Agricola, Georgius De re metallica 1556 Basel la agric_remet_01_la_1556 001.xml

GEORGII AGRICOLAE DE RE METALLICA LIBRI XII. QVI­bus Officia, In&longs;trumenta, Machinæ, ac omnia denique ad Metalli­cam &longs;pectantia, non modo luculenti&longs;&longs;imè de&longs;cribuntur, &longs;ed & per effigies, &longs;uis locis in&longs;ertas, adiunctis Latinis, Germanicisque appel­lationibus ita ob oculos ponuntur, ut clarius tradi non po&longs;&longs;int.

EIVSDEM DE ANIMANTIBVS SVBTERRANEIS Liber, ab Autore re­cognitus: cum Indicibus diuer&longs;is, quicquid in opere tractatum e&longs;t, pulchrè demon&longs;trantibus.

BASILEAE M. D. LVI.

Cum Priuilegio Imperatoris in annos v. & Galliarum Regis ad Sexennium.

Henry par la grace de Dieu roy de France.

Aux Preuo&longs;t de Paris, Bailly de Roen, Sene&longs;chaulx de Lyon, Tholo&longs;e, & Poictou. Et à tous noz autres iu&longs;ticiers & officiers ou à leurs lieutenans &longs;alut. Receue auons l'humble &longs;upplicacion de noz amys & feaulx Iero&longs;me Frobenne & Nicolas l'Eue&longs;que marchans, libraires, & bourgeoys de la uille de Basle, l'un des can tons de noz alliez con&longs;ederez & bons comperes les Souy&longs;&longs;es, contenant quilz auroyent recounert plu&longs;ieurs liures non encores uenz & entre autres un intitulé GEORGII AGRICOLAE opera omnia, Pour lequel liure recouurer & imprimer il leur à conuenu & conuiendra faire des grans fraiz & de&longs;pens, & doubtent que les libraires & imprimeurs, ne facent &longs;i to&longs;t que le&longs;dicts expo&longs;ans auront publié ledict liure ice luy imprimer, qui &longs;eroit leur o&longs;ter tout moyen de &longs;e pouuoyr r'embour&longs;er de leur&longs;dicts fraiz & mi&longs;es, & de receuoir le fruict quilz e&longs;perent de leur labeur. A ce&longs;te cau&longs;e ilz nous ont humblement requis leur uon loir &longs;urce pouruoir de nostre remede conuenable. PARQVOY nous ce con&longs;ideré, noulant fauo­rablement traicter le&longs;dicts expo&longs;ans en ce&longs;t endroit, A iceulx auons permis & octroye, permettons & octroy ons par ces pre&longs;entes noulons & nous plai&longs;t de noz grace &longs;peciale, plaine pui&longs;&longs;ance & auctorite Royal, qu'ilz pui&longs;&longs;ent & leur loy&longs;e imprimer, oufaire imprimer, & mettre en uente le liure de&longs;u&longs;dict &longs;ans ce que pendant & durant le temps & terme de &longs;ix ans en&longs;uyuans, à compter du iour & datte que ledict liure &longs;era acheué d'imprimer, nul autre libraire ou imprimeuer de no&longs;dicts Royaume, pays, terres & &longs;eigneuries de no stre obei&longs;&longs;ance pui&longs;&longs;ent imprimer, ou faire imprimer, ny en partie ny entier, ne mettre, ne expo&longs;er en uente &longs;ans le congé & permißion de&longs;dicts expo&longs;ans. Et ce &longs;ur pein de confi&longs;cation dudict liure, & d'amende arbi traire à nous à applicquer. SI VOVS MANDONS, & à cha&longs;cun de uous, &longs;i comme à luy appar­tiendra que de noz pre&longs;entes permißion, &conceßion, & octroy, & de leffect & contenu en icelles. Vous fai ctes, permettez & &longs;ouffrez le&longs;dicts expo&longs;ans iouyr & u&longs;er plainement & pai&longs;iblement &longs;ans en ce le met­tre ou donner, ne &longs;ouffrir e&longs;tre faict, mis, ou donné aucun empe&longs;chement au contraire, lequel &longs;i faict, mis, ou donné leur eftoyent faictes, mettre incontinent & &longs;ans delay à plaine & entiere deliurance au premier e&longs;tat & deu, Car tel est nostre plai&longs;ir. Nonob&longs;tant quelzconques lettres à ce contraire. Donné à Paris le XVIII. iour de Feurier, l'An mil cinq cens cinquante troys, & de no&longs;tre Regne le &longs;eptie&longs;me.

Par le Roy en &longs;on con&longs;eil

ILLVSTRISS. ET POTENTISS. SAXONIAE DVCIBVS, LAND­grauijs Toringiæ, Marchionibus Mi&longs;enæ, Comitibus Palatinis Saxoniæ, Burggrauijs Aldeburgi & Magdeburgi, Comiti­bus Brenæ, dominis terræ Plei&longs;en&longs;is, MAVRICIO &longs;acri Imperij Archimar&longs;chalco & Electori, atque eius fra­tri AVGVSTO, GEORGIVS Agri­cola S. D.

