Baif, Lazare de De re navali commentarius 1537 Basel la baifl_renav_01_la_1537 0000000006.xml

LAZARI BATFII DE RE NAVALI Commentarius, in L. II. de CA­PTIVIS & POSTLIMINIO reuerlis: Liber, uaria eadem&queacute; haud uulgari eruditione re&longs;ertus: & ad omnem tam Græcorum, quàm La tinorum hi&longs;toriam perquàm utilis acnece&longs;&longs;arius.

AE TER DICTIONVM er Ecm, acceßit Locorum etm, quicunque ex diuer&longs;is cum Græis tum Latinis autoribus, ab eodem uecitantur, uel explicantur, uel dem&qtail; re&longs;ti­tuuntur, locupletißimusINDEX.

BASILE AE.

M. D. XXXVII.

EX THECA REGIA ACAD. GEORGIÆ AUG:

FRANCISCO VAL ESIO REGI FELI cißimo, LAZARVS BAY FIVS uictoriam.

MARCO Varroni a&longs;&longs;euerá ti di&longs;ciplinas omnes, Rex regum Chri&longs;tiani&longs;&longs;ime, in Græcia intra mille annorú tempora & inuentas, & per­fectas, facile credat is, qui ad huiu&longs;ce no &longs;tri &longs;eculi felicitatem, qua mirabiliter &longs;ub te Principe fruimur, animum conuerte­re non grauabitur. Te enim & autore & adiutore, his paucis quibus Galliarum clauum tenes annis, plus promoui&longs;&longs;e li­terarum linguarum&queacute; &longs;tudia uidebit, &quetilde; quantum &longs;ub alijs omnibus ab aduen­tu Francorum in Gallias no&longs;tris princi­pibus. Sunt de regibus no&longs;tris, qui lu­dæorum gentem &longs;uper&longs;titioni deditam è Gallia exterminauerint: Tua Maie&longs;tas, exclu&longs;a ludæorum &longs;uper&longs;titione, Iudæo tum linguam Lutetiæ Pari&longs;iorum &longs;ic ui gere uoluit, ut habeat non paucos, quili terarum Hebraicarum cognitione cum ip&longs;is ludæorum Rabinis po&longs;&longs;int decer­tare. Græcos autem eos in tua Gallia alui­&longs;ti, qui ualeant reuocata Ma&longs;&longs;ilien&longs;ium memoria cunip&longs;is au)to/xqosi, non &longs;olum de di&longs;ciplinarum elegantia, &longs;ed etiam de ip&longs;o attici&longs;mo, wdrai/kws contendere. Iam uerò eam militaris di&longs;ciplinæ curam &longs;u&longs;cepi&longs;ti, utnemo uel Chri&longs;tianorum, uel Barbarorum Principum paratiores habeat eque&longs;tres exercitus, qui cum ma iorum artibus, tum uero tuis in&longs;titutis edo cti, mira alacritate &longs;unt ad dimicandum. Quid dicam de robore militum legiona riorum? quos tu nuper ad Romanorum exemplum in tota Gallia de&longs;cribendos, deligendos &queacute; &longs;ummo &longs;tudio non modo cura&longs;ti, &longs;ed quorum etiam delectum ocu­lis tuis lu&longs;tra&longs;ti: ut Gallia tua non &longs;olum equitatu, quo &longs;emper floruit, &longs;ed etiam peditatu iam &longs;uos fines &longs;ine ullo exter­no milite tueri po&longs;&longs;it. Nec rei naualis cu ra omi&longs;&longs;a. Te&longs;tis e&longs;t præclara &longs;lla Fran cl &longs;cis ad Gratiarum portum tuo iu&longs;&longs;u (eon­tracta ad effectum eius operis multudi ne fabrorum naualium) ædificata, Quæ non modo ix/rmn, ut Antigonis il la ab antiquis celebrata: &longs;ed e(parmniure dici debeat, & an)w/leqr. quippe quæ in medio Oceano arcis in&longs;tar inter reliquas naues e&longs;&longs;e po&longs;&longs;it: nihil&queacute; præter ignem, Syrtes, & breuia timeat, omnib. ip&longs;a ex æquo formidolo &longs;i&longs;&longs;ima aduer&longs;a­rijs. Te&longs;tes &longs;unt & pha&longs;eliilli (uulgus ga leonas uocat) quos noua ratione in ora maritima Britanniæ minoris (quæ Ve­netia à Cæ&longs;are dicitur) ædificandos cura &longs;ti: qui non &longs;olum in conclu&longs;o mari naui gare po&longs;&longs;int, &longs;ed in ua&longs;ti&longs;&longs;imo at&que; aper­ti&longs;&longs;imo Oceano tempe&longs;tatibus imperent, u&longs;queadeò apti &longs;unt (ut Catulli dictum u&longs;urpem) &longs;iue palmulis opus &longs;it uolare, &longs;iue linteo. Iam uero triremes Ma&longs;&longs;iliæ plures, unus tu maiorum tuorum nauali­bus adieci&longs;ti, quàm eorum (pace beati&longs;&longs;i morum dixerim) qui&longs;quam unquam opta uerit. Principes enim mediterranei ne­&longs;cio quo pacto rem nauticam (quod ad mare internum attinet) neglexerant, ad Oceanum &queacute; Britanniæ animum &longs;olum intenderant. Quocirca nos, qui nullo no &longs;tro merito, &longs;ed aliquo literarum nomi­ne commendati, à tua uerè regia liberali tate & &longs;acerdotio aucti, & magi&longs;tratu or nati &longs;umus: ne ingrati iure habeamur, quæ Venetijs cum e&longs;&longs;em, à loci celebri­tate admonitus, è Græcorum Latino­rum &queacute; monimentis nauigia collegi, Tuæ Maie&longs;tati mihi omnibus&queacute; &longs;acro&longs;anct&ecedil;, dicare con&longs;titui, Rex regum potenti&longs;&longs;i­me. Putaui etiam non &longs;olum negocij, &longs;ed etiam ocij, quo illic plurimo mihi per tuam indulgentiam frui licuit, reddendam ti­birationem. Et &longs;anè quod mihi à nego­cijs publicis &longs;uperfuit temporis, id omne in euoluen dis utriu&longs;&que; linguæ autoribus con&longs;ump&longs;i. Quod ip&longs;um ita e&longs;&longs;e facile iudicet, qui hæc no&longs;tra legere non gra­uabitur. Illud unum, quod illis legen­dis non &longs;ine admiratione animaduerti, in præ&longs;entia tuæ dignitati con&longs;ideran­dum proponam: miram fui&longs;&longs;e antiquo­rum in nauibus ædificandis, in&longs;truen­dis, armandis celeritatem. Primo Puni­co bello cla&longs;&longs;em Duellij imperatoris ab arbore exci&longs;a, LV. die nauiga&longs;&longs;e: ducen tas & uiginti naues effectas dieb. XLV. contra Hieronem regem. Secundo Pu­nico bello Scipionis naues, eo in&longs;tante operi, die XLV. quàm ex &longs;yluis detra­cta materia fuerat, in&longs;tructas arm atas &queacute; in aquam deductas. Quid &longs;i ex Poly­bio addidero, Romanos contra Cartha ginen&longs;es &longs;eptingentas quinqueremes ami&longs;i&longs;&longs;e: Carthaginen&longs;es eodem bello ad quingentas? Quis id credat? Nec mi­rum, &longs;i hæc fidem non habebunt apud homines no&longs;tros, qui & Venetorum quin queremem unam admirantur: & tuam totidem ordinum, quæ illam &longs;ym­metria &longs;uperabit, gratulabundi expe­ctant. Verum de Tuæ Maie&longs;tatis fide, qui omnem antiquitatem memoria tenes, non magis laboro, quàm de impetran-daà Clementi&longs;&longs;imo Principe uenia &longs;um &longs;ollicitus, &longs;inos in totreficien dis in&longs;tau­randis &queacute; nauibus alicubi lap&longs;i fuerimus: qui etiam Tuæ Maie&longs;tatis potius, quàm Dio&longs;curorum, turbulenti&longs;&longs;ima fortun&ecedil; tn pe&longs;tate in alto iactati, fidem & auxilium implorare debeamus. Vincat tua Maie &longs;tas, ac ualeat. Lutetiæ Pari­&longs;iorum. 8. Calend. Septemb.

ANNO

M. D. XXXVI.

AVTORVMLOCF, QVI hoc libro à L. BAYFIO uel citan­tur, uel explicantur.

ACt. Apo&longs;tolic. 118

Alfe ni Iurecon&longs;. 8

Annian. Marcellini 81

Apollonij 4

Appiani 6.11.12.23.25.33. 34.52.61.63.66.74. 75.76.84.92.93.105. 113.116.119.124.127. 128.150.151.152.157. 160

Ari&longs;toph. eiuś ue interpre­tis 67.68.157.159

Ari&longs;totelis 17.92

Athenæi 26.27.28. 33.117.118.154

C. Iul. Cæ&longs;aris 5.11.14.15. 18.19.20.52.60.69. 70.71.72.76.77.81. 83.89.90.93.95.99. 101.121.124.149.151. 154.155

Catulli 67

M. Tullij Ciceronis 4.5.11. 12.15.17.18.19.20.23. 24.25.61.62.64.65. 66.71.75.78.79.81. 82.84.85.90.95.99. 101.106.107.108.109. 110.113.119.121.122. 123.151.152.156.157

Demo&longs;thenis 16.68.69

Diodor. Siculi 3.7.9.18. 26.34.61.62.69.70. 71.72.77.89.94.96. 99.101.104.105.114. 116.119.120.125.128. 154.155

Dionis 52.53. &c. 6

Euripidis 16.32.33.123

Eurip. interpretis 122

A. Gellij 79.81.82.91.110. 111.112.162

Herodoti 4.7.8.9.15. 16.17.22.32.79.80.95. 96.110.112

A. Hirtij, &longs;iue Opij 11.19. 20.23.24.60.65.86. 90.105.106.117.121. 128.151

Horatij 80

Iaboleni iuri&longs;con&longs;. 118

Iuctini 82

Iuuenalis 100

Labeonis iuri&longs;con&longs;.99.118

T, Liuij 6.11.12.15.16.20. 25.31.33.61.62.63.68. 69.72.73.75.80.83.84. 88.90.92.94.95.98. 99.113.114.119.121. 122.124.125.126.128. 151

Lucani 26.72

Luciani 12.74.87.97. 99.108.109.115.119. 120.122.123.124.126. 127.128.149.150.153. 155.158

Macrobij 117.118

Martiani iuri&longs;con&longs;. 80

Palæphati 91

Pauli iurecon&longs;. 8.71.99

Pau&longs;aniæ 159

Platonis 70

C. Plinij 3.5.14.17.19.22. 24.27.52.68.83.85.92. 95.98.101.115.124.151

Plutarchi 8.13.14.17.25. 27.32.61.63.64.65. 66.74.76.80.85.86. 90.92.93.98.100.107. 108.112.115.116.118. 120.122.149.150.154. 156.157.161

Iul. Pollucis 108.114.115. 118.120.160.162

Polybij 6.9.10.18.20.21. 22.26.33.34.35.36.etc.68.73.75.84.87.88.89 90.91.94.102.109. 121.124.149.151.160

Pomponij iuri&longs;con&longs;. 109

Quintiliani 128

Sallu&longs;tij 98.109

Senecæ 162

Strabonis 10.67.71.85.92 95.97.98.106.153.154

Suetonij Tranquilli 12.13. 15.86

Suidæ 9.10.32.74.92

Theocriti &longs;cholia 100

Thucyd. 7.9.17.64.74. 77.78.85.87.89.90. 91.104.103.113.125. 128.152.153.154.158

L. Vallæ 85.91.92

M. Varronis 112

Vergilij 52.60.67.73.88. 101.121.122.123.150

Vitruuij 101.108

Vlpiani 79.83.101

Xenophontis 9.10.82.91. 114.117.151.155.158

FINIS.

RERVM AC VER BORVM TOTO HOC

Lioro memorabiliam diligen tißimus Elenchus.

A

AKaon a)m fh/ksm, ambire me 87. 88

a)ka/om 118

a)u 85

acatia pro maiore uelo 119

acatium an actuarium latine dici po&longs;&longs;it 85. 86

acatia maxima 87

a)/kat 87

Achaicænaues 14.22

a)krwso)liom 28.29.116.151

a)krwth/a 151

Actiacæ pugnæ de&longs;cri­ptio ex Dione. 53. 55.56. &c.

actuaria whreka\ 82

actuaria unde dicta 83

actuaria uoluptatis cau &longs;a 82

actuariæ naues eod.

pro lembis 88

actuariæ triginta remo rum 84

actuariolum eod.

actuarium nauigium 85

Aegeon 5

Aege&longs;ias eod.

Aegyptiæ naues 14

Aeolus cur uentorum deus habitus 119

Aeolus uelis primus u­&longs;us eod.

æratænaues 60

Agrippa harpaginum in­uentor 151

ai)kma/lwinh_ eod.

Alex. Magnus 27

alueus &ptail; carina 98.109

& ua&longs;e ligneo eod.

Aminocles Corinthius

a)mfh/km a)ka\or 87. (17

a)mpraxiwti/ naues 153

Anachar&longs;is harpaginum inuentor 151

a)nxi/ths nauis 153

anchora, a)/gkurx 128

anchoralia eod.

in anchoris commorari

Anianus 74 (eod.

Anniani Marcellini çtas barbara 81

an&longs;erculus nauium in&longs;i gne 150

antece&longs;&longs;ores 89

antennæ 117

ntere/tai 125

ma/ximoi eod.

a)rprw/rs naues 154

apertæ naues 19.20

a)/frakta ploi_a 11.84

ta\ a)po/geia lu/ 128

a)woleu/m eod.

Appianus Polybium &longs;e cutus 84

apt&ecedil; in&longs;truct&ecedil;&queacute; naues 33

apud populum, pro con­cione & ro&longs;tris 62

aqua marina, ni&longs;i mul­ta, ignem non extin­gui, &longs;ed irritari 58

aquaria nauis 79

Archimachus 5

arenariæ naues 79

Argemon locus 50

a) go\m 4

argo nauis unde dicta. Argus 3.4

Argus Phryxi filius 4

a)rgurolo/goi naues 154

Arionis fabula 110.111

a)/rmena 120

ar&longs;euale Venetorum na­uale 153

artemon 118

artimon eod.

a)/rt nauko/s 115

A&longs;clepiades myrleanus 117.118

a&longs;iaticæ naues 14

a&longs;phaltus lacus 96.97

Athençi locus re&longs;titutus 154

Attali & Philippi pu­gna naualis 35.43

au&longs;picalis pi&longs;ciculus 24

au)/tknoi a(ma/cai 155

au)/tanoi naues 154.1

Autolycus 46.47

au)to/fori o(lh 154.156

B

BAnchi 123

bale&longs;trieres 121

barcæ 7

biremes 10

biremes leues 12

bucentaurus Venetorum 153

burchi de aqua 79

delegno, da &longs;abion, da fango, da farina eod.

burchio de pallia 79

C

*k*alami/nai xedii/ 98

xinqar nacirgh/s 67

capitanea nauis 62

captiuæ naues 151

carbonariæ rates 79

carche&longs;ia 117

carina 109

Ca&longs;&longs;opa 83.84

atadieim, deprimere 156

atxifrakinh_ 20.84

atapika\ wloi=a 90

cata&longs;copium 82.90

kta/srwm 120

cata&longs;tromata 22.12

cattæ 82 (109

caudex 162

Claud. Caudex 162

caudicæ naues 81, 162

caupulica 82

celes inter prædatorias 64

i/lus 90. celes equus. eod. & 91. celox.eod.

i/lht 9

celites equi eod.

celetizontes pueri 92

lsh\s 115

ilh/om 91

celoces 81. e/lht 82

celoces piraticæ 63

centaurus nauis 150

centuripina quadrire­mis 18.19

erai/a 117

i/rkr 67.68

cercuri 16.81.92

xalki/moi n 61

xalkw/mata eod.

charieres 71

xi/ naues 153

chymæra nauis 73

Clæonæus 51

cla&longs;&longs;is armara 152

Cleopatra 55.56

rgei=s 67.68

coa nauis 15

codices, &longs;iue caudices, ta bulæ 162

columba nauis 109

con&longs;cendere ab&longs;olute 157

con&longs;cendere nauem 156.157

con&longs;trata nauis apud Tullium quid 18.19.20

con&longs;tratæ naues cur di­ctæ 22

con&longs;trata palus 24

con&longs;tratus pons 23

ontwta\ 105

w_pai, quare remi 124

Copæ remorum inuento

copano 99 (res 124

w/ph, molæ manubrium 124

wphlatei=m 124

wph/rhs 85

o/rac 151

corbita 78

corbitæ 81

Corinthi primum ædifi catas triremes 17

cornua 117

corui 150.15

ou_f naues 154

rath_r 32

oi\ naues 150

Cte&longs;ias 5

cybea 75.78

cydari 82

Cyllene Eleorum por­tus 152

cymba 81.100

D

DAnaus, danais na­uis 4.5

lekh/rs 26

deciremes, lekh/rh 10

lelfinofo/roi o(lka/ 154

Demades orator 115

deprimere, atau/eim. 155

depre&longs;&longs;a cla&longs;&longs;is 156

de&longs;cendere ad naues eod.

likwpi/a 99

li/krota, kai\ li/kroi n 9. 10.11

lih_r 10

lih_r ploom eod.

diih/rhs 161.162 (& 11

Dinocrates 44

Dionis dictio 60

Diony&longs;odorus 44

ixhxa 108

seg 11.162

dolo, o/lwr 119

drachma 158

doxom 109

s eod.

E

ECheneis 25

ei)ksh/reis 26

ei)kr 7

moloi 61

nh/rs, per &longs;implex n 32

h/rs 26.32

e)xkbid 82

pakboke/lhs 92

e)fo/lkiqm 98

e)formou_sai naues 154

e)pia/di 83

qua&longs;i e)piati/ eod.

pih_nai 157

Epicharmi dictum 161

e)pi/drom 120

e)pi/nom 152

e)pi\ r(ip\s m ai)gaom. prouer bium 97

e)woxh/ 113

e)wwti/s 127

ri/tas 125

rtm 124

Erythra rex 101

ixariu\s 115

E&longs;charius 30

Euricles 13

e)cai/rei naues 154

exploratoriæ naues 89

atasksxi ploi=a 90

F

FArinariæ naues 79

fermentum 115

ferreæ manus 150.151

fluuiatiles naues 94.95

fori 109.112

unde dicti eod.

foriculi 112

Franci&longs;cus rex Galliæ 67

frumentariæ naues 76.

fundamentum 109. (77

furcula 108

fu&longs;tæ 34

G

GAleones 67

garides 121

Gaulus, ganlo\s 79.80.81

Theod.Gaza, Ciceronis de Senect. interpres obiter notatus 109. 110

Gellij loc' repurgar' 81

ge&longs;eoretæ 82

gondula 106

graues naues 76

&longs;iue grauia nauigia

a)lia\s 92.93.94 (83

a/liako\m ploi=om 82.93

rpaga ab Agrippa exco gitatum 151

harpago 150.151

w/li 110.112

laka/t 118

mio/liai n 33

ki\ h(mi/oli. eod. & 34.63

kh\rs 26

hepteres 25.26

rmoni\s nauis 74

rmiani/ naues 153

hexeres 25.26

hippagines 16.68.69

&longs;ine hippagogæ na­ues eod.& 81

hgoi\ 68

kai\ i(pkaggoi\ 69

A. Hirtius 11.23

si/m 119

o\s 117.118

lkai 75.77

holcken 77

lha/ au)to/for 154

ilfinoo/roi eod. 156

hrik ploi=a 82. 154

wskhlm 107

I

IA&longs;onem primumlon ga naue u&longs;um 3

ignem aqua marina non extingui facile 58

ignorationem &longs;uam fa­teri candoris e&longs;t 16

il batello 99

inhibere 113

uerbum nauticum eod.

intercolumnium 108

inter&longs;calmium eod.

I&longs;is nauis 74.150

e)taliwti/d naues 153

in iudicijs, pro ad &longs;ub&longs;el lia 6

in iure, &ptail; in foro eod.

L

*l*akwnai\ naues 153

latera nauis 108

lembus 82

lembi 88

lembi maiores ad belli u&longs;um eod.

lemborum cla&longs;&longs;is eod.

lenunculi 81.82

pa\ wloa 154

hsh/om nomkiko\r 64

ika\ ploi=a 63

aixa/diai naues 153

liburni 13

liburnicæ 12.14

ligeris flu. 5

lignariæ naues 79

lintres 82.95

Liuius Polybium &longs;æpe ad uerbum uertit 84

longæ naues 3.4.5.6. &c. 81

de Luciamo cen&longs;ura 127

lutariæ naues 79

M

*m*akra\ ploi=a 6

Macrobij locus re­&longs;titutus 118

malus nauis 117.118

manus ferreæ 150.151

marceplacidæ 82

marina aqua ignis con &longs;per&longs;us iritatur, non extinguitur 58

mediæ naues 82

egari/ naues 153

ete/wr naues 154

ilhsi/a nauis 153

monh/rh 9

monoxylæ lintres 98

mono/roi nh_ 9.10

Mutianus 85.86

mnwp)xir 63

piraticus 64.65

myoparo quale nauigij genus, & unde dica­

myoparones 82, (tur 68

myoparones parui 65

myoparones, pha&longs;eli 66.

mnofo/r nas 154 (67

N

LNa&longs;idius

nauale bixo\mapud Strabonem 153

nauales &longs;ocij 125.126

naualia 152

nauarxi\s 62

nauicellæ 80

nauicula parua 93

nauigiolum 106

nauigium, a)xa/om 86

nauigium pro nauiga­tione 105.107

nauigia duorum &longs;calmo­rum 107

nauigia grauia et uecto ria apud Cæ&longs;arem quae. 83

nauis prætoria 62

nauis uinaria 79

aquaria eod.

au_s mnofo/r 154

naue in ea prouincia quam quis admini&longs;tra uit, ædificare prohi­beri 78.79

naues æratæ 60

naues arenariæ, farina­riæ, lignariæ, lutariæ

naues captiuæ 151 (79

ai)xma/lwi eod.

naues è corio, papyro, &longs;cirpo, arundine, etc. &longs;alicibus 96 (95

naues fluuiatiles 94

naues frumentariæ 76

naues longæ 3

naues onerariæ 75

à longis &qtail;d differant 5.6

naues pi&longs;catoriæ, &longs;iue pi &longs;catoris 80

naues præ&longs;idiariæ 72

naues ro&longs;tratæ 60.61

naues tectæ, ata/frakri

naues turritæ 52 (84

nauium appellationes à patria 14.15

nauium cognomina à cur &longs;u & &longs;tatione 154

nauium cognomina à pa tria 153 (154

à mini&longs;terio et officio

nauium in&longs;ignia 149.150

nauium partes 107

nauium po&longs;tliminium 152.

nauium ro&longs;tra 60.61.62 (151

nauib.cognomenta in­di, & ad proram affi­gi&longs;olita 74

nauplium 86

gsaqm 153

naukh\ ati/a 152

nauko/m 152

nauko\s a)/rt 115

nautilos pi&longs;cis 14

nas 107

nacir gh\s a/nqaos 67.68

nebula uicus 91

nhi_th\s as 152

Ne&longs;ichthon 22

new/a 153

newk 153

nikmhi\s nauis 74

Nico&longs;tratus 47

Ni&longs;æa megaren&longs;ium port'

nomaiko\m lom 64 (152

m pniko\s 112

nuctutiæ 82

O

*w*kei_mnu_ 82

kth/rs 26

onerariæ naues 75.77

à longis &qtail;d differant 5.6

onerarias non agi remis

Opius 23 (75

plitagwgoi\ nh_ 78

oram &longs;oluere 128

orioles 82

orthium carmen 112

qo/nh 119

u)m se/g naues 154

P

*p*a/ktwi 93

palearum nauis 79

panis confectio prior &ptail;ra, Demadis dictum

panis nauticus eod, (115.

paralus 5.78

ara/kmom nauis 149.150

arasu/reim tarsou\s 125

aresk me/nai nu_ 32

paron 68. parones 82

ela/gi naues 154

peloponne&longs;us 88

tekdekh/rs 27

inthknr 7.9

enth/rks

pentiremis 23

wri/i 129

eri/bhm 10

pes, s 12

pha&longs;eli 66.67.82.154

Pha&longs;is fiuuius 4

Pherecides eod.

Philadelphus 27

Philippi et Arrali pugna naualis ad Chium 35.4

Philo&longs;tephanus 3.27

Philo&longs;tratus 46.47

Phocen&longs;es primi naui­gationibus u&longs; 7

foi/niasai naues 153

forthgiko\m plooom 77

forthgoi\ nh_ 75.76.77

frri/ naues 154

ki\ frrou_s eod.

fulak 7

furai, fura_m, frama 115

raa n, &longs;iue pirati­cæ naues 63

pirati myoparo 64.6

pi&longs;catoriæ naues 20.80

&longs;iue pi&longs;catoris. eod. 94

pi&longs;tris nauis 73.150

plta, remi pars 124

plarai( 108

plrw/mata 125.126.127

ploi=om 10

ploa hrea\ 154

ploa lepa 154. makra\ 6.

troggl 7

plou_ 105

plw/i_moi naues 154

Plutarchi locus re&longs;titu­tus 115.116.& 161

ew_n 123

Polybium &longs;æpe uertit Li­uius ad uerbum 84

Polybij interpres Sipon tinus taxat 18.20.26.

pompilos pi&longs;cis 14. (149

pons con&longs;tratus 23

pontones 70.71.82

pontones actuarij 85

ormeom 71.72.95

wrmo\s 72

wormei=a wph/r 85

wo/a 70. wo/ra. eod. & 71

po&longs;tliminium quae habeant, po&longs;tliminium nauium 152

ota/mix ploi=a 94

præcur&longs;ores 89

prædatoriæ naues 62.63

præ&longs;idiariæ naues 7

prætoria nauis 62

pri/st 73

pro fnl naues 154

pro\ploin 82.89.154

propugnatore 12

prora 112

prwra/ 114.125

prwreu\ 114

pro/skww 125

prdmna 1

prdmnam rod eod.

p&longs;umiæ 8

pterna 119

Ptol.Philopator 28.29

Ptol.Soter 27

punicæ naues 15

puppis 112.113

u/rgx 120

Pyreus Athen.port' 152

iko\s 111

Q

QVadriremis 17

quinquer emis 22.23

quinquer emis an trire­mi tardior 72 (31

quinqueremium altitudo

R

RAtiariæ

ratis, rates 100.101

remieculi 82

remigis merces 158

remiges, eorum&queacute; nomi na 125

remiges uoluntarij, & compediti 158

remigú ordines tres 157

remi, w_pai 124

remigare eod.

remorum inuentores Co pæ 124

remorum ordines 159

remorum partes, earun&queacute; nomina 124

remos detergere, defrin gere 124

remulco trahere 69

i/, kai\ e)pi\ r(ipo/s m ai)gai=om. prouerb. 97

Rhodiænaues 14

ro&longs;tra 116

ro&longs;tra nauium 60.61.62

ro&longs;tra pro conone 62

ro&longs;tra, templum Romç 62

ro&longs;tratæ naues 60.61.62

S

SAlum &ptail; iactatione 149

in &longs;alo e&longs;&longs;e 128

uel commorari eod.

a/ma nauis 153

&longs;amyra 5

Saphanus eod.

&longs;aplentiæ nerui nonte­mere credere 161

&longs;calmus, skalmo\s 107.108

ska/fh 98

&longs;capha quid eod.

&longs;capha, a)ka/om 86

&longs;capha pi&longs;catoria 82

&longs;capha in nauis in&longs;tru­mento 99

skfh tika\ eod.

&longs;caphæ 82

skafi/ior 99.100

&longs;caphium uas 100

& pro ligone eod.

ska/f 99.100

sxofo/roinu_ 76

&longs;chedia 101.102

xedi/ai alami/nai 98

&longs;chipho 99

&longs;eleucid es triremes 74

&longs;emiras

in &longs;enatu, pro curia 62

Senecæ locus re&longs;titutus

&longs;entina 109 (162

elikai\ naues 153

Sidonia nauis 15.16

Sipontinus Polybij in­terpres taxatur 18.20. 26.149

itagogoi/ lk 77

itxgoi) eh_ 76.77

&longs;ocij nauales 125.126

&longs;peculatoria nauigia 90

&longs;piagia 149

dls 152

athgi/s 62

awka\ wo/ma 70

awti/ nh_ 78.154

as nhis, kai\ ati/a naukh/

oggu/la ploi_a 7 (152

&longs;ubea 160

Suidas notatus 32

uraksiai naues 153

Syriacæ naues 14

T

*t*axei_ai naues 154

tarsoi\ 124

tarsou_s qrau/eim 124

para rm 125

Ta&longs;ij 18

tecta nauis apud Cæ&longs;a­rem quæ 18.19.20

tectæ naues 84

rhs 17

tetarakwth/rs 27.28.29

qaxa/max 257

almi/ai kai\ alkmi_t eod. & 158.159.160

thalamegi tectum Venetijs 153

qala/mi 160

Theocriti &longs;cholia 100

Theophili&longs;cus 42.46.51

theoris nauis 23

qodai naues 153

qwra/kiom 118

qrani_tai 157.158.159.160

thranites &longs;calmus 44

qranxki\ remi 30

i/xarx 115

i=x eu)w/nomor le/ciom 108

trabibus tyberim naui­gari 101

ba/xhl 117

ba/goi naues 150

tran&longs;tra 123

biaknth/rs 26

triako/n 7.64

bia/rmen nauis 120

trihrkmio/lia nau_s 33.43.45

bih/rhs 16 (63

bih/rs

m nauale 253

triremis 16

triremem quis primus inueneri 17

okh/rs 26

iw/olom remigis merces 158

o/pis 109

turritæ naues 52

Laurent. Valla taxatus 85

V

VEctoria nauigia 83

uelum à tergo 120

uela contrahere 122

uela dare, ducere, face­re, pandere 121.122

uela quadrata, triangu laria

uelis pri Aeolus u&longs;us 119

uelis, remis&queacute; 119. 12

ueliuolantes naues 122

Venetorum nauale 152

Venetorum quinqure mis 25

Victor Fau&longs;tus 35

uinatia nauis 79

uitiles naues è corio 95. 96

undeciremis Demetrij 159

Z

ZAttare da carbon ziàre 113 (79

157.158.159.160

FINIS.

EX TRACTATV DE CAPTIVIS, ET DE POSTLIMI nio, & de Redemptis ab ho&longs;tib.lib. XLIX. Pandectarum.

L. II. Marcellus,

Nauibus longis at&que; onerarijs propter belli u&longs;um po&longs;tliminium e&longs;t: non pi&longs;catorijs, aut &longs;i quas actua­rias uoluptatis cau&longs;a parauerunt.

ANTEQVAM ad huius legis in terpretationem aggredior, Le­ctorem præmonitum uolo, ut exi&longs;timet me in &longs;tudio&longs;orum gratiam id oneris &longs;u&longs;cepi&longs;le. Qui (&longs;i modo a&longs;&longs;ecutus &longs;um quod uolebam) hi&longs;ce meis ui gilijs non mediocriter iuua­ri poterunt, modo ne grauentur i&longs;ta no&longs;tra in ma-nus &longs;umere, & tanta animi uel æquitate uel alacri­tate percurrere, quanta nos ea diligentia, quanto­que tum &longs;tudio, tum &longs;udore con&longs;crip&longs;imus. Euol­uendi nobis fuerunt omnes qui extant utriu&longs;que linguæ autores, utinde &longs;umeremus ea quæ ad na­ualis no&longs;tri, & armamentarij ornamentum facere uiderentur, in quibus &longs;ane colligendis, & undi­que conquirendis, non parum mole&longs;tiæ nobis fuit: in habendo autem delectu iudicium adhibui, qua le quantum que potui, conferendis collidendis&queacute; inter &longs;e Græcorum & Latinorum locis, ut (&longs;i quæ fieri po&longs;&longs;et) aliquam ex his &longs;cintillam ueri excute­rem. Quod quidem, ut uidere e&longs;t in toto opere, co nati &longs;umus: & tamen fatemur, in tanto rerum an­tiquarum naufragio multa nece&longs;&longs;ario nos latui&longs;­&longs;e: qu&ecedil; neque colligere, neque animaduertere, ne­dum reficere potuimus: u&longs;queadeo iacent illa un­dis obruta, & in profundo demer&longs;a, & c)n ba/qei Pon ti &longs;epulta. Qu&ecedil; &longs;i quis in lucem reuocare poterit, ei me plurimum debere præ me feram, eum querei & naualis & nautic&ecedil; periti&longs;&longs;imum confitebor. Ti­bi in præ&longs;enti quæ potuimus enaufragij reliquijs colligere, Lector, afferimus. quæ, &longs;i tibi probantur, &longs;umus aliquid: &longs;in minus. &longs;ed nolo in initio ope­ris male ominari. Ip&longs;i certe in hoc otio nihil po­tius habuimus, quo ad traducendum hoc tem­pus uteremur. In hoc tractatu non ineptum fue rit eum ordinem &longs;equi, qui nobis præ&longs;criptus e&longs;t à Marcello Iuri&longs;con&longs;ulto. Quare de longis naui-bus primò dicemus, mox de onerarijs, deinde de pi&longs;catorijs, po&longs;tremo de actuarijs: quib. auctuarij nomine ip&longs;e adijciam reliqua, quæ non aliena ab in&longs;tituto opere & &longs;u&longs;cepto uidebuntur.

DE NAVIBVS LONGIS.

PHilo&longs;thephanus apud Plinium in &longs;eptimo Nat.hi&longs;tori&ecedil; autor e&longs;t, Ia&longs;onem primum næ uiga&longs;&longs;e longanaue. nec id alienum uide­tur ab eo quod &longs;criptum e&longs;t à Diodoro Siculo quin­to bilioqh/rhs, *kai\ wrw_tom me\m wobi\ wh/liom nauphgh/sa\ ska/fos wolu\ mege/qei, th_| loiwh_| ataskouh_| t tte seiam u(poba/llom, a\ xedi/ais wlei_m tou\s to/te a)nqrw/pous, kai\ mi­roi_s wantels a)kati/ois. id e&longs;t: Et primum quidem ædi­ficatam circa Pelium nauem, & magnitudine & reliquo apparatu con&longs;uetum eo tempore modum excedentem, quòd illius ætatis homines ratibus fe rè & paruis acatijs uehi mos e&longs;&longs;et. Et paulo po&longs;t &longs;ubdit, t de\nxu_m a)rgw\ wrosagorqh_nai ata\ me/m tin tw_m muqoa/fwm, a)p\ tou_ ska/fos a)rxitektonh/sant a)/rgou, kai\ sualeu/sant e(\neka tou_ qerapeu/ a)ei\ ta\ wonou_nta me/rh new/s. w_s l) e)/nioi le/gousim, a)po th_s weri\ ta/x u(pobolh_s, w(s a)\m tw_m a)r xai/wm a)rgo\m r\m taxu\m wrosagorouo/ntwm. id e&longs;t: Vocatam au tem Argò nauem, ut nonnulli fabularum &longs;cripto­res a&longs;&longs;erunt, ab Argi cuiu&longs;dam nomine, qui qui­dem eam extruxerat, &longs;imul&queacute; nauigarat, quo &longs;i qu&ecedil; nauis partes laborarent, eas ip&longs;e reficeret ac curaret. Sunt & alij qui exi&longs;timent, id naui nominis ob exi miam illius celeritatem inditum. a)rgo\m quippeaiunt, celerem ueteres appellaui&longs;&longs;e. Tullius in primo Tu&longs; culanarum, eam dicit nominatam Argò, quia Ar­giui in ea, delecti uiri uecti petebant pellem inau­ratam arietis. Illius autem nauigationis mentio e&longs;t apud Herodotum in *klei/w, his uerbis, *meta\ de\ tau_ta e(/llhna; ai)ti/s loute/rhs a)diiki/hs gene/ai. ataplw/ntas ga\r makrh_| nhi\ e(sai)_an te t kolxi/dia, kai\ e)pi\ faisim wotamo\m, cnteu_­qem diiaprhcame/nous, k ta_lla tw_m ei)/nekem a)pi/konto a(rpa/sai tobasilh_ qugate/ra mhdei/hm. id e&longs;t: Po&longs;t hæc autem Græ­cos alterius iniuriæ authores fui&longs;&longs;e. nauigantes &longs;i quidem ad Colchorum regionem, & fluuium, quem Pha&longs;im uocant, cum obtinui&longs;&longs;ent ea, quorum gra tia in loca illa uenerant, regis præterea filiam no­mine Medeam rapui&longs;&longs;e. Et uocabatur Argo, à fa­bro nauali, qui eam ædificauit, &longs;i Appollonio credi mus in primo *a)rgonautikw_m,

*nh_a l) e\pikrate\ws a)/rgwoqhmossim

*e)/zwsam wa/mprwtom e)u+srefei_ e(/ndioqem o(/plw|. Sic ex tempo reuertimus, iuniorum gratia, ut po&longs;&longs;it intelligi:

In primis nauem diuinis artibus Argi

Extructam, intus compingunthabili armento. Etiam&longs;i Pherecides dicat, eam nomen &longs;ump&longs;i&longs;&longs;e ab Argo, filio Phryxi, *tau/t le/ fasim wrw/t nau_m gene/ ma hra/m. a)/llo de\ le/gsi, lanao\m liwko/menom wo\ ai)g/pou, prw_tom ataskousai, o(/qem kai\ lanai=\s e)klh/qh. id e&longs;t: Hancautem aiunt primam fui&longs;&longs;e longam nauem: alij Danaum dicunt ab Aegypto pul&longs;um, primum eius generis nauem para&longs;&longs;e, unde & Danais uocata fuit. Hæc ideo adiecimus ex Commentarijs in Apollonium, ut &longs;cias nullam de Danao factam mentionem apud Plmium, cum ex multis authoribus diuer&longs;os refe­rat longæ nauis inuentores, cum ait: Aege&longs;ias Pa­ralum, Cte&longs;ias Samyram, Saphanus Semiramin, Archimachus Aegeonem. Nauium longarum mul­ta mentio apud Tullium, Cæ&longs;arem, & reliquos re ceptos autores, quibus legendis facile agno&longs;citur di&longs;crimen inter longas & onerarias. Tullij Epi&longs;to larum familiarium libro duodecimo: Lentulus S.P.q.R. Quam &longs;u&longs;picionem con&longs;ecutæ res aliquot &longs;unt, maxime quòd &longs;ubito ex Lycia Sex. Marius & C.Titius legati Dolabellæ à cla&longs;&longs;e di&longs;ce&longs;&longs;erunt, na ui que longa profugerunt, onerarijs relictis; in qui bus colligendis, non minimum temporis, laborique con&longs;ump&longs;erant. Cæ&longs;ar in quarto Commenta riorum: Quibus adductis eos in fidem recepit, na uibus circiter LXXX.onerarijs coactis contractiś­que: quot &longs;atis e&longs;&longs;e ad duas legiones tran&longs;portan­das exi&longs;timabat quicquid præterea nauium longa rum habebat, quæ&longs;tori, legatis, præfectiś que di­&longs;tribuit. Idem in tertio: Quibus derebus Cæ&longs;ar à Cra&longs;&longs;o certior factus, quòdille aberat longius, na ues interim longas ædificari in flumine Ligeri, quod influit in Oceanum, remiges ex prouincia in­&longs;titui, nautas, gubernatoreś que comparari iubet. Idem in quarto: Ad hæc cogno&longs;cenda prius quàm periculum faceret, idoneum e&longs;&longs;e arbitratus, C. Vo lu&longs;enum cum naui longa pr&ecedil;mittit. Idem in eodem: Quod ubi C&ecedil;&longs;ar animaduertit, naues longas, qua rum & &longs;pecies Barbaris erat inu&longs;itatior, & motus ad u&longs;um expeditior, paululum remoueri ab onera­rijs nauibus, et remis incitari, & ad latus apertum ho &longs;tium con&longs;titui: at&que; inde fundis, tormentis, &longs;agittis ho&longs;tes &ptail;pelli, ac &longs;ubmoueri iu&longs;&longs;it. Qu&ecedil; res magno u&longs;ui no&longs;tris fuit. nam & nauium figura, & remo­rum motu, & inu&longs;itato genere tormentorum per moti Barbari con&longs;titerunt, ac paulum modo pedem retulerunt. Liuius in &longs;eptimo tertiæ decadis: Inde Tarentum profectus, in ip&longs;is faucibus portus po­&longs;uit ca&longs;tra: naues, quas Liuius iuuandis commeatibus habuerat, partim machinationibus onerat, appa­ratu&queacute; mœnium oppugnandorum, partim tormen­tis & &longs;axis, omni&queacute; mi&longs;&longs;ilium telorum genere in­&longs;truit, onerarias quo&que;, non eas &longs;olum quæ remis agerentur. Quorum uerbis planum fit, longas in citariremis, onerarias uero nequaquam. Gr&ecedil;ci na ues longas makra\wloi=a uocant. Polybius in &longs;exto, *iw_ndie bohqhsalntwm e)kuri/suse diu/o makrw_m wloi/wm au)ta/ndirwm. id e&longs;t: Cum autem hi auxilium tuli&longs;&longs;ent, duabus ip&longs;e longis nauibus cum ip&longs;is hominibus potitus e&longs;t. Appianus de bello Ciuili, *o( de\ taldie wroslaw\m, a)nh/geto xeimw_ e)p o(lka/diwm. ai( h)=sam au)tw_ nh_es o)li/gai ma krai\, sardiw\ kai\ sikeli/am e)frou/rm. id e&longs;t: Hic autem cum & hæc in &longs;uam pote&longs;tatem recepi&longs;&longs;et, per hyemem onerarijs inde rece&longs;&longs;it: paucæ enim, quas habebat, longæ naues, Sardiniæ & Siciliæ præ&longs;idio erant. Herodotus in loco &longs;uprà citato utitur makrh_| i\, id e&longs;t longa naue, ad differentiam sroggu/lwm, quibus utitur idem Herodotus in eadem, in hæc uerba, *oi( de\ fwkai/ees ou(_toinautili/h|si makrh_|si wrw_toi e(llh/nwm e)xh/santo. kai\ to/nte a)diri/hm kai\ t tnrsh/nhr, kai\ t ihri/am, ki\ t\\ ta/rthasom, ou(_toiei)/si\m oi( atadie/cantes. c)nauti/llonto ou) sroggu/lhoinausi\m, a)lla\ wenthkonto/rh|si. id e&longs;t: Græcorum primi Phocen&longs;es longis nauigationibus u&longs;i &longs;unt, Adriaticum Tyr­rhenum que mare, Hiberiam atque Tarte&longs;&longs;um oe cuparunt: nauigabant autem non onerarijs naui­bus, &longs;ed actuarijs, qu&ecedil; quin quaginta remis ageren tur. Thucyd. in primo, *fai/netai de\ kai\ tau_ta wollai=s ge­ksai=s u(\sera geno/mena tw_m bwikw_m, bih/resi me\m o)li/ais w/mena, enthkonto/rois de\ e)/ti, kai\ wloi/ois makroi=s e)chrtume/a w(\aer e)­kei_na. id e&longs;t: Videntur autem hæc multis po&longs;t Troia norum res &longs;eculis facta fui&longs;&longs;e. & paucis quidem utebantur triremibus, actuarijs autem quæ quin­quaginta remis agerentur, & longis præterea na­uibus in&longs;tructi erant, non &longs;ecus acilli.

