BATFII DE RE NAVALI
Commentarius, in L. II. de CA
PTIVIS & POSTLIMINIO
reuerlis: Liber, uaria eadem&queacute; haud
uulgari eruditione re&longs;ertus: & ad
omnem tam Græcorum, quàm La
tinorum hi&longs;toriam perquàm
utilis acnece&longs;&longs;arius.
diuer&longs;is
citantur, uel explicantur, uel dem&qtail; re&longs;ti
tuuntur, locupletißimus
INDEX.
REGIA ACAD.
GEORGIÆ
AUG:
VAL ESIO REGI FELI
FIVS
MARCO Varroni a&longs;&longs;euerá
ti di&longs;ciplinas omnes, Rex
regum Chri&longs;tiani&longs;&longs;ime, in
Græcia intra mille annorú
fectas, facile credat is, qui ad huiu&longs;ce no
&longs;tri &longs;eculi
te Principe fruimur, animum conuerte
re non grauabitur. Te enim & autore &
adiutore, his paucis quibus Galliarum
clauum tenes annis, plus promoui&longs;&longs;e li
terarum linguarum&queacute; &longs;tudia uidebit, &quetilde;
quantum &longs;ub alijs omnibus ab aduen
tu Francorum in Gallias no&longs;tris princi
pibus. Sunt de regibus no&longs;tris, qui
dæorum
Gallia exterminauerint: Tua Maie&longs;tas,
exclu&longs;a ludæorum &longs;uper&longs;titione, Iudæo
gere uoluit, ut habeat non paucos, quili
terarum Hebraicarum cognitione cum
ip&longs;is ludæorum Rabinis po&longs;&longs;int decer
tare. Græcos
&longs;ti, qui ualeant reuocata Ma&longs;&longs;ilien&longs;ium
memoria
de di&longs;ciplinarum elegantia, &longs;ed etiam de
ip&longs;o attici&longs;mo, Iam uerò
&longs;u&longs;cepi&longs;ti, utnemo uel Chri&longs;tianorum,
uel Barbarorum Principum paratiores
habeat eque&longs;tres exercitus, qui cum ma
cti, mira alacritate &longs;unt ad dimicandum. Quid dicam de robore militum legiona
riorum? quos tu nuper ad Romanorum
exemplum in tota Gallia de&longs;cribendos,
deligendos &queacute; &longs;ummo &longs;tudio non modo
cura&longs;ti, &longs;ed quorum etiam
lis tuis lu&longs;tra&longs;ti: ut Gallia tua non &longs;olum
equitatu, quo &longs;emper floruit, &longs;ed etiam
peditatu iam &longs;uos fines &longs;ine ullo exter
no milite tueri po&longs;&longs;it. Nec rei naualis cu
Te&longs;tis e&longs;t præclara &longs;lla Fran cl
&longs;cis ad Gratiarum portum tuo iu&longs;&longs;u (
tracta
ne fabrorum naualium) ædificata, Quæ
non modo
la ab antiquis celebrata: &longs;ed
iure dici debeat, & quippe
quæ in medio Oceano arcis in&longs;tar inter
reliquas naues e&longs;&longs;e po&longs;&longs;it: nihil&queacute; præter
ignem, Syrtes, & breuia timeat, omnib. ip&longs;a ex æquo formidolo &longs;i&longs;&longs;ima aduer&longs;a
rijs. Te&longs;tes &longs;unt & pha&longs;eliilli (uulgus ga
leonas uocat) quos noua ratione in ora
maritima Britanniæ minoris (quæ Ve
netia à Cæ&longs;are dicitur) ædificandos cura
&longs;ti: qui non &longs;olum in conclu&longs;o mari naui
gare po&longs;&longs;int, &longs;ed in ua&longs;ti&longs;&longs;imo at&que; aper
ti&longs;&longs;imo Oceano tempe&longs;tatibus
u&longs;queadeò apti &longs;unt (ut Catulli dictum
u&longs;urpem) &longs;iue palmulis opus &longs;it uolare,
&longs;iue linteo. Iam uero triremes Ma&longs;&longs;iliæ
plures, unus tu
bus adieci&longs;ti, quàm eorum (pace beati&longs;&longs;i
morum dixerim) qui&longs;quam Principes enim mediterranei ne
&longs;cio quo pacto rem nauticam (quod ad
mare internum attinet) neglexerant, ad
Oceanum &queacute; Britanniæ animum &longs;olum Quocirca nos, qui nullo no
&longs;tro merito, &longs;ed aliquo literarum nomi
ne commendati, à tua uerè regia liberali
tate & &longs;acerdotio aucti, & magi&longs;tratu or
nati &longs;umus: ne ingrati iure habeamur,
quæ Venetijs cum e&longs;&longs;em, à loci celebri
tate admonitus, è Græcorum Latino
rum &queacute;
Maie&longs;tati mihi omnibus&queacute; &longs;acro&longs;anct&ecedil;,
dicare con&longs;titui, Rex regum potenti&longs;&longs;i
me. Putaui etiam
indulgentiam frui licuit, reddendam ti
birationem. Et &longs;anè quod mihi à nego
cijs publicis &longs;uperfuit
in euoluen dis utriu&longs;&que; linguæ autoribus
con&longs;ump&longs;i. Quod ip&longs;um ita e&longs;&longs;e facile
iudicet, qui hæc no&longs;tra legere non gra
uabitur. Illud unum, quod illis legen
dis non &longs;ine admiratione animaduerti,
dum proponam: miram fui&longs;&longs;e antiquo
rum in nauibus ædificandis, in&longs;truen
dis, armandis celeritatem. Primo Puni
co bello cla&longs;&longs;em Duellij imperatoris ab
arbore exci&longs;a, LV. die nauiga&longs;&longs;e: ducen
tas & uiginti naues effectas dieb. XLV.
contra Hieronem regem. Secundo Pu
nico bello Scipionis naues, eo in&longs;tante
operi, die XLV. quàm ex &longs;yluis detra
cta materia fuerat, in&longs;tructas arm atas &queacute;
in aquam deductas. Quid &longs;i ex Poly
bio addidero, Romanos contra Cartha
ginen&longs;es &longs;eptingentas quinqueremes
ami&longs;i&longs;&longs;e: Carthaginen&longs;es eodem bello
ad quingentas? Quis id credat?
Nec mi
rum, &longs;i hæc fidem non habebunt apud
homines no&longs;tros, qui & Venetorum
quin queremem unam admirantur: &
tuam totidem ordinum, quæ illam &longs;ym
metria &longs;uperabit, gratulabundi expe
ctant.
omnem antiquitatem memoria tenes,
non magis laboro, quàm de impetran-
&longs;ollicitus, &longs;inos in totreficien dis
randis
qui etiam Tuæ Maie&longs;tatis potius, quàm
pe&longs;tate in alto iactati, fidem & auxilium
implorare debeamus. Vincat tua Maie
&longs;tas, ac ualeat. Lutetiæ
&longs;iorum8. Calend.
Septemb.
hoc libro à L. BAYFIO uel citan
tur, uel explicantur.
AC
Apo&longs;tolic.
Marcellini
34.52.61.63.66.74.
75.76.84.92.93.105.
113.116.119.124.127.
128.150.151.152.157.
160
eiuś ue interpre
tis
33.117.118.154
C. I
Cæ&longs;aris
18.19.20.52.60.69.
70.71.72.76.77.81.
83.89.90.93.95.99.
101.121.124.149.151.
154.155
M. T
12.15.17.18.19.20.23.
24.25.61.62.64.65.
66.71.75.78.79.81.
82.84.85.90.95.99.
101.106.107.108.109.
110.113.119.121.122.
123.151.152.156.157
Siculi
26.34.61.62.69.70.
71.72.77.89.94.96.
99.101.104.105.114.
116.119.120.125.128.
154.155
interpretis
A. G
111.112.162
16.17.22.32.79.80.95.
96.110.112
A. H
20.23.24.60.65.86.
90.105.106.117.121.
128.151
T, L
25.31.33.61.62.63.68.
69.72.73.75.80.83.84.
88.90.92.94.95.98.
99.113.114.119.121.
122.124.125.126.128.
151
99.108.109.115.119.
120.122.123.124.126.
127.128.149.150.153.
155.158
C. P
24.27.52.68.83.85.92.
95.98.101.115.124.151
27.32.61.63.64.65.
66.74.76.80.85.86.
90.92.93.98.100.107.
108.112.115.116.118.
120.122.149.150.154.
156.157.161
Pollucis
118.120.160.162
22.26.33.34.35.36.
68.73.75.84.87.88.89
90.91.94.102.109.
121.124.149.151.160
95.97.98.106.153.154
15.86
77.78.85.87.89.90.
91.104.103.113.125.
128.152.153.154.158
L. V
M. V
101.121.122.123.150
114.117.151.155.158
BORVM TOTO HOC
tißimus Elenchus.
AK
fh/
ambire
me 87.
88
acatia pro maiore uelo
119
acatium an actuarium
latine dici po&longs;&longs;it 85.
86
acatia maxima 87
Achaicænaues 14.22
Actiacæ pugnæ de&longs;cri
ptio ex Dione. 53.
55.56. &c.
actuaria
actuaria unde dicta 83
actuaria uoluptatis cau
&longs;a 82
actuariæ naues eod.
pro lembis 88
actuariæ triginta remo
rum 84
actuariolum eod.
Aegeon 5
Aege&longs;ias eod.
Aegyptiæ naues 14
Aeolus cur uentorum
deus habitus 119
Aeolus uelis primus u
&longs;us eod.
æratænaues 60
Agrippa
uentor 151
Alex.
Magnus 27
alueus &ptail; carina 98.109
& ua&longs;e ligneo eod.
Aminocles Corinthius
Anachar&longs;is
inuentor 151
anchora,
anchoralia eod.
in anchoris commorari
Anianus 74 (eod.
Anniani Marcellini çtas
barbara 81
an&longs;erculus nauium in&longs;i
gne 150
antece&longs;&longs;ores 89
antennæ 117
apertæ naues 19.20
Appianus Polybium &longs;e
cutus 84
apt&ecedil; in&longs;truct&ecedil;&queacute; naues 33
apud populum, pro
cione
aqua marina, ni&longs;i mul
ta, ignem non extin
gui, &longs;ed irritari 58
aquaria nauis 79
Archimachus 5
arenariæ naues 79
Argemon locus 50
argo nauis unde dicta.
Argus 3.4
Argus Phryxi filius 4
Arionis fabula 110.111
ar&longs;euale
uale 153
artemon 118
artimon eod.
A&longs;clepiades myrleanus
117.118
a&longs;iaticæ naues 14
a&longs;phaltus lacus 96.97
Athençi locus re&longs;titutus
154
Attali & Philippi pu
gna naualis 35.43
au&longs;picalis pi&longs;ciculus 24
Autolycus 46.47
BAnchi 123
bale&longs;trieres 121
barcæ 7
biremes 10
biremes leues 12
bucentaurus
153
burchi de aqua 79
delegno, da &longs;abion,
da fango, da farina
eod.
burchio de pallia 79
capitanea nauis 62
captiuæ naues 151
carbonariæ rates 79
carche&longs;ia 117
carina 109
Ca&longs;&longs;opa 83.84
cata&longs;copium 82.90
cata&longs;tromata 22.12
cattæ 82 (109
caudex 162
Claud.
Caudex 162
caudicæ naues 81, 162
caupulica 82
celes inter prædatorias
64
eod.
& 91. celox.eod.
celites equi eod.
celetizontes pueri 92
celoces 81.
celoces piraticæ 63
centaurus nauis 150
centuripina quadrire
mis 18.19
cercuri 16.81.92
charieres 71
chymæra nauis 73
Clæonæus 51
cla&longs;&longs;is armara 152
Cleopatra 55.56
coa nauis 15
codices, &longs;iue caudices, ta
bulæ 162
columba nauis 109
con&longs;trata nauis apud
con&longs;tratæ naues cur di
ctæ 22
con&longs;trata palus 24
con&longs;tratus pons 23
Copæ
copano 99 (res 124
124
corbita 78
corbitæ 81
Corinthi primum ædifi
catas triremes 17
cornua 117
corui 150.15
Cte&longs;ias 5
cybea 75.78
cydari 82
Cyllene Eleorum por
tus 152
cymba 81.100
DAnaus, danais na
uis 4.5
deciremes,
Demades orator 115
deprimere,
155
depre&longs;&longs;a cla&longs;&longs;is 156
10.11
Dinocrates 44
Dionis dictio 60
Diony&longs;odorus 44
dolo,
drachma 158
ECheneis 25
qua&longs;i
Epicharmi dictum 161
prouer
bium 97
Erythra rex 101
E&longs;charius 30
Euricles 13
exploratoriæ naues 89
FArinariæ naues 79
fermentum 115
ferreæ manus 150.151
fluuiatiles naues 94.95
fori 109.112
unde dicti eod.
foriculi 112
frumentariæ naues 76.
furcula 108
fu&longs;tæ 34
GAleones 67
garides 121
Gaulus,
Theod.Gaza, Ciceronis
de Senect. interpres
obiter notatus 109.
110
Gellij loc' repurgar' 81
ge&longs;eoretæ 82
gondula 106
graues naues 76
&longs;iue grauia nauigia
gitatum 151
harpago 150.151
eod.
& 34.63
hepteres 25.26
hexeres 25.26
hippagines 16.68.69
&longs;ine hippagogæ na
ues eod.& 81
A.
Hirtius 11.23
holcken 77
IA&longs;onem primumlon
ga naue u&longs;um 3
ignem aqua marina
extingui facile 58
ignorationem &longs;uam fa
teri candoris e&longs;t 16
il batello 99
inhibere 113
intercolumnium 108
inter&longs;calmium eod.
I&longs;is nauis 74.150
in iudicijs, pro ad &longs;ub&longs;el
lia 6
in iure, &ptail; in foro eod.
latera nauis 108
lembus 82
lembi 88
lembi maiores ad belli
u&longs;um eod.
lemborum cla&longs;&longs;is eod.
lenunculi 81.82
liburni 13
liburnicæ 12.14
ligeris flu.
5
lignariæ naues 79
lintres 82.95
Liuius Polybium &longs;æpe
ad
longæ naues 3.4.5.6.
&c. 81
de Luciamo cen&longs;ura 127
lutariæ naues 79
Macrobij locus re
&longs;titutus 118
malus nauis 117.118
manus ferreæ 150.151
marceplacidæ 82
marina aqua ignis con
&longs;per&longs;us iritatur, non
extinguitur 58
mediæ naues 82
monoxylæ lintres 98
Mutianus 85.86
piraticus 64.65
myoparo quale nauigij
genus, & unde dica
myoparones 82, (tur 68
myoparones parui 65
LNa&longs;idius
nauale
apud Strabonem 153
nauales &longs;ocij 125.126
naualia 152
nauicellæ 80
nauicula parua 93
nauigiolum 106
nauigium,
nauigium pro nauiga
tione 105.107
nauigia
rum 107
nauigia grauia et uecto
ria apud 83
nauis prætoria 62
nauis uinaria 79
aquaria eod.
naue
uit, ædificare prohi
beri 78.79
naues æratæ 60
naues arenariæ, farina
riæ, lignariæ, lutariæ
naues captiuæ 151 (79
naues è corio, papyro,
&longs;cirpo, arundine, etc. &longs;alicibus 96 (95
naues fluuiatiles 94
naues frumentariæ 76
naues longæ 3
naues onerariæ 75
à
naues pi&longs;catoriæ, &longs;iue pi
&longs;catoris 80
naues præ&longs;idiariæ 72
naues ro&longs;tratæ 60.61
naues tectæ,
naues turritæ 52 (84
nauium appellationes
à patria 14.15
&longs;u & &longs;tatione 154
tria 153 (154
à mini&longs;terio et officio
nauium partes 107
nauib.cognomenta in
di, & ad proram affi
gi&longs;olita 74
nauplium 86
nautilos pi&longs;cis 14
nebula uicus 91
Ne&longs;ichthon 22
Nico&longs;tratus 47
Ni&longs;æa
nuctutiæ 82
onerariæ naues 75.77
à
onerarias
Opius 23 (75
oram &longs;oluere 128
orioles 82
orthium carmen 112
palearum nauis 79
panis confectio prior
&ptail;ra, Demadis
panis nauticus eod, (115.
paralus 5.78
paron 68. parones 82
peloponne&longs;us 88
pentiremis 23
pes,
pha&longs;eli 66.67.82.154
Pha&longs;is fiuuius 4
Pherecides eod.
Philadelphus 27
Philippi et Arrali pugna
naualis ad
Philo&longs;tephanus 3.27
Philo&longs;tratus 46.47
Phocen&longs;es primi naui
gationibus u&longs;
cæ naues 63
pirati
pi&longs;catoriæ naues 20.80
&longs;iue pi&longs;catoris.
eod.
94
pi&longs;tris nauis 73.150
Plutarchi locus re&longs;titu
tus 115.116.& 161
uius ad uerbum 84
Polybij interpres Sipon
tinus taxat 18.20.26.
pons con&longs;tratus 23
pontones 70.71.82
pontones actuarij 85
eod.
& 71
præcur&longs;ores 89
prædatoriæ naues 62.63
præ&longs;idiariæ naues 7
prætoria nauis 62
propugnatore
prora 112
p&longs;umiæ 8
pterna 119
Ptol.Philopator 28.29
Ptol.Soter 27
punicæ naues 15
puppis 112.113
Pyreus Athen.port' 152
QVadriremis 17
quinquer emis 22.23
quinquer emis an trire
mi tardior 72 (31
RAtiariæ
ratis, rates 100.101
remieculi 82
remigis merces 158
remiges, eorum&queacute; nomi
na 125
remiges uoluntarij, &
compediti 158
remigú ordines tres 157
remi,
remigare eod.
pæ 124
remorum ordines 159
remorum partes,
nomina 124
remos detergere, defrin
gere 124
remulco trahere 69
prouerb.
97
Rhodiænaues 14
ro&longs;tra 116
ro&longs;tra nauium 60.61.62
ro&longs;tra pro con
ro&longs;tra, templum Romç
62
ro&longs;tratæ naues 60.61.62
in &longs;alo e&longs;&longs;e 128
uel commorari eod.
&longs;amyra 5
Saphanus eod.
&longs;aplentiæ nerui nonte
mere credere 161
&longs;calmus,
&longs;capha quid eod.
&longs;capha,
&longs;capha pi&longs;catoria 82
&longs;capha in nauis in&longs;tru
mento 99
&longs;caphæ 82
&longs;caphium uas 100
& pro ligone eod.
&longs;chedia 101.102
&longs;chipho 99
&longs;eleucid es triremes 74
&longs;emira
in &longs;enatu, pro curia 62
Senecæ locus re&longs;titutus
&longs;entina 109 (162
Sidonia nauis 15.16
Sipontinus Polybij in
terpres taxatur 18.20.
26.149
&longs;ocij nauales 125.126
&longs;peculatoria nauigia 90
&longs;piagia 149
&longs;ubea 160
Suidas notatus 32
Syriacæ naues 14
Ta&longs;ij 18
tecta nauis apud Cæ&longs;a
rem quæ 18.19.20
tectæ naues 84
& 158.159.160
thalamegi tectum Ve
netijs 153
Theocriti &longs;cholia 100
Theophili&longs;cus 42.46.51
theoris nauis 23
thranites &longs;calmus 44
trabibus tyberim naui
gari 101
tran&longs;tra 123
triremis 16
triremem quis primus
inueneri
158
turritæ naues 52
Laurent.
Valla taxatus
85
VEctoria nauigia 83
uelum à tergo 120
uela contrahere 122
uela dare, ducere, face
re, pandere 121.122
uela quadrata, triangu
laria
uelis pri
119
uelis, remis&queacute; 119. 12
ueliuolantes naues 122
Venetorum nauale 152
Venetorum quinqu
mis 25
Victor Fau&longs;tus 35
uinatia nauis 79
uitiles naues è corio 95.
96
undeciremis Demetrij
159
ZAttare da carbon
ziàre 113 (79
CAPTIVIS, ET DE POSTLIMI
nio, & de Redemptis ab ho&longs;tib.lib. XLIX. Pandectarum.
po&longs;tliminium e&longs;t: non pi&longs;catorijs, aut &longs;i quas actua
rias uoluptatis cau&longs;a parauerunt.
ANTEQVAM ad huius legis in
ctorem
exi&longs;timet me in &longs;tudio&longs;orum
gratiam id oneris &longs;u&longs;cepi&longs;le. Qui (&longs;i modo a&longs;&longs;ecutus &longs;um
quod uolebam) hi&longs;ce meis ui
gilijs non mediocriter iuua
ri poterunt, modo ne grauentur i&longs;ta no&longs;tra in ma-
tate percurrere, quanta nos ea diligentia, quanto
que tum &longs;tudio, tum &longs;udore con&longs;crip&longs;imus. Euol
uendi nobis fuerunt omnes qui extant utriu&longs;que
linguæ autores, utinde &longs;umeremus ea quæ ad na
ualis no&longs;tri, & armamentarij ornamentum facere
uiderentur, in quibus &longs;ane colligendis, & undi
que
in habendo autem delectu iudicium adhibui, qua
le quantum que potui, conferendis collidendis&queacute;
inter &longs;e Græcorum & Latinorum locis, ut (&longs;i quæ
fieri po&longs;&longs;et) aliquam ex his &longs;cintillam ueri excute
rem. Quod quidem, ut uidere e&longs;t in toto opere, co
nati &longs;umus: & tamen fatemur, in tanto rerum an
tiquarum naufragio multa nece&longs;&longs;ario nos latui&longs;
&longs;e: qu&ecedil; neque colligere, neque animaduertere, ne
dum reficere potuimus: u&longs;queadeo iacent illa un
dis obruta, & in profundo demer&longs;a, &
ti &longs;epulta. Qu&ecedil; &longs;i quis in lucem reuocare poterit, ei
me plurimum debere præ me feram, eum querei
& naualis & nautic&ecedil; periti&longs;&longs;imum confitebor. Ti
bi in præ&longs;enti quæ potuimus enaufragij reliquijs
colligere, Lector, afferimus. quæ, &longs;i tibi
&longs;umus aliquid: &longs;in minus. &longs;ed nolo in initio ope
ris male ominari. Ip&longs;i certe in hoc otio nihil po
tius habuimus, quo ad traducendum hoc tem
pus uteremur. In hoc tractatu non ineptum fue
rit eum ordinem &longs;equi, qui nobis præ&longs;criptus e&longs;t
à Marcello Iuri&longs;con&longs;ulto. Quare de longis naui-
pi&longs;catorijs, po&longs;tremo de actuarijs: quib. auctuarij
nomine ip&longs;e adijciam reliqua, quæ non aliena ab
in&longs;tituto opere & &longs;u&longs;cepto uidebuntur.
LONGIS.
PHilo&longs;thephanus apud Plinium in &longs;eptimo
Nat.hi&longs;tori&ecedil; autor e&longs;t, Ia&longs;onem primum næ
uiga&longs;&longs;e longanaue. nec id alienum uide
tur ab eo quod
to
\ ska/fos wolu\ mege/qei,
u(pobid e&longs;t: Et primum quidem ædi
ficatam circa Pelium nauem, & magnitudine &
reliquo apparatu con&longs;uetum eo tempore modum
excedentem, quòd illius ætatis homines ratibus fe
rè & paruis acatijs uehi mos e&longs;&longs;et. Et paulo po&longs;t
&longs;ubdit,
muqo
aleu/sant
l) e)/nioi le/gousim, a)po th_s weri\
xai/wm a)rgo\m r\m taxu\m wrosagorouo/ntwm. id e&longs;t: Vocatam au
tem Argò nauem, ut nonnulli fabularum &longs;cripto
res a&longs;&longs;erunt, ab Argi cuiu&longs;dam nomine, qui qui
dem eam extruxerat, &longs;imul&queacute; nauigarat, quo &longs;i qu&ecedil;
nauis partes
miam illius celeritatem
celerem ueteres appellaui&longs;&longs;e. Tullius in primo Tu&longs;
culanarum, eam dicit nominatam Argò, quia Ar
giui in ea, delecti uiri uecti petebant pellem inau
ratam arietis. Illius autem nauigationis mentio e&longs;t
apud Herodotum in
e(/llhna
makrh_| nhi\ e(sai)_a
qem diiaprhcame/nous, k
basilh_id e&longs;t: Po&longs;t hæc autem Græ
cos alterius iniuriæ authores fui&longs;&longs;e. nauigantes &longs;i
quidem ad Colchorum regionem, &
Pha&longs;im uocant, cum obtinui&longs;&longs;ent ea, quorum gra
tia in loca illa uenerant, regis præterea filiam no
mine Medeam rapui&longs;&longs;e. Et uocabatur Argo, à fa
bro nauali, qui eam ædificauit, &longs;i Appollonio credi
mus in primo
Sic ex tempo
reuertimus, iuniorum gratia, ut po&longs;&longs;it intelligi:
In primis nauem diuinis artibus Argi
Extructam, intus compingunthabili armento.
Etiam&longs;i Pherecides dicat, eam
Argo, filio Phryxi,
hra/m. id e&longs;t: Hancautem
aiunt primam fui&longs;&longs;e
dicunt ab Aegypto pul&longs;um, primum eius generis Hæc
ideo adiecimus ex
ut &longs;cias nullam de Danao factam
Plmium, cum ex multis authoribus diuer&longs;os refe
rat longæ nauis inuentores, cum ait: Aege&longs;ias Pa
ralum, Cte&longs;ias Samyram, Saphanus Semiramin,
Archimachus Aegeonem. Nauium
ta mentio apud Tullium, Cæ&longs;arem, & reliquos re
ceptos autores, quibus legendis facile agno&longs;citur
di&longs;crimen inter longas & onerarias. Tullij Epi&longs;to
larum familiarium libro duodecimo: Lentulus
S.P.q.R. Quam &longs;u&longs;picionem
&longs;unt, maxime quòd &longs;ubito ex Lycia Sex. Marius &
C.Titius legati Dolabellæ à cla&longs;&longs;e di&longs;ce&longs;&longs;erunt, na
ui que longa
bus colligendis, non minimum temporis, labori
que con&longs;ump&longs;erant. Cæ&longs;ar in quarto Commenta
riorum: Quibus adductis eos in fidem recepit, na
uibus circiter LXXX.onerarijs coactis contractiś
que: quot &longs;atis e&longs;&longs;e ad duas legiones tran&longs;portan
das exi&longs;timabat quicquid præterea nauium longa
rum habebat, quæ&longs;tori, legatis, præfectiś que di
&longs;tribuit. Idem in tertio: Quibus derebus Cæ&longs;ar à
Cra&longs;&longs;o certior factus, quòdille aberat longius, na
ues interim longas ædificari in flumine Ligeri,
quod influit in
&longs;titui, nautas, gubernatoreś que comparari iubet. Idem in quarto: Ad hæc cogno&longs;cenda prius quàm
periculum faceret, idoneum e&longs;&longs;e arbitratus, C. Vo
Idem in
Quod ubi C&ecedil;&longs;ar animaduertit, naues longas, qua
rum & &longs;pecies Barbaris erat inu&longs;itatior, & motus
ad u&longs;um expeditior,
rijs nauibus, et remis incitari, & ad latus
&longs;tium con&longs;titui: at&que; inde fundis, tormentis, &longs;agittis
ho&longs;tes &ptail;pelli, ac &longs;ubmoueri iu&longs;&longs;it. Qu&ecedil; res magno
u&longs;ui no&longs;tris fuit. nam & nauium figura, & remo
rum motu, & inu&longs;itato genere tormentorum per
moti Barbari con&longs;titerunt, ac
retulerunt. Liuius in &longs;eptimo tertiæ decadis: Inde
Tarentum profectus, in ip&longs;is faucibus portus po
&longs;uit ca&longs;tra: naues, quas Liuius
habuerat, partim machinationibus onerat, appa
ratu&queacute; mœnium
tis & &longs;axis, omni&queacute; mi&longs;&longs;ilium telorum genere in
&longs;truit, onerarias quo&que;, non eas &longs;olum quæ remis
agerentur. Quorum uerbis planum fit, longas in
citariremis, onerarias uero nequaquam. Gr&ecedil;ci na
ues longas Polybius in &longs;exto,
id e&longs;t: Cum autem hi auxilium tuli&longs;&longs;ent, duabus
ip&longs;e longis nauibus cum ip&longs;is hominibus potitus
e&longs;t. Appianus de bello Ciuili,
a)nh/geto xeimw_
krai\, sardiw\ kai\ sikeli/am e)frou/rid e&longs;t: Hic autem cum
& hæc in &longs;uam pote&longs;tatem recepi&longs;&longs;et, per hyemem
onerarijs inde rece&longs;&longs;it: paucæ enim, quas habebat,
longæ naues, Sardiniæ & Siciliæ præ&longs;idio erant.
e&longs;t longa naue, ad differentiam
utitur idem Herodotus in eadem, in hæc uerba,
de\ fwkai/ees ou(_toinautili/h|si makrh_|si wrw_toi e(llh/nwm e)xh/santo.
ou(_toiei)/si\m oi(
a)lla\ wenthkonto/rh|si. id e&longs;t:
longis nauigationibus u&longs;i &longs;unt, Adriaticum Tyr
rhenum que mare, Hiberiam atque Tarte&longs;&longs;um oe
cuparunt: nauigabant autem non onerarijs naui
bus, &longs;ed actuarijs, qu&ecedil; quin quaginta remis ageren
tur. Thucyd.
in primo,
ksai=s u(\sera geno/mena tw_m bwikw_m, bih/resi me\m o)li/
kei_na. id e&longs;t: Videntur autem hæc multis po&longs;t Troia
norum res &longs;eculis facta fui&longs;&longs;e. & paucis quidem
utebantur triremibus, actuarijs autem quæ quin
quaginta remis agerentur, & longis præterea na
uibus in&longs;tructi erant, non &longs;ecus acilli.