Cvm saepenvmero, illu&longs;tri&longs;&longs;imi Principes, to tius rei Metallicæ, ut Moderatus Columella Ru&longs;ti cæ, magnitudinem, tanquam alicuius corporis gran ditatem, con&longs;idera&longs;&longs;em: uel &longs;ingulas eius partes, qua&longs;i illius corporis membra, numerando percen&longs;ui&longs;&longs;em: ueritus &longs;um, ne uita prius me deficeret, quàm uni­uer&longs;am percipere po&longs;&longs;em, nedum literis con&longs;ecrare: nam quàm longe lateque hæc pateat, quot & quan­tarum artium, &longs;i non magna, at aliquantula cogni­tio metallicis ad eam tractandam nece&longs;&longs;aria &longs;it, ex his no&longs;tris libris qui&longs;que in­telliget. Tamet&longs;i uerò res Metallica &longs;it ampli&longs;&longs;ima, nec ulla ex parte à Græ­eis & Latinis &longs;criptoribus, qui extant, ab&longs;oluta, perdifficiles habeat explica­tus: tamen quia ueterrima e&longs;t, & hominum generi maximè nece&longs;&longs;aria, atque fru ctuo&longs;i&longs;&longs;ima, non debere à nobis negligi uidebatur. Etenim Agricultura &longs;ci­entiarum nulla &longs;ine dubitatione uetu&longs;tior, tamen hacres Metallica e&longs;t anti­quior, uel &longs;altem æqualis & coæua: nemo enim omnium mortalium unquam ab&longs;que in&longs;trumentis agrum coluit. Ea uerò, ut etiam reliquarum artium, quarum omne opus e&longs;t in faciendo; in&longs;trumenta aut ex metallis facta &longs;unt, aut &longs;ine me tallis non potuerunt confici: qua de cau&longs;a res metallica hominibus etiam e&longs;t maxime nece&longs;&longs;aria. Nam cùm hi paucis i&longs;tiu&longs;modi artibus carere po&longs;&longs;int, ea rumque maximus &longs;it numerus, nulla &longs;ine in&longs;trumentis quicquam efficit: tum omnium rerum, quibus magnæ diuitiæ bona & hone&longs;ta ratione acquirun­tur, nihil e&longs;t arte metallica utilius: ex agris enim bene cultis (ut alias res omit tam) fructus capimus uberrimos, &longs;ed uberiores ex fodinis. Certe una fodi­na &longs;æpe multo maiores utilitatis fructus nobis præbet, quàm agri plurimi: quocirca ex omnium ferè &longs;eculorum memoria cogno&longs;cimus, complures ex metallis diuites factos e&longs;&longs;e, & eadem multorum regum fortunas amplifica&longs;&longs;e: &longs;ed de his nunc plura non dicam: quod eos locos in primo libro, partim hui us operis, partim alterius, in&longs;cripti De ueteribus & nouis metallis, tractaue­rim, ac ea, quæ contra metalla & ip&longs;os metallicos dicuntur, refellerim. Quan­quam aunt res ru&longs;tica, cum qua metallicam libenter confero, uarie uidetur e&longs;&longs;e diffu&longs;a, tamen in multo plures, quàm hæc no&longs;tra, partes non di&longs;tribuitur: nec tam facile præcepta huius à me tradi po&longs;&longs;unt, quàm Columella illius tradi­dit: quod ip&longs;e complures rei ru&longs;ticæ &longs;criptores, quos &longs;equeretur, in manibus habuit: nempe Græcos plus quinquaginta, quos etiam Marcus Varro re­cen&longs;et: Latinos plus decem, quos ip&longs;e Columella commemorat: ego &longs;olum C. Plinium Secundum, quem &longs;equar, habeam: qui tamen perpaucas ra­tiones uenarum effodiendarum, & metallorum conficiendorum exponit: res enim metallica tantum abe&longs;t, ut uniuer&longs;a &longs;it tractata ab aliquo &longs;criptore, ut neij quidem, qui di&longs;per&longs;e &longs;crip&longs;erunt alius alia de re, &longs;ingulas eius partes ab&longs;oluerint: quinetiam eorum magna e&longs;t paucitas: &longs;iquidem &longs;olus ex Græ­cis omnibus Strato Lamp&longs;acenus Theophra&longs;ti &longs;ucce&longs;&longs;or librum unum De machinis metallicis edidit: ni&longs;i forte Philonis poetæ metallicus aliquam ar­tis particulam &longs;it complexus: nam Pherecrates in comœdiam, in&longs;criptione &longs;imilem, metallicos &longs;eruos aut ad metalla damnatos uidetur introduxi&longs;&longs;e: ex Latinis autem Plinius, ut iam dixi, tradidit pauculas laborandi rationes: quibus nouos &longs;criptores, quale&longs;cunque &longs;int, oportet annumerare: nemo enim iu &longs;ta reprehen&longs;ione poterit carere, qui eos, quorum &longs;criptis, et&longs;i paucis, utitur, debita laude fraudat. No&longs;tra quidem lingua duo libri &longs;cripti &longs;unt: alter De materiæ metallicæ & metallorum experimento, admodum confu&longs;us, cuius operis parens ignoratur: alter De uenis, de quibus etiam Pandulfus Anglus &longs;crip&longs;i&longs;&longs;e fertur: &longs;ed librum Germanicum confecit Calbus Fribergius, non ignobilis medicus: uerum uenter eam, quam &longs;ump&longs;it, partem ab&longs;oluit. Nu­per uerò Vannocius Biringuccius Senen&longs;is, homo di&longs;ertus, & multarum re­rum peritus, uulgari Italorum &longs;ermone tractauit locum De metallis funden dis, &longs;eparandis, agglutinandis. Rationem autem quarundam uenarum exco­quendarum breuiter per&longs;trinxit: quorundam &longs;uccorum conficiendorum pla nius expo&longs;uit: quibus legendis renouaui memoriam eorum, quos uidi quon­dam in Italia confici: reliquas res omnes, de quibus &longs;cribo, aut pror&longs;us non attigit, aut leuiter. Hoc libro Franci&longs;cus Badoarius, patricius Venetus, uir &longs;a ne prudens & grauis, me donauit: quod tunc &longs;e facturum recepit, cùm pro­ximo &longs;uperiore anno FERDINANDVM regem, ad quem legatus à Vene­tis mi&longs;&longs;us erat, &longs;ecutus Mariebergi e&longs;&longs;et: plura &longs;criptores de re metallica lite­ris manda&longs;&longs;e non comperio: quapropter, etiam&longs;i Stratonis liber extaret, ex his partibus non dimidium artis metallicæ corpus confici po&longs;&longs;et. Quo aunt minus multi &longs;unt qui de re Metallica &longs;crip&longs;erunt, eò magis mihi mirum ui­detur tot chymi&longs;tas extiti&longs;&longs;e, qui compo&longs;uerint artificium de metallis alijs in alia mutandis: multos Hermolaus Barbarus, homo dignitate generis & gra dus, ac omni doctrina ornatus, nominatim protulit: ego plures proferam, &longs;ed in&longs;ignes tantum, delectum enim &longs;eruabo: itaque xumeutika\ &longs;crip&longs;it O&longs;tha nes, Hermes, Chanes, Zo&longs;imus Alexandrinus ad &longs;ororem Theo&longs;ebiam, O­lympiodorus item Alexandrinus, Agathodæmon, Democritus, non Abde­rites ille, &longs;ed alter, ne&longs;cio qui: Orus Chry&longs;orichites, Pebichius, Comerius, Io annes, Apuleius, Peta&longs;ius, Pelagius, Africanus, Theophilus, Syne&longs;ius, Ste­phanus ad Heracleum Cæ&longs;arem, Heliodorus ad Theodo&longs;ium, Geberus, Callides Rachaidibus, Veradianus, Rodianus, Canides, Merlinus, Raimundus Lulius, Arnaldus Villonouanus, Augu&longs;tinus Pantheus Venetus: fœminæ tres, Cleopatra, uirgo Taphnutia, Maria Iudæa: atque hi chymi&longs;tæ omnes o­rationera &longs;olutam u&longs;urparunt: præter Ioannem Aurelium Augurellum Ari minen&longs;em, qui&longs;olus uerba uer&longs;u inclu&longs;it. Sunt alij multi de