Minores plerunque uiginti, triginta, aut quin­quaginta remis agebantur, & à Gr&ecedil;cis dicebantur ei)ko/sor, biako/ntor & wenthkc/nioros, cuiu&longs;modi &longs;unt eæ quas Veneti barcas longas uocant. Diodorus in &longs;ecundo de Succe&longs;&longs;oribus Alexandri, *a)gaqoklh_s de\ diu/o triakonto\res meta\ t ma/xhmnenauphghme/n t e(te/ram a)­we/seilem ei)s surakou/ss, e)re/tas e)mia/o as tou\s rati/souc. id e&longs;t: Agathocles autem po&longs;t prælij finem duas naues, quæ triginta agerentur remis, ædificandas curauit: quarum alteram Syracu&longs;as mi&longs;it, ualenti&longs;&longs;imis ei im po&longs;itis remigibus. Herodotus c)n melpome/nh|, *trisi\ tria konto/roisie)s tou\s memlha/rew a)pogo/ns e)/plwse. id e&longs;t: Tri­bus XXX.remorum actuarijs, ad Membleari libe­ros & &longs;ucce&longs;&longs;ores delatus e&longs;t. Plutarchus in The­&longs;eo, *to\ de\ wloi_or, c)n w(_| meta\ tw_m h)iqe/wm e)/plouse, wa/lim e)sw/qh r\m triako/ntorom a)/ tw_m lhmntri/ou tou_ falhre/ws o/nwm, liefu/ latom a)qhnai_oi, ta\ me\m walaia\ tw_m cu/lwm u(fairou_ites, a)/llal) e)ma/llontes ixura\, kai\ sumph gnou_ntes ou(/tws, w(/se kai\ i_s filo­so/fois ei)s m au)come/nwm lo/gom a)mfidiocou/menom wara/deirma r\ wloi_om ei)=nai, tw_m me\m w_s au)r\, tw_m de\ w_s ou) r\ a)uto\ liame/nei le go/ntwm. id e&longs;t: Nauem autem illam, in qua cum iuueni bus nauigarat, & iterum inde redierat, quæ quidem triginta remis agebatur, ad Demetrij u&longs;que Phale rei tempora con&longs;eruarunt Athenien&longs;es, ueteres qui dem amouentes tabulas. In earum autem locum &longs;ufficientes alias ualidas, atque ita compingentes, ut in eorum quæ augentur, Philo&longs;ophorum di&longs;­putatione illa dubia, exemplum huius nauis pro­po&longs;itum fuerit. a&longs;&longs;erebant enim alij eandem, alij con tendebant contrà non eandem permanere nauem. Quæ uerba Plutarchi ideo protuli, ut &longs;ciri po&longs;&longs;et, no&longs;tros Iurecon&longs;ultos &longs;ecutos fui&longs;&longs;e &longs;ententiam eo­rum, qui cen&longs;uerunt eandem rem permanere, quo rum decretum po&longs;itum e&longs;t ab Alfeno in tractatu de Iudicijs.l. Proponebatur, his uerbis: Item&queacute; &longs;i na­uis adeo &longs;æpe refecta e&longs;&longs;et, ut nulla tabula eadem permaneret, quæ non noua fui&longs;&longs;et, nihilominus eandem nauem exi&longs;timari. Paulus etiam in.l. Inter &longs;tipulantem. §. Sacram. ff. De uerborum oblig. illius nauis meminit. *genthkonto/r meminerunt Herodo­tus & Thucydides in locis &longs;uprà citatis. & idem He rodotus in Melpomene, *ou(/tw lh\ se/llsi lu/o wenthkon­to/rs e)s t wlataia/m. id e&longs;t: Sic quidem duas quinqua ginta remorum actuarias in Platæam mi&longs;erunt. Dio­dorus in &longs;ecundo de &longs;ucce&longs;&longs;or. Alex. *gobi/ de\ tw_m c)n si­keli/a wragmxltwm a)gwniw_m a)/frakta, kai\ wenthkonto/rs nauphgh salmenos, e)nei/ase sratiw_tas lixili/s. id e&longs;t: Cum autem ille de rebus Siculis anxius e&longs;&longs;et, aphractis, & quin quaginta remorum actuarijs ædificatis, duo milia militum in illas impo&longs;uit. Polybius in primo, *ga­reske/uacom le\ kai\ ta\ wobiloiph_ t wloi/wm trih/reis, kai\ wenth­konto/rs, kai\ ta\ me/gisa tw_m akati/wm. id e&longs;t: Parabant au­tem quæ reliqua erant nauigia, triremes, quinqua ginta remorum actuarias, & maxima acatia. Et id genus nauigiorum communi uocabulo monh/rh di­citur, ab autore ne&longs;cio quo, forta&longs;&longs;e Polybio, pro­lato à Suida in uocabulo li/krota. quæ ita habent: wloi_a monh/rh de\ o)sim, a(\ kai\ li/krota ateskoua/santo. quo loco monh/rh dicit ea, qu&ecedil; pluribus quidem remis agerentur, &longs;ed unico tantum per tran&longs;tra & &longs;ediliaremo, & non binis aut ternis, aut etiam pluribus incitarentur. qu&ecedil; forta&longs;&longs;e e/htes etiam dicta &longs;unt, translatione &longs;um­pta ab equis celitibus, de quibus in actuarijs dice­mus. Xenophon autem in &longs;ecundo *e)llhnikw_m, likro/­tous & monoxro/tous naues dixit eas, quæ cum triremes (opinor) e&longs;&longs;ent, propter tamen ab&longs;entiam remigum, & &longs;ociorum naualium, duobus tantum uel unico pir tran&longs;tr aremige incitarentur: cum tamen po&longs;&longs;ent ternis agi, &longs;i adfui&longs;&longs;ent remiges. Verba Xenophon­tis &longs;ic habent, *e)sh/manem e)s ta\snau_s bohqei=m ata\ kra/tos. diie­xedame/nwm rw_m a)nqrw/wwm o)/ntwm, ai( me\m new_m di/krotoi h)_sam, ai mono/krotoi, ai( de\ wantelw_s enai/. id e&longs;t: Signo dato iu&longs; &longs;it totis uiribus concurrerent ad auxilium nauibus ferendum. Cum autem &longs;ocij nauales in diuer&longs;as partes ad &longs;ua qui&longs;&que; negotia di&longs;ce&longs;&longs;i&longs;&longs;ent, nauium nonnul læ duobus tantum ordinibus agebantur, aliæ uerò unico tantum ordine: quædam autem pror&longs;us ua cuæremigibus erant. Strabo uero in &longs;eptimo mono/­krotom dixit, pro nauibus qu&ecedil; unico tantum remo­rum ordine agerentur. Quo loco mendum ine&longs;t in uulgatis codicibus. legitur enim monh/kratom, ubi le­gendum exi&longs;timamus monokro/t. Verba Strabonis hæc &longs;unt, *kai\ new/ria, noi(=s a)e/qhke ai/sar t diekane/am a)kroqu/­iom, a) monokro/t me/i diekh/rs. id e&longs;t: Sunt et naualia, in quib. Cæ&longs;ar undeuiginti naues, decimarum nomine dedicauit, ab uno remorum ordine u&longs;&que; deciremes.

Illæ porro quæ binis remis agebantur, à Roma­nis dictæ &longs;unt biremes: à Græcis di/krota potius quam diih_res u&longs;urpatum uideo, etiam&longs;i apud Suidam diires wloi=om legatur: quod tamen ip&longs;um non memi­ni me legi&longs;&longs;e apud probatum autorem. Polybius in &longs;exto uidetur nolui&longs;&longs;e uti eo uocabulo, &longs;ed po­tius diikro/tw|: ut palàm fiet ex ip&longs;ius uerbis, quæ ita habent, *e)m ai(_s h)_m kai\ wloi=a tearalkonta, tou/twm ata/fra­kta me\m ei)/kosi, diafe/ronta tai=s ataskai_s. ta\ de\ loipa\ trih/­reis, kai\ dii/krota, kai\ e/lhes. id e&longs;t: Inter quas erant na­ues quadraginta, quarum xx. con&longs;tratæ omninu-tico apparatu egregie in&longs;tructæ, reliquæ triremes, biremes, & actuariæ erant. Vides ut cum potui&longs;­&longs;et &longs;cribere diih/reis, ut dixit trih/reis, maluit dicere dii/­krota: credo quòd &longs;ic u&longs;urpatum uidebat à proba­ti&longs;&longs;imis autoribus linguæ Græcæ, quos &longs;equeba­tus. Appianus quoque Alexandrinus in Mithrida­tico, his uerbis, *kai\ nes ata/frakti triako/siai, dii/krota de\ a(/katom. h h( a)/llh waraskouh\ tou/twm. id e&longs;t: Tercentum con &longs;tratæ naues, dicrota centum, cum reliquis harum armamentis. Idem in eodem, *o(lkaldi de\ basilikh_i(si/w| warapleou/shs, r(odii/a dii/krot e)p au)tw\ a)nh/xqh. id e&longs;t: Cum autem regis oneraria nauis uelis præteriret, biremis Rhodia in eam impetum fecit. Quin & Tul lius Epi&longs;tolarum ad Atticum XVI. eo uocabulo u&longs;us ad amicum e&longs;t, dum ait: Nam & ip&longs;e Domi­tius bona plane habet dicrota: &longs;unt&queacute; nauigia præ terea luculenta Sexti Buciali, cæterorum&queacute;. nam Ca&longs;&longs;ij cla&longs;&longs;em, qu&ecedil; planè bella e&longs;t, non numero. Idem Tullius in quinto ad Atticum: *a)/frakta Rhodiorum, & dicrotum Mitylenorum, & aliud cata&longs;copium. Quare fit ut exi&longs;timem, apud A. Hirtium, aut fiquis e&longs;t alius qui quartum de bello ciuili librum con­&longs;crip&longs;it, Dicrota octo, non Dierotas legendum, ut habe tur in uulgatis: Capit ex eo pr&ecedil;lio pentiremen unam, triremes duas, dicrota octo, complures remiges Octauianos. Cæ&longs;ar ip&longs;e in 111.de bello ciuili bire­mes dixit, his uerbis: Quatuor biremes &longs;ubiectis &longs;cutulis, impul&longs;as uectibus in interiorem partem tran&longs;duxit. Liuius decad. tertiæ libro quarto: Le-gati ab Orico ad M. Valerium prætorem uenerunt, præ&longs;identem cla&longs;&longs;i Brundu&longs;io, Calabriæ&queacute; circà li­toribus, nunciantes Philippum primum Apollo­niam tenta&longs;&longs;e leuibus biremibus CXX. flumine ad uer&longs;o &longs;ubuectum: deinde ut eares tardiore &longs;pe fue rit, ad Oricum clam nocte excercitum admoui&longs;&longs;e. Tullius in Verrem actione &longs;eptima: Reprimebat enim tibi & imperandi uim, & rogandi conatum præ­clara illa non populo Romano reddita biremis, &longs;ed pr&ecedil;tori donata cybea. Tranquillus in Iulio C&ecedil; &longs;are: Nauali prælio in modum cochle&ecedil; defo&longs;&longs;o la­cu biremes, ac triremes, quadriremes&queacute; Tyri&ecedil; Aegy ptiæ que cla&longs;&longs;is magno pugnatorum metu confli xerunt. Biremes autem leues dictæ à Liuio, in loco &longs;uprà &longs;cripto, à Romanis dicebantur Liburnicæ, &longs;i Appiano credimus in Illyrico, *e)ge/nonto li/urnoi, ge/e)/tobom i)lluriw_m, o(i m iw/niom, kai\ ta\s nh/sous e)lh/seuom nausi\m w)­ei/ais te kai\ kou/fais. o(/qem e)/tinu_m r(wmai_oi ta\ ou_fa kai\ o)ce/a li/­krota, linrni/di wrosagoreu/sim. id e&longs;t: Fuerunt Libur­ni, alterum Illyriorum genus, qui Ionium mare, & quæ in eo &longs;unt, in&longs;ulas deprædabantur, celeribus & leuibus nauigijs: unde etiam nunc leues & ce­leres biremes Romanis Liburnicæ uocantur.

Lucianus in Dialogo qui e)/rwtes in&longs;cribitur, *e)i)tali/am moi wlei_m lianokme\n, taxautou_m ska/f eu)be/pistou/rwm tw_m likro/iwm, oi(_s ma)lisa h_ liurnoi\ diokou_si, e)/qnos i)i/w| o/lpw| warwkisme/nom. id e&longs;t: Cogitanti mihi in Ita­liam naue profici&longs;ci, apparata e&longs;t nauis quædam le uis & expedita, ex earum biremium genere, quibus maxime uti uidentur Liburni, natio quæ &longs;inum lonium accolit. Tranquillus in Augu&longs;to: Tempe­&longs;tate in traiectu bis conflictatus, primo inter pro­montoria Peloponne&longs;i & Aetoli&ecedil;, rur&longs;us circa mon tes Ceraunios, utrobique parte Liburnicarum de mer&longs;a, &longs;imul que eius in qua uehebatur fu&longs;is arma mentis & gubernaculo diffracto. Quo loco Tran quillus Liburnicas pro leuibus biremib. dixi&longs;&longs;e ul detur. Plutarchus in Catone uidetur Liburnica an numerare inter eas naues, quæ non erant aptæ ad belli conflictum, &longs;ed ad præcurrendum potius & &longs;peculandum, his uerbis, *w(/rmhse me\m gar\ e)gxri/sai ka/ twni t new_r h(gemoni/am. h)_sam de\ wentakosi/wm me\m ou)k e)la/ous ai( ma/ximoi, liurnika\ kai\ ataskopika\ kai\ a)/frakta wamwlh q_. id e&longs;t: Voluit enim Catoni totius cla&longs;&longs;is impe­rium deferre. erant autem ad belli u&longs;um idoneæ non pauciores quingentis: Liburnicæ uero, &longs;pecu latoriæ & apertæ complures. Tamen ex eo dem Plu­tarcho in Antonio uidere e&longs;t, Liburnicas etiam ha bui&longs;&longs;e atasrw/mata, dum ait, *e)m tou/tw| de( liurni/dies w)/fk sam, liw/ksai wara\ ai/sar. o( de\ nti/prwrom e)pisre/feim. tnam eleu/sas, ta\s me\m a)/llas a)ne/seile. *eu)riklh_s la/kwm e)ne/kei to aro\s, lo/gxhm tina radiai/nwm a) t katasrw/mat, w(s a)fwm ei)s au)to/m. id e&longs;t: Interea Liburnicæ apparuerunt, qu&ecedil; à Cæ&longs;are mi&longs;&longs;æ per&longs;equebantur Antonium. Ille autem obuerti nauem iubens, reliquarum quidem im petum repre&longs;&longs;it. at Euricles Lacædemonius, acer & infe&longs;tus in&longs;tabat, in cata&longs;tromate ha&longs;tam uibrans, tanquam in eum iaculaturus. Cum enim dicit ralai/nwm a) t)_ atasrw/mat, palam e&longs;t earn Liburnicam, in qua erat Euricles, habui&longs;&longs;e atasrw/mata, & &longs;ic ad belli u&longs;um maxime aptam fui&longs;&longs;e. & &longs;anè C&ecedil;&longs;ar Augu &longs;tus, *ou) pro\s u(/os, ou)de\ o)/gkom e)pidieiktikw_s wephgijais nxusi\, eu)sro/fois de\, kai\ taxei/ais, kai\ weplhrwme/nais a)kriw_s e)chrtumnos, n talranti kai\ brentesi/w| se/xwm nxntiko\m, e)/pempe wro\s a)ntw/niom, a)ci/wm mh\ dixri/eim m o/nom. id e&longs;t: In&longs;tructus au tem Cæ&longs;ar non nauibus illis altis & amplis, quæ o&longs;tentationis gratia parantur: &longs;ed agilibus, celeri­bu&longs;&queacute;, & ijs uiris probè oppletis, Tarenti & Brun­du&longs;ij cla&longs;&longs;em continebat. mi&longs;it autem ad Antonium nuncium, petens ut ne amplius tempus otio&longs;itere rent: ut inquit Plutarchus in Antonio. Liburnicam imitatur nautilos pi&longs;cis, autore Plinio in nono, Cap. XXIX. dum ait: Inter præcipua autem mira­cula e&longs;t qui uocatur nautilos, ab alijs pompilos. Supinus in &longs;umma æquorum peruenit: ita &longs;e pau­latim &longs;ubrigens, ut emi&longs;&longs;a omni per fi&longs;tulam aqua, uelut exonerat9 &longs;entina, facile nauiget. po&longs;tea duo prima brachia retorquens, membranam inter illa miræ tenuitatis extendit: qua uelificante in auras, cæteris &longs;ubremigans brachijs, media cauda ut gu­bernaculo &longs;e regit: ita uadit alto Liburnicarum gau­dens imagine, &longs;i quid pauoris interuenit, hau&longs;ta &longs;e mergens aqua. Quæ Liburnicæ nomen à patria &longs;or titæ &longs;unt: quoniam naues dicimus Aegyptias, A&longs;iati­cas, Syriacas, Rhodias, Liburnicas, at&que; Achaicas, & eiu&longs;modi. ut Cæ&longs;ar in tertio de bellis ciuilibus: Pr&ecedil;erat Aegyptijs nauibus Pompeius filius, A&longs;iati tis Decius Lælius & C. Triarius, Syriacis C. Ca&longs;­&longs;ius, Rhodijs C. Marcellus cum C. Pomponio: Libur­nic&ecedil; at&que; Achaic&ecedil; cla&longs;&longs;i Scribonius Libo & Marcus Octauius: toti tamen officio maritimo M. Bibulus præpo&longs;itus cuncta admini&longs;trabat, ad hunc &longs;umma imperij re&longs;piciebat. Idem Cæ&longs;ar in tertio: Et naui­bus longis Rhodijs decem, & A&longs;iaticis paucis Ale xandriam peruenit. Tullius de Diuinatione: Po&longs;tre mo à Rhodia cla&longs;&longs;e de&longs;erti. Tranquillus etiam in lo co &longs;uprà citato. Liuius decadis quartæ libro &longs;epti­mo: Rhodij celebratis exequijs aduer&longs;us cla&longs;&longs;em, quam fama erat ex Syria uenire, XIII. &longs;uis nauibus, & una Coa quin queremi ad terram Gnidiorum, utibi in &longs;tatione e&longs;&longs;ent, profecti &longs;unt. Punicæ etiam naues à Liuio dict&ecedil;, decadis quart&ecedil; libro &longs;eptimo: Iam o­mnes in con&longs;pectu erant, duæ Punic&ecedil; naues antecede bant Romanam cla&longs;&longs;em. Idem in eodem: Ad inferendum ho&longs;tibus terrorem, C. Liuius cum duabus quinquere­mibus Romanis, & quatuor quadriremibus Rho dijs, & duabus apertis Smyrneis in Lyciam e&longs;t mi&longs;­&longs;us. Idem: Et erant naues Rhodiæ long&ecedil; omnium celerrimæ tota cla&longs;&longs;e. Nauis Sidoniæ mentio e&longs;t apud Herodotum e)mwolumni/a|, *e)ntau_qx o( ce/rch meteka\k tou_ a(/ rmxtos e)s ni/a sidiiwni/hm i(/zeto wo\ skhnh_| nseh_|. id e&longs;t: Hic Xerxes relicto curru Sidoniam nauem con&longs;cen dens, &longs;ub aureo tentorio &longs;edit. Et in eadem, *w(s e)pu/mhse, kai\ e)poi/ee tau_ta, e)sa\s e)s sidiwni/hm ne/a e)s th/npob e)se/ai e aiei\, o(/kws toi e)qe/loi toiou_to woih/sai. id e&longs;t: Vt autem ho­rum eum de&longs;iderium cœpit, & hæc faciebat: Sido-niam nauem con&longs;cendens, quam &longs;emper cum quid huiu&longs;modi efficere uellet, con&longs;cendere con&longs;ueue­rat. Euripidesin Helena, Sidoniam po&longs;uit pro actua ria quinquaginta remorum, dum ait: *xw/rei su\ kai\ nau_m, toi_s de\ wenthko/ntorom *sidiwni/am lo\s, a)|retmw_m e)pisaltas. Liuius libro &longs;upra proxime citato: Rhodia una ca pta memorabili ca&longs;u, nam cum ro&longs;tro percu&longs;&longs;i&longs;&longs;et Sidoniam nauem, anchora ictu ip&longs;o excu&longs;&longs;a naue &longs;ua, unco dente uelut manu ferrea iniecta, alligauit al terius proram: inde tumultu iniecto, cum diuelle re &longs;e ab ho&longs;te cupientes inhiberent Rhodij, tracta anchora & implicita remis, latus alterum deter&longs;it de bilitate ea, ip&longs;a quæ icta cohæ&longs;erat, nauim cœpit.

Triremis à Græcis trih/rhs dicitur. Herodotus o)n tobixo/rh, *gareskoua\sato mi\m lihksi/as trih/re, wollo/m de\ ka/rta o(/milom wobse/wm te kai\ tw_m llwm summa/xwm. id e&longs;t: Ap parauit autem ducentas triremes, & magnam unà Per&longs;arum, aliorum que auxiliariorum copiam. Idem n wolnmni/a|, *tw_m de\ trih/rewm a)riqmo\s me\m e)ge/neto e(pa\ kai\ lihko/siai kai\ xi/li. id e&longs;t: Erant autem mille ducentæ &longs;eptem numero triremes. Et haud ita multo po&longs;t: *trihko/ntoroi de\, kai\ wenthko/ntoroi, kai\ e/rkouroi, kai\ i(ppagwga) wloi_a mikra\, selqo/nta e)s m a)riqmo\m e)fa/nh trii/lia. id e&longs;t: Triginta autem & quinquaginta remorum naues cercuri, & hippagines, & parua præterea nauigia, in unum omnia coacta numerum, ter mille e&longs;&longs;e ui&longs;æ &longs;unt. Demo&longs;thenes in prima contra Philip­pum, *kai\ i(ppagwgou\s tou/tois ei)=em. ti/ pro/s tou/tois e)/ti; taxei/trih/rei le/ka. lei_ gar\ e)/xontos e)kei/nou nautiko\m, kai\ taxeiw_m trih rw_m h(mi_m, o(/pws a)sfalw_, h( lu/namis wle/h. id e&longs;t: At&que; his hip pagoga nauigia. quid præterea decem celeres tri­remes. nam cum cla&longs;&longs;em ip&longs;e habeat, celeres trire­mes nobis e&longs;&longs;e oportet, quò exercitus no&longs;ter tuto nauigare po&longs;&longs;it. Tullius actione tertia in Verrem, mille fui&longs;&longs;e naues Per&longs;arum autor e&longs;t, ut parum ab Herodotnumero abe&longs;&longs;e uideatur, his uerbis: Vt ne Per&longs;æ quidem, cum bellum toti Græciæ, dijs ho minibuś que indixi&longs;&longs;ent, et mille numero nauium cla&longs;&longs;em ad Delum appuli&longs;&longs;ent, quicquam conaren­tur aut uiolare, aut attingere. Plutarchus in The­mi&longs;tocle citat *ai/xu/lom n we/rsai;. *ce/rch| de\, kai\ gar\ oidia, xlia\s me\m h)_m new_m wlh_qos. id e&longs;t: Xerxi autem, probe enim noui, mille numero naues erant. Triremem inuenit primus Aminocles Corinthius, autore Pli nio, ex Thucydide in primo, quitamen aliter dice­reuidetur, dum ait, *fai/n tai de\ kai\ sami/ois a)ueinokls k­ri/nqios nauphgo\s nau_s woih/s te/ara: Videtur autem & Samijs Aminocles Corinthius naupegus naues quatuor &ecedil;difica&longs;&longs;e. Videtur tamen a&longs;&longs;euerare, trire mes primum ædificatas Corinthi, dum ait, *kai/ trih/­reis n kri/nqw| wrw_tom th_s e(lla/dios nauphghqi_nai. id e&longs;t: Et triremes primum apud Corinthum in Gr&ecedil;cia ædi ficatas fui&longs;&longs;e. Quibus uerbis facile colligere e&longs;t, a­pud Plinium legendum Aminoclem: non Amo­clem, ut uulgo &longs;criptum uideo.

Quadriremen in&longs;tituêre Carthaginen&longs;es, autore Ari&longs;totele ex Plinio, quæ tetrh/rhs à Græcis dicitur. Polybius in primo: *kata\ le/inx to/pom e)/xona bra/xea sshxw_ma meta\ wollh_s talaipori/as, e)f) w(_| tetrh/rhs e)ktre/xesa nu­kto\s e)ka/qise, k toi=s olmi/ois u(poxei/ e)ge/neto, liafe/rsa th_| atash_| th_s nauphgi/as. id e&longs;t: Quodam autem loco, in quo erant breuia, re&longs;edit agger: id&queacute; multo mi­litum labore. in quem quadriremis nocte excur­rens impegit, quam &longs;tatim aduer&longs;arij nacti &longs;unt ex cellentem, & probe ædificatam. Vide, &longs;i ocium e&longs;t, Sipontinum: & quantum in uertendo Polybio &longs;ibi permi&longs;erit, facile agno&longs;ces. *dio/diwros bilioqh/khs un­deuice&longs;imo, tou/twm h)_m tetrh/reis me\m nenh/konta, wenth/reis de\ le/ka, nnh/reis trei\s, lekh/reis le/ka, a)/fraktoi de\ l/. id e&longs;te Harum erant quadriremes quidem nonaginta, quin­queremes decem, nouem ordinum tres, decem or­dmum decem, apertæ autem triginta. Tullius &longs;epti ma in Verrem: Princeps Cleomenes in quadriremi Centuripina malum erigi, uela fieri, præcidi ancho­ras imperauit: & &longs;imul ut &longs;e cæteri &longs;equerentur, &longs;i­gnum dari iu&longs;&longs;it: h&ecedil;c Centuripina nauis erat incre dibili celeritate uelis. nam &longs;cire i&longs;to prætore nemo poterat, quid qu&ecedil;que nauis remis facere po&longs;&longs;et. Et paulo po&longs;t: Erat enim &longs;ola illa nauis con&longs;trata, & ita magna, ut propugnaculo cæteris po&longs;&longs;et e&longs;&longs;e: quæ, &longs;i in prædonum pugna uer&longs;aretur, urbis in&longs;tar habere inter illos piraticos myoparones uideret.

Quod autem Tullius Con&longs;tratam dixit, aliquam do hæ&longs;itaui, num eadem e&longs;&longs;et quæ & tecta dicitur à C&ecedil;&longs;are. quas tectas longas inuenere Ta&longs;ij. Nam antea ex prora tantum & puppi pugnabatur. Au-tor Plinius in &longs;eptimo. Cæ&longs;ar in &longs;ecundo de Bello ciuile: Appul&longs;a&queacute; ad proximum littus trireme con &longs;trata, & in littore relicta, pedibus Adrumetum profugerat. Idem in tertio: Atque omnes naues incendit XXXV. in quibus erant XX. con&longs;tratæ. Idem Cæ&longs;ar alibi tectas uocat, in primo de bello ciuili: Ma&longs;&longs;ilien&longs;es u&longs;i L. Domitij con&longs;ilio, naues longas expediunt, numero XVII. quarum erant XI. tectæ. Idem in tertio: Illæ triremes omnes, & quinqueremes aptæ, in&longs;tructæ que omnibus re­bus ad nauigandum, præter has XXII. erant, quæ præ&longs;idij cau&longs;a Alexandriæ e&longs;&longs;e con&longs;ueuerant con­&longs;tratæ omnes, quas &longs;i occupa&longs;&longs;ent cla&longs;&longs;e Cæ&longs;aris erepta, portum ac mare totum in &longs;ua pote&longs;tate hæ berent, commeatu auxilijś que Cæ&longs;arem prohi­berent. Aulus certe Hirtius omnem tollere dubi­tationem uidetur, dum ait: Magno&queacute; impetu qua­tuor ad eam con&longs;tratæ naues, & complures aper­tæ contenderunt, cui coactus e&longs;t Cæ&longs;ar ferre &longs;ub&longs;i dium. Vides ut con&longs;tratas & apertas ponat, tanquam diuer&longs;as: quod perinde e&longs;t, atque &longs;i dixi&longs;&longs;et, alias te ctas fui&longs;&longs;e, alias apertas. Tullius actione &longs;eptima in Verrem: Poteró ne in eos e&longs;&longs;e uehemens, qui naues inanes non modo habuerunt, &longs;ed etiam apertas: in eum di&longs;&longs;olutus, qui &longs;olus habuerit con&longs;tratam nauem, & minus exinanitam? Loquitur enim de quadriremi centuripina. Aulus Hirtius in quarto de bello ciuili: Ita&que; paucis diebus contra omnium opinionem quadriremes XXII. quinqueremes quin que confecerunt, ad has minores apertaś que complures adiecerunt. Idem in eodem, haud ita multo infra illum locum: Ex his quin queremes quinque erant, & quadriremes decem: reliquæ in­fra hanc magnitudinem, & pleræque apertæ. Li­uius decadis quartæ libro &longs;exto: Biduum in appa­ratu morati, tertio die centum nauibus, quarum &longs;e­ptuaginta tectæ erant, cæteræ apert&ecedil;, minores om nes ferè erant, profecti, Phoceam petierunt. Necta men uideo Marcum Tullium tectas appella&longs;&longs;e, quantum mea memoria e&longs;t, &longs;ed ferè &longs;emper con&longs;tratas: tege­bantur enim aliquando & minores. Cæ&longs;ar in ter­tio bell. ciuil. Similiter Vatinius, qui Brundu&longs;io præerat, tectis in&longs;tructiś que &longs;caphis elicuit naues Lælianas, atque ex his longius productam unam quinqueremem, & minores duas in angu&longs;tijs por tus cœpit: item&queacute; per equites di&longs;po&longs;itos aqua pro­hibere cla&longs;&longs;iarios in&longs;tituit. Idem in &longs;ecundo: Ma&longs;­&longs;ilien&longs;es po&longs;t &longs;uperius incommodum, ueteres ad eundem modum ex naualibus productas naues re­fecerant, &longs;ummá que indu&longs;tria armauerant: remi­gum, gubernatorum &queacute;magna copia &longs;uppetebat, pi&longs;catoriaś que adiecerant atque contexerant, ut e&longs;&longs;ent ab ictu telorum remiges tuti: has &longs;agittarijs tormentiś que compleuerant. Idem in tertio: Sca­phas nauium magnarum circiter &longs;exaginta, crati­bus pluteis&queacute; contexit, eó que milites delectos im­po&longs;uit. Has autem Gr&ecedil;ci atafrxikts uocant. etiam &longs;i Sipontinus apud Polybium haud &longs;cio quàm re-cte pro atafraihtw| quinqueremem nobis reddide­rit, eo forta&longs;&longs;e quod magis idoneæ e&longs;&longs;ent quæ con &longs;ternerentur. Eo enim tempore quo primum Po. Ro. &longs;tatuitèrep. e&longs;&longs;e, cum Carthaginen&longs;ibus de Si ciliæ, atque adeò maris interni imperio naualibus copijs dimicare, centum & uiginti nauium cla&longs;&longs;em ædificandam curarunt: in qua centum fuere quin queremes, & uiginti triremes. Nam antea quidem eo ip&longs;o tempore, quo Me&longs;&longs;anam copias traducere cœperunt, *ou)x) oi=)om (inquit Polybius) ataifrakt au) toi_s u(ph_rxe nau_s. a)ll) ou)de\ aqo/l makro\m wloi=om, ou)de\le/m, ou)de\ei(=s. hoc e&longs;t: Non &longs;olum nullam nauem tectam com &longs;tratamue habebant, &longs;ed nec pror&longs;us ulla nauis lon ga, aut lembus ullus ip&longs;is præ&longs;to fuit. Quare à Ta­rentinis & Locren&longs;ibus, *e)/ti de\ e(leatw_m kai\ neapolitwm sughsa/menoi wenthkonto/rous kai\ trih/reis, wi\ tou/twm wa ao/­lws lieko/misxm tou\s a)/idras. c)nw(_ lh\ airw_| tw_m arxhdioni/wm a ta\ m worqmo\m e)panaxqe/ntwmau)toi_s, mi/a; new\s ato fra/ktin oa\ t\ wrcqumi/am wropesou/sh;, w(/se e)poklh_r eie/ xi_sr(w mai/ois woxei/riom, tau/th waradei/gmati w/mioi to\te wro\s txu/­t e)poiou_nto t tou_ wanto\s so/lou iauphgi/am. id e&longs;t. Præter­ea autem ab Eleatis & Neapolitanis triremes, & quinquaginta remorum acturias, cum commo­datò accepi&longs;&longs;ent, in his &longs;umma cum audacia mili­tes tran&longs;uexerunt. quo quidem tempore cum for te Carthaginen&longs;es circa fretum in Romanos irrue rent, & nauis quædam con&longs;trata, propter prom­ptitudinem reliquas omnes præcurreret, ca&longs;u im­pacta impedita&queacute;, in Romanorum ditionem ue-nit. Ea itaque utexemplo u&longs;i, ad illius &longs;imilitudi­nem cla&longs;&longs;em &longs;uam umuer&longs;am ædificarunt. Con­&longs;tratæ uero naues dicebantur, eo quod haberent a txrw/mxta, & adid erant maxime aptæ quadriremes. Polybius in &longs;ecundo: *e)plh/rwm oinh_| ta\s tw_m a)xai/wm le/ ka nau_s atafra/ktous. id e&longs;t: Impleuerunt in commune decem Achæorum naues con&longs;tratas, & quæ habe­rent atasrw/mata. Subdit enim: *to/te e)piphdiw_ntes e)pi\ ta\ atarw/mata tw_m a)xai_kw_m new_m atekraitem, a\ wlh_qos tw_m e)piaiw_i. tou/tw| obo/pw| texirwm me/m poi/wm e)xuri/oum te trihkw_m, mi/am de\w: nth/rh su\m au)toi_s toi_s a)ndra/si e)uqisam. id e&longs;t: Tunc in Achaicarum nauium cata&longs;tromta in&longs;i lientes, &longs;uperiores eua&longs;erunt, propter propugnan tium multitudinem. At&que;hoc pacto quatuor qui­dem quadriremes in &longs;uam pote&longs;tatem receperunt: quinqueremem autem unam cum ip&longs;is homini­bus demer&longs;erunt, atque depre&longs;&longs;erunt. Loquitur enim de ei&longs;dem Achæorum nauibus.

Triremibus &longs;ibinos ordines addideris, quinqueremen facies: &longs;i plures, maiorem. Nam quinqueremis figuram an­tiquam nullam adhuc uidimus, præterquam in numi&longs;mate quodam. Sed dubitamus an illud, quemadmodum permulta alia, mentiatur antiquitatem.

Quinqueremem in&longs;tituit Ne&longs;ichthon, &longs;i Plinio credimus, quæ wenth/rhs à Græcis dicitur. Herodo­tus in *e)ratw)_|: *kai\ h)_m gar\ lh\ toi_si a)qhnxi/oisi wenth/rhs e)pi\ sou­. loxh/stes ou)_m t qewri/dim nh_a, ei(_lom wlh/rea a)gdr w_m tw_mrw/twm a)qhnai/wm. id e&longs;t: Erat enim Athenien&longs;ibus quin queremis in Sunio. Illi ita&que; po&longs;itis in&longs;idijs, Theo­rida nauem occuparunt, Athenien&longs;ium primori­bus refertam. Appianus in Mithridatico: *w(/se kai\ trih/ r au/toi_s a)ndra)si a)nadihsa/menoi, kai\ a)kroso/lia wolla\ kai\ sku/ la e)s m lime/ fe/rontes e)panelqm. wenth/rous de\sfw_m ei)lhmme/­nhs wo\ tw_m wogemi/wm, a)gnoou_ntes o(i r(o/diioi e)pi\ zh/thsim au)th_s e(\c tai_s ma/lisa taxunautou/sais a)ne/pleom. id e&longs;t: Itaque trire­me cum ip&longs;is hominibus, nauibus &longs;uis alligata, multis nauium ro&longs;tris, nec paucis &longs;polijsonu&longs;ti, ad portum rediere. Cum autem ip&longs;orum quinque­remis ab ho&longs;tibus capta e&longs;&longs;et, eius ignari Rhodij, ad conquirendam eam &longs;ex maxime celeribus na­uibus regre&longs;&longs;i &longs;unt. Mirum e&longs;t, quòd Aulus Hir­tius, &longs;iue Opius in bello Alexandrino quinquere­mem, pentiremem uocet, uocabulo &longs;emigræco &longs;e­mí que Latino, dum ait: Capit ex eo prælio penti­remem unam, triremes duas, dicrota octo, complu­reś queremiges Octauianos. Sic enim legendum cen&longs;eo, non Dycrotas. Idem in Aphricano bello: Naues onerarias, qu&ecedil; longiusà portu in &longs;alo &longs;tabant, incendit: et pentiremes duas uacuas à defen&longs;oribus, nullo repugnante, cepit. Marcus Tullius ubique quinqueremes dicit, & optimi quique autores. Pontem con&longs;tratum, paludem&queacute; dixit idem Hir­tius, derelictorum de bello Gallico: Turres crebras excitari in altitudinem trium tabulatorum, ponti bus traiectis con&longs;tratis&queacute; coniungi, quorum fron­tes uiminea loricula munirentur, ut lio&longs;tis à dupli-ci propugnatorum ordine depelleretur. Idem in eo­dem: Pontibus palude con&longs;trata, legiones traducit. Etin eodem: Ni&longs;i flumen Ligerim, quod erat pon­te propter magnitudinem con&longs;tratum, copias tra duxi&longs;&longs;er. Tullius libro primo de Oratore: Illa ue­ro deridenda arrogantia e&longs;t, in minoribus nauigijs rudem e&longs;&longs;e &longs;e confiteri, quinqueremes aut etiam ma iores gubernare didici&longs;&longs;e. Ip&longs;e (quantum a&longs;&longs;equi po&longs;&longs;um coniectura) exi&longs;timo quadraginta fui&longs;&longs;e &longs;edilia in tabulato alterius lateris quinqueremis, quæ quadringentis remigibus agebatur: ut ex uer bis Plinij colligere e&longs;t libro trige&longs;imo&longs;ecundo, ubi de echeneide, dum ait: Fertur Actiaco Marte te­nui&longs;&longs;e prætoriam nauim Antonij properantis cir­cuire, & exhortari &longs;uos, donec tran&longs;iret in aliam. Ideó que Cæ&longs;ariana cla&longs;&longs;is impetu maiore proti­nus uenit. Tenuit & no&longs;tra memoria Caij princi­pis ab A&longs;tura Antium remigantis, ut res e&longs;t etiam au&longs;picalis pi&longs;ciculus. Siquidem noui&longs;&longs;ime tum in urbem reuer&longs;us ille imperator, &longs;uorum telis con­fo&longs;&longs;us e&longs;t. Nec longa fuit illius moræ admiratio, &longs;tatim cau&longs;a intellecta cum ètota cla&longs;&longs;e quinque­remis &longs;ola non proficeret, & exilierribus protinus qui id qu&ecedil;rerent, circa nauim inuenere adhærentem gubernaculo: o&longs;tenderunt&queacute; Caio indignanti hoc fui&longs;&longs;e quod &longs;e reuocaret, quadringentorum&queacute; re­migum ob&longs;equio contra &longs;e intercederet. Quibus &longs;anè uerbis palàm fit, illam quinqueremem actam à remigibus quadringentis, ut in altero latere du-centi fuerint. qui &longs;i di&longs;tribuantur in quinos ordines, nece&longs;&longs;e e&longs;t quadraginta &longs;edilia fui&longs;&longs;e in altero ta­bulati latere. Hæc idcir co adieci, ut Veneti uideant, an illa eorum quinqueremis, quæ XXVIII. tantum opinor tran&longs;tris con&longs;tat, ædificata &longs;it ad antiquarum quin queremium rationem. De echeneide non adij­ciam qu&ecedil; Plutarchus in Sympo&longs;iacis tractat, etiam &longs;i minime uideantur aliena: &longs;ed ad illum autho­rem graui&longs;&longs;imum, lectorem reijcimus. Quòd au­tem Tullius, Aut etiam maiores dixit, de &longs;ex, &longs;e­ptémque ordinum naue intellexi&longs;&longs;e uidetur: quas Liuius Græco uocabulo hexeres hepteré&longs;que uo­cat, quartæ decadis libro &longs;eptimo: Regia cla&longs;&longs;is &longs;e ptem & triginta maioris formæ nauium erat, in quibus tres hepteres & quatuor hexeres habebant: præter has decem triremes erant: & ij ade&longs;&longs;e ho&longs;tes ex &longs;pecula quadam cognouere. Idem in eodem: Maxime exterruit hepteres regia, à multo minore Rhodia naue uno ictu demer&longs;a. Idem in eodem: Ho&longs;tium cla&longs;&longs;is trium & nonaginta nauium fuit, maximæ formæ naues, tres hexeres habebant, duas hepteres. Robore nauium & uirtute militum Ro mani longè Regios præ&longs;tabant: Regiæ naues agi litate, & arte gubernatorum, & &longs;cientia remigum. Appianus Alexandrinus de bellis ciuilibus libro quarto, *e)ndou\s o( womph/ios e) t ai)nriam, lie\pl nausi\ wol lai_s a)ri/sais, e)ch/rous lampra\s e)piehkw/s. id e&longs;t: Cedens Pompeius, in Aenariam conce&longs;&longs;it nauibus mul­tis, ijś que præ&longs;tanti&longs;&longs;imis, naui ip&longs;e hexere &longs;plen-didi&longs;&longs;ima uectus. Polybius: *ta\s me\m ou)_m e(ch/reis lu/o ou)/­sas, e)f) w(_m e)/plewm oi( srathgoi\, markios a)ti/lios leu/kios ma/l­li wrw/tas c)n meto/pw| warallh/ls e)/tacam. id e&longs;t: Duas igi­tur hexeres, quib9 Marcus Attilius & Lucius Man lius duces uehebantur, primas in fronte, æqualiter inuicem di&longs;tantes, con&longs;tituerunt. Lucanus in ter­tio, ubi de Bruti prætoria naue loquitur, hexerem de&longs;crip&longs;i&longs;&longs;e uidetur:

Cel&longs;ior at cunctis Bruti prætoria puppis

Verberibus &longs;enis agitur, molem&queacute; profundo

Inuehit, & &longs;ummis longe petit æquora remis. Hepterem Polybius e(ph/rh uocat, in primo: *e)/xwm e/ph/ rh t genome/nhm wu/r)r(ou tou basile/ws. id e&longs;t: Habenshe­pterem, quæ Pyrrhiregis quondam fuerat. quo lo co &longs;eptiremem uertit Sipontinus, nec Liuium &longs;e­qui curauit. Diodorus Siculus libro uige&longs;imo: *totwm l) h)_sam ai/ me/gisai me\m e(ph/reis, ai(wlsai de\ wenth/reis. id e&longs;t: Ex his maximæ quidem hepteres erant, pluri­mæ autem quinqueremes. o)kth/rs uero fui&longs;&longs;e liquet ex Athenæo. e)nnh/reis planè & lekh/reis con&longs;tat fui&longs;&longs;e ex Diodoro Siculo, in loco &longs;uprà citato. Fuerunt ndiekh/reis & triskaidiekh/reis, & triakonth/reis, & ei)kosh/reis: ut palàm fit ex Athenæo in quinto, his uerbis: *gol­lw_m o( filaidalfos basile/wr wlou/tw| lie/fobs, kai\ weri\ wa/n­tae)oudiaikei ta\ atasksua/smaa filoti/mws, w(/se kai\ wloi/wm pllh/qei wa/ntas were/ale. ta\ gou_m me/gisa h)_m tw_m wloi/wm waatw_| triakonth\reis lu/o, ei)kosh/rhs mi/a, te/asares de\ biskaide­kh/reis, lwdekh/reis lu/o, e(ndiekh/reis lekate/ares, c)nnh/reis tria/­knta, e(ph/reis bia/konta e(pta\, e(\ch/reis we/nte, wenth/reis e(pakai/-dieka. ta\ de\a)tr\ tetrh/rous me/i bihrhmioli/as lipla/sia tou/twm. ta\ de\ei)s ta\s nh/sous wempo/mena, kai\ ta\s a)/llas wo/leis w(_m h)_rxe, kai\ t liu/hm, wlei/ona h)_m tw_m teraxili/wm. id e&longs;t: Philadelphus autem multos reges opibus &longs;uperauit, eratque ap paratuum omnium ambitio&longs;e &longs;tudio&longs;us. Nauium itaque copia & numero omnes &longs;uperabat. Quæ uero maxima habebat apud &longs;e nauigia, hæc erant: triginta ordinum, duæ: uiginti, una: tredecim or­dinum, quatuor: duodecim, duæ: undecim ordi­num, quatuordecim: nouem ordinum, triginta: hepteres, triginta&longs;eptem: hexeres, quinque: quin­queremes, decem & &longs;eptem. Earum autem na­uium, quæ à quadrireme ad triremiolias u&longs;que de&longs;cendebant, duplus erat ad has numerus. Quæ autem ad in&longs;ulas deductæ fuerant, & in urbes qui­bus imperitabat ip&longs;e, & Lybiam, plures erant qua ter millenis. Alexander Magnus, autore Plinio, in&longs;tituit naues ad duodecim ordines. Philo&longs;te­phanus Ptolemæum Soterem in&longs;titui&longs;&longs;e uult ad quindecim, Plutar chus tamen wentekaidiekh/rh ad&longs;cri bit Demetrio, dum ait: *ou)diei\s r oi)_diem a)nqrw/pwm ou)/­te wentekaidiekh/rh nau_m wro/terom, ou)/te e(kkaidiekh/rh. a/ u(/se­rom tetarakonth/rh polemai_os o( filopa/twr c)nanphgh/sato, mh_­kos liakosi/wm o)gdch/konta whxw_m, u(/ de\ e)/ws a)krosoli/ou wenth/konta lu/oim lo/ntwm, nau/tais de\ xwri\se)retw_m e)chrtume/nom tetra kosi/ois, e)re/tais de/ tetrakixili/ois. xwri\s de\ tou/twm o(pli/tas lexme/nhm e)pi/ te tw_m waro/diwm, kai\ tou_ atasrw/mat o)li/g trili/wm a)podie/ontas, a) qe/am mo/nhm e)kei/nh ware/xem, ki\ mikro\m o(/som liafe/r t_moni/mwm oi)ko diomhma/twm. id e&longs;t: Antea emm ne-que quindecim ordinum nauem, neque &longs;edecim qui&longs;quam hominum nouerat: po&longs;tea tamen qua­draginta ordinum ædificandam curauit Ptolem&ecedil;us Philopator, in longitudinem quidem productam ad cubitos ducentos octoginta: altitudine autem ad &longs;ummitatem u&longs;que nauis, duode quinquaginta cubitorum. In&longs;tructa autem erat quadringentis nautis, extra remiges, qui quater mille numero erant. Capiebat præter hos nauis in aditibus unà & cata&longs;tromate armatos milites paulo minus ter millenis. Verum &longs;olam hæc nauis &longs;ui &longs;pectationem exhibuit, ab immobilibus ædificijs parum admo­dum differens. Athenæus in quinto leipnosofisw_mex allice/n eadem ferè cum Plutarcho referre uide tur, &longs;ed tamen apertius & diffu&longs;ius, his uerbis, *th\m tetarakonth/rh nau_m ateske/uase filopxitwr, mh_kos e)/xsam liakosi/am o)gdoh/konta whxw_m, o)ktw\ de\ kai\ bia/konta a)tr\ waro/­dou e)pi\ wa/rodom, u(/os de/ e(\ws a)krosoli/ou tetara/konta o)ktw\ wk xw_m. a)tr\ de/ tw_m wrumnhtikw_m a)fla/swm e)pi\ th_| qala/h| me/rau)th_s trei_s wro\s toi_s wenth/konta wh/xeis. whdia/lia l) ei)_xe te/tra trixikonta wh/xh. w/was de\ qranhtika\s o)ktw\ kai\ bia\konta wh­xw_m ta\s megi/sas. ai( oa\ mo/ludiom e)/xeim c)n toi_s e)gxeidii/ois, kai\ gigone/nai li/am ei)/w barei_m, atazugw/sh eu)h/reis u(ph_rxsm e)pi\ th_s ei/as. li/prwr de\ e)gego/nei, kai\ li/prumn, kai\ e)/mola ei)_xem e(pa\. tou/twm e(\m me\m h(gou/menom, ta/wose/llonta, tina\ de\ ata\ ta\s e)pwti/das. wozw/mata l) e)la/mane lw/dieka. e(cakosi/wm de\ h)_m e(/kasom whxw_m. eu)/ruqmos l) h)_m aq) wbolh\m. qaumaso\m l) h)_m kai\ o( a)/llos o/smos th_s niw/s. sw_a me\m gar\ ei)_lem ou)k e)la/t­tw lw/dieka whxw_m ata\ wru/mnam te kai\ wrw/ram. kai\ wa_s to/pth_s hrografi/a atapepoi/kilto. de\ e)/gkwpom pam, me/xith_r bo/pews ii/nhm fulla/dia kai\ qu/rsous ei)_xem we/c. wslu\s l) h)_m kai\ o( tw_m plwm o/sm, ewlh/rou de\ ta\ wrosdieo/mena th_s new\s me/rh. genome/nhs de( a)napei/ras, e)die/cato e)re/tas wlei/ous tw_m tetra­kixili/wm. ei\s de\ ta\s u(phresi/as ttrakosi/ous. ei)s de\ ata/sro­ma e)pitas bixili/ous, a)pode/ontas e(kam kai\ wenth/kcnta. kai\ xwri\s wo\ ta\ zu/gia wh_qos a)nqrw/pwm, e(\tom e)pisitismou_ te ou)k o)li/gom. ateilku/qh de\ t me\m ar)x a)tr\ e)xari/ tino\s, o(/ fasi wagh_ wenth/ a wloi/wm wentheikw_m culei/a|. wo\ de\ o)/xl me­ta\ boh_ kai\ salpi/wm ath/geto. u(/serom tw_m a)tr\ foini/hs tie)peno/ taqolkh\m ta/fom woshsa/men i)/s tnhi\ ata\ mh_ko, h(\m wlhsi/om tou_ lime/n w)/ruce. tau/th| tou\s qemeli/s atkodo/mhse li/qw| sere/w| wro\s we/nte wh/xeis ba/qos. ka\ tou/twm fa/laggas e)pika si/as, ata wla/t tfr liw/sas sxs te trxiphxum ei)s bxios to\pom a)polipsu/sas, kai\ wsih/sas ei)/srm, a)tr\ qala\ashs a)n/iplhsem au)th_s wa/nta m o)ruxqe/nta to/pom. ei)s o(/m r(adii/w a)tw_m tuxo/ntwm a)nm ei)sh/gage t nau_m, a)noixqe\m at) a)rxa\s e)mfrxicas metech/ntlhse wxilim t qa/laosam o)rgal­nois. tou/t genome/n, e(drah_nai wloi_om a)sfalw_s e)pi\ tw_m wrorhme/nwm fala/wm. id e&longs;t: Quadraginta ordinum nauem con&longs;truxit Philopator, qu&ecedil; in longitudinem habe ret ducentos octoginta cubitos: octo autem & tri ginta in latitudinem ab aditu in aditum, in altitu­dinem autem u&longs;que ad &longs;ummitatem & oramna­uis, quod a)kroso/liom dicunt, XLVIII. cubitos habe­bat, à &longs;ummitate autem extrema puppis ad eam partem qu&ecedil; mari alluitur, tres & L.cubitos. guber­nacula autem habebat quatuor, &longs;ingula in longitu dinem triginta cubitorum, remos uero longiores quos qranhtikou\s uocant, XXXVIII. cubitorum: qui propterea quòd plumbum haberentin capulis, & quòd ad interiorem partem grauiores e&longs;&longs;ent libra mento, u&longs;ui habiles ad remigandum erant. Fuit præ terea duplici prora duplicí que puppe, ro&longs;tra&queacute; &longs;e­prem habebat: quorum unum quidem extabat, qu&ecedil;­dam autem contractiora erant, minoráque: non­nulla uero ad epotidas erant collocata. Zonas au­tem perpetuas habuit XII. quarum quæque &longs;ex­centorum erat cubitorum. Erat autem mira & e­gregia &longs;ymmetria: admirabilis præterea & alîus nauis ornatus, ad cuius proiam & puppim erant expre&longs;&longs;a animalia non minora duodecim cubito­rum, & in omni parte multiplici ceræ pictura ua­riegabatur. Tota uero ab ea parte, qua remi collo­cati erant, u&longs;&que; ad carinam ip&longs;am, in ambitu thyr­&longs;os habebat, cum perpetuis hederæ folijs. Multus autem erat & armamentorum ornatus, quibus in&longs;true bantur partes, ut quæ&que; eis indigebant. Cum autem experimenti cau&longs;a deduceretur, &longs;u&longs;cepit remiges plures quatuor millium, ad reliqua autem mini&longs;teria quadringentos. In cata&longs;tromate uerò & aditibus ha buit propugnatores bis mille octingentos quinqua ginta, præter magnam multitudinem hominum, quæ ad iuga erat: magnam præterea uim contine­bat rei frumentariæ. deducta autem fuit initio ab E&longs;chario quodam, qui eam nauem compegi&longs;&longs;e di citur, materia quinquaginta nauium quinquere­mium. Deducebatur autem à turba cum magno cla more & tubarum &longs;onitu. Po&longs;tea uero quidam è Phœ nicia excogitauit deductionem, ducta fo&longs;&longs;a æqua li naui longitudine, quam ad portum fodiendam curauit. Huic fo&longs;&longs;æ fundamenta iniecit è &longs;olido la­pide in altitudinem quinque cubitorum, per quæ tran&longs;uer&longs;ales trabes in latitudinem fo&longs;&longs;æ traijciens, inter &longs;e cohærentes, relicto loco 1111. cubitorum ua­cuo, facto&queacute; incili, a qua marina totum locum de­fo&longs;&longs;um compleuit: in quem facile opera uiliorum hominum induxit nauem, obturans eam partem, quam ab initio aperuerat: rur&longs;uś que aquam mari nam extraxit machinis, quo facto con&longs;edi&longs;&longs;e na­uem tuto in prædictis trabibus. Ante uerò quàm à nauium longarum commemoratione di&longs;cedo, non omittam, me coniectura a&longs;&longs;ecutum, quin queremes fui&longs;&longs;e altiores, quàm ut è quadrireme armati mi­lites in eam tran&longs;ilire po&longs;&longs;ent. Quòd &longs;i Lector in animum induxerit mecum attendere ad uerba Li uij, facile (ut opinor) in eandem &longs;ententiam di&longs;cedet. ea &longs;unt decadis terti&ecedil; libro decimo: Cla&longs;&longs;is Punica ad Vticam &longs;tationem habebat: ex ea tres quadrire mes, &longs;eu clàm mi&longs;&longs;o à Chartagine nuncio uti fieret, &longs;eu A&longs;drubale qui cla&longs;&longs;i præerat, &longs;iue publica frau­de au&longs;o facinus, quin queremem Romanam &longs;upe rantem promontorium ex alto repente aggre&longs;&longs;æ &longs;unt. &longs;ed neque ro&longs;tro ferire celeritate &longs;ubterlabentem po terant, neque tran&longs;ilire armati ex humilioribus in altiorem nauem; & defendebatur egregiè, quoad te la &longs;uppeditarunt. Quod ex uerbis ip&longs;is apertius mi-hi uidetur, quàm ut aliter explanandum &longs;it. Quod autem de c)nnh/rei &longs;uprà dictum e&longs;t, aduerte Lector. cum enim unico n &longs;cribitur, nauem in&longs;tructam & para tam in aqua &longs;ignificat, ut uidebis apud Plutarchum in Antonio, in hæc uerba: *a)ntw/nios de a(/ma h(me/ra| tw_m polemi/wm e/pipleo/ntwm, fwhqei\s mh\ tw_m e)piatw_m e)rh/mous e(/lwsi ta\s nxu\s, tou\s me\m e)re/tas c(pli/s e)pi\ tw_m otasro mxiwm ware/­tac m o)/yews e(\neka. tou\; de\ qqsou\s tw_m new_m e)gei/ras, kai\ perw/se(kate/roqem, c)n tw_| so)mai wobi\ a)/kiom a)ntiprw/ris si_ge, w(s c)ih/ reis kai\ wareskouasmi/nas a)mu/neqai. id e&longs;t: Antonius au­tem, cum prima luce adnauigarent ho&longs;tes, ueritus ne propugnatoribus de&longs;titutas naues caperent, re miges armari iu&longs;&longs;it, eos&queacute; in cata&longs;tromate in &longs;pe­ciem di&longs;po&longs;uit, ut uiderentur: remos autem qua par te lati &longs;unt, erigi iubens, & arrigi utrinque, ad Actij fauces obuer&longs;as continebat naues, tanquam in­&longs;tructas & paratas ad decertandum. Quo loco c)nh/­reis ip&longs;e interpretatur, cum k wareskasme/nas &longs;ubdit: quod Suidas non uidetur intellexi&longs;&longs;e. Idem in Bru to, *mh\ nxu_m c)nh/rh, mh\ aiw/tiw e(/na, mh\ wo(lim e)/xontes. id e&longs;t: Non in&longs;tructam nauem, non militem ullum, non ciuitatem denique habentes. Et in Sylla, *miedia/ths me\m e)/xwm nas au)to/qi liakosi/as c)nh/reis. id e&longs;t: Mithrida­tes quidem illic naues habens remigio in&longs;tructas ducentas. Herodotus e)m ou)rani/a|, rath_res dixit: kai\ ei)_xe loi_om rath_res e(/toimom, ei) walh/seie o( nantiko\s so/los. id e&longs;t: Et habebat nauem in&longs;iructam & paratam, &longs;i fortè maritimus exercitus moueretur. Euripides in lphi genia in Tauris:

*ka\gtxo_q) o)rw_mem e(lla/di new\s ska)fos

*ta/rsw| rah/rei wi/tulom e)perwme/nom,

*naq/ras te wenth/kont) e)pi/ skxlmw_, wla/tas

*e)/xonts. Polybius in primo aliter locutus e&longs;t, ut ui debis: *ai( de\ nh_is so/mxs e)c a)mfoi_m i_m meroi_m e)f) o(/som h)_m di wxm e/ggisx i_s tena/gesi wosa/gm e)pei_xom e(p rwku/is pro\s t e)mol kai\ su/llhyim th_s e)kplei_m mellou/sh; new/s. id e&longs;t: Naues autem qu&ecedil; in faucibus erant utrin&que;, quàm proximè ad paludes accedi poterat, expectabant remigio in&longs;tructæ, ad irruendum in nauem eam quæ exitura erat, atque ad eam capiendam parat&ecedil;. Latini aptas in&longs;tructaś que remigio uocant. Liuius decadis tertiæ libro primo: Cla&longs;&longs;is præterea data ad tuendam maritimam oram: quia qua parte bel le uicerant, ea tum quo&que; rem ge&longs;turos Romanos credi poterat, quinquaginta quinqueremes, qua­driremes duæ, triremes quinque, &longs;ed aptæ in&longs;tru­ctæ&queacute; remigio triginta & duæ quinqueremes erant, & triremes quinque. *trihrhmioli/a; uidemus factam mentionem ab Athenæo in quinto: & mediu&longs;&longs;idius &longs;æpenumero dubitaui, quod nam id e&longs;&longs;et nauigij genus. Necidem e&longs;&longs;e queat cum ijs, quas Polybius h(mio/ls nau_s uocat, Appianus uerò h(mioli/as. etiam&longs;i idem Polybius libro XVI. trihrhmioli/as uocet, eas o­pinor, quæ non tot remis agerentur, quot iu&longs;t&ecedil; tri remes. ait enim: *meta\ u/twm c)nne/a trihrhmioli/ai trih/rs trei_; u(ph_rxom. id e&longs;t: Cum his autem nouem triremio­liæ & triremes tres crant. Appianus certe in proœ­mio eas uidetur ponere infra magnitudinem iu&longs;ta-rum triremium, dum ait: *trih/rs de\ a) h(mioli/as me/xiweth/rs wentako/siai k xi/liai. id e&longs;t: Triremes autem ab he miolia u&longs;que ad quinqueremem mille quingen­tæ: ut h(mio/liai e&longs;&longs;ent biremes quidem, &longs;ed quæ à pup pi ad malum u&longs;que binis remis, à malo ad proram unico tantum agerentur: ut hodie quo que uidere e&longs;t in nonnullis earum, quas fu&longs;tas Veneti uocant. Tu Lector &longs;i quid no&longs;ti rectius i&longs;tis, candidus im­perti: mea enim e&longs;t coniectura. Tibi po&longs;&longs;um pro­ferre &longs;cripta autorum, qui huiu&longs;ce rei mentionem fecere: quibus legendis, poteris forta&longs;&longs;e meliora af ferre, certius que iudicium lrac de re facere. &longs;ed Ap pianum uideamus: *nausi/ l)e)fe/ronto, wenth/konta me\m wen­th/resi, e(kato\m de\ h(mioli/ai;. a)frxikois de\, k erkou/rois, kai\ og gu/lois wolloi_s. id e&longs;t: Ferebantur autem nauibus, quin queremibus quidem quinquaginta, hemiolijs cen tum: apertis uerò, cercuris, & onerarijs complu­ribus. Diodorus Siculus libro decimo nono: *au)­to\s l: a)galaw\m nau_s h(mioli/as, nuks ate/plse wlhsi/om th_s wo/lews. id e&longs;t: Ip&longs;e autem hemiolijs nauibus &longs;um­ptis, &longs;ecundum urbem de nocte delatus e&longs;t. Polybius in quinto: *katarti/sas lw/dieka me\m atafra/kts nau_s, o)ktde\ a)fra/kts, bia/konta l) h(mio/ls e\plei li)eu)ri/w. id e&longs;t: Duo decim itaque con&longs;tratis nauibus in&longs;tructis, octo apertis, triginta autem hemiolis per Euripum na­uigabat. Quibus locis h(mio/lous & h(mioli/as, pro eo­dem ferè poni exi&longs;timo. Sed hoc loco &longs;ubijciam, quæ in fragmentis Polybij ex libro decimo&longs;exto &longs;criptum legimus. Cuius quidem nobis copiam fecit Victor Fau&longs;tus, dum Venetijs à Rege Chri&longs;tiani&longs;­&longs;imo legatus commorarer. Ea &longs;unthæc, quibus de­&longs;cribit pugnam naualem ad Chium factam inter Philippum & Attalum, utin contextu uidebis: *o( de\ fi/lipp tw_m me\m ata\ t woliorki/am a)ntipipo/ntwm au)tw_|, twm de\ wolemi/wm e)formou/ntwm wlei/osi ataf ra/kis nausi\ h)porei_to, kai\ lush/sws lie/keito weri\ u_ me/llontos. ou)k e)pidexome/nwm de\ tw_m waro/ntwm ai)/resim, a)nh/xqh wara\ t tw_m wolemi/wm wros­dioki/am. e)/ti gar\ au)m h)/lpizom oi( weri\ m a)talo\m wroskarte­rh\seim th_| tw_m meta/llwm ataskh_|. ma/lisa di) e)ou/daze wcih/­saqai m a)na/plonm, ai)fni/diiom wepome/naiaxh/seim, kai\ loipo\m a)sfalw_s h)/dih omiqh/seqai wara\ t g ei)s t s­mom. lieyeo/qh de\ wara\ wolu\ i_s logismoi_s. oi( ga\r wobi\ m a)tlo\m kai\ qeofili/skom a(/ma sidiei_m au)m a)nago/menom, ei)/xon­to tw_m wrokme/nwm eu)qe/ws. se/h de\ m a)na/ploum au)tw_m gene/qai diialelume/nom, a(/te wepeisme/nwm, m fi/lippom aqaipob ei)_pom e)/ti me/neim e)pi\ tw_m wokme/nwm. ou) me\m a)ha\ hsa/menoi tai_s e)re­si\ais c)nergw_s wrose/alom. a)/tal me\m dieciw_| kai\ aqhgou­me/nw| tw_m wolemi/wm, qeofili/sk de\ i_s eu)wnu/mois. fi/lipp de\ wobikatalamano/meni_; kairoi_s, diou\s su/nqhma toi_s e)pe\ u_ dieciou_, kai\ waraei/las a)ntiprw/rous woiei_m ta\s nau_s, kai\ sum ple/keqai s wolemi/ois e)r)r(wme/nws, au)s wo\ ta\s nhsi/dias a)na­xwrn/sas meta\ tw_m le/mwm, ta\s metasu\ u_ wo/rou eime/nds, a)­pekaraqo/kei m i/ndiom. h)m tw_m me\m u_ fili/ppou new_m wlh_­q sugkatasa\m ei)s m a)gw_na, atxifraktoi trei_s kai\ wenth/­konta, su\m u/is a)/fraktoi, le/moi su\m tai_s wri/sesim e(kam kai\ wenth/konta. ta\s gar\ c)n th_| sa/mw| nau_s, ou)k h)dh/qh atarti/­sai wa\sas. ta\ de\ tw_m wolemi/wm ska/fh ata/ frakta me\m, h)m ch/konta kai\ we/nts, su\m i_s tw_m buzanti/wm. meta\ tou/twm c)nne/trihrhmioli/ai kai\ bih/reis trei_s wh_rxom. laou/shs de\ ttarx th_s nanmaxi/as, e)k th_s a)ta/lou new\s, eu)qe/ws waintes oi( su(­neggus a)paragge/ltws se/allom a)llh/lois. a)talo\s me\m ou)_m sum pesw\m o)kth/rei, kai\ wroemalw\m tau/th| airi/am kai\ u(/falom wlh­g, e)pi\ wolu\ tw_m e)pi\ tou_ ataw/mat a)gwnisame/nwm, te/l e)­u/qise t nau_m. h( tou_ fili/pp diekh/rhs, nauarxi\s ou)_sa, wara lo/gws e)ge/neto i_s e)xqroi=s woxei/rios. wopesou/sas au)th_| bih rhmioli/as, tau/th| lou_sa wlhgm biai/am ata\ me/som u_two\ m qrani/t skalmo\m, e)de/qh toue rni/tou t o(rm th_s new\s ou)ke/ti lhqe/nt a)nalaei_m. lio/ kai\ wroskremame/n tou_ wloi/ou au)th_s e)diurhsei_to, kai\ luski/nht h)_m wro\s wa_m, c)n w(_| arw_| lu/o wenth/reis wroesou_sai, kai\ bw/sasai t nau_m e)c a)m­foi_m i_m meroi_m, kai\ ska/ros kai\ tou\s e)pia/ts u\s e)m au)tw_| lie/fqeiram, c)n ci(=s h)_m kai\ lhmokra/ths o( u_ fili/ppou nau/arx. ata\ de\ m au) m airo\m lionuso/dwr kai\ leinokra/ths o)/ntes a)­dielfoi\, kai\ nauarxou_ntes war) a)ta/lw|, sumpeso/ntes o( me\m e(ph/rtw_m wolemi/wm, o( l) o)kth/rei, warao/lws e)h/santo t naumaxi/a|, leinokra/ths me\r pro\s o)kth/rh sumpesw\m, as me\m e)/calom e)/la­e t wlhgli\u a)nasei/r th_s new\s ou)/shs, t de\ tw_m wolemi/wm trw/ sas nau_m wotai/xa, me\m wrw_m ou)k e)dio/nato xorih_nai, ai/­pob wolla/kis e)pialo/men pru/mnam rou/er, lio\ kai\ tw_m makedo/ nwm eu)yu/xws a)gwnizome/nwm, ei)s m e)/xam warege/gei/gdiom. a)ta/l de\ e)piohqh/san au)tw_|, kai\ a\ th_s ei)s t wolemi/am nau_m e)molh_s lu/sant t sumplokh\m tw_m skafw_m, o( me\m leino­kra/ths a)pelu/qh waradio/cws, oi( de\ th_s wolemi/as new\s e)pia/tai wa/ntes eu)yo/xws liagwnisa/meoi liefqei/rhsam, de\ ska/fos e)/­rhmcm a)polhfqe\m, woxeriom e)ge/neto i_s wobi/ m a)/talom. o( de\ lionuso/dwr meta\ bi/ e)pifero/men ei)s e)mol, au)s me\m h(\martem u_ trw_sai, warapesw_m de\ i_s wolemi/ois, pe/ale mlecio\m tarso\m th_s new\s, o(mou_ sur)r(age/ntwm kai\ tw_m wurgou/xwm, ou(_ genome/n wobie\s hsam au)m wantaxo/qem oi( wole/mioi. raugh_s de\ kai\ qoru/ou genome/nou, g\ me\m loipo\m wlh_q tw(m e)piaiw_m a(/ma skxifei liefqxirh, tri/t l) au)s o( lionuso/diwr a)pnh/ca­to pro\s t e)piohqou_sam au)tw_| trihmioli/am. tw_m de\ loipw_m ne­w_m u_ plh/qous o( i/ndi e)fa/mill h)_m. aqa/pob gar\ e)pleo/­nazom oi( wara\ u_ fili/ppou li/moi, ata\ tosou_m a)ne/fobom oi( weri\ m a)/talom tw_m atafra/ktwm new_m plh/q, kai\ ta\ me\m wobi/ lecio\m e/ras tou_ ili/ppou toiau/t ei)_xe t lixiqesim, w(/s) a)kmh\m a)/krita me/neim ta\ o(/la, wolu\ u\s wobi m a)/talom e)pi­kudiese\ras e)/xeim ta\s e)lpi\das. oi( de\ r(o/dioi ata\ me\m ta\s a)rxa\s eu)qe/ws e)kth_s a)gwgh_s a)pe aiqhsam tw_m wolemi/wm, aqa/pob a)rti/ws ei)_pa. de\ taxunautei_m wara\ wclu\ liafe/rontes tw_m c)nan­ti/wm sh_yam i_s e)pi\ th_s ou)ragi/as makedc\si, kai\ me\m wrw_­tom woxwrou_si i_s ska/fesim ata\ wro/mnam, e)pifobo/menoe u\s tasou/s ware/luom. a(s de\ oi( me\m wara\ u_ fili/ppou sepisre/ feim h)/rcanio waraohqou_nts i_s indeo/i, tw_m de\ r(cdii/wm oi( aquserou_ntes e)k th_s a)nagwgh_s sh_yam i_s weri( mqeofili/­om, to/te atapro/swpom a)ntips w/rous. ta\cantes ta\s nau_s, a)mfo/­tobom se/alom eu)yu/xws c(mo tai_s sailpigci kai\ th_| raugh_| warakalou_ntes h/lous. ei) me\m cu)_m mh\ metcu\ tw_m atafraiktwm new_m e)/tacam oi( makedio/nes u\s le/mous, r(adii/am a)/m su/ntomom e)/­lae ri/sim h( naumaxi/a. nu_m tau) e)mpo(dia pro\s tei/am i_s r(odii/ois e)ge/neto ata\ wollou\s bo)pous. meta\ gar\ inqh_no te)carxh_s ta/cim e)k th_s prw/ths sumolh_s, wa/ntes sam a)nami\c a)nh/ lois. o(/qem ou)/te diekplei_m eu)lerw_s, ou)/te sre/fm e)du/nanoa\s nau_s, ou)/te aqo/lou h_qai ki_s i)dii/ois protobh/masim. e)mpipo/ntwm au)­i_s tw_m le/mwm wote\ me\m ei)s u\s tarsou\s, w(/se lurhsei=m tai_s ei)resi/ais, wote\ de\ wa/lim ei)s ta\s wrw/ras, d)i\ de\ o(/te ata\ pro/mnam.w(/se warapodi/zeqai kai\ t tw_m uobnhtw_m, kai\ t tw_m e(retw_m ei_am. ata\ de\ ta\s a)ntiprw/rs sumpw/seis, e)poi/m ti\ texniko\m. au)i\ me\m e)/mprwra ta\ ska/fh woiou_ntes, e)ca/ls e)la/manom ta\s wlhga\, i_s de\ wolemi/ois u(\fala ta\ trau/mata lido/ntes, a)oh­qh/us e)skeu/azom ta\s wlhga\s, ani/ws l) ei)s u_ sugkate/ai­nom. aqo/lou gar\ e)ce/klinom ta\s sumploka\s, a\ genne/ws a)mu/­naqai u\, makedo/nas a)tr\ twm atasrwma/twm c)n tai_s susa/dihm gignome/nais ma/xais. de\ wolu\ ata\ me\m u\s lie/kplous, waras­rontes tw_m wolemi/wm new_m u\s tarsou\s h)ei/oum. meta\ de\ tau_ta wa/lim e)kpobiple/ontis, kai\ i_s me\m ata\ pru/mnam e)ma/llontes, i_s de\ wlagi/ois kai\ sre fome/nois a)km wroi/pontes, ou(\s me\m e)ti/bwskom, oi(=s ware/luom a)ei/ ti tw_m wro\s tei_am a)nagkai/wm. kai\ lh\ iou/tw| bo/pw| maxo/menoi, wamplhqei_s tw_m wole­mi/wm nau_s lie/fqeiram. e)pifane/satai de\ e)kindiu/nsam trei=s wen­th/reis tw_m r(odi/wm, h(/te nauarxi\s, e)f) h(_s e)/plei qeofili/sk. me­ta\ de\ tau/t, h(_s e)trihra/rxei filo/srat. tri/th de\, h(\m e)kue/rna me\m au)to/luk, e)pe/plei de\ niko/sgat. tau/ths gar\ e)malou/shs ei)s wolemi/am nau_m, kai\ atalipou/sh; c)n skxifei m e)/mlom, sh t me\m wlhgei_sam au)/tandrom atadu/nai. u\s we­ri\ m au)to/lukom ei)sreou/sh; ei)s t nau_m th_s qala/ths, a\ th_s rw/ras uklwqe/ntas wo\ twm wolemi/wm, ta\s me\m a)rxa\s a)gw­ni/zeqai gennai/ws. te/l de\ m me\m au)to/lukom e)kpesei_m bwqe/ntmeta\ tw_m o(/plwm ei)s t qa/latam, u\s de\ loipou\s e)pia/tas a)po­anei_m maxome/nous gennai/ws. c)n airw_| qeofili/sk bohqh/­sas meta\ biw_m wenth/rwm, t me\m nau_m ou)k h)dih/qh sw_sai, a\ wlh\rh qalxiths ei)=nai. lu/o de\ nau_s wolemi/s bw/sas, u\s e)pi­a/tas e)ce/ale. taxu\ de\ werixuqe/ntwm au)tw_| le/mwm wleio/nwm, kai\ atafra/ktwm newm, tou\s me\m wlei/sous a)pe/ale tw_m e)piatw_m e)pifanws a)gwnisame/nous. au)s de\ tri/a trau/mata law\m, kai\ wa-rao)lws th_| to/lmh| indimuesas, mo/lis e)ce/swse tlw\ i) dii/am nau_m. e)xiohqh/sant au)tw_| filosra/u, kai\ muanadiecame/noq m o)ne­sw_ta i/ndimuom eu)yu/xws. smua\y de\ i_s au) skfesi wa/­lim e)c a)/llhs o(rmh_s smueple/keto i=s wolemi/ois, t me\m swmati­kh_| lon mei waralno/men wo\ tw_m bauma/twm, th_| th_s yu­xh_s gennaio/thti lampro/tob w)m kai\ warasatikw/tob h)\wro/­qem me/h de\ lu/o gene/ai nau maxi/, wolu\ liesw/sas a)llh/­lwm. me\m gar\ lecio\m e/ra u_ fili/ppou ata\ tlw\ e)c a)rxh_wro/qesim, a)ei\ th_s gh_s o)rego/menom, ou) makra\m a)xei_xem th_s a)si/as. l) eu)w/numom oa( warahqh_sai i_s e)pi\ th_s ou)ragi/as e)c wosrofh_s, ou)wolu\ th_s xi/as a)pe/xom c)nauma/xq i=s r(odii/ois. ou) m\u a)a\ wra\ wolu\ tou\ dieciou_ e/rat matakratou/ntwm tw_m weri\ m a)/talom, kai\ smieggizo/ntwm h)/dih pro\s ta\s nhsi/dia, u(f ai(=s o( fi/lipp w(/rmei aradokw_m sumhso/menom, smuidiw\m a)/tlos mi=am wenth/rh tw_m i)dii/wm e)ks u_ minu/nou tetrwme/nkm bapcome/nhm wo\ new\s wolemi/as, w(/rmhsai waraohqk/swm tau/th| me­ta\ diu/o tetrh/rwm. u_ de\ wolemi/ou ska/fous e)gkli/nant, kai\ woe­me/nou tlw\ a)woxw/rhsim w(s pro\s tlw\ gh_m, e)pe/keito filotimw/tbom e)gkrath\s gene/ai oudia/cwm th_s new/s. o( fi/lipp smuqeasa/­men a)weasme/nom wolu\ m a)/talom a) tw_m i)dii/wm, warala­w\m te/taras wenth/reis kai\ trei_s h(mioli/a, e)/ti tw_m le/mwm tou\s e)ggu\s o)/ntas w(/rmhsem. kai\ diiaklei/sas r\m a)/talom a) tw_m o)ikei/­mnew_m, h)naigkase mita\ megailhs a)gwni/as ei)s tlw\ gh_m e)alei_m ta\ ska/fh. o/tou de\ sumalnt, au)s me\m o( basileu\; meta\ tw_m wlhrwma/twm, ei)s ta\s e)ruqra\s a)pexw/rhoem. tw_m de\ wloi/wm kai\ th_s basilikh_s waraskuh_s e)gkrath\s o( fi/lipt e)ge/geto. kai\ ga\r e)poi/hsa/m ti texniko\m c)n tou/is s airoi_s oi( weri\ m a)/tlom. ta\ r e)pifane/sata th_s basilikh_s waraskouh_s e)pi /srwma th_s new\s e)ci/alom, em oi( wrw_toi tw_m makedi o/nwmsa/yantes c)n i=s le\mois smiqeasa/menoi wothri/wm wlh_r, kai\ worfurou_m i(mati/wm, tw_m u/is warepome/nwm skw_m, a)fe/menu_ liw/keim a)pe/nousam e)pi\ tlw\ u/twm a(rpaglw\, lio\ smuh m a)/talom a)sfalu_ woih/saai tlw\ a)poxw/rhsim ei)s ta\s e)ruqra\s. fi/ lipp de\ i=s me\m o(/lis e)latw/mei warapolu\ t naumaxi/am, th_| de\ wbipetei/a| th_| ata\ m a)/talom e)parqei\s e)pane/pl, kai\ wolu\s h)=m smuaqroi/cwm ta\s sfete/ras nau_s, kai\ wa akalw_m u\s a)/ndras eu)qkrsei_s ei)=nai, lio/ti nikw_si th_| naumaxi/a|. kai\ gar\ we/­drame/ tis e)/nnoia kai\ wiqano/ths i_s nqrw/pois, w(s a)polwlotu_ a)ta/lou, oa\ ata/geim u\s wobi\ m fi/lippom a)nadiedeme/­nous t basilikm nau_m. o( de\ lionuso/diwrwoncsac wara\ m au)u_ basile/a gegono\s, h)/qroice ta\e oi)k i/as nau_s e)cai/rwm su/n­qhma. taxu\ de\ sullexqeiow_m pro/s au)m, a)pe/plei met) a)sfalei/as ei)su\; ata\ t a)sam o(/rmous. ata\ de\ m au)g\m airo\m oi( pro\s u\s r(odii/ous a)gwnico/menoi tw_m makedio/nwm, wa/lai akw_s wai/on­tis, e/ce/lum au)tou\s e)k indiu/nou meta\ profa/sews atame/rk woiou/menoi t a)poxw/rhsim, w(s tai_s oi)kei/ais eu/diontes e)p: kou­rh_sai nausi\m. oi( de\ o/diioi ta\s me\m a)nadhsa/menoi tw_m new_m, ta\s de\ wrodiiafqei/rants tai=s e)molai_s, a)pe/plousam ei)s t xi/om. e)fa/rhsam de\ u_ me\m fili/pou nu_es, n me\m th_| pro\s a)/talom nau­maxi/a| lekh/rhs, c)nnh/rhs, e(mh/rhs, e(ch/rhs. tw_m de\ loipw_m ata/­frakoi me\m die/ka, kai\ bihmio/liai trei=s, le/moi we/nt kai\ ei)/ko­si, kai\ ta\ tou/twm plhrw/mata, c)n de\ th_| pro\s r(odii/ous diie fqa/rhm ataifrakoi me\m die/ka, le/moi de\ wbi\ tetara/kanta m a)riq­mo\m. h)/lwsam de\ diu/o tebh/reis, kai\ le/moi su\m i_s plhrw/masim e(pa/. twm de\ weri\ a)ta/lou ate/diusam trihmioli/a mi/a, kai\ lu/o wenth/reis, kai\ u_ basile\ws ska/f. tw_m de\ r(di/wm liefqa)­rhsam me\m diu/o wenth/reis, kai\ trih/reis. h)/lw l) ou)die/m. a)/ndes de\ tw_m me\m r(odii/wm a)pe/qanom ei)s e(ch/konta, tw_m de\wara\ a)ta/lous e(do mh/konta. tw_m u_ fili/ppou, make/dones me\m ei)s trix­li/ous, tw_m de\ wlhrwmxitwm ei)s e(cakixili/ous, e)a/lwsom de\ cw­gri/a tw_m me\m summaixwm kai\ makedo/nwm ei)s lixili/ous, tw_m l) ai)gupi/wm ei\s e(pakosi/ous. kai\ me\m te/l th_s weri\ xi/om nau­maxi/as, iou m smue/h gene/ai. th_s de\ ni/khs o( fi/lipp a)nte­poiei_ata\ diu/o wrofaisei, ata\ mi/am me\m, h(\ m a)/talom ei)s t g e)malw\m e)gkrath\s th_s new\s e)gego/nei. aq) e(te/ram de\ h(+| qormiqei/s e)pi\ aloi/menom a)/rgennom e)dio/kei wepoiei=ai m o(/r­mom e)pi\ tw_m nauagi/w. a)ko/louqa u/is e)pratem, kai\ ata\ te(cm_s h(me/ram sgwm ta\ naua/gia, kai\ to(m nekrw_m woiou/mennli/resim twm e)piginoskme/nwm, xairim u_ sau/ eim t wroeirme/nhm fantasi/lm. ti ga oi)di) au)s e)pe/peiso nika_m, e)ch/legcam m oi(/te r(o/diioi, lio, usdiwr met) o)li/gom. ata\ gar\ t e)pou_sam h(me/ram e)/ti weri\ tau_ta genome/n u_ basile/ws, diiapemymenoi pro\s a)nh/ls, e)pi/plousam au)tw_|, kai\ sh/es c)n meo/pw| ta\s nau_s, u)dino\s p) au)u\s a)ntanagome/nou, wailim a)pe/ploum ei)s txi/om. o( de\ fi/lipp ou)de/poe sou/us a)/ndas a)polwlekw\s, ou)/­te ata\ qa/latam e(ni\ airw_|, bare/ws me\m e)/fobe geono\s, kai\ wolu\ th_s o(rmh_s au)u_ warhtei=. wro\s me/nige u(s e)ko\s e)a_­to ata\ wa/na o/pom e)piru/pai t au)u_ diia/lhyim. ai/­per u)k e)o/ntwm au)twm tw_m progma/twm. xwri\s ga\r tw_m a)/llwm, kai\ ta\ meta\ t ma/x sumai/nona, waintas e)cple u\s qeome/­nous. genome/nhs gar\ sau/ths fqora_s a)gqrw/pwm. war) au/m me\m m ro\m wa_s o(wo\r e)plhi w/qh nekrw_m, a(/mat, o(plwm, naua­gi/wm. tai_s di) e(ch_s h(me/rais u\s ai)gialou\s h)_m i)dei=m fu/rdihs se­swroume/nous, nami\cwa/nwm tw_m wrorhme/nwm. e)c w(_m ou) mo/nom au) to\s, a)a\ kai\ waintes oi( mkedio/nes ei)s diiatroph\m o)ne/pipom ou) ttuxou/m. qeofili/sk de\ mi/am h(me/ram e)piiw/sas, kai\ th_| watri/­di graiyas we\r tw_m ata\ t naumaxi/am, kai\ klaiwnai_om h(ge-mo/na sush/sas a)nq) e(au tai_s lmua/mesi, meth/llace m bi/e)ktw_m trauma/twm, a)h\r kai\ ata\ m i/ndom a)gaqo\s geno/me­n, kai\ ata\ t wroai/resim mnh/mhs a)/ci. mh\ e)kei/nou tol­mh/sant wrosepialei=m fili/ppw| ta\s xei_ras, wa/ntes a)\m taproei=nto u\s airou\s, lediio/tes tu_ fili/pp to/lmam. nu_m di) e)kei_n a)rx wole/mou woih/sas, h)na/gkase me\m t au)u_ watri/­da s canash_nai i_s roi_s. h)na/gkase m a)/talom mh\ me/llm, kai\ waraskoua/ ceai ta\ wro\s mwo/lemom. a)ya\wolemei_m e)r)r(w­me/nws, kai\ ind eim. aigarou_m ei)ko/tws au)m oi( r(o/dioi kai\ me­talla/canta, iau/ts e)ti/mhoam timai_s. dii)w(_m ou) mo/nom u\s cw_n­t, a)a\ kai\ u\s e)pigeneme/ns e)cekale/santo wro\s tou\s we\r th_s watri/d airou\s.id e&longs;t: Philippus autem cum in ob­&longs;idione multa &longs;ibi aduer&longs;ari uideret, ho&longs;tes etiam cum multis con&longs;tratis nauibus haud procul in &longs;ta­tione e&longs;&longs;ent, animi pendebat, nec &longs;atis pro&longs;picie­bat, quid &longs;ibi poti&longs;&longs;imum in po&longs;terum faciendum foret. Cumque præ&longs;entia utrum uellet eligendi facultatem adimerent, tandem naues &longs;oluit præ­ter ho&longs;tium expectationem. Attalus enim, & qui cum eo erant, &longs;perabant eum perlaturum ob&longs;idio nem, ob apparatum metallicorum. Curauit autem maxime &longs;ubita profectione uti, propterea quòd &longs;i bi per&longs;ua&longs;i&longs;&longs;et &longs;e locum occupaturum, & in po&longs;terum iam tuto peruehi &longs;ecundum littus ad Samum u&longs;&que; po&longs;­&longs;e. Opinio autem eum fefellit, quam præceperat. Attalus enim & Theophili&longs;cus, ubi con&longs;pexerunt eum &longs;olui&longs;&longs;e, &longs;tatim in rem præ&longs;entem incubuerunt. fuit autem eorum profectio nullo ordine di&longs;po&longs;i­ta: propterea quòd confiderent (ut diximus) Philip pum adhuc permanere in propo&longs;ito: ueruntamen u&longs;i &longs;umma remigum alacritate, impetum fecerunt, Attalus ip&longs;e in dextram partem ho&longs;tium quæ ip&longs;a præibat: Theophili&longs;cus uero in &longs;ini&longs;tram. At Phi­lippus uidens &longs;erei occa&longs;ione impeditum, & repen­te oppre&longs;&longs;um, dato pugnæ &longs;igno his qui dextra parte erant, pronuncians&queacute; ut aduer&longs;as naues op­ponerent, & cumho&longs;tibus acerrimè congrederen­tur, ip&longs;e cum leuibus nauigijs in paruas in&longs;ulas &longs;e recepit, quæ in medio cur&longs;u erant: ibí que naualis prælij euentum expectabat. Erat autem numerus nauium earum, quæ cum Philippo erant, prælio aptarum, con&longs;tratarum ad tres & quinquaginta, & cum his minora apertá que nauigia: lembi ue­ro cum pi&longs;tribus centum quinquaginta. eas enim naues qu&ecedil; Sami erant, non potuit omnes in&longs;true­re. Ho&longs;tium autem naues erant, con&longs;tratæ quidem &longs;exagintaquinque cum Byzantinis, cum his præ­terea nouem trieremioliæ, triremeś que tres ad&longs;ti­terant: facto&queacute; pugnæ naualis initio ab Attali na­ue, continuo omnes quæ propius aderant, nulla egentes cohortatione inter &longs;e concurrerunt. Atta­lus quidem impetum faciens in octerem, inferenś que ei uulnus graue, quá que aquam reciperet: cum­que diutius hi qui in cata&longs;tromate erant, propugna rent, tandem nauem ip&longs;am depre&longs;&longs;it. At Philippi deceres, quæ princeps erat, in ho&longs;tium pote&longs;tatem redacta e&longs;t, id que ca&longs;u inopinato. Nam cum in ip &longs;am concurreret trieremiola, hanc ictu graui, ad medium uentrem, po&longs;t eam partem qua thranites &longs;calmus collocari &longs;olet, &longs;auciauit: ei&queacute; continebatur, gubernatore non amplius ualente retinere nauis impetum. Quare cum nauis ei adh&ecedil;re&longs;ceret, ualde impedita erat: nec &longs;atis regi flecti&queacute; poterat. Quo tempore du&ecedil; quinqueremes impetu &longs;acto, duabus ex partibus eam conuulnerarunt: nauem que ip­&longs;am cum propugnatoribus depre&longs;&longs;erunt: & in ijs Dinocratem, qui Philippi nauarchus erat. Perid etiam tempus Diony&longs;odorus & Dinocrates, qui fratres, & &longs;ub Attalo nauarchi erant, impetum fa­cientes: hic quidem in hepterem ho&longs;tium, alter ue ro in octerem ca&longs;u decertandi admirabili u&longs;i &longs;unt. Dinocrates quidem in octerem concur&longs;u facto, ip&longs;e uulnus accepit paulo &longs;upra aquam, cum na­uis ip&longs;a &longs;ine &longs;tira e&longs;&longs;et: conuulnerata autem ab &longs;e naue ho&longs;tium ad eam partem, qua mari demergi­tur, initio quidem non potuit ab ea &longs;e expedire, e­tiam &longs;i non &longs;emel conatus &longs;it inhibere. Quare cum Macedones forti&longs;&longs;imè &longs;e&longs;e defenderent, extremum ferè periculum adijt. Attalo autem illi ferente au­xilium, facto in ho&longs;tilem nauem impetu, &longs;oluen­té que naues, quæ inter &longs;e adhæ&longs;erant, Dinocrates quidem &longs;ic in&longs;peratò liberatus e&longs;t. Omnes autem ho&longs;tilis nauis propugnatores forti&longs;&longs;imè dimican tes conci&longs;i &longs;unt. Nauis autem ip&longs;a à propugnato­ribus nuda relicta, in Attali pote&longs;tatem redacta e&longs;t. At Diony&longs;odorus cum magna ui incitaretur ad confligendum, ip&longs;e quidem uulnus inferre non po-tuit. Præteruectus autem per medios ho&longs;tes, dextrum nauis &longs;uæ remigium ami&longs;it, &longs;imul confractis lignis quæ turres &longs;u&longs;tinere &longs;olent. Actis his rebus, circun &longs;teterunt eum undiquaque ho&longs;tes, clamore facto, excitató que tumultu. Reliqua quidem turba pro pugnatorum, &longs;imul cum naue perijt: ip&longs;e autem Diony&longs;odorus cum duobus comitibus, ad trire­mioliam, quæ in auxilium ueniebat, adnatauit. Pe riculum autem reliquarum nauium utrinque par erat. ut enim numero &longs;uperabant Philippi lem­bi, &longs;ic Attalus multitudine nauium con&longs;tratarum præ&longs;tabat. Et &longs;ic gerebantur ea, quæ ad dextrum Phi lippi cornu erant, ut neutram in partem inclinata e&longs;&longs;et uictoria: Attalus tamen niteretur meliore in po&longs;terum &longs;pe. Rhodij autem initio profectionis &longs;e&longs;e ab ho&longs;tibus &longs;egregarunt: & ut modo dicebam, celeritate nauium, cum multo pr&ecedil;&longs;tantiores e&longs;&longs;ent inimicis, conflixerunt cum Macedonibus, qui in extrema acie erant: primum&queacute; nauibus in fugam conuer&longs;is à tergo, & puppi impetu facto, remos ea­rum deter&longs;erunt. Vt autem qui cum Philippo erant, cœperunt illuc con&longs;i&longs;tere, auxilium ferentes peri­clitantibus: Rhodiorum uerò qui po&longs;tremi erant, conuenerunt cum Theophili&longs;co: tunc di&longs;po&longs;itis in aciem utrinque aduer&longs;is nauibus conflixerunt &longs;um­ma alacritate, &longs;e&longs;e inuicem clamore tubis&queacute; cohor­tantes. Quòd &longs;i Macedones inter con&longs;tratas naues lembos minime colloca&longs;&longs;ent, naualis prælij certa­men celerem facilemque exitum habui&longs;&longs;et. Sed ij lembi omnem u&longs;um Rhodijs nauibus ademerum, id'que multis modis. ubi enim primum utrorun­que conflictu ordines commoti &longs;unt, omnes inter &longs;e commixti erant: unde neque facile enauigare, neque naues flectere poterant, neque omnino uti ijs rebus quibus &longs;uperiores erant: incidentibus in eas lembis, aliàs quidem ad remigium, ut non fa­cile iuuari po&longs;&longs;ent opera remigum: aliàs autem in proras, interdum etiam ad puppim, ut gubernato rum remigumque mini&longs;terium impediretur. In oppo&longs;itis uero conflictibus nonnihil ex arte com menti &longs;unt. ip&longs;i enim inclinatis nauibus in proram extra aquam uulnera accipiebant: ho&longs;tium uero na ues intra aquam perforabant, quibus nulla arte me deri quis po&longs;&longs;et. rarò autem id eueniebat: magnam enim partem concur&longs;um uitabant, propterea quòd Macedones fortiter propugnarent è cata&longs;tromate in prælijs, quæ cominus fierent: &longs;æpius tamen præ­ternauigando detergentes ho&longs;tium remos, inha­biles reddebant, moxque circuncurrentes, in eos&queacute; qui ad puppim erant impetu facto, obliquis autem & flectentibus irruentes, alios quidem conuulne­rabant, alijs autem armamenta auferebant: & iam tali ratione decertantes, magnum numerum ho­&longs;tilium nauium depre&longs;&longs;erant. Celeberrime autem in periculo uer&longs;atæ &longs;unt tres quinqueremes Rho­diorum: prætoria ip&longs;a, qua uehebatur Theophili­&longs;cus: po&longs;t hanc autem ea, cui præerat Philo&longs;tratus: tertia uerò, quam regebat Autolycus: ea autem ue hebatur Nico&longs;tratus. hac enim impetum faciente in ho&longs;tilem nauem, relicto que in naue ho&longs;tium &longs;uæ nauis ro&longs;tro, euenit ut nauis percu&longs;&longs;a cum ip­&longs;is hominibus deprimeretur: eos autem qui cum Autolyco erant, cum per proram aqua &longs;ubintra­ret, circumuentos ab ho&longs;tibus initio quidem gene ro&longs;e decertare: tandem uerò ip&longs;um Autolycum &longs;au­cium cum armis decidere in mare, reliquos autem propugnatores animo&longs;e pugnando occumbere. quo quidem tempore Theophili&longs;cus auxilio adueniens cum tribus quinqueremibus, nauem ip&longs;am &longs;erua re non potuit, eo quod aqua iam oppleta e&longs;&longs;et. Com uulneratis autem duabus ho&longs;tium nauibus, qua­rum propugnatores præcipites dedit: &longs;tatim circun­fu&longs;is in eum lembis pluribus, con&longs;tratiś que naui­bus magnam partem propugnatorum ami&longs;it egre­giè decertantium. Ip&longs;e uerò acceptis tribus uulne­ribus, quòd audacius in periculum rueret, uix pro­priam nauem &longs;eruare potuit, ferente illi auxilium Philo&longs;trato, &longs;u&longs;cipienté que in &longs;e præ&longs;ens periculum &longs;umma animi alacritate. Vbi uerò &longs;e cum &longs;uis na­uibus coniunxit, iterum recenti impetu cum ho­&longs;tibus conflixit. uiribus quidem corporis defectus, propter uulnera: animi autem robore clarior con &longs;tantioŕ que, quàm antea ui&longs;us e&longs;t. Contigit autem duo fui&longs;&longs;e naualia prælia multum inter &longs;e di&longs;tan­tia. Siquidem dextrum Philippi cornu ut initio de­creuerat, &longs;emper littus appetens legens&queacute;, nu&longs;quam di&longs;ce&longs;&longs;it longe ab A&longs;ia: &longs;ini&longs;trum uerò, quod auxi lium tuli&longs;&longs;et his, qui in extrema acie erant, decerta bat cum Rhodijs, cum non multum abe&longs;&longs;et à Chio. Veruntamen cum Attalus ip&longs;e cum &longs;uis, dextrum Philippi cornu &longs;upera&longs;&longs;e præclare uideretur: ip&longs;é­que Attalus iam appropinquaret in&longs;ulis, ad quas Philippus &longs;tationem obtinebat, expectans rei euen­tum, con&longs;picatus Attalus quinqueremem &longs;uorum unam extra periculum uulneratum demergi ab ho &longs;tili naue, fe&longs;tinauit auxilium laturus illuc profici­&longs;ci cum duabus quadriremibus. Ho&longs;tili autem na­ue declinante, &longs;é que tanquam ad terram recipien te, promptius in&longs;tabat, cupiens nauem in &longs;uam po­te&longs;tatem redigere. Quod ubi Philippus con&longs;pexit, audaciuś que pergere longe à &longs;uis Attalum uidit, &longs;umptis &longs;ecum quatuor quinqueremib9, tribus&queacute; hemiolijs, lembiś que præterea qui propius erant, properauit, &longs;perans, quod euenit, intercipi po&longs;&longs;e: eum&queacute; compulit cum magna animi anxietate ad proximum littus naues eijcere: ibi&queacute; naui relicta, Rex ip&longs;e cum &longs;ocijs naualibus, pedibus Erythras profugit. Philippus autem nauigiorum compos fa­ctus e&longs;t, &longs;upellectilis&queacute; regiæ. Siquidem ij, qui cum Attalo erant in tali periculo, quiddam ex arte mi­litari commenti &longs;unt. lauti&longs;&longs;ima enim quæque ex &longs;upellectile regia in cata&longs;tromate & foris nauis ex po&longs;uerunt: unde primi Macedonum, ubi ad lem­bos appulerunt, con&longs;pecta in lembis poculorum multitudine, ue&longs;té que purpurea, in&longs;trumentis&queacute; quæ eius cau&longs;a parari &longs;olent, mi&longs;&longs;o per&longs;equendi &longs;tudio in horum prædam conuer&longs;i &longs;unt. quare fa­ctum e&longs;t, ut Attalus in Erythrarum portum &longs;ine ul lo impedimento &longs;e&longs;e reciperet. At Philippus, cum in uniuer&longs;um toto nauali prælio inferior fui&longs;&longs;et, tamen elatus ca&longs;u Attali, regre&longs;&longs;us e&longs;t: magnó que &longs;tudio &longs;uis conqui&longs;itis, nauibus&queacute; in unum collectis, cohortabatur &longs;uos ut bono animo e&longs;&longs;ent, quando quidem uici&longs;&longs;ent nauali prçlio etenim &longs;ubierat co gitatio, & ea opinio homines inua&longs;erat, tanquam Attalus ip&longs;e in fuga occubui&longs;&longs;et: propterea quod reuerteretur Philippus cum &longs;uis, capta religata&queacute; regia naue. At Diony&longs;odorus coniectans id, quod regi &longs;uo acciderat, &longs;ublato &longs;igno &longs;uas naues conuo­cauit: quibus &longs;tatim ad &longs;e collectis, tuto &longs;e recepit in portus A&longs;iaticos. Sub idem tempus Macedones qui aduer&longs;us Rhodios decertabant, iam diu malè mulctati, &longs;e à periculo liberarunt: &longs;ingulæ enim na ues &longs;e&longs;e recipiebant per cau&longs;am &longs;ubueniendi &longs;uis laborantibus. Rhodij uerò cum nauium partem religa&longs;&longs;ent, partem autem ro&longs;tris perfora&longs;&longs;ent, &longs;e in Chiorum portum receperunt. Interiere autem Philippi quidem in prælio nauali, quod cum Atta lo ge&longs;tum e&longs;t, deceres, enneres, hepteres, hexeres: reliquarum autem con&longs;tratç decem, tres&queacute; triremio­liæ: lembi uerò uiginti quin&queacute; cum &longs;ocijs naualib. in prælio autem aduer&longs;us Rhodios ge&longs;to depre&longs;&longs;ç &longs;unt con&longs;tratæ decem, lembi ad quadragińta. Ca­ptæ &longs;untautem duæ quadriremes, &longs;eptem&queacute; lembi cum &longs;ocijs naualibus. Earum uerò quæ cum Atta-lo erant, depre&longs;&longs;erunt unam triremioliam, duas&queacute; quin queremes, & regium nauigium. Rhodiorum autem in teriere duæ quinqueremes & triremes: nihil uerò captum fuit. homines autem occubuere Rhodiorum quidem ad &longs;exaginta: at eorum qui &longs;ub Attalo, cir citer &longs;eptuaginta: qui &longs;ub Philippo autem, Macedo­num ad tria millia: &longs;ociorum præterea naualium ad &longs;ex millia: uiui capti &longs;unt, Macedonum & &longs;ocio­rum ad duo millia: Aegyptiorum autem, ad &longs;eptin gentos. Talis quidem exitus naualis prælij ad Chium fuit. Philippus autem uictoriam &longs;ibi uendicabat, duabus poti&longs;&longs;imum de can&longs;is. prima, quòd Attalum in terram eijcere coegi&longs;&longs;et, & nauis regia in &longs;uam ueni&longs;&longs;et pote&longs;tatem. altera, quòd &longs;tationem in lo­co, qui Argennon uocatur, habuerit inter ho&longs;tium naufragia. Po&longs;tridie quoque &longs;e ge&longs;&longs;erit ut uictor collectis reliquijs naufragij, &longs;ublatiś que & rece­ptis cadaueribus eorum qui agno&longs;ci poterant, ut eam opinionem maxime confirmaret. Rhodij nan que & Diony&longs;odorus haud ita multo po&longs;t ab eo­dem expre&longs;&longs;erunt, ut necip&longs;e quidem &longs;e uictorem exi&longs;timaret. Po&longs;tridie enim, rege adhuc circa hæc occupato, certiores inuicem facti, uela duxerunt in ip&longs;um: collocatis&queacute; in fronte nauibus, nemine con tra eos prodire au&longs;o, retro abiere ad Chium. At Phi lippus, qui nunquam antea eodem tempore ne in mari quidem, tot taleś que uiros ami&longs;i&longs;&longs;et, ca&longs;um quidem grauiter ferebat, animumque iam prope modumde&longs;ponderat: ad exteros tamen occultare &longs;en&longs;a mentis omni &longs;tudio conabatur, etiam&longs;i res ip&longs;æ non &longs;atis id ferre patí que uiderentur. Nam præter alia multa, ea ip&longs;a quæ in prælio acciderant, omnes qui aderant, in timorem coniecerant. Fa­cta enim tanta hominum &longs;trage, eo ip&longs;o tempore, totus locus, in quo dimicatum e&longs;t, oppletus e&longs;t ca­daueribus, &longs;anguine, armis, naufragijs, et armamen tis. Diebus autem, qui proxime &longs;ecuti &longs;unt, uidere erat littora referta omnibus ijs rebus, quas retuli­mus, confu&longs;è aceruatim que conge&longs;tis. Ob quæ fa ctum e&longs;t, ut non &longs;olum ip&longs;e, &longs;ed & omnes Macedo nes in grauem animi defectionem inciderint. Theo phili&longs;cus autem, cum unum diem &longs;uperuixi&longs;&longs;et, pa­triæ que &longs;crip&longs;i&longs;&longs;et de ca&longs;u naualis prælij, &longs;uffecto Clæonæo in &longs;uilocum, & exercitui præfecto, uitam cum morte commutauit, ob uulnera quæ accepe­rat: uir, qui in ip&longs;o periculo &longs;e egregium præ&longs;titit, & con&longs;ilij prouidentia dignus fuit, cuius memoria celebretur. ni&longs;i enim ille anteuerti&longs;&longs;et impetum fa­cere in Philippum, omnes quidem alij occa&longs;ionem rei bene gerendç omi&longs;i&longs;&longs;ent, perterriti Philippi au dacia. Sed ille, facto prælij initio, ciues coegit tem­poris occa&longs;ionem &longs;equi. Coegit & Attalum bellum non ducere, tempuś que minime terere in appara tu rerum ad bellum pertinentium: &longs;ed acerrime de­certare, periculumque præ&longs;ens &longs;ubire. Quocirca merito ip&longs;um Rhodij fato functum, talibus hono­ribus pro&longs;equuti &longs;unt, quibus non &longs;olum uiuos & præ&longs;entes, &longs;ed etiam po&longs;teros prouo carent ad for titer &longs;ubeunda pro patria pericula. Hactenus Po­lybius: cuius uerbis facile quis uideat genera ferè omnia nauium, quæ ad belli u&longs;um comparabantur. quibus etiam &longs;olebant imponere turres ad libram, quæ obid dictæ Turritæ à Vergilio: id&queacute; non &longs;o­lum ad proram, &longs;ed etiam ad puppim. Appianus de bellis ciuilibus: *kai\ wn/rgous e)pi\ tw_m new_m ei)_xom atxi te prw/ram, ata\ wru/mnam. id e&longs;t: Et turres in nauibus ha bebant, & ad proram, & ad puppim. Plinius libro trige&longs;imo&longs;ecundo, ubi de echeneide: Sed armatæ cla&longs;&longs;es imponunt &longs;ibi turrium propugnacula, ut in mari quoque pugnetur uelut è muris. Cæ&longs;ar li­bro tertio de bello ciuili: At&que; alteram nauem quæ erat ad cu&longs;todiam ab Acilio po&longs;ita, pluribus ag­gre&longs;&longs;us nauibus, in quibus ad libram fecerat tur­res. Vergilius in octauo: Vnàomnes ruere, ac totum &longs;pumare reductis Conuul&longs;um remis, ro&longs;tris&queacute; &longs;tridentibus æquor, Alta petunt pelago: credas innare reuul&longs;as Cycladas, aut montes concurrere montibus altos: Tanta mole uiri turritis puppibus in&longs;tant. Turres autem habui&longs;&longs;e Antonianos in pugna illa nauali, qu&ecedil; ad Actium facta e&longs;t cum Cç&longs;arianis, li­quet ex Dione: cuius uerba quoniam nondum o­mnibus edita &longs;unt, ip&longs;e ad&longs;cribam. fu&longs;ius enim quàm quiuis alius eorum, qui extant autorum, ea de re &longs;crip&longs;i&longs;&longs;e uidetur: ut ip&longs;e Vergilius nihil poë tarum more, aut u(wdobolikw_s de illa pugna finxi&longs;&longs;e uideatur. eius autem uerba &longs;unt hæc: *a)gxwmxilon ou)_me)pipoplu\ th_s naumaxi/s ou/shs, ki\ mkdete\rwm wbe/xeim wh diu­name/nwm, te/l toio/ndie/ ti e)ge/neto.h( leopaipra ato/pim tw_m ma­xome/nwm a)posaleu/ousa, ou)k h)/negke t wollh\m kai\ a)/kritom tou_ a)dh/lou me/llhsim.a)ll) a)poknaiqei_sa a)po/ te tou_ gaikei/ou a)pte tou ai)gupi/ou, t te e)pi\ wolu\ metew/rf a)gwni/a|, kai\ th_| a)ei\ e)f) ka/toba weride prosdioki/a|, au)th/ te e)s fug e(capinai/ws w(/rmh­se, kai\ toi_s a)/llois toi_s u(phko/ois shmei_om h)_re. kai\ ou(/tw ta/ te i(si/a au)tw_m eu)qu\s a)rame/nwm, kai\ e)s we/lagos a)fe/ntwm, a)ne/mou tinata\ tu/x foerou_ suma/nt, nomi/ss o( a)ntw/nios, ou)x) wth_s kleopa/trs au)tou\s e)kparagge/loews, a)ha\ kai\ wo\ le/ous w(s kai\ nenikhme/nous feu/geim, e)fe/peto/ sfisim. genome/nou de\ tou/tou, kaoi( loipoi\ sratiw_tai kai\ h)qu/mhsam kai\ e)tara/xqhsam. ai/ wws a)po­drxinai kai\ au)toi\ tro/pom tina\ e)qelh/santes, oi( me\m ta\ i(si/a h)/geirom, oi( de\ tou/s te wu/rgous kai\ ta\ e)/pipla e)s t qailam e)r)r(i/po, o(/pws oufi/santes liafu/gwsi. kai\ au)toi_s eri\ tau_ta e)/xousim, oi( nanti/oi wroeso/ntes (tou\s gar\ feu/gonts, kai\ a)/nu i(si/wm o)/n­tes, kai\ wro\s t naumaxi/am mo/n waresksme/noi, ou)k e)pedi/w­cam) wolloi/te e(ka\sh nhi\, kai\ e(\kaqem kai\ xw_| e)male/santo. w(/se kai\ woikilw/tatom nai\ o\cu/tatom e)p) a)mfote/rwm o(moi/ws t\m a)gw_na gene/qai. oi( me\m gar\ ta/te a/tw tw_m new_m wa/nta we/rice)kakou/rgm, kai\ ta\s w/p se/qrauom, ta/ te whdixilia a)ph/ratom. kai\ e)pa­naai(nontes e)pi\ ta\ atasrw/mata, tou\s me\m xte/m nilamno/menoi, tou\s de\ e)w/qoum, toi_s de/ e)mxonto, a(/te kai\ i(soplhqei_s au)­toi_s h)/dih o)/ntes. oi( de\ toi_s te ontoi_s sfa_s liwqou_nto, kai\ tai_s a)ci\­nais e)/kopom, we/tras te kai\ a)/llous tinas o)/gkous e)p) au)r\ tou_io wa­resksusme/nous, e)pikate/allom. tou/s te a)naai/nonts a)pekrou/ nto, kai\ toi_s ei)s xei_rs i)ou_si sefe/ronto. ei)/kasem a)/n tis i)diw\m ta\ gino/mena, w(s mikra\ me ga/lois o(moiw_sai, tei/xesi/ tisim, h)\ kai\ nk/­sois wallai_s kai\ wuknai_s, n qalash woliorkoume/nais. ou(/tw oi(me\m e)pih_nai/ te skafw_m, w(/ob e)p) h)pei/rou, kai\ e)ru/mato/s tine)peirw_nto. kai\ wainta ta\ e)s touto fe/ronta oudh_| wrosh_gom. oi/ de) a)pewqou_nto au)tou\s, o(/ti wote n toiou/tw| filei_ dra_qai, mh­xano/menoi. a)ntipa/lws ou)_m au)tw_m maxome/nwm, o( ai/sar a)porh/ss ti wra/ch, wu_r e)k tou_ sratopdiou metepe/myato. wro/tbom me\m gar\ ou)k h)qe/lhsem au)tw_|, o(/wws ta\ h/mata wbipoih/shtai, h/sa­qai, to\te de\i)diw\m, o(/ti a)diu/natom oi( ei)/h a)/llws wroskrath_sai, e)pe)kei_no, w(s kai\ mo/iom sfi/sim e)pikou/rhsom, ate/fuge. a)ntau_qa a)/llo au)_ ei)_di ma/xhs shne/xqh. o me\m gar\ wollaxh_| a(/ma wro­ple/onte/s tisi, be/lh te wurfo/ra e)w) au)tou\s e)ceto/cuom, kai\ lampa/­dis e)k xeiro\s e)phko/ntizom. ai/ tins kai\ xubi/dis a)nqra/kwm, kai\ wi/ths wlh/reis wo/r)r(wqem mhxanai_s e)wer)ri/poum. oi( de\ tau_ta/ te w_s e(/kasa liekrou/onto. kai\ e)peidih/ tina au)tw_m liekpi/ponta tw(m cu/lwm h(/peto, kai\ flo/ga au)ti/a woll, a(/te n nhi\ h)/geire, me\m wrw_tom woti/mw| u(/dati, w(_ e)pefe/ronto, e)w_nto, ai/ tina ate/s­esam. e)pei\ de\ e)kei_no atanlw/qh, h)/ntloum qala/tiom. kai\ oi( me\m wllw_| te kai\ a)qro/w| au)tw_| e)w_nto, e)pei_xo/m wws th_| bi/a| wu_r. a)diu/­natoi de\ wantaxh_| tou_to woiei_m o)/ntes (ou)/te r wolla\ h)\ kai\ me gaila ta\ a)ntlhth/a ei)=xom, kai\ h(mi/sea au)ta\) a(/te tarato/menoi a)ne/ferom. ou)x o(/som ou)k w)felou_nto/ ti, a)ha) kai\ wroarw/com au)to/. h( gar\ lmh h( qalati/a, a)\m at) o)li/gom e)pixe/htai flogi\, i)xurw_s au)te/kkai/ei. w(s ou)_m kai\ n tou/tw| h(/tous e)gi/gnonto, ta/ te i(maitia au)tw_m ta\ waxe/a, kai\ tou\s nekrou\s e)pe/allom, kai\ o/nom me/m tina e)kolou/­qh te u(p) au)tw_m wu_r, kai\ e)/dioce/ wh lofa_m. e)/peita de\ a)/llws te kai\ tou_ a)ne/mou sfodrw_s e)pi e/rcant, e)piplei_om e)ce/lampem, a(/te kai\ u(p) au)tw_m e)kei/nwm au)cano/menom. kai\ me/i me\m me/r ti new\s kai/eto, wrosi/santo te/ tines au)tw_|, kai\ e)s au)to\ e)seph/dwm. kai\ ta\ me\m e)pe/kopom, ta\ de\ liefo/roum. kai\ au)ta\ oi( me/ntoi s t qa/las­am, oi( de\ kai\ e)pi\ tou\s nanti/o e)r)r(i/poum, ei)/ pws kai\ e)ei/nus tiimainto. kai\ e(/tboi wro\s a)ei/ u(gi/es au)th_s meqisa/menoi, tai_s te xsi\ tai_s sidhrai_s, kai\ toi_s lo/rasi toi_s makroi_s, to/te lh\ kai\ ta\ ma/lisa e)w_nto. o(/pws tina\ a)nti/palom nau_m wrosartk/santes sfi/­i, ma/lisa me\m wrosekow_sim e)s au)t. ei) de/ mh\, e)kei/nata­fle/cwsim. w(s l) ou)/ tines e)pe/laon sfi/sim, au)to\ tou_to fuloso/­menoi, kai\ wu_r, tou/s te toi/xous we/ric e)pene/keto, kai\ e)s e)/dia­fos ath\ei. ntau_qa ta\ leino/tata au)toi_s e)pege/neto. oi( me\m wtou_ apnou_, kai\ mxilisa oi( nau_tai, wri\m kai\ wlhsiaisai sfi/si t flo/ga, e)fqei/ronto. oi( de\ kai\ n au)th_| me/sh|, w(/ob ami/n, pw_nto. a)/lloi wri/m ti toiou_tom waqei_m, h)\ n h(mi/kautoi, oi( me\m a)­por)r(ipou_ntes ta\ o(/pla, e)titrw/skonto wo\ tw_m wo/r)r(wqem ballo/n­twm. oi( de/ e)s t qa/laosam e)kphdiw_ntes a)pepni/gonto. h)\ kai\ waio/­menoi wo\ tw_m nanti/wm e\api/zonto. h)\ kai\ wo\ qhri/wm e)ara)t­tonto. mo/noi te a)nektws, w(s c)n tou/tois waqh/masi a)ph/llacam, o(/soi wri/m tini au)tw_m senexqh_nai, oi( me\m a)hh/lous, oi( de\ kai\ au)tou\s a)pe/kteinam. ou)/te klash/o/m ti u(pe/meinam. kai\ nekroi\, w(/b n wura_|, tai_s nausi\ sugkatekau/qhsam. o(rw_ntes de\ tau_ta oi( aisai­reioi, wro\tbom me\m w(s e)/ti a)mu/neqai/ tin au)tw_m e)diu/nanto, owrose/smigom sfi/sim. e)pei\ de\ ta\ skaifh wu_r sh/rei, ki\ oi( a)/n­rwpoi ou)de\ e(auoi_s bohqh_sai, e)/ti mh\ o(/ti wole/mio/m tin luph_sai/ ti e)du/nanto. oudih_| ti wrose/pleom au)toi\, ei)/pws ta\ h/mata wbi poih/sainto, kai\ aasennu_nai wu_r, o(/ au)toi\ wareske/nazom, ­peirw_nto. a)k tou/tou suxnoi\, kai\ e)kei/nwm kai\ wo\ th_s flogo\s, kai\ wo\ a(rma/twm a/u)tai_s tele/ws nausi\ sapw/lonto. id e&longs;t: Cum igitur diutius nauali certamine, pari marte decertarent, neutrí que &longs;uperiores adhuc e&longs;&longs;e po&longs;­&longs;ent, huiu&longs;modi prelij exitus &longs;ub&longs;ecutus e&longs;t. Cleo­patra, quæ à tergo pugnantium procul in &longs;alo erat, longiorem non tulit & incertum rerum euentum. Sed cum muliebri natura u&longs;a, cum etiam ingenio Aegyptiaco prædita, permota&queacute; diuturna &longs;u&longs;pen&longs;i animi anxietate, perpetua etiam in alterutram par tem formidolo&longs;a expectatione, ip&longs;a &longs;e&longs;e ex impro ui&longs;o in fugam coniecit, cæteris qui &longs;ub &longs;e erant &longs;igno fugæ &longs;ublato. Itaque ip&longs;i uela &longs;tatim in altum dede runt, ca&longs;u oborto eo tempore &longs;æuo uento. Ratus autem Antonius eos imore perterritos, eo quod ui cti e&longs;&longs;ent fugere, minime uerò id Cleopatram pro nuncia&longs;&longs;e, eos &longs;ub&longs;equebatur. Quo facto & reliqui milites &longs;umma cum trepidatione animos de&longs;pon­derunt: & alioqui cupientes illinc, &longs;i qua po&longs;&longs;ent, ef­fugere, eorum partim uela pandere, partim turres ip&longs;as cum armamentis in mare proijcere cœperunt, quò leuatis nauibus facilè effugere liceret: in quos ad hæc intentos aduer&longs;arij impetu facto (ne&que; enim fugientes per&longs;ecuti &longs;unt, propterea quòd ip&longs;i &longs;ine uelis e&longs;&longs;ent, utpoteantum in&longs;tructi ad naualem pu­gnam quæ &longs;tataria e&longs;&longs;et) multi&queacute; &longs;ingulis nauibus &longs;e obijciebant eminus cominus&queacute; decertantes, ut anceps dubium&queacute; utri&longs;&que; ex æquo certamen fuerit. i&longs;ti enim inferiorem nauium partem conuulnera­bant, remos&queacute; defringebant, gubernacula quoque ip&longs;a lacerabant: con&longs;cendentes&queacute; foros, alios quidem ho&longs;tium ab&longs;trahebant, alios deturbabant, cum alijs & manus con&longs;erebant, iam pares numero cum il­lis facti, Illi uerò contis eos præcipites eijciebant, &longs;e­curibus&queacute; concidebant: petras quo&que;, & alia qu&ecedil;dam grauiora pondera in hunc u&longs;um parata, è &longs;uperio re loco deijciebant, &longs;ùbeuntes&queacute; deturbabant, ma­nuś que con&longs;erebant cum ijs, qui iam ad &longs;ummum nauis eua&longs;erant. Qui rebus talibus gerendis inter­fui&longs;&longs;et, haud ab&longs;imilia e&longs;&longs;e duxi&longs;&longs;et ea (ut parua magnis componamus) muris quibu&longs;dam, aut etiam in&longs;ulis multis & frequentibus, qui in mari oppu­narentur, u&longs;que adeò i&longs;ti quidem naues tran&longs;cende­re conabantur, ceu arcem quandam quæ in conti nenti e&longs;&longs;et: omniá que quæ ad oppugnandos mu­ros facere uidentur, admouebant. Illi autem qua­cunque poterant ratione, & ut in talibus fieri &longs;olet, eos propellebant. Cum ita&que; diutius parimarte di micarent, Cæ&longs;ar dubius quid &longs;ibi agendum foret, iu&longs;&longs;itè ca&longs;tris &longs;ibiignem comportari. Neque enim antea eo uti uoluerat, &longs;ibi &longs;uis&queacute; prædam &longs;eruare cu­piens. Tunc autem pro&longs;piciens aliter uictoriam &longs;e con&longs;equi non po&longs;&longs;e, ad illud tanquam extremum auxilium de&longs;cendit. Ibi uerò genus aliud pugnæ ui­dere erat. I&longs;ti enim &longs;imul undecunque adnauigan tes, in aduer&longs;arios tela ignita conijciebant, faces&queacute; ardentes emittebant: complures ollas etiam carbo ne pice&queacute; refertas eminus machinis iaculabantur. Illi autem, ut &longs;ingula quæque poterant, detrude­bant. At ubi ea tela in materiam & ligna inciderant, flammam&queacute; multam utpote in naui excitauerant, primum quidem ad ea extinguenda aqua dulci, quam potus gratia comportabant, utebantur: nonnulla&queacute; ea ratione extinxerunt. Vbi uerò illa con&longs;umpta e&longs;t, hauriebant aquam marinam: & qua ea multa & abundanti u&longs;i &longs;unt, ignem aquæ ui cohibuerunt. Cum autem non po&longs;&longs;ent ubique id præ&longs;tare, ne­que enim multa, ne&que; ea ip&longs;a ingentia habebant in &longs;trumenta ad aquam hauriendam: ua&longs;á que adeò ip&longs;a propter trepidationem &longs;emiplena, hauriebant Quare non &longs;olum nihil proficiebant, &longs;ed ignes prç­terea irritabant. Aqua enim &longs;al&longs;a maris, &longs;i &longs;en&longs;im in flammam in fundatur, uehementer ip&longs;am exci­tat. Po&longs;tquam igitur & hac in re inferiores &longs;e ui­dent, ue&longs;tem multam qu&ecedil; cra&longs;&longs;ior habebatur, ip&longs;á que adeò &longs;uorum cadauera in ignem inijciebant: & eo modo per aliquod tempus ab his ignis prohi­bitus e&longs;t, ui&longs;us&queacute; remitti. Po&longs;tea uero ingruente &longs;æ ui&longs;&longs;imo uento, in maius re&longs;plenduit, tanquam ab ijs ip&longs;is excitatus: & interea dum pars aliqua nauis conflagrabat, nonnulli eorum propius ad ignem accedentes, in ip&longs;um in&longs;iliebant: armamenta&queacute; ip&longs;a & nauis in&longs;trumenta alij con&longs;cindebant: alij defe­rebant, ut conijcerent partim in mare, partim in ip&longs;os ho&longs;tes, &longs;i quo pacto illis nocere po&longs;&longs;ent. Non­nulli autem &longs;ecedentes ad eam nauis partem, quæ uacua ab incendio erat, manus ferreas ha&longs;taś que longas, &longs;i quando aliàs, expediebant: ut aduer&longs;ario­rum nauem aliquam arripere, ad &longs;e&queacute; alligare & copulare po&longs;&longs;ent, & in eam &longs;e&longs;e deijcere quod &longs;i id negaretur, illam &longs;altem &longs;imul incenderent. Vbiue ro uident nullos ad &longs;e appropinquare, id enim &longs;um ma ratione cauebant, ignem autem iam utraque latera deuora&longs;&longs;e, in fundumque nauis perua&longs;i&longs;&longs;e: hic exempla graui&longs;&longs;ima ab ip&longs;is edita &longs;unt. Aliqui enim eorum, præcipué que nautæ, ab ip&longs;o fumo, prius quàm flamma circumuenirentur, &longs;uffocabam tur: alij in ip&longs;a media flamma, ceu in fornace, com burebantur: alij autem prius quàm id paterentur, &longs;emiu&longs;tulati abiectis armis &longs;auciebantur ab emi­nus ferientibus: alij in mare &longs;e&longs;e præcipitantes &longs;ub mergebantur: alij ab ip&longs;is ho&longs;tibus oppre&longs;&longs;i demer gebantur, uel etiam ab ip&longs;is belluis marinis dilania­bantur. Soli tolerabili ca&longs;u (ut in tali fato) occubue re, quibus datum e&longs;t ut antè quàm tale quidpiam pa terentur, &longs;e&longs;e mutuis uulneribus confoderent, aut &longs;ibi ip&longs;i mortem animo præ&longs;enti, nullum alium per­pe&longs;&longs;i cruciatum, adferrent: quorum cadauera in ip&longs;is ardentibus nauibus, tanquam in rogo combu&longs;ta &longs;unt. Qu&ecedil; cum uiderent Cæ&longs;ariani antea quidem, quandiu aliqui eorum &longs;e defendere potuerunt, pro­pius accedere uerebantur: ubi uerò ignis iam ferè naues ip&longs;as con&longs;ump&longs;erat, ip&longs;i&queacute; Antoniani neque &longs;ibi præ&longs;idio e&longs;&longs;e, nedum quicquam mole&longs;tiæ ad­uer&longs;arijs inferre poterant: tunc magno &longs;tudio &longs;um má que alacritate ad eos adnauigabant, &longs;i quo pa­cto prædam &longs;eruare, ip&longs;umque ignem extingue­re, quem ip&longs;i intulerant, po&longs;&longs;ent. unde & multi eo rum ab ip&longs;a flamma circunuenti, ip&longs;iś que ardenti bus tabulis & armamentis, cum &longs;uis nauibus pror &longs;us interiere. Hæc in gratiam eorum, qui non &longs;atis Gr&ecedil;ca intelligunt, uertimus ferè ad uerbum. Qua re non e&longs;t, cur doctiores de hac no&longs;tra &longs;ubita di-ctione uel conquerantur, uel iudicium faciant. Nam præter quam quod Dionis dictio nunquam mihi placuit, mihi ip&longs;e nunquam magis di&longs;plicui, quàm in hocloco uertendo. Dionis &longs;cripta qu&ecedil; extant Ve netijs, legi per ocium: qui mihi ui&longs;us e&longs;t multam hi­&longs;toriæ, nullam œconomi&ecedil; rationem habui&longs;&longs;e. Sed il­lud uiderint eruditiores. Lectori &longs;atis &longs;it, Vergilium non loqui wobola\s, dum ait:-Credas innare reuul­&longs;as Cycladas, aut montes concurrere montibus al tis. Hic enim no&longs;ter ait: *ei(/kasem a)/ntis i)dw\m ta\ gno/mena, ei/xesi/ tisi, h)\ nh/sois wollas, kai\ wuknai_s qala/ash| wolior­onme/nais. Hæcideo adieci, utlectori negligenti in­culcarem ea, qu&ecedil; non po&longs;&longs;unt à uigilante & &longs;tudio­&longs;o non animaduerti. Addebant & ro&longs;tra, non &longs;olum maioribus, &longs;ed & minoribus actuarijs. Aulus Hir­tius de bello Alexandrino: Nauibus actuarijs, qua­rum numerus erat &longs;atis magnus, magnitudine quan­quam non &longs;atis iu&longs;ta ad præliandum, ro&longs;tra impo &longs;uit. Has adiunctas nauibus longis, & numero cla&longs; &longs;is aucto, & cætera. Inde ro&longs;tratæ dictæ naues: quæ quia ex ære fiebant, ærat&ecedil; etiam dicebantur. C&ecedil;&longs;ar in &longs;ecundo de Bello ciuili: Interim L. Na&longs;idius ab C. Pompeio cum cla&longs;&longs;e nauium &longs;edecim, in quibpaucæ erant æratæ, L. Domitio Ma&longs;&longs;ilien&longs;ibus&queacute; &longs;ub&longs;idio mi&longs;&longs;us. Vergilius in nono, ubi de nauibTroianorum uer&longs;is in deas & nymphas maris:

-hinc uirgineæ (mirabile mon&longs;trum)

Reddunt &longs;e totidem facies, ponto&queacute; feruntur:

Quot prius æratæ &longs;teterant ad littora puppes. Liuius quart&ecedil; decadis lib. &longs;exto, Ro&longs;tratas uocat, his uerbis: Vna & LXXX. ro&longs;tratis nauibus, mul­tis pr&ecedil;terea minoribus, qu&ecedil; aut apert&ecedil; ro&longs;trat&ecedil;, aut &longs;ine ro&longs;tris &longs;peculatoriæ erant, Delum traiecit. Qui­bus uerbis con&longs;tat, ro&longs;tratas fui&longs;&longs;e etiam, quæ tectæ non erant. Appianus in Mithridatico *xalkemo/louuocat, *nh_es e)a/lwm xalke/moloi o)kako/siai. Plutarch9 in Antonio: *e)pei\ w(molo(ghto, kai/sara me\m a)twni/w| ou_nxi lu/o ta/gmxta wro/s m wxrqiko\m wo/lemom, *a)ntw/niom de\ ai/sari xal­kemo/lons ekato/m. Diodorus libro XX. *xalkw/mata uo­care uidetur ro&longs;tra exære, his uerbis: *kai\ ta\ lhfqe/nta *xalkw/mata tw_u a)gaqokle/ous new_m a)we/slam au)tw_|. Et paulo po&longs;t &longs;ubdit: *ti(s l) a)pisou_sim a)po/dieicim ware/xeai t tw_m e)mo/lwm midh/m. e)mo/lous enim ro&longs;tra fui&longs;&longs;e con&longs;tat, ex Plutarcho in pleri&longs;que locis: et ex Appiano, ubi de capite Marij Iunioris: *kai\ a)ut o( su/llas a)gora_| o/ tw_m e)mo/lwm qe/men, e)pigela/sai le/getai th_| neo/thti tou_ u(pa/tou, kai\ ei)pei=m, e)re/t lei= wrw_tom gene/ wri\m whdiali/ois e)pixrei_m. Etip&longs;um caput Sylla in foro pro ro&longs;tris poni iu&longs;­&longs;it: iuuentuti&queacute; con&longs;ulis illu&longs;i&longs;&longs;e fertur, dixi&longs;&longs;é que, prius remigem e&longs;&longs;e oportere, quàm ad tractanda gubernacula accedere. Quin & Plutarchus in An tonio xalkw/matx pro ro&longs;tris ex ære po&longs;uit, dum ait: *tw_m de\ kai/saros ou) mo/nom a)ntip w/rwm sumfe/re, wro\s xalkw/ mxta serea\ kai\ traxe/a fulaasome/nwm. id e&longs;t: Nauibus autem Cæ&longs;aris cauentibus, ne obuer&longs;&ecedil; cum ro&longs;tris firmis & æratis Antonij concurrerent. Plutarchus in Pom peio: *e)nnenh/konta xalkemo/lous ware/lae. Idem in Sylla: *kai\ lou_nai nau_s e(diomh/konta xalkh/rs. Tullius in &longs;ecundo de Inuentione, ro&longs;tratam uocat: Lex e&longs;t apud Rho dios, ut &longs;i qua ro&longs;trata in portu nauis deprehen&longs;a &longs;it, publicetur. A ro&longs;tris autem Antiatium, templum Romæ Ro&longs;tra appellatum. Liuius libro octauo pri mæ decados: Naues Antiatium, partim in naualia Romæ &longs;ubductæ, partim in cen&longs;æ, è ro&longs;tris&queacute; earum &longs;ugge&longs;tum in foro extructum, adornari placuit: Ro &longs;trá que id templum appellatum. Quin & Tullius ro&longs;tra u&longs;urpa&longs;&longs;e uidetur pro concione, qu&ecedil; pro ro &longs;tris ad populum haberetur, in primo de Oratore: Age uerò ne &longs;emper forum, &longs;ub&longs;ellia, ro&longs;tra, curiam­que mediteris. Subdit enim: Alterum quòd remoto foro, concione, iudicijs, &longs;enatu, &longs;tatui&longs;ti oratorem in omni genere &longs;ermonis. Neque longe po&longs;t &longs;ubdit: Nam &longs;i quis &longs;tatuet hunc e&longs;&longs;e oratorem, qui tan­tummodo in iure, aut in iudicijs po&longs;&longs;it, aut apud po pulum, aut in &longs;enatu copio&longs;e loqui. Quo loco In iu­re dixit, id e&longs;t, in foro: In iudicijs, pro ad &longs;ub&longs;ellia: Apud populum, pro concione & ro&longs;tris: In &longs;enatu, pro curia. ut attentus lector facile &longs;ua &longs;ponte per­cipiat.

