is partes immi&longs;tas. Creditum e&longs;t
e&longs;&longs;e &longs;emen pi&longs;cis horrendi mon&longs;tro&longs;ique ex
cetaceo genere, cuius caput lapidis referat
duritiem Hic in Africæ Oceano oritur, eiuf
que nomen ambar: vnde thymiamati nomen Sunt illius tria genera odore, colore
Al
bum leui&longs;&longs;imum, odoratum, optimumque:
nigrum graui&longs;&longs;imum, odore carens, atque
ignauum: cinereum omnibus his mediocre.
Sultanus olim Ægypti tyrannus &longs;olebat ce
reis immi&longs;cere ambram, voluptati, atque
valetudini &longs;imul con&longs;ulens Nos quibus ca
rior e&longs;t ambra, nec opes regiæ, la&longs;eris &longs;uc
cum, aut thus po&longs;&longs;emus immi&longs;cere: nam vt
illa regibus, ita hæc priuatis magnifica at
que decora, ac delitiis apta. Petroleum autem
oleum e&longs;t, quòd ex bitumine caloris vi &longs;pon
tè fluit, tenui&longs;&longs;imum & calidum, grauiter
olens: vocat vulgus oleum de Saxo: dolori
bus frigidis etiam diuturnis præ&longs;ens auxi
lium. Minus malè olet, mihi bene ore vide
tur, quod propriè A&longs;phaltum dicitur, pici &longs;i
mile, &longs;ed durius, &longs;plendidius, & minus malè
olens, etiam quibus malè olet. Effoditur è
Pale&longs;tinæ lacu. Tanta verò vis luto huic, vt
circumcirca per 15000. pa&longs;&longs;uum, neque ar
bores vire&longs;cant, neque floreant, nec fructum
edant, ira cœli qua&longs;i in terras illas &longs;æuiente. Carbones con&longs;tant terra pingui, leui, atra:
per totam Mi&longs;enam effodiuntur in monte
iuxta Zuiccam vrbem ad Muldam &longs;itam. Fa
bris in v&longs;u &longs;unt. Virtus minor quàm A&longs;
phalto, &longs;ed tamen generis eiu&longs;dem. Vt verò
&longs;uccinum ac bitumen plerunque benè olet,
ita &longs;emper &longs;ulphur malè. Communia &longs;unt
vtrique, ardere facilè: &longs;ed &longs;ulphur vt faci
liùs, ita A&longs;phaltum diutius. Verùm caue, ne
pro A&longs;phalto bitumine, litera mutata A&longs;pa
lathum legas, arborem odoratam, quam no
&longs;tri V&longs;us &longs;ulphu
ris egregius e&longs;t, ac multiplex: nam ex eo pri
mùm pyrius puluis fit, nec ab&longs;que eo: mate
ria e&longs;t enim omni igni apta, vt &longs;uperiùs de
mon&longs;trauimus. Re&longs;i&longs;tit etiam aquis, vt illis
immer&longs;um multis maneat &longs;eculis: ab ho&longs;te
quod pleri&longs;que nunc contingit, tutius aqua,
quam ab amico igne. Idem cælatas figuras
gemmis liquefactum, &longs;i quid aliud, ad amu&longs;
&longs;im reddit. Et illitum ac &longs;uffitum, &longs;erpentes,
formicas, ac culices necat, prohibet, fugat. Illitum & potum, &longs;cabies, lepras, & Galli
cum morbum tollit. Sed vehementiore vi
oleum eius. Quomodo fiat, inferius docebi
mus. Refert Reinerius Solenander, purum
auri admotum leniter, carbonum in&longs;tar ar
dentium crepitare. Cum enim propè ignis
natura accedat, aëre præ&longs;ertim motum cien
te, vapores remittit. Vnde non &longs;emper, &longs;ed
cùm frangitur, id contingit.
ctio.
ne olentes.
illius v&longs;us.
e&longs;t A&longs;phala
tum.
Sal terræ magis &longs;ulphure e&longs;t particeps:
vnde &longs;uccus cum terra dici pote&longs;t. Oleum in
&longs;e continet, &longs;i bitumini immi&longs;ceatur. Vnde
Arrianus refert, apud Ichthyophagos, in In
dica, ex &longs;ale
que e&longs;t, quòd oliuæ littore maxis gaudeant:
nam &longs;al&longs;um &longs;olùm etiam, non leuiter pingue
e&longs;t. Sed (vt dixi ) oleum omnia &longs;ic continent,
quòd vi ignis detrahi pote&longs;t. At multum
pote&longs;t continere, ni&longs;i bitumen admi&longs;tum ha
beat. E&longs;t genus &longs;alis fo&longs;&longs;ile, vt quòd Sal pe
træ dicimus, & Ammoniacum. Hoc omnium
ti&longs;&longs;ima eruitur. Sal&longs;um enim cùm vlteriùs
decoquitur, Galeno te&longs;te, amarum euadit. Itaque Ammoniacum &longs;al, etiam arte confi
ci pote&longs;t: quamuis multi in hoc fru&longs;tra labo
rauerint, Sal gemma &longs;plendet cry&longs;talli in mo
rem, acutius &longs;ale factitio. Nam in omnibus
quæ arte fiunt, & elaborantur,
tione, natura &longs;imile efficit: vnde &longs;ulphur quod
&longs;pontè na&longs;citur, carius longè reliquo, quàm
&longs;it vtilius: ita in calchanto & cæteris. Te
nui&longs;&longs;imum inter &longs;alis genera halinitrum e&longs;t:
hoc medium inter &longs;al e&longs;t ac nitrum. Nitrum
inuenitur in arena Nili præcipuè. Albertus,
Magnus cognomento, narrat in Go&longs;elaria
aquam collectam in imo montis, qui Cyprio
abundabat ære, dum cogeretur, in
ti. Huius candidior pars quædam ac laxa
det
etiam è &longs;olo re&longs;udat:
qua&longs;i nitri &longs;puma. Vtrunque horum perii&longs;&longs;e
no&longs;tra tempe&longs;tate falsò creditum e&longs;t, vnde
turbata compo&longs;itio Dia&longs;politici. Amarius e&longs;t
&longs;ale nitrum, & minus &longs;al&longs;um: in quorum me
dio (vt dixi) Tenuibus partibus ac
&longs;icci&longs;&longs;imis con&longs;tat, quòd putredine quadam
coale&longs;cat: vnde in c&ecedil;mentis vetu&longs;tis exoritur,
& vbi excrementa iumentorum in terra
putruerunt. Mirum illud, quòd detracto ha
linitro è terra, &longs;i illa in cumulum redigatur,
pò&longs;t quinque, aut &longs;ex annos copio&longs;ius fœnus
reddit. Nec omninò ab&longs;urdum dici debet, &longs;a
lem &longs;erere. Nam (vt dixi
quo detractum fuerit, &longs;ub tuguriis &longs;eruentur,
&longs;eu halinitrum aqua di&longs;&longs;olutum in cumulos
terræ &longs;pargatur, non &longs;ecùs ac &longs;ato tritico, po&longs;t
quinquennium copio&longs;ior fructus redditur. Sunt enim vires omnibus rebus, vt potentia
tale aliquid reddant, qualia actu priùs Quòd verò potentia e&longs;t, ad actum etiam per
uenit vi Solis: vnde vermes & mu&longs;cæ in lo
cis, in quibus manent, id relinquunt, quo ad
aliorum &longs;imilium generationem, ac generis Exci
pitur autem hoc modo: In ei&longs;tas perforatas,
lená&longs;que bouino, equinouè fimo, aut quod
melius e&longs;t,
ditur, quæ deinde excepto con&longs;umitur ad ter
tiam &longs;ui partem, inde hæc tertia pars alteri
fimo &longs;uperfunditur
denuò:
&longs;ita, concre&longs;cit in halinitrum. Quod verò elu
tum e&longs;t, denuò alia aqua repurgatur,
dem ratione, quod vtile e&longs;t, excipitur. Quòd
&longs;i voluptatis cau&longs;a, vt inferius docebimus,
halinitrum in aquam tranfierit, excocta per
horam fermè aqua excipitur cochleari:
cúmque primùm in pauimento gela&longs;cere
cœperit, ab igne amota, concre&longs;cere &longs;i
nitur.
oleum.
generatio.
quomodo
colligatur.
tenuis pars e&longs;t, tum in &longs;ale aquæ & terræ im
mi&longs;ta, quæ dum ardet, cogit terreas partes
di&longs;&longs;ipari: ideóque &longs;ub&longs;ilit &longs;al & halinitrum in
igne po&longs;itum, & crepitat. Et cùm &longs;ocero meo
igni a&longs;&longs;i&longs;tenti, tegulæ peruertu&longs;tæ fru&longs;tum
igni impo&longs;itum e&longs;&longs;et, repentè crepuit, & in
diuer&longs;as partes magno impetu fragmenta
pro&longs;ilierunt, nemine ex ad&longs;tantibus, quòd
mirum fuit, læ&longs;o. Cau&longs;a huius fuit modica,
vt reor, halinitri pars (quòd tegula antiqua
e&longs;&longs;et) illi inclu&longs;a.
crepitet.
Eadem ratione candel&ecedil; è &longs;epo, aut cera &longs;ali
ta crepitant, verùm cæteris longè diutius du
rant. Inter &longs;alis genera, &longs;alchali, &longs;eu alumen
catina reponi &longs;olet, vitri non &longs;olùm medica
mentum, vt quòd ductile efficiat, &longs;ed etiam
materia. Aduehitur ex Oriente: &longs;ed Bra&longs;auo
lus Ferrarien&longs;is affirmat ex herba fieri po&longs;&longs;e
optimum, quæ iuxta Comum in ripa &longs;al&longs;a
rum aquarum exoritur. Quòd &longs;i, vt illi credi
mus, vera e&longs;t hi&longs;toria, propagata herba non
paruum compendium rei pecuniariæ fieret, Illud &longs;atis
con&longs;tat, hoc &longs;alis genus fieri ex V&longs;nen herba
arboreæ magnitudinis, &longs;aporis &longs;al&longs;i, quàm
quidam exi&longs;timant e&longs;&longs;e Anthyllidis primum
genus. Salis &longs;ub&longs;tantia tenuior e&longs;t materia
chalcanthi: cuius adeò &longs;unt variæ &longs;pecies, vt
illas explicare non leue &longs;it.
gus vitriolum vocat: denigrat adeò, vt ex ip
&longs;o fiat atramentum quo &longs;cribimus. Puluis hic
cineri coloris e&longs;t, po&longs;tquam triueris, immi&longs;
&longs;um vino, vel aquæ, illicò nigerrimam efficit. Cau&longs;a huius e&longs;t quòd &longs;uccus e&longs;t,
admodum, tum ex partibus con&longs;tans tenui
bus,
tur in humidam &longs;ub&longs;tantiam, & hærere po
te&longs;t, nec calamo negotium face&longs;&longs;it: quòd non
contingeret terreo, vbi terreum e&longs;&longs;et, etiam&longs;i
in puluerem tenui&longs;&longs;imum redigeretur. Cùm
verè deu&longs;tus &longs;it, lumen prohibet, & nigrum
efficit: quia verò ex tenui&longs;&longs;imis partibus con
&longs;tat, glutino&longs;um minimè reddit &longs;criptorium
atramentum.
quarum &longs;it virium. Elegantius eo e&longs;t Mi&longs;y,
quòd Romanum vocant vitriolum: eius fu
mus adeò grauis, vt etiam arbores ip&longs;as ne
cet, & &longs;yluas deformet: &longs;plendet quandoque
Mi&longs;y, & aureis qua&longs;i guttulis &longs;cintillat. In
omni enim
&longs;cintillat: vt inter &longs;uccos Mi&longs;y, inter metalla
terras argentaria. Fit enim nitor, cùm den&longs;a
materia ab arte, vel natura expolitur: at in
omni genere fo&longs;&longs;ilium aliquid den&longs;um inue
niri nece&longs;&longs;e e&longs;t. Quæ vero pars chalchanti aut
Mi&longs;y qua&longs;i &longs;puma eruitur, nec elaboratur, di
citur Cupero&longs;a: à Galeno autem ac cæteris
antiquis, chalcitis. E&longs;t autem candida, proxi
ma naturæ calcanthi, haud &longs;plendida, &
ciens egregiè vomitum. Exu&longs;to chalcantho
aut Mi&longs;y, vi ignis per vitrea va&longs;a oleum de
trahitur acuti&longs;&longs;imum, & calidi&longs;&longs;imum, aliter
treum in ferreo reponito: de&longs;tilla, vbi aqua
non amplius exit, collum va&longs;is alterius vitrei
collo in&longs;erito, &longs;ic vt Lutum vtri
que ignibus inuiolabile obducito, & follibus
oleum educito: ita totum hoc opus die vna
ab&longs;oluere licebit: &longs;i quis iam &longs;aucitas ver
rucas tangat, ab&longs;cedent illæ. Idem gu&longs;ta
tum, ferit linguam, haud &longs;ecùs quàm can
dens ferrum: e&longs;t tamen illius vtilis ad
&longs;iccanda vlcera interiora deplorata, vbi
non multùm &longs;ordida fuerint, vt in qui
bu&longs;dam contingit phthoë laborantibus ab&longs;
que dolore. Facit ad præ&longs;cindendos can
cros, & corrupta membra, ligno oliuæ il
lito ex eo.
quod tardi&longs;
&longs;imè ab&longs;u
muntur. Sal chali, &longs;eu
alumen cati
na.
cur adeò de
nigret.
&longs;ilium genere
e&longs;t aliquid
quod &longs;plen
det.
trioli.
Proxima
metallica, vt Pyrites, Marche&longs;itam vocat
vulgus: is componitur ex lapide & &longs;ucco. Tot habet genera fermè, quot metalla inue
niuntur: dictus pyrites, quòd colli&longs;us ignem
mittat ob duritiem: e&longs;t plerunque argenti
coloris, &longs;plendens: qui &longs;i accendatur in&longs;per
&longs;a acri aceto, lienem prædurum colliquat, &longs;i
quid aliud. Cau&longs;a e&longs;t partium tenuitas ac
caliditas, quæ lienem per cutim & perito
neum ingrediens extenuat. Idem per &longs;e vix
lique&longs;cit, adiecto plumbo &longs;oluitur, quòd om
nibus aridioribus metallicis contingit: cùm
enim humidum paucum fuerit, aut aqueum,
&longs;ine plumbo &longs;i in ignem mittatur, priùs ab
&longs;umitur, quàm lique&longs;cat: illo adiecto, non
ab&longs;umitur: quare cùm concretum &longs;it frigore:
igni liquari nece&longs;&longs;e e&longs;t. Ob id cùm aurum,
argentumve lapide continetur, &longs;i plumbo
adiecto colliquentur, non perierit impen&longs;a:
&longs;emper enim &longs;i per &longs;e hæc ignibus commit
tantur aliquid perit, quod vix adeò exiguum
e&longs;&longs;e pote&longs;t, vt non plumbi iacturam &longs;uperet.
Porrò pyritidis aliud e&longs;t fterile, aliud quod
metallum continet, æs plerunque, quod &longs;te
rile non e&longs;t, argentum, etiam nonnunquam. Creditum e&longs;t, ob &longs;terile genus e&longs;&longs;e halitum
potiùs, quàm metallicam materiam: &longs;ed con
&longs;tat e&longs;&longs;e ex metalli genere: nam cum plum
bo mi&longs;tum, efficit notularum pro typis vir
gulas. Vidi in candidi&longs;&longs;imi marmoris fru&longs;to
tantam aureæ pyritidis copiam, vt totum
metallo &longs;catere videretur, ne &longs;cires propè an
magis aurum lapidi, an lapis auro innatus
e&longs;&longs;et. Eruitur plerunque confracto lapide,
quod pyrites durior &longs;it marmore, &longs;ilice, &longs;axo. E&longs;t & fragilis: quoniam leuis: &longs;æpè enim hæc
ob &longs;iccitatem &longs;ociantur. Candidus purior,
ideò grauior. Quò fit vt quidam lapidis par
tem e&longs;&longs;e putent metalli vapore exu&longs;tam, cui
locus e&longs;t argumento: verticibus enim mon
tium na&longs;citur: &longs;ed abundantia o&longs;tendit cru
dum e&longs;&longs;e metallum: auream æris informem
materiam. Hæc eadem tum locorum natura
ex imbrium ca&longs;u &longs;uper lapides, & exhalatio
ne. Sint igitur hæ omnes &longs;imul horum cau&longs;a
imbres, quorum ca&longs;u etiam metalla, lapides,
tæ, animalia, & præcipuè pi&longs;ces generantur,
exhalatione ac vi metallorum excocti: nam
in &longs;uperficie monitum talia abundant colo
rata, & exu&longs;ta, quæ & in metallum temporis
cur&longs;u tran&longs;eunt, & metallum continent, nam
à matrice &longs;eparata &longs;unt. E&longs;t igitur huiu&longs;mo
di materia tanquam mola fœtus compara
tione, & &longs;emen alieno loco effu&longs;um. Ex eius
genere e&longs;t Ci&longs;um, medium qua&longs;i inter pyri
tidem & galenam. Efflore&longs;cit ex pyritide
nonnunquam &longs;ory, melanteria, & chalcitis,
at ex his my&longs;i. Atramentum e&longs;t melanteria
& ex vitrioli genere, vt dictum e&longs;t: &longs;ed quod
ex illo e&longs;t cæruleum, mirum in modum nitet.
In atramento &longs;utorio alumen contineri, haud
ob&longs;curum e&longs;t. Nam &longs;i lutum eius aqua dilua
tur, concre&longs;cit in eo alumen, & oleum atra
menti odorem aluminis &longs;pirat. Ex pyritide &
argento cadmiæ
vocatur cobaltum. Hæc adeò acris e&longs;t, vt pe
des fodientium exurat: cau&longs;a e&longs;t calor haud
paruus, &longs;ed mediocris. Si tamen e&longs;&longs;et ma
gnus, &longs;pontè eiiceretur, non foderctur.
ca adiecto
plumbo li
que&longs;cant, et &longs;i
per &longs;e arida
&longs;int.
gentum
doque conti
net, &longs;æpius
æs.
cæruleum.
&longs;utorio alu
men contine
tur.