Minores plerunque uiginti, triginta, aut quin
quaginta remis agebantur, & à Gr&ecedil;cis dicebantur
eæ quas Veneti barcas Diodorus in
&longs;ecundo de Succe&longs;&longs;oribus Alexandri,
diu/o triakonto\res meta\ t
we/seilem ei)s surakou/sid
e&longs;t: Agathocles
quæ triginta agerentur remis,
quarum Herodotus
konto/roisie)s tou\s memid e&longs;t: Tri
bus XXX.remorum actuarijs, ad Membleari libe
ros & &longs;ucce&longs;&longs;ores delatus e&longs;t. Plutarchus in The
&longs;eo,
r\m triako/ntorom a)/
lat
e)m
so/fois ei)s
r\ wloi_om ei)=nai, tw_m me\m w_s
go/ntwm. id e&longs;t: Nauem autem
bus nauigarat, & iterum inde redierat, quæ
triginta remis agebatur, ad Demetrij u&longs;que Phale
rei tempora
dem amouentes tabulas. In earum autem locum
&longs;ufficientes alias ualidas, atque ita compingentes,
ut in eorum quæ augentur, Philo&longs;ophorum di&longs;
putatione illa dubia, exemplum huius nauis
po&longs;ituma&longs;&longs;erebant enim alij eandem, alij con
tendebant contrà non Quæ uerba Plutarchi ideo protuli, ut &longs;ciri po&longs;&longs;et,
no&longs;tros Iurecon&longs;ultos &longs;ecutos fui&longs;&longs;e
rum, qui
rum
Iudicijs.l. Proponebatur, his uerbis: Item&queacute; &longs;i na
uis adeo &longs;æpe refecta e&longs;&longs;et, ut nulla tabula eadem
permaneret, quæ non noua fui&longs;&longs;et, nihilominus
eandem nauem exi&longs;timari. Paulus etiam in.l.
Inter
&longs;tipulantem. §.
Sacram.
ff.
De
illius
tus & Thucydides in locis &longs;uprà citatis. & idem He
rodotus in Melpomene,
to/rid e&longs;t: Sic quidem duas quinqua
ginta Dio
dorus in &longs;ecundo de &longs;ucce&longs;&longs;or. Alex.
keli/a wragmxltwm a)gwniw_m a)/frakta, kai\ wenthkonto/r
salmenos, e)neid e&longs;t: Cum autem
ille de rebus Siculis anxius e&longs;&longs;et, aphractis, & quin
quaginta remorum actuarijs ædificatis, duo milia
militum in illas impo&longs;uit. Polybius in primo,
reske/uacom le\ kai\ ta\ wobiloiph_ t
konto/rid e&longs;t: Parabant au
tem quæ reliqua erant nauigia, triremes, quinqua
ginta remorum actuarias, & maxima acatia. Et id
genus nauigiorum communi uocabulo
citur, ab autore ne&longs;cio quo, forta&longs;&longs;e Polybio, pro
lato à Suida in uocabulo quæ ita habent:
quo loco
&longs;ed unico
binis aut ternis, aut qu&ecedil;
forta&longs;&longs;e
pta ab equis celitibus, de quibus in actuarijs dice
mus. Xenophon autem in &longs;ecundo
tous
(opinor) e&longs;&longs;ent, propter tamen
& &longs;ociorum naualium, duobus tantum uel unico
pir tran&longs;tr aremige Verba
tis
xedame/nwm
ai id e&longs;t: Signo dato iu&longs;
&longs;it totis uiribus Cum
ad &longs;ua qui&longs;&que; negotia di&longs;ce&longs;&longs;i&longs;&longs;ent, nauium
læ duobus tantum ordinibus
unico tantum ordine: quædam autem pror&longs;us ua
cuæremigibus erant. Strabo uero in &longs;eptimo
krotom
rum ordine Quo loco mendum ine&longs;t in
uulgatis codicibus. legitur enim
gendumVerba Strabonis hæc
&longs;unt, id e&longs;t: Sunt et naualia, in
quib. Cæ&longs;ar undeuiginti naues,
dedicauit, ab uno
Illæ porro quæ binis remis
nis dictæ &longs;unt biremes: à Græcis
res wloi=om
ni me legi&longs;&longs;e apud probatum autorem. Polybius
in &longs;exto uidetur nolui&longs;&longs;e uti eo uocabulo, &longs;ed po
tius
habent,
kta me\m ei)/kosi, diafe/ronta tai=s
reis, kai\ dii/krota, kai\ id e&longs;t: Inter quas erant na
ues quadraginta, quarum xx.
biremes, & actuariæ erant. Vides ut cum potui&longs;
&longs;et &longs;cribere
krota
ti&longs;&longs;imis autoribus linguæ Græcæ, quos &longs;equeba
tus. Appianus quoque Alexandrinus in Mithrida
tico, his uerbis,
a(/katom. id e&longs;t: Tercentum con
&longs;tratæ naues, dicrota centum, cum reliquis harum
armamentis. Idem in eodem,
i(si/w| warapleou/shs, r(odii/a dii/krotid e&longs;t:
Cum autem regis oneraria nauis uelis præteriret,
biremis Rhodia in eam Quin & Tul
lius Epi&longs;tolarum ad Atticum XVI. eo uocabulo
u&longs;us ad amicum e&longs;t, dum ait: Nam & ip&longs;e Domi
tius bona plane habet dicrota: &longs;unt&queacute; nauigia præ
terea luculenta Sexti Buciali, cæterorum&queacute;. nam
Ca&longs;&longs;ij cla&longs;&longs;em, qu&ecedil; planè bella e&longs;t,
Tullius in quinto ad Atticum:
& dicrotum Mitylenorum, & aliud cata&longs;copium. Quare fit ut exi&longs;timem, apud A.
e&longs;t alius qui quartum de bello ciuili librum con
&longs;crip&longs;it, Dicrota octo,
tur in uulgatis: Capit ex eo pr&ecedil;lio
triremes duas, dicrota octo, complures remiges
Octauianos. Cæ&longs;ar ip&longs;e in 111.de bello ciuili bire
mes dixit, his uerbis: Quatuor biremes &longs;ubiectis
&longs;cutulis, impul&longs;as uectibus in interiorem partem
tran&longs;duxit. Liuius decad.
tertiæ libro quarto: Le-
Valerium prætorem
præ&longs;identem cla&longs;&longs;i Brundu&longs;io, Calabriæ&queacute; circà li
toribus, nunciantes Philippum primum Apollo
niam tenta&longs;&longs;e leuibus biremibus CXX. flumine ad
uer&longs;o &longs;ubuectum: deinde ut eares tardiore &longs;pe fue
rit, ad Oricum clam nocte excercitum admoui&longs;&longs;e. Tullius in Verrem actione &longs;eptima: Reprimebat
enim tibi &
clara illa non populo Romano reddita biremis,
&longs;ed pr&ecedil;tori donata cybea. Tranquillus in Iulio C&ecedil;
&longs;are: Nauali prælio in modum cochle&ecedil; defo&longs;&longs;o la
cu biremes, ac triremes, quadriremes&queacute; Tyri&ecedil; Aegy
ptiæ que cla&longs;&longs;is magno pugnatorum metu confli Biremes autem leues dictæ à Liuio, in loco
&longs;uprà &longs;cripto, à Romanis dicebantur Liburnicæ, &longs;i
Appiano credimus in Illyrico,
e)/tobom i)lluriw_m, o(i
krota, liid e&longs;t: Fuerunt Libur
ni, alterum Illyriorum genus, qui Ionium mare,
& quæ in eo &longs;unt, in&longs;ulas
& leuibus nauigijs: unde etiam nunc leues & ce
leres biremes Romanis Liburnicæ uocantur.
Lucianus in Dialogo qui
i)tali/am moi wlei_m lianokme\n
tou/rwm tw_m likro/iwm, oi(_s ma)lisa
i)id e&longs;t: Cogitanti mihi in Ita
liam naue profici&longs;ci, apparata e&longs;t nauis quædam le
uis & expedita, ex earum
lonium accolit. Tranquillus in Augu&longs;to: Tempe
&longs;tate in traiectu bis conflictatus, primo inter
montoria
tes Ceraunios, utrobique parte Liburnicarum de
mer&longs;a, &longs;imul que eius in qua uehebatur fu&longs;is arma
mentis & gubernaculo diffracto. Quo loco Tran
quillus Liburnicas pro leuibus biremib. dixi&longs;&longs;e ul
detur. Plutarchus in Catone uidetur Liburnica an
numerare inter eas naues, quæ non erant aptæ ad
belli conflictum, &longs;ed ad præcurrendum potius &
twni t
ai( ma/ximoi, li
qid e&longs;t: Voluit enim Catoni totius cla&longs;&longs;is impe
rium deferre. erant autem ad belli u&longs;um idoneæ
non pauciores quingentis: Liburnicæ uero, &longs;pecu
latoriæ & apertæ complures. Tamen ex eo
tarcho in Antonio uidere e&longs;t, Liburnicas etiam ha
bui&longs;&longs;e
sam, liw/k
na
to
wm ei)s au)to/m. id e&longs;t: Interea Liburnicæ apparuerunt,
qu&ecedil; à Cæ&longs;are mi&longs;&longs;æ per&longs;equebantur Ille
autem obuerti nauem iubens, at Euricles Lacædemonius, acer &
infe&longs;tus in&longs;tabat, in cata&longs;tromate ha&longs;tam uibrans,
tanquam in eum iaculaturus. Cum enim dicit
in qua erat Euricles, habui&longs;&longs;e
belli u&longs;um maxime & &longs;anè C&ecedil;&longs;ar Augu
&longs;tus,
eu)sro/fois de\, kai\ taxei/ais, kai\ weplhrwme/nais a)kri
nos,
a)ntw/niom, a)ci/wm mh\ dixid e&longs;t: In&longs;tructus au
tem Cæ&longs;ar non nauibus illis altis & amplis, quæ
o&longs;tentationis gratia parantur: &longs;ed agilibus, celeri
bu&longs;&queacute;, & ijs uiris probè oppletis, Tarenti & Brun
du&longs;ij cla&longs;&longs;em continebat. mi&longs;it autem ad
nuncium, petens ut ne amplius tempus otio&longs;itere
rent: ut inquit Plutarchus in Antonio.
imitatur nautilos pi&longs;cis, autore Plinio in nono,
Cap.
XXIX. dum ait: Inter præcipua autem mira
cula e&longs;t qui uocatur nautilos, ab alijs pompilos. Supinus in &longs;umma æquorum peruenit: ita &longs;e pau
latim
uelut exoneratpo&longs;tea duo
prima brachia retorquens, membranam inter illa
miræ tenuitatis extendit: qua uelificante in auras,
cæteris &longs;ubremigans brachijs, media cauda ut gu
bernaculo &longs;e regit: ita uadit alto
dens imagine, &longs;i quid pauoris interuenit, hau&longs;ta &longs;e Quæ Liburnicæ nomen à patria &longs;or
titæ &longs;unt:
cas, Syriacas, Rhodias, Liburnicas, at&que; Achaicas,
& eiu&longs;modi. ut Cæ&longs;ar in tertio de bellis ciuilibus:
Pr&ecedil;erat Aegyptijs nauibus Pompeius filius, A&longs;iati
&longs;ius, Rhodijs C. Marcellus
nic&ecedil; at&que; Achaic&ecedil; cla&longs;&longs;i Scribonius Libo & Marcus
Octauius: toti Bibulus
præpo&longs;itus
imperij re&longs;piciebat. Idem Cæ&longs;ar in tertio: Et naui
bus longis Rhodijs decem, & A&longs;iaticis paucis Ale Tullius de Diuinatione: Po&longs;tre
mo à Rhodia cla&longs;&longs;e de&longs;erti. Tranquillus
co &longs;uprà citato. Liuius decadis quartæ libro &longs;epti
mo: Rhodij celebratis exequijs aduer&longs;us cla&longs;&longs;em,
& una Coa quin queremi ad
in &longs;tatione e&longs;&longs;ent, profecti &longs;unt. Punicæ
à Liuio dict&ecedil;, decadis quart&ecedil; libro &longs;eptimo: Iam o
mnes in Idem in
ho&longs;tibus Liuius
mibus Romanis, & quatuor quadriremibus Rho
dijs, & duabus apertis Smyrneis in
&longs;us. Idem: Et erant naues Rhodiæ long&ecedil; omnium
celerrimæ tota cla&longs;&longs;e. Nauis Sidoniæ mentio e&longs;t
apud Herodotum
k tou_ a(/ rmxtos e)s ni/a sidiiwni/hm i(/zeto id e&longs;t:
Hic Xerxes relicto curru Sidoniam nauem
dens, &longs;ub aureo tentorio &longs;edit. Et in eadem,
u/mhse, kai\ e)poi/ee tau_ta, e)sid e&longs;t: Vt autem ho
rum eum de&longs;iderium cœpit, & hæc faciebat: Sido-
huiu&longs;modi efficere uellet, con&longs;cendere con&longs;ueue
rat. Euripidesin Helena,
ria quinquaginta remorum, dum ait:
*sidiwni/am lo\s, Liuius libro &longs;upra proxime citato: Rhodia una ca
pta memorabili ca&longs;u, nam cum ro&longs;tro percu&longs;&longs;i&longs;&longs;et
unco dente uelut manu ferrea iniecta, alligauit al
terius proram: inde tumultu iniecto, cum diuelle
re &longs;e ab ho&longs;te cupientes inhiberent Rhodij, tracta
anchora & implicita remis, latus
bilitate ea, ip&longs;a quæ icta cohæ&longs;erat, nauim cœpit.
Triremis à Græcis
Herodotus
tob
ka/rta o(/milom wobse/wm te kai\ tw_m id e&longs;t: Ap
parauit autem
Per&longs;arum, aliorum que auxiliariorum copiam. Idem
lihko/siai kai\ xi/liid e&longs;t: Erant autem mille ducentæ
&longs;eptem numero triremes. Et haud ita multo po&longs;t:
wloi_a mikra\, sid e&longs;t:
Triginta autem & quinquaginta remorum naues
cercuri, & hippagines, & parua præterea nauigia,
in unum omnia coacta numerum, ter mille e&longs;&longs;e
ui&longs;æ &longs;unt. Demo&longs;thenes in prima contra Philip
pum,
rw_m h(mi_m, o(/pws a)sfalw_, h( lu/namis wle/h. id e&longs;t: At&que; his hip
pagoga nauigia. quid præterea
remes. nam cum cla&longs;&longs;em ip&longs;e habeat, celeres trire
mes nobis e&longs;&longs;e oportet, quò exercitus no&longs;ter tuto
nauigare po&longs;&longs;it. Tullius actione tertia in Verrem,
mille fui&longs;&longs;e naues
Herodot
ne Per&longs;æ quidem, cum bellum toti Græciæ, dijs ho
minibuś que indixi&longs;&longs;ent, et mille numero nauium
cla&longs;&longs;em ad Delum appuli&longs;&longs;ent, quicquam
turPlutarchus in The
mi&longs;tocle citat
lia\s me\m h)_m new_m id e&longs;t: Xerxi autem, probe
enim noui, mille numero naues erant. Triremem
inuenit primus Aminocles Corinthius, autore Pli
nio, ex Thucydide in primo, quitamen aliter dice
reuidetur, dum ait,
ri/nqios nauphgo\s nau_s woih/s
Samijs Aminocles Corinthius naupegus naues
quatuor &ecedil;difica&longs;&longs;e. Videtur tamen a&longs;&longs;euerare, trire
mes primum ædificatas Corinthi, dum ait,
reis id e&longs;t: Et
triremes primum apud Corinthum in Gr&ecedil;cia ædi
ficatas fui&longs;&longs;e. Quibus uerbis facile colligere e&longs;t, a
pud Plinium legendum Aminoclem: non Amo
clem, ut uulgo &longs;criptum uideo.
Ari&longs;totele ex Plinio, quæ
shxw_ma meta\ wollh_s talaipori/as, e)f) w(_| tetrh/rhs e)ktre/xesa nu
kto\s e)ka/qise, kid e&longs;t: Quodam autem loco,
in quo erant breuia, re&longs;edit agger: id&queacute; multo mi
litum labore. in quem quadriremis nocte excur
rens impegit, quam &longs;tatim aduer&longs;arij nacti &longs;unt ex
cellentem, & probe ædificatam. Vide, &longs;i ocium e&longs;t,
Sipontinum: &
permi&longs;erit, facile agno&longs;ces.
deuice&longs;imo,
de\ le/ka, id e&longs;te
queremes decem, nouem ordinum tres, decem or
dmum decem, apertæ autem triginta. Tullius &longs;epti
ma in
Centuripina
ras imperauit: & &longs;imul ut &longs;e cæteri &longs;equerentur, &longs;i
gnum dari iu&longs;&longs;it: h&ecedil;c Centuripina nauis erat incre
dibili celeritate uelis. nam &longs;cire i&longs;to prætore nemo
poterat, quid qu&ecedil;que nauis remis facere po&longs;&longs;et. Et
paulo po&longs;t: Erat enim &longs;ola illa nauis con&longs;trata, &
ita magna, ut propugnaculo cæteris po&longs;&longs;et e&longs;&longs;e:
quæ, &longs;i in
habere inter illos piraticos myoparones uideret.
Quod autem Tullius Con&longs;tratam dixit,
do hæ&longs;itaui, num eadem e&longs;&longs;et quæ & tecta dicitur
à C&ecedil;&longs;are. quas tectas longas inuenere Ta&longs;ij.
Nam
antea ex prora tantum & puppi pugnabatur. Au-
Cæ&longs;ar in &longs;ecundo de Bello
ciuile: Appul&longs;a&queacute; ad proximum littus trireme con
&longs;trata, & in littore relicta, pedibus Adrumetum
profugerat. Idem in tertio: Atque omnes naues
incendit XXXV. in quibus erant XX. con&longs;tratæ. Idem Cæ&longs;ar alibi tectas uocat, in primo de bello
ciuili: Ma&longs;&longs;ilien&longs;es u&longs;i L. Domitij con&longs;ilio, naues
longas expediunt, numero XVII. quarum erant
XI. tectæ. Idem in tertio: Illæ triremes omnes, &
quinqueremes aptæ, in&longs;tructæ que omnibus re
bus ad nauigandum, præter has XXII. erant, quæ
præ&longs;idij cau&longs;a Alexandriæ e&longs;&longs;e con&longs;ueuerant con
&longs;tratæ omnes, quas &longs;i occupa&longs;&longs;ent cla&longs;&longs;e Cæ&longs;aris
erepta, portum ac mare totum in &longs;ua pote&longs;tate hæ
berent, commeatu auxilijś que Cæ&longs;arem prohi
berent. Aulus certe Hirtius omnem tollere dubi
tationem uidetur, dum ait: Magno&queacute; impetu qua
tuor ad eam con&longs;tratæ naues, & complures aper
tæ contenderunt, cui coactus e&longs;t Cæ&longs;ar ferre &longs;ub&longs;i
dium. Vides ut
diuer&longs;as: quod perinde e&longs;t, atque &longs;i dixi&longs;&longs;et, alias te
ctas fui&longs;&longs;e, alias apertas. Tullius
Verrem: Poteró ne in eos e&longs;&longs;e
inanes non modo habuerunt, &longs;ed etiam apertas:
in eum di&longs;&longs;olutus, qui &longs;olus habuerit con&longs;tratam
nauem, & minus exinanitam? Loquitur enim de
quadriremi centuripina. Aulus Hirtius in quarto
de bello ciuili: Ita&que; paucis diebus contra omnium
opinionem quadriremes XXII. quinqueremes
complures adiecerunt. Idem in eodem, haud ita
multo infra illum locum: Ex his quin queremes
quinque erant, & quadriremes decem: reliquæ in
fra hanc magnitudinem, & pleræque apertæ. Li
uius decadis quartæ libro &longs;exto: Biduum in appa
ratu morati, tertio die centum nauibus,
ptuaginta tectæ erant, cæteræ apert&ecedil;, minores om
nes ferè erant, profecti, Phoceam Necta
men uideo
mea memoria e&longs;t, &longs;ed ferè &longs;emper con&longs;tratas: tege
bantur enim aliquando & minores. Cæ&longs;ar in ter
tio bell. ciuil.
Similiter Vatinius, qui Brundu&longs;io
præerat, tectis in&longs;tructiś que &longs;caphis elicuit naues
Lælianas, atque ex his longius productam unam
quinqueremem, & minores duas in angu&longs;tijs por
tus cœpit: item&queacute; per equites di&longs;po&longs;itos aqua pro
hibere cla&longs;&longs;iarios in&longs;tituit. Idem in &longs;ecundo: Ma&longs;
&longs;ilien&longs;es po&longs;t &longs;uperius incommodum, ueteres ad
eundem
fecerant, &longs;ummá que indu&longs;tria armauerant: remi
gum, gubernatorum &queacute;magna copia &longs;uppetebat,
pi&longs;catoriaś que adiecerant atque contexerant, ut
e&longs;&longs;ent ab ictu telorum remiges tuti: has &longs;agittarijs
tormentiś que compleuerant. Idem in tertio: Sca
phas nauium magnarum circiter &longs;exaginta, crati
bus pluteis&queacute; contexit, eó que milites delectos im
po&longs;uit. Has autem Gr&ecedil;ci
etiam
&longs;i Sipontinus apud Polybium haud &longs;cio quàm re-
rit, eo forta&longs;&longs;e quod magis idoneæ e&longs;&longs;ent quæ con
&longs;ternerentur. Eo enim tempore quo primum Po.
Ro.
&longs;tatuitèrep.
e&longs;&longs;e, cum Carthaginen&longs;ibus de Si
ciliæ, atque adeò maris interni imperio naualibus
copijs dimicare, centum & uiginti
ædificandam curarunt: in qua centum fuere quin
queremes, & uiginti triremes. Nam antea quidem
eo ip&longs;o tempore, quo Me&longs;&longs;anam copias traducere
cœperunt,
toi_s u(ph_rxe nau_s.
ou)de\ei(=s. hoc e&longs;t: Non &longs;olum nullam nauem
&longs;tratamue
ga, aut lembus ullus ip&longs;is præ&longs;to fuit. Quare à Ta
rentinis & Locren&longs;ibus,
sug
lws lieko/misxm tou\s a)/idras.
ta\
o
mai/ois
tid e&longs;t.
Præter
ea autem ab Eleatis & Neapolitanis triremes, &
quinquaginta remorum acturias, cum commo
datò accepi&longs;&longs;ent, in his &longs;umma cum audacia mili
tes tran&longs;uexerunt. quo quidem tempore cum for
te
rent, & nauis quædam con&longs;trata, propter prom
ptitudinem reliquas omnes præcurreret, ca&longs;u im
pacta impedita&queacute;, in Romanorum ditionem ue-Ea itaque utexemplo u&longs;i, ad illius &longs;imilitudi
nem cla&longs;&longs;em &longs;uam umuer&longs;am ædificarunt. Con
&longs;tratæ uero naues dicebantur, eo quod
txPolybius in &longs;ecundo:
ka nau_s id e&longs;t:
decem Achæorum naues con&longs;tratas, & quæ habe
rent Subdit enim:
e)pi
trihid
e&longs;t: Tunc in Achaicarum nauium cata&longs;tromta in&longs;i
lientes, &longs;uperiores eua&longs;erunt, propter propugnan
tium multitudinem. At&que;hoc pacto quatuor qui
dem quadriremes in &longs;uam pote&longs;tatem
quinqueremem autem unam cum ip&longs;is homini
bus demer&longs;erunt, atque depre&longs;&longs;erunt. Loquitur
enim de ei&longs;dem Achæorum nauibus.
facies: &longs;i plures, maiorem. Nam quinqueremis
tiquam nullam adhuc uidimus,
quodam. Sed dubitamus an illud,
permulta alia, mentiatur antiquitatem.
Quinqueremem in&longs;tituit Ne&longs;ichthon, &longs;i Plinio
credimus, quæ Herodo
tus in id e&longs;t: Erat enim
queremis in Sunio. Illi ita&que; po&longs;itis in&longs;idijs, Theo
rida nauem occuparunt, Athenien&longs;ium primori
bus refertam. Appianus in Mithridatico:
r
la e)s
nhs
tai_s ma/lisa taxunautou/sais a)ne/pleom. id e&longs;t: Itaque trire
me cum ip&longs;is hominibus, nauibus &longs;uis alligata,
multis nauium ro&longs;tris, nec paucis &longs;polijsonu&longs;ti, ad
portum rediere. Cum autem ip&longs;orum quinque
remis ab ho&longs;tibus capta e&longs;&longs;et, eius ignari Rhodij,
ad conquirendam eam &longs;ex maxime celeribus na
uibus regre&longs;&longs;i &longs;unt. Mirum e&longs;t, quòd Aulus Hir
tius, &longs;iue Opius in bello Alexandrino quinquere
mem, pentiremem uocet, uocabulo &longs;emigræco &longs;e
mí que Latino, dum ait: Capit ex eo prælio penti
remem unam, triremes duas, dicrota octo,
reśSic enim legendum
cen&longs;eo, non Dycrotas. Idem in Aphricano bello:
Naues onerarias, qu&ecedil;
nullo repugnante, cepit. Marcus Tullius ubique
quinqueremes dicit, & optimi quique autores. Pontem con&longs;tratum, paludem&queacute; dixit idem Hir
tius,
excitari in altitudinem trium tabulatorum, ponti
bus traiectis con&longs;tratis&queacute; coniungi, quorum fron
tes uiminea loricula Idem in eo
dem: Pontibus palude Etin
te propter magnitudinem con&longs;tratum, copias tra
duxi&longs;&longs;er. Tullius libro primo de Oratore: Illa ue
ro deridenda
rudem e&longs;&longs;e &longs;e confiteri, quinqueremes aut
iores gubernare didici&longs;&longs;e. Ip&longs;e (quantum a&longs;&longs;equi
po&longs;&longs;um coniectura) exi&longs;timo quadraginta fui&longs;&longs;e
&longs;edilia in tabulato alterius lateris quinqueremis,
quæ quadringentis remigibus agebatur: ut ex uer
bis Plinij colligere e&longs;t libro trige&longs;imo&longs;ecundo, ubi
de echeneide, dum ait: Fertur Actiaco Marte te
nui&longs;&longs;e prætoriam nauim Antonij properantis cir
cuire, & exhortari &longs;uos, donec tran&longs;iret in aliam. Ideó que Cæ&longs;ariana cla&longs;&longs;is impetu maiore proti
nus uenit. Tenuit & no&longs;tra memoria Caij princi
pis ab A&longs;tura Antium remigantis, ut res e&longs;t etiam
au&longs;picalis pi&longs;ciculus. Siquidem noui&longs;&longs;ime tum in
urbem reuer&longs;us ille imperator, &longs;uorum telis con
fo&longs;&longs;us e&longs;t. Nec longa fuit illius moræ admiratio,
&longs;tatim cau&longs;a intellecta cum ètota cla&longs;&longs;e quinque
remis &longs;ola non proficeret, &
qui id qu&ecedil;rerent, circa nauim inuenere
gubernaculo: o&longs;tenderunt&queacute; Caio indignanti hoc
fui&longs;&longs;e quod &longs;e reuocaret, quadringentorum&queacute; re
migum ob&longs;equio contra &longs;e intercederet. Quibus
&longs;anè uerbis palàm fit, illam quinqueremem actam
à remigibus quadringentis, ut in altero latere du-qui &longs;i
nece&longs;&longs;e e&longs;t quadraginta &longs;edilia fui&longs;&longs;e in altero ta
bulati latere. Hæc idcir co adieci, ut Veneti
an illa eorum quinqueremis, quæ XXVIII. tantum
opinor tran&longs;tris con&longs;tat, ædificata &longs;it ad
quin De echeneide non adij
ciam qu&ecedil; Plutarchus in Sympo&longs;iacis tractat, etiam
&longs;i minime uideantur aliena: &longs;ed ad illum autho
rem graui&longs;&longs;imum, lectorem reijcimus. Quòd au
tem Tullius, Aut etiam maiores dixit, de &longs;ex, &longs;e
ptémque ordinum naue intellexi&longs;&longs;e uidetur: quas
Liuius Græco uocabulo hexeres hepteré&longs;que uo
cat, quartæ decadis libro &longs;eptimo: Regia cla&longs;&longs;is &longs;e
ptem & triginta maioris formæ nauium erat, in
quibus tres hepteres & quatuor hexeres
præter has decem triremes erant: & ij ade&longs;&longs;e ho&longs;tes
ex &longs;pecula quadam cognouere. Idem in eodem:
Maxime exterruit hepteres regia, à multo minore
Rhodia naue uno ictu demer&longs;a. Idem in eodem:
Ho&longs;tium cla&longs;&longs;is trium & nonaginta nauium fuit,
maximæ formæ naues, tres hexeres
hepteres. Robore nauium & uirtute militum Ro
mani longè Regios præ&longs;tabant: Regiæ naues agi
litate, & arte Appianus Alexandrinus de bellis ciuilibus libro
quarto,
lai_s a)ri/sais, e)ch/rous lampra\s e)piid e&longs;t: Cedens
Pompeius, in Aenariam conce&longs;&longs;it nauibus mul
tis, ijś que præ&longs;tanti&longs;&longs;imis, naui ip&longs;e hexere &longs;plen-Polybius:
sas, e)f) w(_m e)/plewm oi( srathgoi\, markios a)t
liid e&longs;t: Duas igi
tur hexeres, quib
lius duces uehebantur, primas in fronte, æqualiter
inuicem di&longs;tantes, con&longs;tituerunt. Lucanus in ter
tio, ubi de Bruti prætoria naue loquitur, hexerem
de&longs;crip&longs;i&longs;&longs;e uidetur:
Cel&longs;ior at cunctis Bruti prætoria puppis
Verberibus &longs;enis agitur, molem&queacute; profundo
Inuehit, & &longs;ummis longe petit æquora remis.