Prætoriam uerò nauem Græci nauarxi/dia uo­cant, no&longs;tri uulgò Capitaneam. Diodorus libro XX. *kai\ wrw_tos w(/rmhse e)pi\ t nxuarxi/dia. Idem autor aliquando athgi/dia uocat, eodem libro: *e)/pta wa­rxggei/l toi_s nobnh/tais a)kolouqei_m th_| athgi/di nhi\ wrose/­xonta lamph_, wrose/plousem e)pi\ so/ma tou_ nei/lou. Exant & prædatoriæ, quæ merito inter longas &longs;cri bendæ fuerint. Liuius decadis tertiæ libro nono: Nam po&longs;t M. Attilium Regulum, & L. Manlium Con&longs;ules annis própè quinquaginta nullum Ro manum exercitum uiderant, præter prædatorias cla&longs;&longs;es: quibus de&longs;cen&longs;iones in agros maritimos fa­ctæ erant. Quæ & piraticæ naues dicuntur ab eo­dem, decadis quart&ecedil; libro quarto: Sed &longs;i dijs placet, affinitatem etiam per Philoclem præfectum eius pepigi&longs;ti, & bellum aduer&longs;um nos gerens, mare circa Maleam infe&longs;tum nauib9 piraticis feci&longs;ti. Idem Liuius quartæ decadis libro &longs;eptimo, piraticas ce­loces uocat, dum ait: Apparuit inde piraticas cclo­ces & lembos e&longs;&longs;e. Idem decadis tertiæ libro pri­mo: Naues CCXX. quin queremes, celoces XX. de­ductæ. Et paulo po&longs;t: Naues longæ CLX. celoces XII. Quibus uerbis uidetur ponere celoces inter eas quæ non erant longæ. Græci naues prædato­rias & piraticas, wratika\s uocant. Plutarchus in Pompeio: *gratikai\ de\ vh_es o)tako/si. & lhsrika\ wloi_auocat, cuiu&longs;modi erat muwprw. Appianus in Mi­thridate, ubi de Piratis: *kai\ ei)s a)pori/am e)kpeso/ntes a)qro/am a)nti\ th_s gh_s e)karpou_nto t qlaam, muwpa/rwsi wrw_tom, kai\ h(mioli/s, ei)_ta likro/tois kai\ bih/rssi ata\ me/rh wobple/ontes. id e&longs;t: Summá que pre&longs;&longs;i inopia &longs;ibi è mari quæ­&longs;tum faciebant, my oparonibus primum & hemio lijs, deinde biremibus triremibuś que circumna­uigantes. Quibus uerbis conijcio, h(mioli/as fui&longs;&longs;e in fra magnitudinem biremium, ut bihrhmio/liai &longs;int quas &longs;uprà diximus: h(mioi/ uerò, quæ à puppi ad malum binis remis, à malo ad proram uni-co tantum per tran&longs;tra remo agerentur. Vides me &longs;udare Lector optime, quo tibi aliquid ueri&longs;imi­le in re tam ob&longs;cura afferre po&longs;&longs;im. Itaque dubi­tans, circun&longs;pectans & hæ&longs;itans, multa aduer&longs;a reuerens, tanquam in mari immen&longs;o no&longs;tra uehi­tur oratio. Thucy dides in quarto, *tako/ntorm & e/­lpta ponit inter prædatoria, dum ait: *a)lla\ kai\ tatk lhsriku_s meashni/wm triakonto/rou kai\ i/lhtlaom. Et hæc ex prædatorio Me&longs;&longs;eniorum actuario & celoce &longs;ump&longs;erunt. Plutarchus in Sylla, lhsh/riom nomadiko\mpo&longs;uit, pro prædonibus Numidicis. Tullius pira­ticum myoparonem dixit, actione quinta in Ver­rem: An quòd ager Syracu&longs;anus prædonum incen­dijs te Prætore ua&longs;tatus e&longs;t an quòd forum Syra­cu&longs;anum nauàrchorum &longs;anguineredundauit an quòd in portu Syracu&longs;ano piraticus myoparo na uigauit Idem actione &longs;eptima in eundem: Nauem quandam piratarum præda refertam non cepe­runt, &longs;ed adduxerunt onere &longs;uo planè captam, at­que depre&longs;&longs;am. Eratea nauis plena iuuentutis for mo&longs;i&longs;&longs;imæ, argenti facti atque &longs;ignati, multa cum &longs;tragula ue&longs;te. Ac paulo po&longs;t: Interea Syracu&longs;ani, homines periti & humani, qui non modò qu&ecedil; per &longs;picua e&longs;&longs;ent uidere, uerumetiam occulta &longs;u&longs;picari po&longs;&longs;ent, habebant rationem omnes quotidie pira tarum qui &longs;ecuri ferirentur: quàm multos e&longs;&longs;e o­porteret, ex ip&longs;o nauigio quod erat factum &longs;ex re­morum numero, conijciebant. Et non multo po&longs;t de eodem nauigio: Hæcigitur e&longs;t ge&longs;ta res, hæc ui-ctoria præclara myoparone piratico capto: dux li beratus: &longs;ymphoniaci Romam mi&longs;&longs;i, formo &longs;i ho­mines, & adole&longs;centes, & artifices domum abducti. Quibus &longs;ane uerbis, ni&longs;i fallor, planum fit, illum myoparonem habui&longs;&longs;e &longs;ex remorum ordines. qua­re non ab re, inter longas naues ad&longs;cribi debeat. Idem Tullius &longs;eptima in Verrem, paruorum myo­paronum meminit his uerbis: Hic te prætore He­racleo archipirata cum quatuor myoparonibus paruis ad arbitrium &longs;uum nauigauit. Prò dij im­mortales piraticus myoparo, cum imperium P.R. naues ac fa&longs;ces e&longs;&longs;ent Syracu&longs;is, u&longs;que ad forum et ad omnes urbis crepidines acce&longs;&longs;it. Erant enim & parui myoparones, quorum mini&longs;terio præfecti triremium & maiorum uterentur, ut colligo ex Au­lo Hirtio de bello Alexandrino: Ip&longs;e Octauius &longs;e in &longs;capham confert, in quam plures quum fuge­rant, depre&longs;&longs;a &longs;capha, uulneratus tamen adnatat ad &longs;uum myoparonem: quò receptus, cum prælium nox diremi&longs;&longs;et, tempe&longs;tate magna uelis profugit. Plutarch9 in Lucullo: *e)ce/plouase de\ trisi\m e(llhnikai_s muw prwsi, ki\ likro/is i)/sais r(odiiakai_s, wro\s me/ga we/la: Ma ri profugit cum tribus my oparonibus Græcis, to­tidem&queacute; biremibus Rhodijs in altum. Myoparo au­tem ille egregius de cla&longs;&longs;e Mile&longs;iorum, quem pr&ecedil;­&longs;idij cau&longs;a &longs;ecum Verres abduxit Myndum, ibique uendidit, non eratinter paruos, quorum &longs;uprà ab eodem mentio facta e&longs;t. Erat enim militibus remi gibuś que ornatus atque armatus. &longs;ed &longs;atius fuerit Tullij uerba &longs;ubijcere. ea &longs;unt actione tertia in Ver rem: Mile&longs;ios nauem popo&longs;cit, quæ eum præ&longs;idij cau&longs;a Myndum pro&longs;equeretur. Illi &longs;tatim Myopa ronem egregium, de &longs;ua cla&longs;&longs;e ornatum atque ar­matum, dederunt. hoc præ&longs;idio Myndum profe­ctus e&longs;t. mox &longs;ubdit: Illud quoque quod neque ta­ceri ullo modo pote&longs;t, neque dici pro dignitate, co gno&longs;cite, milites remigeś que Miletum Myndo pe dibus reuerti iubet: ip&longs;e myoparonem pulcherri­mum de decem Mile&longs;iorum nauibus electum, L. Magio & L. Rabio qui Myndi habitabant, uendi­dit. Plutarchus in Antonio myoparonas uocare uidetur, quos pha&longs;elos dixit Appianus, ubi eiu&longs;dem rei cum Plutarcho meminit. Verba Plutarchi &longs;ic habent: *o)ktai/a tw_m w_mologhme\nwm xwri\s h)|th/sato me\m a)­dielfw_| wara\ tou_ a)ndro\s ei)/kosi muwpa/ rwnd, l a)ndri\ wara\ tou_ a)delfou_ sratiw/t xili/s. id e&longs;t: Octauia, præter ea quæ pacta fuerant, à marito impetrauit ut fratri ui­ginti myoparonas concederet, à fratre autem ut ma rito mille pedites Romanos. Appianus autem &longs;ic ait: *e)diwrh/sato kai\ *o)ktai/a m a)dielfo\m, ai)th/ war) *a)ntni/ le/ka fash/lois trihrhtikoi_s e)pimi/ktois, e)/k te forti/dim new_m kai\ mxkrw_m, kai\ t *o)ktai/am o( ai_sar xili/ois loga/si swmato­flacim, ou(\s e)pile/co *a)ntw/nios: Munerata e&longs;t & Octauia fratrem decem pha&longs;elis mixtis, ex forma onerariarum longarun&queacute; nauium. Octauiam quo&que; Cæ&longs;ar mille de­lectis ab Antonio militibus, quib. &longs;piculatoribus corporis&queacute; cu&longs;todibus uteretur ip&longs;e. Quibus &longs;ane Appiani uerbis, ni&longs;i alium autorem quàm Plutar-chus &longs;equut9 e&longs;t, conijciat Lector, myoparones fui&longs;­&longs;e pha&longs;elos: quorum forma mixta erat ex naue o­neraria, & longa triremi: ut hac no&longs;tra memoria fa ciendos locauit Franci&longs;cus Rex Regum ad ocea­num Britanni&ecedil; minoris, quos galeones uocant. Pha &longs;elum autem ea ratione, qua de&longs;criptus e&longs;t ab Ap­piano & Plutarcho myoparo dictus, lepido uer&longs;u con&longs;ecrauit Ca&longs;tori & Polluci Catullus: quibus &longs;a ne uer&longs;iculis aperte docet, eum fui&longs;&longs;e maxime ap­po&longs;itum, &longs;eu quis remis uti uelit, &longs;eu uelis dum ait: Siue palmulis Opus foret uolare, &longs;iue linteo. Verglius in quarto: Et circum pictis uehitur &longs;ua rura pha &longs;elis. Sed minime a)prosdio/nusom fuerit, carmenip&longs;um &longs;ubtexere Catulli: Pha&longs;elus ille, quem uidetis ho&longs;pites, Ait fui&longs;&longs;e nauium celerrimus, Neque ullius natantis trabis impetum Nequi&longs;&longs;e præterire, &longs;iue palmulis

Opus foret uolare, &longs;iue linteo. Strabo xv. lou)k e)/latom o)kdioh/kcnta e)nauth gh/sato li/krota, kai\ ih/rs, kai\ fash/ls. Ip&longs;e autem ædificanda curauit, non minus octuaginta biremes, triremes, & pha&longs;elos. Multa candide Lector quæ&longs;iui, ut ueram, uel &longs;altem ueri&longs;imi lem my oparonis etymologiam inue&longs;tigare po&longs;&longs;em, &longs;ed nihil admodum mihi arri&longs;it: ni&longs;i &longs;i fidem habe re non grauabere enarratori Ari&longs;tophanis in ei)rh/­h|, dum ait in enarrando uocabulo *naciourgh\s ros. wloi_a h)_m ou(/tw lego/mena, c)n na/cw| gino\mena th_| nh/sw|. kai\ diourgei_ a)\ll nau_s, a)ni/diou, e/rkrom a)erku/ras, ki\ wa/rona a) wa/ron. id e&longs;t: Naxiurges erant nauigia &longs;ic dicta, quæ fierent in Naxo in&longs;ula, & etiam cni­durges à Cnido, & cercurum à Corcyra, paronem quoque à Paro. Quod &longs;i uerum e&longs;t, au&longs;im & ego conijcere, myoparonem e&longs;&longs;e nauigij genus com­po&longs;itum ab utraque forma earum nauium, qu&ecedil; fie ri &longs;olebant in Myunte & Paro in&longs;ula, ut ex utriu&longs;­que forma compo&longs;itum effictumque uocabulum uideatur. Sed ex alia parte mouet Plinius, qui &longs;cri­ptum reliquit, cercurum in Cypro inuentum: ut non magna fides habenda &longs;it Ari&longs;tophanis enarratori. quare fit ut Delio opus &longs;it. Quando uerò ad belli u&longs;um &longs;unt etiam nece&longs;&longs;ariæ eæ naues, quas Hippa gines dicunt, Hippagogas uocat Liuius, à tran&longs;por tandis equis: non erit ingratum (opinor) Lectori, &longs;i pauca de illis dixero ex probati&longs;&longs;imis autoribus. Liuius igitur quintæ decadis libro quarto, quod­nam id &longs;it nauigij genus apertius declarat, quàm ut no&longs;træ interpretationis egeat, dum ait: Fortè po&longs;te ro die quàm Sybota cla&longs;&longs;is tenuit quinque & tri­ginta naues, quas hippagogas uocant, ab Elea pro fectæ cum equitibus Gallis, equis&queacute; Phanas pro­montorium Chiorum petebant. Demo&longs;thenes in prima contra Philippum: *gro\s u/is toi_s h(mi/sesi tw_m i(ppe/wm i(pagwgou\s, bih\reis, kai\ wloi_a i(kana\ eu)trepi/sai eleh/w: In&longs;uper & equitum parti cen&longs;eo comparare hippa gines, triremes, aliáque idonea ad tran&longs;portandos eos nauigia. Quas tamen Polybius i(pphgou\s uocat, in primo: *e) pi/ de\ u/is e)pe/shsam ta\s i(pphgou\s, r(u/mata lo/nte)cau)tw_m tai_s tou_ tri/u so/lnusi/: Po&longs;t hæc di&longs;po&longs;uerunt hippagines, dantes ex ijs lora, & funes tractorios nauibus, quæ in tertia cla&longs;&longs;e erant. Et paulo po&longs;t: *iw_m me\m r(umlkou/ntwm ta\s i(pphgou\s nas. Diodorus libro uige&longs;imo: *e)pakolqei_m de\ ta\s sratka\s, kai\ ta\s i(pphgou\s r(umlkme/ns w tw_m ei)resi/s wme/nwm, e)pi\ wa=si ta\ tw_m wratw_m wo/a, kai\ ta\ e)mpo/rwm kai\ a)gorai/wr: Sub&longs;equi autem militares & hippagines remulco tractas ab ijs qu&ecedil; remigio uterentur: po&longs;tremo etiam & prædonum pontones & annotinas, mercatorumque. Qui­bus & Polybij uerbis, & Diodori, apud Demo&longs;the nem in loco &longs;uprà citato, liasolh\m collocandam in ter i(ppagwgou\s & trih/rs exi&longs;timo: ut legendum &longs;it, i(ppagwgou\s, trih/rs, kai\ wloi_a i(kana\. non ut i(ppagwgoi\ e&longs;­&longs;ent trih/rs, ut quidam non indoctus exi&longs;timabat, & auditoribus &longs;uis enarrabat: quem hocloco no­mine appellare &longs;uper&longs;edendum duxi. i( ppagwgoi\ enim, & hippegi remulco trahebantur, ut uides ex utro­que autore. Remulco autem trahere Latinum e&longs;t, & à Liuio & Cæ&longs;are u&longs;urpatum. Liuius quart&ecedil; de cadis, libro &longs;eptimo: Contemplatus Eudemus ho &longs;tes claudas mutilaś que naues apertis nauibus re mulco trahentes xx. paulo amplius integras, ab­&longs;cedentes èturri prætoriæ nauis, &longs;ilentio facto, ex­urgite inquit. Cæ&longs;ar in &longs;ecundo de Bello ciuili: Hunc &longs;equutus M. Ruffus Quæ&longs;tor nauibus XII. quas præ&longs;idio onerarijs nauibus Curio ex Sicilia eduxerat, po&longs;tquam relictam in littore nauem con­&longs;pexit, hancremulco ab&longs;traxit. Ip&longs;e ad Curionem cum cla&longs;&longs;e redijt. Idem in tertio: Ad Oricum uenit, &longs;ummer&longs;am&queacute; nauim remulco multis&queacute; contendens funibus abduxit. *go/ria autem dicuntur à Diodoro, naues quibus utebantur ad tran&longs;portandos mili­tes; & ea re sratiwika\ wo/ria dicuntur ab eodem, libro uige&longs;imo, his uerbis: *ei)_xe de\ ta\s wa/sas nau_s makra\s r/ kai\ m/ .tou/twm l) h)_m h( megi/sh, wenth/rhs. h( e)laxi/sh, tebh/rhs. sratiw tika\ wo/ tau/tais e)phkolou/q wlei/w tw_ms/, a)/gonta weou\s ou)k e)la/s tw_m muri/wm: Habuit autem naues longas nume­ro centum quadraginta: quarum maior erat quin queremis, minor autem quadriremis. militares pr&ecedil;­terea pontones &longs;ub&longs;equebantur plus quàm ducen ti: qui peditum ferebant circiter decem millia. Idem in eodem: *tw_m me\m wori/wm h(\lw wlei/w tw_m r/, c)n oi(_s h)_m xedio\m sratiw_t o)ktakixi/lioi. id e&longs;t: Pontones cepit plus quàm centenos, in quibus erant peditum circiter octo mil­lia. Idem in eodem: *e)f) h(me/ras tina\s tai_s taxunautou)sais nausi\m e)rumou/lkoiw sratiwtika\ wo/ria. id e&longs;t: Per aliquot dies celeribus nauibus remulco trahebant milita­res pontones. Idem in eodem: *ou)ke)/xwm l) i(kana\ wo/­ria wro\s t tw_m atiwtw_m lia/asim, trixh_| lieme/rise t lu/­namim. id e&longs;t: Cum non &longs;atis haberet pontonum ad tran&longs;portandos milites, trifariam diui&longs;it exerci­tum. Plato in tertio de Legibus, wo/ra po&longs;uit etiam pro curru: *go/ra de\, w(/s te e)p) h/lous to/te wore/ueata\ g, h)/ ata\ qlaasam, su\m tai_s te/xnais, w(s e)/p ei)pei_m, wa/xedo\m a)polw/l. Vehicula ita ut tunc inter &longs;e com­meare po&longs;&longs;ent, &longs;iue terra, &longs;iue mari, omnia (ut ita dicam) cum artibus ip&longs;is perierant. Eiu&longs;modi po-ria Cæ&longs;ar pontones appellare uidetur, in tertio de bello ciuili: Plera&longs;que naues in Italiam emittit ad reliquos milites, equiteś que tran&longs;portandos: pon tones, quod e&longs;t genus nauium Gallicarum, Ly&longs;&longs;i reliquit: hoc con&longs;ilio, ut &longs;i forte Pompeius ua­cuam exi&longs;timans Italiam eò traieci&longs;&longs;et exercitum, quæ opinio erat edita in uulgus, aliquam Cæ&longs;ar ad in&longs;equendum facultatem haberet. Nec ueri&longs;i­mile e&longs;t eos pontones, quorum meminit Cæ&longs;ar, fui&longs;&longs;e id genus nauigij ratiarij, quo pa&longs;&longs;im utimur ad traij cienda flumina, quas uulgo charieras di­cunt. Etiam&longs;i Paulus Iuri&longs;con&longs;ultus in tractatu Ser­uitutum ru&longs;ticarum, pro co genere accepi&longs;&longs;e uidea­tur, his uerbis: Flumine interueniente uia con&longs;ti­tui pote&longs;t, &longs;i aut uado tran&longs;iri pote&longs;t, aut pontem habet: diuer&longs;um, &longs;i pontonibus traij ciatur. Quo lo­co pontones uidetur pro worqmei/ois dixi&longs;&longs;e, aliter at que Cæ&longs;ar, qui u&longs;us uidetur ueluti Gallico quodam uocabulo, uel Ma&longs;&longs;ilien&longs;i potius. Quod worqmei_om in­nuere uidetur Tullius de Aru&longs;picum re&longs;pon&longs;is, dum ait: Quæ nauis unquam in flumine tam uul­gata omnibus, quàm iftius ætas fuit? Diodorus tamen Siculus worqmei_om cum wori/ confundere ui­detur, ni&longs;i &longs;it librariorum mendum: *o( de\ luqei\s, kai\ met) o)li/gwm e)ma\s, e)s worqmei=om, e)/laqem e)kple/usas ata\ tlu/sim th_s wlia/dios. id e&longs;t: Ip&longs;e autem &longs;olutus, & cum pau cis con&longs;cen&longs;a naue, clàm profugit &longs;ub occa&longs;um uer giliarum. Strabo decimo&longs;eptimo: *w(/se kai\ o\sraikina e)/­i/ois ei)_nai worqmei/a: Vt & nonnullis te&longs;tacea &longs;int naui gia ad tran&longs;fretandum, worqmo\s enim, fretum. ut worq­mei_a, &longs;int nauigia ad tran&longs;&longs;retandum apta: worqmo\s, a/laa e(kate/roqem h)/prom e)/xousa. Rhodij præ&longs;idiarias naues fulaki/ di uocabant, autore Diodoro, libro uige&longs;imo: *dhmo/fil me\m e)/xwm nau_s ta\s aloume/n wara\ odii/ois fulaki/dias. Idem in eodem: *ai( de\ fulaki/des tw_m arxh doni/wmai)menai, ata\ oudi e)pedii/wkom. id e&longs;t: Pr&ecedil;­&longs;idiariæ Carthaginen&longs;ium ubi id re&longs;ciuerunt, con fe&longs;tim per&longs;ecutæ &longs;unt.

Sed prius quàm à longis nauibus ad onerarias profici&longs;car, non tacebo quid de celeritate quinque remis ad triremem dubitare uideam uiros docti&longs;&longs;i mos, qui quin queremem tardiorem fui&longs;&longs;e triremi opinati &longs;unt, ex Liuij uerbis, tertiæ decadis libro octauo. ea &longs;unt hæc: Adherbal coniuratis in quin­queremem impo&longs;itis, præmi&longs;&longs;á que ea, quia tar­dior quàm triremis erat, ip&longs;e cum octo triremibus modico interuallo &longs;equitur. tardior enim erat propter pondus. Subdit enim: Quin queremis Ro mana &longs;eu pondere tenacior, &longs;eu pluribus remo­rum ordinibus &longs;cindentibus uortices, cum facilius regeretur, duas triremes &longs;uppre&longs;&longs;it. Sed Iulius Cæ &longs;ar in &longs;ecundo de bello Ciuili, omnem dubitationem tollere uidetur, his uerbis: Con&longs;picatæ que naues triremes duæ nauem Decij Bruti (quæ erat hexe­res, ex Lucano &longs;uprà citato) quæ ex &longs;igno facilè co gno&longs;ci poterat, duabus ex partibus &longs;e&longs;e in eam in­citauerant. Sed tantum re proui&longs;a, Brutus celerita te nauis eni&longs;us e&longs;t, ut paruo momento antecederet. Vides illam hexerem celeritate anteuerti&longs;&longs;e illas triremes: quod & &longs;imiliter de quinqueremi facilè credere e&longs;t. Sed non omittemus Pi&longs;trim, cuius men­tionem factam uidemus à Polybio. Liuius etiam meminit quintç decadis quarto uolumine, his uer bis: Per&longs;ius po&longs;t reditum ab Eumenc, Erepontis &longs;pe deiectus, Antenorem & Callippum præfectos cla&longs;&longs;is cum XL. lembis (adiectæ ad hunc numerum quinque pi&longs;tres erant) Tenedum mittit. Pi&longs;tris au­tem terno remorum ordine agebatur. Vergilius in quinto, pi&longs;trim pro cognomento indito trire­mi po&longs;ui&longs;&longs;e uidetur:

Velocem Mne&longs;theus agit acri remige pi&longs;trim. Subdit enim:

Mox Italus Mne&longs;theus, genus à quo nomine Memmi:

Ingentem&queacute; Gyas ingenti mole Chymæram,

Vrbis opus: triplici pubes quam Dardana uer&longs;u

Impellunt, terno con&longs;urgunt ordine remi.

Neque enim fur&longs;&longs;et æqua & par contentio, &longs;i pi­&longs;tris illa pauciorib9 aut pluribus remis acta fui&longs;&longs;et quàm Chymçra, cui Gyas prçerat. Polybius pri/simuocat, r( litera tran&longs;po&longs;ita, libro i/h: *e)xelqo/ntos to te­tagme/nou airou_, warh_m o( me\m fi/lipp e)k lhmhtria/dos xqei\s ei)s m malie/a o/lpom, we/nte le/mous e)/xwm mi/am wri/sim, e)f) h(_s au)to\s e)pe/plei. id e&longs;t: Cedente die præ&longs;tituta, ade­rat Philippus profectus à Demetriade in &longs;inum Maleam, habens quinque lembos & unicam pri­&longs;tim qua uehebatur. Solebant autem cognomerta indere nauibus, & etiam ad proram adfingere. Lucianus in dialogo quod wloi_om in&longs;cribitur: *katatikru\ de\ a)nxi logom h( wrw/rwobe/hke e)s wro/sw a)pomhkuno­me/nh t e(pw/numom th_s new\s, qeo\m e)/xousa t i)/sim e(kate/roqem. id e&longs;t: Eregione autem proportione prora extructa erat, in longum producta, habens utrinque I&longs;in deam, quæ cognomentum naui dederat. de qua­rum warash/mw infrà dicemus copio&longs;ius. Aliæ etiam dictæ Seuleucides triremes, à Seleuco. Plutar­chus in Pompeio: i l) ou)_m e)ni/ka fe/ugeim ei)s t ai)/gu­pom, a)naxqei/s a)tr\ u/pron selsuki/dii bih/rei meta\ th_s gunai­ko\s, tw_m de\a)/llwm oi( me\m c)n makrai_s o)moi/ws nausi\, oi( de\c)n o(lka/­si a(/ma sumpare/pleom: Vtigitur decretum e&longs;t, fugien­dum in Aegyptum e&longs;&longs;e, profectus à Cypro, uectus&queacute; Seleucide triremi cum uxore e&longs;t: aliorum uerò non­nulli &longs;ecuti &longs;unt, delati &longs;imiliter longis nauibus, alij autem in onerarijs. Appianus de eadem Pom­peij fuga loquens, his uerbis utitur: *o(/qem t ornh­li/am gai_ka a)nalabw\m, kai\ trih/rwm tetxirwm e)pia\s, ai(\ au)tw_| wara/ te r(odi/wm kai\ turi/wm a)fi/konto: Vnde &longs;umpta &longs;ecum Cornelia uxore, nactus quatuor triremes, qui ad officium illi ab Rhodijs & Tyrijs præ&longs;to fuerant, profugit. *nihomhdi\s àloco cognomentum &longs;um p&longs;it, autore Aniano apud Suidam: *e)_ur de\ kai\ ba/qos ao(/lka/da, o(/som megi/sh nikomhdii\s, h)\ o i)gupi/a, quibus uerbis conijcio, nikomhdii/dia fui&longs;&longs;e inter onerarias: de quibus uidetur ueni&longs;&longs;e dicendi tempus. Sic & e(rmoni\s apud Thucydidem, à loco iuxta Lacedæmona.

Ait Marcellus,

ATQVE ONBRARIIS.

DElongis abunde diximus: de onerarijs pau cis di&longs;&longs;erendum. quæ onerariç dictæ, quòd e&longs;&longs;ent oneri ferendo idoneæ: & ea ratio­ne forthgoi\ dicuntur à Græcis. Polybius in primo: *e)/xwm e(kato\m ei)/kosi ska/fh, t a)gora\m xedio\m c)n o)kakosi/ais nansi\ forthgoi_s. Liuius decadis tertiæ libro &longs;eptimo: Naues quas Liuius tutandis commeatibus habuerat, partim machinationibus onerat, apparatu&queacute; mœ­nium oppugnandorum: partim tormentis & &longs;axis, omni&queacute; telorum mi&longs;&longs;ilium genere in&longs;truit: onera­rias quo&que; non eas &longs;olum, quç remis agerentur. Qui bus uerbis declaratur, onerarias non &longs;olere remis agi. Tullius actione quarta in Verrem: Eius autem legationis principem nobili&longs;&longs;imum C. Heium iura­tum dicere audi&longs;tis, i&longs;ti nauem onerariam maximam Me&longs;&longs;anæ e&longs;&longs;e publice coactis operis ædificatam. Eam Cybeam uocat in &longs;exta in Verrem: Tamet&longs;i rogatus de Cybea, tenetis memoria, quid re&longs;pon­derit: ædificatam publicis operis publice coactis, eí que ædificandæ publice Mamertinum Senato­rem præfui&longs;&longs;e. Et paulo po&longs;t &longs;ubdit: Negent i&longs;ti o­nerariam nauem maximam ædificatam e&longs;&longs;e Me&longs;­&longs;anæ, negent ei naui faciundæ Senatorem Mamer­tinum publice pr&ecedil;fui&longs;&longs;e. Appianus o(lka/dias uocatin quinto de Bellis ciuilibus: h)/|rei ata\ lo kai\ bei_s uau_s fulaki/diwm k ta\s o(lka/das, ai(\ t si_rm e)/fom, o(rmou/sas, h)\ warapleou/s ate/due, h)\c)nediu/eto, h)\ a)nempi/prh. id e&longs;t: Cepit bi­nas ternas&queacute; præ&longs;idiariarum onerariarum&queacute; eas quæ frumentum portabant, & in &longs;tatione erant: eas au tem quæ præternauigabant, uel depre&longs;&longs;it, uel reli­gauit, uel concremauit. Idem in eodem: *golu\ de\ o(lka/ diwm skofo/rwm a)/llo wlh_qos. Quo loco sko fo\res pro onerarijs po&longs;ui&longs;&longs;e uidetur: quas Cæ&longs;ar graues di­xit. *diefqa/ronto l) au)tw_| nh_es barei_ai me\m e(/c, fo/tobai de\ e(/c ei)/kosi, liurni/des e)/ plei/s: Interiere autem illius na­ues graues &longs;ex, leuiora uerò nauigia uiginti&longs;ex, multo&queacute; plures liburnicæ. Onerariæ autem ad fru mentum uehendum aptæ, frumentariæ dicuntur, à Græcis sithgoi/. Cæ&longs;ar in tertio de Bello ciuili: No cturno itinere non intermi&longs;&longs;o, comitatu equitum tri ginta ad mare peruenit, nauem&queacute; frumentariam con­&longs;cendit. Appianus de eadem Pompeij fuga, nauis frumentariæ nullum uerbum facit: *o( de\ womph\ios e)k lari/ashs o(mo\iw| dro/mw| me/i qala/ashs e)keixqei\s, ska/fs e)pe/h mi krou_. k new\s warkpleon/shs e)pituxw\m, ei)s mitulh/nhm lie/plse. id e&longs;t: Pompeius autem &longs;imili fe&longs;tinatione à Lari&longs;&longs;a ad mare properans, paruulum nauigium con&longs;cen dit: nactus&queacute; nauem prætereuntem, ea Mitylenem u&longs;&que; delatus e&longs;t. Plutarchus in Pompeio forthgo\m uo­cat: *kai\ weri\ m o)/rqrom e)pia\s wotami/ wloi/, k tw_ e(trme\nw| ton\s e(lqe/rs a)nalaw\m, u\s qera/pontas a)pie/nai wro\s ai/sara e leu/sas, kai\ mh\ lediie/nai, wara\ g omizo/men ediem eu)mege/qforthgo\m, a)nage/ me/llsam. id e&longs;t: Summo mane con&longs;cen &longs;o nauigio fluuiatili, impo&longs;itiś que in alterum co­mitibus liberis, &longs;eruis autem ad Cæ&longs;arem &longs;e recipe re, &longs;ecuris&queacute; e&longs;&longs;e iu&longs;&longs;is, præter litus delatus con&longs;pe­xit bene magnam onerariam, quæ ad &longs;oluendum parata erat. Quam Cæ&longs;ar in &longs;uprà &longs;criptis nauem frumentariam uocat. Quin & Diodorus Siculus, ubi de Agathocle, in XX. naues ea&longs;dem modo for­thgou\s, modo sithgou\s dicit: e)/peita sithgw_m wloi/wm th_| wo/­lei wroqeo/ntwm, oi\ me\m arxhdio/nioi wanti\ tw_| so/lw| wro\s ta\s nau_s a)nh/xqhsam, o( a)gaqoklh_s a)pelpi/wm h)/dh t e)piol, w(s ei)_die so/ma tou_ lime/n e)rhmo\m tw_m e)formou/ntwm, e)ce/wloem o)cei/ais tai_s ei)resi/ais xw/men. ei)_ta oi( me\m arxhdio/nioi wlhsi/om h)/dh t_ forthgw_m o)/ntes. Vides ut forthgou\s dixit, quas &longs;uprà si­thgou\s, id e&longs;t frumentarias uocauerat. Thucyd. in &longs;e xto o(lka/dias uocat (hodie&queacute; in Flandria nomen reti nent, & holcken uocant): *e)m o(lkaisi purgou\s k wefrug­me/nas riqa\s a)/geim. Idem in eodem sitagwgou\s o(lka/diasuocat, quas sithgou\s & forthgou\s ex Diodoro dixi­mus: *tw_m me\m ou)_m summalxwm toi_s wlei/sois, kai\ i_s sitagw­goi_s o(lkxisi, kai\ toi_s wlo/iois, kai\ o(/sh a)/llh waraskh\ cei/pe­to. id e&longs;t: Sociorum plurimis, frumentarijś que na­uibus, reliquiś que nauigijs, cunctis&queacute; qui in u&longs;um cla&longs;&longs;is &longs;equebantur, edictum fuerat, ut: &c. Et in eo­dem: *o(lka/des me\m tria/konta sitagwgoi\, tou\s sitopoi/s e)/xsai. Idem in eodem forthgiko\m wloi_om uocat, quam nos onerariam Latine dicimus. ubi de fuga Alci­biadis: *kai\ a)lkiia/dihs meta\ tw_m cnmfuga/diwm waiwqei\s, to/t) u)qu\s e)pi\ wloi/ forthgikou_ e)x th_s qouri/as e)s ullh/nhm th_s h)li/as wrw_tom, eita u(/sobm e)s t lakediai/mona au)tm tw_m lakediai­moni/wm metapemyaintwm wo/ond e)lqw/m: Et Alcibiades cum fugæ comitibus confe&longs;tim è Thuriorum por tu tran&longs;portatus, naue oneraria primum in Cylle nem Eleorum, deinde &longs;umpta fide publica, uocanti bus&queacute; ip&longs;is Lacedçmonijs, Laced&ecedil;mona pro&longs;ectus. Idem in &longs;exto o(plitagwgou\s uocat naues paratas ad uehendos milites armatos, *au)tw_m l) a)qhnai/wm e)/seqai o(plagwgou\s o(/sai a)\mdiokw_si. quas, ni&longs;i fallor, in octauo sratiwti/das uocat: *stromixi/dihs l) e)k xi/ wuqo/menatta/xos bohth/sas nausi\m a)qhnai\wm te/asarsi kai\ ei)/kosi, w(_m sra­tiwti/dies h)_sam o(plh/tas a)/gsai. qua&longs;i o(plhtagwgoi/. Etin eo dem: *a)fi/konto de\ oi( a)rgei_oi meta\ tw_m warailwm, oi(\ to/te e)ta/xqsam c)n th_| sratiwti/di nhi\ wo\ tw_m tetrakosi/wm weriplei_m e)/uoi­am: Venerunt & Argiui cum propugnatoribus, qui in naue paralo dicta e&longs;&longs;e &longs;olebant: qui iu&longs;&longs;i erant à triginta tyrannis per id tempus in naue militari Eu­bœam ip&longs;am circunnauigando obire ac tueri. Erant & Corbita & Cybea inter onerarias, quarum utra­rum&que; mentio apud Tullium: Corbitæ quidem libro XVI.ad Atticum: Corbitá ne Patras, an actuariolis ad Leucopetram Tarentinorum, ac inde Corcyram: et &longs;i oneraria, &longs;tatimne freto an Syracu&longs;is? Cybeæ in Verrem actione &longs;eptima: Nauem ueró Cybeam maximam, triremis in&longs;tar, pulcherrimam at&que; or­nati&longs;&longs;imam, palàm çdificatam &longs;umpto publico. Et &longs;ubdit paulo po&longs;t: Celeberrimo loco ædificari tibi onerariam nauem in ea prouincia, quam tu cum imperio obtinebas. hactenus Tullius. Nam & na uem in eadem prouincia, in qua quis admini&longs;trat, çdificare prohibetur. l. Aufertur. ff. De iure fi&longs;ci. Se natores etiam naues habere prohibentur. l. Iulia re-perundarum. ff. De uacat. & excu&longs;at. munerum. His qnaues marinas fabricarint, à que quo&que; Claudio lex lata, ne quis Senator, quí ue Senatoris pater fui&longs;&longs;et, maritimam nauem, quæ plus quàm trecen tarum amphorarum e&longs;&longs;et, haberet. Dicta e&longs;t et na uis uinaria ab Vlpiano in.l. Vulgaris.ff. De furtis: Quid deinde &longs;i de naue uinaria, ut &longs;unt multæ, in quas uinum infunditur: quid dicemus de eo qui uinum hau&longs;it? an totius oneris fur &longs;it? & magis e&longs;t ut & hic non totius dicamus. Nos Venetijs naues aquarias uidimus, quibus aquam portant, ut uen dant ci&longs;ternas non habentibus, quas Burchi de aqua uocant. Vidi et lignarias, arenarias, lutarias, fa rinarias, quas Burchi da legno, da &longs;abiom, da fango, da farina appellitant. Sunt & apud eos rates car­bonariæ, quas zattare da carbon uocant. Sunt alia multa Venetijs nauigiorum genera: qu&ecedil; &longs;i quis ue lit Latine enunciare, uerborum ut opifex &longs;it nece&longs; &longs;e e&longs;t. Palearum quo&que; nauis dicitur à Marco Tul­lio, qua uehitur uendituŕ ue palea. ea &longs;unt in pri­mo de Finibus: Vt enim (inquit) gubernator çquè peccat, &longs;i palearum nauem, & &longs;i auri, &c. Veneti Burchio da pallia dicunt.

Gaulus, à Gr&ecedil;cis gaulo\s dictus, cuius mentio apud Gellium uidetur ab Herodoto poni, pro naue one­raria, cum ait in qali/a|: *au)ti/ka me\m bihre/as lu/o e)wlh/­rwsam, a(/ma de\ au)toi_si kai\ gaulo\m me/gam wantoi/wm a)gaqw_m. id e&longs;t: Confe&longs;tim quidem duas triremes, &longs;imul&queacute; cum ip&longs;is ingentem gaulum impleuerunt uaria mul-tiplicí que præda. Idem Herodotus paulo po&longs;t: *kam gaulo\m m a(/ma a)/gonto a)paireqe/nes, pe/pleom o)pi/sw e(s t a)­si/am. id e&longs;t: Ablató que gaulo, quem &longs;imul duxerant, reuer&longs;i &longs;unt in A&longs;iam. Plutarchus weri\ eu)qnmi/as: *w(/spob oi( leiloi\ kai\ nautiw_ntes e)m wlei_m, ei)_ta r(a_om oi)o/menoi liaiceim, e)a\m ei)s gaulo\m e)ca)ha/t, kai\ wxilim e)a\m ei)s trih/rh metaw_si, ou/­die/m wobai/nsi, t xol kai\ t leili/am summetafe/rontes e(au­toi_s. Id e&longs;t: Quemadmodum timidi, & qui nau&longs;eæ nauigando obnoxij &longs;unt, exi&longs;tumantes &longs;e meliu&longs;cu le habituros, &longs;i ex acatio in gaulum, rur&longs;um&queacute; &longs;i in triremem commigrarint: nihil tamen proficiunt, bilem timiditatemque &longs;ecum circunferentes. Ad quod allu&longs;i&longs;&longs;e uidetur Horatius in Epi&longs;tolis: -ego utrum

Naue ferar magna, an paruaferar, unus & idem. Et Epi&longs;tolarum primo: -conducto nauigio æquè

Nau&longs;eat, ac locuples, quem ducit priua triremis. Gaulus accipitur & pro ua&longs;e, quo pa&longs;tores utuntur ad lac excipiendum.

Ait Iurecon&longs;ultus:

NON PISCATORIIS.

PI&longs;catoriæ naues, quæ pi&longs;cium capiendorum cau&longs;a paratæ &longs;unt: quas nauicellas uocat Martianus. in tractatu de Fundo in&longs;tru­cto: item pi&longs;catoris, Liuius pi&longs;catorias dixit, tertiæ decadis libro tertio, his uerbis: Ni mare propin­quum, & haud pro cul littore naues pi&longs;catoriæ ple ræ&que; con&longs;pectæ peritis nandi dedi&longs;&longs;ent effugium. Cymba fui&longs;&longs;e uidetur inter pi&longs;catorias, ex M. Tul­lio in tertio officiorum: Cum Cannius, quæ&longs;o in­quit, Pythi, tantumne pi&longs;cium? tantumne cym­barum? Et ille: Quid mirum? hoc loco Syracu&longs;is quicquid e&longs;t pi&longs;cium, &c. Lenunculos etiam pi&longs;ca­torios uocat Annianus Marcellinus libro XIIII. Nam &longs;ole orto magnitudine angu&longs;ti gurgitis & profundi, à tran&longs;itu arcebantur: & dum pi&longs;catorios quærunt lenunculos, uel innare temerè contextis ratibus. Idem in XVI. Auido flatu uentorum lenum culo &longs;e commi&longs;i&longs;&longs;e pi&longs;cantis. Et ne quis exi&longs;timet uo cabulum illud forta&longs;&longs;e barbarum, propterea quòd ætate Anniani lingua Latina non parum degene­rauerat à puritate Tuana: &longs;ciat Iulium Cæ&longs;arem eo uocabulo u&longs;um in &longs;ecundo belli ciuilis, dum in quit: Harum fuga nauium onerariarum magi&longs;tros incitabat, pauci lenunculi ad officium imperium­que conueniebant. Quo certe loco Cæ&longs;ar lenun­culos po&longs;ui&longs;&longs;e uidetur non pro naue pi&longs;catoria, &longs;ed pro &longs;caphis nauium. M. enim Ruffus quæ&longs;tor re­lictus à Curione, magi&longs;tris nauium Imperarat, ut pri mo ue&longs;pere omnes &longs;caphas ad littus appul&longs;as ha­berent. Quod &longs;i lenunculi legendum in Cæ&longs;are, au­&longs;im & affirmare apud Gellium libro decimo, Cap. XXV. quo loco remieculi legitur, mendum ine&longs;&longs;e: legendum&queacute; lenun culi. fuit enim facilis lap&longs;us. uer ba Gellij &longs;ic habent: Nauium autem quas remini­&longs;ci tunc potuimus, appellationes hæ&longs;unt, Gauli, corbitæ, caudicæ, longæ, hippagines, cercuri, celo-ces, uel ut Græci dicunt, e/lhtes, lembus, w)kei_ai, remie­culi (legendum, lenunculi) actuariæ, quas Græci wro\­pls uocant, uel e)paktri/dias, p&longs;umiæ, uel ge&longs;eoretæ, uel orioles, cattæ, &longs;caph&ecedil;, pontones, nuctuci&ecedil;, me­diæ, pha&longs;eli, parones, myoparones, lintres, caupuli ca, marceplacidæ, cydari, ratiariæ, cata&longs;copium. Xe nophon a)naxisews lib. VII. *o(a)naci/ios atadramw\m e)pi\ t qa/latam c)n a(litikw_ wloi/ wobie/plei ei\s t a)kro/polim. & illhnikw_m quinto: *golla\ kai\ a(litika\ wloi_u e/lae, wor mei_a a)nqrw/pwm mesa\, ataple/ona a)tr\ tw_m nh/swm. Iu&longs;tinus li bro &longs;ecundo, &longs;capham inter pi&longs;catoria ponit, de qua &longs;capha alio loco dicemus: Vbi cum &longs;olutum pontem hybernis tempe&longs;tatibus offendi&longs;&longs;et, pi&longs;catoria &longs;ca pha traiecit trepidus. Vides ut &longs;capham pi&longs;catoriuocet: Græci a(litiko\m wloi_om.

Ait Iurecon&longs;ultus:

ET SI QVAS ACTVARIAS VOLVPTATIS cau&longs;a parauerunt.