hacre libri, &longs;ed omnes ob&longs;curi: quod &longs;criptores i&longs;ti res alienis, non proprijs uocabulis no­minent: & quod alij alijs atque alijs uocabulis, à &longs;e confictis, utantur, cum res non mutent. I&longs;ti magi&longs;tri &longs;uis di&longs;cipulis uias tradunt, quibus progre&longs;&longs;i uilia metalla uarijs modis cocta corrumpant, & quodammodo in primam rerum materiam reducant, eaque rationeid, quod in ip&longs;is redundat, auferant: quod deficit, compleant: atque precio&longs;a, hoc e&longs;t aurum & argentum, ex eis confici­ant, quæ in catillis aut catinis perdurent, hæc facere po&longs;&longs;int necne po&longs;&longs;int, non decerno: quia enim tot &longs;criptores omni nobis a&longs;&longs;cueratione affirmant &longs;e eò perueni&longs;&longs;e, quò cur&longs;um &longs;uum dirigebant, eis fides e&longs;&longs;e uidetur adhiben da: quia nullos ex hac arte quondam diuites e&longs;&longs;e factos &longs;criptum legimus, nec nunc fieri uidemus, cùm tot ubiuis gentium fuerint, & &longs;int chymi&longs;tæ, o­mnesque omnes indu&longs;triæ neruos dies noctesque contendant, ut maximos auri & argenti aceruos con&longs;truere po&longs;&longs;int, res in dubium uocatur: &longs;ed ut ea fue rit &longs;criptorum indiligentia, ut nomina magi&longs;trorum, qui ex hoc opificio ma gnam pecuniam con&longs;ecuti &longs;unt, memoriæ non tradiderint, certe di&longs;cipuli de­creta eorum uel non cogno&longs;cunt, uel cognita non &longs;eruant. Nam &longs;i ea perci­perent, cùm tam multi fuerint, & &longs;int: oppida iamdiu auro & argento reple­ui&longs;&longs;ent: quorum uanitatem etiam libri declarant, in quibus Platonis & Ari­&longs;totelis, aliorumque philo&longs;ophorum nomina in&longs;cribunt, ut i&longs;tæ glorio&longs;æ in­&longs;criptiones &longs;pecie doctrinæ uiris &longs;implicibus imponant. E&longs;t alterum genus chymi&longs;tarum, quod uilium metallorum &longs;ub&longs;tantiam non immutat, &longs;ed ip&longs;a uel auri uel argenti colore tingit, & noua forma induit: ut ca uideantur e&longs;&longs;e quæ non &longs;unt: qua forma ignis calore de eis, tanque aliena ue&longs;te detracta in &longs;u­am redeunt &longs;peciem: qui, quia decipiunt, non &longs;olum &longs;ummo in odio &longs;unt, &longs;ed eorum fraus capite plectitur. Nec minus fraudem capitalem admittit term chymi&longs;tarum genus: quod auri uel argenti particulam, in aliquo carbone in­clu&longs;am, in catinum conijciens fingit &longs;e additamentis, quæ uim eliciendi ha­beant, admi&longs;tis conficere uel aurum ex auripigmento, uel argentum ex plumbo candido &longs;imilibusque. Verùm de arte chymica, &longs;i modo ars e&longs;t, aliàs plu­ramunc ad metallicam reuertar: quoniam eam integram nulli &longs;criptores literis mandarunt, ac exteræ nationes & gentes no&longs;tram linguam non intelij­gunt, & &longs;i eam intelligerent, exiguam artis partem ex no&longs;tris i&longs;tis &longs;criptori­bus po&longs;&longs;ent di&longs;cere, hos duodecim libros Dere metallica con&longs;crip&longs;i: quorum PRIMVS habet ea quæ contra hanc artem & metalla atque metallicos, uel abij&longs;dem dici po&longs;&longs;unt: SECVNDVS metallicum informat, & .n &longs;ermonem, qui haberi &longs;olet de uenis inueniendis, dilabitur. TERTIVS e&longs;t de uenis & fibris, eorumque commi&longs;&longs;uris. QVARTVS explicat rationem dimetiendi ue­nas, atque etiam expromit officia metallica. QVINTVS fo&longs;&longs;ionem uenarum & artem men&longs;oris docet. SEXTVS de&longs;cribit in&longs;trumenta & machinas me tallicas. SEPTIMVS e&longs;t de experimento uenarum. OCTAVVS præcipit de opificio uenæ urendæ, contundendæ, lauandæ, torrendæ. NONVS ex­coquendarum uenarum rationem exponit. DECIMVS rei metallicæ &longs;tudi o&longs;os in&longs;truit ad munus di&longs;cernendi argentum ab auro, atque plumbum ab co­dem & argento. VNDECIMVS tradit uias &longs;eparandi argentum ab ære. DVODECIMVS dat præcepta conficiendi &longs;alis, nitri, aluminis, atramenti &longs;u­torij, &longs;ulfuris, bituminis, uitri. Hoc autem munus &longs;u&longs;ceptum, ut propter mul titudinem rerum non expleuerim, certe explere conatus &longs;um: nam in eo mul tum operæ & laboris in&longs;ump&longs;i, aliquem etiam &longs;umptum impendi: etenim uenas, in&longs;trumenta, ua&longs;a, canales, machinas, fornaces, non modo de&longs;crip&longs;i, &longs;ed etiam mercede conduxi pictores ad earum effigies exprimendas: ne res, quæ uerbis &longs;ignificantur, ignotæ aut huius ætatis hominibus aut po&longs;teris percipiendi difficultatem afferant: ut nobis non pauca uocabula afferre &longs;o­lent, quæ ueteres (quia res erant omnibus notæ) nuda ab enodatione pro­diderunt: &longs;ed &longs;it &longs;ane id à me prætermi&longs;&longs;um, quod nec ip&longs;e uidi, neque legi, nec ex hominibus fide dignis cognoui: id profecto quod non uel uidi, uel lectum aut auditum expendi, non e&longs;t &longs;criptum: &longs;iue uerò præcipio ea, quæ fieri de­beant, &longs;iue narro, quæ fieri &longs;oleant, nec quæ fiunt improbo, eadem docendi ratio cen&longs;eri debet. Verùm quò magis ars metallica abhorret ab omni &longs;ermo nis elegantia, eò minus hi mei libri &longs;unt politi: certe res, in quibus ars illa uer­&longs;atur, interdum nominibus carent, uel quod nouæ &longs;int, uel quod, etiam&longs;i ue teres, nominum, quibus uocabantur, memoria interierit: quare nece&longs;&longs;itate, cui uenia datur, coactus qua&longs;dam &longs;ignificaui pluribus uerbis coniunctis, qua&longs;dam notaui nouis, quod genus &longs;unt, inge&longs;tor, di&longs;cretor, lotor, excoctor: qua&longs;dam ueteribus uerbis de&longs;ignaui, quale e&longs;t ci&longs;ium. Etenim cùm Nonius Marcellus &longs;cribat, uehiculi biroti genus e&longs;&longs;e: eo uocabulo nominare con&longs;ue ui paruum uehiculum, cui unica e&longs;t rotula: quæ nomina &longs;i quis non proba­uerit, is rebus i&longs;tis aut imponat magis propria, aut proferat ueterum literis u&longs;itata. Hi autem libri, principes illu&longs;tri&longs;&longs;imi, multis de cau&longs;is in ue&longs;tro no­mine apparent, &longs;ed maxime quod uobis metalla &longs;int fructuo&longs;i&longs;&longs;ima: nam cum maiores ue&longs;tri ex amplis earum & diuitibus regionibus uberes redituum fructus ceperint: item uectigalium, quæ peregrini ex uijs pen&longs;itant, incolæ ex decumis: tamen multo uberiores ex metallis ceperunt, ex quibus quoquenon pauca oppida nobilia orta &longs;unt, Fribergum &longs;cilicet, Annebergum, Ma riebergum, Snebergum, Gairum, Aldebergum, ut alia omittam: quin, &longs;i quid ego &longs;entio, maiores diuitiæ nunc etiam in monto&longs;is ue&longs;trarum regionum lo­cis &longs;ub terra latent, quàm &longs;upra terram exi&longs;tant & appareant. Valete, Kemp­nicij Hermundurorum Cal. Decembris, Anno M. D. L.