Sed e&longs;t & tepor in fo&longs;&longs;ilibus, velut in his,
quæ in valle fodiuntur vocata Ioachimica:
quamuis enim natura talia frigida &longs;int, eru
ta tamen calida videntur, ob bitumen, aut
&longs;ulphur, aut acrem aliquem &longs;uccum de na
tura illorum, aut calcis. Porrò pyritidis for
ma nunquam, vt te&longs;&longs;eræ, imò quandoque
etiam, vt cubi vel aleæ diceres naturam con
tendi&longs;&longs;e cum arte. E&longs;t & ex eo fuluus, quem
aureum vocant. Proximum ei &longs;tibium, colori,
plumbei, &longs;plendido fulgore, &longs;quamo&longs;um. Oleum ex eo elicitur rubrum,
dè: &longs;ulphur olet, & vim eius retinet oleum. Ip&longs;um antimonium (nam &longs;ic nunc vocant
&longs;tibium
ca vtile. Et vt ip&longs;um plumbi, ita pyrites æris
particeps e&longs;&longs;e videtur: ob quam cau&longs;am
etiam pyrites (vt dixi) &longs;plene extenuat. Vide
tur enim pyrites e&longs;&longs;e immatura &longs;ub&longs;tantia
æris, non exhalatio: nam in Ocris montibus
iuxta Terge&longs;tum tam longè
ritidis fodina, vt &longs;i exhalatio e&longs;&longs;et pyrites
æris, montem totum æreum e&longs;&longs;e oporteret.
Sed ad Cadmiam reuertor: ex ea e&longs;t, quæ
allium v&longs;ta olet, adeò fœtet, vt quæ Anne
bergi effoditur. Cadmia ip&longs;a crocei plerun
que coloris e&longs;t, & conficiendo ob id auri
chalco apti&longs;&longs;ima. In&longs;unt & metallicis me
talla, vt &longs;tibio quandoque argentum, quod
tamen &longs;olo igne &longs;eparari queat. Ip&longs;um verò
&longs;tibium in va&longs;e excoctum, tran&longs;it in plumbi
quoddam genus quod quartum pote&longs;t dici. Cau&longs;a e&longs;t, quòd Antimonium &longs;it plumbi ma
teria, vt æris pyrites. Sic chry&longs;ocolla &longs;ucci
genus e&longs;t, aurum continens, à quo nomen
&longs;ump&longs;it. Ero&longs;ione quadam fiunt aquarum
acutarum, chry&longs;ocolla auri, & cæruleum, &longs;i
múlque na&longs;cuntur, altero alterum vincente,
phra&longs;tus: Alia igitur
tallum
ria diximus
ero&longs;is chalcanthum, chalcitidem, chry&longs;ocol
lam, & &longs;tygiam aquam, mi&longs;y, &longs;ory, taliáque. Quæ autem erodunt, acuta partim, aut &longs;al&longs;a,
aut acida, nam & in artifiiiis hoc idem li
cet intueri: verùm &longs;ufficiet etiam &longs;ola mate
ria, quæ erodatur: nam verius chalcan
tum, & chalcitis ex æris materia fiunt,
quàm ex ære, vt o&longs;tendemus, fit potiùs
ærugo.
Auripigmentum & ip&longs;um videtur au
ri particeps e&longs;&longs;e, &longs;ed impen&longs;a &longs;uperat lu
crum. Eius tria genera &longs;unt: Natiuum
e&longs;t croceum, eo & &longs;ale fit album, quod vo
cant Ar&longs;enicum. Hoc cùm vetera&longs;cit, lu
cidum efficitur, ideóque omnium deterri
mum, vocàntque Ro&longs;agallum. Nihil enim
prohibet &longs;imile fieri natura arte mi&longs;tura,
idem autem e&longs;&longs;e non pote&longs;t: nec propter id,
quòd &longs;int plura genera, vnum in alterius
colorem tran&longs;ire prohibetur, quandoqui
dem iuxta caloris & humidi multitudi
nem, calores in vnaquaque &longs;pecie natura
vel arte mutentur. Nam & igne non &longs;e
cùs ac natura auripigmentum mutatur
in &longs;andaracham, colore quidem, non autem
&longs;ub&longs;tantia. Nihil enim prohibet ab igneo
calore genercri etiam &longs;ub terra, non vt
crementum quoddam. Sunt autem & colo
res viuaces in excrementis: tales enim etiam
ab igne fiunt. Si igitur aliqua &longs;ub terra fiunt
ab igneo calore, quid prohibet etiam eadem
arte fieri? Omnia tamen hæc venena &longs;unt
præ&longs;entanea: mitius tamen ex his croceum,
quod nomen antiquum retinuit. Nec &longs;olùm
hominibus venena hæc &longs;unt, &longs;ed plantis, ani
malibú&longs;que. Suffitu plantæ pereunt.
Verùm
& mures non &longs;olùm, &longs;ed etiam lupi, &longs;i ex eo
ederint, nec aquam bibere po&longs;&longs;int, non &longs;o
lùm moriuntur, &longs;ed in rabiem adeò efferun
tur, vt &longs;ui generis animalia inuadant: & quæ
cunque momorderint, in eandem rabiem in
cidant, vt totum genus breui pereat: cuius
rei quandoque feci experimentum. Sed ta
men periculo&longs;um e&longs;t, ne etiam cicurada per
das, & innoxia animalia, & ne aqua inuenta
fru&longs;treris. Verùm parua re, &longs;i benè cedat, do
mum muribus plenam expurgab is. In lupis
difficilius e&longs;t, cùm aquam celeriùs inueniant.
Sed nec his &longs;olùm venenum e&longs;t, &longs;ed auro,
argentó que auripigmentum, & reliqua &longs;ic
ca, vt &longs;tibium, ærugo, &longs;ulphur, contraria ra
tione, qua plumbum illis e&longs;t &longs;alutare: nam
humidum illorum ab&longs;umunt, vt non po&longs;&longs;int
benè liquari: verùm agente igne, cùm non
&longs;it, quòd re&longs;i&longs;tat illius &longs;iccitati, vritur me
talli &longs;ub&longs;tantia, & in fumum tran&longs;it. Itaque
celerius æs ab&longs;umunt auro &
men & hæc immi&longs;ta pinguedine &longs;ua eua
ne&longs;cere cogunt. Quum enim pinguem par
tem habeant, quæ ardet intus metallis im
mi&longs;ta, proprium humidum metalli in fu
mum agunt: quo ab&longs;umpto, metallum & ip
&longs;um euane&longs;cit, quod non ni&longs;i eo humido
con&longs;tat: vt enim arborum nodi magni non
vruntur per &longs;e, adiunctis lignis &longs;ocietate ar
dent: in humidum auri, & argenti, quod per
&longs;e vri non e&longs;t aptum, addito auripigmento,
&longs;ulphuræ ac talibus, ardet & con&longs;umitur. Ex
horum igitur genere e&longs;t, quod monetam de
corticat, non &longs;ecus ac &longs;erpens &longs;olet corticem
amittere, manente imagine.
tum. Ar&longs;enicum.
Ro&longs;agallum.
res necandi,
& lupos.
&longs;icca auro, &
argento &longs;unt
venenum, &longs;i
cum his li
quentur.
corticari po. to&longs;t.
Chry&longs;ocolla
quomodo
fiat.
Redeo ad chry&longs;ocollam, quam boracem
nunc dicunt: eius e&longs;t genus factitium, quod
alumine &longs;ci&longs;&longs;o, & ammoniaco &longs;ale fieri &longs;olet. Exi&longs;timat Galenus etiam vrina pueri in æreo
mortario a&longs;&longs;iduè agitata &longs;ub caniculæ ortu
confici po&longs;&longs;e. Colos factitiæ croceus, &longs;plen
dens: vtuntur aurifices ad auri fru&longs;ta iun
genda, inde inditum nomen. At cœruleus vel
cyaneus lapis, quem lazuli vocant no&longs;tri,
pulcherrimus e&longs;t, cœli colore intermicanti
bus aureis maculis. Inde è rei natura mira
occa&longs;io artifici data dum cælatur: aurum or
nat, ve&longs;tes, vel &longs;ydera refert. Oportet autem
eligere aptum & benè di&longs;tinctum, cælaréque
figuram &longs;culturæ &longs;imilem, non cauam. San
daracha e&longs;t, quam vulgus vocat auripigmen
tum rubeum, &longs;ed auripigmentum non e&longs;t,
&longs;ulphureum quid olet, & exterius crocea,
non &longs;plendens, intus rubra, &longs;pleudida, odor
tamen non e&longs;t admodum ingratus: exterioris
coloris &longs;imilitudine croceo admi&longs;tam auri
pigmento vendunt. Sydera, quam Manga
nen&longs;em Itali vocant, terra e&longs;t repurgando
nitro apti&longs;&longs;ima, illud tingens cæruleo colo
re. E&longs;t alia etiam, quæ &longs;ic vitrum tingit cæ
rulei coloris, quam Zapharam quidam ap
pellant. E&longs;t & metallici generis terra viri
dis, quam Itali Azurrum viride vocant, nos
chlorogeam. Na&longs;citur in fodinis æris, & ar
genti feracibus, vnde veri&longs;imile e&longs;t ex halitu
fieri æris ac argenti: &longs;plendet, & ob id cœ
ruleo lapidi per&longs;imilis, &longs;ed non tamen adeò
vtilis ad opera.
igne, nec aquâ vitiatur, & vix vlla vetu&longs;tate. Vnde illi honos & pretium.
Cau&longs;a e&longs;t, quòd
den&longs;i&longs;&longs;imus &longs;it, & tenui&longs;&longs;imæ &longs;ub&longs;tantiæ. Vn
de modica quantitas tabulæ magnæ &longs;atisfa
cit, velut & de auro, & argento dicemus. Cau&longs;a tenuitatis ac den&longs;itatis, diuturna co
ctio & &longs;eparatio partium inutilium. Ob
hanc cau&longs;am p&longs;eudo cæruleæ honos nullus
fermè: hæc ex Hi&longs;paniis aduehitur, &longs;ed longè
cæruleo lapide inferior: quòd non tam te
nuis, nec den&longs;a, ob id plus exigitur in opere,
nec vetu&longs;tati aut ignibus, vel aquæ &longs;u&longs;tinen
dæ paruis. Verùm chlorogeæ adnuc honos
e&longs;t, quoniam non vicaria, &longs;ed principalis vi
ce fungitur.
zulo igni, &
aquæ, & ve
tustati haud
obnoxius.
lea.
Sunt & terræ mi&longs;tæ metallis, vt Galena,
quam Ocriam vocant Itali, plumbo, & ter
ra con&longs;tat: materia e&longs;t plumbi haud perfe
cti proculdubio, atque ideò liquandis metal
lis apti&longs;&longs;ima, tum maximè cùm ex matrice
&longs;unt eruendi. E&longs;t autem lapis cum metallo
iunctus matrix. Nam pleraque nobiliora
metalla in lapido&longs;a materia iacent, quam
matricem: nuncupare liceat.
Verùm inter metallica nullum excellen
tius argento viuo inuenire licet, &longs;olerti in
du&longs;tria vbi oriatur, depræhendunt
Aprilis ac Maij &longs;ub aurora &longs;ereno cœlo in
montibus &longs;pèctant a&longs;cendentes vapores, ac
veluti nebulam non altius &longs;e attollentem,
&longs;ed humillimam, ac qua&longs;i hærentem terræ. Quò fit, vt coniectores argenti viui ibi &longs;e
dem a&longs;&longs;equantur. Graui&longs;&longs;imum e&longs;t ac tenui&longs;
&longs;imum, quæ duo cùm etiam auro conueni
rent, &longs;perabant quidem ex vno alterum con
fici po&longs;&longs;e. Nempe non &longs;olum inter metalla,
&longs;ed inter omnia quod &longs;ciam hucu&longs;que au
rum &longs;olum in eo mergitur, ac de&longs;cendit, cùm
cætera &longs;upernatent. Idem viuum argentum
cum aurum combiberit, &longs;eu etiam per &longs;e
corium ceruinum, quod cra&longs;&longs;i&longs;&longs;imum e&longs;t, pe
netrat. Hoc enim modo aurum &longs;eligunt: ca
lefaciunt argentum viuum, atque ei impo
nunt ve&longs;tium fragmenta inaurata, aut alia,
quæ aurum continent, & (vt dixi) breui au
rum ip&longs;um ab argento viuo ab&longs;orbetur, in
de exprimitur argentum viuum corio, ma
net autem in imo quod modico igne colli
quatum concre&longs;cit. Sunt & alij modi aurum
colligendi, &longs;ed non &longs;ine acutis aquis, aut
&longs;ulphuræ, & opera haud leui. Oleum co
rium non tran&longs;it adeò celeriter, vt videatur
argentum viuum etiam oleo e&longs;&longs;e tenuius. Erodit omnia metallica va&longs;a, æs, argen
tum, plumbum perforat: vnde ligneis va&longs;
culis tutius, quàm metallicis committitur. Incredibile e&longs;t dictu, &longs;ed tamen quod qui&longs;
que, vt ego feci, pote&longs;t experiri. Narrabat
mihi hoc Hieronymus Gemmarius ab oculis
dictus, &longs;ed fidem non poteram adhibere ci
tra experimentum. Aurum &longs;cilicet argento
viuo illitum fragilius euadere oui cortice,
mile reddatur cæmento vel molli&longs;&longs;imo. Cùm
verò in aureo coronato expertus e&longs;&longs;em, to
tum in plurima fru&longs;ta perfregi: quamo
brem qui annulos aureos ge&longs;tant, diligenter
cauere decet, ne argento viuo Sola enim vmbra illius, metalla obnoxia
reddit, &longs;ed tamen aurum magis longè argen
to, Cau&longs;am huius e&longs;&longs;e nece&longs;&longs;e e&longs;t, quòd &longs;ub
tilitate &longs;ua intus penetrat, & frigiditate co
git, vnde friabile redditur. O&longs;tendit hoc
aquæ frigiditas in chalybe: nam in ea fre
quenter extinctus adeò fragilis redditur,
tum maximè &longs;i aqua &longs;it frigidi&longs;&longs;ima, vt &longs;pon
tè rumpatur. E&longs;&longs;e verò frigidi&longs;&longs;imum ar
gentum viuum, tactus o&longs;tendit. Vnde Mauri,
& qui in Africa habitant, &longs;ummis illis calo
ribus requiem quærentes, vas lapideum, li
gneumve argento viuo replent, cui corium
&longs;uperponunt, atque corio inde incubant. Quod etiam ferro experimentum &longs;i fiat, con
ducet. Sed cur qua&longs;i &longs;olum aurum frangitur,
ac maximè inter metalla? Quia ip&longs;um etiam
&longs;olum, vt infrà o&longs;tendemus, expers e&longs;t pin
guedinis cra&longs;&longs;ioris: illius enim humidum e&longs;t
tenui&longs;&longs;imum, quod autem tenui&longs;&longs;imum e&longs;t,
& minimè pingue, facillimè gela&longs;cit. Oleum
enim & pinguia omnia concre&longs;cunt qui
dem, &longs;ed minimè congelantur. Et ideò qui
aquam in glaciem vertere &longs;tudent, coquunt
eam, vt tenuior facta faciliùs congeletur. Frigus igitur argenti viui cùm folida pene
trare &longs;oleat (&longs;ub&longs;tantia enim caret) humidum
auri congelat. Ideoque aurum admodum fit
fragile. Omne enim quod congelatur, etiam
fragile fit. Indicio &longs;unt glacies, ligna, pi&longs;ces,
adeò vtin vehementibus frigoribus conge
lati artus integri ab hominibus ip&longs;is deci
derint. Sed ad rem reuertar.
Ob grauitatem
argentum viuum in vnum coit, petit enim
imum: hoc autem plerunque vnum e&longs;t, ob id
etiam in vnum coit. Coit & alia ratione: nam
humidum e&longs;t atque pingue, hócque dum
mouetur in via relinquit, vnde ea facilior
ac pronior tran&longs;itus, ob quem in vnum, &
in vnam etiam &longs;edem fertur. Quia verò gra
ue & rotundum, quacunque ex cau&longs;a & ce
lerrimè illud ferri nece&longs;&longs;e e&longs;t: vnde vix quie
&longs;cit, inde nomen ei inditum. E&longs;t igitur ar
gentum viuum qua&longs;i metallum non concre
tum: vt igitur metallum ad argentum vi
uum, &longs;ic ad aquam glacies: & vt non antè
glacies euane&longs;cit, quàm di&longs;&longs;oluatur, ita nec
metalla antequam lique&longs;cant. Sed argentum
viuum celerrimè, cùm &longs;it &longs;pontè vt aqua li
quidum, euane&longs;cit: vt verò aqua dum eua
ne&longs;cit, velut in di&longs;tillationibus, frigore de
nuò concre&longs;cit, ita argentum viuum po&longs;t
quam igne euanuerit, hæret tectis, & la
quearibus: vtque argentum viuum, & me
talla minore indigent frigore, quàm aqua, &
glacies: nam metallo &longs;ufficit, ne immodica
caliditate impediatur, vt concre&longs;cat, aquæ
vt gelu concipiat immodica frigiditate e&longs;t
opus, ita aquæ vt euane&longs;cat minor calor e&longs;t
nece&longs;&longs;arius, quàm argento viuo.
uum quomo
do inuenia
tur.
in argento
viuo mergi
tur.
viuum co
rium cerui
num tran&longs;it.
gendi au
rum, quod in
fragmentis
e&longs;t.
viuum om
nia metalli
ca va&longs;a p
forat.
gento viuo
illitum per
&longs;e frangitur.
modo refri
gerationem
a&longs;&longs;equantur.
ab gelu ar
tus decide
runt. Cur argen
tum
vnum coëat
&longs;pontè.
ui, & aquæ
comparatio,
& quadri
plex &longs;imili
tudo.
gentum vi
uum.
E&longs;t ergo argentum viuum, aqua quædam
den&longs;ata, non calore, nam non cogitur: nec
frigore, e&longs;&longs;et enim lapis, vel metallum: &longs;ed
tenui&longs;&longs;ima parte ac puri&longs;&longs;ima terrea, quò fit,
vt graui&longs;&longs;imum &longs;it, frigidi&longs;&longs;imum, &longs;plendens,
ac liquidum: mi&longs;tum e&longs;t autem potiùs, quàm
concretum, cùm (vt dixi) liquidum &longs;it.