Hepterem Polybius
rh tid e&longs;t: Habenshe
pterem, quæ Pyrrhiregis quondam fuerat. quo lo
co &longs;eptiremem uertit Sipontinus, nec Liuium &longs;e
qui curauit. Diodorus Siculus libro uige&longs;imo:
twm l) h)_sam ai/ me/gisai me\m e(pid
e&longs;t: Ex his maximæ quidem hepteres erant, pluri
mæ autem quinqueremes.
ex Athenæo.
ex Diodoro Siculo, in loco &longs;uprà citato. Fuerunt
ut palàm fit ex Athenæo in quinto, his uerbis:
lw_m
tae)
pllh/qei wa/ntas
a
kh/reis, lwdekh/reis lu/o, e(ndiekh/reis lekate/
k
tid e&longs;t: Philadelphus
autem multos reges opibus &longs;uperauit, eratque ap
paratuum omnium ambitio&longs;e &longs;tudio&longs;us. Nauium
itaque copia & numero omnes &longs;uperabat. Quæ
uero maxima habebat apud &longs;e nauigia, hæc erant:
triginta ordinum, duæ: uiginti, una: tredecim or
dinum, quatuor: duodecim, duæ: undecim ordi
num, quatuordecim: nouem ordinum, triginta:
hepteres, triginta&longs;eptem: hexeres, quinque: quin
queremes, decem & &longs;eptem. Earum autem na
uium, quæ à quadrireme ad triremiolias u&longs;que
de&longs;cendebant, duplus erat ad has numerus. Quæ
autem ad in&longs;ulas deductæ
bus imperitabat ip&longs;e, & Lybiam, plures erant qua
ter millenis. Alexander Magnus, autore Plinio,
in&longs;tituit naues ad duodecim ordines. Philo&longs;te
phanus Ptolemæum Soterem in&longs;titui&longs;&longs;e uult ad
quindecim, Plutar chus tamen
bit Demetrio, dum ait:
te wentekaidiekh/rh nau_m wro/terom, ou)/te e(kkaidiekh/rh.
rom tet
kos liakosi/wm o)gdch/konta whxw_m, u(/
th/konta lu/oim l
kosi/ois, e)re/tais de/ tetrakixili/ois.
me/nhm e)pi/ te tw_m waro/diwm, kai\ tou_
li/wm a)podie/ontas, a)
liafe/rid e&longs;t: Antea
qui&longs;quam hominum nouerat: po&longs;tea tamen qua
draginta ordinum
Philopator, in longitudinem quidem productam
ad cubitos ducentos octoginta: altitudine autem
ad &longs;ummitatem u&longs;que nauis, duode quinquaginta
cubitorum. In&longs;tructa autem erat quadringentis
nautis, extra remiges, qui quater mille numero
erant. Capiebat præter hos nauis in aditibus unà
& cata&longs;tromate armatos milites paulo minus ter
millenis. Verum &longs;olam hæc nauis &longs;ui
exhibuit, ab immobilibus ædificijs parum admo
dum differens. Athenæus in quinto
ex
tur, &longs;ed tamen apertius & diffu&longs;ius, his uerbis,
tet
liakosi/am o)gdoh/konta whxw_m, o)ktw\ de\ kai\ bia/konta a)tr\ waro/
dou e)pi\ wa/rodom, u(/
xw_m.
au)th_s trei_s wro\s toi_s wenth/konta wh/xeis.
ra trixikonta wh/xh.
xw_m ta\s megi/sas.
kai\ gigone/nai li/am ei)/
e)pi\ th_s
ei)_xem e(p
de\ h)_m e(/kasom whxw_m.
l) h)_m kai\ o( a)/llos
tw lw/dieka whxw_m
bo/pews
kai\ o( tw_m
me/rh.
kixili/wm.
ma e)pi
xwri\s
o)li/gom.
wagh_
ta\ boh_
e)peno/
mh_ko
kodo/mhse li/qw| sere/w| wro\s we/nte wh/xeis
fa/laggas e)pika
trxiphxum ei)s bxi
r(adii/w
nois.
rhme/nwm fala/id e&longs;t: Quadraginta
con&longs;truxit Philopator, qu&ecedil; in longitudinem habe
ret ducentos octoginta cubitos: octo autem & tri
ginta in latitudinem ab aditu in aditum, in altitu
dinem autem u&longs;que ad &longs;ummitatem & oramna
uis, quod
bat, à &longs;ummitate autem extrema puppis ad eam
partem qu&ecedil; mari alluitur, tres & L.cubitos. guber
nacula autem habebat quatuor, &longs;ingula in
dinem triginta cubitorum, remos uero longiores
propterea quòd plumbum haberentin capulis, &
quòd ad interiorem partem grauiores e&longs;&longs;ent libra
mento, u&longs;ui habiles ad Fuit præ
terea duplici prora duplicí que puppe, ro&longs;tra&queacute; &longs;e
prem habebat:
dam autem contractiora erant, minoráque: non
nulla uero ad epotidas erant collocata. Zonas au
tem perpetuas habuit XII. quarum quæque &longs;ex
centorum erat cubitorum. Erat autem mira & e
gregia &longs;ymmetria: admirabilis præterea & alîus
nauis ornatus, ad cuius proiam & puppim erant
expre&longs;&longs;a animalia non minora duodecim cubito
rum, & in omni parte multiplici ceræ pictura ua
riegabatur. Tota uero ab ea parte, qua remi collo
cati erant, u&longs;&que; ad carinam ip&longs;am, in ambitu thyr
&longs;os habebat, cum perpetuis hederæ folijs. Multus
bantur partes, ut quæ&que; eis Cum autem
experimenti cau&longs;a deduceretur, &longs;u&longs;cepit remiges
plures quatuor In cata&longs;tromate uerò & aditibus ha
buit propugnatores bis mille
ginta, præter magnam multitudinem hominum,
quæ ad iuga erat: magnam præterea uim contine
bat rei frumentariæ. deducta autem fuit initio ab
E&longs;chario quodam, qui eam nauem compegi&longs;&longs;e di
citur, materia quinquaginta nauium quinquere
mium. Deducebatur
Po&longs;tea uero
nicia excogitauit deductionem, ducta fo&longs;&longs;a æqua
li naui longitudine, quam ad portum fodiendam
curauit. Huic fo&longs;&longs;æ fundamenta iniecit è &longs;olido la
pide in altitudinem quinque cubitorum, per quæ
tran&longs;uer&longs;ales trabes in latitudinem fo&longs;&longs;æ
inter &longs;e cohærentes, relicto loco 1111.
cuo, facto&queacute; incili, a qua marina totum locum de
fo&longs;&longs;um compleuit: in quem facile opera uiliorum
hominum induxit nauem, obturans eam partem,
quam ab initio aperuerat: rur&longs;uś que aquam mari
nam extraxit machinis, quo facto con&longs;edi&longs;&longs;e na
uem tuto in prædictis trabibus. Ante uerò quàm à
nauium longarum
omittam, me
fui&longs;&longs;e altiores, quàm ut è quadrireme armati mi
lites in eam tran&longs;ilire po&longs;&longs;ent. Quòd &longs;i Lector in
animum induxerit mecum attendere ad uerba Li
uij, facile (ut opinor) in eandem ea &longs;unt decadis terti&ecedil; libro decimo: Cla&longs;&longs;is Punica
ad Vticam &longs;tationem habebat: ex ea tres quadrire
mes, &longs;eu clàm mi&longs;&longs;o à Chartagine
&longs;eu A&longs;drubale qui cla&longs;&longs;i præerat, &longs;iue publica frau
de au&longs;o facinus, quin queremem Romanam &longs;upe &longs;ed neque ro&longs;tro ferire celeritate
terant, neque tran&longs;ilire armati ex humilioribus in
altiorem
la Quod ex uerbis ip&longs;is apertius mi-
Quod
autem de
enim unico
tam in aqua &longs;ignificat, ut uidebis apud
in Antonio, in hæc uerba:
polemi/wm e/pipleo/ntwm, fw
ta\s nxu\s, tou\s me\m e)re/tas c(pli/
tac m o)/yews e(\neka.
e(kate/roqem, c)n tw_| so)ma
reis kai\ wareskouasmi/nas a)mu/neqai. id e&longs;t: Antonius au
tem, cum prima luce adnauigarent ho&longs;tes, ueritus
ne propugnatoribus de&longs;titutas naues caperent, re
miges armari iu&longs;&longs;it, eos&queacute; in cata&longs;tromate in &longs;pe
ciem di&longs;po&longs;uit, ut
te lati &longs;unt, erigi
fauces obuer&longs;as continebat naues, tanquam in
&longs;tructas & paratas ad decertandum. Quo loco
reis
quod Suidas non uidetur intellexi&longs;&longs;e. Idem in Bru
to, id e&longs;t:
Non in&longs;tructam nauem, non militem ullum, non
ciuitatem denique habentes. Et in Sylla,
me\m e)/xwm naid e&longs;t: Mithrida
tes quidem illic naues habens remigio in&longs;tructas
ducentas. Herodotus
id e&longs;t:
Et habebat nauem in&longs;iructam & paratam, &longs;i fortè
maritimus exercitus moueretur. Euripides in lphi
genia in Tauris:
Polybius in primo aliter locutus e&longs;t, ut ui
debis:
di wx
tid e&longs;t:
Naues autem qu&ecedil; in faucibus erant utrin&que;, quàm
proximè ad paludes accedi poterat, expectabant
remigio in&longs;tructæ, ad irruendum in nauem eam
quæ exitura erat, atque ad eam capiendam parat&ecedil;. Latini aptas in&longs;tructaś que remigio
Liuius
decadis tertiæ libro primo: Cla&longs;&longs;is præterea data
ad tuendam maritimam oram: quia qua parte bel
le uicerant, ea tum quo&que; rem ge&longs;turos Romanos
credi poterat, quinquaginta quinqueremes, qua
driremes duæ, triremes quinque, &longs;ed aptæ in&longs;tru
ctæ&queacute; remigio triginta & duæ quinqueremes
& triremes quinque.
&longs;æpenumero dubitaui, quod nam id e&longs;&longs;et nauigij
genus. Necidem e&longs;&longs;e queat cum ijs, quas Polybius
etiam&longs;i
idem Polybius libro XVI.
pinor, quæ non tot remis agerentur, quot iu&longs;t&ecedil; tri
remes. ait enim:
trei_; u(ph_rxom. id e&longs;t: Cum his
liæ & triremes tres crant. Appianus certe in proœ
mio eas uidetur ponere infra
th/rid e&longs;t: Triremes autem ab he
miolia u&longs;que ad quinqueremem mille quingen
tæ: ut
pi ad malum u&longs;que binis remis, à malo ad proram
unico tantum agerentur: ut hodie quo que uidere
e&longs;t in nonnullis earum, quas fu&longs;tas Veneti uocant. Tu Lector &longs;i quid no&longs;ti rectius i&longs;tis, candidus im
perti: mea enim e&longs;t coniectura. Tibi po&longs;&longs;um pro
ferre &longs;cripta autorum, qui huiu&longs;ce rei mentionem
fecere: quibus legendis, poteris forta&longs;&longs;e meliora af
ferre, certius que iudicium lrac de re facere. &longs;ed Ap
pianum uideamus:
th/resi, e(kato\m de\ h(mioli/ai;.
gu/lois wolloi_s. id e&longs;t:
queremibus quidem quinquaginta, hemiolijs cen
tum: apertis uerò, cercuris, & onerarijs complu
ribus. Diodorus Siculus libro decimo nono:
to\s l: a)gala
wo/lews. id e&longs;t: Ip&longs;e autem hemiolijs nauibus &longs;um
ptis, Polybius
in quinto:
de\ a)fra/ktid e&longs;t: Duo
decim itaque con&longs;tratis nauibus in&longs;tructis, octo
apertis, triginta autem hemiolis per Euripum na
uigabat. Quibus locis
dem ferè poni exi&longs;timo. Sed hoc loco &longs;ubijciam,
quæ in fragmentis Polybij ex libro decimo&longs;exto Cuius quidem nobis copiam fecit
&longs;imo legatus Ea &longs;unthæc, quibus de
&longs;cribit pugnam naualem ad Chium factam inter
Philippum & Attalum, utin contextu uidebis:
fi/lipp
de\ wolemi/wm e)formou/ntwm wlei/osi
kai\ lus
de\ tw_m waro/ntwm ai)/resim, a)nh/xqh wara\ t
dioki/am.
rh\seim th_| tw_m meta/llwm
saqai
loipo\m a)sfalw_s h)/dih
mom.
lo\m kai\ qeofili/skom a(/ma
to tw_m wrok
diialelume/nom, a(/te wepeisme/nwm,
e)/ti me/neim e)pi\ tw_m
si\ais c)nergw_s wrose/
me/nw| tw_m wolemi/wm, qeofili/sk
wobikatalam
ple/keqai
xwrn/sas meta\ tw_m le/m
pekaraqo/kei
q
konta, su\m
kai\ wenth/konta.
sai wa\sas.
tarx
neggus a)paragge/ltws s
pesw\m o)kth/rei, kai\ wroem
g
lo/gws e)ge/neto
rhmioli/as, tau/th| lou_sa wlhg
wo\
new\s ou)ke/ti l
wloi/ou au)th_s e)diu
rw_| lu/o wenth/reis wro
foi_m
lie/fqeiram, c)n ci(=s h)_m kai\ lhmokra/ths o(
dielfoi\, kai\ nauarxou_ntes war) a)t
tw_m wolemi/wm, o( l) o)kth/rei, wara
leinokra/ths me\r pro\s o)kth/rh sumpesw\m, a
sas nau_m
pob wolla/kis e)pi
nwm eu)yu/xws a)gwnizome/nwm, ei)s
e)m
kra/ths a)pelu/qh waradio/cws, oi( de\ th_s wolemi/as new\s e)pi
wa/ntes eu)yo/xws liagwnisa/me
rhmcm a)polhfqe\m,
lionuso/dwr
h(\martem
ou(_ genome/n
kai\ qoru/
to pro\s t
w_m
nazom oi( wara\
weri\
wobi/
w(/s) a)kmh\m a)/krita me/neim ta\ o(/la, wolu\
kudiese\ras e)/xeim ta\s e)lpi\das.
eu)qe/ws e)kth_s a)
a)rti/ws ei)_pa.
ti/wm s
tom
feim h)/rcanio wara
tobom s
warakalou_ntes
new_m e)/tacam oi( makedio/nes
la
r(odii/ois e)ge/neto
e)carxh_s ta/cim e)k th_s prw/ths sum
lois.
ou)/te
ei)resi/ais, wote\ de\ wa/lim ei)s ta\s wrw/ras, d)
wlhga\,
qh/
nom.
naqai
gignome/nais ma/xais.
rontes tw_m wolemi/wm new_m
wa/lim e)kpobiple/ontis, kai\
e)ti/bwskom, oi(=s
mi/wm nau_s lie/fqeiram.
th/reis tw_m r(odi/wm, h(/te nauarxi\s, e)f) h(_s e)/plei qeofili/sk
ta\ de\ tau/t
me\m au)to/luk
ei)s wolemi/am nau_m, kai\
lom, s
ri\
ni/zeqai gennai/ws.
meta\ tw_m o(/plwm ei)s t
sas meta\ biw_m wenth/rwm, t
e)pifanws a)gwnisame/nous.
sw_ta
lim e)c a)/llhs o(rmh_s smueple/keto
kh_| lon mei waralno/men
xh_s gennaio/thti lampro/tob
qem
lwm.
wro/qesim, a)ei\ th_s gh_s o)rego/menom, ou) makra\m a)xei_xem th_s a)si/as.
m
weri\
ai(=s o( fi/lipp
los mi=am wenth/rh tw_m i)dii/wm e)k
come/nhm
ta\ diu/o tetrh/rwm.
me/nou tlw\ a)woxw/rhsim w(s pro\s tlw\ gh_m, e)pe/keito filotimw/tbom
e)gkrath\s gene/
men
e)ggu\s o)/ntas w(/rmhsem.
ta\ ska/fh.
wlhrwma/twm, ei)s ta\s e)ruqra\s a)pexw/rhoem.
th_s basilikh_s warask
ga\r e)poi/hsa/m ti texniko\m c)n tou/
lom.
worfurou_m i(mati/wm,
a)/t
lipp
th_| de\ wbipetei/a| th_|
wolu\s h)=m smuaqroi/cwm ta\s sfete/ras nau_s, kai\ wa akalw_m
a)/ndras eu)qkrsei_s ei)=nai, lio/ti nikw_si th_| naumaxi/a|. kai\ gar\
drame/ tis e)/nnoia kai\ wiqano/ths
nous t
qhma.
ei)s
tis, e/ce/lu
woiou/menoi t
rh_sai nausi\m.
de\ wrodiiafqei/rant
maxi/a| lekh/rhs, c)nnh/rhs, e(mh/rhs, e(ch/rhs.
frak
si, kai\ ta\ tou/twm plhrw/mata, c)n de\ th_| pro\s r(odii/ous diie fqa/rh
mo\m.
e(p
wenth/reis, kai\
rhsam me\m diu/o wenth/reis, kai\ trih/reis.
de\ tw_m me\m r(odii/wm a)pe/qanom ei)s e(ch/konta, tw_m de\wara\ a)t
li/ous, tw_m de\ wlhrwmxitwm ei)s e(cakixili/ous, e)a/lwsom de\ cw
gri/a tw_m me\m summaixwm kai\ makedo/nwm ei)s lixili/ous, tw_m l)
ai)gup
maxi/as,
poiei_
t
qormiqei/s e)pi\
mom e)pi\ tw_m nauagi/w.
e(cm_s h(me/ram s
me/nhm fantasi/lm.
ou_sam h(me/ram e)/ti weri\ tau_ta genome/n
menoi pro\s a)nh/l
nau_s, u)di
xi/om.
te
wolu\ th_s o(rmh_s au)
to
per
ta\ meta\ t
nous.
gi/wm.
swroume/nous,
to\s, a)
tuxou/
di graiyas
e)ktw_m trauma/twm, a)h\r kai\
n
mh/sant
taproei=nto
e)kei_n
da s
kai\ waraskoua/ ce
me/nws, kai\
talla/canta,
t
watri/d
&longs;idione multa &longs;ibi aduer&longs;ari uideret, ho&longs;tes etiam
cum multis con&longs;tratis nauibus haud procul in &longs;ta
tione e&longs;&longs;ent, animi pendebat, nec &longs;atis pro&longs;picie
bat, quid &longs;ibi poti&longs;&longs;imum in po&longs;terum faciendum
foret. Cumque præ&longs;entia utrum uellet eligendi
facultatem adimerent, tandem naues &longs;oluit præ
ter ho&longs;tium expectationem. Attalus enim, & qui
cum eo erant, &longs;perabant eum perlaturum ob&longs;idio
nem, ob apparatum Curauit autem
maxime &longs;ubita profectione uti, propterea quòd &longs;i
bi per&longs;ua&longs;i&longs;&longs;et &longs;e
iam tuto peruehi
&longs;e. Opinio autem eum fefellit, quam præceperat.
Attalus enim & Theophili&longs;cus, ubi con&longs;pexerunt
eum &longs;olui&longs;&longs;e, &longs;tatim in rem fuit autem eorum profectio nullo ordine di&longs;po&longs;i
ta: propterea quòd
u&longs;i &longs;umma remigum alacritate, impetum
Attalus ip&longs;e in dextram partem ho&longs;tium quæ ip&longs;a
præibat: Theophili&longs;cus uero in &longs;ini&longs;tram. At Phi
lippus
te oppre&longs;&longs;um, dato pugnæ &longs;igno his qui dextra
parte erant, pronuncians&queacute; ut aduer&longs;as naues op
ponerent, & cumho&longs;tibus acerrimè congrederen
tur, ip&longs;e cum leuibus nauigijs in paruas in&longs;ulas &longs;e
recepit, quæ in medio cur&longs;u erant: ibí que naualis
prælij euentum expectabat. Erat autem numerus
nauium earum, quæ cum Philippo erant, prælio
aptarum, con&longs;tratarum ad tres & quinquaginta,
& cum his minora apertá que nauigia: lembi ue
ro cum pi&longs;tribus centum quinquaginta. eas enim
naues qu&ecedil; Sami erant, non potuit omnes in&longs;true
re. Ho&longs;tium autem naues erant, con&longs;tratæ quidem
&longs;exagintaquinque cum Byzantinis, cum his præ
terea nouem trieremioliæ, triremeś que tres ad&longs;ti
terant: facto&queacute; pugnæ naualis initio ab Attali na
ue, continuo omnes quæ propius aderant, nulla
egentes cohortatione inter &longs;e concurrerunt. Atta
lus quidem impetum faciens in octerem, inferenś
que ei uulnus graue, quá que
que diutius hi qui in cata&longs;tromate
rent, tandem nauem ip&longs;am depre&longs;&longs;it. At Philippi
deceres, quæ princeps erat, in ho&longs;tium pote&longs;tatem
redacta e&longs;t, id que ca&longs;u inopinato. Nam cum in ip
&longs;am concurreret trieremiola, hanc ictu graui, ad
&longs;calmus collocari &longs;olet, &longs;auciauit: ei&queacute;
gubernatore non amplius ualente retinere nauis
impetum. Quare cum nauis ei adh&ecedil;re&longs;ceret, ualde
impedita erat: nec &longs;atis regi flecti&queacute; poterat. Quo
tempore du&ecedil; quinqueremes impetu &longs;acto, duabus
ex partibus eam conuulnerarunt: nauem que ip
&longs;am cum propugnatoribus depre&longs;&longs;erunt: & in ijs
Dinocratem, qui Philippi nauarchus erat. Perid
etiam tempus Diony&longs;odorus & Dinocrates, qui
fratres, & &longs;ub Attalo nauarchi erant, impetum fa
cientes: hic quidem in hepterem ho&longs;tium, alter ue
ro in octerem ca&longs;u decertandi admirabili u&longs;i &longs;unt. Dinocrates quidem in octerem concur&longs;u facto,
ip&longs;e uulnus accepit paulo &longs;upra aquam, cum na
uis ip&longs;a &longs;ine &longs;tira e&longs;&longs;et: conuulnerata autem ab &longs;e
naue ho&longs;tium ad eam partem, qua mari demergi
tur, initio quidem non potuit ab ea &longs;e expedire, e
tiam &longs;i Quare cum
Macedones forti&longs;&longs;imè &longs;e&longs;e
ferè periculum adijt. Attalo autem illi ferente au
xilium, facto in ho&longs;tilem nauem impetu, &longs;oluen
té que naues, quæ inter &longs;e adhæ&longs;erant, Dinocrates
quidem &longs;ic in&longs;peratò liberatus e&longs;t. Omnes autem
ho&longs;tilis nauis propugnatores forti&longs;&longs;imè dimican
tes conci&longs;i &longs;unt. Nauis autem ip&longs;a à propugnato
ribus nuda relicta, in Attali pote&longs;tatem redacta e&longs;t. At Diony&longs;odorus cum magna ui incitaretur ad
Præteruectus
nauis &longs;uæ remigium ami&longs;it, &longs;imul
quæ turres &longs;u&longs;tinere &longs;olent. Actis his rebus, circun
&longs;teterunt eum undiquaque ho&longs;tes, clamore facto,
excitató que tumultu. Reliqua quidem turba pro
pugnatorum, &longs;imul cum naue perijt: ip&longs;e autem
Diony&longs;odorus cum duobus comitibus, ad trire
mioliam, quæ in auxilium ueniebat, adnatauit. Pe
riculum autem reliquarum nauium utrinque par
erat. ut enim numero &longs;uperabant Philippi lem
bi, &longs;ic Attalus multitudine nauium con&longs;tratarum
præ&longs;tabat. Et &longs;ic gerebantur ea, quæ ad
lippi cornu erant, ut neutram in partem inclinata
e&longs;&longs;et uictoria: Attalus tamen niteretur meliore in
po&longs;terum &longs;pe. Rhodij autem initio profectionis
&longs;e&longs;e ab ho&longs;tibus
celeritate nauium, cum multo pr&ecedil;&longs;tantiores e&longs;&longs;ent
inimicis, conflixerunt cum Macedonibus, qui in
extrema acie erant: primum&queacute; nauibus in fugam
rum deter&longs;erunt. Vt
cœperunt illuc con&longs;i&longs;tere, auxilium ferentes peri
clitantibus: Rhodiorum uerò qui po&longs;tremi erant,
conuenerunt cum Theophili&longs;co: tunc di&longs;po&longs;itis in
aciem utrinque aduer&longs;is nauibus
ma alacritate, &longs;e&longs;e inuicem clamore tubis&queacute; cohor
tantes. Quòd &longs;i Macedones inter con&longs;tratas naues
lembos minime colloca&longs;&longs;ent, naualis prælij certa
men celerem facilemque exitum habui&longs;&longs;et. Sed ij
id'que multis modis. ubi enim primum utrorun
que conflictu ordines commoti &longs;unt, omnes inter
&longs;e commixti erant: unde neque facile enauigare,
neque naues flectere poterant, neque omnino uti
ijs rebus quibus &longs;uperiores erant: incidentibus in
eas lembis, aliàs quidem ad remigium, ut non fa
cile iuuari po&longs;&longs;ent opera remigum: aliàs autem in
proras, interdum etiam ad puppim, ut gubernato
rum remigumque mini&longs;terium impediretur. In
oppo&longs;itis uero conflictibus nonnihil ex arte com
menti &longs;unt. ip&longs;i enim inclinatis nauibus in proram
extra aquam uulnera
ues intra
deri quis po&longs;&longs;et. rarò autem id eueniebat:
enim partem
Macedones fortiter propugnarent è cata&longs;tromate
in prælijs, quæ cominus
ternauigando detergentes ho&longs;tium remos, inha
biles reddebant, moxque
qui ad puppim erant impetu facto, obliquis
& flectentibus irruentes, alios quidem conuulne
rabant, alijs autem armamenta auferebant: & iam
tali ratione decertantes, magnum numerum ho
&longs;tilium nauium depre&longs;&longs;erant. Celeberrime autem
in periculo uer&longs;atæ &longs;unt tres quinqueremes Rho
diorum: prætoria ip&longs;a, qua uehebatur Theophili
&longs;cus: po&longs;t hanc autem ea, cui præerat Philo&longs;tratus:
tertia uerò, quam regebat Autolycus: ea autem ue hac enim impetum faciente
in ho&longs;tilem nauem, relicto que in naue ho&longs;tium
&longs;uæ nauis ro&longs;tro, euenit ut nauis percu&longs;&longs;a cum ip
&longs;is hominibus deprimeretur: eos autem qui cum
Autolyco erant, cum per proram aqua &longs;ubintra
ret, circumuentos ab ho&longs;tibus initio quidem gene
ro&longs;e decertare: tandem uerò ip&longs;um
cium cum armis decidere in mare, reliquos autem
propugnatores animo&longs;e quo
quidem tempore Theophili&longs;cus auxilio
cum tribus quinqueremibus, nauem ip&longs;am &longs;erua
re non potuit, eo quod aqua iam oppleta e&longs;&longs;et.