GEORGIVS FABRICIVS IN LI­bros Metallicos GEORGII AGRICOLAE phi­lo&longs;ophi præ&longs;tanti&longs;&longs;imi.

AD LECTOREM.

Si iuuatignita cogno&longs;cere fronte Chimæram, Semicanem nympham, &longs;emibouemque uirum:

Si centum capitum Titanem, totque ferentem Sublimem manibus tela cruenta Gygen:

Si iuuat Ætneum penetrare Cyclopis in antrum, Atque alios, Vates quos peperere, metus:

Nunc placcat mecum doctos euoluere libros, Ingenium AGRICOLAE quos dedit acre tibi.

Non hic uana tenet &longs;u&longs;pen&longs;am fabula mentem: Sed precium, utilitas multa, legentis erit.

Quidquid terra &longs;inu, gremioque recondidit imo, Omne tibi multis eruit antè libris:

Siue fluens &longs;uperas ultro nitatur in oras, Inueniat facilem &longs;eu magis arte uiam.

Perpetui proprijs manant de fontibus amnes, E&longs;t grauis Albuneæ &longs;ponte Mephitis odor.

Lethales &longs;unt &longs;ponte &longs;crobes Dicæarchidis oræ, Et micat è media conditus ignis humo.

Plana Nari&longs;corum cùm tellus ar&longs;it in agro, Ter curua nondum falce re&longs;ecta Ceres.

Nec dedit hoc damnum pa&longs;tor, nec Iuppiterigne: Vulcani per &longs;e ruperat ira &longs;olum.

Terrifico aura foras erumpens, incita motu, Sæpe facit montes, antè ubi plana uiæ e&longs;t.

Hæc ab&longs;tru&longs;a cauis, imoque incognita fundo, Cognita natura &longs;æpe fuere duce.

Arte hominum, in lucem ueniunt quoque multa, manuqueTerræ multiplices effodiuntur opes.

Lydia &longs;ic nitrum profert, Islandia &longs;ulfur, Ac modò Tyrrhenus mittit alumen ager.

Succina, quâ tri&longs;ido &longs;ubit æquor Vi&longs;tula cornu, Pi&longs;cantur Codano corpora &longs;erua &longs;inu.

Quid memorem regum precio&longs;a in&longs;ignia gemmas, Marmoraque excel&longs;is &longs;tructa &longs;ub a&longs;tra iugis?

Nil lapides, nil &longs;axa moror: &longs;unt pulchra metalla, Crœ&longs;e tuis opibus clara, Mydaque tuis,

Quæque acer Macedo terra Creneide fodit, Nomine permutans nomina pri&longs;ca &longs;uo.

At nunc non ullis cedit GERMANIA terris, Terra ferax hominum, terraque diues opum.

Hic auri in uenis locupletibus aura refulget, Non alio me&longs;&longs;is carior ulla loco.

Auricomum extulerit felix Campania ramum, Nec fructu nobis deficiente cadit.

Eruit argenti &longs;olidas hoc tempore ma&longs;&longs;as Fo&longs;&longs;or, de proprijs armaque miles agris.

Ignotum Graijs e&longs;t He&longs;perijsque metallum, Quod Bi&longs;emutum lingua paterna uocat.

Candidius nigro, &longs;ed plumbo nigrius albo, No&longs;tra quoque hoc uena diuite fundit humus.

Funditur in tormenta, corus cum imitantia fulmen, Æs, inque ho&longs;tiles ferrea ma&longs;&longs;a domos.

Scribuntur plumbo libri: quis credidit antè Quàm mirandam artem Teutonis ora dedit?

Nec tamen hoc alijs, aut illa petuntur ab oris, Eruta Germano cuncta metalla &longs;olo.

Sed quid ego hæc repeto, monumentis tradita claris AGRICOLAE, quæ nunc docta per ora uolant?

Hic cau&longs;&longs;is ortus, & formas uiribus addit, Et quærenda quibus &longs;int meliora locis.

Quæ &longs;i mente prius legi&longs;ti candidus æqua: Da reliquis quoque nunc tempora pauca libris.

Vtilitas &longs;equitur cultorem: crede, uoluptas Non iucunda minor, rara legentis, erit.

Iudicioque prius ne quis malè damnet iniquo, Quæ &longs;unt auctoris munera mira Dei:

Eripit ip&longs;e &longs;uis primùm tela ho&longs;tibus, inqueMittentis torquet &longs;picula rapta caput.

Fertur equo latro, uehitur pirata triremi: Ergo necandus equus, nec fabricanda ratis?

Vi&longs;ceribus terræ lateant ab&longs;tru&longs;a metalla, Vti opibus ne&longs;cit quòd mala turba &longs;uis?

Qui&longs;quis es, aut doctis pareto monentibus, aut te Inter habere bonos ne fateare locum.

Se non in prærupta metallicus abijcit audax, Vt quondam immi&longs;&longs;o Curtius acer equo:

Sed prius edi&longs;cit, quæ &longs;unt no&longs;cenda perito, Quodque facit, multa doctus ab arte facit.

Vtque gubernator &longs;eruat cum &longs;idere uentos: Sic minimè dubijs utitur ille notis.

Ia&longs;ides nauim, currus regit arte Meti&longs;cus: Fo&longs;&longs;or opus peragit nec minus arte &longs;uum.

Indagat uenæ &longs;pacium, numerumque, modumque, Siue obliqua &longs;uum, rectaúe tendat iter.

Pa&longs;tor ut explorat quæ terra &longs;it apta colenti, Quæ bene lanigeras, quæ malè pa&longs;cat oues.

En terræ intentus, quid uincula linea tendit? Fungitur officio iam Ptolemæe tuo.

Vtque &longs;uæ inucnit men&longs;uram iuraque uenæ, In uarios operas diuidit inde uiros.

Iamque aggre&longs;&longs;us opus, uiden'ut mouet omne quod ob&longs;tat, A&longs;&longs;idua ut uer&longs;at &longs;trenuus arma manu?

Ne tibi &longs;urde&longs;cant ferri tinnitibus aures, Ad grauiora ideo con&longs;picienda ueni.