Simile e&longs;t igitur aquæ argentum viuum
quatuor modis: vtrunque frigidi&longs;&longs;imum, &
cùm euanuerit ob calorem, frigore ad &longs;e re
dit. Fluit ad decliuia vtrunque, & in rotun
dam formam coëunt ambo, dum &longs;iccum re
fugiunt. Cau&longs;a verò, cur in puluere atque
etiam in &longs;icco rotunda euadunt
uum, aqua, e&longs;t, quoniam refugiunt
&longs;icci: at in nulla parte minore pote&longs;t corpus,
corpus aliud tangere, quam in puncto: igitur
argentum viuum, & aqua conantur &longs;iccum
in puncto tangere: hoc autem manife&longs;tè
tingit
num in &longs;olo puncto tangit: igitur partes
aquæ, & argenti viui dum &longs;uper puluerulen
tam tabulam &longs;parguntur, rotuudæ euadent. Sed cùm magnæ moles non id efficiant, nec
in conum pronum formentur, &longs;ignum e&longs;t
eam rotunditatem, in qua extrema à latere
pendent, & graue præter rationem &longs;u&longs;tine
tur, ab humido lento contineri: atque ideò
cùm argentum viuum in maiores orbes
eoeat aquâ, atque etiam grauius &longs;it lentum
maximè e&longs;&longs;e nece&longs;&longs;e e&longs;t. Spargitur etiam &longs;i
quid aliud, & oleo tenuius hærentibus par
tibus, quod e&longs;t lentoris argentum. Quòd igi
tur in orbem coëat argentum viuum, facit
odium &longs;icci, quòd manere po&longs;&longs;it lentor. At
que ob id longè minùs aquæ partes eam ro
tunditatem &longs;eruant, quòd etiam longè mi
nùs lenta &longs;it aqua, quàm argentum viuum. Cùm verò parum differant aqua, & argen
tum viuum, con&longs;imilí&longs;que &longs;int naturæ, ob id
montes, in qu bus oritur, & virent pulchrè,
& fontibus &longs;catent. Lentore autem aurum,
& reliqua metalla fœdat: aut &longs;altem, &longs;i mi
tiore vti nomine placet, dealbat, adeóque vt
&longs;eip&longs;um velut grauia prodat. Operæ pretium
autem e&longs;&longs;e duco, vt hi&longs;toriam narrem eo
rum, quæ mihi contigerunt, po&longs;tquam de
nuò in patriam è gymna&longs;io reuer&longs;us &longs;um. Medebar in domo Nigrolorum: hi erant
armorum fabri, non quidem vulgarium, &longs;ed
quæ à regibus expeterentur. Ibi fortè cùm
uer&longs;arer, contigit, vt annulum, quem in in
dice digito ge&longs;tabam, hyacintho decorum,
&longs;æpius album factum viderem: quod ani
maduertens, nec cau&longs;am intelligens, &longs;u&longs;picio
nem iniecerat, ne ab aliquo venenum acce
pi&longs;&longs;em: memineram enim non me tracta&longs;&longs;e
talia. Sed nullum immicum tunc mihi e&longs;&longs;e
per&longs;uadebam: næ æmulatio quamuis maxi
ma, in vrbe no&longs;tra eò progreditur, vt ad per
niciem tendat, &longs;ed calumniis, &longs;u&longs;picionibus,
infamia, iudicií&longs;que fal&longs;is homines per&longs;e
quuntur: é&longs;tque hoc in ciuitate no&longs;tra opti
mum, ad necem ob &longs;olam inuidiam non &longs;æ
uire. Itaque dum hæc mecum ver&longs;o, animad
uerto maculam hanc &longs;ola aqua elui. Inde me
cum reuoluens cau&longs;am, &longs;u&longs;picabar aliquem
è meis ægris argentum viuum, aut &longs;ublima
tum hau&longs;i&longs;&longs;e. Interim dum hæc cogito, ani
maduero, me è domo illa egredientem annu
lum habere dealbatum. Mentem adhi
beo diligentius, audio à puero meo ar
gentum viuum ea in domo muris hærere:
tandem cognoui, diligenter rem ob&longs;eruans,
ca&longs;&longs;ides, galeæ, cæteráque ornamenta equi
tum inaurantur, fœdari. Id toties ob&longs;eruaui,
vt iam dubitare de hac re minimè po&longs;&longs;im. Sed vnum occurrit, dubium tamen in hac
re, quòd cùm quinque annulos in manibus
haberem, vnus tantum, aut quandoque duo
fœdabantur: hi ambo in indice, alter dex
træ, alter &longs;ini&longs;træ manus. Cau&longs;a, vt reor, erat,
quòd hi in &longs;uprema parte manus erant, &
à nullo tegebantur: vnde grauem vaporem
de&longs;cendentem excipiebant: reliqui qui in
minimis erant digitis, ab aliis digitis tege
bantur. Potuit & alia e&longs;&longs;e cau&longs;a, quoniam
&longs;cilicet, qui in indice erant annuli, è puro
erant auro: qui in aliis digitis, Smalto e&longs;
&longs;ent elaborati. Itaque con&longs;tat, argeńtum
viuum tenui&longs;&longs;imæ e&longs;&longs;e &longs;ub&longs;tantiæ: & eos,
qui vbi elaboratur, ver&longs;antur, obnoxios e&longs;
&longs;e his morbis, qui per ip&longs;um creantur: va
por enim ille tenuis per nares trahitur ad
cerebrum, creátque tremorem, re&longs;olutio
némque, tum etiam ad pulmones, efficítque
phthoem. Hoc ego argumento deprehendi,
quòd plurimos vidi, qui argentum viuum
tractabant, dico fermè centum, tabidos fa
ctos auri fabros, capuló&longs;que en&longs;ium auro
ornantes, & eos præcipuè, vt reor, qui æru
ginem, aliáque medicamenta metallice mi&longs;
cerent. Nam qui robu&longs;tius pectus habebant,
re&longs;olutis neruis facti &longs;unt paralitici: & alij
tremuli, neruos ingrediente metallico va
pore Con&longs;tat autem, po&longs;tquam re&longs;oluuntur,
nerui, antequam exiccentur, illos potiùs re
frigerari, quàm exiccari, atque id iure meri
to: metallica enim omnia frigida &longs;unt, nec
ni&longs;i vi ignis exacuuntur. Ignis autem vis
non tam breui imprimit, vt ex frigido in
calidum fiat tran&longs;mutatio, ni&longs;i mutata &longs;ub
&longs;tantia. Ob hoc igitur manife&longs;tum, quàm
periculo&longs;um &longs;it tractare argentum viuum,
maximè cum igne, aut per loca tran&longs;ire, vbi
tractatur, hærent enim muris granula eius,
& &longs;ubito ingre&longs;&longs;u aurum fœdatur: maláque
maxima, & à quibus vix qui&longs;quam curatur,
adducere &longs;olet. Vnde etiam mulieres, quæ eo,
aut &longs;ublimato vtuntur, refrigerato cerebro
dentes amittunt: qui verò relinquuntur, &longs;ca
bri fiunt, ac nigri. Pectus verò con&longs;tringi
tur, anhelitú&longs;que fœtidus efficitur. Narrant
in o&longs;&longs;e caluariæ mulieris, quæ iam biennio
ex capitis dolore mortua fuerat, nec quic
quam agentibus medicis, inuentum argen
tum viuum pondere duarum vnciarum. Ne
que me ædepol tam mirum, quàm videtur:
colligebatur enim &longs;en&longs;im in cerebro, cùm
quotidie fuco vteretur ob humidum, quod
&longs;icco cogitur. Ea igitur e&longs;t vis argenti viui,
vt in &longs;ubtili&longs;&longs;imum halitum tran&longs;eat. Et ne
que mirum fiet, &longs;i quid deuorauerit, annulos
inficiat &longs;piritu atque ex hoc argumento de
præhendatur. Videtur autem, quoniam faci
lè fluit, & quia neruos labefactat, pote&longs;tate
humidum potiùs, quàm &longs;iccum, actu autem
tale omninò e&longs;t. Firmatur his omnibus, quæ
illius humidum ab&longs;umunt: nam &longs;i quoniam
humidum &longs;it, ac tenue, ob id fluit, ab his om
nibus firmabitur, quæ humidum illud tenue
&longs;iccabunt. Firmabitur ergo ab
tum etiam terrenis, modò ea intus penetrent. Non igitur difficulter &longs;i&longs;titur, quia in argen
tum, &longs;i &longs;i&longs;teretur, tran&longs;iret: &longs;ed quoniam dif
ficile e&longs;t inuenire rem adeò
totum immi&longs;ceatur. Ergo &longs;ulphuræ cogitur:
nam humidum illius tenui&longs;&longs;imum vrit. Co
gitur & &longs;ub&longs;tantia metallorum, cùm eam
biberit
quibu&longs;dam etiam lentore cohibetur. Quò fit,
vt nihil mirum &longs;it, herbarum, & &longs;i &longs;uccis fir
metur. Sed nihilo melius euadet.
Eadem fer
mè ratione & à &longs;aliua, ob
hibetur. Cùm enim, vt diximus, ip&longs;um per &longs;e
&longs;olùm &longs;it lentum, quid mirum &longs;i ab alia re
taSed aliud e&longs;t cogi, aliud à mo
tu cohiberi quidquid enim cogitur à motu
cohibetur: non quicquid à motu cohibetur,
&longs;tatim cogitur. Cogi dico, cùm durum eua
dit: víxque hoc ab&longs;que &longs;ulphuris, aut alterius
corporis mi&longs;tione fit. Sed cohibetur facilè,
quandoquidem (vt dixi) à &longs;ola &longs;aliua id fiat. Igitur ob immen&longs;um frigus, & pondus, &
erodendi vim, arbores necat: tardè, &
curè, &longs;i ad medullam non perueniat: celerrimè
& certò, cùm ad eam peruenerit. Idem mu&longs;
cas, pulices, cimices,
mè cum &longs;apone nigro perimit. Sunt qui ne
gent ip&longs;um & minium in Oriente olim in
uenta. In Elbogano Bohemiæ Scombachi
vena minij inuenta e&longs;t. Sed quod olim illi
fuit pretium & autoritas, &longs;upplente cinnaba
ri factitia dece&longs;&longs;it. E&longs;t & Cinnabaris alia,
quæ na&longs;citur, cuius nunc memini&longs;&longs;e haud
opus e&longs;t. Sed Minium Sandarachæ per&longs;imile
e&longs;t, nec ab ea differt, ni&longs;i quòd argentum vi
uum excutit, & &longs;pontè, & magis etiam igne
excalefactum, quod etiam &longs;i non &longs;eparetur,
rur&longs;um combibit,
non mittente. At qualis &longs;it &longs;andaracha, &longs;upe
rius diximus. Illud etiam de
mini&longs;&longs;e velim, quòd vitreo va&longs;e, vel lapideo
conclu&longs;um, &longs;i non po&longs;&longs;it re&longs;pirare, non &longs;ecùs
ac pyrius puluis, eadem ratione tamen igni
admotum vehementiori, vas di&longs;rumpit, ac te
nui calore commouet. Vnde immi&longs;&longs;o va&longs;e,
quod argentum viuum in &longs;e contineat ani
mali feruenti, animal mouetur: inde admira
tio cau&longs;am ignorantibus.
aqua, & ar
gentum vi
uum ob&longs;int
cum fiunt
rotunda.
viuum te
naci&longs;&longs;imum.
bus abund at
viuum ar
gentum
rent
abundant. Argentum
viuum
fœdat.
ui tractatio
quos morbos
creet.
argen
uum firmari
pote&longs;t.
bus argentum
viuum &longs;i&longs;ti
tur. Quomodo
uum à &longs;ali
ua extingua
tur
&longs;um arbori
bus eas ne
cat.
viuum occi
dit omnia
in&longs;ecta.
viuum ex
cale&longs;actum
va&longs;a fran
git.
Hactenus itaque de nobilioribus metal
licis, quæ natura profert: nunc verò quan
tum valeat ars naturam imitando videa
mus. Nam & ars habet &longs;ua metallica, &
metalla etiam, nec non lapides, vt myr
rhina, de quibus iam actum e&longs;t. Ergo me
tallica &longs;unt factitia, Cinnabaris, argentum
&longs;ublimatum, præcipitatum, p&longs;oricum, &longs;mal
tem, recrementum, lapis, diphryges, cad
mia, pompholyx, &longs;podos, æris flos, tum
&longs;quama, ærugo, vermicularis, &longs;tomoma, fer
rugo, cæruleum, ceru&longs;&longs;a, &longs;andix, ochra, plum
bago, argenti &longs;puma, purpurina, vitrum. Cinabaris &longs;eu cinabrium: &longs;ulphur in ol
lam pone, liqua, duplum adde argenti viui,
perpetuò mi&longs;ce &longs;uppo&longs;ito igne, donec ar
genti viui nulla &longs;pecies appareat: inde re
frigerari permitte. Denuò verò excoques, &
&longs;en&longs;im, v&longs;quequo non &longs;trideat: tunc verò
ignibus auctis eodem coquere expedit, do
nec ruber fumus exierit. Facit ad &longs;criben
dum ac pinguendum rubro colore, cinnaba
rímque natiuam æmulatur.
&longs;ublimatum.
Argentum &longs;ublimatur hoc modo: de viuo
loquor, nec pudet nomine barbaro vti: &longs;ed
&longs;i Libet Latinè proferre, non tamen adeò
clarè, excoctum argentum vocetur. Argen
tum viuum, & &longs;utorium atramentum in
mortarium pari pondere coniice, & aceto
albo acerrimo eou&longs;que mi&longs;ce, donec argen
tum viuum videri de&longs;ierit, inde vitreo va&longs;e
luto oblito excoque, donec concre&longs;cat. Si
quid &longs;ubterfugerit nec coëat, iterum in mor
tario addito aceto, terito, & denuò exco
quito.
Argentum coctum rubrum &longs;ic fit, vocant
Præcipitatum. Alumeu, chalcanhum æquis
portionibus &longs;umito, quibus adde &longs;alis dimi
dio plus altero eorum, & di&longs;tilla hoc totum
cum vitreis va&longs;is: huius aquæ pondo vnum,
argenti autem viui tria in vas vitreum po
ne, inde di&longs;tilla: & auctis ignibus per&longs;euera
eou&longs;que, donec fumus, & vas rube&longs;cant, nec
aquæ quicquam &longs;uper&longs;it: demùm fracto
va&longs;e collige argentum viuum, quod coire
iamvidebis in&longs;tar lapidis, hoc tenui&longs;&longs;imè teri,
to in porphyritide tabula, & denuò exco
que ac di&longs;tilla, donec &longs;iccetur in va&longs;e vitreo:
rur&longs;us fracto va&longs;e, materiam, quæ &longs;upere&longs;t,
collige: ac denuò tere in tabula eadem &longs;ub
tili&longs;&longs;imè: pò&longs;t ip&longs;um inæneo va&longs;e repone,
&longs;uppo&longs;itóque igne valido, cum æneo baculo
mi&longs;ce ac agita per &longs;patium horarum dua
rum, donec &longs;plendorem fermè ac rubed
nem minij acquirat: túncque exceptum &longs;er
ua vitreis va&longs;is. Vt verò hoc inter omnia
quæ citra dolorem carnes erodunt, & &longs;iccant
putre&longs;centia vlcera, &longs;i ritè factum fuerit, e&longs;t
præ&longs;tanti&longs;&longs;imum, nec vlli alio v&longs;ui e&longs;t quòd
&longs;ciam: ita argento excocto ad fucum vtun
tur, dealbat enim, & &longs;plendorem addit mu
lierum vultibus: &longs;ed dentes elidit, & fœto
rem gignit oris. Cæterùm ad argenti v&longs;um,
& aurifabrorum artem, in non paucis con
ducit.
tum coctum.
Vertunt colorem pleraque metallica vel
&longs;olo igne: vt auripigmentum, quod &longs;ubci
trini coloris e&longs;t, in vitreo va&longs;e excoctum,
donec adhæreat va&longs;i, rube&longs;cit, vires præci pi
tati &longs;u&longs;cipit, nec tantò inferiores, quantò fa
cilitate conficiendi vtilius e&longs;t. P&longs;oricum ex
duabus partibus chalcitidis, & vna cadmiæ,
vel &longs;pumæ argenti con&longs;tat. Mi&longs;centur, addi
tóque aceto candido acri teruntur, inde &longs;e
pelitur Caniculæ tempore fimo equino qua
draginta diebus: erutum te&longs;ta noua &longs;ubie
ctis carbonibus torretur, donec rube&longs;cat.
Smaltum vitri genus e&longs;t, quo aureæ cauita
tes implentur, variato colore, venu&longs;tate exi
mia: calores omnis generis recipit, &longs;plendét
que optimum, & cui par non e&longs;t, fit alumine,
& chalcantho, & lapido&longs;o &longs;ale: alij vitro
colores mi&longs;cent. Recrementum e&longs;t, quòd à
metallo, dum excoquitur, detrahitur, &longs;pu
mam vulgus vocat: vires, & materiam reti
net metallici cuius e&longs;t: ob id argenteum &
aureum denuò excoqui &longs;olet, ne quicquam
hominum auaritiæ pereat. Quod verò non
lique&longs;cit metallo liquato, lapis e&longs;t: retinet
& hic metalli quippiam, ac vires: &longs;ed in no
bilioribus metallis tunditur lapis diligenter,
atque excoquitur. Dyphryges fit dum lapis
qui cum ære iunctus erat, vritur: e&longs;t autem
&longs;aporis ærei, vt par e&longs;t. Cæruleum colorem
aut æris aqua in&longs;per&longs;us contrahit: quòd &longs;i
non a&longs;pergatur, purpureus e&longs;t, aut &longs;ubniger. Cadmiam diximus e&longs;&longs;e natiuam, &longs;ed etiam
fit, dum metallum excoquitur hærens for
naci, vt botrus. Optima ex pyritide cæruleo
dum e&longs;t in fruftis, e&longs;t candida, & quæ cùm
teritur, e&longs;t candidi&longs;&longs;ima, quoniam ex argen
to, vel etiam ex auro fit. Pompholyx adhæ
ret, vt bulla dum metallum excoquitur, &longs;i
millima lanarum penniculis. Parietibus li
cet hæreat, po&longs;terior tamen e&longs;t cadmia: can
dida e&longs;t, cùm teritur maximè. Tutia vocatur
à vulgaribus. Sed & Tutiæ appellatione in
telligunt Spodon, quandoquidem inter Spo
don, & Pompholigem haud multum inter
&longs;it, cùm Pompholygis &longs;pecies fermè &longs;it Spo
don, aut eius vice fungatur: nam Spodon
ignobilior e&longs;t Pompholyx, vtraque ad medi
camenta ocularia vtilis. E&longs;t Spodos, quod
hæret parietibus fornacum &longs;ecundis, in qui
bus metalla &longs;eparantur, concre&longs;cítque fumo
auri, argenti, ac plumbi terræ mi&longs;to, vnde im
purior redditur Pompholyge ac debilior:
non enim vt Cadmia, vel Pompholyx ex fu
mo, & prima materia metallorum, quæ &
ip&longs;a e&longs;t metallica, &longs;ed ex &longs;olo fumo, & pul
uere haud metalli participe concre&longs;cit: vnde
Cadmia, & Pompholyx iuxta fodinas &longs;o
lùm in fornacibus: Spodos verò in vrbi
bus plærunque inuenitur. Flos æris fit, aqua
&longs;uperæs, dum ex prima fornace ignitum
eruitur, affu&longs;a. Dum enim cogitur, expuit
granula quædam æri &longs;imillima, &longs;ed tamen
quæ trita in puluerem facillimè redigantur.