TVllius in oratione pro Cælio de actuarijs Voluptatis cau&longs;a intellexi&longs;&longs;e uidet, cum ait: Accu&longs;atores quidem libidines, amores, adul­teria, Baijs acta conuiuia, come&longs;&longs;ationes, cantus, &longs;ym phonias, nauigia. Nec debent actuaria illa, qu&ecedil; uo luptatis tantum cau&longs;a parata &longs;unt, po&longs;tliminij iure uti: cum ad nullum belli u&longs;um &longs;int parata. Sed alia actuaria, quæ maioribus nauibus in&longs;eruiunt, & ob id à Græcis n(phretixa\ dicuntur, non di&longs;picio quare non quenadmodum & ali&ecedil; naues, iure po&longs;tliminij redeant. Actuaria autem dicta &longs;unt, quòd remis agerentur. Liuius tertiæ decadis libro X. Quingentas fui&longs;&longs;e o­mnis generis, quæ remis agerentur, quidam tradunt. C&ecedil;&longs;ar Commentariorum quinto: Has omnes actua rias imperat fieri: quam ad rem humilitas multum ad­iuuat. Ne&que; tamen numerandç &longs;unt inter longas. &longs;ub dit enim paulo po&longs;t: Eò cum ueni&longs;&longs;et, circuitis om nibus hybernis &longs;ingulari militum &longs;tudio, in &longs;um­ma rerum inopia circiter &longs;excentas eius generis, cuius &longs;uprà demon&longs;trauimus, naues, & longas duodeui ginti inuenit in&longs;tructas. Eas enim in eodem libro C&ecedil;&longs;ar uectoria grauia&queacute; nauigta uocat, etiam&longs;i re­mis agerentur. Qua in re admodum fuit militum uirtus laudanda: qui uector grauibus&queacute; nauigijs non intermi&longs;&longs;o remigandiore, longarum nauium cur&longs;um adæquauerunt. Quæautem uectoria Cæ&longs;ar dixit, Vlpianus in tractatu de Exercitoria pia/diasappellat, his uerbis: Quædam enim naues onera­riæ, quædam, ut ip&longs;i dicunt, e)pia/dies &longs;unt: & plero&longs; que mandare &longs;cio, ut uectores recipiant: & &longs;ic ut cer ta regione, & certo mari negotientur. ut ecce &longs;unt naues, qu&ecedil; Brundu&longs;ium à Ca&longs;&longs;opa, uel à Dyrrachio uectores traijciunt, ad onera inhabiles. Item quæ­dam capaces fluminum, ad mare non &longs;ufficientes: e)pia/des dictæ, ut opinor, qua&longs;i e)piati/dies: ad e)pia/tas&longs;olum, id e&longs;t uectores traijciendos. Et forta&longs;&longs;e legen dum apud Iurecon&longs;ultum e)piati/des: &longs;ed Lectoris e­rit iudicium. E&longs;t autem Ca&longs;&longs;opa oppidum Corcy­ræ, ex Plinio, libro quarto, capite duodecimo. Tul lius in Epi&longs;tola ad Tyronem: Corcyræ fuimus u&longs;­que ad XVI. Cal. Decemb. tempe&longs;tatibus retenti ad XII. Cal. Decemb. in portum Corcyreorum ad Ca&longs;&longs;opam &longs;tadia CXX. proce&longs;&longs;imus. Quo loco non Ca&longs;&longs;odem, ut in uulgatis, &longs;ed Ca&longs;&longs;opam lego. ctuariorum autem nonnulla triginta remis age­bantur. Liuius quartæ decadis libro octauo: Tra­dito & naues, armamentá que earum, né ue plures quàm decem naues actuarias, nulla quarum plus quàm triginta remis agatur, habeto. Appianus a tafra/kts uocat eas, quas actuarias Liuius dixit, his uerbis: *nau_s de\ atafraikts lw/dieka e)/xeim mo/nas, ai(_s e)s u\s phko/ons wole/mktairxeim, wolemmesoi de\ kai\ wlei/osi xh_: Naues tectas duodecim habere &longs;olas, quibus &longs;ub­ditos ad ob&longs;equium bello inferendo cogere po&longs;­&longs;int: lace&longs;&longs;itos autem & pluribus uti licere. Quo lo co legendum forta&longs;&longs;e a)fra/kts. & le/ka, non lw/dieka. Appianus enim &longs;ecutus e&longs;t Polybium, quem in ple ri&longs;&que; locis Liuius ui&longs;us e&longs;t uerti&longs;&longs;e ad uerbum. Ne­que tamen exi&longs;times a)/frakta accipi pro actuarijs. Tullius enim lib. X. Epi&longs;tolarum ad Atticum, di&longs;cri men ponere uidetur, dum inquit: Recordor enim æ&longs;tate cum illo Rhodiorum a)fra/kt nauigans, quàm fuerim &longs;ollicitus. Quid duro tempore anni actua­ria fore cen&longs;es? Aphracta enim Tullius inter longas naues po&longs;ui&longs;&longs;e uidetur lib. v.ad Atticum: Nos Rho­diorum a)fra/ktois, cæteris&queacute; longis nauibus tran­quillitates aucupaturi eramus. Actuariolum etiam dicimus, quod decerremis agebatur. Tullius XVI. ad Atticum: Hæc ego con&longs;cendens è Pompeia­no tribui actuariolis decem&longs;calmi. Actuarium na uigium puto à Græcis dictum kwph/rh, & maximè à Thucydide & Plutarcho. Thucyd.in IIII. *lakediai moni/s kai\ ton\s cnmma/xs wlei_m mh\ mahra_| nhi\, a)/llw| de\ wph/rwloi/w| e/s wentaho/six ta/lanta a)/gonti meba/. id e&longs;t: Lacedæ­monios &longs;ocios&queacute; Lacedæmoniorum nauigare non longa naui, &longs;ed alio actuario nauigio, capaci pon­do talentorum quin&que; milium. Si Laurentius Val­la aliter uertit, fal&longs;us e&longs;t, ut in pleri&longs;&que; alijs. Plutar­chus in Antonio: *a)ntw/nios me\m e)pifoi/ta wantaxo/se wph/­rei tou\s sratiw/tas warakalw_m. id e&longs;t: Antonius quidem actuario itabat quoquouer&longs;us milites cohortans. Plutarchus in Alexandro, worqmei_a wph/rh dixit, quæ remis incitarentur: qua&longs;i dicas pontones actuarios. Strabo in XI. a)ka/tia po&longs;uit pro prædatorijs naui­gijs, his uerbis: *zw_si a)tr\ t/ ata\ qa/laasam lhshri/wm, a)ka/ tia e)/xontes lepa\, sena\ ou_fa, o(/som a)gqrw/ps we/nte kai\ ei)/kosi lexo/mena. aa/niom de\ tria/konta le/caqai u\s wa/ntas la/mena. id e&longs;t: Alatrocinijs, quæ in mari factitant, uitam to lerant, acatia habentes leuia, angu&longs;ta & uelocia: qu&ecedil; uix uectores uigintiquin que recipiant. rarum autem e&longs;t, ea po&longs;&longs;e in totum triginta capere. Ip&longs;e Laurentius a)ka/tiom actuarium uertit, haud &longs;cio quàm recte. Plinius enim lib.IX.cap.XXX. u&longs;us e&longs;t uoca­bulo Græco, cum Latine reddere non po&longs;&longs;et. eius uerba ad&longs;cribam: Nauigeram &longs;imilitudinem, & aliam in propontide ui&longs;am &longs;ibi prodidit Mutianus: con­cham e&longs;&longs;e acatij modo carinatam, inflexa puppe, prora ro&longs;trata: in hac condi nauplium, animal &longs;e­piæ &longs;imile, ludendi &longs;ocietate &longs;ola, duobus hoc fie­ri generibus: tranquillo enim uectorem demi&longs;&longs;is palmulis ferire, ut remis: &longs;i uero flatus in uitent, ea&longs; dem in u&longs;um gubernaculi porrigi, pandi&queacute; concha­rum &longs;inus auræ huius uoluptatem e&longs;&longs;e, ut &longs;erat: il­lius, ut regat. Quod &longs;i Plinius puta&longs;&longs;et acatium po&longs;­&longs;e dici Latine actuarium, non credo Græco uoca­bulo u&longs;us fui&longs;&longs;et Mutianus, quem autorem &longs;equi­tur, & refert, Rom.hominem & ter con&longs;ulem. Au lus Hirtius de bello Alexandrino dixit nauigium, quod a)ka/om Plutar chus in Cæ&longs;are: *tri/m de\ weri\ th_| fai rw| ma/xhs sesw/shs aeph/dihse me\m, atr\ tou_ xw/matos ei)s a)kai­om, waraoh/qh toi_s a)gwnizome/nois. e)pipl eo/ntwm wantaxo/qem u)tw_| tw_m ai)gupi/wm, r(i/yas au(mei)s qa/laam, a)penk/cato mo/lis xalepw_s: Tertio autem prælio ad Pharum inito, ab aggere in acatium de&longs;ilijt, & decertantibus auxilium tulit. concurrentibus uerò in &longs;e undi&que; Aegyptijs, &longs;e in mare deiecit, uix&queacute; ad &longs;uos enatauit. Hirtius autem &longs;ic: Cæ&longs;ar quoad potuit, cohortando &longs;uos ad pontem & munitiones contendere, eodem in periculo uer&longs;atus e&longs;t. Po&longs;tquàm uniuer&longs;os cedere animaduertit, in &longs;uum nauigium &longs;e recepit: quò mul titudo hominum in&longs;equuta cum irrumperet, ne&que; admini&longs;trandi neque repellendi à terra facultas da retur: fore quod accidit &longs;u&longs;picatus, &longs;e&longs;e ex nauigio eijcit, atque ad eas quæ con&longs;titerant longius naues adnatauit. Tranquillus &longs;capham uocat, his uerbis: Eruptione ho&longs;tium &longs;ubita compul&longs;us, in &longs;capham pluribus eódem præcipitantibus, cum de&longs;ilui&longs;&longs;et in mare, nando per ducentos pa&longs;&longs;us eua&longs;it ad pro ximam nauem. Fuerunt tamen & maxima acatia, ut ex Polybio in primo collegi&longs;&longs;e memini *gareske/­vacom de\ kai\ ta\ weriloipu_ tw_m wloi/wm trih/reis, wenthkontors, kai\ ta\ me/gisa tw_m a)kati/wm: Reliqua præterea nauigia expediebant, triremes & actuarias naues & maxi ma acatia. *a)/katos etiam dicitur à Thucydide, & Lu­ciano de ueris narrationibus, qui agebatur uelis potius quàm remis: *kai\ t nau_m, a)/katos de\ h)_m, w(s wro\s me/­rau ki\ bi/aiom wlom, e)kratuna/m: Et nauem, qu&ecedil; acatus erat, ut ad longam &longs;æuam&queacute; nauigationem feren­dam e&longs;&longs;etidonea, armandam in&longs;truen dam&queacute; cura ui. Et paulo po&longs;t &longs;ubdit: *kai/ ou)k e)/ti ou)de\ sei_lai t o)qo/nhm lato\m h)_m, e)pitre/antes ou)_m wneu/mati: Neque amplius contrahere uela in note&longs;tate no&longs;tra erat, quæ qui­dem uento perminmus. Thucydides in &longs;eptimo: *e)/kleiom ou)_m to/m te lime/naeu)qu\s, m me/gam, e)/xonta so/maio)ktw\ sadii/wm mailisa trih/resi wlagi/s, kai\ wloi/ois, kai\ a)ka/tos e)p) a)gkurw_m o(rmi/contes: Clau&longs;eruntigitur &longs;tatim portum maiorem, cuius fauces octo &longs;tadiorum interual­lo patebant: id que effecerunt obliquis triremi­bus, nauigijś que, & acatis in ore eius collocatis, anchoris que firmatis. Idem Thucydides, *a)na/tiom a)mfh/rikom dixit, c)n w(_| e(/kasos tw_m e)launo/ntwm likwwi/as e)re/tei, his uerbis, *ou(_i io/n die e)poi/hsam a)ka/tiom a)mfh/rikom, w(s lh­eai\ e)k wollou_ teqobapko/tes t a)/noicim tw_m wnlw_m, a)ne/qesam e)pi\ a(ma/ch, wei/qontes m a)/rxonta a\ th_s ta/frou atami/­m th_s ukto\s e)pi\ t qa/laam: Illi tale quoddam fecerunt Acatium ambireme, ceu prædones multo antea aucupantes facultatem aperiendarum por­tarum, impo&longs;uerunt currui: quo nocte intempe­&longs;ta (permi&longs;&longs;u magi&longs;tratus) per fo&longs;&longs;am tran&longs;portarent ad mare. Di&longs;tuli in hunc locum dicere de lembis, quos Vergilius in primo Georgicon ponit inter fluuialia, his uer&longs;ibus:

Non aliter &quetilde; qui aduer&longs;o uix flumine lembum

Remigs &longs;ubigit, &longs;i brachia forte remi&longs;it:

At&que;illum in præceps prono rapit alueus amne. Liuius lembos uidetur habere inter actuaria, deca dis quartæ libro quarto: Naues quas ciuitatibus maritimis aderni&longs;&longs;et, redderet: né ue ip&longs;e nauem ullam præter duos lembos, qui non plus quàm &longs;e decim remis agerentur, haberet. Idem Liuius deca dis tertiæ libro primo, uocat actuarias naues eas, quæ à Polybio lembi dicuntur, dum ait: Ab actua­rijs aliquot nauibus ad alteram ripam pertrahitur. Polybius autem: *oi(=s e)/mellom oi( le/moi ru(mlkones ou)k e)a/ sm, &c. Sed ea uidebimus in rate, ubi aget de tran&longs; portandis ab Annibale elephantis. Erant & maio­res lembi ad belli u&longs;um non inutiles. Itaque cla&longs;&longs;em lemborum legimus non &longs;emel apud Liuium, & ma­xime decadis quintæ libro quinto: Antenor qui cum cla&longs;&longs;e lemborum ad Phanas &longs;tabat, Ca&longs;&longs;andriam in­de traiecit. Idem Liuius decadis quartæ libro &longs;ecun­do: Penin&longs;ula e&longs;t Peloponne&longs;us, angu&longs;tis I&longs;thmi faucibus continenti adhærens, nulli aptior at&que; op portunior, quàm nauali bello. Si centum tectæ na ues, & quinquaginta leuiores apertæ, & centum triginta I&longs;&longs;iaci lembi maritimam oram ua&longs;tare, & expo&longs;itas propè in ip&longs;is littoribus urbes cœperint oppugnare. Diodorus lib.xx. *a)qroi/sas u\s a)ota/rs tw_m le/mwm, kai\ u/is atafraicas sani/si, kai\ qhri/dias kleisa\s kataska/sas, e/qe me\m tw_m triiq mwm o)cnelw_m u\s wor)r(w­taitw ba/llontat, u\s touis ata\ tro/pom hsame/ns. id e&longs;t: Congregatis ijs lembis, qui maxime expediti uide bantur, ijś que cratibus & pluteis contectis, additis quo que fene&longs;tris quæ clauderentur, impo&longs;uit ma­chinas, qu&ecedil; tela quàm longi&longs;&longs;ime emittere ualerent: eos&queacute; homines, qui illis machinationibus exacte uti po&longs;&longs;ent. Quibus etiam ueluti præcur&longs;oribus, uel ut C&ecedil;&longs;aris uerbo utar, antece&longs;&longs;orib9 utebatur. Polybius in primo: *o(moi/ws de\ kai\ i_s e)k twm suraksw_m wroapesalme/nois tamei/ais a)nh/eilam oi( wroplei_m ei)qisme/noi le/m oi m e)pi/plm tw_m u(penanti/wm. id e&longs;t: Similiter & quæ&longs;to­ribus, qui à Syracu&longs;anis præmi&longs;&longs;i erant, enuntia­runt lembi, qui&longs;olebant antecedere aduer&longs;ariorum incur&longs;um & aduentum. Thucyd. in &longs;exto, wro/plous nau_s uocateas, quæ pr&ecedil;mi&longs;&longs;æ fuerant: *kai\ ta\s wro/pls nau_s e)k th_s e)ge/shs a(\ma wrose/menom, blo/menoi ei)die/nai wiri\ tw_m xrhmaitwm ei)/ e)sim: Et naues exploratorias ex Ege&longs;ta &longs;i mul expectabant, cupientes de nummis fieri certio­res, an curati e&longs;&longs;ent nec ne. Et paulo po&longs;t: *ai( de\ e)k th_s e)ge\shs bei=s nh_es wro/ploi waragi/gnontai i=s a)qnai/ois e)s r(h/­giom a)lle/llsai o(/ti ta)/lla me\m ou)k xrh/mata, a(\ we/sxonto. id e&longs;t: Ege&longs;ta tres naues, quæ explorandi cau&longs;a præ­mi&longs;&longs;æ erant, præ&longs;to fuere Athenien&longs;ibus ad Rhe-gium: nuntiarunt&queacute; nullam curatam pecuniam, quam polliciti fuerant. Plutarchus in Catone ataskopika/uocat: *h)_sam wentakosi/wm me\m ou)k e)la/ts ai( maiximoi. liur ika\ de\ kai\ ataskotika\ kai\ a)/frakta wamplhqh_. id e&longs;t: Erant non minus quàm quingentæ aptæ ad præliandum, Liburnicæ autem & exploratoriæ apertæ&queacute; ingen ti numero. Quibus Thucyd. uerbis exploratoria potius quàm &longs;peculatoria nauigia &longs;ignificantur, quæ à Græcis, & in his Plutarcho, ataskopika\ dicum tur, & aliquot Latinis. Aulus Hirtius in quinto: Li teris&queacute; celeriter in Siciliam ad Atticum & Rabirium Po&longs;thumium con&longs;criptis, & per cata&longs;copum mi&longs;&longs;is, ut &longs;ine mora, aut ulla excu&longs;atione hyemis uento­rum&queacute; exercitus &longs;ibi quàmcelerrime tran&longs;portaren­tur. Tullius in quinto ad Atticum, cata&longs;copium dixit in loco &longs;uprà citato: Aphracta Rhodiorum, & dicro tum Mitylenorum, & aliud cata&longs;copium. Liuius deca­dis tertiæ lib.11. &longs;peculatorias dixit: Inde duæ Ma&longs;&longs;i lien&longs;ium &longs;peculatoriæ præmi&longs;&longs;&ecedil; retulerunt cla&longs;&longs;em Pu nicam &longs;tare in o&longs;tio fluminis. Polybius in tertio: ro­ape/seila ataskeyome/nas lu/o nau_s taxuploou/sas maaliwti­ka\s. Cæ&longs;ar etiam in quarto, &longs;peculatoria nauigia pro tulit: Quod cum animaduerti&longs;&longs;et Cæ&longs;ar, &longs;caphas lon­garum nauium, item &longs;peculatoria nauigia militib9 com pleri iu&longs;&longs;it: & quos laborantes con&longs;pexerat, ijs &longs;ub&longs;i dia &longs;ummittebat. *ke/lhs, ut mihi quidem uidetur, po nendus e&longs;t inter actuaria, dict9 per metaphrá equi celitis, quòd unico tantum per tran&longs;tra remo agatur. i/lhs enim equus dicitur, qui ab uno &longs;e&longs;&longs;ore agita tur & regitur. Pal&ecedil;phat9 weri\ nu/rwm, *neani/skoi le/ tes e)x th_s u(xorei/as e)k w/ms tino\s alme/nhs nefe/lhs e)xino/sim i(/p­xs e/lhas lida/cai. wro/terom ou)k h)pi/sano e)f) i(/ppwm o)xei_. a\ mo/nom a(/rmasi e)xw_to. id e&longs;t: Iuuenes quidam èradi­ce montis profecti à uico quodam, uocato Nebu­la, excogitant equos celetas condocefacere, in ijs&queacute; &longs;edere. nam ante id tempus ne&longs;ciebant in equis &longs;e­dere, &longs;ed &longs;olum curribus utebantur. Quibus uer­bis planum fit, quid &longs;it e/lhs equus: ex quo e/lhs di ctus, quòd uno remo, & non binis aut ternis per &longs;edilia ageretur, cum tamen plures remiges habe­ret. Polybius in quinto: *e)/lae de\ kai\ e/lhta weri/ r(i/om ai)twliko\m o(mo wlhrw/mati. id e&longs;t: Cepit & celocem &longs;ecundum Rhium Aetolicum, &longs;imul cum &longs;ocijs na ualibus. dicitur & elh/iom. Thucydides in primo: *e)/docem ou)_m au)i_s, a)/ndras e)s elh/tiom e)mia/santas a)/neu hru­ki/ou wrope/myai i_s a)qhnai/ois: Vi&longs;um itaque e&longs;t aliquot hominibus in paruulum celocem impo&longs;itis &longs;ine caduceo præmittere ad Athenien&longs;es. Idem alio lo­co: *qhrame/nhs me\m waradou\s *a)suo/x ta\s nau_s a)pople/wm c)n e/­lhti a)fani/cetai. id e&longs;t: Theramenes quidem traditis A&longs;tyocho nauibus, delatus in celoce extinguitur. Quo loco celocem uertit Valla, rorta&longs;&longs;e non in­epte. Gellius énim in x. his uerbis u&longs;us e&longs;t: Celo­ces, uel ut Græci dicunt, celetes. Xenophon in pri­mo e(llhnikwm: *tw_| de\e)tewni/kw whrtiko\s e/lhs wa/nta e)ch/gg­le ta\ weri\ t naumaxi/am. Id e&longs;t: Eteonico autem om­nia qu&ecedil; in prælio contigerant, per exploratorium celocem nuntiata &longs;unt. Idem in quarto de Bra-&longs;ida: *au)s o)n elhti/w| a)/pwqem e)fepo/mes. Sic uerterem: Ip&longs;e autem paruulo celoce eminus &longs;ub&longs;equens. Valla uertit actuarium, & non celocem, ut &longs;ibi non &longs;atis con&longs;tare uideatur. Appianus in &longs;ecundo de bello ciuili: *e)/pempe trei_s qeraipontas e)pi\ m wotamo\m a) lw/dieka sa dii/wm o)/nta oi( elh/tiom o)cu\ kai\ ubnh/tm a)/risom, w(/se tini wem­pome/nw| wro\s ai/sar e)/mellom e(toimalseim. id e&longs;t: Mi&longs;it tres &longs;eruos ad fluuium, qui aberat duodecim &longs;tadiorum in teruallo, qui in&longs;truendum curarent celocem cele­rem cum optimo rectore ad u&longs;um eius qui ueluti à Cæ&longs;are mitteretur. Plutarchus in Cæ&longs;are: *gloi_om lwdieka\skalmom uocat: *a)porou/men de\, ki\ wbipaqw\m leino\m e)ou/lse bou/lma ru/fa waintwm, e)s wloi_om e)ma\s me/geqlwdiekxiskalmom a)naxqh_nai wro\s brente/siom. id e&longs;t: In an­xietate con&longs;titutus, rerun&queacute; difficultate, rem arduam excogitauit clam omnibus con&longs;cen&longs;o duodecim &longs;calmorum nauigio illinc &longs;educere Brundu&longs;ium. Dicitur & e)pxkboke/lhs ab Ari&longs;totele, in primo weri\e(r mhnei/as, quod e&longs;t nauigium prædatorium, &longs;i Suidæ credimus. A celete celetizontes pueri dicti à Plinio, libro trige&longs;imo quarto, capite octauo: Idem celeti zontas pueros fecit, id e&longs;t &longs;edentes in equis, & eos agitantes. Ponendi &longs;unt & cercuri inter actuaria. Liuius decadis quartæ libro tertio: Ip&longs;e cum cla&longs;&longs;e centum tectarum nauium, ad hæc leuioribus naui gijs, cercuriś que aclembis ducentis profici&longs;citur. Appianus in Mithridate: *kbkou/rous le/ tins e)s tou_to su ne/pemyem au)tw_|. Strabo etiam meminit. E&longs;t & a(lia/sinter leuiora minorá que nauigia. Plutarchus in Pompeio: *w(s ou)_m ei)_diom ou) basilik, ou)de/ lampra\m, ou_de/ai_s qeofa/ns e)lpi/sim o(moi/am wodiox, a)ll) e(pi\ mia_s a(lia/di wro wle/onta o)li/gous a)gqrw/pous: Vbi igitur uident minimè regium, minimé que &longs;plendidum, neque Theopha­nis &longs;pei congruentem receptum: &longs;ed in unico naui giolo nauigantes paucos uiros. Cum non &longs;atis &longs;ci rem quod genus nauigij e&longs;&longs;et a(lia\s, adij Appianum, qui in eodem hi&longs;toriæ loco &longs;ic ait: *kurw(/qei/shs de\ gnw/­mhs, ska/fos eu)tele\s e)p) au)m e)pe/mpeto, w(s th_s qala/hs ou)/shs a(litenou_s, kai\ mega/lais nausi\ ou)keu)xerou_s. id e&longs;t: Approba­ta ab omnibus &longs;ententia, mi&longs;erunt ad eum uile na uigium: propterea quòd mare illic diceretur uado &longs;um, minime&queacute; capax magnarum nauium. Cæ&longs;ar etiam in tertio de bello ciuili, nauiculam paruam uocat, quam a(lia/da dixit Plutarchus: Ab his libera liter ip&longs;e appellatus, & quadam notitia Septimij productus, quòd bello prædonum apud eum or­dinem duxerat, nauiculam paruam con&longs;cendit cum paucis &longs;uis: & ibi ab Achilla & Septimio interfici­tur. Plutarchus in Timoleonte, oneri aptam & fru mentariam fecit, propterea quòd nece&longs;&longs;itas urge­ret, dum ait: *si_tom e)k atxinhs mikrai_s a(lia/si, lepoi=s a)ka ti/ois a)pose/llwm. Idem Plutarchus in eo libro qui a\­pofqe/gmata in&longs;cribitur, quid &longs;it a(lia\s, apertius decla­rare uidetur, quàm ut dubitare debeamus: ubi de eadem fuga Pompeij tractat: *meta\ de\ t o)n farsa/lf ma/xhm feu/gwm ei)s ai)/gupom, w(s e)/melle liaai/neime)k th_s bih/rous ei)s a(liko\m wloi_om, a)posi/lait tou_ basile/ws. Vides ut quem &longs;uprà dixerat a(lia/dia, nunc uocet a(litiko\m wloi_om: id e&longs;t, nauem pi&longs;catoriam: ut nemo uel medioctis iudicij dubitare queat, quin a(lia)s &longs;it a(tiko\m wloi_om. Sic eruenda ueritas rerum ob&longs;curarum, conquiren dis conferendis&queacute; inter &longs;e autorum locis.

Nunc de fluuiatilibus dicendum, quæ &longs;ic dicun tur à Liuio primæ decadis libro decimo: Ibi capti­uis proximo uico in cuftodiam datis, pars fluuiati les naues ad &longs;uperanda uada &longs;tagnorum apte pla­nis alueis fabricatas, pars captiua nauigia armatis complent. Polybius in tertio, wota/mia wloi_a uocat, his uerbis: *katalu/sas de\ ltbai_os, kai\ gefurw/sas i_s wsta mi/ois wloi/ois t liaiasim, a)sdrou/a| me\m e)pe/tace liakmi/m wlh_qos, au)to\s de\ liaa\s eu)qe/ws e)hma/tice i_s waragegoro/swrestai_s a) tw_m se ggu\s to/xwm. id e&longs;t: Cum &longs;ecundo die con&longs;titi&longs;&longs;et, flumeń que ponte fluuiatilibus lem bis impo&longs;ito iunxi&longs;&longs;et, A&longs;drubali negotium dedit exercitum traijciendi: ip&longs;e autem traiecto &longs;tatim flumine re&longs;pon&longs;a dabat legatis, qui aderant à lo­cis propinquis. Diodorus libro uige&longs;imo: *kai\ wol­lw_m me\m skafw_m wotami/wm au)tw_| wareskasme/nwm, waintwm de/ tou/twm e)xo/ntwm be/lh wani_a, tou\s hsame/nous au)i_s a)/ndras, i(weri\ m *a)ntigo/nom mebi/ws h)porou_nto. id e&longs;t: Multis illi com qui&longs;itis fluuiatilibus nauigijs, ijs autem omnibus habentibus multiplicia telorum genera, uiroś que qui ijs ex arte uti &longs;cirent, Antigonus cum &longs;uis non leuiter premebatur. Idem in eodem de Semirami­de: *dieska/sato ataska/cm wota/mia wloi_a liai/reta, lia( w\ metako/misim liakemme/na, kai\ wa/lim a\rmoco/mena. id e&longs;t: Curauit con&longs;truenda nauigia fluuiatilia, quæ fa-cilè &longs;oluerentur, ut expedite magis tran&longs;portari po&longs;&longs;ent di&longs;&longs;oluta, iterumque ubi u&longs;us e&longs;&longs;et com­pacta. Strabo eiu&longs;modi naues wa/ktwnas uocat, libro decimo&longs;eptimo: *di/ehmem de\ ei)s t nh_som e)pi\ waiktwnos. o( de\ wa/ktwm skutali/diwm wephgo/s e)si ska/fiom, w(/se e)oike/nai liploki/nw|. Quod idem autor worqmei_om uocat. Inter fluuiatiles &longs;unt lintres, quæ remis agebantur, ut palàm fit ex Cæ&longs;are in &longs;eptimo Commentario­rum: Conquirit etiam lintres, has magno &longs;onitu remorum incitatas in eandem partem mittit. Li­uius decadis tertiæ libro primo: Itaque ingens co­acta uis nauium e&longs;t, lintriumque, temerè ad uicina lem u&longs;um paratarum. Tullius pro Milone: Repen te lintribus in eam in&longs;ulam materiam, calcem, ce­menta, atque arma conuexit. Extatiocus apud Tul­lium de claris oratoribus, quem C. Iulius in per­petuum notauit, cum ex eo in utranque partem to­to corpore uacillante quæ&longs;iuit, quis loqueretur è lintre. Fiebant quoque naues uitiles è corio, in Bri tannico oceano, Plinij tempore, ut te&longs;tatur in &longs;epti­mo. Etiam nunc in Britannico oceano uitiles co­rio circun&longs;utæ fiunt, in Nilo ex papyro & &longs;cirpo & arundine. Herodotus quoque in klw_ eiu&longs;modi naues fluuiatiles admiratur: *ta\ wloi_a au)toi_si m, ta\ ata\ m wotamo\m woro/mena e)s t baulw_na, e)/onta uklotere/a wa/nta sku/tina. e)pea\m gar\ c)n i_si a)rmeni/oisi aqu/pobqe a)uri/­wm oi)khme/noisi nome/as i)te/hs tamo/menoi woih/swntai, weritei/non­si u/isi lifqe/r segai/dias e)/cwqem e)daifeos bo/pom, ou)/te wrdmn a)pokri/nontes, ou)/te wrw/r sa\gontes, a)ll) a)i/ditro/xom uklotbi/a woih/santes, kai\ ala/mhs wlh/santes wa)mwloi_om tou_to a)xia_si ata\ m wotamo/m fe/reqai forti/wm wlh/stes. ma/lisa de\ bi/kons foiniki/ous ata/gonsi oi)/non wle/ons. iqu/ne­tai de\ wo\ lu/o wlh/ktrwm, ki\lu/o a)drw_m o)rqw_m e(seatwm. o(mm e(/lkei wlktrom, o(\die e)/cw w)qe/ei. woie/etai kai\ a/rta me/gala tata ta\ wloi_a, kai\ e)la/w, ta\ de/ me/gisa au)te/wm kai\ wentakixili/wm tala/ntwm go/mom e)/xei. c\n e(ka/sw| de\ wloi/w| o)/nos w_s , c)n de\ i(si mi/cosi wlu_nes: Nauigia illis &longs;unt, quæ &longs;ecundo flu­mine deferuntur Babylonem uer&longs;us, omnia circu lari forma, eáque ex aluta. Pa&longs;tores enim Armenij, qui &longs;upra A&longs;&longs;yrios incolunt, id genus nauigij ex cæ&longs;is &longs;alicibus con&longs;truunt, circumpo&longs;itis pellibus ex tror&longs;us, quibus tegumenti uice utuntur, carinæ&queacute; loco, nulla neque puppis, neque proræ forma di&longs;­creta: uerum &longs;cuti in&longs;tar in orbem compo&longs;ita &longs;tipu la referciunt: illud que nauigium flumini promitt­tunt, mercibus onu&longs;tum: præcipue autem bicos è palmarum folrjs comportant, uino refertos. Re­guntur autem à gubernaculis duobus cum toti­dem hominibus, qui &longs;tant: quorum alter trahit, al ter extrin&longs;ecus propellit. fiunt autem & hæc naui­gia ualde magna, nonnulla & minora. eorum au tem maxima ferunt onus talentorum quinque mil lium. Ine&longs;t & in unoquoque nauigio a&longs;inus ui­uus, in maioribus etiam plures. Diodorus Siculus libro decimonono, ubi de adnauigantibus ad A&longs;­phattum in quodam lacu miram rationem non nauium, &longs;ed fa&longs;cium, quæ tamen u&longs;um nauium præ&longs;tent, refert his uerbis: *garaskasa/menoi lesma\sala/mwm eu)mege/qeis e)maillsi ei)s t li/mr. e)pi\ de/ u/twm e)pe­ka/qhntai ou) wlei/w triw_m, lu/o me\m e)/xontes wrosdiedieme/nas wlai­ras wwelau_si, ei(_s de\ forw_m to/ca tou\s wrole/onts e)k towe/ram h)\ bia/ceqai tolmw_nts a)mu/netai. o(/tam de\ wlhsi/om ge/nwntth_s a)sfa/l wele/ks e)/xontes e)piphdiw_si, kai\ aqa/xb malakh_s we/tras a)poko/pontes gemi/si t lesm, ei)_ta a)pople/si ei)s tpi/sw. a)\m le/tis au)tw_m a)pope/sh| th_s lesmh_s lialuqei/shs, mh\ lu­nximenos nei_m, ou) atadietai aqa/pob c)n i_s a)/llois u(/diasi, a)/ll) e)­pinh/xetai i_s e)pisame/nois o(moi/ws. fu/sei tou_ u(o\m wara­de/xetai bair, w(_| snmai/nei mete/xeim a)nch/sews h)\ wnoh_s e)/cw tw_m serew_m. id e&longs;t: Calamorum fa&longs;ces admodum ingen­tes inter &longs;e coniungunt, immittunt&queacute; in paludem, in quibus in&longs;ident non plures tribus hominibus: quorum duo habent adalligatos remos latos, ijs&queacute; remigant. alius uerò ferens arcus adnauigantium ex aduer&longs;o, uel uim inferre conantium, impetum propul&longs;at. Vbi uero propius ad a&longs;phaltum acce&longs;&longs;e re, arreptis &longs;ecuribus operi intendunt: & tanquam è molli petra excidentes implent ratem colligatam è fa&longs;cibus, deinde retro reuertuntur. Quòd &longs;i quis eorum di&longs;&longs;oluta rate, in aquam incidat, natandi ne&longs;cius, non pe&longs;&longs;um it, ut in alijs aquis fieri &longs;olet: &longs;ed pe inde atque periti natandi &longs;upernatat. natu­ra enim illud humidum, pondus &longs;u&longs;tinet omne, cui contigit participem e&longs;&longs;e incrementi, uel &longs;piri­tus extra quàm &longs;i de &longs;olidorum genere fuerit. Nec i&longs;torum ratis ab&longs;imilis e&longs;t prouerbiali illi, quem r(i/­ka Gr&ecedil;ci uocant. Lucianus: *e)pi\ r(ipo\s h( waroimi/ fhsi\ m i\gai_om, h)\ m i)e/niom liau_sai qe/lonta. Strabo in decimo quinto, xedi/as alami/nas dixit, ubi de a)sfa/ltf mentio nem facit. Fuerunt & monoxyl&ecedil; lintres, ut apud Pli nium in &longs;exto: Regio autem ex qua piper monoxy­lis lintrib9 Baracem conuehitur, uocatur: &c. Quas de&longs;ignare uidetur Liuius decadis tertiæ lib. primo: Nouas&queacute; alias primum Galli inchoantes cauabant ex &longs;ingulis arboribus: demde & ip &longs;i milites &longs;imul co pia materiæ, &longs;imul facilitate operis inducti, alueos informes nihil, dummodo innare aqu&ecedil; & capere o­nera po&longs;&longs;ent, curantes raptim faciebant. Alueum au tem pro carina uidetur &longs;ump&longs;i&longs;&longs;e Liuius decadis tertiæ libro tertio, dum ait: Ibi&queacute; adeò non armamen ta modo, &longs;ed etiam aluei nauium qua&longs;&longs;ati erant. Sub ductæ naues, dum reficiuntur aliquantum tempo ris contriuerunt. Salu&longs;tius in bello Iugurthino: Hi­que alueos nauium inuer&longs;os pro tugurijs habue­re. Alueum etiam pro ua&longs;e ligneo po&longs;uit idem Li­uius in primo: Tener fama, cum fluitantem alueum quo expo&longs;iti erant pueri, tenuis in &longs;icco aqua de&longs;ti tui&longs;&longs;et, lupam &longs;itientem ex montibus, qui circa &longs;unt, ad puerilem uagitum cur&longs;um flexi&longs;&longs;e. Quem alueum Plu tarchus in Romulo ska/fhm uocat: *e)nqe/men ou)_m ei)s ska/ f ta\ bre/fh, ate/h me\m e)pi\ m woamo\m w(s r(i/ywm: Impo&longs;itis in alueum pueris, de&longs;cendit ad fluuium ut proiectu rus. Scapha enim non &longs;olum nauiculam &longs;ignificat, &longs;ed etiam uas concauum, quod etiam nunc nomen re tinet apud Venetos. Plutarchus in Demetrio, e)fo/l kiom appellat: *kai\ ata\ nau_m a)tre/mas e)/xeim wa/ntas, au)s e)/m­as ei)s e)fo/lkiom e)ch_lqe mo/n: Iu&longs;&longs;iś que in naui om-nibus conquie&longs;cere, ip&longs;e con&longs;cendens in &longs;capham exijt &longs;olus. Plane &longs;capha e&longs;t tanquam in in&longs;trumen to nauis: & &longs;i quis nauem cum in&longs;trumento eme­rit, prç&longs;tari ei debet &longs;capha, &longs;ecundum Labeonem, in tractatu de Fundo in&longs;tructo: etiam&longs;i Paulus id notet, dicat que &longs;capham mediocritate, non gene­re à naue differre. Eratlongarum nauium, ut con &longs;tat ex quarto Commentariorum Cæ&longs;aris, his uer bis: Quod quum animaduerti&longs;&longs;et Cæ&longs;ar, &longs;caphas longarum nauium, item &longs;peculatoria nauigia mi­litibus compleri iu&longs;&longs;it. qu&ecedil; uerba &longs;uprà citauimus. Liuius decadis tertiæ libro quinto: Inde acceptus &longs;capha in arcem confugit. Et in eodem: Exceptis in præparatas &longs;caphas nautis. Veneti &longs;chipho & copano uocant nauium onerariarum, il batello. Lu­cianus likwpi/am uocat, dum ait: *e)gw\ wresu/ths w)/m t li kwpi/am e(/lkwm e)re/tw mo/n. Tullius &longs;ecundo de inuentio­ne: Po&longs;tea aliquanto ip&longs;os quoque tempe&longs;tas uehe­mentius iactare cœpit u&longs;que adeò, ut dominus na uis, cum idem gubernator e&longs;&longs;et, in &longs;capham confu geret. *ska/fos autem in neutro accipitur pro commu­ni nauium cuiu&longs;cunque generis uocabulo, ut uidi mus in pleri&longs;&que; locis &longs;uprà citatis. inde ska/fh tebih­rika\ apud Diodorum in XX. pro nauibus quadrire mibus: *s wolla\ tw_m tetrihrikw_m skafw_m wo\ toxeimw_ nos atenexqh_n warao/lws e)pi\ wo/lim ou)_sam lusproso/rmisom tenagw/dih. Idem in eodem: *diefqairh de\ c)n tou/tw| sa/lw| bi/a ska/fh tw_m wenthrikwm, e)c w(_m e)/nioi tw_m w_m lienh/canto. Dicit & skafi/diiom, quo uocabulo non &longs;emel utitur Lucia nus: *xa)rwm mhde\ liayu/cai skafi/diiom. Cymbam Latini, & in ijs Iuuenalis:

Atque una tran&longs;ire uadum tot millia cymba,

Nec pueri credunt. Sumitur & ska/fos, pro conca­uitate & uentre nauis, a) tou_ skaipeim. Inde &longs;caphium, pro ua&longs;e, ut diximus in tractatu de Va&longs;culis: & etiam pro ligone, eo quo exercebantur Athletæ. Inde a­pud Iuuenalem: Et ride &longs;caphium po&longs;itis quum &longs;u­mitur armis. *oi( gar\ gumnasai\ u/is e)w_ne\r gumnasi/, th_| skxwa/nh| skaiontes, ki\ ta\ a)/nw me\rh a)nar)r(wnnu_nies: Id &longs;cri­ptum inueni in &longs;cholijs Græcis, in quartam eclo­gam Theocriti, &longs;i tibi probabitur eius autoritas. Cuius &longs;caphij meminit Plutarchus in Arato: *e)pi­fai/netai l) a)me/lei kai\ tai_s ei)/kosim a)qlhtikh/ tis i)die/a, kai\ sm wrosw/p kai\ basiliko/m. ou) wanta/wasim a)rnei=tai t a)didh­fagi/am kai\ skafi/om. id e&longs;t: Extat enim & imaginibus illius &longs;pecies quædam athletica, regiá que illa & co gitabunda uultus forma: non omnino negare ui­detur, uictum pugilicum, aut etiam &longs;caphium. Idem Plutarchus weri\ luswpi/as: *w(s gar\ o( gewrgo\s a)/griom me\m e)kko/ pwm bla/shma, a)genne\s au)to/qem a)feidiw_s e)malw\m skafei_­om a)ne/treye t r(i/zam: Quemadmodum enim agricola fruticem agre&longs;tem excindere cupiens, intrepide demi&longs;&longs;o ligone radices ip&longs;as euertit. Idem, ei) wreste/rw| wslit. *ou)de\ gar\ ta\ sw/mata wantelw_s a)ki/nhta ki\ a)gu/mnasa weriorwmem, o(/ti mh\ la/meqa skafei/ois mhde\ a)lth_rsi h_qai. Id e&longs;t: Neque enim corpora pror&longs;us immota inex ercitata&queacute; &longs;inimus: propterea quòd non ualeamus ligone uti, neque alteribus. Ratem quam Græco uocabulo &longs;chediam uocat, ponit Vlpianus inter naues, in tractatu de Exercitoria, dum inquit: Na­uem accipere debemus, &longs;iue marinam, &longs;iue in ali­quo &longs;tagno nauiget, &longs;iue &longs;chedia &longs;it. Et ueri&longs;imile e&longs;t, id genus nauium primum fui&longs;&longs;e, ut legimus a­pud Diodorum in loco &longs;uprà prolato, ubi de ar­go naue mentio facta e&longs;t. Vergilius in &longs;ecundo Ge­org. Et pandas ratibus po&longs;uere carinas. Plinius in &longs;eptimo: Antè ratibus nauigabatur, inuentis in ma­ri rubro inter in&longs;ulas, à rege Erythra. Tullius no­no ad Atticum: Legebam tuas literas, cum mihi af fertur à Lepta circunuallatum e&longs;&longs;e Pompeium, ra tibus etiam exitus portus teneri. Quod ip&longs;um con uenit cum eo quod &longs;criptum ab eo ip&longs;o Cæ&longs;are in primo de bello ciuili: Quorum operum hæc erat ratio, qua fauces erant angu&longs;ti&longs;&longs;imæ portus, mo­lem atque aggerem ab utraque parte littoris iacie bat: quòd his locis mare erat uado&longs;um, longius progre&longs;&longs;us cum aggere, altiore aqua continerinon po&longs;&longs;et. rates duplices quoquouer&longs;us pedum tri­ginta è regione molis collocabat: has quaternis anchoris ex quatuor angulis di&longs;tinebat, ne flucti­bus mouerentur. Vitruuius in &longs;ecundo, ubide La rice: Sed quum portatur, aut in nauibus, aut &longs;upra abiegnas rates collocatur. Plinius libro tertio, ca­pite quinto, dicit Tyberim nauigari trabibus ue­rius quàm ratibus, his uerbis: Sed Tyberis propter a&longs;pera & confrago&longs;a, ne &longs;ic quidem præter quàm trabibus uerius, quàm ratibus longe meabilis fer-tur. Græci, ut dixi, xedi/xi uocant. Polybius in ter­tio, ubi de Annibale, qui dum Rhodanum tran&longs;­portandos curat elephantos, ratibus u&longs;us e&longs;t: *e)ge/neto de\ h( liakomidih\ tw_m qhri/wm, toiau/th ti\s. wh/cantes xedii/as ata\ lu/o kai\ wlei/ous, a)raro/tws u/twm lu/o wro\s a)llh/lous zeu/cantes, biai/ws h)/reisam a)mfote/ras ei)s t gata\ t e)/masim tou_ wo­ramou_, wla/t e)xoj/sas samfo/tom w(s wenth/konta wo/dias. tau/tais de/sucouinum/tes a)/llas e)k tw_m e)k\s wrosh/rmozom, wrotei/­nontes tatask tou_ zeu/gmat ei)s m wo/rom. t a)tr\ u_ re(u/mat wleura\m, h)sfali/zonto i_s e)k th_s gh_s e)pigei/ois, ei\s ta\ wobi\ xei=l wefuko/ta twm le/ndrwm e)naipontes, pro\s snmme/ neim, kai\ mh\ warwqei=ai o(/lom e)/rgom ata\ too_ wotamou_. wh/­santes de\ pro\s lu/o wle/qra mh/kei wa_m zeu_gma th_s prolh_s, meta\ tata diu/o wephgni/as xedii/ds liafob/ntws ta\s megi/­sas prose/alom tai=s e)xa/tous, wro\s au)ta\s me\m biai/ws ledieme/­nas. wro\s de\ ta\s a)/llas ou(/ws, w(/s) eu)diako/wous au)tw_m ei)_n tou\s lesmou/s. r(u/mata de\ kai\ wlei/w tau/tais c)nh_am, oi(=s mellom oi( le/m oi r(umoulkou_ntes ou)k e)aseim fe/reai ata\ wotamou_. bi/a| dwro\s m r(ou_m ate/xontes, waramiei_m kai\ werw/seim e)pi\ tou/­gwm ta\ qhri/a. meta\ d tau_ta xou_m e)/fobom e)xixa/santes wolu/m, ws e)pia/llontis e)cwmi/wsam, o(mxliw\ kai\ su/gxro woiou_ntes ta\ th_s xe/rsou ferou/sh wro\s t liaiasim o(dw_|. tw_m de\ qhri/wm ei)qisme/nwm toi_s i)ndioi=s me/ me\r pro\s u(gro\m a)ei\ weiqarxei=m, ei)s de\ u(/diwr e)mxi/neim ou)diamw_s e)/titolmw/ntwm, h)_gom a\ tou_ xw/­mat diu/o proqe/menoi, qhlei/as weiqarxou/ntwm au)i_s tw_m qhri/wm. e)xei\ de\e)xi\ ta\s teloutai/as e)xe/shsam edii/as, diiako/yantes tou\s diesmou\s, oi(\ wrosh/rt hnto wro\s ta\s a)/ll, kai\ le/mois e)pi asa/ menoi ta\ r(u/mata, taxe/ws a)xe/asam a)tr\ tou_ xw/mat ta/ te qhri/hai\ ta\s w) ai_s edi/ ou(_genome/nou diataraxqe/nta ta\ zw_a, ata\ me\m ta\s a)rxa\s e)sre/feto, kai\ ata\ a/nta to/xwm w(/rma, we­riexo/mena de\ wantaxo/qem wo\ tou_ r(eu/mat a)pedeili/a| kai\ me/­neim h)nagkaizeto ata\ xw/ram. kai\ iou/tw| dih| bo/pw| wrosarmoza me/nwm a)ei\ xediw_m diuoi=m, ta\wlei_sa tw_m qhri/wm e)pi\ tou/twm diie­komi/h, tina\ de\ ata\ me/som m wo/rom, a)xe/r)r(iyem ei)s m wota­mo\m au/ta\ a\ m foom. w(_m u\s me\m i)ndcu\s a)pole/ai se/h wa/nts, tou\s di) e)le/fantas diaswq_nai. a\ gar\ t diu/na­mir kai\ me/geq tw_m wrososki/diwm, e)cai/rontes tau/tas we\r u(gro\m, kai\ diiapne/ontes, a(/ma di\) e(kfuaw_ntes wa=m ware/mpi­pom, a)nte/xonto wolu\ aq) u(/diat, a)rq woiou/menoi t worei/am. Hic Lector &longs;ciat, nobis per foren&longs;es di&longs;ceptationes non licui&longs;&longs;e &longs;uprà &longs;cripta Polybij Latina facere. Quare cum urgeremur à typographis, illis in &longs;o­lutum Sipontini uerba dedimus, quæ &longs;equuntur: Eorum traij ciendorum con&longs;ilium huiu&longs;modi fuit: Compluribus paratis ratibus, duas inuicem copu latas à terra in amnem porrigunt, latas pedes quin­quaginta. His alias duas à parte ripæ adij ciunt, quas ne &longs;ecunda aqua deferrentur, compluribus retin a culis ualidis ad arbores parte ripæ &longs;uperiori eminentes alligant. Erat earum longitudo ad du­centos pedes. Po&longs;t hæc alias duas rates, quæ reli­quis longe maiores erant, extremis illis leuiter ad­nectunt, quò haud difficulter &longs;olui po&longs;&longs;int. Ab his pendebant funes aliqui, quibus ab actuarijs naui bus, po&longs;tquam di&longs;&longs;olutæ à cæteris ratibus e&longs;&longs;ent, trahi in ulteriorem ripam ualerent. Po&longs;tremo eas omnes humo tegunt, ut beluæ per eas &longs;ine pauo­re, ueluti per &longs;olum, progrederentur. Hoc appa-ratu facto, elephanti, qui Indis ubique, præterquam in undis, parere con&longs;ueuerant, per &longs;tabilem ratem tanquam per uiam prægradientibus duabus fœmi­nis aguntur. Qui ubi in extremas rates applicatas tran&longs;gre&longs;&longs;i &longs;unt, exemplo re&longs;oluris, quibus leniter annexæ erant uin culis, ab actuarijs nauibus per­trahuntur, nihil &longs;anètrepidantes, donec continenti agebantur. Vbi uerò &longs;oluta à cæteris rate in altum &longs;e uehi cernebant, undi&que; formidine capti, cedenti bus ab aqua extremis, aliquantum turbationis ede­bant. Quietem tamen ip&longs;e timer faciebat, omni ex parte aquam circun&longs;picientibus feris. Ita primis ex­po&longs;itis, alij deinde repetiti, traiecti&queacute; &longs;unt. Quidam ti more &longs;æuientes in flumen deciderunt: qui tamen peremptis rectoribus, incolumes eua&longs;ere. Siquidem et pondere ip&longs;o &longs;tabiles, & magnitudine prominem tium extra aquam narium, quibus emittere, &longs;i quid ebiberant, ac re&longs;pirare poterant, pedetentim uadis progre&longs;&longs;i, ad ulteriorem ripam recti peruenerunt. Diodorus libro decimonono: *e)ntau_qa de\ ataskouai­sas edii/as e)xi\ me\m tou/twm tou\s e)le/fants liei/asem ei\s e)xi/­daurom. Etin eodem: *garaskasa/menos wloi_a k xedii/as, e)/k te th_s eu)oi/s kai\ tu_s lokri/di e)xerai/wse t lu/namim. id e&longs;t: Ibi compo&longs;itis ratibus, in ijs elephantos traiecit in Epidaurum. Et in eodem: Comparatis nauigijs ratibus&queacute; ex Eubœa & Locride tran&longs;mi&longs;it exercitum. Thucyd. in &longs;exto: *si/kloi l)e)c i)tali/as, c)ntau_qx gar\ w)/koum, lie/hsam e)s sikeli/am feu/gontes o)xis, w(s me\m ei)ko\s kai\ le/getz, e)xi\ xediiw_m thrh/santes m worqmo\m atio)nt tou_ a)ne/m. id e&longs;t: Siculi ex Italia, ibi enim habitabant, traiecerunt in Si ciliam fugientes Opicos, ut fertur et ueri&longs;imile e&longs;t, ratibus u&longs;i fretum traijcientes ob&longs;eruata tempe&longs;ta te. Erant & alia nauium genera, quæ ontta\ dicun tur ab Appiano & Diodoro, quòd contis propel­lerentur. Diodorus libro decimonono, ubi de &longs;uc ce&longs;&longs;oribus Alexandri & de Eumene: *sagou_nt ou)_m au)u_ wli_a wantaxo/qem wro\s t lia/asim, oi( wobi\ se/loukom kai\ wi/qwna xte/plsam lnsi/ me/m trih/resi, ontwi_s wlei/osi. e)/ti r ta\ ska/fh tau_ta wobih_m e)k tw_m w) a)leca/n nxuphghqe/n­twm wobi\ baulw_na. Id e&longs;t: Collectis ibi nauibus ex om ni parte ad traiectum, Seleucus & Pithon cum &longs;uis adueniunt cum duabus triremibus, pluribuś que nauigijs, quæ contis propellebantur. Illa enim na uigia adhuc &longs;upererant ex ijs, quæ Alexandri iu&longs;­&longs;u ædificata fuerant Babylone. Et non longe pò&longs;t &longs;ubdit: *t l) u(serai/a| warashsa/menoi ta\ ntwta\ wloi_a, wobi\ t/. m a)riqmo\m o)/nta, lieh/asam ra/tisom th_s lmamews, ou)de­no\s warenoxlou_ntata\ t e)/kasim. id e&longs;t: Po&longs;tridie con­paratis circiter trecentis nauigijs, quæ contis ute­bantur, robur exercitus traiecerunt, nemine traie ctum impediente. Nauigium pro nauigatione, & eo, quem Græci wlou_m dicunt, accepi&longs;&longs;e uidetur Iu­recon&longs;ultus in L. Qui Romæ. §. Callimachus, in tractatu de Verborum obligatione, his uerbis: Id&queacute; creditum e&longs;&longs;e in omnes nauigij dies ducentos &longs;ub pi gnoribus & hypothecis, mercibus à Berytho com paratis. Et paulo pò&longs;t: Ip&longs;e in Syriam per nauigium profici&longs;catur. Aulus Hirtius, uel Opius, in quinto de bello ciuili: Ita uento certo celeri que nauigio uectus. Marcus uero Tullius ubique, quanta mea memoria e&longs;t, pro eo quod Græci wloi_om uocant. Nec &longs;i parui nauigij & magni eadem e&longs;t in gubernan­do &longs;cientia, primo de oratore. Tullius ad Atticum decimo quinto: Pror&longs;us di&longs;&longs;olutum offendi naui­gium, uel potius di&longs;&longs;ipatum. In eadem: Brutus na uigia colligebat, erat animus in cur&longs;u. Idem in Ver rem: Non ego à Vibone Veliam paruulo nauigio inter fugitiuorum ac prædonum ac tua tela ueni&longs;­&longs;em. Dicitur & nauigiolum. Lentulus in epi&longs;tolis fa miliaribus Tullij libro XII. Vtetiam à Rhodijs, ur be, portu, &longs;tatione, quæ extra urbem e&longs;t, commea­tu, aqua denique prohiberentur no&longs;tri milites nos uix ip&longs;i &longs;ingulis cum nauigiolis reciperemur. Quod Strabo XV II. wloia/riom dixit: *ga_sa gar\ h(me/ra kai\ wa_sa nu\c wlhqu/ei tw_m c)n i_s wloiari/ois ataulme/nwm kai\ atorxome/­nwm a)nai/d meta\ tu_s e)xa/ths a)lasi/as kai\ a)rdrw_m kai\ gai­kw_m. id e&longs;t: Omnes dies, totas&queacute; noctes uidere e&longs;t illic homines in nauigiolis cum tibijs &longs;altantes impu­denter, cum &longs;umma la&longs;ciua cum uirorum, tum etiam muliercularum. Tullius primo de oratore nauicu lam duorum &longs;calmorum uocat, quod nauigiolum dixit Lentulus (Veneti gondulam dicunt:) Citius her cle is, qui duorum &longs;calmorum nauiculam in por­tu euerterit, in Euxino ponto Argonautarum na­uem gubernarit. Idem decimo quarto ad Atticum: Deinde ad epulas Ve&longs;torij nauicula. Idem pro Flac­co: Vt &longs;i qua u&longs;piam nauicula prædonum apparui&longs;&longs;et, accu&longs;andus uideretur. Idem ad Papyrium Pçtum: Hoc amplius nauicularum habere aliquid in ora mariti­ma contra equitem Parthum negant aliam armatu ram meliorem inueniri po&longs;&longs;e. Idem ad Quirites po&longs;t reditum: Cum in paludibus demer&longs;us concur­&longs;u ac mi&longs;ericordia Minturnen&longs;ium corpus ac uitam &longs;uam con&longs;eruaret, cum parua nauicula traiectus in Aphricam, quibus regna ip&longs;e dederat, ad eos &longs;up­plex inops&queacute; ueni&longs;&longs;et. Idem pro Plancio nauigium uocat, ubi de eodem Mario: Quòd nauigium dede­runt, quòd eum linquentem terram, quam &longs;erua­uerat, lachrymis uotis&queacute; omnibus pro&longs;ecuti &longs;unt. Et pro Sextio: Inde nauigio perparuo cum omneis portus terras&queacute; fugeret. Plutarchus in Mario nau_muocat: *kai\ bhlai/ tino\s nau_m mari/w waraxo/ntos. id e&longs;t: Be læo quodam nauem Mario mini&longs;trante.