In&longs;truit ecce &longs;uis nunc artibus ille minores: Sedulitas nulli non opero&longs;a loco.

Metiri docet hic uenæ &longs;paciumque modumque, Vtque regat po&longs;itis finibus arua lapis,

Ne quis transmi&longs;&longs;o uiolentus limite pergens, Non &longs;ibi conce&longs;&longs;as, in &longs;ua uertat, opes.

Hic docet in&longs;trumenta, quibus Plutonia regna Tutus adit, &longs;axi permeat atque uias.

Quanta (uides) &longs;olidas expugnet machina terras: Machina non ullo tempore ui&longs;a prius.

Cede nouis, nulla non inclyta laude uetu&longs;tas, Po&longs;teritas meritis e&longs;t quoque grata tuis.

Tum quia Germano &longs;unt hæc inuenta &longs;ub axe, Si quis es, inuidiæ contrahe uela tuæ.

Au&longs;onis ora tumet bellis, terra Attica cultu, Germanum infractus tollit ad a&longs;tra labor.

Nec tamen ingenio &longs;olet infeliciter uti, Mite gerat Phœbi, &longs;eu graue Martis opus.

Tempus ade&longs;t, &longs;tructis uenarum montibus, igne Explorare, u&longs;um quem &longs;ibi uena ferat.

Non labor ingenio caret hic, non copia fructu, E&longs;t adaperta bonæ prima fene&longs;tra &longs;pei.

Ergo in&longs;tat porrò grauiores ferre labores, Intentas operi nec remouere manus.

Vrere &longs;iue locus po&longs;cat, &longs;eu tundere uenas, Siue lauare lacu præter euntis aquæ.

Seu flammis iterum modicis torrere nece&longs;&longs;e e&longs;t, Excoquere aut fa&longs;tis ignibus omne malum,

Cùm fluit æs riuis, auri argentique metallum, Spes animo fo&longs;&longs;or uix capit ip&longs;e &longs;uas.

Argentum cupidus fuluo &longs;ecernit ab auro, Et plumbi lentam demit utrique moram.

Separat argentum, lucri &longs;tudio&longs;us, ab ære, Seruatis, linquens deteriora, bonis.

Quæ &longs;i cuncta uelim tenui percurrere uer&longs;u, Ante alium reuehat Memnonis orta diem.

Po&longs;tremus labor e&longs;t, concretos di&longs;cere &longs;uccos, Quos fert innumeris Teutona terra locis.

Quo &longs;al, quo nitrum, quo pacto fiat alumen, V&longs;ibus artificis cùm parat illa manus:

Nec non chalcantum, fulfur, fluidumque bitumen, Ma&longs;&longs;aque quo uitri lenta dolanda modo.

Su&longs;cipit hæc hominum mirandos cura labores, Pauperiem u&longs;queadeo ferre famemque graue e&longs;t,

Tantus amor uictum paruis extundere natis, Et patriæ ciuem non dare uelle malum.

Nec manet in terræ fo&longs;&longs;oris mer&longs;a latebris Mens, &longs;ed fert domino uota precesque Deo.

Munificæ expectat, &longs;pe plenus, munera dextræ, Extollens animum lætus ad a&longs;tra &longs;uum.

Diuitias CHRISTVS dat noticiamque fruendi, Cui memori grates pectore &longs;emper agit.

Hoc quoque laudati quondam fecere Philippi, Qui uirtutis habent cum pietate decus.

Huc oculos, huc flecte animum, &longs;uaui&longs;&longs;ime Lector, Auctoremque pia no&longs;cito mente Deum.

AGRICOLAE hinc optans opero&longs;o fau&longs;ta labori, Laudibus eximij candidus e&longs;to uiri.

Ille &longs;uum extollit patriæ cum nomine nomen, Et uir in ore frequens po&longs;teritatis erit.

Cuncta cadunt letho, &longs;tudij monumenta uigebunt, Purpurei donec lumina &longs;olis erunt.

GEORGII AGRICO­LAE DE RE METALLICA LIBER PRIMVS.

Mvlti habent hanc opinionem, rem metallicam fortuitum quiddam e&longs;&longs;e, & &longs;ordidum opus, atqueomnino eiu&longs;modi negotium quod non tam artis indigeat quàm laboris. Sed mihi, cum &longs;ingulas eius partes animo, & cogitatione percurro, res uidetur longe aliter &longs;e habere. Siquidem me­tallicus &longs;it oportet &longs;uæ artis periti&longs;simus, ut pri mo &longs;ciat, qui mons, qui collis, quæue ualle&longs;tris aut campe&longs;tris po&longs;itio utiliter fodi po&longs;sit, aut re­cu&longs;et fo&longs;sionem. Deinde uenæ, fibræ, commi&longs;&longs;uræque &longs;axorum ip&longs;i pate­ant. Mox perno&longs;cat multiplices uaria&longs;que &longs;pecies terrarum, &longs;uccorum, gem­marum, lapidum, marmorum, &longs;axorum, metallorum, mi&longs;torum: tum habe­at cognitam omnem omnis operis &longs;ub terra faciendi rationem. Nota de­nique ip&longs;i &longs;int artificia materiæ experiendæ, & parandæ ad excoctionem, quæ etiam ip&longs;a e&longs;t admodum diuer&longs;a. Nam aliam exigit aurum & argentum, aliam æs, aliam argentum uiuum, aliam ferrum, aliam plumbum, & in eo ip&longs;o di&longs;similem candidum ac cinereum uel nigrum. Quamuis autem ars &longs;uccos liquidos coquendi ad &longs;pi&longs;situdinem e&longs;&longs;e &longs;ecreta à metallica po&longs;sit uideri, tamen quia ijdem &longs;ucci effodiuntur etiam in terra den&longs;ati, aut excoquun­tur ex quibu&longs;dam terrarum lapidúmue generibus, quæ metallici effodiunt, & quorum quædam metallis non carent, ab ea &longs;cparari non debet, quæ excoctio iterum non e&longs;t &longs;implex, etenim alia e&longs;t &longs;alis, alia nitri, alia aluminis, alia atramenti &longs;utorij, alia &longs;ulfuris, alia bituminis. Metallicus præterea &longs;it oportet multarum artium & di&longs;ciplinarum non ignarus: Primo Philo&longs;o­phiæ, ut &longs;ubterraneorum ortus & cau&longs;as, naturasque no&longs;cat: Nam ad fodien­das uenas faciliore & commodiore uia perueniet, & ex effo&longs;is uberiores ca­piet fructus. Secundo Medicinæ, ut fo&longs;&longs;oribus & alijs operarijs proui­dere po&longs;sit, ne in morbos, quibus præ cæteris urgentur, incidant: aut &longs;i inciderint, uel ip&longs;e eis curationes adhibere, uel ut medici adhibeant cura­re. Tertio A&longs;tronomiæ, ut cogno&longs;cat cœli partes, atque ex eis uenarum ex­ten&longs;iones iudicet. Quarto Men&longs;urarum di&longs;ciplinæ, ut et metiri queat, quàm alte fodiendus &longs;it puteus, ut pertineat ad cuniculum u&longs;que qui eò agitur, & certos cuique fodinæ, præ&longs;ertim in profundo, con&longs;tituere fines terminosque. Tum numerorum di&longs;ciplinæ &longs;it intelligens, ut &longs;umptus, qui in machinas & fo&longs;siones habendi &longs;unt, ad calculos reuocare po&longs;sit. Deinde Architectu­ræ, ut diuer&longs;as machinas &longs;ub&longs;tructione&longs;que ip&longs;e fabricari, uel magis fabri­candi rationem alijs explicare queat. Po&longs;tea Picturæ, ut machinarum ex­empla deformare po&longs;sit. Po&longs;tremo Iuris, maxime metallici &longs;it peritus, ut & alteri nihil &longs;urripiat, & &longs;ibi petat non iniquum, munu&longs;que alijs de iure re­&longs;pondendi &longs;u&longs;tineat. Itaque nece&longs;&longs;e e&longs;t ut is, cui placent certæ rationes & præcepta rei metallicæ hos aliosque no&longs;tros libros &longs;tudio&longs;e diligenterque le gat, aut de quaque re con&longs;ulat experientes metallicos, &longs;ed paucos inueni­et gnaros totius artis. Etenim plerunque alius fodiendi rationem tenet: alius percepit &longs;cientiam lauandi, alius arte excoquendi confidit: alius di&longs;cipli­nam terræ metiendæ occultat: alius artificio&longs;e fabricatur machinas: alius denique iuris metallici peritus e&longs;t. At nos ut inueniendorum & conficiendo­rum metallorum &longs;cientiam non perfecerimus, hominibus certè &longs;tudio&longs;is ad eam percipiendam magnum afferemus adiumentum. Verum accedamus ad in&longs;titutam rationem.