uulneratis autem duabus ho&longs;tium nauibus, qua
rum propugnatores præcipites dedit: &longs;tatim
fu&longs;is
bus magnam partem
giè decertantium. Ip&longs;e uerò acceptis tribus uulne
ribus, quòd audacius in
priam nauem &longs;eruare potuit, ferente illi auxilium
Philo&longs;trato, &longs;u&longs;cipienté que in &longs;e præ&longs;ens
&longs;umma animi alacritate. Vbi uerò &longs;e cum &longs;uis na
uibus coniunxit, iterum recenti impetu cum ho
&longs;tibus uiribus quidem corporis defectus,
propter uulnera: animi autem robore clarior con
&longs;tantioŕ que, quàm antea ui&longs;us e&longs;t.
duo fui&longs;&longs;e naualia prælia multum inter &longs;e di&longs;tan
tia. Siquidem
creuerat, &longs;emper littus
di&longs;ce&longs;&longs;it longe ab A&longs;ia: &longs;ini&longs;trum uerò, quod auxi
bat cum Rhodijs, cum non Veruntamen cum Attalus ip&longs;e cum &longs;uis, dextrum
Philippi cornu &longs;upera&longs;&longs;e præclare uideretur: ip&longs;é
que Attalus iam appropinquaret in&longs;ulis, ad quas
Philippus
tum, con&longs;picatus Attalus quinqueremem &longs;uorum
unam extra periculum
&longs;tili naue, fe&longs;tinauit auxilium laturus illuc profici
&longs;ci cum duabus quadriremibus. Ho&longs;tili autem na
ue declinante, &longs;é que tanquam ad terram recipien
te, promptius in&longs;tabat,
te&longs;tatem redigere. Quod ubi Philippus con&longs;pexit,
audaciuś que pergere longe à &longs;uis Attalum uidit,
&longs;umptis &longs;ecum quatuor quinqueremib
hemiolijs, lembiś que præterea qui propius erant,
properauit, &longs;perans, quod euenit, intercipi po&longs;&longs;e:
eum&queacute; compulit cum magna animi anxietate ad
proximum littus naues eijcere: ibi&queacute; naui relicta,
Rex ip&longs;e cum &longs;ocijs naualibus, pedibus Erythras
profugit. Philippus autem
ctus e&longs;t, &longs;upellectilis&queacute; regiæ. Siquidem ij, qui cum
Attalo erant in tali periculo, quiddam ex arte mi
litari commenti &longs;unt. lauti&longs;&longs;ima enim quæque ex
&longs;upellectile regia in cata&longs;tromate & foris nauis ex
po&longs;uerunt: unde primi Macedonum, ubi ad lem
bos appulerunt, con&longs;pecta in lembis poculorum
multitudine, ue&longs;té que purpurea, in&longs;trumentis&queacute;
quæ eius cau&longs;a parari &longs;olent, mi&longs;&longs;o per&longs;equendi quare fa
ctum e&longs;t, ut Attalus in Erythrarum portum &longs;ine ul
lo impedimento &longs;e&longs;e reciperet. At Philippus, cum
in uniuer&longs;um toto nauali prælio inferior fui&longs;&longs;et,
tamen elatus ca&longs;u Attali, regre&longs;&longs;us e&longs;t: magnó que
&longs;tudio &longs;uis conqui&longs;itis, nauibus&queacute; in
cohortabatur &longs;uos ut bono animo e&longs;&longs;ent, quando
quidem uici&longs;&longs;ent nauali prçlio etenim &longs;ubierat co
gitatio, & ea opinio homines inua&longs;erat, tanquam
Attalus ip&longs;e in fuga occubui&longs;&longs;et: propterea quod
reuerteretur Philippus cum &longs;uis, capta religata&queacute;
regia naue. At Diony&longs;odorus coniectans id, quod
regi &longs;uo acciderat, &longs;ublato &longs;igno &longs;uas naues
cauit
in portus A&longs;iaticos. Sub idem tempus Macedones
qui aduer&longs;us Rhodios decertabant, iam diu malè
mulctati, &longs;e à periculo liberarunt: &longs;ingulæ enim na
ues &longs;e&longs;e recipiebant per cau&longs;am &longs;ubueniendi &longs;uis
laborantibus. Rhodij uerò cum nauium partem
religa&longs;&longs;ent, partem autem ro&longs;tris perfora&longs;&longs;ent, &longs;e
in Chiorum portum receperunt. Interiere autem
Philippi quidem in prælio nauali, quod cum Atta
lo ge&longs;tum e&longs;t, deceres, enneres, hepteres, hexeres:
liæ: lembi uerò uiginti quin&queacute; cum &longs;ocijs naualib.
in prælio autem aduer&longs;us Rhodios ge&longs;to depre&longs;&longs;ç
&longs;unt con&longs;tratæ decem, lembi ad quadragińta. Ca
ptæ &longs;untautem duæ quadriremes, &longs;eptem&queacute; lembi
cum &longs;ocijs naualibus. Earum uerò quæ cum Atta-
queremes, & regium
teriere duæ quinqueremes & triremes: nihil uerò homines autem occubuere
quidem ad &longs;exaginta: at eorum qui &longs;ub Attalo, cir
citer &longs;eptuaginta: qui &longs;ub Philippo
num ad tria millia: &longs;ociorum præterea naualium
ad &longs;ex millia: uiui capti &longs;unt,
rum ad duo millia: Aegyptiorum autem, ad &longs;eptin Talis
fuit. Philippus autem uictoriam &longs;ibi uendicabat,
duabus poti&longs;&longs;imum de can&longs;is. prima, quòd
in terram eijcere coegi&longs;&longs;et, & nauis regia in &longs;uam
ueni&longs;&longs;et pote&longs;tatem. altera, quòd &longs;tationem in lo
co, qui Argennon uocatur, habuerit inter
naufragia. Po&longs;tridie quoque &longs;e ge&longs;&longs;erit ut uictor
collectis reliquijs naufragij, &longs;ublatiś que & rece
ptis cadaueribus eorum qui agno&longs;ci poterant, ut
eam Rhodij nan
que & Diony&longs;odorus haud ita multo po&longs;t ab eo
dem expre&longs;&longs;erunt, ut necip&longs;e quidem &longs;e uictorem
exi&longs;timaret. Po&longs;tridie enim, rege adhuc circa hæc
occupato, certiores inuicem facti, uela
ip&longs;um: collocatis&queacute; in fronte nauibus, nemine con
tra eos prodire au&longs;o, retro abiere ad At Phi
lippus, qui nunquam antea eodem tempore ne in
mari quidem, tot taleś que uiros ami&longs;i&longs;&longs;et, ca&longs;um
quidem grauiter ferebat, animumque iam prope
modumde&longs;ponderat: ad exteros tamen occultare
ip&longs;æ non &longs;atis id ferre patí que uiderentur. Nam
præter alia multa, ea ip&longs;a quæ in prælio
omnes qui aderant, in timorem coniecerant. Fa
cta enim tanta hominum &longs;trage, eo ip&longs;o tempore,
totus locus, in quo dimicatum e&longs;t, oppletus e&longs;t ca
daueribus, &longs;anguine, armis, naufragijs, et
tis. Diebus autem, qui proxime &longs;ecuti &longs;unt, uidere
erat littora referta omnibus ijs rebus, quas retuli
mus, confu&longs;è aceruatim que conge&longs;tis. Ob quæ fa
ctum e&longs;t, ut non &longs;olum ip&longs;e, &longs;ed & omnes Macedo
nes in grauem animi Theo
phili&longs;cus
triæ que &longs;crip&longs;i&longs;&longs;et de ca&longs;u naualis prælij, &longs;uffecto
Clæonæo in &longs;uilocum, & exercitui præfecto,
cum morte commutauit, ob uulnera quæ accepe
rat: uir, qui in ip&longs;o periculo &longs;e egregium præ&longs;titit,
&
celebretur. ni&longs;i enim ille anteuerti&longs;&longs;et
cere in
rei bene gerendç omi&longs;i&longs;&longs;ent, perterriti Philippi au
dacia. Sed ille, facto prælij initio, ciues coegit tem
poris occa&longs;ionem &longs;equi. Coegit & Attalum
non ducere, tempuś que minime terere in appara
tu rerum ad bellum
certare, periculumque præ&longs;ens &longs;ubire. Quocirca
merito ip&longs;um Rhodij fato
ribus pro&longs;equuti &longs;unt, quibus
præ&longs;entes, &longs;ed etiam po&longs;teros prouo carent ad for Hactenus Po
lybius: cuius uerbis facile quis uideat genera ferè
omnia nauium, quæ ad belli u&longs;um quibus etiam
quæ obid dictæ Turritæ à Vergilio: id&queacute; non &longs;o
lum ad proram, &longs;ed etiam ad puppim. Appianus
de bellis ciuilibus:
prw/ram,
bebant, & ad proram, & ad puppim. Plinius libro
trige&longs;imo&longs;ecundo, ubi de echeneide: Sed armatæ
cla&longs;&longs;es imponunt &longs;ibi turrium propugnacula, ut
in mari quoque pugnetur uelut è muris. Cæ&longs;ar li
bro tertio de bello ciuili: At&que; alteram nauem quæ
erat ad cu&longs;todiam ab Acilio po&longs;ita, pluribus ag
gre&longs;&longs;us nauibus, in quibus ad libram fecerat tur
res. Vergilius in octauo:
Vnàomnes ruere, ac totum &longs;pumare reductis
Alta petunt pelago: credas innare reuul&longs;as
Cycladas, aut montes
Tanta mole uiri turritis puppibus in&longs;tant. Turres autem habui&longs;&longs;e Antonianos in pugna illa
nauali, qu&ecedil; ad Actium facta e&longs;t cum Cç&longs;arianis, li
quet ex Dione: cuius uerba quoniam nondum o
mnibus edita &longs;unt, ip&longs;e ad&longs;cribam. fu&longs;ius enim
quàm quiuis alius eorum, qui extant autorum, ea
de re &longs;crip&longs;i&longs;&longs;e uidetur: ut ip&longs;e Vergilius nihil poë
tarum more, aut
uideatur. eius autem uerba &longs;unt hæc:
name/nwm, te/l
xome/nwm a)posaleu/ousa, ou)k h)/negke t
a)dh/lou me/llhsim.a)ll) a)poknaiqei_sa a)po/ te tou_ g
te tou ai)gup
se, kai\ toi_s a)/llois toi_s u(phko/ois shmei_om h)_re.
au)tw_m eu)qu\s a)rame/nwm, kai\ e)s
ata\ tu/x
th_s kleopa/tr
kai\ nenikhme/nous feu/geim, e)fe/peto/ sfisim.
oi( loipoi\ sratiw_tai kai\ h)qu/mhsam kai\ e)tara/xqhsam.
drxinai kai\ au)toi\ tro/pom tina\ e)qelh/santes, oi( me\m ta\ i(si/a h)/geirom,
oi( de\ tou/s te wu/rgous kai\ ta\ e)/pipla e)s t
o(/pws
oi(
tes, kai\ wro\s t
cam
kai\ woikilw/tatom nai\ o\cu/tatom e)p) a)mfote/rwm o(moi/ws t\m a)gw_na
gene/qai.
kai\ ta\s
na
no/menoi, tou\s de\ e)w/qoum, toi_s de/ e)m
toi_s h)/dih o)/ntes.
nais e)/kop
resksu
ta\ gi
sois wallai_s kai\ wuknai_s,
e)peirw_nto.
de) a)pewqou_nto au)tou\s, o(/ti wote
xano/menoi.
gar\ ou)k h)qe/lhsem au)tw_|, o(/wws ta\
qai, to\te de\i)diw\m, o(/ti a)diu/natom oi( ei)/h a)/llws wroskrath_sai, e)p
e)kei_no, w(s kai\ mo/iom sfi/sim e)pikou/rhsom,
a)/llo au)_ ei)_di
ple/onte/s tisi, be/lh te wurfo/ra e)w) au)tou\s e)ceto/c
di
kai\ wi/t
w_s e(/kasa liekrou/onto.
cu/lwm h(/p
wrw_tom
w
natoi de\ wantaxh_| tou_to woiei_m o)/ntes
ta\ a)ntlhth/
e/kkai/ei.
ta\ waxe/a, kai\ tou\s nekrou\s e)pe/
qh te u(p) au)tw_m
kai\ tou_ a)ne/mou sfodrw_s e)pi
kai\ u(p) au)tw_m e)kei/nwm au)cano/menom.
me\m e)pe/kop
x
ma/lisa e)
fle/cwsim.
menoi, kai\
fos
tou_
t
por)r(ip
twm.
menoi
tonto.
wri/m tini au)tw_m s
a)pe/kteinam.
wura_|, tai_s nausi\ sugkatekau/qhsam.
reioi, wro\tbom me\m w(s e)/ti a)mu/neqai/ tin
wrose/smigom sfi/sim.
ti e)du/nanto.
poih/sainto, kai\
peirw_nto.
Cum igitur diutius nauali certamine, pari marte
decertarent, neutrí que &longs;uperiores adhuc e&longs;&longs;e po&longs;
&longs;ent, huiu&longs;modi prelij exitus &longs;ub&longs;ecutus e&longs;t. Cleo
patra, quæ à tergo
longiorem
Aegyptiaco prædita, permota&queacute; diuturna &longs;u&longs;pen&longs;i
animi anxietate, perpetua etiam in alterutram par
tem formidolo&longs;a expectatione, ip&longs;a &longs;e&longs;e ex impro
ui&longs;o in
fugæ &longs;ublato. Itaque ip&longs;i uela &longs;tatim in altum dede
runt, ca&longs;u oborto eo tempore &longs;æuo uento. Ratus
cti e&longs;&longs;ent fugere, minime uerò id Cleopatram pro Quo facto & reliqui
milites &longs;umma cum trepidatione animos de&longs;pon
derunt: & alioqui
fugere, eorum partim uela pandere, partim turres
ip&longs;as cum armamentis in mare proijcere
quò leuatis nauibus facilè effugere liceret: in quos
ad hæc
fugientes per&longs;ecuti &longs;unt, propterea quòd ip&longs;i &longs;ine
uelis e&longs;&longs;ent, utpote
gnam quæ &longs;tataria e&longs;&longs;et) multi&queacute; &longs;ingulis nauibus
&longs;e obijciebant eminus cominus&queacute; decertantes, ut
anceps dubium&queacute; utri&longs;&que; ex æquo certamen fuerit. i&longs;ti enim inferiorem nauium partem conuulnera
bant, remos&queacute; defringebant, gubernacula quoque
ip&longs;a lacerabant: con&longs;cendentes&queacute; foros, alios
ho&longs;tium ab&longs;trahebant, alios
& manus con&longs;erebant, iam pares numero cum il
lis facti, Illi uerò contis eos præcipites
curibus&queacute;
grauiora pondera in hunc u&longs;um parata, è &longs;uperio
nuś que
nauis eua&longs;erant. Qui rebus talibus gerendis inter
fui&longs;&longs;et, haud ab&longs;imilia e&longs;&longs;e duxi&longs;&longs;et ea (ut parua
magnis componamus) muris
in&longs;ulis multis & frequentibus, qui in mari oppu
narentur, u&longs;que adeò i&longs;ti
re conabantur, ceu arcem quandam quæ in conti
nenti e&longs;&longs;et: omniá que quæ ad oppugnandos mu
ros facere uidentur, admouebant. Illi autem qua
cunque
eos propellebant. Cum ita&que; diutius parimarte di
micarent, Cæ&longs;ar dubius quid &longs;ibi agendum foret,
iu&longs;&longs;itè ca&longs;tris &longs;ibiignem comportari. Neque enim
antea eo uti uoluerat, &longs;ibi &longs;uis&queacute;
piens. Tunc autem pro&longs;piciens aliter uictoriam &longs;e
con&longs;equi non po&longs;&longs;e, ad illud tanquam extremum Ibi uerò genus aliud pugnæ ui
dere erat. I&longs;ti enim &longs;imul undecunque adnauigan
tes, in aduer&longs;arios tela ignita conijciebant, faces&queacute;
ardentes emittebant: complures ollas etiam carbo
ne pice&queacute; refertas eminus machinis iaculabantur. Illi autem, ut &longs;ingula quæque poterant, detrude
bant. At ubi ea tela in
flammam&queacute; multam utpote in naui excitauerant,
potus gratia
ea ratione extinxerunt. Vbi uerò illa con&longs;umpta
e&longs;t, hauriebant aquam marinam: & qua ea multa Cum autem non po&longs;&longs;ent ubique id præ&longs;tare, ne
que enim multa, ne&que; ea ip&longs;a ingentia habebant in
&longs;trumenta ad aquam hauriendam: ua&longs;á que adeò
ip&longs;a propter trepidationem &longs;emiplena,
Quare non &longs;olum nihil
terea irritabant. Aqua enim &longs;al&longs;a maris, &longs;i &longs;en&longs;im
in flammam in fundatur, uehementer ip&longs;am exci
tat. Po&longs;tquam igitur & hac in re inferiores &longs;e ui
dent, ue&longs;tem multam qu&ecedil; cra&longs;&longs;ior habebatur, ip&longs;á
que adeò &longs;uorum cadauera in ignem inijciebant:
& eo modo per aliquod
bitus e&longs;t, ui&longs;us&queacute; remitti. Po&longs;tea uero ingruente &longs;æ
ui&longs;&longs;imo uento, in maius re&longs;plenduit, tanquam ab
ijs ip&longs;is excitatus: & interea dum pars aliqua nauis
conflagrabat, nonnulli eorum propius ad ignem
accedentes, in ip&longs;um in&longs;iliebant: armamenta&queacute; ip&longs;a
& nauis in&longs;trumenta alij con&longs;cindebant: alij defe
rebant, ut conijcerent partim in mare, partim in
ip&longs;os ho&longs;tes, &longs;i quo pacto illis nocere po&longs;&longs;ent.
nulli
uacua ab incendio erat, manus ferreas ha&longs;taś que
longas, &longs;i quando aliàs,
rum nauem aliquam arripere, ad &longs;e&queacute; alligare &
copulare po&longs;&longs;ent, & in eam &longs;e&longs;e deijcere quod &longs;i id
negaretur, illam &longs;altem &longs;imul incenderent. Vbiue
ro
ma ratione cauebant, ignem autem iam utraque
latera deuora&longs;&longs;e, in fundumque nauis perua&longs;i&longs;&longs;e: Aliqui
enim eorum, præcipué que nautæ, ab ip&longs;o fumo,
prius quàm flamma circumuenirentur,
tur: alij in ip&longs;a media flamma, ceu in fornace, com
burebantur: alij autem prius quàm id paterentur,
&longs;emiu&longs;tulati abiectis armis &longs;auciebantur ab emi
nus ferientibus: alij in mare &longs;e&longs;e præcipitantes &longs;ub
mergebantur: alij ab ip&longs;is ho&longs;tibus oppre&longs;&longs;i demer
bantur. Soli tolerabili ca&longs;u (ut in tali fato) occubue
re, quibus datum e&longs;t ut antè quàm tale
terentur, &longs;e&longs;e mutuis uulneribus confoderent, aut
&longs;ibi ip&longs;i mortem animo præ&longs;enti, nullum
pe&longs;&longs;i cruciatum, adferrent:
ardentibus nauibus, tanquam in rogo combu&longs;ta
&longs;unt. Qu&ecedil; cum uiderent Cæ&longs;ariani antea quidem,
quandiu aliqui
pius accedere uerebantur: ubi uerò ignis iam ferè
naues ip&longs;as con&longs;ump&longs;erat, ip&longs;i&queacute; Antoniani neque
&longs;ibi præ&longs;idio e&longs;&longs;e, nedum quicquam mole&longs;tiæ ad
uer&longs;arijs inferre poterant: tunc magno &longs;tudio &longs;um
má que alacritate ad eos adnauigabant, &longs;i quo pa
cto prædam &longs;eruare, ip&longs;umque ignem extingue
re, quem ip&longs;i intulerant, po&longs;&longs;ent. unde & multi eo
rum ab ip&longs;a flamma circunuenti, ip&longs;iś que ardenti
bus tabulis & armamentis, cum &longs;uis nauibus pror
&longs;us interiere. Hæc in gratiam eorum, qui non &longs;atis
Gr&ecedil;ca intelligunt, uertimus ferè ad uerbum. Qua
re non e&longs;t, cur doctiores de hac no&longs;tra &longs;ubita di-Nam
præter quam quod Dionis dictio nunquam mihi
placuit, mihi ip&longs;e
in hocloco Dionis &longs;cripta qu&ecedil; extant Ve
netijs, legi per ocium: qui mihi ui&longs;us e&longs;t
&longs;toriæ, nullam œconomi&ecedil; Sed il
lud uiderint eruditiores. Lectori &longs;atis &longs;it,
&longs;as Cycladas, aut montes concurrere montibus al
tis. Hic enim no&longs;ter ait:
Hæcideo adieci, utlectori negligenti in
culcarem ea, qu&ecedil; non po&longs;&longs;unt à
&longs;o non animaduerti.
maioribus, &longs;ed & minoribus actuarijs. Aulus Hir
tius de bello
rum
quam
&longs;uit. Has adiunctas nauibus
&longs;is aucto, & cætera. Inde ro&longs;tratæ dictæ naues: quæ
quia ex ære fiebant, ærat&ecedil; etiam dicebantur. C&ecedil;&longs;ar
in &longs;ecundo de Bello ciuili: Interim L. Na&longs;idius ab
C. Pompeio cum cla&longs;&longs;e nauium &longs;edecim, in quib
paucæ erant æratæ, L. Domitio Ma&longs;&longs;ilien&longs;ibus&queacute;
&longs;ub&longs;idio mi&longs;&longs;us. Vergilius in nono, ubi de nauib
Troianorum uer&longs;is in deas & nymphas maris:
-hinc uirgineæ (mirabile mon&longs;trum)
Reddunt &longs;e totidem facies, ponto&queacute; feruntur:
Quot prius æratæ &longs;teterant ad littora puppes.
his uerbis: Vna & LXXX. ro&longs;tratis nauibus, mul
tis pr&ecedil;terea minoribus, qu&ecedil; aut apert&ecedil; ro&longs;trat&ecedil;, aut
&longs;ine ro&longs;tris &longs;peculatoriæ erant, Qui
bus uerbis
non erant. Appianus in Mithridatico
uocat, Plutarch
Antonio:
ta/gmxta wro/s
kemDiodorus libro XX.
care uidetur ro&longs;tra exære, his uerbis:
*xalkw/mata tw_u a)gaqokle/ous new_m a)we/sEt paulo
po&longs;t &longs;ubdit:
e)m
Plutarcho in pleri&longs;que locis: et ex Appiano, ubi de
capite Marij Iunioris:
e)m
ei)pei=m, e)re/tEtip&longs;um caput Sylla in foro pro ro&longs;tris poni iu&longs;
&longs;it: iuuentuti&queacute; con&longs;ulis illu&longs;i&longs;&longs;e fertur, dixi&longs;&longs;é que,
prius remigem e&longs;&longs;e oportere, quàm ad tractanda
gubernacula accedere. Quin & Plutarchus in An
tonio
mxta serea\ kai\ traxe/a fulaasome/nwm. id e&longs;t: Nauibus
Cæ&longs;aris cauentibus, ne obuer&longs;&ecedil; cum ro&longs;tris firmis
& æratis Antonij Plutarchus in Pom
peio: Idem in Sylla:
Tullius in
dios, ut &longs;i qua ro&longs;trata in portu nauis deprehen&longs;a
&longs;it, publicetur. A ro&longs;tris autem Antiatium,
Romæ Ro&longs;tra Liuius libro octauo pri
mæ decados: Naues Antiatium, partim in naualia
Romæ &longs;ubductæ, partim in cen&longs;æ, è ro&longs;tris&queacute;
&longs;ugge&longs;tum in foro
&longs;trá que id templum appellatum. Quin & Tullius
ro&longs;tra u&longs;urpa&longs;&longs;e uidetur pro concione, qu&ecedil; pro ro
&longs;tris ad populum haberetur, in primo de Oratore:
Age uerò ne &longs;emper
que mediteris. Subdit enim:
foro, concione, iudicijs, &longs;enatu, &longs;tatui&longs;ti
omni genere &longs;ermonis. Neque longe po&longs;t &longs;ubdit:
Nam &longs;i quis &longs;tatuet hunc e&longs;&longs;e oratorem, qui
tummodoQuo loco In iu
re dixit, id e&longs;t, in foro: In iudicijs, pro ad &longs;ub&longs;ellia:
Apud populum, pro
pro curia. ut attentus lector facile &longs;ua &longs;ponte per
cipiat.
Prætoriam uerò nauem Græci
cant, no&longs;tri uulgò Capitaneam. Diodorus libro
XX. Idem autor
aliquando
rxggei/l
xontaExant & prædatoriæ, quæ merito inter longas &longs;cri
bendæ fuerint. Liuius decadis tertiæ libro nono:
Attilium Regulum, & L.