Squama verò ab ære deciditur, dum malleis
percutitur: quòd verò
cidit, vocatur Stomoma, id e&longs;t, ferri &longs;quama. Ærugo fit ca&longs;u pauca, plurima verò &longs;ic:
Æreum vas deter&longs;um, alteri va&longs;i velut oper
culum imponito, in ip&longs;um vas inferius,
quod etiam pote&longs;t e&longs;&longs;e lapideum, vel li
gneum, aut ferreum, acetum acerrimum im
pone, in decem diebus è fundo ærei va&longs;is,
quod velut operculum impo&longs;ui&longs;ti, optimam
detrahes æruginem. Colligitur autem multa
è va&longs;is amplioribus, pluribú&longs;que, ac iterato
opere. Et vt ex ære ærugo, ita ex ferro ferru
go colligitur: & vt ærugo non &longs;olùm a&longs;trin
git, &longs;iccat, &longs;ed etiam erodit: ita ferrugo a&longs;trin
git, & &longs;iccat vehementiùs ærugine, ero&longs;io
nis expers. Nam in ærugine partes &longs;unt te
nues atque acres ob calorem, in ferrugine,
nec calidum quicquam, nec tenue: quamo
brem neque color venu&longs;tus.
&longs;cu tutia.
ma.
Manife&longs;tum e&longs;t igitur, in his metallicis,
quæ igne con&longs;tituuntur, colorem ine&longs;&longs;e &longs;ub
tiliori &longs;ub&longs;tantiæ &longs;i non &longs;it niger: cúmque
tenuis &longs;ub&longs;tantia cra&longs;&longs;æ haud po&longs;&longs;it immi&longs;
ceri, ni&longs;i naturæ beneficio, vt demon&longs;tratum
e&longs;t, omnem colorem nigro excepto e&longs;&longs;e deci
duum. Atniger pote&longs;t con&longs;i&longs;tere, cùm &longs;it pri
uatio luminis, quæ in terreo con&longs;i&longs;tit. Igitur
ærugini vermicularis proxima e&longs;t. Cùm
enim aceti albi
veteris
tiam quandam tenaciorem &longs;u&longs;ceperint, inde
addideris &longs;alis, & aluminis partem ex &longs;ingu
lis vige&longs;imam quartam, in Sole verò 40.
perpetuò mi&longs;cendo, agitandóque permi&longs;
cueris, vermicularem habebis ab initio mel
lis habentem cra&longs;&longs;itudinem, æruginis au
tem colorem, &longs;ed longè &longs;plendidiorem: detra
cta verò è va&longs;e, atque tabulæ impo&longs;ita, for
matáque in vermiculorum &longs;imilitudinem,
vnde nomen &longs;ump&longs;it, etiam æruginis &longs;ub
&longs;tantiam acquiret. Cæruleum fit &longs;ic: In fer
reum vas aceti acerrimi pondo tria infunde,
&longs;ed prius in eo &longs;alis Ammoniaci
vnciæ quadrantem di&longs;&longs;olue, inde bracteas
tenues argenti, vnicuique perforatis paruis
foraminibus, ac viuo argento oblitas bacu
lo innecte, ip&longs;um baculum ita &longs;u&longs;pende &longs;u
per vas, ne multum abfit ab aceto, nec ta
men tangat illud: inde omnia fimo equino
calidiore contege: po&longs;t 20. dies ex argento
cæruleum detrahes, inde repone rur&longs;us: & &longs;i
opus e&longs;t, argento obline argenti bracteas:
& po&longs;t alios 20. dies, quod collectum cæ
rulei fuerit, erades: repete hoc &longs;æpius: tan
dem quicquid ex cæruleo collectum fuerit
in vas prius argenti &longs;puma, lithargyrium
vocant, oblitum coniice, & paululùm
torreto: inde refrigeratum fontis aqua el
uito, vt puluis ab&longs;cedat, &longs;iccatóque in
Sole.
igne con&longs;titu
ta non reti
nent colores
præter ni
grum. Vermi
cularis.
Ceru&longs;&longs;a fit iniecto aceto acri in vas, inde
&longs;armenta impone, &longs;armentis plumbi tenues
bracteas pondo vnius. Sepeli in fimo equi
no, po&longs;t 25. dies colliges ceru&longs;&longs;am: vel &longs;i
diligentior cu&longs;tos e&longs;&longs;e volueris, po&longs;t primos
decem dies eradito, & reponito rur&longs;us, ac
ter repetito. Aliud genus fuco apti&longs;&longs;imum,
candidi&longs;&longs;imumque, vehitur ex hi&longs;pania. In
vrinam bracteas pone tenues è plumbo can
dido, hoc autem nos vocamus &longs;tannum, &
di&longs;tilla vrinam totam, interim plumbum
tran&longs;it in ceru&longs;&longs;am, &longs;iccatur, teritur, cri
bratur.
E ceru&longs;&longs;a &longs;andix fit, coloris rubicundi ve
nu&longs;ti&longs;&longs;imi. Ceru&longs;&longs;am igitur in ferream pati
nam pone: agitáque iuxta ignem tamdiu,
donec rube&longs;cat, ac &longs;plendeat. Manife&longs;tum
e&longs;t igitur ex optima ceru&longs;&longs;a optimam fie
ri oportere. Ochra, id e&longs;t, pallida na&longs;ci
tur, velut & &longs;andix: vnde Virgilius,
Sed nos eam quæ arte fit, docemus.
Itaque
plumbum nigrum tamdiu in va&longs;e excoqui
to, donec calorem ochræ contraxerit: nati
uæ autem ochræ color e&longs;t flammeus. Fit &
ex rubrica ochra, dum va&longs;e fimo oblito tor
retur. Argenti &longs;puma, quam vocamus Li
thargyrium, fit dum ab argento plumbum
&longs;eparatur, e&longs;tque plumbum impurum: atque
ex vtroque vici&longs;&longs;im in alterum tran&longs;itus e&longs;t:
retinet tamen argenti quandam vim, &
quæ colore e&longs;t flauo, aurea ob id appellatur.
Plumbago & ip&longs;a ex plumbo fit: nam plum
bum cùm vexatur ignibus, in hæc duo tran
&longs;it; præ&longs;ertim argento
mam atque plumbaginem. Aliquantulum
&longs;plendet plumbago, cæterùm argenti &longs;pu
mæ exterius &longs;imilis, infima parte colore ci
nereo, media mi&longs;to, cum in puluerem, au
rumque imitatur, &longs;i optima fuerit: hoc &longs;o
lo differt, quòd non re&longs;i&longs;tit iniuriis cœli, nec
diuturna admodum e&longs;t. Con&longs;tat autem ex
plumbi albi, argentique viui, paribus por
tionibus: &longs;alis rur&longs;us Ammoniaci & &longs;ulphu
phuris paribus iterum inter &longs;e portionibus,
&longs;ed quæ &longs;int priorum &longs;extantes, aut qua
drantes. Sal, & &longs;ulphur &longs;ubtiliter teruntur,
plumbumque album, & argentum viuum
mi&longs;centur: nam plumbum album tenui&longs;&longs;i
ma in folia redactum e&longs;&longs;e oportet: mi&longs;cen
tur omnia in vitreo va&longs;e, di&longs;tillatóque: &
quod in imo reman&longs;erit, purpurina vo
catur.
rium.
Omnis metallica materia, quæ arte con
&longs;tat, duabus ex partibus componitur: altera
quidem tenui & ignea, quæ plerunque vrit,
& coloris egregij e&longs;t: altera terrea, quæ im
modicè &longs;iccat: tota verò vt e&longs;t compo&longs;ita,
meta lis mutandis conducit: igitur metalli
ca factitia ad tres v&longs;us parantur, ad mede
lam humani corporis, ad picturam, & adul
teranda metalla, gemma&longs;ve: addi pote&longs;t
quartus, qui præter propo&longs;itum e&longs;t, &longs;cilicet
ad venena.
tates metal
licorum arte
con&longs;tanti
Succedit omnibus his maiore miraculo
vitrum, artis opus tale, vt gemmeæ natu
ræ, atque ob id mirum, quòd cùm omnes
ille &longs;eor&longs;um, candidum, cæruleum, nigrum,
purpureum, viride, vitrum &longs;imul hæc obti
neat. Memini me vidi&longs;&longs;e olim &longs;plendore ac
colorum varietate, tenacitatéque adeò ele
gans, vt cælatum imitaretur Achatem. Mi
ro ingenio nunc candido adeò &longs;ubtiliter ac
ordinatè di&longs;tinguitur, vt dicere po&longs;&longs;is non
facilius, aut &longs;ubtilius ceram elaborari po&longs;&longs;e. Vnicum hoc e&longs;t fragilitatis humanæ exem
plum, quod inter cæteros non &longs;olùm oculis,
&longs;ed mente Principes perpetuò debent con
templari: verùm fragilior e&longs;t longè vitro
vita humana, atque tantò, quantò res, quæ
&longs;ponte frangitur, ea quæ non ni&longs;i alieno im
petu. Fiunt ex eo organa vocata, in&longs;trumen
ta mu&longs;icæ, &longs;uauicæ admodum voce, & quæ
fa&longs;tum pulchritudine humani regni o&longs;ten
dunt. Hinc colores iucundi, vox dulci&longs;ona,
&longs;plendor gratus, omnia leui ca&longs;u momento
pereuntia. Con&longs;tat vitrum ex tribus lapidi
bus &longs;cilicet lucidis, vel arena, &longs;ale chali, &
&longs;yderea: horum memini &longs;uperiùs me natu
ram recita&longs;&longs;e. Trita hæc omnia magno igni
mandantur in va&longs;is, cogunturque vi ignis
in vitrum, quod extractum denuò va&longs;is mi
noribus in fornace excoquitur, & elabora
ratur. Sed iam his relictis, quæ vel arte
con&longs;tant, vel imperfecta &longs;unt, ad perfectiora
tran&longs;eamus.
&longs;itio.
DICO autem perfecta, vt me
talla, ac lapides: &longs;ed priùs de
metallis agendum e&longs;t. Metalla
&longs;unt, aurum, argentum, ele
ctrum, æs cyprium, & plum
bum, ac ferrum. Factitia verò chalybs, &
&longs;tannum, & aurichalcum, tum etiam cy
prium æs aliud. Septem &longs;unt naturalia, qua
tuor autem præter naturam artis vi. Quòd
tot &longs;int, nec plura e&longs;&longs;e po&longs;&longs;int, o&longs;tendere
maximæ &longs;ubtilitatis opus e&longs;t: o&longs;tendam ta
men: &longs;ed priùs, quòd aurum & perfecti&longs;&longs;ima
quæque in oriente inueniantur, ferrum au
tem in occidente. Quod hoc contingat, quia
oriens calidior &longs;it, & humidior, abundè &longs;u
prà declaratum e&longs;t. Hoc autem o&longs;tendere
erat nece&longs;&longs;arium, quòd oriens occidente ca
lidior atque humidior &longs;it: hoc enim o&longs;ten
&longs;o, patet meliorem fieri ibi concoctionem
atque generationem. Inde quæ vocant Græ
ci aromata, & odores, & gemmæ, & au
rum, ac argentum, deliciæque omnes hu
mani generis: contingit hoc quia vapor
maris ab oriente defertur &longs;uper terras, &
motu &longs;olis concoquitur: in occidente autem
defertur ver&longs;us oceanum. Quòd & &longs;i ventis
ad terras impelleretur, celeriter autem mo
tu &longs;olis in oceanum rur&longs;us rediret, vel non
a&longs;&longs;i&longs;tente &longs;ole concoqui non po&longs;&longs;et. Accedit
quòd Solis motus fimilem quandam ex
æterna conuer&longs;ione vim in terris imprimit,
vt rerum initia in oriente &longs;int. Hæc autem
meliora, & gratiora, vnde etiam multò plus
radiis lætamur &longs;olis matutinis, quàm ve&longs;
pertinis, Quòd &longs;i montes ab occidente &longs;int,
radij &longs;olis humore pleni, tum &longs;tellarum, &
Lunæ terras implent, nec ab occiduis radiis
quæ nimium vrunt, cùm aër iam &longs;it torri
dus, &longs;peranda e&longs;t aliqua vtilitas. At contrà
in occidente montes ab eadem parte prohi
bent &longs;olem, ex aduer&longs;a autem vrunt, & pla
nitie &longs;unt deteriores: multò etiam antè illu
&longs;trat orientis terras, quàm occidentis, quòd
in mari nulli &longs;int montes, in terra autem
plurimi.
occidente
calidior, &
humidior. quatuor ra
tiones.
Sed iam ad metallorum numerum reuer
tamur. Metallum e&longs;t quicquid (vt diximus)
ductile e&longs;t & durum: nam cera duci pote&longs;t,
& lutum, &longs;ed non dura &longs;unt: contrà lapides
& pyrites duri, &longs;ed minimè duci po&longs;&longs;unt.
Hæc &longs;eptem e&longs;&longs;e iuxta planetarum nume
rum quis exi&longs;timabit? vt Sol aurum, Luna
argentum, Mercurius electrum, Mars fer
rum, Saturnus plumbum, Venus æs, Cy
prium verò æs accipiat Iupiter. Sed melius
e&longs;t, vt &longs;ic di&longs;tinguamus: Metallum omne
aut perfectum, molle, purum, & &longs;ic e&longs;t au
rum: vel purum, &longs;ed durum, & &longs;ic e&longs;t ar
gentum: vel durum, & impurum, & &longs;ic e&longs;t
ferrum vel molle & impurum, & &longs;ic plum
bum. Sed electrum ex auro & argento con
&longs;tat. Æs Cyprium ex ære ac ferro, vnde du
rius vtroque euadit: &longs;icut & quod confici
tur ex ære & plumbo, nam & illud durius
e&longs;t vtroque, & muli a&longs;inis ac æquis &longs;unt ro
bu&longs;tiores. Æs verò ip&longs;um, ferro e&longs;t melius
concoctum, & validiore calore: vnde &longs;ul
phur magis olet, Indicio e&longs;t ferrum tran&longs;i
re in æs. In carpato enim monte Pannoniæ
Smolinitio oppido refert Agricola, quod &
ab aliis audiui, æ&longs;que &longs;ecum pro miraculo
detulerant, quod mihi o&longs;tenderunt, puteum
e&longs;&longs;e ex quo aqua in tres canales hau&longs;ta ef
funditur, & ferrum illis impo&longs;itum verti
tur in æs. Quòd &longs;i tenuia fru&longs;tula fuerint, in
lutum tran&longs;eunt, quod ignibus excoctum,
in puri&longs;&longs;imum æs tran&longs;it. Cau&longs;a e&longs;t, quoniam
materia eadem ferro, & æri. Vnde cùm am
pliùs excoquitur ac tingitur, ferrum tran&longs;it
in æs. Mons adiacet puteo ferax lapidei cal
chanti, liquet vim hanc calchanto, quod
etiam vidimus, ine&longs;&longs;e.
&longs;eptem de
mon&longs;tratur.
quod in æs,
tran&longs;muta
tur hi&longs;toria
mira.
inuicem po&longs;
&longs;int tran&longs;mu
tari, maxi
mè de&longs;idera
ta quæ&longs;tio,
quæ inferiùs
&longs;oluitur. Aurum quo
modo inue
niatur.