Cvm &longs;emper fuerit inter homines &longs;umma de metallis di&longs;&longs;en&longs;io, quod alij eis præconium tribuerent, alij ea grauiter uituperarent, ui&longs;um mihi e&longs;t, antequam metallica præcepta tradam, ueritatis inue&longs;tigandæ cau&longs;a rem ip&longs;am diligenter expendere. Ordiar autem ab utilitatis quæ&longs;tione, quæ duplex e&longs;t, aut enim quæritur, utilis nec ne &longs;it ars metallica his qui uer&longs;antur in eius &longs;tudio: aut reliquis hominibus utilis ne &longs;it, an inutilis. Qui metallicam cen&longs;ent inutilem e&longs;&longs;e his, qui &longs;uum &longs;tudium in ip&longs;a collo­cant, aiunt primo uix cente&longs;imum quemque fodientem metalla, uel id genus alia, fructus ex ea re capere. Sed metallicos, quia omnes &longs;uas opes certas & bene con&longs;titutas committunt dubiæ & lubricæ fortunæ, plerunque &longs;pe falli, &longs;umptibusque & iacturis exhau&longs;tos amari&longs;simam tandem uitam, & mi­&longs;errimam degere. Verum i&longs;ti non uident quantum di&longs;tet doctus & u&longs;u pe­ritus metallicus ab artis ignaro atque imperito, hic &longs;ine ullo delectu & di&longs;­crimine fodit uenas, ille eas experitur atque tentat: Sed quia inuenit uel ni­mis angu&longs;tas & duras, uellaxas & putres, ex eo colligit ip&longs;as utiliter fodi non po&longs;&longs;e: itaque fodit &longs;electas tantum: quid igitur mirum? rerum metalli­carum imperitum damnum facere? peritum uero fructus ex fo&longs;sione cape­re uberrimos? Contingit idem agricolis. Nam qui terram arant, &longs;iccam pariter & den&longs;am & macram, eique mandant &longs;emina, tantam non faciunt me&longs;­&longs;em, quantam hi qui &longs;olum pingue ac putre colunt, & in eo faciunt &longs;emen­tem. Cum autem multo plures metallici &longs;int artis imperiti quàm periti, fit ut metallorum fo&longs;sio perpaucis emolumento &longs;it, detrimentum afferat mul­tis. Siquidem uulgus metallicorum, quod e&longs;t cognitionis uenarum rude ig narumque, non raro & operam & oleum perdit. Id enim magna ex parte &longs;o­let accurrere ad metalla, cum uel propter magnum & graue æs alienum, quo &longs;e ob&longs;trinxit, mercaturam depo&longs;uerit, uel laboris commutandi gratia relique­rit falcem & aratrum. Quamobrem &longs;i quando incidit in uenas metallorum aliorúmue fo&longs;silium fœcundas, id bona magis fortuna accidit, quàm ali­qua &longs;ubtili animaduer&longs;ione. Quod autem metallica multos auxerit diui­tijs ex hi&longs;torijs intelligimus, etenim inter &longs;criptores antiquos con&longs;tat ali­quot re&longs;pub. florentes, nonnullos reges, plurimos homines priuatos ex metallis eorúmue ramentis diuites e&longs;&longs;e factos. Quam rem multis claris & illu&longs;tribus exemplis u&longs;us, in primo libro De ueteribus & nouis metallis in&longs;cripto dilataui atque explicaui, ex quibus exemplis apparet metallicam &longs;uis cultoribus e&longs;&longs;e utili&longs;simam. Dein de ijdem reprehen&longs;ores dicunt me­tallicæ quæ&longs;tum minime e&longs;&longs;e &longs;tabilem, magni&longs;que laudibus efferunt agricul­turam. Quàm autem uere hoc dicant non uideo: cum argentaria metalla Fribergi ad annos iam quadringentos inexhau&longs;ta durent, plumbaria Go&longs;e lariæ ad &longs;excentos, quorum utrunque ex annalium monumentis conquiri pote&longs;t: Schemnicij uero & Cremnicij communia argenti et auri ad octin gentos, quod antiqui&longs;sima incolarum priuilegia loquuntur. Sed dicunt &longs;ingularum fodinarum quæ&longs;tum &longs;tabilem non e&longs;&longs;e qua&longs;i uero metallicus uni fodinæ aut &longs;it aut addictus e&longs;&longs;e debeat, ac non multi communiter im­pen&longs;as faciant in metalla: aut peritus artis non fodiat alteram uenam, &longs;i pri­oris fortuna eius uotis amplius non re&longs;ponderit: attamen Schonbergij me talli, quod Fribergi e&longs;t, quæ&longs;tus &longs;upra hominis ætatem &longs;tabilis perman&longs;it. Verum mihi non e&longs;t in animo derogare aliquid de dignitate agriculturæ, minusque &longs;tabilem quæ&longs;tum metallicorum e&longs;&longs;e, non libenter modo, &longs;ed etiam &longs;emper fatebor, quod uenæ tandem de&longs;inant effundere metalla, cum agri in perpetuum efferre fruges &longs;oleant. Sed metallicorum quæ&longs;tus quo minus e&longs;t &longs;tabilis, eò e&longs;t uberior, ut inita ratione quod &longs;tabilitati dee&longs;t, ubertate reperiatur æquari: Etenim fodinæ plumbariæ quæ&longs;tus annuus cum fru­ctibus agri optimi comparatus, ip&longs;is triplus aut minimum duplus e&longs;t. Quot ergo partibus antecedit ei&longs;dem fructibus quæ&longs;tus argentariæ uel aurariæ uenæ? Quocirca uere ac &longs;cite Xenophon &longs;crip&longs;it de Athenien&longs;ium argen­tarijs metallis. E&longs;t terra in qua, &longs;i &longs;ementem feceris, non fundit fruges, &longs;i ue­ro eam foderis, multo plures alit, quàm &longs;i fruges ferret. Habeant igitur &longs;ibi agricolæ uberes campos colantque colles fertiles frugum gratia: metalli­cis ualles tenebrico&longs;as relinquant, & montes &longs;teriles, ut ex ip&longs;is eruant gen­mas & metalla, non precia modo frugum, &longs;ed rerum omnium quæ uendun tur. Tum dicunt periculo&longs;um e&longs;&longs;e metallicæ operam dare, quod metallo­rum fo&longs;&longs;ores interimantur modo ab aere pe&longs;tifero, quem &longs;piritu ducunt, modo haurientes puluerem pulmones exulcerantem, macie extabe&longs;cant: modo intereant, ruinis montium oppre&longs;si: nunc uero de &longs;calis in puteos delap&longs;i brachia, crura, ceruices frangant, nullum autem utilitatis fructum tanti æ&longs;timare debere, ut propter eius magnitudinem &longs;alus hominis & uita ad ducatur in maximum quodque periculum & extremum di&longs;crimen. Hæc quidem fateor perquam grauia e&longs;&longs;e atque adeo plena terroris & periculi, ut ip&longs;orum uitandorum cau&longs;a cen&longs;erem metalla fodienda non e&longs;&longs;e, &longs;i uel &longs;æpius in ea incurrerent metallorum fo&longs;&longs;ores, uel ab eis &longs;ibi nulla ratione cauere po&longs; &longs;ent. Qui enim non potior e&longs;&longs;et uiuendi ratio, quam uel uniuer&longs;a po&longs;siden­di, nedum metalla? quanque qui &longs;ic perit, po&longs;sidet quidem nulla, &longs;ed ea re­linquit hæredi. Cum autem raro eiusmodi accidant, & improuidis dun­taxat fo&longs;&longs;oribus, metallicos non ab&longs;terrent à fo&longs;sione metallorum, ut nec à &longs;uo artificio fabros materiarios ab&longs;terret unus aliquis ex ip&longs;is, qui, quia incaute egit, ab alto ædificio delap&longs;us animam efflauit. I&longs;ta re&longs;pondi ad &longs;in­gula, quæ mihi obijcere &longs;olent hi, qui uociferantur rem metallicam &longs;uis cul­toribus e&longs;&longs;e inutilem, cum quod &longs;umptus impendant ad incertum ca&longs;um, tum quod ip&longs;a commutabilis &longs;it & pernicio&longs;a. Nunc uenio ad eos qui e­andem cæteris hominibus utilem non e&longs;&longs;e aiunt, quia &longs;cilicet metalla & gemmæ, & reliqua fo&longs;silium genera ip&longs;is inutilia &longs;int. Quod contendunt partim probare argumentis, & exemplis, partim conuitio à nobis extor­quere: utuntur autem primo his argumentis. Terra non occultat & ab o­culis remouet ea quæ hominum generi utilia &longs;unt & nece&longs;&longs;aria, &longs;ed ut bene­fica benignaque mater maxima largitate fundit ex &longs;e&longs;e, & in a&longs;pectum lu­cemque profert herbas, legumina, fruges, fructus arborum: at fo&longs;silia in pro­fundo penitus ab&longs;trudit, eruenda igitur non &longs;unt. Quia uero ip&longs;a eruunt homines &longs;celerati, quos ut poetæ loquuntur, ferrea i&longs;ta ætas progignit, Ouidius eam audaciam merito in&longs;equitur his uer&longs;ibus.