Manlium
Con&longs;ules annis própè quinquaginta nullum Ro
manum exercitum uiderant, præter prædatorias
cla&longs;&longs;es: quibus
ctæ erant. Quæ & piraticæ naues dicuntur ab eo
dem, decadis quart&ecedil; libro quarto: Sed &longs;i dijs placet,
affinitatem etiam per Philoclem præfectum eius
pepigi&longs;ti, & bellum aduer&longs;um nos gerens, mare
circa Maleam Idem
Liuius quartæ decadis libro &longs;eptimo, piraticas ce
loces uocat, dum ait: Apparuit inde piraticas cclo
ces & lembos e&longs;&longs;e. Idem decadis tertiæ libro pri
mo: Naues CCXX. quin queremes, celoces XX. de
ductæ. Et paulo po&longs;t: Naues longæ CLX. celoces
XII. Quibus uerbis uidetur ponere celoces inter
eas quæ non erant longæ. Græci naues prædato
rias & piraticas, Plutarchus in
Pompeio: &
uocat, cuiu&longs;modi erat Appianus in Mi
thridate, ubi de Piratis:
a)nti\ th_s gh_s e)karpou_nto t
h(mioli/id e&longs;t: Summá que pre&longs;&longs;i inopia &longs;ibi è mari quæ
&longs;tum faciebant, my oparonibus primum & hemio
lijs, deinde biremibus triremibuś que circumna
uigantes. Quibus uerbis
fra magnitudinem biremium, ut
quas &longs;uprà diximus:
ad malum binis remis, à malo ad proram uni-Vides me
&longs;udare Lector optime, quo tibi aliquid ueri&longs;imi
le in re tam ob&longs;cura afferre po&longs;&longs;im. Itaque dubi
tans, circun&longs;pectans & hæ&longs;itans, multa aduer&longs;a
reuerens, tanquam in mari immen&longs;o no&longs;tra uehi
tur oratio. Thucy dides in quarto,
lpta
k lhsriku_s meashni/wm triakonto/rou kai\ Et hæc
ex prædatorio Me&longs;&longs;eniorum actuario & celoce
&longs;ump&longs;erunt. Plutarchus in Sylla,
po&longs;uit, pro prædonibus Numidicis. Tullius pira
ticum myoparonem dixit, actione quinta in Ver
rem: An quòd ager Syracu&longs;anus
dijs te Prætore ua&longs;tatus e&longs;t
cu&longs;anum nauàrchorum &longs;anguineredundauit
quòd in portu Syracu&longs;ano piraticus myoparo na
uigauit
quandam piratarum præda refertam non cepe
runt, &longs;ed adduxerunt onere &longs;uo planè captam, at
que depre&longs;&longs;am. Eratea nauis plena iuuentutis for
mo&longs;i&longs;&longs;imæ, argenti facti atque &longs;ignati, multa cum
&longs;tragula ue&longs;te. Ac paulo po&longs;t: Interea Syracu&longs;ani,
homines periti & humani, qui non modò qu&ecedil; per
&longs;picua e&longs;&longs;ent uidere, uerumetiam occulta &longs;u&longs;picari
po&longs;&longs;ent, habebant rationem omnes quotidie pira
tarum qui &longs;ecuri ferirentur: quàm multos e&longs;&longs;e o
porteret, ex ip&longs;o nauigio quod erat factum &longs;ex re
morum numero, conijciebant. Et non multo po&longs;t
de eodem nauigio: Hæcigitur e&longs;t ge&longs;ta res, hæc ui-
beratus: &longs;ymphoniaci Romam mi&longs;&longs;i, formo &longs;i ho
mines, & adole&longs;centes, & artifices Quibus &longs;ane uerbis, ni&longs;i fallor, planum fit, illum
myoparonem habui&longs;&longs;e &longs;ex qua
re non ab re, inter longas naues ad&longs;cribi debeat. Idem Tullius &longs;eptima in Verrem,
paronum meminit his uerbis: Hic te prætore He
racleo archipirata cum quatuor myoparonibus
paruis ad arbitrium &longs;uum nauigauit. Prò dij im
mortales piraticus myoparo, cum imperium P.R.
naues ac fa&longs;ces e&longs;&longs;ent Syracu&longs;is, u&longs;que ad forum et
ad omnes urbis crepidines acce&longs;&longs;it. Erant enim &
parui myoparones, quorum mini&longs;terio præfecti
triremium &
lo Hirtio de bello Alexandrino: Ip&longs;e Octauius &longs;e
in &longs;capham confert, in quam plures quum fuge
rant, depre&longs;&longs;a &longs;capha, uulneratus
&longs;uum myoparonem: quò receptus, cum prælium
nox diremi&longs;&longs;et, tempe&longs;tate magna uelis profugit. Plutarch
p
ri profugit cum tribus my oparonibus Græcis, to
tidem&queacute; biremibus Rhodijs in Myoparo au
tem ille egregius de cla&longs;&longs;e Mile&longs;iorum, quem pr&ecedil;
&longs;idij cau&longs;a &longs;ecum Verres abduxit Myndum, ibique
uendidit, non eratinter paruos, quorum &longs;uprà ab
eodem mentio facta e&longs;t. Erat enim militibus remi
gibuś que ornatus atque armatus. &longs;ed &longs;atius fuerit
ea &longs;unt actione tertia in Ver
rem: Mile&longs;ios nauem popo&longs;cit, quæ eum præ&longs;idij
cau&longs;a Myndum pro&longs;equeretur. Illi &longs;tatim Myopa
ronem egregium, de &longs;ua cla&longs;&longs;e ornatum atque ar
matum, dederunt. hoc præ&longs;idio Myndum profe
ctus e&longs;t. mox &longs;ubdit: Illud quoque quod neque ta
ceri ullo modo pote&longs;t, neque dici pro dignitate, co
gno&longs;cite, milites remigeś que Miletum Myndo pe
dibus reuerti iubet: ip&longs;e myoparonem pulcherri
mum de decem Mile&longs;iorum nauibus electum, L. Magio & L.
Rabio qui Myndi habitabant, uendi
dit. Plutarchus in Antonio myoparonas uocare
uidetur, quos pha&longs;elos dixit Appianus, ubi
rei cum Plutarcho meminit. Verba Plutarchi &longs;ic
habent:
dielfw_| wara\ tou_ a)ndro\s ei)/kosi muwpa/ rwnd
tou_ a)delfou_ sratiw/tid e&longs;t: Octauia, præter ea
quæ pacta
ginti myoparonas concederet, à fratre
rito mille pedites Romanos. Appianus autem &longs;ic
ait:
ni/
kai\ mxkrw_m, kai\ t
f
lectis ab Antonio militibus, quib. &longs;piculatoribus
corporis&queacute; cu&longs;todibus uteretur ip&longs;e. Quibus &longs;ane
Appiani uerbis, ni&longs;i alium autorem quàm Plutar-
&longs;e pha&longs;elos: quorum forma mixta erat ex naue o
neraria, &
ciendos locauit Franci&longs;cus Rex Regum ad
numPha
&longs;elum autem ea ratione, qua de&longs;criptus e&longs;t ab Ap
piano & Plutarcho myoparo dictus, lepido uer&longs;u
con&longs;ecrauit Ca&longs;tori & Polluci Catullus: quibus &longs;a
ne uer&longs;iculis aperte docet, eum fui&longs;&longs;e maxime
po&longs;itum
Siue palmulis Opus foret uolare, &longs;iue linteo. Verg
lius in quarto: Et
&longs;elis. Sed minime
&longs;ubtexere Catulli:
Pha&longs;elus ille, quem uidetis ho&longs;pites,
Ait fui&longs;&longs;e nauium celerrimus,
Neque ullius natantis trabis impetum
Nequi&longs;&longs;e præterire, &longs;iue palmulis
Opus foret uolare, &longs;iue linteo.
Strabo xv.
ou)k e)/lat
fash/lIp&longs;e
octuaginta biremes, triremes, & pha&longs;elos. Multa
lem my oparonis
&longs;ed nihil admodum mihi arri&longs;it: ni&longs;i &longs;i fidem habe
re non grauabere enarratori Ari&longs;tophanis in
ros.
diourgei_id e&longs;t: Naxiurges erant nauigia
&longs;ic dicta, quæ fierent in Naxo in&longs;ula, & etiam cni
durges à Cnido, & cercurum à Corcyra, paronem
quoque à Paro. Quod &longs;i uerum e&longs;t, au&longs;im & ego
conijcere, myoparonem e&longs;&longs;e nauigij genus com
po&longs;itum ab utraque forma earum nauium, qu&ecedil; fie
ri &longs;olebant in Myunte & Paro in&longs;ula, ut ex utriu&longs;
que forma compo&longs;itum effictumque uocabulum
uideatur. Sed ex alia parte mouet Plinius, qui &longs;cri
ptum reliquit, cercurum in Cypro
magna fides habenda &longs;it Ari&longs;tophanis enarratori. quare fit ut Delio opus &longs;it.
Quando uerò ad belli
u&longs;um &longs;unt etiam nece&longs;&longs;ariæ eæ naues, quas Hippa
gines dicunt, Hippagogas uocat Liuius, à
tandis equis:
pauca de illis dixero ex probati&longs;&longs;imis autoribus. Liuius igitur quintæ decadis libro quarto,
nam
no&longs;træ interpretationis egeat, dum ait: Fortè po&longs;te
ro die quàm Sybota cla&longs;&longs;is tenuit quinque & tri
ginta naues, quas hippagogas
fectæ cum equitibus Gallis, equis&queacute; Phanas pro
montorium Chiorum petebant. Demo&longs;thenes in
prima contra Philippum:
i(ppe/wm i(p
In&longs;uper & equitum parti cen&longs;eo comparare hippa
gines, triremes, aliáque idonea ad tran&longs;portandos
eos nauigia. Quas tamen Polybius
in primo:
hippagines, dantes ex ijs lora, & funes tractorios
nauibus, quæ in tertia cla&longs;&longs;e erant. Et paulo po&longs;t:
Diodorus libro
uige&longs;imo:
r(um
ratw_m wo/
militares & hippagines remulco tractas ab ijs qu&ecedil;
remigio uterentur: po&longs;tremo etiam & prædonum
pontones & annotinas, mercatorumque. Qui
bus & Polybij uerbis, & Diodori, apud Demo&longs;the
nem in loco &longs;uprà citato,
ter non ut
&longs;ent
& auditoribus &longs;uis enarrabat: quem hocloco no
mine appellare
& hippegi remulco trahebantur, ut uides ex utro
que autore. Remulco autem trahere Latinum e&longs;t,
& à Liuio & Cæ&longs;are u&longs;urpatum. Liuius quart&ecedil; de
cadis, libro &longs;eptimo: Contemplatus Eudemus ho
&longs;tes claudas mutilaś que naues apertis nauibus re
mulco trahentes xx. paulo amplius integras, ab
&longs;cedentes èturri prætoriæ nauis, &longs;ilentio facto, ex
urgite inquit. Cæ&longs;ar in &longs;ecundo de Bello ciuili:
Hunc &longs;equutus M. Ruffus Quæ&longs;tor nauibus XII.
quas præ&longs;idio onerarijs nauibus Curio ex Sicilia
eduxerat, po&longs;tquam relictam in littore nauem
&longs;pexitIp&longs;e ad Curionem
Idem in tertio: Ad Oricum uenit,
&longs;ummer&longs;am&queacute; nauim remulco multis&queacute;
funibus abduxit.
naues quibus utebantur ad tran&longs;portandos mili
tes; & ea re
uige&longs;imo, his uerbis:
m/ .tou/twm l) h)_m h( megi/sh, wenth/rhs.
tika\
e)la/
ro centum quadraginta: quarum maior erat quin
queremis, minor militares pr&ecedil;
terea pontones &longs;ub&longs;equebantur plus quàm ducen
ti: qui peditum Idem
in eodem:
sratiw_tid e&longs;t: Pontones cepit plus quàm
centenos, in quibus erant
lia. Idem in eodem:
nausi\m e)rumou/lkoiw sratiwtika\ wo/ria. id e&longs;t: Per aliquot
dies celeribus nauibus remulco trahebant milita
res pontones. Idem in eodem:
ria wro\s t
namim. id e&longs;t: Cum non &longs;atis haberet pontonum ad
tran&longs;portandos milites, trifariam diui&longs;it exerci
tum. Plato in tertio de Legibus,
pro curru:
g
xedo\m a)polw/lVehicula ita ut tunc inter &longs;e com
meare po&longs;&longs;ent, &longs;iue terra, &longs;iue mari, omnia (ut ita
dicam) cum artibus ip&longs;is perierant. Eiu&longs;modi po-
bello ciuili: Plera&longs;que naues in Italiam emittit ad
reliquos milites, equiteś que tran&longs;portandos: pon
tones, quod e&longs;t genus nauium Gallicarum, Ly&longs;&longs;i
reliquit: hoc con&longs;ilio, ut &longs;i forte Pompeius ua
cuam exi&longs;timans Italiam eò traieci&longs;&longs;et exercitum,
quæ opinio erat edita in uulgus, aliquam Cæ&longs;ar
ad in&longs;equendum facultatem haberet. Nec ueri&longs;i
mile e&longs;t eos pontones, quorum meminit Cæ&longs;ar,
fui&longs;&longs;e id genus nauigij ratiarij, quo pa&longs;&longs;im utimur
ad traij cienda flumina, quas uulgo charieras di
cunt. Etiam&longs;i Paulus
uitutum
tur, his uerbis: Flumine interueniente uia con&longs;ti
tui pote&longs;t, &longs;i aut uado tran&longs;iri pote&longs;t, aut pontem
habet: diuer&longs;um, &longs;i Quo lo
co pontones uidetur pro
que Cæ&longs;ar, qui u&longs;us uidetur ueluti Gallico
uocabulo, uel Quod
nuere uidetur Tullius de Aru&longs;picum re&longs;pon&longs;is,
dum ait: Quæ nauis unquam in flumine tam uul
gata omnibus, quàm iftius ætas fuit? Diodorus
tamen Siculus
detur, ni&longs;i &longs;it librariorum mendum:
met) o)li/gwm e)m
lu/sim th_s wlid e&longs;t: Ip&longs;e
cis
giliarum. Strabo decimo&longs;eptimo:
ut
mei_aRhodij præ&longs;idiarias
naues
uige&longs;imo: Idem in eodem:
id e&longs;t: Pr&ecedil;
&longs;idiariæ Carthaginen&longs;ium ubi id re&longs;ciuerunt, con
fe&longs;tim per&longs;ecutæ &longs;unt.
Sed prius quàm à longis nauibus ad onerarias
profici&longs;car, non tacebo quid de celeritate quinque
remis ad triremem dubitare uideam uiros docti&longs;&longs;i
mos, qui quin queremem tardiorem fui&longs;&longs;e triremi
opinati &longs;unt, ex Liuij uerbis, tertiæ decadis libro
octauo. ea &longs;unt hæc: Adherbal coniuratis in quin
queremem impo&longs;itis, præmi&longs;&longs;á que ea, quia tar
dior quàm triremis erat, ip&longs;e cum octo triremibus
modico interuallo &longs;equitur. tardior enim erat
propter pondus. Subdit enim: Quin queremis Ro
mana &longs;eu pondere tenacior, &longs;eu pluribus remo
rum ordinibus
regeretur, duas triremes &longs;uppre&longs;&longs;it. Sed Iulius Cæ
&longs;ar in
tollere uidetur, his uerbis: Con&longs;picatæ que naues
triremes duæ nauem Decij Bruti (quæ erat hexe
res, ex Lucano &longs;uprà citato) quæ ex &longs;igno facilè co
gno&longs;ci poterat, duabus ex partibus &longs;e&longs;e in eam in
citauerant. Sed tantum re proui&longs;a, Brutus celerita
te nauis eni&longs;us e&longs;t, ut paruo
triremes: quod & &longs;imiliter de quinqueremi facilè
credere e&longs;t. Sed
tionem factam uidemus à Polybio. Liuius etiam
meminit quintç decadis quarto uolumine, his uer
bis: Per&longs;ius po&longs;t reditum ab Eumenc, Erepontis
&longs;pe deiectus, Antenorem & Callippum præfectos
cla&longs;&longs;is cum XL. lembis (adiectæ ad
quinque pi&longs;tres erant) Tenedum mittit. Pi&longs;tris au
tem terno remorum ordine agebatur. Vergilius
in quinto, pi&longs;trim pro cognomento indito trire
mi po&longs;ui&longs;&longs;e uidetur:
Velocem Mne&longs;theus agit acri remige pi&longs;trim.
Subdit enim:
Mox Italus Mne&longs;theus, genus à quo nomine
Memmi:
Ingentem&queacute; Gyas ingenti mole Chymæram,
Vrbis opus: triplici pubes quam Dardana uer&longs;u
Impellunt, terno con&longs;urgunt ordine remi.
Neque enim fur&longs;&longs;et æqua & par contentio, &longs;i pi
&longs;tris illa pauciorib
quàm Chymçra, cui Gyas prçerat. Polybius
uocat,
tagme/nou
xqei\s ei)s
e)f) h(_s au)to\s e)pe/plei. id e&longs;t: Cedente die præ&longs;tituta, ade
rat Philippus profectus à Demetriade in &longs;inum
Maleam, habens quinque lembos & unicam pri
&longs;tim qua uehebatur. Solebant autem cognomer
Lucianus in dialogo quod
tikru\ de\ a)nxi logom h( wrw/r
me/nh tid
e&longs;t: Eregione autem proportione prora extructa
erat, in longum producta, habens utrinque I&longs;in
deam, quæ cognomentum naui dederat. de qua
rum Aliæ etiam
dictæ Seuleucides triremes, à Seleuco. Plutar
chus in Pompeio:
p
ko\s, tw_m de\a)/llwm oi( me\m c)n makrai_s o)moi/ws nausi\, oi( de\c)n o(lka/
si a(/ma sumpare/pleom
dum in
Seleucide triremi cum uxore e&longs;t: aliorum uerò
nulli
alij autem in onerarijs. Appianus de eadem Pom
peij fuga loquens, his uerbis utitur:
li/am g
wara/ te r(odi/wm kai\ turi/wm a)fi/konto
Cornelia uxore, nactus quatuor triremes, qui ad
officium illi ab Rhodijs & Tyrijs præ&longs;to fuerant,
profugit.
autore Aniano apud Suidam:
o(/lka/da, o(/som megi/sh nikomhdii\s, h)\ o i)gup
uidetur ueni&longs;&longs;e dicendi tempus. Sic &
Thucydidem, à loco iuxta Lacedæmona.
DElongis
cis quæ onerariç dictæ, quòd
e&longs;&longs;ent oneri ferendo idoneæ: & ea ratio
ne Polybius in primo:
nansi\ forthgoi_s. Liuius decadis tertiæ libro &longs;eptimo:
Naues quas Liuius
partim machinationibus onerat, apparatu&queacute; mœ
nium
omni&queacute; telorum mi&longs;&longs;ilium genere in&longs;truit: onera
rias quo&que; non eas Qui
bus uerbis declaratur, onerarias non &longs;olere remis
agi. Tullius actione quarta in Verrem: Eius autem
legationis principem Heium iura
tum dicere audi&longs;tis, i&longs;ti nauem onerariam
Me&longs;&longs;anæ e&longs;&longs;e publice coactis operis ædificatam. Eam Cybeam uocat in &longs;exta in Verrem: Tamet&longs;i
rogatus de Cybea, tenetis memoria, quid re&longs;pon
derit: ædificatam publicis operis publice coactis,
eí que ædificandæ publice Mamertinum Senato
rem præfui&longs;&longs;e. Et paulo po&longs;t &longs;ubdit: Negent i&longs;ti o
nerariam nauem maximam ædificatam e&longs;&longs;e Me&longs;
&longs;anæ, negent ei naui
tinum publice pr&ecedil;fui&longs;&longs;e. Appianus
quinto de Bellis ciuilibus: id e&longs;t: Cepit bi
nas ternas&queacute;
frumentum portabant, & in &longs;tatione erant: eas au
tem quæ præternauigabant, uel depre&longs;&longs;it, uel reli
gauit, uel concremauit. Idem in eodem:
diwm Quo loco
onerarijs po&longs;ui&longs;&longs;e uidetur: quas Cæ&longs;ar graues di
xit.
ei)/kosi, li
ues graues &longs;ex, leuiora uerò nauigia uiginti&longs;ex,
multo&queacute; plures liburnicæ. Onerariæ autem ad fru
mentum uehendum aptæ, frumentariæ dicuntur,
à Græcis Cæ&longs;ar in tertio de Bello ciuili: No
cturno itinere non intermi&longs;&longs;o, comitatu
ginta ad mare peruenit, nauem&queacute;
&longs;cenditAppianus de eadem Pompeij fuga, nauis
frumentariæ nullum uerbum facit:
lari/ashs o(mo\iw| dro/mw| me/
krou_. kid e&longs;t: Pompeius
ad mare properans, paruulum nauigium con&longs;cen
dit: nactus&queacute; nauem prætereuntem, ea Mitylenem
u&longs;&que; delatus e&longs;t. Plutarchus in
cat:
e(l
leu/sas, kai\ mh\ lediie/nai, wara\ g
forthgo\m, a)nage/id e&longs;t: Summo mane
&longs;o nauigio fluuiatili, impo&longs;itiś que in alterum co
mitibus liberis, &longs;eruis autem ad Cæ&longs;arem &longs;e recipe
xit bene magnam onerariam, quæ ad &longs;oluendum
parata erat. Quam Cæ&longs;ar in &longs;uprà &longs;criptis nauem
frumentariam uocat. Quin & Diodorus Siculus,
ubi de Agathocle, in XX. naues ea&longs;dem modo
thgou\s
lei wroqeo/ntwm, oi\ me\m
a)nh/xqhsam, o(
tai_s ei)resi/ais xw/men
forthgw_m o)/ntes. Vides ut
thgou\sThucyd.
in &longs;e
xto
nent, & holcken uocant):
me/nas Idem in eodem
uocat, quas
mus:
goi_s o(lkxisi, kai\ toi_s wlo/iois, kai\ o(/sh a)/llh warask
to. id e&longs;t: Sociorum plurimis, frumentarijś que na
uibus, reliquiś que nauigijs, cunctis&queacute; qui in u&longs;um
cla&longs;&longs;is Et in eo
dem:
sai. Idem in eodem
nos onerariam Latine dicimus. ubi de fuga Alci
biadis:
wrw_tom,
moni/wm metapemyaintwm
cum fugæ comitibus confe&longs;tim è Thuriorum por
nem Eleorum, deinde &longs;umpta fide publica,
bus&queacute; ip&longs;is Lacedçmonijs, Laced&ecedil;mona pro&longs;ectus. Idem in &longs;exto
uehendos milites armatos,
o(plquas, ni&longs;i fallor, in octauo
ta/xos bohth/sas nausi\m a)qhnai\wm te/asarsi kai\ ei)/kosi, w(_m
tiwti/dies h)_sam o(plh/tas a)/gqua&longs;i
Etin eo
dem:
sam c)n th_| sratiwti/di nhi\
am
in naue paralo dicta e&longs;&longs;e &longs;olebant: qui iu&longs;&longs;i erant à
triginta tyrannis per id
bœam ip&longs;am Erant
& Corbita & Cybea inter onerarias,
rum&que;
XVI.ad Atticum: Corbitá ne Patras, an actuariolis
ad Leucopetram
et &longs;i oneraria, &longs;tatimne freto an Syracu&longs;is? Cybeæ
in Verrem actione &longs;eptima: Nauem ueró Cybeam
maximam, triremis in&longs;tar, pulcherrimam at&que; or
nati&longs;&longs;imam, palàm çdificatam &longs;umpto publico. Et
&longs;ubdit paulo po&longs;t: Celeberrimo loco ædificari tibi
onerariam nauem in ea prouincia, quam tu cum
imperio obtinebas. hactenus Tullius.
Nam & na
uem in eadem prouincia, in qua quis admini&longs;trat,
çdificare prohibetur. l.
Aufertur.
ff.
De iure fi&longs;ci.
Se
natores etiam naues habere l.
Iulia re-
ff.
De uacat.
& excu&longs;at.
munerum.
His
qnaues marinas fabricarint, à
lex lata, ne quis Senator, quí ue Senatoris pater
fui&longs;&longs;et, maritimam nauem, quæ plus quàm trecen
tarum Dicta e&longs;t et na
uis uinaria ab Vlpiano in.l. Vulgaris.ff.
De furtis:
Quid deinde &longs;i de naue uinaria, ut &longs;unt multæ, in
quas uinum infunditur: quid dicemus de eo qui
uinum hau&longs;it? an totius oneris fur &longs;it?
& magis e&longs;t
ut & hic non totius dicamus. Nos Venetijs naues
aquarias uidimus, quibus aquam portant, ut uen
dant ci&longs;ternas non habentibus, quas Burchi de
aqua Vidi et lignarias, arenarias, lutarias, fa
rinarias, quas Burchi da legno, da
da farina appellitant. Sunt & apud eos rates car
bonariæ, quas zattare da carbon uocant. Sunt alia
multa Venetijs nauigiorum genera: qu&ecedil; &longs;i quis ue
lit Latine enunciare, uerborum ut opifex &longs;it nece&longs;
&longs;e e&longs;t. Palearum quo&que; nauis dicitur à Marco Tul
lio, qua uehitur uendituŕ ue palea. ea &longs;unt in pri
mo de Finibus: Vt enim (inquit) gubernator çquè
peccat, &longs;i palearum nauem, & &longs;i auri, &c. Veneti
Burchio da pallia dicunt.
Gaulus, à Gr&ecedil;cis
raria, cum ait in
rwsam, a(/ma de\ au)toi_si kai\ gaulo\m me/gam wantoi/wm a)gaqw_m. id
e&longs;t: Confe&longs;tim quidem duas triremes, &longs;imul&queacute; cum
ip&longs;is ingentem gaulum impleuerunt uaria mul-Idem Herodotus paulo po&longs;t:
m gaulo\m
si/am. id e&longs;t: Ablató que gaulo, quem &longs;imul
reuer&longs;i &longs;unt in A&longs;iam. Plutarchus
oi( leiloi\ kai\ nautiw_ntes e)m
e)a\m ei)s gaulo\m e)ca)ha/t
die/m wobai/n
toi_s. Id e&longs;t: Quemadmodum timidi, & qui nau&longs;eæ
nauigando obnoxij &longs;unt, exi&longs;tumantes &longs;e meliu&longs;cu
le habituros, &longs;i ex acatio in gaulum, rur&longs;um&queacute; &longs;i in
triremem commigrarint: nihil tamen proficiunt,
bilem timiditatemque &longs;ecum circunferentes. Ad
quod allu&longs;i&longs;&longs;e uidetur Horatius in Epi&longs;tolis:
-ego utrum
Naue ferar magna, an paruaferar, unus & idem.
Et Epi&longs;tolarum primo: -conducto nauigio æquè
Nau&longs;eat, ac locuples, quem ducit priua triremis.
Gaulus accipitur & pro ua&longs;e, quo pa&longs;tores
ad lac excipiendum.
PI&longs;catoriæ naues, quæ pi&longs;cium
cau&longs;a paratæ &longs;unt: quas nauicellas uocat
Martianus. in tractatu de Fundo in&longs;tru
cto: item pi&longs;catoris, Liuius pi&longs;catorias dixit, tertiæ
decadis libro tertio, his uerbis: Ni mare propin
quum, & haud pro cul littore naues pi&longs;catoriæ ple
ræ&que; con&longs;pectæ peritis nandi dedi&longs;&longs;ent effugium. Tul
lio in tertio officiorum: Cum Cannius, quæ&longs;o in
quit, Pythi, tantumne pi&longs;cium? tantumne cym
barum? Et ille: Quid mirum?
hoc loco Syracu&longs;is
quicquid e&longs;t pi&longs;cium, &c. Lenunculos etiam pi&longs;ca
torios uocat Annianus Marcellinus libro XIIII. Nam &longs;ole orto magnitudine angu&longs;ti gurgitis &
profundi, à tran&longs;itu
quærunt lenunculos, uel innare temerè contextis
ratibus. Idem in XVI.
Auido flatu uentorum
culo &longs;e Et ne quis exi&longs;timet uo
cabulum illud forta&longs;&longs;e
ætate Anniani lingua Latina non parum degene
rauerat à puritate Tu
eo uocabulo u&longs;um in &longs;ecundo belli ciuilis, dum in
quit: Harum fuga nauium
incitabat, pauci lenunculi ad officium imperium
que conueniebant. Quo certe loco Cæ&longs;ar lenun
culos po&longs;ui&longs;&longs;e uidetur
pro &longs;caphis nauium. M. enim Ruffus quæ&longs;tor re
lictus à Curione, magi&longs;tris
mo ue&longs;pere omnes &longs;caphas ad littus appul&longs;as ha
berent. Quod &longs;i lenunculi
&longs;im & affirmare apud Gellium libro decimo, Cap. XXV. quo loco remieculi legitur, mendum ine&longs;&longs;e:
legendum&queacute; lenun culi. fuit enim facilis lap&longs;us.
uer
ba Gellij &longs;ic habent: Nauium autem quas remini
&longs;ci tunc potuimus, appellationes hæ&longs;unt, Gauli,
corbitæ, caudicæ, longæ, hippagines, cercuri, celo-
culi (
pl
uel orioles, cattæ, &longs;caph&ecedil;, pontones, nuctuci&ecedil;, me
diæ, pha&longs;eli, parones, myoparones, lintres, caupuli
ca, marceplacidæ, cydari, ratiariæ, cata&longs;copium. Xe
nophon VII.
t&
Iu&longs;tinus li
bro
&longs;capha alio loco dicemus: Vbi cum
hybernis tempe&longs;tatibus offendi&longs;&longs;et, pi&longs;catoria &longs;ca
pha traiecit trepidus. Vides ut &longs;capham pi&longs;catori
uocet: Græci
cau&longs;a parauerunt.
TVllius in oratione pro Cælio de actuarijs
Voluptatis cau&longs;a intellexi&longs;&longs;e uidet,
Accu&longs;atores
teria, Baijs acta
phonias, nauigia. Nec debent actuaria illa, qu&ecedil; uo
luptatis tantum cau&longs;a parata &longs;unt, po&longs;tliminij iure
uti: cum ad nullum belli u&longs;um &longs;int parata. Sed alia
actuaria, quæ maioribus nauibus
id à Græcis Liuius tertiæ decadis libro X.
mnis generis, quæ remis agerentur, C&ecedil;&longs;ar
rias imperat fieri:
iuuat. Ne&que;
&longs;ub
dit enim paulo po&longs;t: Eò cum ueni&longs;&longs;et, circuitis om
nibus hybernis &longs;ingulari militum &longs;tudio, in &longs;um
ma
&longs;uprà demon&longs;trauimus, naues, & longas duodeui
ginti inuenit in&longs;tructas. Eas enim in eodem libro
C&ecedil;&longs;ar uectoria grauia&queacute; nauigta uocat, etiam&longs;i re
mis agerentur. Qua in re admodum fuit militum
uirtus
non intermi&longs;&longs;o remigandi
cur&longs;um adæquauerunt.
dixit, Vlpianus in tractatu de Exercitoria
appellat, his uerbis: Quædam enim naues onera
riæ, quædam, ut ip&longs;i dicunt,
que
ta regione, & certo mari negotientur. ut ecce &longs;unt
naues, qu&ecedil;
uectores traijciunt, ad onera inhabiles. Item quæ
dam capaces fluminum, ad mare non &longs;ufficientes:
&longs;olum, id e&longs;t uectores Et forta&longs;&longs;e legen
dum apud
rit iudicium. E&longs;t autem Ca&longs;&longs;opa oppidum Corcy
ræ, ex Plinio, libro quarto, capite duodecimo. Tul
que ad XVI. Cal. Decemb.
tempe&longs;tatibus retenti
ad XII. Cal. Decemb.
in portum Corcyreorum ad
Ca&longs;&longs;opam &longs;tadia CXX. proce&longs;&longs;imus. Quo loco
Ca&longs;&longs;odem, ut in uulgatis, &longs;ed Ca&longs;&longs;opam lego. A
ctuariorum autem nonnulla triginta remis age
bantur. Liuius quartæ decadis libro octauo: Tra
dito & naues,
quàm decem naues actuarias, nulla quarum plus
quàm triginta remis agatur, habeto. Appianus
tafra/kt
uerbis:
Naues tectas duodecim habere &longs;olas, quibus &longs;ub
ditos ad ob&longs;equium bello inferendo cogere po&longs;
&longs;int: lace&longs;&longs;itos autem & pluribus uti licere. Quo lo
co legendum forta&longs;&longs;e &
Appianus enim &longs;ecutus e&longs;t Polybium, quem in ple
ri&longs;&que; locis Liuius ui&longs;us e&longs;t uerti&longs;&longs;e ad uerbum. Ne
que tamen exi&longs;times Tullius enim lib.