NON ALIENVM fuerit & de partibus nauium pauca dicere. Tul. lib. III. de Oratore, aliquot par­tes nauis po&longs;ui&longs;&longs;e uidetur, his uerbis: Linquamus naturam, artes&queacute; uideamus. Quid tam in nauigio nece&longs;&longs;arium quàm latera, quàm carina, quàm pro ra, quàm puppis, quàm antennæ, quàm uela, quàm mali, quàm reliqua? Sunt & aliæ partes, quarum non­nullæ proprium nomen non habent, eodem autore in tertio: Vt pes in naui, ip&longs;e delicatum adole&longs;cen­tem imitatus à &longs;calmo &longs;umam exordium. qui Græ skalmo\s dicitur, circa quem alligantur remi: & wo­skalmo\s, skalmou_ ba)sis.Inde duorum &longs;calmorum nauigia à Cicerone dicta, ut &longs;uprà diximus. Plutar chus in Aemilio: *ta\s de\ nau_s a(pa/sas a)fei/leto, kai\ wli_om ou)de\m au)s biska/lm mei_zom a)xe/lipe. id e&longs;t: Omnes naues ab&longs;tulit, nullum&queacute; illis nauigium trium &longs;calmorum maius reliquit. Tullius in tertio Officiorum, &longs;calmum pro cymba, id e&longs;t, partem pro toto, negantibus uerbis po&longs;uit: Venit ip&longs;e mature, &longs;calmum nullum uider. Atque haud &longs;cio, an aientibus uerbis poni po&longs;&longs;it: qua ratione u&longs;urpatum uideo ab homine docti&longs;&longs;i mo hac no&longs;tra ætate: qui uir tamen non e&longs;t medi­terraneus, &longs;ed in&longs;ulanus. Tullius de claris Oratori bus: At uerò & contrà Cra&longs;&longs;us ab adole&longs;cente de­licato, qui cum in littore ambulans &longs;calmum repe­ri&longs;&longs;et, ob eam&queacute; rem ædificare nauem concupiui&longs;­&longs;et, exor&longs;us e&longs;t. Veneti furculam uocant. A &longs;calmo dictum e&longs;t Inter&longs;calmium, Mar. Vitruuio de archi tectura primo: Et primum in ædibus &longs;acris, ut è co lumnarum cra&longs;&longs;itudinibus, aut è triglypho, aut embate in bali&longs;tæ foramine, quod Græci wobi/trhtomuocitant, nauibus inter&longs;calmio quæ lixhxai_kh\ dici­tur: item cæterorum operum in membris inueni­tur &longs;ymmetriarum ratiocinatio. Inter&longs;calmium dixit, ut inter columnium.

Latera Græci wlra\s uocant. dicunt etiam toi_xom eu)w/numom kai\ le/ciom, dextrum &longs;ini&longs;trum ue latus: ut apud Iulium Pollucem legimus. Lucianus in Ioue tragœ­do: *h)\ wrw/ras e)ximelhth\s a)pedie/dieikt) a)/m, h)\toi/x a)/rxwm, h)\wa/n tws wro\ tw_m a)/llwm. id e&longs;t: Vel proræ rector declarari de beat, uel lateris alterius præfectus, uelpror&longs;us an­re alios pr&ecedil;ficiat. Et alibi: *no_m h)/di toi/x a)/rxw leci/.

Carina apud Venetos nomen retinet, la carena, Grçce tro/pis dicitur. Lucianus in Mycillo: *ei)/ soih( th_s a)rgou)s tro\xis e)la/lhsem. Et alibi non &longs;emel. Audiui de uiro docto, cum diceret Carinam propriè e&longs;&longs;e id quod uulgo Venetijs dicitur, la columba: &longs;ed eam columbam puto e&longs;&longs;e, quod lru/oxom à Polybio dici tur: Latinum nomen (quod &longs;ciam) non habet. Ver ba Polybij &longs;unt in primo: *au)_qis e)/gnwsm e)kdruo/xwm ei)/­si kai\ liako/sia nauxhgei_ai skaifh. id e&longs;t: Rur&longs;us decre­uerunt à fundamentis ducentas & uiginti ædifica renaues. Quod enim e&longs;t fundamentum in domo. id e&longs;t dru/oxom in naui. Sic dictum opinor, quòd om­nem dru_m, id e&longs;t materiam nauis contineat. Alueum pro carina Salu&longs;tius po&longs;uit in Iugurthino: Hi&queacute; al ueos nauium inuer&longs;os pro tugurijs habuere. Pom­ponius Iurecon&longs;ul. L. Quod in rerum, de Legatis primo: Et &longs;i nauem legauero, & &longs;pecialiter eam ad &longs;crip&longs;ero, eam&queacute; per partes totam refecero, carina eadem manente, nihilominus recte à legatario uindicabitur.

Sentina. Tullius de Senectute: Cum alij malos &longs;candant, alij per foros cur&longs;ent, alij &longs;entinam exhau­riant, ille clauum tenens &longs;edeat in puppi. Quod Tul lius dixit &longs;entinam exhauriant, Lucianus in dialo­go, qui ata/wls in&longs;cribicur, *o(/, te gar\ a)/ntl e)kke/xut di xit. Nec tamen inepte uertit is, qui dixit e(/tboi le/ti­nes a)nimw_nou to\m a)/ntlm. Sed &longs;atius fuerit ip&longs;a uerba &longs;cri bere: ut ijs legendis, &longs;i probatur autor, cognofca­mus atasrw/mata ea e&longs;&longs;e, quos foros Latini dicunt: *e)xeidia\m tw=m me\m a)/llwm oi( mi\m tou\s isou\s r)r(ixw_nai, oi( de\ w_m atasrwmxitwm tre/xwoi. Quod Tullius dixit, Per fo­ros cur&longs;ent Græcus protulit, a\ tw_m atasrwmxitwm, quod haud &longs;cio an uerum &longs;it. Tullius enim eo loco non de longa, &longs;ed de oneraria potius loqui uidetur. Aulus Gellius lib. XVI. Noctium Attic. cap. XIX. qui utriu&longs;&que; uocabuli uim ignorare non potuit, dum refert Arionis fidicinis fabulam, ex Herodoto forum reddidit, pro e(diwli/oisi dictis ab Herodotout eo au torc e(diw/lia fori dici debeant. Nec forta&longs;&longs;e ingratum erit Lectori, utriu&longs;&que; uerba hîc con&longs;yderanda propo nere: Græca priora, quoniam antiquiora. Verba igitur Herodoti &longs;ic habent: *tou_m m a)ri/ona le/gousi m wollo\m tou_ xo/n diiatri/onta wara\ wobia/ndrw, e)piqnmh_sou wlw_­sou e)s itali/hm te kai\ sikeli/hm. e)rgasa/menom de\ h/mata mega/la, qelsai o)pi/sw e)s o/rinqom a)xiki/qai, o(rmaai me\m nu_m e)k taran­tos. wiseu/onta de\ ou)diamoi_si ma_llor h)\ rinqi/oisi, miw/saawloi_om w_m rinqi/wm. xu\s de\ c)n welaige e)ouleu/eim m a)ri/ona e)kallo/ntas, e)/xeim ta\ h/mata. m se/nta u_ li/, xh/mata me\m wroi/enta/ sfi, yuxh\m de/ waraiteo/menom. ou)/kwm dih\ wei/qeim au)m tou/isi, a\ eleu/eim tou\s wo\rqme/as h)\ au)m diia­qai/ mim, w(e a)\m tafh_s n gh_| tu/xh|, h)\ e/kpdia_m e)s t qa/laasam t taxi/shr. a)xeilhqe/nta m a/ri/ona e)s a)pori/am, wara h/sa, e)xeidih/ sfiou(/tw dioke/oi wobidiei_m au)m, c)nth_| skouh_| wa/sh sa/nta c)/n si e)diwli/oisi a)ei_sai. a)ei/ s de\ wedie/eto e(wum atobga/­ai, kai\ sie)selqei_m h(dionh\m ei) me/lloiem a)u/seai tou_ a)ri/sa)rqrw/pwm a)oidou a)naxwrn_sai e(k th_s wro/mnhs e)s me/shm ne/, to/m de\ ndiu/ntate wa_sam t skeoh\m, kai\ lao/nta tiqa/rhm sa/nta i_si wli/oisi, diiecelqei_m vo/mom m o)/rqim. teloutwnt de\ ndm, i/yai/ mim e)s t qa/laam e(wnm, w(s ei)_xe su\m th_| skeuh_| wa/ sh, kai\ u\s mi\m a)grpli/eim e)s to/rinqom, m de\ dielfi_na le/gsi w olao/nia e)cenei_kai e)s tai/narom. Reliqua non addam, ne longior uidear, cum fabula ip&longs;a &longs;it omnibus nota. Gellium audiamus, cuius uerba hæc &longs;unt: Eum Ario nem rex Corinthi Periander amicum amatum&queacute; habuit, artis gratia. Is inde à rege profici&longs;citur, ter ras inclytas, Siciliam at&que; Italiam ui&longs;ere. Vbi eò ue nit, aures omnium, mentes&queacute; in utriu&longs;&que; terrç urbi bus demul&longs;it: in quæ&longs;tibus i&longs;tic & uoluptatib. amo ribus&queacute; hominum fuit. Is tum po&longs;tea grandi pecunia & re bona multa copio&longs;us, Corinthum in&longs;tituit re dire. Nauem igitur & nautas, ut notiores amicio­res&queacute;, &longs;ibi Corinthios delegit. Sed eo Corinthios homine accepto, naui&queacute; in altum prouecta, prædç pecuniæ que cupidos cepi&longs;&longs;e con&longs;ilium de necan­do Arione. Tum illum ibi pernicie intellecta, pecu niam cæterá que &longs;ua ut haberent dedi&longs;&longs;e, uitam modo &longs;ibi ut parcerent oraui&longs;&longs;e. Nautas precum cius harum commi&longs;eritum e&longs;&longs;e illatenus, ut ei ne­cem afferre per uim &longs;uis manibus temperarent: &longs;ed imperaui&longs;&longs;e, ut iam &longs;tatim coram de&longs;iliret præ­ceps in mare. Homo, inquit, ibi territus &longs;pe omni uitæ perdita, id unum po&longs;tea orauit, ut prius quàm mortem oppeteret, induere permitterent &longs;ua &longs;ibi in­dumenta, & fides capere, & canere carmen ca&longs;us il­lius &longs;ibi con&longs;olabile. Feros & immanes nauitas pro lubium tum audiendi &longs;ubit. Quod orauerat, impe­rat. Atque ibi mox de more cinctus, amictu or-natus, &longs;tatimque in &longs;ummæ puppis foro carmen, quod orthium dicitur, uoce &longs;ublati&longs;&longs;ima cantauit. Ad po&longs;trema cantus cum fidibus ornatu&queacute; omni, &longs;icut &longs;tabat canebat&queacute;, eiecit &longs;e&longs;e procul in profun­dam Naut haud dubitanteuin per&longs;&longs;et. cur&longs;um quem facere cœperant, tenuerunt. Sed no uum, &c. Vides optime Lector, ut Gellius, etiam&longs;i ad uerbum minimè curauerit uertere Herodoti uer ba, tamen quod Græcus dixit: *e)ndin/nta te wa\sam th\m sk sa/nta c)n toi_si e(dwli/oisi, liecelqei_m no/mom to\m o)/rqiom. Gellius &longs;ic retulit: Amictu ornatus, &longs;tans&queacute; in &longs;um­mæ puppis foro, carmen quod orthium dicitur, uo ce &longs;ublati&longs;&longs;ima cantauit. Quare e(dw/lia, &longs;i Gellio cre dimus, &longs;unt fori à Cicerone dicti, & aliquot Lati­nis. Plutarchus in Sympo&longs;io, eandem Arionis fabu lam retexens, alijs uerbis u&longs;us e&longs;t.ait enim: *katasa\s wara\ m i_xom c)n wru/mnh|. id e&longs;t: Stans in puppi ad alte­rum nauis latus. Simul & illud non omi&longs;erim, Plu tarchum genus illud cantionis, qui o)/rqios dicitur ab Herodoto, no/mom to\m wuqiko\m uoca&longs;&longs;e, qua&longs;i declarans qui &longs;it o)/rqios: uel forta&longs;&longs;e alios autores &longs;ecutus e&longs;t. Fori à ferendo mihi uidentur dici, & inde foriculi apud M. Varronem in Dere ru&longs;tica: Et ideo oporo­thecas qui faciunt, ad Aquilonem ut fene&longs;tras ha­beant, at&que; ut aëre perflentur, curent: ne&que; tamen &longs;ine foriculis.id e&longs;t, &longs;ine tabulatis, quæ poma ferant, ego interpretor: ut fori in naui &longs;int tabulata, qui­bus ferantur nautæ per nauim.

Prora & puppis uulgò nomen paucis immuta tis retinent: wru/mnam Græcidicunt, quæ puppis à no &longs;tris dicitur. Tullius nono epi&longs;tolarum familiarium: Sedebamus enim in puppi, clauumque teneba­mus. Thucydides lib. primo: *kai\ e)qau/mazom u\s orin­qi/oos, wru/mnam rme/nous. Idem in tertio: *oi(de/ u(pexw/roum h)/dh wru/mnxm ro\menoi. Memini me legi&longs;&longs;e in Commen­rijs in ip&longs;um Thucydidem: *gromnam rou/eqai/ e)si, stoli/ gomnaxwrei)/m mh\ sre/ yanta wloi_om. o( gar\ ou(/tws a)naxwr w_m, e)pt wru/mnam wphlatei_. Appianus de bellis ciuilibus: *e(/m de\ we/no om w(s c)n a)diokh/tw| t nau_m rou/ontes e)pi\ wru/mnam a)nti­a)m. l) au) woiou/ntwm kai\ tw_m wolemi/wm, i)/sh me\m h)_m h/ bi/a tw_m a)ndrw_m, o( a(/rpac e)poi/ i)/diiom. Latini inhibere dicunt, quod Græci wru/mnam rou/eqai. Veneti uulgari uoca­bulo ziare dicunt. Tullius in primo de Oratore: Vt concitato nauigio quum remiges inhibuerint, retinet tamen ip&longs;a nauis motum & cur&longs;um &longs;uum, intermi&longs;&longs;o impetu pul&longs;u&queacute; remorum. Idem XIII. ad Atticum: Nuncad rem ut redeam, inhibere il­lud tuum quod ualde mihi arri&longs;erat, uehementer di&longs;plicet. E&longs;t enim uerbum totum nauticum.quan quam id quidem &longs;ciebam: &longs;ed arbitrabar &longs;ineri remos, cum inhibere e&longs;&longs;ent remiges iu&longs;&longs;i. Id non e&longs;&longs;e eiu&longs;modi, didici heri cum ad uillam no&longs;tram nauis appelleretur. non enim &longs;u&longs;tinent, &longs;ed alo mo do remigant. Id ab e)poxh_s remoti&longs;&longs;imum e&longs;t. Qua­re facies, ut ita &longs;it in libro, quemadmodum fuit. Et po&longs;tea &longs;ubdit: Inhibitio autem remigum motum ha bet, & uehementiorem quidem, remigationis na­uem conuertentis ad puppim. Liuius in &longs;exto ter-tiæ decadis: Ita&que; ex utraque parte &longs;igno dato cum ro&longs;tris concuri&longs;&longs;ent, ne&que;retro nauem inhiberent, nec dirimi ab &longs;e ho&longs;tem paterentur, quam quis in deptus nauem erat, ferrea iniecta manu ita con&longs;e­rebant ex propinquo pugnam, ut non mi&longs;&longs;ilibus tantum, &longs;ed gladijs etiam prope collato pede prælia rentur. Liuius &longs;eptimo quartæ decad. Inde tumultu iniecto, cum diuellere &longs;e ab ho&longs;te cupientes inhibe rent Rhodij, fracta anchora & implicita remis, la tus alterum deter&longs;it, debilitate ea ip&longs;a quæ icta co­hæ&longs;erat, nauim cepit. Diodorus in XX. *ai( me\m war­surom a)llh/lwm tou\s tarsou\s, w(/se wro\s fugh\m kai\ liwgmo\m a)as gi/neqai. a de\ ata\ wrw/ram i=s e)mo/lois sur)r(a/psai wru/­mnm a)nekrou/onto wro\s a)/ll e)mol, kai\ ateqraumxitizom a)l­lh/lous tou/tas e)fesw_tes, a(\te tou_ sko/pou su/neggus e(ka/sois me/nou. id e&longs;t: Aliæ inter &longs;e remos deter&longs;erunt, ut ad fu­gam & ad ho&longs;tes per&longs;equendos inhabiles fierent. aliæ autem obuer&longs;is inter &longs;e proris, concur&longs;u ro­&longs;tris facto inhibebant, ut iterum impetum repete­re po&longs;&longs;ent. Qui&queacute; in illis &longs;tabant milites, &longs;e&longs;e mutuis uulneribus conficiebant.

Qui hominibus ad proram imperat, ip&longs;amque regit, dicitur wrwra/ths à Iulio Polluce, wrwreu\s à Xe­nophonte, a)naa/sews quinto *ou)x o(ra_te, e)/fh, o(/ti kai\ neu/ma tos mo/nou e(/neka xa lepai/n me\m wrwreu\s i_s c)n wrw/ra, xalepai/­nei de\ hbnh/ths i=s c)n wrh/mnh: Num uidetis, ait, ip&longs;um pror&ecedil; rectorem hominibus, qui in prora &longs;unt, uel ob &longs;olum nutam &longs;uccen&longs;ere, gubernatorem etiam ijs qui &longs;unt in puppi? Qui &longs;ocijs naualibus im-perat, elsh\s dicitur ab eodem Polluce: toi/xarxos, qui lateri: e)sxareu\s, qui foco. Cum igitur wrwra/ths dica­tur, qui proram regit: forta&longs;&longs;e apud Plutar chum in uita Cleomenis, locus (ut opinor) corruptus, nec ab hominibus no&longs;træ ætatis (quod &longs;ciam) &longs;atis in­tellectus, emaculandus e&longs;t. Quoniam facete dictum gratiam ami&longs;it, dum non intelligitur: etiam &longs;i ab oratore arguto Demade prolatum &longs;it. Iubente enim quondam populo Athenien&longs;i, ut triremes è naua­libus producerentur, & &longs;ocijs naualibus defen&longs;o­ribuś que complerentur, cum pecuniæ in publico e&longs;&longs;ent nullæ: Panis confectio, inquit Demades, ut ri Athenien&longs;es, e&longs;t prior ip&longs;a prora. hoc e&longs;t, etiam&longs;i prora &longs;it anterior, & prior nauis pars: e&longs;t tamen ali quid prius, nauticum &longs;cilicet panem conficere, &longs;tipen dium&queacute; militibus & remigibus præbere. *fnra/sainim & fura_m, e&longs;t znmou_m kai\ a)nama/m ta) a)/lra, ex quo fu/rama deducitur, id e&longs;t, fermentum. e&longs;t enim fura/­sai, ma&longs;&longs;am farinæ &longs;ubigere & mi&longs;cere, unde pa­nis conficiatur, qui a)/rtos nautiko\s, id e&longs;t, panis nauti­cus dicitur. Lucianus, kai\ a)/rts o)ktw\ nautikou\s. Plinius li bro uige&longs;imo&longs;ecundo, capite uige&longs;imoquinto: Ve tus autem nauticus panis tu&longs;us, at&que; iterum coctus, &longs;i&longs;tit aluum. Sed præ&longs;titerit, in Lectorum gratiam uer ba Plutarchi ad&longs;cribere in Agidis & Cleonis uita: *kai\ lhma/dihs ta\s trih/rs me\m aqe/lkm kai\ wl hrou_m wote tw_m a)qhnai/wm eluo/twm, h/mata de\ ou)k e)xo/ntwm, wro/tbom i\m, e)/­fh, tou_ wrw/ra furaisai. Locus corruptus: & legendum exi&longs;timo th_i wrw/ras, non tou_ wrw/ra: ut &longs;ic legendum &longs;it, wro/tbo/me)sim, e)/fh, th_s wrw/ras fura/oai. Is qui Plutar chum uertit, cum elegantiam minimè a&longs;&longs;equeretur, frigidè nimis uerti&longs;&longs;e uidetur. eum adeas, & ode­ris hominis in&longs;citiam, qui tam belle dictum tam fri­gide reddiderit. &longs;ed ad alia properabat. Vir quidam mihi peramicus, cum illi hæc no&longs;tra communica­rem, cen&longs;uit legendum in Plutarcho: *gro/terom lei=, e)/fh, u_ wrwra/tou fnra/sai: Id e&longs;t, prius panis conficien­dus proratæ e&longs;t. &longs;ed priora mihi magis placent, for ta&longs;&longs;e quia no&longs;tra: tu Lector iudicabis.

Sunt & acro&longs;tolia extremæ mauis partes, quæ fa cilè euellebantur, cum collibitum fuerat: ut con&longs;tat ex Diodoro Siculo XX. *oi( r(o/diioi taxe/ws ta\ me\m a)kro­o/lia werie/ asam, u(/l de\ cu_ram kai\ la_dias tai_s nausi\m e/n­tes c)ne/psh m. id e&longs;t: Rhodij celeriter acro&longs;tolia detra­xerunt, iniectiś que malleolis & teda in naues, eas ip&longs;as concremarunt. Appianus in Mithridate: *w(/se kai\ trih/rh au)i_s a)ndrasi a)nadihsamenoi, kai\ a)kroso/lia wolla\ sku/la e)s m lime/na fe/ront e)panelqei_m. Id e&longs;t: Vt trireme cum ip&longs;is hominibus religata in portum &longs;e recepe rint, multis onu&longs;ti &longs;polijs, ip&longs;iś que nauium acro­&longs;tolijs: quæ Latini ro&longs;tra, ut opinor, uocant, & &longs;i quæ &longs;imilia. Diodorus libro decimo octauo, ubi de &longs;ucce&longs;&longs;oribus Alexandri: *meta\ de\ tau_ta nika/nor a tapleu/santos ei)s m wraia\ ekosmhme/nw| so/lw| toi_s a)p\ th_s ni/­khs a)krosoli/ois. Idem in uige&longs;imo: *au)s de\ta\s i)di/s nau_s osmh\sas i_s a)krosoli/ois, kai\ a(lou/sas e)felko/menm wlou_m, e)piei_to. Quæ ideo ad&longs;cribenda curaui, ut Lector &longs;ci re po&longs;&longs;et, in more po&longs;itum apud antiquos, ornari naues uictrices captiuarum acro&longs;tolijs. Xenophon in &longs;exto e(llhnikw_m: *ta\s me\m trih/rs a)krwthriasamen e(\l­kwm athgageto ei)s m erkhrai/wm lime/na, a)krwthriasa/mendixit, id e&longs;t, detractis acro&longs;tolijs.

Antennæ etiam nomen uulgo retinent. Græci obai/am uocant. Aulus Hirtius in quarto: Hoftis re­pente aduer&longs;am ad &longs;e uenientem nauem antennis ad medium malum demi&longs;&longs;is, in&longs;tructam propugna toribus animaduertit. quod ubi con&longs;pexit, celeri­ter uela &longs;ubduci, demitti&queacute; antennas iubet, & mili­tes armari: & uexillo &longs;ublato, quo pugnandi dabat &longs;ignum, quæ primæ naues &longs;ub&longs;equebantur, idem ut facerent &longs;ignificabat.

Malus nauis à Græcis i)so\s dicitur. cuius partes diuer&longs;is appellationibus di&longs;tinctæ à Macrobio in quinto Saturnalium, in hæc uerba: A&longs;clepiades au tem, uir inter Græcos apprime doctus ac diligens, carche&longs;ia à nauali re dicta exi&longs;timat. ait enim, na­ualis mali partem inferiorem pternam uocari: at cir ca mediam ferme partem, ba/xhlom dici: &longs;ummam uerò partem, carche&longs;ium nominari: & inde diffun di in utrun que ueli latus ea, quæ cornua uocan­tur. Quis autem fuerit ille A&longs;clepiades, &longs;cies ex Athe­næo libro undecimo lpnosofisw_m: & &longs;imul ex ip­&longs;ius uerbis apertius intelliges, qu&ecedil; à Macrobio &longs;cri pta &longs;unt. Quare ea &longs;ubijcere non grauabor: *a)sklh­ia/dhs o( murleano\s eklh_qai fhsi\ a)po/tin iw_m c)n th_|nhi\ ata­sknasmatwm. u_ gar\ i)sou_ me\m atwtatw pe/ rna alei_tai, h(\ e)m i/p ei ei)s t lhno\m. l) oom ei)s me/som, traxhl. de\wro\s te/lei arxh/siom, e)/xei to erai\as a)/nw sou/sas e)f) e(ka/tba ta\ me/rh. Iulius Pollux alijs uerbis ferè eadem: *kai\ me\m wo diexo/menom m i(so\m lhna\s, c)narmoto)menom au) pe/rna, de\ teloutai/om wro\s th_| erai/a|, h)laka/th kai\ qwraikiom kai\ arxh/ siom. Vt non apud Macrobium &longs;it legendum ueli, &longs;ed mali: nec patera, &longs;ed pterna: quæ cum &longs;ciolus qui&longs;piam non caperet, uideret&queacute; de ua&longs;culis tracta ri, pateram pro pterna nobis appo&longs;uit: u&longs;queadeo maculæ no&longs;trorum Latinorum non po&longs;&longs;unt &longs;ine col­latione Græcorum elui. Pollux ip&longs;e h)laka/thm & qwra/­kiom confundere uidetur: quæ dilucidius uidebis a­pud Athen&ecedil;um in loco &longs;uprà citato. Nunc ad no­&longs;tros Iurecon&longs;ultos redeamus. Malum nauis e&longs;&longs;e partem Labeo ait, quem Græci i(so\m uocant.

Artemonem autem non e&longs;&longs;e partem nauis, Ia­bolenus in tractatu de Verb. &longs;ignif. prodidit. E&longs;t au tem artemon, uelum maius nauis, ut in Actis Apo &longs;tolorum ad calcem: *kai\ e)pa/rantes m a)rte/mona th_| wneou/­sh| atei_xom ei)s m ai)gi/alom. Quem locum uir doctus pro antenna interpretatus e&longs;t, haud &longs;cio quàm recte. Etenim etiam nunc nomen Venetijs uulgo reti­net, & artimon uocant. Iulius Pollux a)ka/tiom uocat. Plutarchus, ww_s lei= m ne/om woihma/twm a)kou/eim: *go/tbomou)_m tw_m ne/wm w(/b tw_m qakhsi/wm hrw_| tini\ ta\ w)_ta a)te/ktw| ata­pla/asontes, a)agka/zwmem au)tou\s e)piku/riom a)ka/tiom a)rame/ns woihtik feu/geim kai\ warecelau/neim. Idem at) e)pi/kourom: *tatas me/nita\s thlikau/ts kai\ tosai/tas h(diona)s, w(/ob a)enna/s e)kbe/pontes ou(_toi ki\ a)posre/fontes, ou)k e)si geu/eqa u\s wlhsia/ santas au)toi_s, a)a\ tou\s me\m e)parame/nous ta\ a)a/tia feu/gm a)u(tw_m eleu/ousim. id e&longs;t: Iubent illinc effugere pa&longs;&longs;is maioribus uelis. Tullius alio loco Latine dixit, Velis, ut ita dicam, remiś que fugienda: quod Græ ci dixere e)parame/nous ta\ a)ka/tia feu/gm. Sic Latina cum Græcis coniungenda: quod hoc toto opere cona­ti &longs;umus. Quid autem a&longs;&longs;ecuti fuerimus, Lector uiderit. Lucianus in Ioue Tragœdo: *ou)kou_m e)/ferem u(ma_s to/te o( a)/nem e)mpi/pwm th_| o)qo/nh|, kai\ e)mpipla\s ta\ a)ka/tia ma_llom oi( e)re/ontes, e)kue/rna l) ei(=s ti\s e)fesw\s, kai\ e)/swze tnau_mm. Et alibi, ww_s lei_ i(sori/am sgraifm: *dehs gar\ to/te oihtikou_ tina\ a)ne/mon e)pouria/sant ta\ a)ka/tia. Quibus uer bis acatia pro maiore uelo accipiendum putamus, etiam&longs;i uiri aliquot alioqui docti aliter interpreta ti &longs;unt.

Velis u&longs;us primus mortalium Aeolus dicitur, & propterea deus uentorum e&longs;t habitus. Diodo­rus in quinto: *pro\s de\ u/is t tw_m i(si/wm ei/am i_s nxu­tiki_s ei)shgh/saqai kai\ lidia/cai. id e&longs;t: In&longs;uper & uelorum u&longs;um nautis introduxi&longs;&longs;e, rationem&queacute; utendi do­cui&longs;&longs;e. Gr&ecedil;ci uelum e)qo/nhm dicunt, & i(si/om, ut patet de qo/nh ex loco Luciani &longs;uprà prolato. Appianus: *fu­la/ontes a)/nemom e)k wo/ntou wolu\m wepetxsme/nois i_s i(si/ois lie­e/onto, a)dia/twm ou)sw_m e)/ti bihrw_m o(lka\das fbome/nas i(si/kai\ wneu/mati diiw/km. Quibus uerbis clarius e&longs;t. quàm ut enarrari debeat, i(si/om pro uelo à Græcis accipi.

Minus autem uelum dolo, Græce lo/lwm diciur. Liuius quartæ decadis libro &longs;exto: Iam ferme tri­ginta in fronte erant, quibus ut æquaretlæuum cor­nu, dolonibus erectis altum petere intendit. Idem in eodem: Quod ubi uidit Romanus, uela contra hit, maloś que in clinat, & &longs;imul armamenta com­ponens opperitur in&longs;equentes naues. Iam fermè, &c. Et paulo pò&longs;t: Sublatis dolonibus effu&longs;e effugere contendit. Diodorus libro decimoquinto: *h( nau_s forou_ wneu/matos e)pilaome/nh tou_ lo/lwn a)rqe/nt e)ce/fuge m i/ndiom. Plutarchus in Tyberio: *w(/se akei_nom ou)deno\s a)gnoou_ntwozw/nnuqai cifi/diiom lhsriko\m, llwa alou_si. Quibus Plutarchi uerbis dolonem accipere debes pro teli genere, non pro uelo ut ponitur à Iurecon­&longs;ulto in L. Si ex plagis. §. Tabernarius, in tractatu ad legem Aquilam.

Velum quod à tergo e&longs;t, e)pi/drom uocatur à Iu­lio Polluce. Nauis ab eodem Polluce Antigoni tra/rmen dicitur, qu&ecedil; tria uela haberet, trinoś que ma los. quo uerbo utitur & Lucianus in dialogo, qui wlci=om uel eu)xai\ in&longs;cribitur: *o(\s e)/ti e(no\s wloi/ touti/ le­o/ths w)\m warh\kes bow/ntwm, ei) we/nte t h/s o wro/s tou/tw| tria\r­mena wa/nta kai\ a)nw/leqra, ou)de\ o)/y lhladih\ u\s fi/lous. Cum non &longs;atis &longs;cirem quid tria/rmena &longs;ignificaret, con&longs;u­lui Commentarios Græcorum: in quibus inueni, quod &longs;ub&longs;cribam: ut in de Lector coniecturam face­re po&longs;&longs;it. ea &longs;unt eiu&longs;modi: *a)/rmena i)diwtikw/terom, o(\mws ou)k a)lo/gws ta\ i)si/a aei_m. Inde bia/rmena dicta putaui, quæ tria uela haberent. Idem Pollux dicit. Si erat con&longs;trata tecta&queacute; nauis, in&ecedil;dificabantur wu/rgxoi, id e&longs;t, tigna continentia turrim. Super quos duæ tur­riculæ dextra & &longs;ini&longs;ira: quarum medium erat ta/srwma, in quibus erant homines armati, quos pro pugnatores uocat Tullius &longs;eptima in Verrem: Præ clara cla&longs;&longs;is in &longs;pecie, &longs;ed inops & infirma propter dimi&longs;&longs;ionem propugnatorum & remigum. Poly bius in primo: *e)p) au) so/ma lime/nos e)poiei=to m wlou_m, e)/xwm aqwplisme/ns, wro\s ma/x e(toi/ms tou\s a)/ndr e)pi\ tw_m atasrwma/twm, id e&longs;t: In ip&longs;is faucibus portus adna­uigabat, habens armatos propugnatores, para­tos&queacute; ad pugnam uiros: qui in cata&longs;tromatis & foris erant. Quibus uerbis planum fit, milites armatos in prælio nauali &longs;olere certare & propugnare è ca ta&longs;tromatis. In locum quorum hodie utuntur, des bale&longs;trieres: &longs;ic enim uocant Veneti. non quòd hæ &longs;intea, quæ atasro/mata dicuntur, &longs;ed eorum u&longs;um præ&longs;tant. Et forta&longs;&longs;e non ineptè dixerimus cata&longs;tro mata ea, quæ uulgo dicuntur Garides.

Vela dare dicimus, & uela ducere, & uela facere, & uela pandere. Tullius 11.de Oratore: Si &longs;e dant, & (ut ante dixi) &longs;ua &longs;ponte, quò impellimus, inclinant at&que; propendent: accipio quod datur, & ad id unde flatus aliquis o&longs;tenditur, uela do. Inde apud Vergi­lium: Vela dabant læti. Aulus Hirtius: Impruden­tes uela in altum dederunt, ac diu multum&queacute; iactati, tandem multis po&longs;t diebus &longs;iti inopia&queacute; confecti, ad Cæ&longs;arem peruenerunt. Liuius in quinto tertiæ de cadis: Cum trigintaquin&que; nauibus ex portu Syra cu&longs;ano profectus libero mari, uela in altum dedit. Cæ&longs;ar in &longs;ecundo de bello ciuili: Interim aduentu longarum nauium Curio pronuntiari onerarijs nauibus iubet, quæ &longs;tabant ad Vticam numero cir citer c.&longs;e in ho&longs;tium habiturum loco, qui non eue&longs;tigio ad ca&longs;tra Cornelia uela duxi&longs;&longs;et. Verg. in quinto: Vela facit tamen, & plenis &longs;ubit o&longs;tia uelis. Tullius Tu&longs;culanarum quarto: Vtrum igitur mauis &longs;tatimne nos uela facere, an qua&longs;i è portu egredientes pau­lulum remigare? Et paulo pò&longs;t: Quærebam igitur utrum panderem uela orationis &longs;tatim, an eam an tè paululum Dialecticorum remis propellerem. Liuius in v.tertiæ decadis: Cuius prima cla&longs;&longs;is pe­tere altum ui&longs;a e&longs;t. Idem in &longs;exte tertiæ decadis: aliæ in alto mer&longs;æ, aliæ ad incertos uentos hinc at&que; il­linc obliqua tran&longs;ferentes uela, in altum euect&ecedil; &longs;unt. Tullius in primo Tu&longs;culanarum: Quò utinam uelis pa&longs;&longs;is prouehi liceat. Si enim reflantibus uentis re ijceremur, tamen eódem paulo tardius referamur nece&longs;&longs;e e&longs;t. Idem in tertio: Velis (ut ita dicam) remiś­que fugienda. Et inde ueliuolantes naues dictæ a­pud Marcum Tullium: Et fera ueliuolantibus na­uibus compleuit manus litora. E&longs;t autem in uelo ea pars quæ acutior & inferior ad nauis latus religa­tur, modo&queacute; contrahitur, modo relaxatur, Pes à La­tinis, à Græcis wou/s: *le/getai de\ ou(/tw oini/om a/twqem i(si/, autore interprete Euripidis in Ore&longs;te. Lucia­nus in dialogo e)piskopou_ntes: *to/te u(ms w) a)gnoi/as elete tqo/nhm sei=lai, c)ndiou_nai o)li/gom tou_ wodio/s. id e&longs;t, Tunc uos pr&ecedil;ignorantia iubetis uela contrahere, uel pa rum de pede relaxare. Plutarchus weri\ lnfili/as: *ogar\ eripi/dih| wise/om le/gonti, h\ gar\ mebi/am e)s a)llh/ls fili/am gatou\s a)ntei/naqai, kai\ mh\ pro\s a)/hrom mu/elom y uxh_s eu)/lnta l) qi/lghbafrenwm, a)pota/saai kai\ ctnai aqaipob wdirew\s e)pididio/nta, kai\ wrosa/gonta tai_s ei/ais t fili/am: Ne&que; enim Euripidi credendum dicenti, nos mortales oportere mediocri amicitia e&longs;&longs;e contentos, nec &longs;i­nere eam penetrare ad animi medullam, intimos&queacute; mentis rece&longs;&longs;us, putare&queacute; eam ueluti mentis oble­ctamentum facilè dilui debere, abducere&queacute; & remit­tere cum uelis, ceu pedem nauis, aptando intenden dó que amicitiam pro u&longs;us ratione. Idem Euripi­des in Ore&longs;te pedis meminit, eiu&longs;dem&queacute; ferè &longs;enten tiæ, dum ait: *kai\ nau_ gar\ c)ntaqei_a wro\s bi/am dii\ bla­em. e)/sn l) au)_qis h)\m xala_ wo/dia. Ad quod allufi&longs;&longs;e uide­tur Tullius de Amicitia, cum ait: Partim fugiendas e&longs;&longs;e nimias amicitias, ne nece&longs;&longs;e &longs;it unum &longs;ollicitum e&longs;&longs;e pro pluribus: &longs;atis &longs;uper&queacute; e&longs;&longs;e &longs;ibi &longs;uarum cui que rerum curam. alienis nimis implicari, nimis mole&longs;tum e&longs;&longs;e. commodi&longs;&longs;imum e&longs;&longs;e, quàm la­xi&longs;&longs;imas habenas habere amicitiæ, quas uel addu­cas cum uelis, uel remittas. Lucianus de ueris nar­rationibus wodiew_nas uocat: *kai\ tai_s xersi\ tou\s wodiw_nate/xontes. Reliqua adderem, &longs;ed &longs;unt fœda magis quàm ridicula. quod tamen de quadratis uelis in­telligas: nam &longs;uperiora de uelo triangulari forma.