Itaque orta dubitatio illa adeò famo&longs;a, an
metalla inuicem po&longs;&longs;int artis beneficio tran&longs;
mutari. Antequam verò hæc definiatur, au
ri præ&longs;tantiam demon&longs;trare oportet. Na&longs;ci
tur autem multis modis: tum primò arenæ
commi&longs;tum, vt in Bohemia, & iuxta
miam
Ri&longs;egrundum, quod Latinè Vallis gigan
tum dicitur, & in ripa Ticini, & abduæ in
Italia: tum verò etiam in lapidibus argenti
feracibus, vt in colle Montifregij: nam cùm
liquantur, argentum manat, in cuius libra
&longs;altem auri &longs;emuncia latet. Albertus narrat
in &longs;olidi&longs;&longs;imis lapidibus inter terram exu
&longs;tam iacentibus, aurum inueniri. Scribit &
quandoque aurum inuentum inter dentes
&longs;uperiores humani capitis &longs;cobis tenuioris
forma, ex quo credidi&longs;&longs;e certum e&longs;t in ca
pillis humanis latêre aurum. Exi&longs;timauerim
ego, quod ver&longs;imilius e&longs;t, aurum inter lapi
des gigni, inde vi currentium aquarum
quando in parua concre&longs;cit fru&longs;tra delatum,
inter arenas reperiri: atque eadem ratione
inuentum facta alluuione inter dentes hu
mani capitis: hæ&longs;it enim ob o&longs;&longs;is impedi
mentum & illorum &longs;pi&longs;&longs;itatem inter rimas. A&longs;tipulatur huic opinioni, quod Gon&longs;a
lus Ferdinandus Ouiedus Hi&longs;panus reci
tat, in Indiæ Peru vocatæ parte, aurum in
montium radice inuentum imperfectum e&longs;&longs;e
atque eò impurius, quò monti proximius. Nec in profundo terræ: &longs;ed iuxta illius &longs;u
perficiem inuenitur: quare &longs;i in agris, vel are
na na&longs;ceretur, in imo terræ latêret. Et velut
nibus fiunt, &longs;ub terrra in radice reperiuntur,
&longs;ic & aurum. Solet & hac cau&longs;a inueniri in
alueis fluminum inter &longs;axa. Quamobrem
cùm vili&longs;&longs;ima metalla in imo recondita &longs;int
terræ, atque plerunque impura, natura auri
liberalis, ac veluti prodiga, purum illud ac
calore nitens proprio, nullí&longs;que ignibus
aut arte indigens, in ip&longs;a &longs;uperficie colloca
uit. Gignitur in &longs;ummis montium verticibus
plerunque modico æri mi&longs;tum: nam & hoc
fatentur, qui illius hi&longs;toriam, quod in India
&longs;olet reperiri, &longs;crip&longs;erunt. Immaturum verò
per&longs;æpè aquarum incrementis ad plana de
ducitur: & vt &longs;olidæ ac validæ &longs;ub&longs;tantiæ
e&longs;t concoquitur, maturatur ac perficitur. Si
mul verò attritu arenæ, & lapidum, aut ter
ræ, æs ip&longs;um, ac quicquid inutile e&longs;t, ab&longs;u
mitur. Denuò verò influxu aquarum elui
tur: atque eo modo inter arenas &longs;plendet,
ac ea ratione colligi &longs;olet. Nec patitur eius
paucitas, vt montes effodiantur, incerto lo
co, & nimis interrupto, interuallis, vt to
tum montem effodi nece&longs;&longs;e e&longs;&longs;et ob auri li
bras paucas, quas etiam ignis ab&longs;umeret,
dum eruere illud è lapidibus niterentur. Exoritur Abdua ex Lario lacu, vt Ticinus
ex Verbano, ambo fluuij arenas excipiunt
ex montibus, qui &longs;uos ambiunt lacus, ac cum
his lapides atque aurum: quod in imo la
cuum excoquitur, perficitur, & repurgatur. Sic in montium editis locis vi Solis aurum
generatur purum. Generatur & aliis mi&longs;tum
metallis, præ&longs;ertim inter argenti
fru&longs;ta. Nam metalla &longs;imul mi&longs;ta &longs;unt, in ar
gento aurum, in auro æs, argentum cum
plumbo plerunque e&longs;t. Sed quod cum aliis
effoditur aurum metallis, ignibus, & arte
non parua indiget vt purum fiat. Inuenitur
& aurum, aut potiùs eruitur ex his, quibus
arte hæ&longs;it: vt è va&longs;is auratis, tum etiam ve
&longs;tibus, vt &longs;uprà docuimus: &longs;ic & &longs;epultum
effoditur, & emer&longs;um aquis expi&longs;catur. Ita
vt tribus modis aurum colligere liceat: vel
quod iam fuit in lucem, & ma&longs;&longs;am redigen
do, vel à metallis, inter quæ latet &longs;eparan
do, vel purum colligendo. Italia purum au
rum hac ætate non colligit, ni&longs;i modicum
illud, quod dixi, nuper inter arenas Ticini
atque Abduæ reperiri. Quandoque & in Ita
lia effoditur aurum purum, multa
vice: nam quæ in imo &longs;unt, ad &longs;uperfi
ciem perueniunt. Vnde in Germania argen
tum fodiunt aliquibus in locis, puteis quin
gentis orgiis &longs;eu pa&longs;&longs;ibus fermè profundis. Magnitudo auri puri in no&longs;tris regionibus,
ac in Germania ab auellanæ nucis magnitu
dinem accedit, vt Aldeburgi, Carpatis
agris, & Slota oppido quandoque inuentum
e&longs;t. Sed &longs;i fides Gon&longs;aluo habenda e&longs;t, in In
diæ parte, quam nuper diximus, auri fru
ftum Obrizi effo&longs;&longs;um e&longs;t, quod pondo qua
draginta duo cum dotrante æquabat. Fre
quens e&longs;t, quod quatuor pondo e&longs;t, & quan
doque etiam &longs;eptem accedit: tanta e&longs;t natu
ræ in regionibus illis liberalitas, locique ro
bur ac benignitas. Sed vt auro abundant (vt
dixi
rent. Nitet inter omnia metalla aurum ma
ximè, in de argentum, pò&longs;t æs, inde album
plumbum, electrum vt auro minus, ita ar
gento magis: parum admodum æs cyprium,
ac ferrum, tum nigrum plumbum, reliqua
que huius generis. Nam nitor fit ex humido
puro, leui ac &longs;olido, in quo lux colligitur, vt
in &longs;peculis. Nullum metallum tran&longs;lucet
præter rude argentum tubri coloris, nec ta
men &longs;emper: hoc enim quandoque carbun
culo calore ac &longs;plendore haud e&longs;t ab&longs;imile:
efficiuntque ex eo aliquid minio &longs;imile.
modo gene
retur.
rumqimi&longs;ta.
bus modis
babetur.
mira fodina
rum.
incredibilis
magnitudo.
&longs;plendor, &
cau&longs;a.
quæ per&longs;pi
cua, & cur.
Quomodo verò hoc &longs;olùm inter metalla
per&longs;picuum &longs;it, curque pura metalla per&longs;pi
cua e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;int, nunc e&longs;t Per&longs;picuum fit, cùm lux, & lumen peruia
&longs;unt: quæ peruia luci &longs;unt ac lumini, aër &longs;unt,
& aqua. Terram non e&longs;&longs;e per&longs;picuam, cla
rum e&longs;t: eadem vbi mi&longs;cetur, per&longs;picuitatem
impedit: cumque humidum exuritur: quia
terreum euadit, amittit etiam per&longs;picuita
tem: igitur oleum cum per&longs;picuum &longs;it, in
lampade po&longs;itum, opacum redditur ob fuli
ginem, quæ illi propter ignem mi&longs;cetur. Metallica omnia perfecta aqueæ &longs;unt, ac te
nuis &longs;ub&longs;tantiæ: nam concre&longs;cunt frigore, vt
dictum e&longs;t, vbi de glacie egimus, & igne li
quida euadunt. Liquidum autem e&longs;&longs;e, &longs;olius
aquæ inter elementa proprium e&longs;t. Tenuita
tis metallicæ &longs;ub&longs;tantiæ argu mentum præ
ter cætera hoc &longs;it, quòd ignibus con&longs;umitur
euane&longs;cítque cum aqueo pars illa terrea:
tum quòd ex vna parte glebæ mi&longs;tæ &longs;upra
totam argumentum facimus. Nam &longs;i in li
bris centum plumbi argenti vncia &longs;it, liceát
que ex &longs;crupulo argumentum &longs;umere &longs;upra
ma&longs;&longs;am, vt faciunt artifices, nece&longs;&longs;e e&longs;t ar
genti vnciam centum libris plumbi immi&longs;
ceri vndequaque: ergo mille&longs;ima ducente&longs;i
ma pars &longs;crupuli argenti etiam æqualiter
mi&longs;ta erit. Hæc autem grani vnius pars
quinquage&longs;ima e&longs;t, igitur fieri non pote&longs;t,
quin metallum tenui&longs;&longs;imæ &longs;it &longs;ub&longs;tantiæ. Nec tamen huic experientiæ fidere ex toto
&longs;ecurum e&longs;t, cùm magna fuerit moles: &longs;ed &longs;i
mediocris error, nulli damno e&longs;&longs;e pote&longs;t. Neque tutum e&longs;t experiri in precio&longs;is, ni&longs;i
in maiore pondere.
hementer co
loratum per
&longs;picuum.
nia aqueæ
&longs;ub&longs;tan
ac tenuis.
tum metal
lorum in mi
nima parte
vt &longs;olet fieri
fallax e&longs;t.
E&longs;t & tertium argumentum tenuitatis
metallorum, quòd auro grana duo ferri, aut
æris mi&longs;ta, vt paulò plus quadrage&longs;ima par
te &longs;int, adeò colorem, & duritiem mutant
illius, vt aliud propè e&longs;&longs;e dixeris. Nam pu
rum aurum &longs;plendet non parùm, & fului co
loris e&longs;t, molle ac maximè tractabile: at mi
&longs;ta ferri parte vix quadrage&longs;ima, contumax
&longs;ubnigrum, & &longs;plendore obte&longs;o redditur. Itaque &longs;i aquea &longs;unt omnia metalla, tenuia,
vel exu&longs;ta e&longs;&longs;e oportet, vel terræ mixta,
cùm non tran&longs;luceant. Den&longs;itas ob&longs;tare ne
quit, cùm adamas, & cry&longs;tallus den&longs;a &longs;int,
& per&longs;picua. Si igitur nigræ amurcæ, opa
cæque penitùs pauculam partem multæ
aquæ mi&longs;cueris, rubra aqua euadet, mane
bitque per&longs;picua, non tamen adeò, vt antè
erat. Igitur cùm argentum nigrum per &longs;e &longs;it
candidum videtur ob &longs;oliditatem, vt etiam
&longs;pecula, quorum materia nigra e&longs;t) &longs;i aqueo
humori mi&longs;ceatur, non &longs;ecùs ac olei amurca
&longs;plendens ob argenti nitorem: vocamu&longs;que
hoc mi&longs;tum carbunculum à &longs;imilitudine: vt
que amurcam plurimam, quæ aquæ mi&longs;cea
tur, non oportet rubram fieri, &longs;ed opaca, vt
nigra aqua efficeretur, ita argenti pars mi
nor e&longs;t, aquei humoris plurima, &longs;i per&longs;pi
cuum hoc genus rudis argenti magna ex
parte e&longs;&longs;e debeat. Sed &longs;i vel &longs;ubnigrum fue
rit, vel copio&longs;ius, quàm pro aquea parte, vel
impurum, non erit per&longs;picuum. Cur igitur
rubrum e&longs;&longs;e nece&longs;&longs;e &longs;it, quod per&longs;picuum e&longs;t,
& ex quibus con&longs;tet, abundè dictum e&longs;t. Nec
prohibet, quin etiam alia metallica à plum
bo, vel ære per&longs;picua &longs;int: &longs;ed contingit ra
riùs, ob impuritatem illorum: nam argen
tum ære & plumbo purius e&longs;t. Ergo & hac
ratione gemmas fingere adulterinas licet. Sed quod ab initio propo&longs;ueramus, pro&longs;e
quamur.
Tran&longs;lucent igitur è lapidibus magne&longs;ia,
armatura, &longs;pecularis lapis, gyp&longs;i flos, quem
alium e&longs;&longs;e à &longs;peculari lapide putat Agrico
la. E marmorum generibus aliquid in vno
quoque, &longs;olus tamen phengites generaliter,
ac totus luci peruius e&longs;t. Gemmæ etiam plu
res, adeóque magna ex parte gemmarum ge
nus, vt multi credant eas, quæ non tran&longs;lu
cent, haud gemmas dici debere. Vitrea etiam
omnia. Ex &longs;uccis quatuor, &longs;al, alumen, ni
trum, & &longs;utorium atramentum. Terrarum
genus nullum e&longs;t per&longs;picuum: nam &longs;i aquæ
multæ mi&longs;ceretur, terra e&longs;&longs;e de&longs;ineret: con
creta etiam humido in lapidem verteretur,
nec terra amplius e&longs;&longs;et. Terra etiam ob te
nuitatem tran&longs;lucere nequit: nam & nitrum
& gemmæ quantumuis per&longs;picuæ, in pulue
rem redactæ, per&longs;picuæ e&longs;&longs;e de&longs;inunt. Cùm
igitur terra non cohæreat, &longs;ed tenui&longs;&longs;ima &longs;it,
non pote&longs;t e&longs;&longs;e per&longs;picua.
cur per&longs;pi
cua.
& metallo
rum.
Sed ad auri hi&longs;toriam reuertor.
Solum
ip&longs;um inter metalla exiguum bonum &longs;pirat
odorem: cui &longs;uccedit argentum: æs pe&longs;&longs;imum
cau&longs;a e&longs;t magnitudo caloris adurentis. In au
ro, quòd &longs;uaui calore generetur eius &longs;ub&longs;tan
tia, nullus odor malus relinquitur: ob id mul
torum annorum &longs;patio auri generatio indi
get, reliqua breuiore omnia conficiuntur. A
moderato autem calore paruam duritiem
fieri nece&longs;&longs;e e&longs;t, atque ob id molle aurum, &
quæcunque benè olent, mollia erunt, vt am
bra. Quòd &longs;i Geodes Mi&longs;enus ( quem falsò
Ætitem dicunt, quòd in eo alius re&longs;onet la
pis) violam redoleat, & Aldenbergij lapidis
fragmenta, & Berningerij lapis videantur
benè olere à mu&longs;co, qui eis circundatur, hoc
eis aduenit: nam illorum &longs;ub&longs;tantiam, aut
aliorum duorum benè olere vix po&longs;&longs;ibile e&longs;t,
quemadmodum etiam &longs;uprà docuimus.
&longs;enus benè
olet.
genti mira
tenuitas in
filo.
Tenui&longs;&longs;imum igitur aurum
argentum, quod etiam experimento depre
henditur. Denarius &longs;eu &longs;crupulus, grana 24.
argenti in filum 134. pedum producitur: &longs;unt
hi è no&longs;tris brachia 100. fermè. Hoc totum
vndequaque (dictu incredibile, &longs;ed omnibus
eius rei artificibus notum) circumambit auri
pars tertia grani vnius: nam auri vnciæ duæ
in pondo 12. ac &longs;emis argenti di&longs;tribuuntur. Argenti vncia in pedes 3200. &longs;eu brachia
no&longs;trà 2400. quæ à granis &longs;ex auri circum
ue&longs;tiuntur vndequaque. Atque hæc de du
ctili: quæ verò tenuitas auro concedatur,
haud minore digna e&longs;t admiratione: nam au
ri vncia, octo argenti pondo tegit. Cùm ve
rò in folia tran&longs;ierint, nequeas quid &longs;it te
nuius cogno&longs;cere, aurumne, an argentum:
itaque incomprehen&longs;ibili argenti tenuitate
aurum centuplo tenuius e&longs;&longs;e nece&longs;&longs;e e&longs;t, ita
fit vt auri vncia plus, quam decem terræ iu
gera tegere po&longs;&longs;it. Contingit hoc ob &longs;ub
&longs;tantiæ puritatem, longámque coctionem: ob
id auro cælaturas ferri, ac chalybis parua
impen&longs;a ornant, cuius pars maior e&longs;t opere,
quàm auri. Multiplex hæc ratio, tres tamen
modos faciliores explicabo.
tas in foliis
Aurum in bracteas redactum argento vi
uo mi&longs;cetur, inde cùm igne excalefactum
fuerit, in aquam effunditur, pò&longs;t argento vi
no, &longs;i vas argenteum &longs;it, illmitur argentum
viuum: pò&longs;t incale&longs;cit vas, & pectitur, donec
vbique hæreat, inde igne ab&longs;umpto argento
viuo, aurum manet argento adhærens. Quòd
&longs;i æri, vel ferro iungi aurum debet, hoc mo
do facies. Lauabis vas priùs vino, in quo
&longs;al ammoniacum, & ærugo æquis partibus
cum duplo fæcis vini &longs;int di&longs;&longs;oluta: inde ar
gento viuo, po&longs;tquam &longs;iccata fuerint, vt
priùs illines. Modus alius aqua &longs;eparationis,
cuius hi&longs;toriam &longs;crip&longs;i&longs;&longs;e me memini &longs;upe
riùs, con&longs;tat. Tertius e&longs;t, vt candenti ferro
auri folia &longs;uperponantur, inde hæmatite Hi&longs;
pano, cuius color exterius &longs;anguineus e&longs;t, vn
de nomen traxit, interiùs ferreus, cum duri
tie tanta, vt vix limam &longs;entiat, confricetur,
non hic e&longs;t Germanus ille mollis. Vnde li
quet Hi&longs;panum e&longs;&longs;e, qui &longs;anguinem &longs;i&longs;tat:
nam duritie in tenui&longs;&longs;imum puluerem redigi
pote&longs;t, & vim habet &longs;iccantem ac a&longs;tringen
tem eximiam. Medici autem fru&longs;trato opere
vtuntur Germanico, cuius nulla penitùs vti
litas e&longs;t. Itaque in pollinem redigere opor
tet lapidem illum, &longs;i hæmoptoicos &longs;anare op
timo auxilio propo&longs;itum e&longs;t. Ita me in ma
nife&longs;tis adeò etiam cæcutiunt medici no&longs;træ
ætatis, vt nunquam vel vnum, qui verè v&longs;us
&longs;it, animaduerterem, cùm coloris & &longs;ub
&longs;tantiæ &longs;imilitudine decipiantur.
modi.
Hi&longs;panus, &
eius v&longs;us.
His igitur relictis, quæ &longs;unt extra propo
&longs;itum, ad rem ip&longs;am reuertamur. Quod Hæ
matitæ faciunt, licet Ophyte etiam leui&longs;&longs;i
mo perficere. Itaque omnium horum cau&longs;a
e&longs;t auri tenuitas maxima, quæ illi e&longs;t pro
priuilegio. Alterum, quod ignibus minimè
cedat, ni&longs;i venenis iungatur: per &longs;e enim &longs;i
maneat, vel cum plumbo etiam diebus vi
ginti in igne liquatum, non minuitur tanta
parte, vt &longs;en&longs;ui &longs;it manife&longs;ta, quippe nihil
minui ip&longs;um dicere non au&longs;im. Cau&longs;am igi
tur horum ante omnia perdi&longs;cere oportet: &longs;i
mul & cur aurum non tingit. Hæc enim tria
&longs;unt auro peculiaria, non con&longs;umi igne, non
tingere, & e&longs;&longs;e tenui&longs;&longs;imum. Verùm pingue
do fœdat & vritur, & vri cogit ea, quibus
mi&longs;cetur, &longs;olum igitur aurum pinguedine ca
ret. Quæ etiam aquea &longs;unt, euane&longs;cunt igni
bus expo&longs;ita, aurum nullis euane&longs;cit ignibus
aut igitur non aquea &longs;ub&longs;tantia con&longs;tat, aut Aquea autem &longs;ub&longs;tan
tia omne metallum con&longs;tare docuimus, qua
re terreum habet admixtum adeò tenue &
purum, vt contineatur: tale autem &longs;i v&longs;tum
e&longs;&longs;et, malè oleret, & facilè vreretur: itaque
cùm neque facilè vratur, nec malè oleat, pu
rum e&longs;t illud terreum, & adu&longs;tionis expers. Sunt igitur auro propria, benè olere, non fœ
dare ignibus non con&longs;umi, tenui&longs;&longs;imum e&longs;&longs;e,
ac graui&longs;&longs;imum, tum verò maximè lentum.
bus minimè
cedit, & ar
gentum pa
rum.
legia omnia.
ro perfectius.