Nec tantum &longs;egetes alimentaque debita diues

Po&longs;cebatur humus, &longs;ed itum e&longs;t in ui&longs;cera terræ,

Qua&longs;que recondiderat, Stygijsque admouerat undis,

Effodiuntur opes, irritamenta malorum.

Iamque nocens ferrum ferroque nocentius aurum

Prodierat, prodit bellum.

Alterum eorum argumentum e&longs;t: Metalla nullum utilitatis fructum ho mini præbent, eaigitur &longs;crutari non debemus. Cum enim homo con&longs;ter ex animo & corpore, neutrum eget fo&longs;silibus: animi nanque pa&longs;tus &longs;uaui&longs;si­mus e&longs;t contemplatio naturæ, optimarum artium di&longs;ciplinarumque co­gnitio, perceptio uirtutum, in quibus optimis rebus &longs;i &longs;e exerceat &longs;atu­ratus bonarum cognitionum epulis nullius rei de&longs;iderio tenetur. Corporis uero natura quamuis uictu ue&longs;tituque nece&longs;&longs;ario contenta &longs;it, fruges tamen terræ atque diuer&longs;i generis animantes, ip&longs;i &longs;uppeditant mirabilem cibi & potionis copiam, qua commodi&longs;sime alitur, auge&longs;cit, uitam ad multum tem­poris producit. Linum autem & lana multorumque animalium pelles cor­pori ue&longs;titum dant copio&longs;um et parabilem ac minime carum, delicatum ue­ro nec difficilem inuentu arborum lanugo, quod &longs;ericum appellatur, & bombicis telæ, ut nihil pror&longs;us ip&longs;i opus &longs;it metallis penitus in terra abdi­tis & maxiam ex parte precio&longs;is. Quare quod ab Euripide dictum e&longs;t ferunt probari in omni doctorum hominum cœtu, atque id merito &longs;emper in ore habui&longs;&longs;e Socratem.

Non opera &longs;unt argentea atque purpura

Vitæ hominum, &longs;ed magis tragœdis u&longs;ui.

Laudant etiam hoc Timocreontis Rodij: Vtinam cæce Plute nec in ter ra, nec in mari, nec in continente appareres, &longs;ed habitares in Tartaro & A­charonte, ex te enim omnia oriuntur mala quæ &longs;ubeunt homines. Ad cœ lum laudibus extollunt uer&longs;us Phocylidis.

Aurum atque argentum damno e&longs;t mortalibus, aurum

Dux &longs;celerum, uitæ pe&longs;tis, rerumque ruina,

O utinam clades non delectabilis e&longs;&longs;es,

Te propter fiunt raptus, homicidia, pugnæ,

Fratribus infen&longs;i fratres, nati&longs;que parentes,

Placet præterea eis illud Naumachij: argentum puluis & aurum.