X.
Epi&longs;tolarum ad Atticum, di&longs;cri
men ponere uidetur, dum inquit: Recordor enim
æ&longs;tate cum illo
fuerim &longs;ollicitus. Quid duro tempore anni actua
ria fore cen&longs;es? Aphracta enim Tullius inter
naues po&longs;ui&longs;&longs;e uidetur lib.
v.ad
diorum
quillitates aucupaturi eramus. Actuariolum
dicimus, quod Tullius XVI.
no tribui actuariolis decem&longs;calmi. Actuarium na
uigium puto à Græcis dictum
à Thucydide & Plutarcho. Thucyd.in IIII.
moni/
wloi/w| e/s wentaho/six ta/lanta a)/gonti meba/. id e&longs;t: Lacedæ
monios &longs;ocios&queacute; Lacedæmoniorum nauigare
longa naui, &longs;ed alio actuario nauigio, capaci pon
do talentorum quin&que; milium. Si Laurentius Val
la aliter uertit, fal&longs;us e&longs;t, ut in pleri&longs;&que; alijs. Plutar
chus in Antonio:
rei tou\s sratiw/tas warakalw_m. id e&longs;t: Antonius quidem
actuario itabat quoquouer&longs;us milites cohortans. Plutarchus in Alexandro,
remis Strabo in XI.
gijs, his uerbis:
tia e)/xontes lep
lexo/mena. id e&longs;t: Alatrocinijs, quæ in mari factitant, uitam to
lerant, acatia habentes leuia, angu&longs;ta & uelocia:
qu&ecedil; uix uectores uigintiquin que recipiant. rarum
autem e&longs;t, ea po&longs;&longs;e in totum triginta capere. Ip&longs;e
Laurentius
recte. Plinius enim lib.IX.cap.XXX. u&longs;us e&longs;t uoca
bulo Græco, cum Latine reddere non po&longs;&longs;et. eius
uerba ad&longs;cribam: Nauigeram
in propontide ui&longs;am &longs;ibi prodidit Mutianus: con
cham e&longs;&longs;e acatij modo carinatam, inflexa puppe,
piæ &longs;imile, ludendi &longs;ocietate &longs;ola, duobus hoc fie
ri generibus: tranquillo enim uectorem demi&longs;&longs;is
palmulis ferire, ut remis: &longs;i uero flatus in uitent, ea&longs;
dem in u&longs;um gubernaculi porrigi, pandi&queacute;
rum
lius, ut regat. Quod &longs;i Plinius puta&longs;&longs;et
&longs;e dici Latine actuarium, non credo Græco uoca
bulo u&longs;us fui&longs;&longs;et Mutianus, quem autorem &longs;equi
tur, & refert, Rom.hominem & ter con&longs;ulem. Au
lus Hirtius de bello Alexandrino dixit nauigium,
quod
rw| ma/xhs s
xalepw_s
aggere in acatium de&longs;ilijt, & decertantibus
tulit. concurrentibus uerò in &longs;e undi&que; Aegyptijs,
&longs;e in mare deiecit, uix&queacute; ad &longs;uos enatauit. Hirtius
autem &longs;ic: Cæ&longs;ar quoad potuit, cohortando &longs;uos
ad pontem & munitiones contendere, eodem in
periculo uer&longs;atus e&longs;t. Po&longs;tquàm uniuer&longs;os cedere
animaduertit, in &longs;uum
titudo hominum in&longs;equuta cum irrumperet, ne&que;
admini&longs;trandi neque repellendi à terra facultas da
retur: fore quod accidit &longs;u&longs;picatus, &longs;e&longs;e ex nauigio
eijcit, atque ad eas quæ
adnatauit. Tranquillus &longs;capham uocat, his uerbis:
Eruptione ho&longs;tium &longs;ubita compul&longs;us, in &longs;capham
in mare, nando per ducentos pa&longs;&longs;us eua&longs;it ad pro
ximam nauem. Fuerunt tamen & maxima acatia,
ut ex Polybio in primo collegi&longs;&longs;e memini
vacom de\ kai\ ta\ weriloipu_ tw_m wloi/wm trih/reis,
kai\ ta\ me/gisa tw_m a)kati/wm
expediebant, triremes & actuarias naues & maxi
ma acatia.
ciano de ueris narrationibus, qui agebatur uelis
potius quàm remis:
rau ki\ bi/aiom wlo
erat, ut ad longam &longs;æuam&queacute; nauigationem feren
dam e&longs;&longs;etidonea, armandam in&longs;truen dam&queacute; cura
ui. Et paulo po&longs;t &longs;ubdit:
l
contrahere uela in note&longs;tate no&longs;tra erat, quæ qui
dem uento perminmus. Thucydides in &longs;eptimo:
sadii/wm mailisa trih/resi wlagi/
a)gkurw_m o(rmi/contes
maiorem, cuius fauces octo &longs;tadiorum interual
lo patebant: id que effecerunt obliquis triremi
bus, nauigijś que, & acatis in ore eius collocatis,
anchoris que firmatis. Idem Thucydides,
a)mfh/rikom
his uerbis,
eai\ e)k wollou_ teqobap
e)pi\ a(ma/ch, wei/qontes
antea aucupantes facultatem aperiendarum por
tarum, impo&longs;uerunt currui: quo nocte intempe
&longs;ta (permi&longs;&longs;u magi&longs;tratus) per fo&longs;&longs;am
ad mare. Di&longs;tuli in hunc locum dicere de lembis,
quos Vergilius in primo Georgicon ponit inter
fluuialia, his uer&longs;ibus:
Non aliter &quetilde; qui aduer&longs;o uix flumine lembum
Remig
Liuius lembos uidetur habere inter actuaria, deca
dis quartæ libro quarto: Naues quas ciuitatibus
maritimis aderni&longs;&longs;et, redderet: né ue ip&longs;e nauem
ullam præter duos lembos, qui non plus quàm &longs;e
decim remis agerentur, haberet. Idem Liuius deca
dis tertiæ libro primo, uocat actuarias naues eas,
quæ à Polybio lembi dicuntur, dum ait: Ab actua
rijs aliquot nauibus ad Polybius autem:
sSed ea uidebimus in rate, ubi aget de tran&longs;
portandis ab Annibale elephantis. Erant & maio
res lembi ad belli u&longs;um Itaque cla&longs;&longs;em
xime decadis quintæ libro quinto: Antenor qui
cla&longs;&longs;e lemborum ad Phanas &longs;tabat,
de traiecit. Idem Liuius decadis quartæ libro
do
faucibus continenti adhærens, nulli aptior at&que; op
portunior, quàm nauali bello. Si centum tectæ na
triginta I&longs;&longs;iaci lembi maritimam oram ua&longs;tare, &
expo&longs;itas propè in ip&longs;is littoribus urbes cœperint
oppugnare. Diodorus lib.xx.
tw_m le/m
katask
taitw ba/llontat, id e&longs;t:
Congregatis ijs lembis, qui maxime expediti uide
bantur, ijś que cratibus & pluteis contectis, additis
quo que fene&longs;tris quæ clauderentur, impo&longs;uit ma
chinas, qu&ecedil; tela quàm longi&longs;&longs;ime emittere
eos&queacute; homines, qui illis machinationibus exacte
uti po&longs;&longs;ent. Quibus etiam ueluti præcur&longs;oribus,
uel ut C&ecedil;&longs;aris uerbo utar, antece&longs;&longs;oribPolybius in primo:
wroapesalme/nois tamei/ais a)nh/id e&longs;t: Similiter & quæ&longs;to
ribus, qui à Syracu&longs;anis præmi&longs;&longs;i erant, enuntia
runt lembi, qui&longs;olebant antecedere
incur&longs;um & aduentum. Thucyd.
in &longs;exto,
nau_s
nau_s e)k th_s e)ge/shs a(\ma wrose/menom, b
xrhmaitwm ei)/ e)sim
mul
res, an curati e&longs;&longs;ent nec ne. Et paulo po&longs;t:
e)ge\shs bei=s nh_es wro/ploi waragi/gnontai
giom a)lle/llid
e&longs;t: Ege&longs;ta tres naues, quæ explorandi cau&longs;a præ
mi&longs;&longs;æ erant, præ&longs;to fuere Athenien&longs;ibus ad Rhe-
polliciti fuerant. Plutarchus in Catone
uocat: id e&longs;t: Erant
non minus quàm quingentæ aptæ ad
Liburnicæ autem & exploratoriæ apertæ&queacute; ingen
ti numero. Quibus Thucyd.
uerbis exploratoria
potius quàm &longs;peculatoria nauigia &longs;ignificantur,
quæ à Græcis, & in his Plutarcho,
tur, & aliquot Latinis. Aulus Hirtius in quinto: Li
teris&queacute; celeriter in Siciliam ad Atticum &
Po&longs;thumium con&longs;criptis, & per
ut &longs;ine mora, aut ulla excu&longs;atione hyemis uento
rum&queacute; exercitus &longs;ibi quàmcelerrime
turTullius in quinto ad Atticum,
in loco &longs;uprà citato: Aphracta
tum Liuius deca
dis tertiæ lib.11. &longs;peculatorias dixit: Inde duæ Ma&longs;&longs;i Polybius in tertio:
ape/seila
ka\s. Cæ&longs;ar
tulit: Quod
garum
pleri iu&longs;&longs;it: & quos
dia &longs;ummittebat.
celitis, quòd unico Pal&ecedil;phat
e)x th_s u(xorei/as e)k
xid e&longs;t: Iuuenes quidam èradi
ce montis profecti à uico quodam, uocato Nebu
la, excogitant equos celetas condocefacere, in ijs&queacute;
&longs;edere. nam ante id tempus ne&longs;ciebant in equis &longs;e
dere, &longs;ed &longs;olum curribus utebantur. Quibus uer
bis planum fit, quid &longs;it
ctus, quòd uno remo, & non binis aut ternis per
&longs;edilia ageretur, cum tamen plures remiges habe
ret. Polybius in quinto:
ai)twliko\m o(moid e&longs;t: Cepit & celocem
&longs;ecundum Rhium Aetolicum, &longs;imul cum &longs;ocijs na
ualibus. dicitur &
Thucydides in primo:
ki/ou wrope/myai
hominibus in paruulum celocem impo&longs;itis &longs;ine
caduceo præmittere ad Athenien&longs;es. Idem alio lo
co:
lhti a)fani/cetai. id e&longs;t: Theramenes quidem traditis
A&longs;tyocho nauibus, delatus in celoce extinguitur. Quo loco celocem uertit Valla, rorta&longs;&longs;e non in
epte. Gellius énim in x.
his uerbis u&longs;us e&longs;t: Celo
ces, uel ut Græci dicunt, celetes. Xenophon in pri
mo
le ta\ weri\ tId e&longs;t: Eteonico autem om
nia qu&ecedil; in prælio contigerant, per exploratorium
celocem nuntiata &longs;unt. Idem in quarto de Bra-
Sic
autem paruulo celoce eminus &longs;ub&longs;equens. Valla
uertit actuarium, & non celocem, ut &longs;ibi non &longs;atis
con&longs;tare uideatur. Appianus in &longs;ecundo de bello
ciuili:
dii/wm o)/nta oi(
pome/nw| wro\s id e&longs;t: Mi&longs;it tres
&longs;eruos ad
teruallo, qui in&longs;truendum curarent celocem cele
rem cum optimo rectore ad u&longs;um eius qui ueluti
à Cæ&longs;are mitteretur. Plutarchus in Cæ&longs;are:
lwdieka\skalmom
e)
lwdiekxiskalmom a)naxqh_nai wro\s id e&longs;t: In an
xietate
excogitauit clam omnibus con&longs;cen&longs;o duodecim
&longs;calmorum nauigio illinc &longs;educere Brundu&longs;ium. Dicitur &
mhnei/as
credimus. A celete
libro trige&longs;imo quarto, capite octauo: Idem celeti
zontas pueros fecit, id e&longs;t &longs;edentes in equis, & eos
agitantes. Ponendi &longs;unt & cercuri inter actuaria.
Liuius decadis quartæ libro tertio: Ip&longs;e cum cla&longs;&longs;e
centum tectarum nauium, ad hæc leuioribus naui
gijs, cercuriś que aclembis ducentis profici&longs;citur. Appianus in Mithridate:
ne/pemyem au)tw_|. Strabo etiam meminit.
E&longs;t &
inter leuiora minorá que nauigia. Plutarchus in
qeofa/n
wle/onta
regium, minimé que
nis &longs;pei congruentem receptum: &longs;ed in unico naui
giolo nauigantes paucos uiros. Cum non &longs;atis &longs;ci
rem quod genus nauigij e&longs;&longs;et
qui in eodem hi&longs;toriæ loco &longs;ic ait:
mhs, ska/fos eu)tele\s e)p) au)
a(litenou_s, kai\ mega/lais nausi\ ou)keu)xerou_s. id e&longs;t: Approba
ta ab omnibus &longs;ententia, mi&longs;erunt ad eum uile na
uigium: propterea quòd mare illic diceretur uado
&longs;um, minime&queacute; capax magnarum nauium. Cæ&longs;ar
etiam in tertio de bello ciuili, nauiculam paruam
uocat, quam
liter ip&longs;e appellatus, & quadam notitia Septimij
productus, quòd bello prædonum apud eum or
dinem duxerat, nauiculam paruam con&longs;cendit
paucis &longs;uis: & ibi ab Achilla & Septimio interfici
tur. Plutarchus in Timoleonte, oneri aptam & fru
mentariam fecit, propterea quòd nece&longs;&longs;itas urge
ret, dum ait:
ti/ois a)pose/llwm. Idem Plutarchus in eo libro qui
pofqe/gmata
rare uidetur, quàm ut dubitare debeamus: ubi de
eadem fuga Pompeij tractat:
ma/xhm feu/gwm ei)s ai)/gup
ei)s a(liVides ut
iudicij dubitare queat, quin Sic eruenda ueritas rerum ob&longs;curarum,
dis conferendis&queacute; inter &longs;e autorum locis.
Nunc de fluuiatilibus dicendum, quæ &longs;ic dicun
tur à Liuio primæ decadis libro decimo: Ibi capti
uis proximo uico in cuftodiam datis, pars fluuiati
les naues ad &longs;uperanda uada &longs;tagnorum apte pla
nis alueis fabricatas, pars captiua nauigia armatis
complent. Polybius in tertio,
his uerbis:
mi/ois wloi/ois t
wlh_qos, au)to\s de\ lia
wresid e&longs;t: Cum &longs;ecundo
die
bis impo&longs;ito iunxi&longs;&longs;et, A&longs;drubali negotium dedit
exercitum traijciendi: ip&longs;e autem traiecto &longs;tatim
flumine re&longs;pon&longs;a dabat legatis, qui aderant à lo
cis propinquis. Diodorus libro uige&longs;imo:
lw_m me\m skafw_m wotami/wm au)tw_| waresk
tou/twm e)xo/ntwm be/lh wanid e&longs;t: Multis illi
qui&longs;itis fluuiatilibus nauigijs, ijs autem omnibus
habentibus multiplicia telorum genera, uiroś que
qui ijs ex arte uti &longs;cirent, Antigonus cum &longs;uis non
leuiter premebatur. Idem in eodem de Semirami
de: id e&longs;t:
Curauit con&longs;truenda nauigia fluuiatilia, quæ fa-
po&longs;&longs;ent di&longs;&longs;oluta, iterumque ubi u&longs;us e&longs;&longs;et com
pacta. Strabo eiu&longs;modi naues
decimo&longs;eptimo:
de\ wa/ktwm
liploki/nw|. Quod idem autor
Inter
fluuiatiles &longs;unt lintres, quæ remis agebantur, ut
palàm fit ex Cæ&longs;are in &longs;eptimo Commentario
rum: Conquirit etiam lintres, has magno &longs;onitu
remorum incitatas in eandem partem mittit. Li
uius decadis tertiæ libro primo: Itaque ingens co
acta uis
lem u&longs;um paratarum. Tullius pro Milone: Repen
te lintribus in eam in&longs;ulam materiam, calcem, ce
menta, atque arma Extatiocus apud Tul
lium de claris oratoribus, quem C. Iulius in per
petuum notauit, cum ex eo in
to corpore uacillante quæ&longs;iuit, quis loqueretur è
lintre. Fiebant quoque naues uitiles è corio, in Bri
mo. Etiam nunc in Britannico oceano uitiles co
rio circun&longs;utæ fiunt, in Nilo ex papyro & &longs;cirpo
& arundine. Herodotus quoque in
naues fluuiatiles admiratur:
wa/nta sku/tina.
wm oi)khme/noisi nome/as i)te/hs tamo/menoi woih/swntai, weritei/non
si
wrdmn
wloi_om tou_to a)xia_si
tes.
tai de\
e(/lkei
ta ta\ wloi_a, kai\ e)la/
tala/ntwm go/mom e)/xei.
m
mine deferuntur Babylonem uer&longs;us, omnia circu
lari forma, eáque ex aluta. Pa&longs;tores enim Armenij,
qui &longs;upra A&longs;&longs;yrios incolunt, id genus nauigij ex
cæ&longs;is &longs;alicibus
tror&longs;us, quibus tegumenti uice utuntur, carinæ&queacute;
loco, nulla neque puppis, neque proræ forma di&longs;
creta: uerum &longs;cuti in&longs;tar in orbem compo&longs;ita &longs;tipu
la
tunt, mercibus onu&longs;tum: præcipue autem bicos è
palmarum folrjs comportant, uino refertos. Re
guntur autem à gubernaculis duobus cum toti
dem hominibus, qui &longs;tant: quorum alter trahit, al
ter extrin&longs;ecus propellit. fiunt autem & hæc naui
gia ualde magna, nonnulla & minora. eorum au
tem maxima
lium. Ine&longs;t & in unoquoque nauigio a&longs;inus ui
uus, in maioribus etiam plures. Diodorus Siculus
libro decimonono, ubi de adnauigantibus ad A&longs;
phattum in quodam lacu miram rationem non
nauium, &longs;ed fa&longs;cium, quæ tamen u&longs;um nauium
præ&longs;tent, refert his uerbis:
ka/qhntai ou) wlei/w triw_m, lu/o me\m e)/xontes wrosdiedieme/nas wlai
ras
we/ram h)\ bia/ceqai tolmw_nt
th_s a)sfa/l
we/tras a)poko/p
pi/sw.
nximenos nei_m, ou)
pinh/xetai
de/xetai bair
serew_m. id e&longs;t: Calamorum fa&longs;ces admodum ingen
tes inter &longs;e coniungunt, immittunt&queacute; in paludem,
in quibus in&longs;ident non plures tribus hominibus:
quorum duo habent adalligatos remos latos, ijs&queacute;
remigant. alius uerò ferens arcus adnauigantium
ex aduer&longs;o, uel uim inferre conantium, impetum
propul&longs;at. Vbi uero propius ad a&longs;phaltum acce&longs;&longs;e
re, arreptis &longs;ecuribus operi intendunt: & tanquam
è molli petra
è fa&longs;cibus, deinde retro reuertuntur. Quòd &longs;i quis
eorum di&longs;&longs;oluta rate, in aquam incidat, natandi
ne&longs;cius, non pe&longs;&longs;um it, ut in alijs aquis fieri &longs;olet:
&longs;ed pe inde atque periti natandi &longs;upernatat. natu
ra enim illud humidum, pondus &longs;u&longs;tinet omne,
cui contigit participem e&longs;&longs;e incrementi, uel &longs;piri
tus extra quàm &longs;i de &longs;olidorum genere fuerit. Nec
i&longs;torum ratis ab&longs;imilis e&longs;t prouerbiali illi, quem
kaLucianus:
Strabo in decimo
nem facit.
nium in &longs;exto: Regio
lis lintribQuas
de&longs;ignare uidetur Liuius decadis tertiæ lib.
primo:
Nouas&queacute; alias
&longs;ingulis arboribus: demde & ip &longs;i milites &longs;imul co
pia materiæ, &longs;imul facilitate operis inducti, alueos
informes nihil,
nera po&longs;&longs;ent, curantes raptim faciebant.
tem pro carina uidetur &longs;ump&longs;i&longs;&longs;e Liuius decadis
tertiæ libro tertio,
ta modo, &longs;ed etiam aluei Sub
ductæ naues, dum reficiuntur aliquantum tempo
ris Salu&longs;tius in bello Iugurthino: Hi
que alueos nauium inuer&longs;os pro tugurijs habue
re. Alueum etiam pro ua&longs;e ligneo po&longs;uit idem Li
uius in primo: Tener fama, cum fluitantem
quo expo&longs;iti erant pueri, tenuis in &longs;icco aqua de&longs;ti
tui&longs;&longs;et, lupam
ad Quem
tarchus in Romulo
f
in alueum pueris, de&longs;cendit ad
rus. Scapha enim non
etiam uas concauum, quod etiam nunc nomen re
tinet apud Venetos. Plutarchus in Demetrio,
kiom
exijt &longs;olus. Plane &longs;capha e&longs;t tanquam in in&longs;trumen
to nauis: & &longs;i quis nauem cum in&longs;trumento eme
rit, prç&longs;tari ei debet &longs;capha, &longs;ecundum Labeonem,
in tractatu de Fundo in&longs;tructo: etiam&longs;i Paulus id
notet, dicat que &longs;capham mediocritate, non gene
re à naue differre. Eratlongarum nauium, ut con
&longs;tat ex quarto Commentariorum Cæ&longs;aris, his uer
bis: Quod quum animaduerti&longs;&longs;et Cæ&longs;ar, &longs;caphas
longarum nauium, item &longs;peculatoria nauigia mi
litibus compleri iu&longs;&longs;it. qu&ecedil; uerba &longs;uprà citauimus.
Liuius decadis tertiæ libro quinto: Inde acceptus
&longs;capha in arcem confugit. Et in eodem: Exceptis
in præparatas &longs;caphas nautis. Veneti &longs;chipho &
copano uocant nauium Lu
cianus
kwpi/am e(/lkwm e)re/tTullius
ne: Po&longs;tea
mentius iactare cœpit u&longs;que adeò, ut dominus na
uis, cum idem gubernator e&longs;&longs;et, in &longs;capham confu
geret.
ni nauium cuiu&longs;cunque generis uocabulo, ut uidi
mus in pleri&longs;&que; locis &longs;uprà citatis. inde
rika\
mibus:
nos
tenagw/dih. Idem in
ska/fh tw_m wenthrikwm, e)c w(_m e)/nioi tw_m Dicit
& Cymbam Latini,
& in ijs Iuuenalis:
Atque una tran&longs;ire uadum tot millia cymba,
Nec pueri credunt.
Sumitur &
uitateInde
pro ua&longs;e, ut diximus in tractatu de Va&longs;culis: &
pro ligone, eo quo exercebantur Athletæ. Inde a
pud Iuuenalem: Et ride
mitur armis.
th_| skxwa/nh| skai
ptum inueni in &longs;cholijs Græcis, in quartam eclo
gam Theocriti, &longs;i tibi probabitur eius autoritas. Cuius &longs;caphij meminit Plutarchus in Arato:
fai/netai l) a)me/lei kai\ tai_s ei)/kosim a)qlhtikh/ tis i)die/a, kai\
fagi/am kai\ id e&longs;t: Extat enim & imaginibus
illius &longs;pecies quædam athletica, regiá que illa & co
gitabunda uultus forma: non omnino negare ui
detur, uictum Idem
Plutarchus
p
om a)ne/treye t
fruticem agre&longs;tem excindere cupiens, intrepide
demi&longs;&longs;o ligone radices ip&longs;as euertit. Idem,
te/rw| wslit. *ou)de\ gar\ ta\ sw/mata wantelw_s a)ki/nhta ki\ a)gu/mnasa
weriorwmem, o(/ti mh\ lId e&longs;t: Neque enim corpora pror&longs;us immota inex
ercitata&queacute; &longs;inimus: propterea quòd non ualeamus
ligone uti, neque alteribus. Ratem quam Græco
naues, in tractatu de Exercitoria, dum inquit: Na
uem accipere debemus, &longs;iue marinam, &longs;iue in ali
quo &longs;tagno nauiget, &longs;iue &longs;chedia &longs;it. Et ueri&longs;imile
e&longs;t, id genus nauium primum fui&longs;&longs;e, ut legimus a
pud Diodorum in loco &longs;uprà prolato, ubi de ar
go naue mentio facta e&longs;t. Vergilius in
org. Et pandas ratibus po&longs;uere carinas.