E&longs;t etiam aurum auro perfectius: quod in
omni non &longs;olùm mortalium, &longs;ed immorta
lium genere contingit: nec dico purius, &longs;ed
perfectius: nam puri&longs;&longs;imum, quod ex India
aduehitur, melius e&longs;t puri&longs;&longs;imo, quod alibi
inuentum fuerit, atque ideò no&longs;tro vulgato
auro: latet tamen di&longs;crimen ob cuiu&longs;cunque
auri excellentiam. Separatur aurum ab ar
gento aqua &longs;eparationis: nam illa reliqua
metalla colliquat, auri grana in imum va&longs;is
de&longs;cendunt, inde collecta liquantur. Modus
alius: Liquatur ma&longs;&longs;a ex auro, & argento,
& po&longs;tquam liquata fuerit, additur &longs;tibium,
aut &longs;ulphur, & æris pars vige&longs;imaquarta: in
de ab&longs;umpto &longs;ulphure concutitur va&longs;culum
ter aut quater, aurum de&longs;cendit in imum
ob grauitatem, quod tamen nondum liqua
tum e&longs;t, inde e&longs;tu&longs;o argento aurum collides. Liquatur autem argentum facilius, quia mi
nùs den&longs;um: e&longs;t enim auro longè leuius.
randi aurum
ab aliis me
tallis.
guadi ratio.
Purgatur etiam aurum à &longs;ordibus hac ra
tione: tu&longs;um, & in lata ac tenuia folia reda
ctum, mergitur in vrina vel aceto, in quo
&longs;al Ammoniacum di&longs;&longs;olutum fuerit: pò&longs;t va
&longs;i imponitur puluis è tribus laterculorum
partibus, atque vna &longs;alis tenui&longs;&longs;imus, &longs;uper
ponitur folium auri, auro rur&longs;us puluis, at
que alternatim eadem ratione, donec vas
impleatur, inde horis 24. igne &longs;uppo&longs;ito om
nia ab&longs;umuntur, aurum liquatur, argentum
&longs;i ad&longs;it, &longs;eruatur inter cineres: cum ignem
&longs;upponi dixi, vt etiam circumponatur intel
ligo, nam &longs;i &longs;olùm &longs;upponatur va&longs;i, ægrè di&longs;
&longs;oluetur, aut vix. E&longs;t aurum perfectio metal
lorum, atque conatus, argentum autem illi
proximum: vtrumque igitur in metallo om
ni &longs;olet latêre: dico in plumbo argentum, in
ære aurum, &longs;ed in argento aurum: nam ar
genti optima pars e&longs;t aurum ip&longs;um. Itaque
repurgatum aurum e&longs;t res puri&longs;&longs;ima, aquea
&longs;ub&longs;tantia tenui atque den&longs;ata, terreæ parti
&longs;ynceri&longs;&longs;imæ admi&longs;ta, frigore coacta ab&longs;
que pinguedine, vnde lique&longs;cit, nec exuritur.
argentum
omnibus me
tallicis con
tinetur.
An igitur ex argento viuo, vel alio me
tallo, quod à principio dubitatum e&longs;t, aurum
conficere liceat, nunc demon&longs;trare tentan
dum e&longs;t. Sed prius illud videndum, ex qui
bu&longs;nam metalla componantur. Exi&longs;timarunt
multi, ob odorem ac &longs;ub&longs;tantiam ex &longs;ulphu
re, & argento viuo ea con&longs;tare: cùm enim
vruntur, &longs;ulphur olent, præcipuè æs: & ma
teria eorum per&longs;imilis e&longs;t argento viuo, nam
colore plumbum, & argentum æmulatur,
pondere plumbum nigrum, & aurum. Sed
ex duobus, quæ iam exi&longs;tunt, tertium fieri
non pote&longs;t, non igitur ex &longs;ulphure, & ar
gento viuo metalla con&longs;tant. In locis etiam
in quibus metalla inueniuntur, neque argen
tum viuum e&longs;t, neque &longs;ulphur: & vbi &longs;ul
phur, &longs;qualentes montes: vbi argentum,
virides ac læti, vt non eodem in loco ambo
oriantur.
quibus con
&longs;tent.
Quòd tamen permutari metalla po&longs;&longs;int,
multis vi&longs;um e&longs;t ob experimentum æris iam
&longs;uperiùs adductum. Videntur etiam permu
tare colorem, & pondus ob ignem, quare &
&longs;ub&longs;tantiam veri&longs;imile e&longs;t po&longs;&longs;e permutare. Cumque herbarum &longs;pecies quædam inui
cem vici&longs;&longs;im permutentur, haud mirum vi
deri debet metalla permutari po&longs;&longs;e. Verùm
non ita res &longs;e habet: nam aut nulla, aut non
omnia po&longs;&longs;unt inuicem permutari. Ferrum
enim, & æs cùm ambo pondere, & tenuitate
&longs;imilia exi&longs;tant, nullúmque eorum ignibus
re&longs;i&longs;tat, &longs;i colorem mutent, & puritiem, ex
altero in alterum po&longs;&longs;unt traduci, aut verè,
aut &longs;altem ab&longs;que manife&longs;to di&longs;crimine. Re
liquorum metallorum nullum in aurum, aut
argentum mutari pote&longs;t: &longs;olum illud dubium
e&longs;t, an argentum in aurum po&longs;&longs;it mutari:
quod fieri po&longs;&longs;e exi&longs;timo: nam argento, vt
aurum fiat, de&longs;unt den&longs;itas, ob quam pon
dero&longs;ius fieri oportet, & color: at hæc me
tallo addi po&longs;&longs;unt. Si den&longs;ius reddatur ar
gentum, pinguedo abolebitur, & ignibus
melius re&longs;i&longs;tet, atque
ret. Itaque cùm ex amicis no&longs;tris quidam
hoc feci&longs;&longs;e nuper glorientur, duorum alte
rum e&longs;t nece&longs;&longs;arium, vel vt in argento actu
aurum contineatur, aut pote&longs;tate. Quòd &longs;i
pote&longs;tate, ab ignibus generatio fiet: o&longs;ten
&longs;um e&longs;t autem ignem nihil generare. Si ve
rò actu, cur aqua &longs;eparationis vniuer&longs;um
colliquatur, cùm con&longs;tent in ea aurum non
di&longs;&longs;olui? Neutro igitur modo ine&longs;&longs;e pote&longs;t,
&longs;ed exigua pars actu, quæ dum &longs;eparari ne
quit, ab aqua &longs;uperatur, & colliquatur. Hoc igitur ab ignibus euicto argento &longs;epa
ratur, quoniam ad perfectionem prius ali
quid deerat.
mutari nequeunt in aurum, neque argentum
e&longs;t, non pote&longs;t amplius redire ad
ritatem. Perfectorum etiam in &longs;pecie ac na
tura differentium nulla e&longs;t commutatio: at
aurum perfectum e&longs;t, & &longs;pecie differt ab
aliis metallis, cùm ignibus ex toto re&longs;i&longs;tat,
cùm nullum aliud (vt dixi) metallum ab igne
non corrumpatur, argento excepto. Rur&longs;us
aurum tenui&longs;&longs;imum e&longs;t, ac longè tenuius
omnibus aliis metallis: argentum nunc
prætermitto: ignis verò vel non &longs;eparando
conden&longs;at, aut &longs;eparando attenuat: quorum
neutrum ad auri generationem conducit.
E&longs;t etiam ignibus ( vt dixi) aurum non
obnoxium, quòd pinguedine careat: at &longs;e
parare pinguedinem cùm in qualibet parte
metalli &longs;it, non opus e&longs;t ignis: nam ab igne
vritur, & cum ea &longs;ub&longs;tantia tota metalli. Metallum enim omne pingue e&longs;t, &longs;olo auro
excepto: hoc enim &longs;uperius iam diximus &longs;ub
aliis verbis & ob&longs;curius: nam omne etiam
metallum præter aurum fœdat tractantes, &
ignibus ab&longs;umitur.
omnia pin
guia e&longs;&longs;e,
præter au
rum.
Fiunt autem metalla ex eadem materia,
ex qua &longs;ulphur & argentum viuum: &longs;ed
&longs;ulphur ex tenuiore parte fit, atque aduri-
rum elaborata: metalla ex mi&longs;ta, & à calo
re temperatiore. Quòd &longs;i vir atque mulier
& mola ex eodem fiant &longs;anguine, & eodem
in loco, attamen non nece&longs;&longs;e e&longs;t, imò ne
que po&longs;&longs;ibile, ex altero alterum generari. Non enim quæ ex ei&longs;dem generantur po&longs;t
quam genita fuerint, nece&longs;&longs;e e&longs;t po&longs;&longs;e inui
cem commutari: quare & &longs;i metalla omnia
ex ei&longs;dem generentur &longs;ub&longs;tantiis, & argen
tum viuum ac &longs;ulphur, non tamen nece&longs;&longs;e
e&longs;t, aut po&longs;&longs;ibile ex altero fieri alterum: ni&longs;i
fortè cùm ambo &longs;pecie
accidentibus, vt de ære & ferro dictum e&longs;t.
quid po&longs;&longs;int.
Ergo chymi&longs;tæ po&longs;&longs;unt mutare colorem
ac pondus, &longs;ubtilitatem autem & firmita
tem mutare nequeunt. Cùm igitur &longs;ubtili
tatis experimentum opero&longs;um &longs;it atque am
biguum, maluerunt aurum igne experiri,
e&longs;tque hoc certum huius rei argumentum. Id verò apertum e&longs;t, quòd &longs;i argentum in
aurum conuerti debeat, ab aqua efficaci in
lutum prius conuerti oportere, inde lutum
in aurum tran&longs;ire pote&longs;t.
viuum auro
proximius
quàm ar
gento.
Sed argentum viuum auro proximius e&longs;&longs;e
videtur quàm argento: nam auro &longs;imile e&longs;t
pondere & tenuitate, argento autem colore
&longs;olo ab vtri&longs;que differt, quòd fluit, & igni
bus euane&longs;cit: ob id vt argentum euadat,
quatuor nece&longs;&longs;aria erunt, vt firmetur, vt
leuius euadat, & cra&longs;&longs;ioris &longs;ub&longs;tantiæ. Vt ve
rò argentum viuum in aurum tran&longs;mutetur,
nece&longs;&longs;arium e&longs;t, vt firmetur, ignibu&longs;que re
&longs;i&longs;tat, & tingatur. Hæc autem longè cùm
&longs;int faciliora his quæ ad tran&longs;mutationem
in argentum nece&longs;&longs;aria erant, fit vt multi
magis &longs;perauerint permutationem argenti
viui, hydrargyrion Græci vocant, in aurum,
quàm argentum. Quod videtur a&longs;&longs;ecutus
pharmacopolla ille Tarui&longs;inus, qui coram
Principe, & &longs;apientibus reipublicæ Venetæ,
argentum viuum in aurum commutauit, cu
ius miraculi quædam adhuc extant ve&longs;tigia. Sed quomodocunque id contigerit, certum
e&longs;t argentum viuum non po&longs;&longs;e in aurum,
multóque minus in argentum commutari.
Argentum verò tamet&longs;iæs colore, plumbum
pondere, auro proximiora &longs;int, attamen
tenuitate &longs;ub&longs;tantiæ & puritate, & firmitate
auro &longs;imile adeò e&longs;t, vt optimum argentum
&longs;it aurum &longs;ub&longs;tantia imperfectum, & colore
deficiens: ob idque longis temporum pe
riodis, &longs;i purum &longs;it argentum, aliqua ex par
te commutatur in aurum, vt etiam vetu&longs;ta
te plumbum nigrum in argentum. Si tamen
exqui&longs;iti&longs;&longs;imè ab ære ac plumbo argenti &longs;e
mina tollantur, argentum non generabitur
vllis &longs;eculis, neque ex argento aurum.
tum mirum.
tura.
commutatio.
amicitia.
Inde etiam metallorum amicitia: nam au
rum & argentum plumbum nigrum dili
gunt, & cùm liquantur immi&longs;centur plum
bo: æs autem refugit plumbum, & tam
quàm argentum edit plumbum album, &longs;e
illud mauis &longs;tannum appellare: modò enim
certa res oculis &longs;ubiiciatur, nominibus pro
arbitrio vti liceat. Itaque cùm plumbum al
bum liquatur, nigro & argento &longs;upernatat,
cri&longs;pante vnda in fornacibus, atque &longs;ic bacu
lis ferreis &longs;olet extrahi.
Illud magis mirum, quòd plumbum ni
grum argento, dum fu&longs;um e&longs;t, &longs;upernatet,
quamuis grauius: atque ea ratione plumbum
effundunt &longs;upernatans, & argentum &longs;ub&longs;i
&longs;tens in imo colligunt va&longs;is. Cau&longs;a huius e&longs;t,
quòd plumbum licet dum concretum e&longs;t
grauius fit argento, dum tamen liquatur, te
nuius redditur, cùm in fumum tran&longs;ire pa
ratum &longs;it, atque perpetuò euane&longs;cat: argen
tum verò cùm igne non ab&longs;umatur, neque
etiam attenuatur: &longs;i enim attenuaretur, &
vt ab&longs;umeretur pror&longs;us nece&longs;&longs;e foret. Igitur
cùm plumbi &longs;ub&longs;tantia media &longs;it inter pro
priam ac fumi, argenti autem eadem quæ
ante colliquationem, nihil mirum e&longs;t plum
bum liquatum argento liquato &longs;upernatare. Plumbum verò album duplici ratione etiam
&longs;upernatabit: nam & ip&longs;um ab&longs;umitur igne,
& leuius e&longs;t nigro, quare non &longs;o&longs;ùm argen
to, &longs;ed & plumbo nigro album &longs;uper&longs;tat. In
de &longs;eparatio metallorum inuenta effunditur
plumblum nigrum prius albo detracto, ni
grum autem æs ac ferrum &longs;ecum trahit, nec
exqui&longs;itè effunditur, ne argentum &longs;ecum ela
batur: quicquid autem reliquum e&longs;t plum
bi, pò&longs;tquàm maxima pars effu&longs;a fuerit, igni
bus ab&longs;umitur. Inde argentum manet, & &longs;i
quid auri ine&longs;t argento immi&longs;tum, quod
dixi
perius ratione ab argento &longs;eparatur. Plum
bum verò quod effu&longs;um e&longs;t denuò excutitur
vt quid argenti contineat, pereatque tantum
lucrum artifici.
&longs;upernai at
argento, cam
&longs;it grauius
tamen.
metallorum.
Æs autem à plumbo &longs;eparatur, vt rectè
doceat Vannocius Biringutius Senen&longs;is in
&longs;ua pyrotechna, impo&longs;ita ma&longs;&longs;a &longs;uper crati
culam ferream atque igne circundata: nam
facilè plumbum lique&longs;cit, &longs;ecumque ducit
aurum & argentum, &longs;i quid eorum plumbo
in hæreat, atque æs qua&longs;i aduftum inter cine
res relinquitur. Hoc igitur ignibus admo
tum validioribus repurgato metallo à &longs;ordi
bus, dum fuerit colliquatum, in ma&longs;&longs;am co
ge, æ&longs;que puri&longs;&longs;imum habebis.
Cæterùm pleraque metalla arte aliqua
vertuntur in aquam: nam vrere oportet. Vruntur celerius & commodius
to
&longs;iccantur diligenter, inde va&longs;e vitreo clau&longs;a
optimè, aut in terra ad tres pa&longs;&longs;us humida
defodiuntur per men&longs;em, aut &longs;u&longs;penduntur
&longs;uper vas aqua plenum feruente per horæs
24. ita vt perpetuò ebulliat: ab&longs;it ab aqua
duorum tantùm, aut trium digitorum &longs;patio:
par e&longs;t autem quod ex aqua genitum fuit in
aquam reuerti, &longs;ed aurum & argentum vix
in aquam tran&longs;eunt, ob &longs;ub&longs;tantiæ, velut di
ctum e&longs;t &longs;oliditatem.
quomodo in
aquam ver
tantur.
Argentum verò quatuor modis oritur aut
in terra, quæ iguibus coacta illud reddit,
vel plumbo, atque æri immi&longs;tum, vel in
lapidibus, quæ &longs;imiliter igne vexata illud
emittunt: plerunque etiam cupro permi
&longs;tum, vt in Al&longs;atia iuxta Rhenum, in mon
tibus &longs;anctæ Annæ, ac Mi&longs;nen&longs;ibus, ibi enim
lapides cupro prægnantes, & in cupro ar
genti mira copia: vel in lapidibus purum, ac
qua&longs;i herba quædam virgulis è lapide or
tum habentibus quale apud me e&longs;t. Ego, quod
&longs;ta, ex eo rude quod è Germania aduehitur,
ibi inuenitur, & in Bohemia Abertami, &
in Mi&longs;ena Annæbergi & Snebergi adeò de
fæcatum, vt ad examen &longs;ynceritatis dedu
ctum, decima tantum &longs;ui ponderis parte de
cre&longs;cat. Georgius Agricola refert, in Bohe
mia inuentum fru&longs;tum argenti ponderis duo
rum talentotum. E&longs;t autem hoc pondo cen
tum & quadraginta. Quod purum e&longs;t dum
eruitur refert varias figuras, ligonum, mal
leorum, ra&longs;trorum. Refert ille idem vidi&longs;&longs;e
&longs;e Snebergi quod &longs;peciem &longs;tatuæ viri infan
tem ge&longs;tantis referret. Fingitur arte argen
tum, atque ex ære conficitur, adeò vt oculos
ac cotem Lydiam fallat multis modis: &longs;ed in
re &longs;ordida duos narra&longs;&longs;e &longs;ufficiat. Auripig
menti albi &longs;eu ar&longs;enici communis, halinitri
ponderibus æquis partes in vas coniice vi
treum conclu&longs;um, & per horam &longs;uper car
bones ardentes permitte vt totum commi
nuatur, huius quoque pulueris vnciam ac
cipe, argenti viui tantundem, fæcis vini &longs;ic
catæ, ac in puluerem ignis vi redactæ &longs;emun
ciam. Inde ergo duos habes pulueres: pri
mum, qui ex auri pigmento & &longs;ale nitro
con&longs;tat: alterum, qui ex eo & argento viuo
ac fæce vini e&longs;t compo&longs;itus. Igitur ære colli
quato, in &longs;ingulas libras adde primi pulue
ris à &longs;emuncia ad vnciam v&longs;que donec re
purgetur mi&longs;cendo: inde po&longs;t quàm purga
tum fuerit, alterius pulueris quadrantem
immitte, mi&longs;ceto, & in mel protinus effun
dito. E&longs;t & modus compendio&longs;ior cum ar
gento &longs;ublimato albo. Sunt qui, vt Pom
ponius Gauricus, in binas libras æris, hali
nitri & ar&longs;enici vncias &longs;ingulorum ternas
mi&longs;ceant, ac percoquant. Res hæc aliis lu
cro, aliis cre&longs;&longs;it &longs;upplicio, cùm &longs;it &longs;edes adul
terinæ monetæ.
tus quadru
plex.
argenti ru
dis mira. Figuræ ru
dis argenti
mira.
gentum mu
tatio non
vera, quomo
do.
di ratio.