Tran&longs;tra in naui &longs;unt &longs;edilia, in quibus erant remi ges. quod uel autore Verg. probari pote&longs;t, dum ait:

Con&longs;idunt tran&longs;tris, intenta&queacute; brachia remis

Intenti expectant &longs;ignum, exultantia&queacute; haurit

Corda pauor pul&longs;ans. Veneti banchos uo­cant. Nec alienum fuerit deremis pauca &longs;ubijcere. Remos Copæ inuenerunt Plinio autore. Inde à Gr&ecedil;cis w_p dicti. Lucianus: *prselau/sates ou)_m tai=s ps. id e&longs;t: remis accedentes. Inde wphlatm quidam Latini remigare dicunt. Idem Lucianus de ueris nar rationibus: *e)ecs e)kwphla/toupari/as au)kla/dimegailais kai\ atoxo/mois, w_obei/e)retmoi_s. Remus enim e)­retmo\s à Grçcis dicitur. Idem Lucianus: ou)de)m, h)\m e)uh_res artobo/m mi e)retmo\m diw_s mo/nm: Nihilte pœni tebit, &longs;i modo mihi probum fortem&queacute; remum præbue­ris. Ab eodem Luciano molæ qua&longs;i manubrium w/ph dicitur, propterea quòd tanquam remus agi­tatur in gyrum. Inde idem in A&longs;ino: wozougi/ me tw/ph| th_s mu/lhs. Remorum autem ordinem extremum, et ueluti remigium, tarsou\s Grçci uocant. Quod enim Latiniremos detergere uel defringere dicunt, Gr&ecedil; ci tarsou\s qrau/eim. & in ijs Polybius in primo: *a)lla\ kai\ tarsou\s e)/qrauom ai( nh_es a)llh/lais onghrou/sai: Sed mutuo concur&longs;u naues inter &longs;e remos defringebant. Ap­pianus de bellis ciuilibus: *kai\ se/tram h( me\m m e)_mlom th_s mhnodw/ new\s, h( de\ m tarso\m ts menekrxits. id e&longs;t: Confregit illa quidem ro&longs;trum nauis Menodori, altera autem remos Menecratis deter&longs;it. Partem re milatiorem Græci wla/tam uocant. e&longs;t enim txrso\s, id quod diximus, ut uides. Cæ&longs;. de bel.ciuil. lib.1. Aut remos tran&longs;currentes detergere &longs;i po&longs;&longs;et, con tendebant. Liuius in octauo tertiç decad. Alterius re mos deter&longs;it, cæteras&queacute; quas indepta e&longs;&longs;et, mulcta&longs; &longs;et, &c. Idem &longs;exto quartæ: Et ut in numero impa­ri duæ regiæ unam cir cun&longs;i&longs;tunt, & primum ab u-tro&que; latere remos defringunt, deinde tran&longs;cendunt armati. Idem in &longs;eptimo quartæ: Sed momento ren­poris & nauium uirtus, & u&longs;us rei maritimæ terrorem omnem Rhodijs demp&longs;it. nam & in altum celeri­ter euectæ naues, locum po&longs;t &longs;e quo&que; uenienti ad terram dedere: & &longs;i qua concurreratro&longs;tro cum ho &longs;tium naui, aut proram lacerabat, autremos deter gebat, aut libero inter ordines di&longs;cur&longs;u præterue­cta in puppim impetum dabat. Diodorus in loco &longs;u prà citaro, warasu/rm qarsou\s dixit, ut uidimus. Remi ges ip&longs;i e)/retai & a)nte/retai dicuntur. Thucy. in primo, e)re/t miw_| wei/qontes. Et in tertio, ol) a)nte\retai wleu/santw_m new(m a)fiknou_ntai. Quo loco a)te/retai &longs;unt remiges quidem, qui tamen cum opus erat decertabant & propugnabant, ut utrun&que; mini&longs;terium præ&longs;tarent. Quapropter eo&longs;dem & maxi/m; uocat in primo idem Thucyd. a)nte/retai l) o(/ti h)_sam ki\ maiximoi wa/ntes. Et pau­lo pò&longs;t eo&longs;dem wrskw/ps uocat. weri/news autem ap­pellat ocio&longs;os ac liberos uectores, àremigandi la­bore, cum ait: *peri/news de\ ou)k ei)ko\s wollou\s cumplm e)/xw tw_m basile/wm, kai\ t_ ma/lisa c)n te/l. Remiges ip&longs;os Liuius &longs;o cios nauales uocat, Græci wlh, w/mata, Veneti la ciur ma. Diodorus in X X. *ai( l) a)/llxi e)kiasame/nwm t_ wlhrw­maitwm liesw/qh m wro\s t a)ntigo/n sratope/d am. id e&longs;t: Aliç autem contendentibus &longs;umma alacritate ip&longs;is &longs;o­cijs naualibus &longs;e ad exercitum Antigoni receperunt. Liuius libro primo tertiæ decadis: Nam ut &longs;ocijs naualib9 affatim in &longs;tructam cla&longs;&longs;em, ita inopem mi­lite habebat. uide ut alios ponat pro &longs;ocijs nauali-bus, alios pro milite & propugnatoribus. Idem in &longs;exto tertiæ decadis: Scripto deinde exercitu, de re migum &longs;upplemento agi cœptum. in quam rem, cum ne&que; hominum &longs;atis, nec ex quo pararentur, &longs;ti­pendium&queacute; acciperent, pecuniæ quicquam ea tempe &longs;tate in publico e&longs;&longs;et: edixerunt Con&longs;ules, ut priua ti ex cen&longs;u ordinibus&queacute; &longs;icut antea remiges darent, cum &longs;tipendio cibarijs&queacute; dierum triginta. Et paulo po&longs;t &longs;ubdit: Nam unde, cum pecunia in ærario non e&longs;&longs;et, paraturos nauales &longs;ocios Quibus uerbis com &longs;tat Liuium uocare nauales &longs;ocios, quos &longs;uperiori bus uerbis remiges dixerat. Idem Liuius in decimo quart&ecedil; decadis: Nec rei naualis cura omi&longs;&longs;a, duunui ros in eam rem con&longs;ules creare iu&longs;&longs;it, per quos naues XX. deductç naualib9 &longs;ocijs ciuium Romanorum, qui &longs;eruitutem &longs;erui&longs;&longs;ent complerentur, ingenui tantum ut his prçe&longs;&longs;ent. Et &longs;anè cum uerbo Complerentur utatur Liuius, &longs;atis indicat nauales &longs;ocios eos e&longs;&longs;e, quos Grçci wlhrw/mata dicunt. & ita uertimus in ple ri&longs;que locis &longs;uprà citatis. Hic no&longs;tram &longs;ententiam euertere uidetur Lucianus, qui de ueris narrationi bus aliter uidetur id uocabulum u&longs;urpa&longs;&longs;e. ait enim: *prosalo/ntes ou)_m h(mi_m a) lu/ wlhrwma/twm e)ma/xonto. Quo loco wlhrwma/twm non pote&longs;t intelligi pro &longs;ocijs na­ualibus, &longs;ed potius pro ip&longs;is nauigijs in&longs;tructis & armatis. ut uertendum &longs;it: Impetu in nos dato bi­nis nos nauigijs armatis circun&longs;i&longs;tunt. Subdit enim ip&longs;e Lucianus haud ita multo po&longs;t: *kai\ lloi sam rath/sant qi( aruona a(/t ki\ wlei/s. we/nte ei)_xom wlhrmata. id e&longs;t: Quinque nauigia in&longs;tructa armará que habebant. cum illos duo tantum habui&longs;&longs;e dicat. Verum non ab&longs;imile uero e&longs;t, Lucianum eo uo­cabulo abu&longs;um, dum certos autores, quos non ha bemus, &longs;ibi imitandos propo&longs;uit. Au&longs;im enim om ni a&longs;&longs;eueratione affirmare, eam loquendi formu­lam, qua in illo uocabulo Lucianus u&longs;us e&longs;t, non extare in ullo eorum, qui uulgati &longs;unt, autorum. Hoc forta&longs;&longs;e quibu&longs;dam nimis confidenter dictum uidebitur. &longs;ed &longs;i quis &longs;cripta Luciani ad normam Platonis & Demo&longs;thenis uelit expendere, inue­niat forta&longs;&longs;e Lucianum multa &longs;ibi permi&longs;i&longs;&longs;e: ut ni hil cau&longs;æ &longs;it, quamobrem de no&longs;tris hominibus conqueri debeamus, &longs;i illorum heroum elegantiam hactenus a&longs;&longs;equi nequiuerint. Viri ætatis no&longs;træ docti&longs;&longs;imi non &longs;atis intellexerunt, ut mihi er&longs;ua­deo, quid wlhrw/mata uellet, & in eo hallucinati &longs;unt. qui &longs;i aciem mentis & ingenij in eo intendere uolui&longs;&longs;ent, & non ad alia fe&longs;tina&longs;&longs;ent: facile, opi­nor, quç diximus, ip&longs;i &longs;ua &longs;ponte animaduerti&longs;&longs;ent. Sed nos quoque in multis, ne dicam in omnibus, cæcutire &longs;olemus. Eccetibi wri\ e)pwti/dos quid dicam, non &longs;atis di&longs;picio. Conijcio tamen e&longs;&longs;e proræ par­tem eam, quæ utrin que &longs;tat ad latus ro&longs;tri: nec ui­deo Latinum no men habere, quod Græco re&longs;pon deat. Appianus de bellis ciuilibus: *meta\ de/ ai( nh_es au)­ti\ ser)r(h/gnto a)h/lais, ai( me\m e)s ta\ wla/gia, ai( de\ at) pwti/dias, ai( l) e)p) e)mo/lous. id e&longs;t: Po&longs;tea & naues ip&longs;æ concurrerunt inter &longs;e, aliæ ad obliqua, aliæ ad epo tidas, aliæ uerò ad ro&longs;tra impetu facto. Idem in eo dem: *kxi\ au)tw_| aa\ tw\ e)pwti/dia e)mpesw\m ate/seise tw\ nau_m. id e&longs;t: Impetu&queacute; in illum facto, ad epotida nauem ip&longs;am conqua&longs;&longs;auit. De anchora nihil dicam. e&longs;t enim omnibus nota, Græci a)/gkuram uocant. Ab an­chora anchoralia dicta, funes, quibus religata e&longs;t anchora. Liuius decadis tertiæ libro &longs;ecundo: Vix­dum omnes con&longs;cenderant, cum alij re&longs;oluunt o­ras, autanchoram uellunt: alij, ut ne quid teneat, anchoralia incidunt. Inde oram &longs;oluentibus dictum à Quintiliano uulgatius, quàm ut repeti debeat. Il lud &longs;olum adijciam ex Luciano, ta\ a)po/geia lu/saai di ci, quod Latini oram &longs;oluere. uerba Luciani &longs;unt in dialogo qui e(rmo/timos in&longs;cribitur: *ou)de/ gar\ a)asre/ai e)/ti kai\ a)aswqh_nai o)pi/sw r(a/diiom h)_m, a(/pac e)pidiw_| th_| wleou/sh| ti/s au(­m ta\ a)po/geia lusa/men. id e&longs;t: Vbi &longs;emel oram &longs;olue­rit. Cum autem anchoræ iactæ erant procul à por tu, naues dicebantur in &longs;alo e&longs;&longs;e. Græci dicunt a)po­saleu/eim, ut e&longs;t apud Diodorum in uige&longs;imo: *dio/pob h)nagka/onto ta\s a)gku/rs, a)fe/ntes w(s a)\m c)n lusi\ sadi/ois a)po\ th_gh_s a)posaleu/eim, a(\ma wolloi_s wobiexo/menoi leinoi_s. tou_ me\m gar\ klu/diwn r(hgnume/n traxu/tobom e)kindiu/nuom a)/ntanda ta\ ska/fk sugkluh_nai. Thucydides: *kai/ a)posaeu/ss h(me/ram kai\ nu/­ka we\r tou_ satope/di, u(/sobom a)fiknei_tai e)s e)/fesom. Quod a)posaleu/eim dixit Diodorus, Aulus Hirtius in quin­to, in &longs;alo & in anchoris commorari protulit, in hæc uerba: At&que; in &longs;alo & in anchoris ea nocte con­moratus, prima luce Adrumetum accedit. Idem in &longs;exto: Item complures nando ad naues, quæ in &longs;alo fuerunt, &longs;erecipiunt. C&ecedil;&longs;ar in tertio bellorum ciuilium, &longs;alum pro iactatione accipere uidetur: Trones enim multitudine nauium perterriti, & &longs;alo nau&longs;ea&queacute; confecti. Et paulo po&longs;t: At ueteranæ legio nis milites, item conflictati & tempe&longs;tatis & &longs;enti­n&ecedil; uitijs non ex pri&longs;tina uirtute remittendum aliquid putauerunt. Quod &longs;uprà in &longs;alo dixit, po&longs;teriori­bus uerbis enarrat, dum ait: Et tempe&longs;tatis & &longs;enti nç uitijs: ut mediocriter eruditus facilè colliget. Po lybius in primo sa/ls, pro eo quod uulgò &longs;piagia Itali dicunt, po&longs;ui&longs;&longs;e uidetur: id e&longs;t, locum minimportuo&longs;um, &longs;ed in quo naues in &longs;alo e&longs;&longs;e & commo­rari queant: *kaqw/rmisam pro/s ti wlisma/tiom tw_mw) au)ton\s satome/nm, a)li/menom me\m, sa/ls e)/xom ki\ proola\s erixlou/­sas e) th_s gs eu)fuei(/s, o wihsa/menoi t a)po/asim, &c: Ap­plicuerunt ad oppidulum quoddam, quod &longs;ub ditio ne eorum erat, importuo&longs;um quidem: &longs;ed quod ha­beret promontoria, qu&ecedil; aliqua ex parte prominen­tia eas &longs;tationes continerent & complecterentur, quò de&longs;cen&longs;ione facta, &c. Vide qualiter uerteriSipontinus, & forta&longs;&longs;e no&longs;tra non contemnes.

Erat & nauis wara/shmom, cuius meminit Plutar­chus in Sympo&longs;io: quod quid &longs;it, collegimus ip&longs;i ex Luciano in dialogo quod wloi_om h)\ eu)xai\ in&longs;cribi­tur, & &longs;uprà citauimus, dum ait: s de\ h( wru/mnh me\m e)­pane/shem h(re/ma ampu/lh usou_m xhni/skom e)pikei/ menom. atatikru\ de\a)ilogom h( wrw/ra wobe/hkem e)s wro/sw a)pomhkunme/nh, t e)pw/numom th_s new\s eo\m e)/xsa t i)/sim e(kate/rwqem. id e&longs;t: Vtuero ip&longs;a puppis &longs;en&longs;im a&longs;&longs;urgit inflexa au-reo an&longs;erculo ornata: èregione autem proporto ne prora prominetin longum producta, habenś­que utrin que &longs;ignum I&longs;idis deæ, quæ cognomen­tum naui indidit. Quo loco exi&longs;timo I&longs;im deam e&longs;&longs;e wara/shmom nauis, id e&longs;t, in&longs;igne illud proræ impo&longs;i­tum, à quo nauis ip&longs;a cognomentum &longs;ortita e&longs;t. Quod & ip&longs;um conijcere e&longs;t ex Plutarcho in Sym po&longs;io, his uerbis: *ou) mm a) e(aum o( gorgi/as e)/fh wuo/menom to auklh/r tou)/noma, kai\ toobnh/t, kai\ th_s new\s wara/ kmom e)kpe/m wli=a, kai\ sratiw/tas ta\s\a/rseis warafula/­ont|a|s. Inde forta&longs;&longs;e aliquæ naues dicebantur rioi\, id e&longs;t, arieres: tra/goi, id e&longs;t, hirci: quòd id genus and malium haberent tanquam wara/sh\mom. necab&longs;imi­le uero e&longs;t, centaurum pi&longs;trim que & cuncta id ge nus, earatione dicta, prolata&queacute; à Vergilio in quin to in uer&longs;iculis &longs;uprà relatis. Quod nos an&longs;ercu­lum uertimus, intellige formam an&longs;erculi effictam ad puppis ornamentum, ut uidimus in antiquis nauibus depictis: quas ad&longs;cribendas curauimu­in Lectorum gratiam. Lucianus in ueris narrationis bus: *o(/ te gar\ n t wru/mnh| xhni/sk a)/fnw e)peru/cato, kai\ a)nehse. id e&longs;t: An&longs;erculus enim qui ad puppim erat, re­pente alas premere cœpit, & clangorem fundere.

De manibus, ferreis coruiś que, & harpagine, nihil in præ&longs;entia dicere nece&longs;&longs;e. ea enim potius qui numerarit in machinationibus ad prælian­dum, qum in nauis in&longs;trumento. Quòd &longs;i quis de s etiam adire cupiat, eum reijciam ad Appianum Alexandrin.m, qui in quinto bellorum ciuilium &longs;ic ait: *kai\ ora\k h)/ xeras sidihra\s eu)klu/tbom e)pii/po. Quo uero tempore à Romanis o/rac inuenrus fuerit, uidebis apud Polybium in primo. rpagetiam ab Agrippa excogitatum refert Appianus in eodem libro. Cæ&longs;ar etiam in primo de bello ciui­li, manus ferreæ meminit, dum ait: Atque iniecta manu ferrea, & retenta utraque naue, diuer&longs;i pu­gnabant, atque in ho&longs;tium naues tran&longs;cendebant. Hactenus Cæ&longs;ar. qui etiam in primo bel.ciuil.har pagonum meminit, dum ait: li manus ferreas at­que harpagones parauerant. Vt ip&longs;e Agrippa id machinationis genus excogita&longs;&longs;e non uideatur. quod &longs;i Plinio credimus, Anachar&longs;is harpagonas inuenit.

Naues ip&longs;æ ab ho&longs;tibus captæ, captiuæ diceban tur: ut legimus in &longs;ecundo bellorum ciuilium apud Cæ&longs;arem: Nam ad eas, quæ facta fuerant Arelate per C&ecedil;&longs;arem captiuæ, Ma&longs;&longs;ilien &longs;ium acce&longs;&longs;erant . Aulus Hirtius in quarto: Vt uel cla&longs;&longs;e dimicare po&longs;&longs;et, adiunctis captiuis nauibus &longs;ociorum. Liui­us in tertio tertiæ decadis: Dum hæc Romani pa­rant, aguntque, ad Philippum captiua nauis una exijs, quæ Romam mi&longs;&longs;æ erant, excu&longs;&longs;a fugit. Græ­ci ai)xmalw/ts dicunt, ut uidimus apud Xenophon­tem in &longs;ecundo e(llhnikm: *a)pa/gwm taite tw_u ai)xmalw/twm ew_m a)krwth/ria, kai\ ta\s e)k u_ weiraiw_s bih/reis wlh\m lw/dieka. Quo loco a)krwth/eix po&longs;uit ea, quæ a)kroso/lia &longs;upra diximus. Et cum naues captiuæ dicantur, merito po&longs;tliminium habent. Tullius in Topicis: Po&longs;tli-minio redeunt hæc: homo, nauis, mulus clitella­rius, equus, equa quæ fræna recipere &longs;olet. Vt non ab re à Iurecon&longs;ulto de po&longs;tliminio nauium hic tra ctetur. Cla&longs;&longs;em Veneti armatam uocant, Græci ntikm. Appianus in quinto de bellis ciuilibus: *e)penpi\ qa/laam e)lqw\m mprsai titi/ nautiko\m. id e&longs;t: Cla&longs;&longs;em Titij. Thucydides in &longs;ecundo: *tou/twm nautim warei/xonori/nqoi. alibi uocat nhi/thm sram, qua&longs;i dicas naualem exercitum. In &longs;ecundo: *h)\m mh\ oi(le/mio nhi/th| sratw_| e)p­le/si th_| wo/lei. Et in 1111. se ou)k ei)ko\s nhi/t ge au)tw_m isai/a| sratw_| i)/som wq e)f) ma_s a)posei_lai. Alibi so/l ab eodem dicitur in &longs;exto: li/goi gar\ lh/ so/loi mega/loi e(llh/­m h)\ barrwm, wlu\ a) e(autw_m a)pairantes ato/rqwsam. Ap pianus: *e)/nqa atw_| new_m so/l h)_m, kai\ warlqem e)s ta\ new/a, la qw\m w(/s tis idiiw/ths forei/w| omizo/menos. id e&longs;t: Vbi cla&longs;&longs;is il lius erat, & in naualia penetrauit lectica delatus tä quam priuatus qui&longs;piam. Idem de bellis ciuilibus: os l) a)rxome/nhs oi( me\m m o/pom n xw_| wara\ t gm au)th\m mhnodei_ so/lw| ware/pleom. id e&longs;t: Cla&longs;&longs;e lunari forma di&longs; po&longs;ita. Idem Thucydides in &longs;eptimo, srati/am nautikh\muocat: *sbati/am a)/llhm hfi/santo we/mpeim, naukh\m kai\ ezikh/m. *e)pi/neiom autem wo/lisma waraqala/siom, e)/nqa tw/a tm wo)lewm erant: ut Pyreus Athenien&longs;ium, Ni­&longs;æa Megaren&longs;ium, Cyllene Eleorum: ut e&longs;t apud Thucydidem in primo: *kai\ kullh/nhm h)le/wm e)pi/nei om nhsam. Nec au&longs;im affirmare, id Latinum nomen ha­bere. Naualia enim &longs;unt ea, quæ à Græcis new/ di­cuntur. Tullius Officiorum: Muri, naualia, portus, quarum ductus. Thucydides in tertio: *new/ai te xizont k u)/rcanto, ata\ qermopu/ls at\ au)o\m, o(/wr eu)flaka ai)ri_s ei)/h. Veneti habent &longs;uum nauale, quod ar&longs;euale uocant, totius orbis pulcherrimum, in quo newsoi_koi &longs;unt circiter &longs;exaginta, id e&longs;t, nauium tecta: in quibus triremes reliquæ&queacute; naues longç ædifican­tur à fabris naualibus, quibus ibi perpetuò &longs;tipen­dia de publico procedunt. Sunt autem soi_koi capa­ces &longs;inguli triremis unius, unius&queacute; biremis, & fa­brorum naualium, qui eas commode uel i)k uo/xwm ædifi­cent, uel conqua&longs;&longs;atas reficiant: in quo e&longs;t & priua­tum tectum thalamegi, totius &longs;enatus Venetorum ca­pacis, opus &longs;anè quod cum antiquis regum Aegyptnauibus thalamegis&queacute; po&longs;&longs;it contendere: Bucentau rum appellant. de quibus thalamegis potui multa adijcere: &longs;ed non e&longs;t ui&longs;um operçprecium. Fe&longs;tinamus enim ad ea, quç lidaskalika uidentur. newsoi/k memi nit Thucydides in &longs;eptimo: *ou)/te nau_s e)n i_s newiois a)/l o(moi/stai_s weli/pite. Lucianus, a(na/xarsis: *go/lim gr mei_s ou) ta\ oi)kodiomh/mata h(gou/meqaei)_nai, oi(_om tei/xh kai\ i(era\ ewsoi/ks. Strabo lib. decimoquarto trihrhko\m uocat nauale, ad triremes recipiendas; m m tobm klso\m rihrhko\m kai\ vau/saqmom nxusi/ ei)/ksi. Quibus uerbis intel liga, nau/saqmom e&longs;&longs;e maiorum nauium capacem: bihrixo\mautem, longarum. Naues à patria cognomentum &longs;or­tiuntur: ut megari/dies, a)mprakiwti/dies, e(rmioni/des, xi/ai, ldiai, lakwnikai\, i)taliwti/des, sikelikai\, surakou/siai, foi/ntasai, milhsi/a, a)naii/ths, qou/riai. quorum omnium exempla ex­tant apud Thucydidem in diuer&longs;is locis. Sic & sa/mai­ dicta, quòd primum in Samo in&longs;ula iu&longs;&longs;u Polycra tis regis ædificata &longs;it. quç cuius formç fuerit, di&longs;cas ex Plutarcho in uita Periclis. h( j\ sa/mmaina nau_s i\m u(po/ prwr me\m si/mwma, oilote/ra de\ kai\ gasroeidih\s, w(/se kai\ won­oporei_m kai\ taxunautm. ou(/tw de\ w)noma/sh oa\ prw_m c)n sa/mfanh_nai woluxraits tura/nnataska/sant . Athenæus li bro duodecimo paucis eadem retuli&longs;&longs;e uidetur, ait ennim: *grw_r de\ o( wilukra/ths k nau_s wh_c a) ts watri/disami/s e)ka/lese. Quo loco non sami/s, &longs;ed ex Plutar­cho potius samai/nas legendum exi&longs;timo. Tu Lector iudicabis, uigilias&queacute; no&longs;tras boni con&longs;ules, aut ip&longs;e meliora proferes. Et Pha&longs;eli forta&longs;&longs;e à pha&longs;elide lo co. A mini&longs;terio & officio quod præ&longs;tant, dicuntur wrofulaki/dies, sratiwti/dies, lepa ploi_a, u(phretika\, frri/des, frrou_sai, a)\rgurolo/goi, pro/ploi. Aliç à cur&longs;u ip&longs;o uel &longs;ta­tione, mete/wroi, wlw/imoi, e)formou_sai, e)cai/ratoi, ou)de\m se/gsai, xai, ou_fai, welaigiai, ai( a)/risa wle/sai, ntiprw/rs, lelfino fo/roi o(lka/dies nao_m etiam muriofo/rom dixit Thucydides in &longs;eptimo. *sba/wm . *baiq de\ o(/som a)rkei_ mueiofo/rw| nhi/. Dicitur & nauis lelfinofo/r, & apud Thucydidem lelfinofo/roi o(lka/dies. Dicimus etiam au)ta/ndrs nau_s, k au) tofo/rts o(lkaidi: id e&longs;t, quæ cum ip&longs;is hominibus, et cum onere &longs;uo captæ uel depre&longs;&longs;æ &longs;unt. Diodorus libro decimonono: *tw_m new_m wlei/s au)ta/ndrs ei(_le. C&ecedil;­&longs;ar in primo de bello ciuili nos docuit, quomodo id Latine dicebatur, in hæc uerba: Itaque dum lo­cus cominus pugnandi daretur, æquo animo &longs;in­gulas binis nauibus obijciebant: atque iniecta ma nu ferrea, & retenta utraque naue diuer&longs;i pugna­bant, at&que; in ho&longs;tium naues tran&longs;cendebant: & ma gno numero Albicorum & pa&longs;torum interfecto, par rem nauium deprimunt: nonnullas cum hommi­bus capiunt, reliquas in portum compellunt. Idem in tertio aliter protulit, dum ait: Ex his quadrire­mem cum remigibus defen&longs;oribus&queacute; &longs;uis ceperunt. id e&longs;t, au)\tandrom, uel sm wlhrw/mati. Diodorus in de cimooctauo dixit Græcè eadem fere ratione, qua Cæ&longs;ar: *e)ni/ka o( lei_t, kai\ ate/duse me\m tw_m c)nanti/wm nau_s e(pakai/dieka, ei(_le de\ sm au)i_s a)ndra/sim ou)k e)la/tw tw_m tetra/konta. id e&longs;t: Vicit Clytus, & ho&longs;tium naue de­cem & &longs;eptem depre&longs;&longs;it: circiter autem qudra­ginta cumip&longs;is hominibus cepit. Idem Diodorus non longe po&longs;t uerba &longs;uprà &longs;cripta, au)ta/ndrwm u&longs;ur­pat: *oi me\m e)pipeso/ntes a)/fn toi_s wolemi/ois teqorhme/nois eu)qu\s ata\ m wrw_tom e)piploum e)tre/yanto, kai\ tais me\m toi_s e)mo/lois tu/pontes a)ne/r)r(ipom. w(_m de\ u\s tarsou\s ware/surom, w(_m de\ au)ta/ndrwm waradiidiome/nwm a)kindu/nws e)kuri/om, te/l j\ plh\m mia=s th_s nauarxi/di twm loipw_m wasw_m au)ta/ndrwm e)kuri/sam. Et paulo po&longs;t: *kai\ atanaumaxh/sas au)ta/ndrwm tw_m ska­fw_m e)kuri/se. Idem in uige&longs;imo: *tw_m de\ makrw_m au)/tan­droi me\m e)lh/fqhsam m_. liefqa/rhsam de\ weri/ w_. a(\s wlh/reis ou)/­sas qala/ths ath/gagom oi( rath/santes ei)s t pro\s th_ wo/lei tratope/dieiam, au)/tandroi. id e&longs;t: Naues cum hominibus, ut dixit Cæ&longs;ar. a(ma/cas au)ta/ndrs dixit Lucianus in to/ca ri: *kai\ ta\s a(ma/cs atelamainon au)ta/ndrs, ta\s wlei/ss a(li skome/nas. id e&longs;t: carrucas cum hominibus captas. Xe nophon in primo waidiei/as, di&longs;&longs;olute dixit: *gollou\s au)i_s i_s i(/ppois atakrhmniqh_nai. Et in 111. *e)/sefanwme/nous onda\s woihsame/ns h(/keim ei)s ta\s ta/ceis au)toi=s seainois. id e&longs;t, cum corollis, ut su\m &longs;ubaudiatur: id e&longs;t, cum ip&longs;is corollis, Plutarchus au)tofo/rts o(lka/ds dixit: id e&longs;t, onerarias cum mercibus impo&longs;itis, & cum earum onere. Eius uerba &longs;unt in Aemilrj uita: *ei\kosi me\m au)­tofo/rts o(lka/ds e)xeirw/sato. Idem eri\u)qumi/s, de Zeno ne, his uerbis: *zhnw_ni iei_ mi/a nas weh_m forthgo\s, o/men de\ tau/t au)to/fortom a)polwle/nai sugkleiqei_sam, eu\ge, ei)_pem, w)_ tu/xh woiei_s, ei)s m tri/wna kai\ t soa\m selau/nsa h(­ma_s. id e&longs;t: Zenoni Citieo unica nauis oneraria reli qua erat, quam cum audi&longs;&longs;et interi&longs;&longs;e demer&longs;am cum ip&longs;o onere & mercibus: Recte, dixit, at&que; ordi ne w_) fortuna facis, quç nos ad pallium et porticum Stoi corum contrudis. Quòd autem C&ecedil;&longs;ar uerbo Depre&longs;&longs;it u&longs;us e&longs;t, Græci ate/diuse dixerunt, ut uidimus. Inde à Marco Tullio, depre&longs;&longs;a cla&longs;&longs;is dicta, in &longs;ecundo de diuinatione: Si enim fatum fuit cla&longs;&longs;es populi Ro mani bello Punico primo, alteram naufragio, alteram à Pœnis depre&longs;&longs;am interire. Idem pro Archia poë­ta: No&longs;tra &longs;emper feretur, & prædicabitur Lucio Lucullo dimicante cum interfectis ducibus depre&longs;­&longs;a ho&longs;tium cla&longs;&longs;is, & incredibilis apud Tenedum pu gna illa naualis. No&longs;tra &longs;unt trophæa, no&longs;tra mo­nimenta, no&longs;tri triumphi. De&longs;cendere ad naues di xit Tullius, cum tamen con&longs;cendere nauem dicamus eodem autore. Tullius in quarto Academicarum quæ­&longs;tionum, ad calcem: Nos ad nauiculas no&longs;tras de&longs;cen­dimus. Non quòd dicendum &longs;it, de&longs;cendere in nauem, &longs;ed ad littus & locum, in quo &longs;tabant nauiculæ, ut com &longs;cenderent. quin Con&longs;cendere nauem dicimus: Quid enim con&longs;cendens nauem &longs;apiens, num comprehen &longs;um animo habet, at&que; perceptum, &longs;e ex &longs;ententia na uigaturum? Quî pote&longs;t? Sed &longs;i iam ex hoc loco pro fici&longs;catur Puteolos &longs;tadia triginta, probo nauigio, bono gubernatore, ac tranquillitate: probabile ui deatur &longs;e illuc uenturum e&longs;&longs;e &longs;aluum. Idem in primo de diuinatione: Vnum de Simonide, qui cum igno­tum quendam proiectum mortuum uidi&longs;&longs;et, eum&queacute; hu­maui&longs;&longs;et, haberet&queacute; in animo nauem con&longs;cendere: moneri ui&longs;us e&longs;t, ne id faceret, ab eo quem &longs;epuitu ra affecerat. Quin & con&longs;cendere &longs;impliciter dicimus: Tu uelim quàm primum con&longs;cendas, ad me&queacute; uenias: apud Tullium ad que fratrem. Con&longs;cendere Græci e)pinai dicunt. Plutarchus weri\ tw_m e)kleloipo/twm xhsh­ri/wm: *ou(_t e)/fh wote\ wle/wm ei)s i)tali/am e)pih_nai new\s, e)mporika\ h/mata kai\ suxnou\s e)piaits a)gou/shs. Sed hæc gramma­ticorum &longs;unt: neque &longs;atis digna, in quibus diutius immoremur. Illa profecto ob&longs;curiora, quæ forta&longs;­&longs;e uigilans Lector à nobis de&longs;yderabit: qui &longs;int qra ni_tai, qui zugi_tai, qui qala/makes, apud Ari&longs;tophanem in Ranis, dum ait: *kai\ a)popardei_me)s so/ma qalaimaki. qui ab Appiano qalami/ai appellantur, ab alijs qala­mi_tai. Quòd &longs;i Græcorum Commentarios &longs;equi uolue­timus: id tamen non erit expeditum. ita enim decla­rant, ut multo ob&longs;curiora ea ip&longs;a reddere uidean­tur. &, quod magis mirabere, puguantia nobis in ijs explicandis proponunt. Enarrator enim Ari&longs;to phanis in loco &longs;uprà citato, ait fui&longs;&longs;e tres ordines remigum: ut qui in inferiore parte nauis e&longs;&longs;ent, qalmi_tai dicerentur: qui in medio, zugi_tai: qui in &longs;uperio re parte, qrani_tai appellarentur. Qui qrani_tai, quoniam remos longiores trahebant, grauiore&queacute; labore ue­xabantur, eo à trihra/rxais præter &longs;tipendium, publi cum donatiuum con&longs;equebantur. Quod ex &longs;exto Thucydidis probari pote&longs;t, dum ait: *tw_m trihra/rxwm e)pifora\s pro\s e)k lhmosi/ mi/qw| lidio/nwm i_s qrani/tais twm nautw_m. Stipendium autem publicum erat drachma in dies &longs;ingulos, quç æ&longs;timatur quatuor &longs;olidis no &longs;tris turonen&longs;ibus. Voluntarijs enim remigibus, ut hodié que Veneti, non compeditis utebantur. Lucianus tamen weri\ h)le/kob, remigis mercedem ad duos obolos, id e&longs;t, drachmæ tertiam &longs;tatui&longs;&longs;e uidetur, dum ait: *oi)/ei h(ma_s luoi_m o)oloi_m e(\neka e)re/teim a)\m, e(\lkeim ta\ wloi_a pro\s c)nanti/om u(/diwr. Xenophon in pri­mo e(llhnikw_m, triw/olom po&longs;uit, his uerbis: *ei)_pem o(/ti ei) pro\s m miqo\m e(kaisw| nath e)olo\m proqei/hs, e)k de\ to/ut te/ tres o)oloi/ h)_m o( miqo\s, wro/tobom de\ biw/olom. Sed locus Lu­ciani intelligendus de ijs, qui Pado flumine lintres & alias fluuiatiles nauiculas, atque etiam pi&longs;cato­rias du cebant quæ&longs;tus cau&longs;a, non de remigibus tri remium, aut etiam maiorum. Sed ut ad propo&longs;i­tum reuertamur, &longs;i rationem habere uoluerimus eius formæ nauis, quàm &longs;uprà ubi triremis men­tio facta e&longs;t, depingendam curauimus, eam que &longs;e qui, dicemus in illa inferiorem ordinem, & qui aquæ uicinior, e&longs;&longs;e thalamitarum, medium zygi­tarum, &longs;uperiorem thranitarum. Sed &longs;i hoc uerum e&longs;&longs;et, dee&longs;&longs;ent nobis nomina in quadriremibus & maioribus nauibus. Qui enim erunt zygitæ in quadraginta ordinum naue Ptolemæi regis? qui thalamitæ? Præterea quî fieri pote&longs;t, ut uel decem tabulatorum, ne dicam quadraginta nauis in ma­ri nauiget, & tabulata ip&longs;a &longs;upra aquam extent, & non pluribus partibus aqua demergantur? Pau &longs;anias in Atticis miraculi loco refert, nauigium De­li fui&longs;&longs;e, quod à cata&longs;tromate ad aquam nouem re miges haberet, nullumque ad &longs;uam ætatem illud magnitudine &longs;upera&longs;&longs;e. uerum præ&longs;titerit ip&longs;ius Pau&longs;ani&ecedil; uerba ad&longs;cribere, quç, ut ingenue fatear, non &longs;atis nobis intelliguntur. &longs;ed &longs;ic habent, ni&longs;i &longs;i corruptus &longs;it codex: *to\ j\ c)n lh/lw| wloi_om ou)de/na ww nt kh/ santa oi)_dia aqkom ei)s c)nke/a e)re/ts a)p\ t_ atasrwma/twm. Vn­deciremem tamen Demetrij legerat, opinor, Pau­&longs;anias. Quare ordines remorum non po&longs;&longs;unt &longs;ic in­telligi, ut diximus ex enarratore Ari&longs;tophanis, cum ea ratione multa nauigia ordine remorum illud quod in Delo erat, multis partib9 fuperarint. Fue­re enim (ut &longs;uprà docuimus, uel Pau&longs;anias ignora re potuit) X. XI. XII. XV. XX. remorum ordines, Excogitanda ergo nobis alia ratio, quam ab ip&longs;o enarratore Ari&longs;tophanis hauriemus: nec tamen fui&longs;&longs;e eundem exi&longs;timandum e&longs;t, cum &longs;ecum ex dia­metro pugnet. Subdit enim quod magis fitnobis ueri&longs;imile: *qrani/ths ou)_m o( pro\s t wru/mnam, cugi/ths o( me/s, qalami/ths o( pro\s wrw/ram. id e&longs;t: Thranites igitur e&longs;t is qui ad puppim remigat, zygites qui in media na­ui, thalamites qui ad proram. Vtnauis ip&longs;a per lon gitudinem in tres partes diuidenda &longs;it: & qui remi ges &longs;unt in prima parte ad proram, uocentur thala­mitæ: qui in medio &longs;upra arborem, zygitæ: qui in ter tia ad puppim, thranitæ dicantur. ita&queacute; fiet, ut etiam in tetarakonh/rei, & infrà uel &longs;uprà eam magnitudinem nauis triplex remigum ordo per longitudinem inue niatur. Et &longs;ic intelligemus quod &longs;criptum e&longs;t ab Ap­piano in libro po&longs;tremo bellorum ciuilium: *kai\ tw_m e)rs­tw_m oi\ me\m qalami/ai wa/ntes a)pelh/fqksam, oi( de\ e(\teroi ata/­srwma a)nar)r(h/caites e)cenh/xonto. id e&longs;t: Ex remigibus thala mitæ ad unum omnes excepti &longs;unt, alij uerò direptis fororum tabulis adiuti, ad &longs;uos enatarunt. quo loco qala/mioi forta&longs;&longs;e legendum. Iulius enim Pollux eo uo cabulo utitur, his uerbis: *kaloi_t l) a)/m ailam ou(_ oi( qala/mioiri/tsi. ta/ de\ me/sa t) new\s, zuga\, o u)_ oi( zu/gioi a/qhntde\ weri\ ata/rwma qra/n, ou(_ oi( qrani_tai. ut ea ratione quam &longs;uprà diximus, nauis per longitudinem in tres par­tes diuidatur. Mouet iterum quæ&longs;tionem, quod ex Po lybio &longs;uprà retulimus: *du_sa wlhgh\m biai/am ata\ me/tom u_twe\ m qrani/t skalmo\m. ut thranites in medio collocatus uideatur: & ita ip&longs;i in uertendo intelle­xi&longs;&longs;e uidemur. & forta&longs;&longs;e wo\ m, &c, uertendum fuit infrà thraniticum &longs;calmum: non autem &longs;ie, ut uertimus: alioqui pugnant i&longs;ta cum ijs, quæ ex Iulio Polluce diximus. Zygit eniçm in media naue &longs;unt, non thra nitæ. &longs;ic Sub ea, id e&longs;t po&longs;t ea Latini dixere. Nec ta­men uerebor ingenuè fateri, mihi adhuc non lique re, an hæc no&longs;tra coniectura uera &longs;it: ut mihi in ma gnis opinionum naufragijs uer&longs;ari uidear, èquibus per me ip&longs;e emergere nequeo. illum &longs;olum animi can­dorem pr&ecedil;&longs;tare po&longs;&longs;um, & debeo, ut Lectori igno rationem meam fateri non etube&longs;cam: ne aliqua no&longs;tri per&longs;ua&longs;ione adductus, in eundem errorem trahatur. Quare illud *e)pixa\rmom Lector teneat: Ner uos atque artus &longs;apientiç e&longs;&longs;e, non temerè credere. Adhibendi &longs;unt autores utriu&longs;&que; linguæ, ij&queacute; qui re teptæ autoritatis cunctis &longs;unt, in con&longs;ilium, uidendum etiam at&que; etiam, num librarij aliquid de &longs;uo addi­derint: cauendum ne mendum pro uera lectione no bis imponat. ut apud Plutarchum exi&longs;timo in libel­lo qui in&longs;cribitur, ww(s a)/m tis ai)/oito e(auto wrko/pontk) a)rt: *kaqa/pob fasi\ si/ctio/m te m r(wmai_om a)feiko/ta ta\s c)n t wo)l timu\s kai\ a)rxa\s oa\ filosofi/am, c)n de\ tw_| filoso fei_m au)_ walxim lnaqou_nta, w/menom lo/gfxalepw_s wrw_, li/gu leu_sataalim e)auto\m e)k tino\s lih/rs. id e&longs;t: Quen­admodum aiunt Sextium Romanum &longs;pretis, quibus in urbe fungebatur, honoribus & magi&longs;tratibus, propter philo&longs;ophiæ cupiditatem, inter philo&longs;o­phandum rur&longs;us ægre ferentem, propterea quòd initio ad percipiendum philo&longs;ophorum &longs;ermonem tardior e&longs;&longs;et, parum abfui&longs;&longs;e quin &longs;e è biremi qua­dam deijceret. Græca habent e)k tino\s lih/rs, cum ta­men &longs;uprà dixerimus, nos non legi&longs;&longs;e illud uoca­bulum apud probatum autorem, cum &longs;tudio&longs;e o­mnes qui extant euoluerimus. Quare aliquando exi&longs;timaui, apud Plutarchum eo loco legendum, ine\s trih/rs: uel lin/rs: intelligendum pro domo quæ e&longs;&longs;et duorum tabulatorum, quæ à Grçcis aliquando li/segos dicitur. Sed cum uideatur à Polluce lih/rhs di­cta, fit ut &longs;ub&longs;i&longs;tam, Lectoris&queacute; iudicio relinquam, qui (&longs;cio) nobis dabit ueniam, quòd ea omnia nauium genera, quç à Gellio recen&longs;entur (qui nuda earum nomenclatura contentus fuit) explicare non potue rimus. Locus enim ille apud Gellium e&longs;t corri&longs;&longs;l­mus, nec ip&longs;i diuinare debuimus. Ecce tibi cundcaudicarum nauium uocabulo, cuius mentio in Glio e&longs;t, hæ&longs;itarem: ca&longs;u incidi in locum Senecæ in li bello de Breuitate uitæ, qui eam mihi mole&longs;tiam ab&longs;ter&longs;it his uerbis: Quis Romanis primus per&longs;ua &longs;it nauem con&longs;cendere: Claudius is fuit, Caudex ob hocip&longs;um appéllatus: quia plurium tabularum conte xtus, caudex apud antiquos uocabatur, unde ta­bulæ condices dicuntur: & naues nunc quoque, quæ ex antiqua con&longs;uetudine &longs;ubuehunt, caudicæ uo­cantur. hactenus Seneca. In uulgatis codicibus lo cus Senecæ corruptus e&longs;t, & candes utrobique pro caudex legitur: & candicæ, non caudicæ. Sed tu ad modum &longs;uprà &longs;criptum Senecæ locum emendabis. loquitur enim de que Appio Clau dio, Caudex co­gnomento: qui cum que Fuluio Flacco con&longs;ul fuit. Quod &longs;i alia tempus & lectio frequens nobis ape ruerit, Lectori non inuidebimus. In præ&longs;entia, quæ potuimus, ip&longs;i benigne proferimus. Tu Lector bo ni con&longs;ule, acnos ama.

Hæc Lazarus Bayfius in &longs;tudio&longs;orum gratiam colligebat.