Plinius in
&longs;eptimo: Antè ratibus nauigabatur,
ri rubro inter in&longs;ulas, à rege Erythra. Tullius no
no ad Atticum: Legebam tuas literas, cum mihi af
fertur à Lepta circunuallatum e&longs;&longs;e Pompeium, ra
tibus etiam exitus portus teneri. Quod ip&longs;um con
uenit cum eo quod &longs;criptum ab eo ip&longs;o Cæ&longs;are in
primo de bello ciuili: Quorum operum hæc erat
ratio, qua fauces erant angu&longs;ti&longs;&longs;imæ portus, mo
lem atque aggerem ab utraque parte littoris iacie
bat: quòd his locis mare erat uado&longs;um, longius
progre&longs;&longs;us cum aggere, altiore aqua
po&longs;&longs;et. rates duplices quoquouer&longs;us pedum tri
ginta è regione molis collocabat: has quaternis
anchoris ex quatuor angulis di&longs;tinebat, ne flucti
bus mouerentur. Vitruuius in &longs;ecundo, ubide La
rice: Sed quum portatur, aut in nauibus, aut &longs;upra
abiegnas rates collocatur. Plinius libro tertio, ca
pite quinto, dicit Tyberim nauigari trabibus ue
rius quàm ratibus, his uerbis: Sed Tyberis propter
a&longs;pera & confrago&longs;a, ne &longs;ic quidem præter quàm
trabibus uerius, quàm ratibus longe meabilis fer-Græci, ut dixi,
Polybius in ter
tio, ubi de Annibale, qui dum Rhodanum
portandos
de\ h( liakomidih\ tw_m qhri/wm, toiau/th ti\s.
lu/o kai\ wlei/ous, a)raro/tws
biai/ws h)/reisam a)mfote/ras ei)s t
ramou_, wla/t
nontes t
re(u/mat
wobi\
neim, kai\ mh\ warwqei=
santes de\ pro\s lu/o wle/qra
lh_s, meta\ ta
sas prose/
nas.
lesmou/s.
wro\s
gwm ta\ qhri/a.
a\ th_s xe/rsou ferou/sh wro\s t
ei)qisme/nwm toi_s i)ndioi=s me/
de\
mat
diesmou\s, oi(\ wrosh/rt hnto wro\s ta\s a)/ll
menoi ta\ r(u/mata, taxe/ws a)xe/
hai\ ta\s
riexo/mena de\ wantaxo/qem
neim h)nagkaizeto
me/nwm a)ei\ xediw_m diuoi=m, ta\wlei_sa tw_m qhri/wm e)pi\ tou/twm diie
komi/
mo\m au/ta\
wa/nt
mir kai\
pHic Lector &longs;ciat, nobis per foren&longs;es di&longs;ceptationes
non licui&longs;&longs;e &longs;uprà &longs;cripta Polybij Latina facere. Quare cum urgeremur à typographis, illis in &longs;o
lutum Sipontini uerba dedimus, quæ &longs;equuntur:
Eorum traij ciendorum
Compluribus paratis ratibus, duas inuicem copu
latas à terra in amnem
quaginta. His alias duas à parte ripæ adij ciunt,
quas ne &longs;ecunda aqua deferrentur, compluribus
retin a culis ualidis ad arbores parte ripæ &longs;uperiori
eminentes alligant. Erat earum longitudo ad du
centos pedes. Po&longs;t hæc alias duas rates, quæ reli
quis longe maiores erant, extremis illis leuiter ad
nectunt, quò haud difficulter &longs;olui po&longs;&longs;int. Ab his
pendebant funes aliqui, quibus ab actuarijs naui
bus, po&longs;tquam di&longs;&longs;olutæ à cæteris ratibus e&longs;&longs;ent,
trahi in ulteriorem ripam ualerent. Po&longs;tremo eas
omnes humo tegunt, ut beluæ per eas &longs;ine pauo
re, ueluti per &longs;olum, progrederentur. Hoc appa-
in undis, parere con&longs;ueuerant, per &longs;tabilem ratem
tanquam per uiam
nis aguntur. Qui ubi in extremas rates applicatas
tran&longs;gre&longs;&longs;i &longs;unt, exemplo re&longs;oluris, quibus leniter
annexæ erant uin culis, ab actuarijs nauibus per
trahuntur, nihil &longs;anètrepidantes, donec
agebantur. Vbi uerò &longs;oluta à cæteris rate in altum
&longs;e uehi cernebant, undi&que; formidine capti, cedenti
bus ab aqua extremis,
bant. Quietem tamen ip&longs;e timer faciebat, omni ex
parte aquam Ita primis ex
po&longs;itis, alij deinde repetiti, traiecti&queacute; &longs;unt.
more &longs;æuientes in flumen deciderunt: qui tamen
peremptis rectoribus, incolumes eua&longs;ere.
et pondere ip&longs;o &longs;tabiles, & magnitudine
tium extra aquam
ebiberant, ac re&longs;pirare poterant, pedetentim uadis
progre&longs;&longs;i, ad ulteriorem ripam recti Diodorus libro decimonono:
sas
daurom. Etin eodem:
e)/k te th_s eu)id
e&longs;t: Ibi compo&longs;itis ratibus, in ijs elephantos traiecit
in Epidaurum. Et in eodem: Comparatis nauigijs
ratibus&queacute; ex Eubœa & Locride Thucyd.
in &longs;exto:
lie/
e)xi\ xediiw_m thrh/santes id e&longs;t:
ciliam fugientes Opicos, ut fertur et ueri&longs;imile e&longs;t,
ratibus u&longs;i fretum traijcientes ob&longs;eruata tempe&longs;ta
te. Erant & alia nauium genera, quæ
tur ab Appiano & Diodoro, quòd contis propel
lerentur. Diodorus libro decimonono, ubi de &longs;uc
ce&longs;&longs;oribus Alexandri & de Eumene:
au)u_ wli_a wantaxo/qem wro\s t
wi/qwna
twm wobi\ baId e&longs;t: Collectis ibi nauibus ex om
ni parte ad traiectum, Seleucus & Pithon cum &longs;uis
adueniunt cum duabus triremibus, pluribuś que
nauigijs, quæ contis propellebantur. Illa enim na
uigia adhuc &longs;upererant ex ijs, quæ Alexandri iu&longs;
&longs;u ædificata fuerant Babylone. Et non longe pò&longs;t
&longs;ubdit:
t/.
no\s warenoxlou_ntid e&longs;t: Po&longs;tridie
paratis
bantur, robur exercitus traiecerunt, nemine traie
ctum impediente. Nauigium pro nauigatione, &
eo, quem Græci
recon&longs;ultus in L. Qui Romæ.
§.
Callimachus, in
tractatu de
gnoribus & hypothecis, mercibus à Berytho com
paratis. Et paulo pò&longs;t: Ip&longs;e in Syriam per
profici&longs;catur. Aulus Hirtius, uel Opius, in quinto
uectus. Marcus uero Tullius ubique, quanta mea
memoria e&longs;t, pro eo quod Græci Nec
&longs;i parui nauigij & magni eadem e&longs;t in gubernan
do &longs;cientia, primo de oratore. Tullius ad Atticum
decimo quinto: Pror&longs;us di&longs;&longs;olutum offendi naui
gium, uel potius di&longs;&longs;ipatum. In eadem: Brutus na
uigia colligebat, erat animus in cur&longs;u. Idem in Ver
rem: Non ego à Vibone Veliam paruulo nauigio
inter fugitiuorum ac prædonum ac tua tela ueni&longs;
&longs;em. Dicitur &
Lentulus in epi&longs;tolis fa
miliaribus Tullij libro XII. Vtetiam à Rhodijs, ur
be, portu, &longs;tatione, quæ extra urbem e&longs;t, commea
tu, aqua denique
uix ip&longs;i &longs;ingulis Quod
Strabo XV II.
wlhqu/ei tw_m c)n
nwm a)nai/d
kw_m. id e&longs;t: Omnes dies, totas&queacute; noctes uidere e&longs;t illic
homines in nauigiolis cum tibijs &longs;altantes impu
denter, cum &longs;umma la&longs;ciua cum
muliercularum. Tullius primo de oratore nauicu
lam duorum &longs;calmorum uocat, quod
dixit Lentulus (Veneti
cle is, qui duorum &longs;calmorum nauiculam in por
tu euerterit, in Euxino ponto Argonautarum na
uem gubernarit. Idem decimo quarto ad Atticum:
Deinde ad epulas Ve&longs;torij nauicula.
co: Vt &longs;i qua
amplius
ma contra equitem Parthum negant
ram meliorem inueniri po&longs;&longs;e. Idem ad Quirites
po&longs;t reditum: Cum in paludibus demer&longs;us
&longs;u
&longs;uam
Aphricam, quibus regna ip&longs;e dederat, ad eos &longs;up
plex inops&queacute; ueni&longs;&longs;et. Idem pro Plancio
uocat, ubi de eodem Mario: Quòd
runt, quòd eum linquentem terram, quam &longs;erua
uerat, lachrymis uotis&queacute; omnibus pro&longs;ecuti &longs;unt. Et pro Sextio: Inde nauigio perparuo
portus terras&queacute; fugeret. Plutarchus in Mario
uocat: id e&longs;t: Be
læo quodam nauem Mario mini&longs;trante.
NON ALIENVM fuerit & de partibus nauium
pauca dicere. Tul.
lib.
III. de Oratore, aliquot par
tes nauis po&longs;ui&longs;&longs;e uidetur, his uerbis: Linquamus
naturam, artes&queacute; uideamus. Quid tam in nauigio
nece&longs;&longs;arium quàm latera, quàm carina, quàm pro
ra, quàm puppis, quàm
mali, quàm reliqua? Sunt & aliæ partes,
nullæ
in tertio: Vt pes in naui, ip&longs;e delicatum adole&longs;cen
tem imitatus à &longs;calmo &longs;umam exordium. qui Græ
cè
skalmo\s, skalmou_ ba)sis
à Cicerone dicta, ut &longs;uprà diximus. Plutar chus in
biska/lmid e&longs;t: Omnes naues ab&longs;tulit,
nullum&queacute; illis nauigium trium &longs;calmorum maius
reliquit. Tullius in tertio
cymba, id e&longs;t, partem pro toto, negantibus uerbis
po&longs;uit: Venit ip&longs;e mature, &longs;calmum nullum uider. Atque haud &longs;cio, an aientibus uerbis poni po&longs;&longs;it:
qua ratione u&longs;urpatum uideo ab homine docti&longs;&longs;i
mo hac no&longs;tra ætate: qui uir tamen non e&longs;t medi
terraneus, &longs;ed in&longs;ulanus. Tullius de claris Oratori
bus: At uerò & contrà Cra&longs;&longs;us ab adole&longs;cente de
licato, qui cum in littore ambulans &longs;calmum repe
ri&longs;&longs;et, ob eam&queacute; rem ædificare nauem concupiui&longs;
&longs;et, exor&longs;us e&longs;t. Veneti furculam uocant.
A &longs;calmo
dictum e&longs;t Inter&longs;calmium, Mar. Vitruuio de archi
tectura primo: Et primum in ædibus &longs;acris, ut è co
lumnarum cra&longs;&longs;itudinibus, aut è triglypho, aut
embate in bali&longs;tæ foramine, quod Græci
uocitant, nauibus inter&longs;calmio quæ
tur: item cæterorum operum in membris inueni
tur &longs;ymmetriarum ratiocinatio. Inter&longs;calmium
dixit, ut inter columnium.
Latera Græci
dicunt etiam
eu)w/numom kai\ le/ciomLucianus in Ioue tragœ
do:
tws wro\ tw_m a)/llwm. id e&longs;t: Vel proræ rector declarari de
beat, uel lateris alterius præfectus, uel
re alios pr&ecedil;ficiat. Et alibi:
Carina apud Venetos nomen retinet, la carena,
Grçce Lucianus in Mycillo:
a)rgou)s tro\xis e)la/lhsem. Et alibi non &longs;emel.
Audiui de
uiro docto, cum diceret Carinam propriè e&longs;&longs;e id
quod uulgo Venetijs dicitur, la columba: &longs;ed eam
columbam puto e&longs;&longs;e, quod
tur: Latinum nomen (quod &longs;ciam) non habet. Ver
ba Polybij &longs;unt in primo:
si kai\ liako/sia nauxhgei_id e&longs;t: Rur&longs;us decre
uerunt à fundamentis ducentas & uiginti ædifica
renaues. Quod enim e&longs;t fundamentum in domo.
id e&longs;t
Sic dictum opinor, quòd om
nem Alueum
pro carina Salu&longs;tius po&longs;uit in Iugurthino: Hi&queacute; al
ueos Pom
ponius Iurecon&longs;ul. L.
Quod in rerum, de Legatis
primo: Et &longs;i nauem legauero, & &longs;pecialiter eam ad
&longs;crip&longs;ero, eam&queacute; per partes totam refecero, carina
eadem manente, nihilominus recte à legatario
uindicabitur.
Sentina.
Tullius de Senectute: Cum alij malos
&longs;candant, alij per foros cur&longs;ent, alij
riant, ille Quod Tul
lius dixit &longs;entinam
go, qui
xit. Nec tamen inepte uertit is, qui dixit
nes a)nimw_nSed &longs;atius fuerit ip&longs;a uerba &longs;cri
bere: ut ijs legendis, &longs;i probatur autor, cognofca
mus
w_m Quod Tullius dixit, Per fo
ros cur&longs;ent
quod haud &longs;cio an uerum &longs;it. Tullius enim eo loco
Aulus Gellius lib.
XVI.
cap. XIX. qui
utriu&longs;&que; uocabuli uim ignorare non potuit, dum
refert Arionis fidicinis
reddidit, pro
torc Nec forta&longs;&longs;e
erit Lectori, utriu&longs;&que; uerba hîc
nere: Græca priora, quoniam antiquiora. Verba
igitur Herodoti &longs;ic habent:
wollo\m tou_ xo/n
sou e)s itali/hm te kai\ sikeli/hm.
qel
tos.
wloi_om
a)ri/ona e)k
xh/mata me\m wroi/enta/ sfi, yuxh\m de/ waraiteo/menom.
wei/qeim au)
t
e)xeidih/ sfiou(/tw dioke/oi wobidiei_m au)
c)/n
a)rqrw/pwm a)oidou a)naxwrn_sai e(k th_s wro/mnhs e)s me/shm ne/
de\
sh, kai\ Reliqua
longior uidear, cum fabula ip&longs;a &longs;it omnibus nota.
nem rex Corinthi Periander amicum amatum&queacute;
habuit, artis gratia. Is inde à rege profici&longs;citur, ter
ras inclytas, Siciliam at&que; Italiam ui&longs;ere. Vbi eò ue
nit, aures omnium, mentes&queacute; in utriu&longs;&que; terrç urbi
bus demul&longs;it: in quæ&longs;tibus i&longs;tic & uoluptatib. amo
ribus&queacute; Is tum po&longs;tea grandi pecunia
& re bona multa copio&longs;us, Corinthum in&longs;tituit re
dire. Nauem igitur & nautas, ut notiores amicio
res&queacute;, &longs;ibi Corinthios delegit. Sed eo Corinthios
homine accepto, naui&queacute; in altum prouecta, prædç
pecuniæ que cupidos cepi&longs;&longs;e con&longs;ilium de necan
do Arione. Tum illum ibi pernicie intellecta, pecu
niam cæterá que &longs;ua ut haberent dedi&longs;&longs;e, uitam
modo &longs;ibi ut parcerent oraui&longs;&longs;e. Nautas precum
cius harum commi&longs;eritum e&longs;&longs;e illatenus, ut ei ne
cem afferre per uim &longs;uis manibus temperarent:
&longs;ed imperaui&longs;&longs;e, ut iam &longs;tatim coram de&longs;iliret præ
ceps in mare. Homo, inquit, ibi territus &longs;pe omni
uitæ perdita, id
dumenta
lius &longs;ibi Feros & immanes nauitas pro
lubium tum Quod orauerat, impe
Atque ibi mox de more cinctus, amictu or-
quod orthium dicitur, uoce &longs;ublati&longs;&longs;ima cantauit. Ad po&longs;trema cantus cum fidibus ornatu&queacute; omni,
&longs;icut &longs;tabat canebat&queacute;, eiecit &longs;e&longs;e procul in
dam
cur&longs;um quem facere cœperant, tenuerunt. Sed no
uum, &c. Vides optime Lector, ut Gellius, etiam&longs;i
ad
ba, tamen quod Græcus dixit:
skGellius &longs;ic retulit: Amictu ornatus, &longs;tans&queacute; in &longs;um
mæ puppis foro,
ce &longs;ublati&longs;&longs;ima cantauit. Quare
dimus, &longs;unt fori à Cicerone dicti, & aliquot Lati
nis. Plutarchus in Sympo&longs;io,
lam retexens, alijs uerbis u&longs;us e&longs;t.ait enim:
wara\ id e&longs;t: Stans in puppi ad alte
rum nauis latus. Simul & illud non omi&longs;erim, Plu
Herodoto,
qui &longs;it Fori à ferendo mihi uidentur dici, & inde foriculi
apud M.
thecas qui faciunt, ad Aquilonem ut fene&longs;tras ha
beant, at&que; ut aëre perflentur, curent: ne&que; tamen
&longs;ine foriculis.id e&longs;t, &longs;ine tabulatis, quæ poma
ego interpretor: ut fori in naui &longs;int tabulata, qui
bus ferantur nautæ per nauim.
Prora & puppis uulgò nomen paucis immuta
&longs;tris dicitur. Tullius nono epi&longs;tolarum
Sedebamus enim in puppi, clauumque teneba
mus. Thucydides lib.
primo:
qi/oos, wru/mnam Idem in tertio:
h)/dh wru/mnxm Memini me legi&longs;&longs;e in
rijs
gom
tAppianus de bellis ciuilibus:
de\
tw_m a)ndrw_m, o( Latini inhibere
quod Græci Veneti uulgari uoca
bulo ziare dicunt. Tullius in primo de Oratore:
Vt
retinet tamen ip&longs;a nauis motum & cur&longs;um &longs;uum,
intermi&longs;&longs;o impetu pul&longs;u&queacute; remorum. Idem XIII.
ad Atticum: Nuncad rem ut redeam, inhibere il
lud tuum quod ualde mihi arri&longs;erat, uehementer
di&longs;plicet. E&longs;t enim uerbum totum nauticum.quan
quam id quidem &longs;ciebam: &longs;ed arbitrabar &longs;
remos, cum inhibere e&longs;&longs;ent remiges iu&longs;&longs;i. Id non
e&longs;&longs;e eiu&longs;modi, didici heri cum ad uillam no&longs;tram
nauis appelleretur. non enim
do remigant. Id ab
Qua
re facies, ut ita &longs;it in libro, quemadmodum fuit. Et
po&longs;tea &longs;ubdit: Inhibitio autem
bet, & uehementiorem quidem, remigationis na
uem conuertentis ad puppim. Liuius in &longs;exto ter-
ro&longs;tris concuri&longs;&longs;ent, ne&que;retro nauem inhiberent,
nec dirimi ab &longs;e ho&longs;tem paterentur, quam quis in
deptus nauem erat, ferrea iniecta manu ita con&longs;e
rebant ex propinquo pugnam, ut non mi&longs;&longs;ilibus Liuius &longs;eptimo quartæ decad.
Inde tumultu
iniecto, cum diuellere &longs;e ab ho&longs;te cupientes inhibe
rent Rhodij, fracta anchora & implicita remis, la
tus alterum deter&longs;it, debilitate ea ip&longs;a quæ icta co
hæ&longs;erat, nauim cepit. Diodorus in XX.
surom a)llh/lwm tou\s tarsou\s, w(/se wro\s fugh\m kai\ liwgmo\m a)
as gi/neqai.
mn
lh/lous
me/nou. id e&longs;t: Aliæ inter &longs;e remos
gam & ad ho&longs;tes per&longs;equendos inhabiles fierent. aliæ autem obuer&longs;is inter &longs;e proris, concur&longs;u ro
&longs;tris facto inhibebant, ut iterum impetum repete
re po&longs;&longs;ent. Qui&queacute; in illis
uulneribus conficiebant.
Qui hominibus ad proram imperat, ip&longs;amque
regit, dicitur
nophonte,
tos mo/nou e(/neka xa lepai/n
nei de\
pror&ecedil; rectorem hominibus, qui in prora &longs;unt, uel
ob &longs;olum nutam
ijs qui &longs;unt in puppi? Qui &longs;ocijs naualibus im-
lateri: Cum igitur
tur, qui proram regit: forta&longs;&longs;e apud Plutar
uita Cleomenis, locus (ut opinor) corruptus, nec
ab hominibus no&longs;træ ætatis (quod &longs;ciam) &longs;atis in
tellectus, emaculandus e&longs;t.
gratiam ami&longs;it, dum non intelligitur: etiam &longs;i ab
oratore arguto Demade Iubente enim
quondam populo Athenien&longs;i, ut triremes è naua
libus producerentur, & &longs;ocijs naualibus defen&longs;o
ribuś que complerentur, cum pecuniæ in publico
e&longs;&longs;ent nullæ: Panis confectio, inquit Demades, ut
ri Athenien&longs;es, e&longs;t prior ip&longs;a prora. hoc e&longs;t, etiam&longs;i
prora &longs;it anterior, & prior nauis pars: e&longs;t tamen ali
quid prius,
dium&queacute; militibus & remigibus præbere.
nim & e&longs;t enim
sai
nis conficiatur, qui
cus dicitur. Lucianus,
Plinius li
bro uige&longs;imo&longs;ecundo, capite uige&longs;imoquinto: Ve
tus
&longs;i&longs;tit aluum. Sed præ&longs;titerit, in
ba Plutarchi ad&longs;cribere in Agidis & Cleonis uita:
a)qhnai/wm
fh, tou_ wrw/ra Locus corruptus: &
exi&longs;timo Is qui Plutar
chum uertit, cum
frigidè nimis uerti&longs;&longs;e uidetur. eum adeas, & ode
ris hominis
gide reddiderit. &longs;ed ad alia properabat.
Vir
mihi peramicus, cum illi hæc no&longs;tra communica
rem, cen&longs;uit
dus proratæ e&longs;t. &longs;ed priora mihi magis placent, for
ta&longs;&longs;e quia no&longs;tra: tu Lector iudicabis.
Sunt & acro&longs;tolia extremæ mauis partes, quæ fa
cilè
ex Diodoro Siculo XX.
tes c)ne/psh id e&longs;t: Rhodij celeriter acro&longs;tolia detra
xerunt, iniectiś que malleolis & teda in naues, eas
ip&longs;as concremarunt. Appianus in Mithridate:
kai\ trih/rh au)
sku/la e)s Id e&longs;t: Vt trireme
cum ip&longs;is hominibus religata in portum &longs;e recepe
rint, multis onu&longs;ti &longs;polijs, ip&longs;iś que nauium acro
&longs;tolijs: quæ Latini ro&longs;tra, ut opinor, uocant, & &longs;i
quæ &longs;imilia. Diodorus libro decimo octauo, ubi
de &longs;ucce&longs;&longs;oribus Alexandri:
tapleu/santos ei)s
khs a)krosoli/ois. Idem in uige&longs;imo:
e)piei_to. Quæ ideo ad&longs;cribenda curaui, ut Lector &longs;ci
re po&longs;&longs;et, in more po&longs;itum apud antiquos, ornari Xenophon
in &longs;exto
kwm
dixit, id e&longs;t, detractis acro&longs;tolijs.
Antennæ etiam nomen uulgo retinent.
Græci
Aulus Hirtius in quarto: Hoftis re
pente aduer&longs;am ad &longs;e uenientem nauem antennis
ad
toribus animaduertit. quod ubi con&longs;pexit, celeri
ter uela &longs;ubduci, demitti&queacute; antennas iubet, & mili
tes armari: & uexillo &longs;ublato, quo
&longs;ignum, quæ primæ naues &longs;ub&longs;equebantur, idem
ut facerent &longs;ignificabat.
Malus nauis à Græcis
cuius partes
diuer&longs;is appellationibus di&longs;tinctæ à Macrobio in
quinto Saturnalium, in hæc uerba: A&longs;clepiades au
tem, uir inter Græcos apprime doctus ac diligens,
carche&longs;ia à nauali re dicta exi&longs;timat. ait enim, na
ualis mali partem
ca mediam ferme partem,
uerò partem, carche&longs;ium nominari: & inde diffun
di in utrun que ueli latus ea, quæ cornua uocan
tur. Quis
næo libro undecimo
&longs;ius uerbis apertius intelliges, qu&ecedil; à Macrobio &longs;cri
pta &longs;unt. Quare ea &longs;ubijcere non grauabor:
sk
ta\ me/rh. Iulius Pollux alijs uerbis ferè eadem:
me\m
de\ teloutai/om
siom. Vt non apud Macrobium &longs;it legendum ueli,
&longs;ed mali: nec patera, &longs;ed pterna: quæ cum &longs;ciolus
qui&longs;piam non caperet, uideret&queacute; de ua&longs;culis tracta
ri, pateram pro pterna nobis appo&longs;uit: u&longs;queadeo
maculæ
latione Pollux ip&longs;e
kiom
pud Athen&ecedil;um in loco &longs;uprà citato. Nunc ad no
&longs;tros Iurecon&longs;ultos redeamus. Malum nauis e&longs;&longs;e
partem Labeo ait, quem Græci
Artemonem autem non e&longs;&longs;e partem nauis, Ia
bolenus in tractatu de Verb. &longs;ignif.
prodidit.
E&longs;t au
tem artemon, uelum maius nauis, ut in Actis Apo
&longs;tolorum ad calcem:
sh| Quem
antenna interpretatus e&longs;t, haud &longs;cio quàm recte. Etenim etiam nunc nomen Venetijs uulgo reti
net, & artimon Iulius Pollux
Plutarchus,
tw_m ne/wm w(/
pla/asontes, a)
woihtikIdem
tas me/n
e)kbe/pontes ou(_toi ki\ a)posre/fontes, ou)k e)
santas au)toi_s, a)id e&longs;t: Iubent illinc effugere pa&longs;&longs;is
maioribus uelis. Tullius alio loco Latine dixit,
Velis, ut ita dicam, remiś que fugienda: quod Græ
ci dixere Sic Latina cum
Græcis coniungenda: quod hoc toto opere cona
ti &longs;umus. Quid autem a&longs;&longs;ecuti fuerimus, Lector
uiderit. Lucianus in Ioue Tragœdo:
u(ma_s to/te o( a)/nem
ma_llom
nau_mm. Et alibi,
Quibus uer
bis acatia pro maiore uelo accipiendum putamus,
etiam&longs;i uiri aliquot alioqui docti aliter interpreta
ti &longs;unt.
Velis u&longs;us primus mortalium Aeolus dicitur,
& propterea deus uentorum e&longs;t habitus. Diodo
rus in quinto:
tikid e&longs;t: In&longs;uper &
u&longs;um nautis introduxi&longs;&longs;e, rationem&queacute; utendi do
cui&longs;&longs;e. Gr&ecedil;ci uelum
Appianus:
la/
kai\ wneu/mati diiw/kQuibus uerbis clarius e&longs;t.
quàm
ut enarrari debeat,
Minus autem uelum dolo, Græce
Liuius quartæ decadis libro &longs;exto: Iam ferme tri
ginta in fronte erant, quibus ut
nu, dolonibus erectis altum petere intendit. Idem
hit, maloś que in clinat, & &longs;imul armamenta
ponensIam fermè, &c.
Et paulo pò&longs;t: Sublatis dolonibus effu&longs;e effugere
contendit. Diodorus libro decimoquinto:
forou_ wneu/matos e)pilaPlutarchus in Tyberio:
a)gnoou_ntQuibus Plutarchi uerbis dolonem accipere debes
pro teli genere, non pro uelo ut ponitur à
&longs;ultoSi ex plagis.
§.
Tabernarius, in tractatu
ad legem Aquilam.
Velum quod à tergo e&longs;t,
lio Polluce. Nauis ab eodem Polluce Antigoni
a/rmen
los. quo uerbo utitur & Lucianus in dialogo, qui
mena wa/nta kai\ a)nw/leqra, ou)de\ o)/yCum
non &longs;atis &longs;cirem quid
lui Commentarios Græcorum: in quibus inueni,
quod &longs;ub&longs;cribam: ut in de Lector
re po&longs;&longs;it. ea &longs;unt eiu&longs;modi:
ou)k a)lo/gws ta\ i)si/a Inde
quæ tria uela haberent. Idem Pollux dicit.
Si erat
con&longs;trata tecta&queacute; nauis, in&ecedil;dificabantur
e&longs;t, tigna continentia turrim. Super quos duæ tur
riculæ dextra & &longs;ini&longs;ira: quarum medium erat
ta/srwma
clara cla&longs;&longs;is in &longs;pecie, &longs;ed inops & infirma propter
dimi&longs;&longs;ionem propugnatorum & remigum. Poly
bius in primo:
e)/xwm
uigabat, habens armatos propugnatores, para
tos&queacute; ad
erant. Quibus uerbis planum fit, milites armatos
in prælio nauali &longs;olere certare & propugnare è ca
ta&longs;tromatis. In locum quorum hodie utuntur, des
bale&longs;trieres: &longs;ic enim uocant Veneti. non quòd hæ
&longs;intea, quæ
præ&longs;tant. Et forta&longs;&longs;e
mata ea, quæ uulgo dicuntur Garides.
Vela dare dicimus, & uela ducere, & uela facere,
& uela Tullius 11.de Oratore: Si &longs;e dant, &
(ut ante dixi) &longs;ua &longs;ponte, quò impellimus,
at&que; propendent: accipio quod datur, & ad id unde
flatus aliquis Inde apud Vergi
lium: Vela dabant læti. Aulus Hirtius: Impruden
tes uela in altum
tandem multis po&longs;t diebus &longs;iti inopia&queacute;
Cæ&longs;arem peruenerunt. Liuius in quinto tertiæ de
cadis: Cum trigintaquin&que; nauibus ex portu Syra
cu&longs;ano profectus libero mari, uela in altum dedit. Cæ&longs;ar in &longs;ecundo de bello ciuili: Interim aduentu
longarum nauium Curio pronuntiari onerarijs
nauibus iubet, quæ &longs;tabant ad Vticam numero cir
ad ca&longs;tra Cornelia uela duxi&longs;&longs;et. Verg.
in quinto:
Vela facit tamen, & plenis &longs;ubit o&longs;tia uelis. Tullius
nos uela facere, an qua&longs;i è portu egredientes pau
lulum remigare? Et paulo pò&longs;t: Quærebam igitur
utrum panderem uela orationis &longs;tatim, an eam an
tè paululum Dialecticorum remis propellerem. Liuius in v.tertiæ decadis: Cuius prima cla&longs;&longs;is pe
tere Idem in &longs;exte tertiæ decadis: aliæ
in alto mer&longs;æ, aliæ ad incertos uentos hinc at&que; il
linc obliqua tran&longs;ferentes uela, in Tullius in primo
pa&longs;&longs;is prouehi liceat. Si enim reflantibus uentis re
ijceremur, tamen eódem paulo tardius referamur
nece&longs;&longs;e e&longs;t. Idem in tertio: Velis (ut ita
que fugienda. Et inde ueliuolantes naues dictæ a
pud Marcum Tullium: Et fera ueliuolantibus na
uibus E&longs;t autem in uelo ea
pars quæ acutior & inferior ad nauis latus religa
tur, modo&queacute;
tinis, à Græcis
i(si/Lucia
nus in dialogo
te tid e&longs;t, Tunc
uos pr&ecedil;ignorantia iubetis uela contrahere, uel pa
rum de pede relaxare. Plutarchus
gar\ e
rew\s e)pididio/nta, kai\ wrosa/gonta tai_s
enim Euripidi credendum dicenti, nos mortales
oportere mediocri amicitia e&longs;&longs;e contentos, nec &longs;i
nere eam penetrare ad animi
mentis rece&longs;&longs;us, putare&queacute; eam ueluti mentis
ctamentum
tere cum uelis, ceu pedem nauis,
dó que amicitiam pro u&longs;us ratione. Idem Euripi
des in Ore&longs;te pedis meminit, eiu&longs;dem&queacute; ferè &longs;enten
tiæ, dum ait: Ad quod allufi&longs;&longs;e uide
tur Tullius de Amicitia, cum ait: Partim fugiendas
e&longs;&longs;e nimias amicitias, ne nece&longs;&longs;e &longs;it unum
e&longs;&longs;e pro pluribus: &longs;atis &longs;uper&queacute; e&longs;&longs;e &longs;ibi &longs;uarum cui
que rerum curam. alienis nimis implicari, nimis
mole&longs;tum e&longs;&longs;e. commodi&longs;&longs;imum e&longs;&longs;e, quàm la
xi&longs;&longs;imas habenas habere amicitiæ, quas uel addu
cas cum uelis, uel remittas. Lucianus de ueris nar
rationibus
ate/xontes. Reliqua adderem, &longs;ed &longs;unt fœda magis
quàm ridicula. quod tamen de quadratis uelis in
telligas: nam &longs;uperiora de uelo
ges. quod uel autore Verg.
probari pote&longs;t,
Con&longs;idunt tran&longs;tris, intenta&queacute; brachia remis
Intenti expectant &longs;ignum, exultantia&queacute; haurit
Corda pauor pul&longs;ans.