Verùm in argentandi ratio ars e&longs;t, &
probata ab autoribus, conce&longs;&longs;aque ab omni
bus probis. Ollam argenti &longs;puma illine, inde
argenti bracteas tenues cum alumine, & &longs;a
le & fæce vini arida in cote tere, & in vas
coniice. Ignibus autem omnia liquantur &longs;i
mul, & in aquam effunduntur. Quod verò
inargentare cupis, aceto prius in quo &longs;al
Ammoniacum &longs;it excoctum laua &longs;edulò, at
que argento viuo vel albo plumbo illito, &
ei addito quod iam in aquam effuderas, de
mum ignibus facilo vt exhalet argentum
viuum, vel album plumbum.
Alij verò plumbo albo va&longs;a intus ærea
oblinunt, vt inargentata videantur, qui mos
apud nos frequens e&longs;t: nam amarum &longs;apo
rem non reddunt, nec &longs;unt adeò in&longs;alubria,
iucundiora verò vi&longs;u. Vas ip&longs;um pice ni
gra oblinunt, inde candenti ferro tangunt
plumbum album, hæret aliquid ex eo quòd
pici &longs;tatim imponunt, ignis feruore pix
con&longs;umitur, plumbum hæret.
Media inter aurum & argentum natura
electri e&longs;t. Sunt & qui electrum appellent:
&longs;ed nobis de metallo &longs;ermo e&longs;t. Aliud e&longs;t
quod fit, aliud quod na&longs;citur: &longs;ed natino
gratia & vires con&longs;tat ex auro, & argenti
parte quinta. Si plures habeat argenti, incu
dibus non re&longs;i&longs;tit. Formatur in va&longs;e pul
chritudinis cau&longs;a & vtilitatis: nam quod
&longs;ponte oritur, venena prodit duplici via:
&longs;tridet enim, & arcus emittit. Quid mirum?
cum &longs;tannum & album plumbum, & his
magis omnibus aurichalcum, &longs;olo veneno
rum contactu alienum contrahant colorem,
& &longs;plendorem repentè amittant. Humidum
igitur tenue electri dum ab&longs;umitur, &longs;trido
rem facit, & mutato colore, ob in&longs;ignem ni
torem, macula arcum videtur imitari. Ergo
vt diuitiæ electrum, ita paupertas &longs;uum ha
bet aduer&longs;us venena aurichalcum, quod illo
rum prodat in&longs;idias. Sed diuitiæ electrum,
fo&longs;&longs;ile ami&longs;erunt: quod quanquam inue
niantur, & nunc, &longs;tudio tamen auaritiæ &
ignorantia virium, dum aurum ab argento
&longs;eparant, electrum e&longs;&longs;e de&longs;init. Nec magna
res e&longs;t adeò à venenis electrum mutari, cùm
etiam argentum vitietur: nec duram &longs;ub
&longs;tantiam pati ab externo veneno, cùm (vt di
xi) ab argento viuo &longs;olo contactu aurum
adeò fragile euadat.
nena perdit.
tuor &longs;pecies.
Argento &longs;imile ( vt dixi) plumbum e&longs;t:
illius autem quatuor &longs;pecies, nigrum, vul
gare, ac precij vilioris, album, quod ple
rumque vulgus vocat &longs;tannum: bi&longs;emu
tum hucu&longs;que incognitum, qua&longs;i medium
inter nigrum & album. Nec tamen illud
etiam no&longs;tra ætate vulgatum, cùm tantùm
in Sudnis Bohemiæ montibus inueniatur.
Quartum genus è &longs;tibio fit. Cre&longs;cere omne
plumbum exi&longs;timatur &longs;pontè, atque ideo te
cta labefactare grauitate &longs;ua. Galenus reci
tat, &longs;epultum humidis locis &longs;ub terra augeri
magnitudine, & pondere. Differt album
plumbum à &longs;tanno, quòd album plumbum
per &longs;e oritur, &longs;tannum cum argento &longs;emper:
e&longs;tque &longs;tannum qua&longs;i plumbum argento de
albatum. Odit metalla omnia plumbum al
bum: auroque, & argento vel ex cente&longs;imà
additum, fragilia reddit ea. Fit & &longs;tannum
arte, & quod nobilius e&longs;t, recipit in pondo
viginti & quinque &longs;tanni naturalis, aut can
didi plumbi, pondo vnum plumbi nigri. Si
verò in pondo nouem plumbi alibi, pondo
vnum nigri mi&longs;ceatur, durum euadit, & ad
va&longs;a conficienda, optimum. Laudatur etiam
v&longs;que ad octauam partem plumbo addito
nigro: plus verò &longs;i addatur, vile fit: hoc pel
trum Mediolanen&longs;es vocant. Fiebat & &longs;tan
num olim ære & plumbo mi&longs;tis. Stridet
&longs;tannum quod ab argento defluit: &longs;tridet &
album plumbum, & &longs;tannum etiam artificio
factum. Cre&longs;cit durities in &longs;tanno, quia
plumbum nigrum durius euadit ob album:
album minus obnoxium rimis & fracturæ ob
nigri mollitiem ac &longs;ub&longs;tantiam à qua re
pletur.
Simplic. medic.
bum odit
alia metalla.
tificio&longs;um.
tiuum.
plumbi li
quefacti ex
perimentum.
Dum hæc &longs;criberemus, vir quidam publicè
Mediolani liquefacto
bat. Con&longs;iderandum e&longs;t autem in hoc, nam
duobus vtebatur præ&longs;idiis tractationis, ce
leritate & aqua. In aqua oportuit e&longs;&longs;e exi
miam quandam frigiditatem, & vim non
ob&longs;curam, cra&longs;&longs;am, qua plumbi calorem ar
ceret, & prohiberet, ne corpori hære
ret. Dicunt quidam fieri hoc &longs;ucco por
tulacæ, tum mercurialis, ob lentorem. Ego quandoquidem
con&longs;picerem, vt nonnunquam vultum
tius metallicam fui&longs;&longs;e, velut &longs;tibij: nam lu
crum abundabat, & in &longs;ingulas vices de auro
non minus colligebat pecuniarum, vt &longs;i ex
tam vilibus herbis collecta fui&longs;&longs;et, haud tam
parcè ea vti debuerit.
Po&longs;t plumbum æs &longs;uccedit: cuius v&longs;us
antiquo tempore non &longs;olùm ad arma, qui
bus teguntur homines, & clypeos, &longs;ed etiam
lanceas vtilis fuit. Itaque Homerus Mene
laum per&longs;equentem Paridem dixit,
xalkÆternam habet in con&longs;tructioni
bus per&longs;euerantiam, quòd non vt ferrum,
chalyb&longs;ue tangatur rubigine. Cùm enim tria
&longs;int, elementa quæ humorem mittunt, ter
ra, aqua, aër: corrumpuntur autem & fer
ruginem ducunt metalla ab humore, quod
ab humoris iniuria tutum e&longs;t, tutum e&longs;t
etiam &longs;iue &longs;ub dio &longs;it, &longs;eu in aquis mer&longs;um,
&longs;eu &longs;epultum in terra. Superius verò de
mon&longs;trauimus, omnem materiam quæ plus
iu&longs;to exu&longs;ta &longs;it, ab humoris iniuria e&longs;&longs;e tu
tam, velut e&longs;t æs, quod vel &longs;olo odore pro
dit v&longs;tionem: nece&longs;&longs;e e&longs;t igitur in con&longs;tru
ctionibus æs ip&longs;um æternum e&longs;&longs;e: ob quam
cau&longs;am in pretio antiquo tempore fui&longs;&longs;e
magis exi&longs;timo ferro, quòd non atterere
tur æuo, nec v&longs;u. Nunc cùm auaritiæ con
&longs;ulatur, ferro minus vtiliter vtuntur.
&longs;tructionibus
cur æter
num.
organorum
varia imi
tatio.
Ære etiam fi&longs;tulæ fiunt organorum mu
&longs;icorum: quædam plumbo candido, aliæ li
gno: atque ita in eodem organo audies tu
bas, cornua, fi&longs;tulas, tibias, tympana, lyram,
te&longs;tudinem, citharam, mira varietate, tum
etiam alias voces alternatis modis re&longs;onan
tes. Solum deerat humana, quæ eò diffici
lius imitatur, quòd &longs;uauior e&longs;t cæteris. Æs
propriè tubis conuenit, vt Doricam mu&longs;i
cam alacri & maximo &longs;trepitu excitet, at
que ob id homines ad prælium accendat. Ære no&longs;tro durius Cyprium: duplex hoc,
naturàle, interlucentibus aureis maculis,
vt vidi. Inuentum referunt in Hi&longs;pania
noui orbis in&longs;ula fru&longs;tum ponderis librarum
200. alibi ferri vel æris legitur: adeò in
magnam molem excre&longs;cit. Arte etiam con
&longs;tat, vocatur cuprum, vocis &longs;imilitudine:
nobilius in &longs;ingulas æris, libras quatuor ha
bet, candidi plumbi, quod &longs;tannum voca
mus libram: & v&longs;que ad octauam partem
æris immi&longs;tum plumbum candidum, nobi
le reddit cuprum. Quòd &longs;i aurichalcum albi
plumbi loco &longs;ubiiciatur, vilius erit. Si ni
grum impen&longs;æ vitandæ ( vt &longs;olet) cau&longs;a,
plumbum loco candidi æri mi&longs;ceatur, vi
li&longs;&longs;imum fit. Cupri v&longs;us ad machinas ma
gnas igneas, ad ollas, & ad lebetes. Præ&longs;tat
in hoc æri multum, quòd etiam ab&longs;que
&longs;tanno non inficiat edulia &longs;apore vllo, vel
odore.
naturale.
quomodo
fiat.
cum, & eius
compo&longs;itio.
Aurichalcum & ip&longs;um arte con&longs;tat, &
antiquum e&longs;t. Apollonius in Argonau
tica:
*pa/llen o)pide/ous
liber de Ar
canis.
Refert ad tempora Argonautarum, vo
catque Orichalcum, Plautus aurichalcum. Cælius recitat Ari&longs;totelem dixi&longs;&longs;e in arca
nis, aurichalcum &longs;eu orichalcum nu&longs;quam
effodi.
Ferrum verò effoditur contraria ratione,
nec e&longs;t factitium vili&longs;&longs;imum, nobili&longs;&longs;imum,
bonis ac malis v&longs;ibus æquè in&longs;eruiens. Molle&longs;cit &longs;ucco corticum fabæ aut maluæ, &longs;i
in his, non aqua, extinguatur. Vt verò cùm
foditur, ductile fiat, torretur gleba, ac &longs;ub
dio exponitur: imbribus molle&longs;cit quod
terreum e&longs;t, &longs;ole colliquatur quod e&longs;t hu
midum, ignibus acrior pars, & quæ qua&longs;i
illi venenum e&longs;t, ab&longs;umitur. Ita dum &longs;æ
piùs torretur, dio exponitur, molle fit ac
quantumvis tractabile. Fila etiam ferrea &longs;i
ignita per &longs;e refrigerati permittantur, adeò
ductilia euadunt, vt vice lini ad vincien
dum vti po&longs;&longs;is. Præ&longs;tat tamen filum per &longs;e
molle ac tenax primò elegi&longs;&longs;e, quale refe
runt apud Suedones Germaniæ populos
e&longs;&longs;e, quod O&longs;emutum vocant. Molle itaque
ferrum hoc modo cælatur: pingitur quod
fingere cupis in ferro, ex aduer&longs;o pila plum
bea &longs;ubiicitur, inde malleolo tunditur pars
quam compre&longs;&longs;am cupis: quæ prominere
debet, plumbo excepta non &longs;ub&longs;idet: ita
animalium & plantarum &longs;ubtiliter imagi
nes referunt, vt cera expre&longs;&longs;as & elaboratas
acutis &longs;capellis diceres. Si verò aqua frigida
ferrum dum candet, extinguatur, & durum,
& minimè ductile, & fragile euadere nece&longs;&longs;e
e&longs;t: nam aquæ frigore cogitur ignis qui in
tus e&longs;t, humidumque innatum ferri celeri
ter ab&longs;umit: quo cùm ductile e&longs;&longs;et, ac ob
id molle, &longs;ublato, fragile & durum euade
re nece&longs;&longs;e e&longs;t: vnde patet, nihil quod tenax
&longs;it, durum valde e&longs;&longs;e po&longs;&longs;e. Refert Gonzalus
Fernandus Ouiedus in &longs;eptimo Indicarum
rerum noui orbis orbis ( autor in&longs;ignis, ac
meo iudicio verax atque eruditus, adeò vt
hunc &longs;olùm antiquis inter hi&longs;toricos no&longs;træ
ætatis adnumerari dignum cen&longs;eam, cuius
librum dedit mihi vir illu&longs;tris Franci&longs;cus
Duardus Hi&longs;panus, Cæ&longs;aris in Italia quæ
&longs;tor, patritius, humanitatis, iu&longs;titiæ, pruden
tiaque &longs;ingularis, & erga eruditos mirum in
modum animo propen&longs;us ) Indos captiuos
Cabuiæ herbæ filo & arena compedes &longs;eca
re, atque ita fugæ con&longs;ulere: e&longs;&longs;eque hoc
frequens in ea in&longs;ula Hi&longs;paniola. Quòd &longs;i
ita e&longs;t, contumax oportet e&longs;&longs;e filum illud
Cabuiæ, vt trahi po&longs;&longs;it multum, & celeriter
duci, tum latum & planum, ne arena &longs;ub&longs;i
liat: arenam verò tenuem, & a&longs;peram, ac
duram, qualis vt dicemus Smirij lapidis: nam
non aliter ferrum &longs;cindi poterit. Sic etiam
anchoras diui&longs;as refert: nam diuturno, a&longs;&longs;i
duo, celerique tractu, &longs;i duriores lapides di
uiduntur, quid mirum de ferro? Præ&longs;tat limæ
modus hic, quòd non exaudiatur: vnde limæ
&longs;urdæ, quæ tenues,
modo mol
le&longs;cat.
modo cæle
tur.
modo filo di
uidetur.
Duardus
Cæ&longs;areus
Quæ&longs;tor.
Sed ferro nobilior chalybs, duplex, natiuus
atque factitius, vrerque duri&longs;&longs;imus, atque ea
(vt dixi) cau&longs;a, eo ferro fragilior. Factitius ex
duri&longs;&longs;imo ferro repurgato, & marmore con
&longs;tat. Optimus, qui minuti&longs;&longs;imis granis ac ni
tentibus lucet, ferrugine nulla, nullis rimis
ferroque leuior. Repurgatus optimè, inde
candens, extinctus &longs;ucco raphani & aqua
terre&longs;trium vermium pari men&longs;ura terue
quaterve, ferrum vt plumbum &longs;cindit. Nam expertum hoc Albertus &longs;e, refert.
Contingit hoc, cuius experimentum adhuc
que ac tenuis, eo medicamento reddatur. Quodcunque tale e&longs;t, ferrum vt lignum &longs;e
care pote&longs;t. Vtilius multò quod inuenit Ga
leaz Rubeus amicus meus, vt ferrus thorax
igneum &longs;u&longs;tineret tormentum. Tantum po
te&longs;t ars: iam vbi rationem conceperis, de&longs;i
nes admirari. Eadem e&longs;t durities, vbi eadem
materia e&longs;t, & aliquando validior vbi coa
cta fuerit hæc,
tiplicata: velut fa&longs;ciculus lignorum contu
maci&longs;&longs;imum reddit ferrum: longis igitur
ictibus ac via aquarum den&longs;um ferrum
vis
excrementum per ignes con&longs;umat, nece&longs;&longs;e
e&longs;t inuiolatum reddi ad quo&longs;cunque penè
ictus, paruarum verò machinarum &longs;emper. Sunt chalybis, ferriue genera nobili&longs;&longs;ima,
quæ aurum æquato pondere pretio vincunt,
Agiambina, Azimina, Charmanina, Da
ma&longs;nena, omnia à regionibus quæ nunc
&longs;ic materna no&longs;tra lingua vocantur, nomen
&longs;ump&longs;erunt. Suadet mihi regionem etiam
aliquid addere præter artem, quòd cùm
Virgilij tempore pa&longs;&longs;im in Italia, Germa
nia, Hi&longs;paniaque chalybs haberetur, ille ta
men dixerit, At Chalybes nudi ferrum: vt
&longs;u&longs;picer eos inter &longs;upradictos populos con
tineri. Exeditur tam chalybs, quàm ferrum
à mari ob &longs;alis non &longs;olùm vim, &longs;ed æ&longs;tum:
atque ventos: vt in Diomedeæ in&longs;ulæ cla
tratis, tum loricis thoracibus armi&longs;que
aliis videre licet, nec e&longs;t remedio locus ni à
vapore arceantur.
ctitius quo
modo fiat. Chalybis op
tima cogni
tio.
ferrum &longs;cin
dat.
riue genera
nobili&longs;&longs;ima.
modo arte
repurgetur.
Arte verò ferrum repurgari, & nobile
reddi, Ari&longs;toteles in Meteoris docet, dicens:
Ferrum &longs;æpius excoctum repurgatur: &
quod illi ine&longs;t terrei, tran&longs;it in &longs;quamam,
ip&longs;um verò tran&longs;it in chalybem. Verùm hoc
refugiunt artifices, quòd quantò plus ab&longs;ce
dat &longs;quamæ, eo ferrum minus reddatur &
leuius. Con&longs;tat tamen paucis additis in ali
quod ex &longs;upradictis generibus nobili&longs;&longs;imis
hac arte tran&longs;ire. Nam cùm purius, ac du
rius, ac leuius fiat, euadit & &longs;ubtilius, atque
ideo den&longs;ius. Den&longs;um autem dupliciter, aliud
vt plumbum, aliud autem vt agallochum,
hoc autem vt ferrum.
Sed &longs;unt præter hæc artificio&longs;a metallo
rum genera, qu&ecedil;dam minus vulgata, vt quod
ex argenti partibus duabus atque vna plum
bi con&longs;tat, ad &longs;pecula fabricanda optima. Sicut &longs;i in treis aurum &longs;upponatur, meliora
in eo genere euadunt. Et bracteæ, quæ gem
mis &longs;upponuntur, auro, argento, æreque con
&longs;tant, &longs;uperponunturque prunis, &longs;u&longs;pen&longs;æ
tamen ne tangant, inde ex varia illorum pro
portione diuer&longs;orum colorum &longs;plendorem
accipiant. Quæ carbunculum excipiunt,
ære & auri parte vige&longs;imaquarta con&longs;tant,
vnde nullæ minus diuturnæ. Aurichalcum
etiam fit nobili&longs;&longs;imum, auro pulchritudine
par. Calaminaris lapis &longs;eu magne&longs;ia, argen
tum, & æs cyprium, vel illius loco æs addito
vitro. Superponitur vitrum, ne magne&longs;ia
euane&longs;cat: nec &longs;emel addidi&longs;&longs;e contentus
eris vitrum atque magne&longs;iam. Hîc argen
tum pro albo plumbo, magne&longs;iam pro cad
mia, cyprium æs pro communi ære &longs;ubii
cimus, repetimu&longs;que magne&longs;iam ac vitrum. Fiunt ex his va&longs;a præcipui v&longs;us, &longs;ed & ex
metallis omnibus, quæ in cu&longs;todita parum
durant. Tribus modis franguntur: ignis ea
colliquat, terebrat & fragilia reddit argen
tum viuum. Percu&longs;&longs;a aut pondere pre&longs;&longs;a fle
ctuntur. Flexa rimam ducunt, aut rumpun
tur. Ne flectantur dum lauantur, curæ &longs;it vt
terna, quaternave &longs;imul lauentur: primoque
purgato, po&longs;tremum anteponatur: atque ita
mutata vice, & omnibus ex æquo &longs;imul
compre&longs;&longs;ionem &longs;u&longs;tinentibus, omnia deter
guntur ab&longs;que vitio flexuræ. Quòd &longs;i flexu
ram duxerint, illicò malleolo &longs;en&longs;im emen
dentur: &longs;icque æterna manent.
argento opti
ma.
quæ gemmis
&longs;upponuntur
ratio.
cum nobili&longs;
&longs;imum.
va&longs;a vt diu
&longs;eruentur il
læ&longs;a.
nera omnia
quinque.
ABSOLVTA metallorum ratio
ne, &longs;upere&longs;t vt de Lapidibus
loquamur. Sunt autem omnia
illorum genera quinque nu
mero, gemma, marmor, cos, &longs;i
lex, & &longs;axum. Præter hæc &longs;unt factitij lapi
des, de quibus naturalium &longs;ermone ab&longs;oluto
dicemus. Gemmam vulgi more nunc appel
lamus, lapidem omnem nitentem, natura
rarum atque paruum. Raritate lapilli om
nes littoris excluduntur: paruitate marmora
quæ nitent, & quorum genera quædam ra
ra &longs;unt inuentu, quæ tamen non &longs;unt gem
mæ, quia parua non &longs;unt, &longs;ed in vnoquoque
genere eximiæ magnitudinis quædam in
ueniuntur. Nitere etiam diximus: nam lima
cius ac borax parui lapilli &longs;unt, & rari non
tamen gemmæ,
nitent. Hoc igitur modo margaritæ etiam,
& coralli, & turche&longs;iæ, & lapides om
nes non in Oriente nati, vt carbuncul s
& chry&longs;olithus Germanicus, tum etiam to
pazius Orientalis, cerulæu&longs;que lapis, de quo
&longs;uprà loquuti &longs;umus, necnon & &longs;marag
dus, tum etiam cry&longs;tallus, quamvis li
mam vix &longs;entiant, gemmæ veræ non &longs;unt:
nam veræ dicuntur hæ &longs;olùm quæ eam pe
nitus non &longs;entiunt: atque ea de cau&longs;a omnes
quas nuper adiecimus
non liceat Dicantur igitur hæ &longs;imilitudine
gemmæ: quæ autem &longs;entiunt & nitent, non Si
autem &longs;quamis con&longs;tent, &longs;ilices: &longs;i granulis,
cotes: &longs;i nihil horum ad&longs;it, &longs;axa vocentur.
vocetur, &
quæ verè &longs;it.
genera.
Gemmarum genera tria: per&longs;picuum vt
adamas, opacum vt onyx plerunque, mi
&longs;tum vt &longs;ardonyx & ia&longs;pis: quorum par
tes quædam per&longs;picuæ, quædam verò opa
cæ. Aliæ etiam reddunt imaginem vt Sap
phirus quem ego habeo, & &longs;maragdus,
tum carbunculus illo in Orchomeno Arca
diæ inuentus. Cau&longs;a cur reddant gemmæ
imaginem, e&longs;t nitor primum, inde duri
ties, tertiò opacitas, quartò color dilutus:
vix enim cum calore perfecto pote&longs;t imago
reddi. Inter &longs;axa plerunque generantur
gemmæ, de&longs;tillante è lapidibus &longs;ucco in con
caua, velut infans materno &longs;anguine. Vi
dimus in lapidibus ferreis, quos ad confi
cienda metallica va&longs;a conterebant, ame
thy&longs;tos & carbunculos eius generis, quos
vocant granatos, &longs;ed minimè duros, quòd
è Germania deferrentur: vt appareret gem
mas è &longs;ucco metallico inter lapides puriore
generari. Pretio&longs;iores quidem ex auro &
argento, ignobiles ex ære & ferro, at
que plumbo. In no&longs;tris igitur regionibus
gemmæ nobiles non fiunt, quia auro non
abundant: & &longs;i auro abundare po&longs;&longs;ent, ob
&longs;tat cœli frigus. Pro natura igitur metal
lorum differentiæ fiunt lapidum atque gem
marum. Auri quidem adamas, carbuncu
lus, &longs;maragdus, opalus, &longs;apphirus autem
argenti, ferri verò carbunculus, granatus
& amethy&longs;tus: hos cùm duri non fuerint
inferius, &longs;uccos potius quàm gemmas ap
pellabimus. Chry&longs;tallus cùm magnitudi
ne, & mollitie multum ab&longs;it à gemmarum
natura, illud quoque habet quòd ab&longs;que
metallica natura oriatur. Vi&longs;ne exemplum
gemmarum ortus? Vt nodi in lignis, vt in
hominibus glandulæ: vt in herbis &longs;emina
quædam, imò verius vt fungi in arboribus,
& qui pertio&longs;iores &longs;unt in ro&longs;arum truncis:
quod enim liquidum e&longs;t, cogitur: quod te
nue & purum, &longs;plendet: quod impurum,
tantùm nitet: quod longo tempore inter
&longs;axa duratur, in lapidis etiam duritiem tran
&longs;it. Tran&longs;it & in gemmæ duritiem, quòd te
nue &longs;it admodum: nam id nitet, quia æqua
le e&longs;t & &longs;olidum: parum enim abe&longs;t, præcipuè
&longs;i poliatur, quod tenui&longs;&longs;imum e&longs;t.
igitur ortus talis e&longs;t, atque
lidis regionibus quòd &longs;uccus ille &longs;it tenui&longs;&longs;i
mus. Ob id igitur gemmæ omnes tantum ha
bent duritiei, quantum & nitoris. Aliæ verò
in animalibus generantur, vt &longs;uo loco ex
plicabitur.
gemmæ red
dunt imagi
nem. Gemmarum
ortus.
matrices.
Cæterùm quæ inter lapides generan
tur, non pa&longs;&longs;im, &longs;ed habet vnaquæque
gemma &longs;uam matricem. Smaragdus pra&longs;
&longs;io inna&longs;citur, & ia&longs;pidi quandoque, &longs;i
lici, ia&longs;pis. Carbunculum ferunt bala&longs;&longs;io,
cry&longs;tallus marmori, onychi &longs;arda, qua
lis apud me e&longs;t, vbi in imo videas ony
chem expre&longs;&longs;am, Sardam in &longs;upremo. Cogno&longs;cuntur gemmæ, tactu, vi&longs;u, li
ma, &longs;ub&longs;tantia. Tactu, quia grauiores
vitro &longs;unt ac frigidiores. Vnde Indi gens
hoc in genere &longs;olerti&longs;&longs;ima, linguæ conta
ctu eas probare &longs;olent. Sunt autem optimæ,
quæ frigidi&longs;&longs;imæ. Vi&longs;u, quòd &longs;plendor niti
dior &longs;it, con&longs;tantior, ac magis oculos im
plens, nec lucernæ lumine adeò vt vitrum
hebetatur. Sub&longs;tantia verò viuacior ac ma
gis leuis. Lima, quia (vt dixi) non atte
runtur. Inde factum e&longs;t vt gemmæ pleræque
interdiu locis in quibus na&longs;ci &longs;olent, &longs;olis
&longs;plendore detegantur: nocte Lunæ, vel &longs;y
derum: aliæ ca&longs;u, aliæ effo&longs;&longs;is locis certis ar
gumentis quæruntur, inueniuntúrque. Gem
marum vitia plurima: alia tamen coloris, vt
fumus, vmbra, nubecula: alia corporis, vt
&longs;cabrities, capillus, &longs;al, punctum, &longs;cobs,
plumbago, ferrugo, rubigo, vomica. Fu
mus ob&longs;curior, nubecula candidior, vm
bra tenuior ac nigrior. Capillus in &longs;uper
ficie qua&longs;i exe&longs;us, vt lima tactus lapis vi
deatur. Sal ob&longs;curum intus, glaciem vo
cant, Scabrities a&longs;peritas quædam, quæ
tamen à profundo originem ducit. Pun
ctum e&longs;t, vt bulla parua in corpore gem
mæ. Scobs velut fragmenta &longs;par&longs;a.
Plum
bagine obtu&longs;us &longs;plendor redditur, ferru
gine etiam cum colore ob&longs;curo. Vomica
pu&longs;tula videtur profunda, den&longs;a. Nuper
vidi tuberculo &longs;imilem, cum exterior &longs;uper
ficies leuis e&longs;&longs;et, & tuber in &longs;olido. Id ve
rò admirabile quod intus prominere vide
retur. Vt quòd erat, e&longs;&longs;e vix po&longs;&longs;e cre
das, nec vlla arte po&longs;&longs;e imitari. Vitian
tur gemmæ non plus animalibus, planti&longs;
ve, imò minus: &longs;ed tamen rariores &longs;ine
vitio videntur e&longs;&longs;e gemmæ animalibus &
plantis, quòd in gemmis ob &longs;plendorem,
& paruitatem vitia magis con&longs;picua &longs;int,
& animaduer&longs;ione digna. Ob id plero&longs;
que eruditos magis vitiis grauioribus ob
noxios exi&longs;timamus, fallente &longs;en&longs;u: nam
non &longs;ic e&longs;t, &longs;ed ob &longs;plendorem nominis
& formæ humilitatem magis &longs;unt in illis
con&longs;picua, & magis animaduertuntur. At
plebeios homines ob&longs;curitas tegit: non enim
tot hominum oculos habent in &longs;e conuer
&longs;os, vt &longs;apientes. Magnitudo autem in
Principibus facit, vt non animaduerta
tur vitium, velut nec in ampla ve&longs;te exi
gua macula: eò factum e&longs;t, vt an&longs;a præ
beretur populis maledicendi de &longs;apienti
bus: tum verò vici&longs;&longs;im illis irritatis, in
uidia non leuis patriæ conflata e&longs;t, à qua
nonnunquam excidium & calamitates in
gentes prouenêre. Quantum obfuit etiam
citra diuinum iudicium Iudæis, quòd
Chri&longs;tum & Iacobum occiderint? Athe
nien&longs;ibus, quòd Socratem? Romanis,
quòd Scipionem Africanum in exilium
&longs;pontaneum coëgerint? Sed omittamus
ob&longs;curiora: ab euidentibus &longs;umamus
exemplum. Pericles vir maximi inge
nij, in&longs;imulatus ab æmulis quòd pe
cuniam publicam apud &longs;e repo&longs;itam con
&longs;ump&longs;i&longs;&longs;et, ne apud iudices infen&longs;os ca
lumniæ rationem reddere cogeretur, &longs;ua
dendo & impellendo, populum Athenien
&longs;em bello Peloponen&longs;i implicuit, in quo
pecuniæ omnes tam publicæ, quam pri
uatæ ab&longs;umptæ &longs;unt: iuuentus tota par
tim bello, partim cum toto populo pe
&longs;te &longs;ublata e&longs;t: agri va&longs;tati: vrbes Athe
narum imperio &longs;ubiectæ, exci&longs;æ euer&longs;æ, ac in
imperium primò, inde libertas: demum
muris euer&longs;is, quod deterrimum fuit, vrbs
ip&longs;a in triginta tyrannorum pote&longs;tatem re
dacta e&longs;t. Ne&longs;cio quàm &longs;anctè rempubli
cam &longs;uam tractarit: quàm callidè vltus &longs;it
inimicos, omnibus con&longs;picuum e&longs;t, vt nun
quam po&longs;thac Athenien&longs;ium ciuitas im
perium recuperare potuerit, autor e&longs;t
Diodorus Siculus in duodecimo Biblio
thecæ &longs;uæ. Itaque vt ad rem redeam,
&longs;plendor in gemmis & per&longs;picuitatis cau
&longs;a &longs;unt, vitia fiant manife&longs;tiora. Per&longs;pi
cuitatis cau&longs;a in gemmis ( nam &longs;uperius
de metallis egimus ) e&longs;t, vt colore ca
reant, & aqueam habeant &longs;ub&longs;tantiam.
O&longs;tendit hoc experimentum Chalcedonij,
qui onychis &longs;pecies e&longs;t: nam in aquam in
iectus, e&longs;t per&longs;picuus, & coloris aquei:
&longs;iccatus candidus & minimè per&longs;picuus,
raræ enim &longs;ub&longs;tantiæ e&longs;t, atque ideo aquam
combibit. Eius permi&longs;tione opacitas tolli
tur, color enim candidus nunquam po
te&longs;t e&longs;&longs;e perfectè per&longs;picuus, quoniam ra
dios di&longs;&longs;ipat, & permutat à propria na
tura, vt vel non po&longs;&longs;int penetrare: vel &longs;i
penetrent, rei imaginem colore vitiàto
o&longs;tendere nequeant. His igitur de cau&longs;is
aqueus color, vt qui aquæ, vitri, cry&longs;tal
li, adamantis per&longs;picuitati &longs;uper omnes alios
colores conuenit.
propria &longs;i
gna.
inuentio
quomado.
vitia.
cur magis
vitiis dediti
videantur.
patriæ perni
ciem attule
runt.
tis in gem
mis cau&longs;a.
Præcipuæ inter gemmas, Smaragdus vi
ridis, carbunculus rubens, adamas can
didus, margarita lactea, &longs;apphirus cæru
leus, chry&longs;olithus aureus, opalus varius. Pretia eo ordine nunc apud nos &longs;e ha
bent, ni&longs;i quòd opalus &longs;maragdum &longs;equi
tur. His hyacinthus addatur, & Pran
nium, altera purpurei, reliqua nigri colo
ris, quanquam pretij non parua &longs;it di&longs;&longs;imi
litudo.
cipuæ.
morbos, &longs;e
nium ac
mortem ad
uenire.
Viuere &longs;uperius omnia quæ mi&longs;centur
demon&longs;trauimus, hoc autem maximè lapi
dibus conuenit. Neque &longs;olùm viuunt, &longs;ed
morbos, & &longs;enectutem, & pò&longs;t etiam
mortem patiuntur. Nam &longs;enio confectus
Herculeus lapis, ferrum non trahit: pe
dore etiam ac &longs;qualore debilitatur, vt etiam
animal. Neque enim qualitate id agunt,
&longs;ed vita: nam piper prius piper e&longs;&longs;e de
&longs;init, quàm quòd &longs;umptum ab homine
non excalefaciat, et&longs;i &longs;it vetu&longs;ti&longs;&longs;imum: at
lapides nulla ex parte cario&longs;i propriis viri
bus de&longs;tituuntur. Ob&longs;curiora hæc &longs;unt om
nia in lapidibus quàm in plantis, quantò
etiam vita in his minus, & vitæ opera
&longs;unt manife&longs;ta. Sed &longs;i tamen animaduer
tas, & pallere, & obfu&longs;cari, & propriis
viribus de&longs;titui, cariemque pati videbis
Cre&longs;cunt & hac de cau&longs;a lapides exci&longs;i,
quoniam viuunt. Nam & plantarum par
tes, & chelæ cancrorum, & lacertarum cau
dæ auul&longs;æ reparantur.
exci&longs;i denuò
cre&longs;cant. Lapidibus
cur vires
maiores
quàm ani
malibas &
plantis.
Dubitabit autem meritò aliquis, cur
lapidibus ip&longs;is maiores vires e&longs;&longs;e videantur,
quàm animalibus, aut plantis, cùm anima
lia & plantæ clariore viuant vita? Ergo
plures huius rei cau&longs;æ &longs;unt. Prima, quòd
dum animal & plantam multis functioni
bus aptam parare nece&longs;&longs;e fuerit, non licuit
mi&longs;tionem adeò temperare, vt vires illas
admirabiles a&longs;&longs;equeretur. Indicio e&longs;t, quòd
inter animalia vili&longs;&longs;ima quæque clarioribus
virtutibus prædita &longs;unt, vt &longs;alamandra,
bombyx, cicendula, chamæleon. Et inter
lapides non gemmæ trahunt fer