Veneti banchos uo
cant. Nec alienum fuerit deremis pauca &longs;ubijcere.
Inde à
Gr&ecedil;cis Lucianus:
pid e&longs;t: remis accedentes.
Inde
Latini remigare dicunt.
rationibus:
megailais kai\ aRemus enim
retmo\sIdem Lucianus:
h)\m e)uh_res
tebit, &longs;i modo mihi
ris. Ab eodem Luciano molæ qua&longs;i manubrium
tatur in Inde idem in A&longs;ino:
w/ph| th_s mu/lhs. Remorum autem ordinem
et ueluti Quod enim
Latiniremos detergere uel defringere dicunt, Gr&ecedil;
ci & in ijs Polybius in primo:
concur&longs;u naues inter &longs;e remos defringebant. Ap
pianus de bellis ciuilibus:
lom th_s mhnodw/id e&longs;t:
Confregit illa quidem ro&longs;trum nauis Menodori,
altera autem remos Menecratis deter&longs;it. Partem re
milatiorem Græci e&longs;t enim
id quod diximus, ut uides. Cæ&longs;.
de bel.ciuil.
lib.1.
Aut remos tran&longs;currentes detergere &longs;i po&longs;&longs;et, con Liuius in octauo tertiç decad.
Alterius re
mos deter&longs;it, cæteras&queacute; quas indepta e&longs;&longs;et, mulcta&longs;
&longs;et, &c. Idem &longs;exto quartæ: Et ut in numero impa
ri duæ regiæ unam cir cun&longs;i&longs;tunt, & primum ab u-
armati. Idem in &longs;eptimo quartæ: Sed momento
poris
omnem Rhodijs demp&longs;it. nam & in altum celeri
ter euectæ naues, locum po&longs;t &longs;e quo&que; uenienti ad
terram dedere: & &longs;i qua
&longs;tium naui, aut proram lacerabat, autremos deter
gebat, aut libero inter ordines di&longs;cur&longs;u præterue
cta in puppim Diodorus in loco &longs;u
prà citaro, Remi
ges ip&longs;i Thucy.
in primo,
Et in tertio,
tw_m new(m a)fiknou_ntai. Quo loco
quidem, qui tamen cum opus erat decertabant &
propugnabant, ut utrun&que; Quapropter eo&longs;dem &
Thucyd. Et pau
lo pò&longs;t eo&longs;dem
pellat ocio&longs;os ac liberos uectores, àremigandi la
bore, cum ait:
basile/wm, kai\ t_ ma/lisa c)n te/lRemiges ip&longs;os Liuius &longs;o
cios nauales uocat, Græci
ma. Diodorus in X X.
maitwm liesw/qh id e&longs;t: Aliç
autem contendentibus &longs;umma alacritate ip&longs;is &longs;o
cijs naualibus &longs;e ad Liuius libro primo tertiæ decadis: Nam ut &longs;ocijs
naualib
lite habebat. uide ut alios ponat pro &longs;ocijs nauali-
Idem in
&longs;exto tertiæ decadis: Scripto deinde exercitu, de re
migum &longs;upplemento agi cœptum. in quam rem,
cum ne&que;
pendium&queacute; acciperent, pecuniæ
&longs;tate in publico e&longs;&longs;et:
ti ex cen&longs;u ordinibus&queacute; &longs;icut antea remiges
cum &longs;tipendio cibarijs&queacute; dierum triginta. Et paulo
po&longs;t &longs;ubdit: Nam unde, cum pecunia in ærario
e&longs;&longs;et, paraturos nauales &longs;ocios
&longs;tat Liuium uocare nauales &longs;ocios, quos &longs;uperiori
bus uerbis remiges dixerat.
quart&ecedil; decadis: Nec rei naualis cura omi&longs;&longs;a,
ros in
XX. deductç naualib
&longs;eruitutem &longs;erui&longs;&longs;ent
ut his prçe&longs;&longs;ent. Et &longs;anè cum uerbo
utatur Liuius, &longs;atis indicat nauales &longs;ocios eos e&longs;&longs;e,
quos Grçci & ita uertimus in ple
ri&longs;que locis &longs;uprà citatis. Hic no&longs;tram &longs;ententiam
euertere uidetur Lucianus, qui de ueris narrationi
bus aliter uidetur id ait enim:
Quo
loco
ualibus, &longs;ed potius pro ip&longs;is nauigijs in&longs;tructis &
armatis. ut uertendum &longs;it: Impetu in nos dato bi
nis nos nauigijs armatis Subdit enim
ip&longs;e Lucianus haud ita multo po&longs;t: id e&longs;t: Quinque nauigia in&longs;tructa armará que
habebant. cum illos duo tantum habui&longs;&longs;e dicat.
Verum non ab&longs;imile uero e&longs;t, Lucianum eo uo
cabulo abu&longs;um, dum certos autores, quos non ha
bemus, &longs;ibi imitandos propo&longs;uit. Au&longs;im enim om
ni a&longs;&longs;eueratione affirmare, eam loquendi formu
lam, qua in illo uocabulo Lucianus u&longs;us e&longs;t, non
extare in ullo eorum, qui uulgati &longs;unt, autorum. Hoc forta&longs;&longs;e quibu&longs;dam nimis confidenter
uidebitur. &longs;ed &longs;i quis &longs;cripta Luciani ad normam
Platonis & Demo&longs;thenis uelit expendere, inue
niat forta&longs;&longs;e Lucianum multa &longs;ibi permi&longs;i&longs;&longs;e: ut ni
hil cau&longs;æ &longs;it, quamobrem de no&longs;tris hominibus
conqueri debeamus, &longs;i illorum heroum
hactenus a&longs;&longs;equi nequiuerint. Viri ætatis no&longs;træ
docti&longs;&longs;imi non &longs;atis intellexerunt, ut mihi
deo, quid
&longs;unt. qui &longs;i aciem mentis & ingenij in eo
uolui&longs;&longs;ent, & non ad alia fe&longs;tina&longs;&longs;ent: facile, opi
nor, quç diximus, ip&longs;i &longs;ua Sed nos quoque in multis, ne dicam in omnibus,
cæcutire &longs;olemus. Eccetibi
non &longs;atis di&longs;picio. Conijcio tamen e&longs;&longs;e proræ par
tem eam, quæ utrin que &longs;tat ad latus ro&longs;tri: nec ui
deo Latinum no men habere, quod Græco re&longs;pon
deat. Appianus de bellis ciuilibus:
tid e&longs;t: Po&longs;tea & naues ip&longs;æ
concurrerunt inter &longs;e, aliæ ad obliqua, aliæ ad epo Idem in eo
dem: id e&longs;t: Impetu&queacute; in illum facto, ad epotida nauem
ip&longs;am conqua&longs;&longs;auit. De anchora nihil dicam.
e&longs;t
enim omnibus nota, Græci Ab an
chora anchoralia dicta, funes, quibus religata e&longs;t
anchora. Liuius decadis tertiæ libro &longs;ecundo: Vix
dum omnes con&longs;cenderant, cum alij re&longs;oluunt o
ras, autanchoram uellunt: alij, ut ne quid teneat,
anchoralia incidunt. Inde oram &longs;oluentibus
à Quintiliano uulgatius, quàm ut repeti debeat. Il
lud &longs;olum adijciam ex Luciano,
ci, quod Latini uerba Luciani &longs;unt in
dialogo qui
kai\ a)id e&longs;t: Vbi &longs;emel oram &longs;olue
rit. Cum autem anchoræ iactæ erant procul à por
tu, naues dicebantur in &longs;alo e&longs;&longs;e. Græci dicunt
saleu/eim
h)nagka/
gh_s a)posaleu/eim, a(\ma wolloi_s wobiexo/menoi leinoi_s.
klu/diwn
sugkluThucydides:
kQuod
to, in &longs;alo & in anchoris commorari protulit, in
hæc uerba: At&que; in &longs;alo & in anchoris ea nocte
moratusIdem
in &longs;exto: Item complures nando ad naues, quæ in C&ecedil;&longs;ar in tertio bellorum
ciuilium, &longs;alum pro iactatione accipere uidetur: T
rones enim multitudine nauium perterriti, & &longs;alo
nau&longs;ea&queacute; Et paulo po&longs;t: At ueteranæ legio
nis milites, item conflictati & tempe&longs;tatis & &longs;enti
n&ecedil; uitijs
putauerunt. Quod &longs;uprà in &longs;alo dixit, po&longs;teriori
bus uerbis enarrat, dum ait: Et tempe&longs;tatis & &longs;enti
nç uitijs: ut mediocriter eruditus facilè colliget. Po
lybius in primo
Itali dicunt, po&longs;ui&longs;&longs;e uidetur: id e&longs;t, locum minim
portuo&longs;um, &longs;ed in quo naues in &longs;alo e&longs;&longs;e &
rari
sat
sas e)
plicuerunt ad
ne
beret promontoria, qu&ecedil; aliqua ex parte
tia
quò de&longs;cen&longs;ione facta, &c. Vide qualiter uerteri
Sipontinus, & forta&longs;&longs;e no&longs;tra non contemnes.
Erat & nauis
chus in Sympo&longs;io: quod quid &longs;it, collegimus ip&longs;i
ex Luciano in dialogo quod
tur, & &longs;uprà citauimus, dum ait:
pane/sh
tikru\ de\a)
me/nh, tid
e&longs;t: Vtuero ip&longs;a puppis &longs;en&longs;im a&longs;&longs;urgit inflexa au-
ne prora prominetin longum producta, habenś
que utrin que &longs;ignum I&longs;idis deæ, quæ cognomen
tum naui indidit. Quo loco exi&longs;timo I&longs;im
tum, à quo nauis ip&longs;a cognomentum &longs;ortita e&longs;t. Quod & ip&longs;um conijcere e&longs;t ex Plutarcho in Sym
po&longs;io, his uerbis:
toInde forta&longs;&longs;e aliquæ naues dicebantur
id e&longs;t, arieres:
malium haberent tanquam necab&longs;imi
le uero e&longs;t, centaurum pi&longs;trim que & cuncta id ge
nus, earatione dicta, prolata&queacute; à Vergilio in quin
to in uer&longs;iculis &longs;uprà relatis. Quod nos an&longs;ercu
lum uertimus, intellige formam an&longs;erculi
ad puppis ornamentum, ut uidimus in antiquis
nauibus depictis: quas ad&longs;cribendas curauimu
in Lucianus in ueris narrationis
bus:
hse. id e&longs;t: An&longs;erculus enim qui ad puppim erat, re
pente alas premere cœpit, & clangorem fundere.
De manibus, ferreis coruiś que, & harpagine,
nihil in præ&longs;entia dicere nece&longs;&longs;e. ea enim potius
qui
dum, quQuòd &longs;i quis de
Alexandrin.m, qui in quinto bellorum ciuilium Quo uero tempore à Romanis
fuerit, uidebis apud Polybium in primo.
etiam ab Agrippa excogitatum refert Appianus in
eodem libro. Cæ&longs;ar etiam in primo de bello ciui
li, manus ferreæ meminit, dum ait: Atque iniecta
manu ferrea, & retenta utraque naue, diuer&longs;i pu
gnabant, atque in ho&longs;tium naues Hactenus Cæ&longs;ar.
qui etiam in primo bel.ciuil.har
pagonum meminit, dum ait: li manus ferreas at
que harpagones parauerant. Vt ip&longs;e Agrippa id
machinationis genus excogita&longs;&longs;e non uideatur. quod &longs;i Plinio credimus, Anachar&longs;is harpagonas
inuenit.
Naues ip&longs;æ ab ho&longs;tibus captæ, captiuæ diceban
tur: ut legimus in &longs;ecundo
Cæ&longs;arem: Nam ad eas, quæ facta fuerant Arelate
per C&ecedil;&longs;arem captiuæ, Ma&longs;&longs;ilien Aulus Hirtius in quarto: Vt uel cla&longs;&longs;e dimicare
po&longs;&longs;et, adiunctis captiuis nauibus &longs;ociorum. Liui
us in tertio tertiæ decadis: Dum hæc Romani pa
rant, aguntque, ad Philippum captiua nauis una
exijs, quæ Græ
ci
tem in &longs;ecundo Quo loco
diximus. Et cum naues captiuæ dicantur, merito
po&longs;tliminium habent. Tullius in Topicis: Po&longs;tli-
rius, equus, equa quæ fræna recipere &longs;olet. Vt non
ab re à
ctetur. Cla&longs;&longs;em Veneti
tikAppianus in quinto de bellis ciuilibus:
pi\ qa/laid e&longs;t: Cla&longs;&longs;em
Titij. Thucydides in
ori/nqoi. alibi uocat
exercitum. In &longs;ecundo:
Et in 1111.
isai/a| sratw_| i)/som wAlibi
Ap
pianus:
qw\m w(/s tis idiiw/ths forei/w| id e&longs;t: Vbi cla&longs;&longs;is il
lius erat, & in naualia penetrauit lectica delatus tä
quam priuatus qui&longs;piam. Idem de bellis ciuilibus:
mhnoid e&longs;t: Cla&longs;&longs;e lunari forma di&longs;
po&longs;ita. Idem Thucydides in &longs;eptimo,
uocat:
w/
&longs;æa Megaren&longs;ium, Cyllene Eleorum: ut e&longs;t apud
Thucydidem in primo:
hsam. Nec au&longs;im affirmare, id
bere. Naualia enim &longs;unt ea, quæ à Græcis
cunturTullius Officiorum: Muri, naualia, portus,
Thucydides in tertio:
eu)fVeneti
ar&longs;euale uocant, totius orbis
in quibus triremes reliquæ&queacute; naues longç
tur
dia de publico Sunt autem
ces &longs;inguli triremis unius, unius&queacute; biremis, &
brorum
cent, uel
tum
pacis, opus &longs;anè quod cum antiquis
nauibus thalamegis&queacute; po&longs;&longs;it
rum appellant. de quibus thalamegis potui multa
adijcere: &longs;ed Fe&longs;tinamus
enim ad ea, quç
nit Thucydides in &longs;eptimo: Lucianus,
ewsoi/kStrabo lib.
decimoquarto
nauale, ad triremes recipiendas; Quibus uerbis intel
liga,
autem, Naues à patria
tiuntur: ut
diai, lakwnikai\, i)taliwti/des, sikelikai\, surakou/siai, foi/ntasai,
milhsi/a, a)naii/ths, qou/riai. quorum
tant apud Sic &
quç cuius formç fuerit, di&longs;cas
ex Plutarcho in uita Periclis.
prwr
fanh_nai woluxraitAthenæus li
bro duodecimo paucis eadem retuli&longs;&longs;e uidetur, ait
sami/Quo loco non
cho potius Tu Lector
iudicabis, uigilias&queacute; no&longs;tras boni con&longs;ules, aut ip&longs;e
meliora proferes. Et Pha&longs;eli forta&longs;&longs;e à pha&longs;elide lo
co. A mini&longs;terio & officio quod præ&longs;tant,
frAliç à cur&longs;u ip&longs;o uel &longs;ta
tione,
fo/roi o(lka/dies nao_m
in &longs;eptimo. Dicitur & nauis
Dicimus etiam
tofo/rt
cum onere &longs;uo captæ uel depre&longs;&longs;æ &longs;unt. Diodorus
libro decimonono: C&ecedil;
&longs;ar in primo de bello ciuili nos docuit, quomodo
id Latine dicebatur, in hæc uerba: Itaque dum lo
cus cominus pugnandi daretur, æquo animo &longs;in
gulas binis nauibus obijciebant: atque iniecta ma
nu ferrea, & retenta utraque naue diuer&longs;i pugna
bant, at&que; in ho&longs;tium naues tran&longs;cendebant: & ma
rem nauium deprimunt: nonnullas cum hommi
bus capiunt, reliquas in portum Idem
in tertio aliter protulit, dum ait: Ex his quadrire
mem cum remigibus defen&longs;oribus&queacute; &longs;uis id e&longs;t,
Diodorus in de
cimooctauo dixit Græcè eadem fere ratione, qua
Cæ&longs;ar:
e(p
ra/konta. id e&longs;t: Vicit Clytus, & ho&longs;tium naue
cem & &longs;eptem depre&longs;&longs;it: circiter autem qu
ginta cumip&longs;is hominibus cepit. Idem Diodorus
non longe po&longs;t uerba &longs;uprà &longs;cripta,
pat:
eu)qu\s
e)m
de\ au)ta/ndrwm waradiidiome/nwm a)kindu/nws e)kuri/
mia=s th_s nauarxi/diEt paulo po&longs;t:
fw_m e)kuri/Idem in uige&longs;imo:
droi me\m e)lh/fqhsam m_. liefqa/rhsam de\ weri/ w_. a(\s wlh/reis ou)/
sas qala/t
tratope/dieiam, au)/tandroi. id e&longs;t: Naues cum hominibus,
ut dixit Cæ&longs;ar.
ri
skome/nas. id e&longs;t: carrucas cum hominibus captas.
Xe
nophon in primo
au)Et in 111.
id
corollis, Plutarchus
onerarias cum mercibus impo&longs;itis, & cum earum
onere. Eius uerba &longs;unt in Aemilrj uita:
tofo/rtIdem
ne, his uerbis:
o/men
ei)_pem, w)_ tu/xh woiei_s, ei)s
ma_s. id e&longs;t: Zenoni Citieo unica nauis oneraria reli
qua erat, quam cum audi&longs;&longs;et interi&longs;&longs;e demer&longs;am
cum ip&longs;o onere & mercibus: Recte, dixit, at&que; ordi
ne Quòd
u&longs;us e&longs;t, Græci Inde
à Marco Tullio, depre&longs;&longs;a cla&longs;&longs;is dicta, in
diuinatione: Si enim fatum fuit cla&longs;&longs;es populi Ro
mani bello Punico primo,
à Pœnis depre&longs;&longs;am interire. Idem pro Archia poë
ta: No&longs;tra &longs;emper feretur, & prædicabitur Lucio
Lucullo
&longs;a
gna illa naualis. No&longs;tra &longs;unt trophæa, no&longs;tra mo
nimenta, no&longs;tri De&longs;cendere ad naues di
xit Tullius, cum tamen Tullius in quarto
&longs;tionum
dimusNon quòd
&longs;ed ad littus &
&longs;cenderent. quin
&longs;um animo habet, at&que;
uigaturum? Quî pote&longs;t?
Sed &longs;i iam ex hoc loco pro
fici&longs;catur Puteolos &longs;tadia triginta, probo nauigio,
bono gubernatore, ac tranquillitate: probabile ui
deatur &longs;e illuc Idem in primo
de diuinatione:
tum
maui&longs;&longs;et, haberet&queacute; in animo nauem
moneri ui&longs;us e&longs;t, ne id faceret, ab eo quem &longs;epuitu
ra affecerat. Quin &
Tu uelim quàm
apud Tullium ad Con&longs;cendere Græci
Plutarchus
ri/wmSed hæc gramma
ticorum &longs;unt: neque &longs;atis digna, in quibus diutius
immoremur. Illa profecto ob&longs;curiora, quæ forta&longs;
&longs;e uigilans Lector à nobis de&longs;yderabit: qui &longs;int
ni_tai
in Ranis, dum ait: qui ab Appiano
mi_tai. Quòd &longs;i
timus: id tamen non erit ita enim decla
rant, ut multo ob&longs;curiora ea ip&longs;a reddere uidean
tur. &, quod magis mirabere, puguantia nobis in
ijs explicandis proponunt. Enarrator enim Ari&longs;to
phanis in loco &longs;uprà citato, ait fui&longs;&longs;e tres ordines
re parte, Qui
remos longiores trahebant, grauiore&queacute; labore ue
xabantur, eo à
cum donatiuum con&longs;equebantur. Quod ex &longs;exto
Thucydidis probari pote&longs;t, dum ait:
e)pifora\s pro\s
nautw_m. Stipendium autem publicum erat drachma
in dies &longs;ingulos, quç æ&longs;timatur quatuor &longs;olidis no
&longs;tris turonen&longs;ibus. Voluntarijs enim remigibus,
ut hodié que Veneti, non compeditis utebantur. Lucianus tamen
ad duos obolos, id e&longs;t, drachmæ tertiam &longs;tatui&longs;&longs;e
uidetur, dum ait: Xenophon in pri
mo
pro\s
res o)Sed locus Lu
ciani intelligendus de ijs, qui Pado flumine lintres
& alias fluuiatiles nauiculas, atque etiam pi&longs;cato
rias du cebant quæ&longs;tus cau&longs;a, non de remigibus tri
remium, aut etiam maiorum. Sed ut ad propo&longs;i
tum reuertamur, &longs;i rationem habere uoluerimus
eius formæ nauis, quàm &longs;uprà ubi triremis men
tio facta e&longs;t, depingendam curauimus, eam que &longs;e
qui, dicemus in illa inferiorem ordinem, & qui
aquæ uicinior, e&longs;&longs;e thalamitarum, medium zygi
tarum, &longs;uperiorem thranitarum. Sed &longs;i hoc uerum
e&longs;&longs;et, dee&longs;&longs;ent nobis nomina in quadriremibus & Qui enim erunt zygitæ in
quadraginta ordinum naue Ptolemæi regis? qui
thalamitæ? Præterea quî fieri pote&longs;t, ut uel decem
tabulatorum, ne dicam quadraginta nauis in ma
ri nauiget, & tabulata ip&longs;a &longs;upra aquam extent,
& non pluribus partibus aqua demergantur? Pau
&longs;anias in Atticis miraculi loco refert,
li fui&longs;&longs;e, quod à cata&longs;tromate ad aquam nouem re
miges haberet, nullumque ad &longs;uam ætatem illud
magnitudine &longs;upera&longs;&longs;e. uerum præ&longs;titerit ip&longs;ius
Pau&longs;ani&ecedil; uerba ad&longs;cribere, quç, ut ingenue fatear,
non &longs;atis nobis intelliguntur. &longs;ed &longs;ic habent, ni&longs;i
&longs;i corruptus &longs;it codex:
santa oi)_dia Vn
deciremem tamen Demetrij legerat, opinor, Pau
&longs;anias. Quare ordines
telligi, ut diximus ex enarratore Ari&longs;tophanis,
ea ratione multa nauigia ordine remorum illud
quod in Delo erat, multis partibFue
re enim (ut &longs;uprà docuimus, uel Pau&longs;anias ignora
re potuit) X. XI. XII. XV. XX. remorum ordines,
Excogitanda ergo nobis alia ratio, quam ab ip&longs;o
enarratore Ari&longs;tophanis hauriemus: nec tamen
fui&longs;&longs;e eundem
metro pugnet. Subdit enim quod magis fitnobis
ueri&longs;imile:
qalami/ths o( pro\s wrw/ram. id e&longs;t: Thranites igitur e&longs;t is
qui ad puppim remigat, zygites qui in media na
ui, thalamites qui ad Vtnauis ip&longs;a per lon
ges &longs;unt in prima parte ad
mitæ: qui in medio &longs;upra
tia ad puppim, thranitæ ita&queacute; fiet, ut
nauis triplex
niatur. Et &longs;ic intelligemus quod
piano in libro po&longs;tremo
tw_m oi\ me\m qalami/ai wa/ntes a)pelh/fqksam, oi( de\ e(\teroi
srwma a)nar)r(h/caites e)cenh/xonto. id e&longs;t: Ex remigibus thala
mitæ ad quo loco
Iulius enim Pollux eo uo
cabulo utitur, his uerbis:
qala/mioi
de\ weri\ ut ea ratione
&longs;uprà diximus, nauis per
tes diuidatur. Mouet
lybio &longs;uprà retulimus: ut thranites in medio
collocatus uideatur: & ita ip&longs;i in uertendo intelle
xi&longs;&longs;e uidemur. & forta&longs;&longs;e
infrà
alioqui pugnant i&longs;ta cum ijs, quæ ex Iulio Polluce
diximus. Zygit eniçm in media naue &longs;unt,
nitæ. &longs;ic Sub ea, id e&longs;t po&longs;t ea Latini dixere.
Nec ta
men uerebor ingenuè fateri, mihi adhuc
re, an hæc no&longs;tra coniectura uera &longs;it: ut mihi in ma
gnis
dorem pr&ecedil;&longs;tare po&longs;&longs;um, & debeo, ut Lectori igno
rationem meam fateri non etube&longs;cam: ne aliqua
no&longs;tri per&longs;ua&longs;ione adductus, in eundem errorem
trahatur. Quare illud
uos atque artus &longs;apientiç e&longs;&longs;e, non temerè credere. Adhibendi &longs;unt autores utriu&longs;&que; linguæ, ij&queacute; qui re
teptæ autoritatis cunctis &longs;unt, in
etiam at&que; etiam, num librarij aliquid de &longs;uo addi
derint:
bis imponat. ut apud
lo qui in&longs;cribitur,
k) a)r
t
au)_ walxim lnid e&longs;t:
admodum
in urbe fungebatur, honoribus & magi&longs;tratibus,
propter philo&longs;ophiæ cupiditatem, inter philo&longs;o
phandum rur&longs;us ægre ferentem, propterea quòd
initio ad percipiendum
tardior e&longs;&longs;et, parum abfui&longs;&longs;e quin &longs;e è biremi qua
dam deijceret. Græca habent
men &longs;uprà dixerimus, nos non legi&longs;&longs;e illud uoca
bulum apud probatum autorem, cum &longs;tudio&longs;e o
mnes qui extant euoluerimus. Quare aliquando
exi&longs;timaui, apud Plutarchum eo loco
ine\s trih/r
e&longs;&longs;et duorum Sed
cta, fit ut
(&longs;cio) nobis dabit ueniam, quòd ea omnia
genera, quç à Gellio recen&longs;entur (qui nuda earum
nomenclatura
rimus. Locus enim ille apud
mus, nec ip&longs;i diuinare debuimus. Ecce tibi
lio e&longs;t, hæ&longs;itarem: ca&longs;u incidi in locum Senecæ in li
bello de Breuitate uitæ, qui eam mihi mole&longs;tiam
ab&longs;ter&longs;it his uerbis: Quis Romanis primus per&longs;ua
&longs;it nauem
hocip&longs;um appéllatus: quia
xtus, caudex apud antiquos uocabatur, unde ta
bulæ condices
ex antiqua con&longs;uetudine &longs;ubuehunt, caudicæ uo
cantur. hactenus Seneca.
In uulgatis codicibus lo
cus Senecæ corruptus e&longs;t, & candes utrobique pro
caudex legitur: & candicæ, non caudicæ. Sed tu ad
modum &longs;uprà &longs;criptum Senecæ locum loquitur enim de
gnomento: qui cum Quod &longs;i alia tempus & lectio frequens nobis ape
ruerit, Lectori In præ&longs;entia, quæ
potuimus, ip&longs;i benigne proferimus. Tu Lector bo
ni con&longs;ule, acnos ama.
gratiam colligebat.