Puluis areno&longs;o pelagi quicunque lapilli

Littore quique iacent fluuiorum margine &longs;par&longs;i.

Contra uituperant hos Euripidis uer&longs;us.

Plutus deus &longs;apientibus, &longs;unt cætera

Nugæ, &longs;imulque uerborum præ&longs;tigiæ.

Item hos Theognidis, Te pulcherrime & ò placidi&longs;sime Plute deorum Dum teneam, po&longs;sum uel malus e&longs;&longs;e bonus.

In&longs;ectantur Ari&longs;todemum Spartanum quod dixerit: pecuniæ uir, pau­per nullus neque bonus e&longs;t, neque honoratus. Reprehendunt hæc Timo­clis carmina.

Argentum & anima & &longs;anguis e&longs;t mortalibus..

Cuius &longs;ibi qui non conge&longs;sit copiam,

Vagatur ille uiuos inter mortuus.

Accu&longs;ant denique Menandrum quod &longs;crip&longs;erit.

Epicharmus e&longs;&longs;e prædicat Deos, aquam,

Vento&longs;que & ignem, terram, &longs;olem, &longs;ydera.

At ip&longs;e iudico e&longs;&longs;e Deos utiles

Aurum argentumque no&longs;trum, nanque &longs;i domi

Ponens tuæ locaueris hos, quicquid uoles

Petas licet, tibi contingent omnia:

Ager, domus, &longs;eruique & opera argentea,

Nec non amici, iudices, te&longs;tes, modo

Largire, nam deos mini&longs;tros po&longs;sides.

Hæc præterea premunt argumenta, metallorum fo&longs;sionibus agri ua&longs;tantur, quo circa quondam Italiæ cautum e&longs;t lege, ne quis metallorum cau&longs;a ter ram foderet, & agros illos uberrimos, ac uineta oliuetaque corrumperet, &longs;yl­uæ & nemora &longs;ucciduntur, nam lignis infinitis opus e&longs;t ad &longs;ub&longs;tructiones, ad machinas, ad metalla excoquenda. Syluis autem & nemoribus &longs;ucci&longs;is exterminantur uolucres & be&longs;tiæ, quarum pleræque homini cibus &longs;unt lau­tus & &longs;uauis. Venæ metallicæ lauantur, quæ lotura, quia uenenis inficit riuos & fluuios, pi&longs;ces aut necat, aut ex eis abigit. Cum igitur incolæ re­gionum propter agrorum, &longs;yluarum, nemorum, riuorum, fluminum ua&longs;ti­tatem incurrant in magnam difficultatem rerum, quæ &longs;uppeditant ad ui­ctum, parandarum: propter lignorum inopiam maiorem impen&longs;am faciant in ædificia extruenda, palàm ante oculos omnium e&longs;t, plus in fo&longs;sione detri menti e&longs;&longs;e, quàm in metallis emolumenti, quæ fo&longs;sione pariuntur. Deinde exemplis acriter pugnantes, contra metalla clamant, præ&longs;tanti&longs;simum quen­que uirum uirtutibus contentum ea neglexi&longs;&longs;e: laudantque Biantem pro­pterea quod i&longs;ta ludibria fortunæ ne &longs;ua quidem putauerit, eius enim pa­triam Prienem cum cepi&longs;&longs;ent ho&longs;tes, & &longs;ui ciues onu&longs;ti rebus precio&longs;is de­di&longs;&longs;ent &longs;e&longs;e in fugam, interrogatus à quodam cur nihil de &longs;uis bonis &longs;ecum efferret, re&longs;pondit: omnia mea mecum porto. Et Socrates inquiunt acce pit uiginti minas ad &longs;e mi&longs;&longs;as ab Ari&longs;tippo grato di&longs;cipulo, &longs;ed eas Dei iu&longs;&longs;u a&longs;pernatus eidem remi&longs;it. Ari&longs;tippus autem in hac re &longs;ecutus præ­ceptorem aurum &longs;preuit, ac pro nihilo putauit. Cum enim iter faceret u­nà cum &longs;eruis, & ij præ auri pondere tardius irent, iu&longs;sit eos tantum ip&longs;i­us retinere, quantum &longs;ine labore ferre po&longs;&longs;ent, reliquum de&longs;e abijcere. Quin Anacreon Teius uetus atque nobilis poeta quinque talenta, quibus à Polycrate donatus fuit, cum de ijs duas noctes &longs;olicitus fui&longs;&longs;et, reddidit dicens, non e&longs;&longs;e digna curis, quæ &longs;int &longs;u&longs;cipienda de ip&longs;is. Nobiles item & egregiè fortes imperatores fuerunt philo&longs;ophorum &longs;imiles auri argentique de&longs;picientia ac contemptione: &longs;iquidem Phocion Athenien&longs;is, qui &longs;æpius dux exercitus fuit, magnum auri pondus, &longs;ibi dono mi&longs;&longs;um ab Alexandro Macedonum rege, paruum duxit & contemp&longs;it. & M. Curius aurum, Fabricius Lu&longs;cinus argentum & æs referre Samnitibus iu&longs;sit. Sed etiam re&longs;pub. quædam aurum & argentum legibus & in&longs;titutis ab u&longs;u et tractatione &longs;uorum ciuium exclu&longs;erunt. Etenim Lacædemones decreto & di&longs;ci plina Lycurgi diligenter inquirebant in &longs;uos ciues, ea po&longs;siderent nec ne, po&longs;&longs;e&longs;&longs;or autem deprehen&longs;us pœnas legibus & iudicio dedit. & oppidi ad Tigrim, quod Babytace nominabatur, incolæ atque habitatores aurum defodiebant in terra, ne quis eo uteretur. & Scytarchæ u&longs;um auri argen­tique condemnabant, ut auaricia &longs;e abdicarent. Tum metalla conuicijs ia­ctantur. Primo autem petulanter i&longs;ti maledicunt auro & argento, uocantquefune&longs;tas & nefarias pe&longs;tes humani generis, nam ea qui po&longs;sident maximo in periculo &longs;unt, quos deficiunt, po&longs;&longs;e&longs;&longs;oribus tendunt in&longs;idias, quam­obrem utri&longs;que &longs;æpenunero cau&longs;a interitus & exitij fuerunt. Siquidem Po­lymne&longs;tor rex Thracum, ut potiretur auro, interfecit Polydorum illu&longs;trem ho&longs;pitem & filium Priami, &longs;oceri &longs;ui & ueteris amici. The&longs;auros quoqueauri argentique ut raperet Pygmaleon Tyriorum rex &longs;ororis maritum & &longs;a­cerdotem, nullam habens rationem neque affinitatis, neque religionis, ob­truncauit. Auri gratia Eriphyle Amphiaraum maritum ho&longs;ti prodidit. La&longs;thenes Olynthum urbem Philippo Macedoni: Sp. Tarpeij filia auro corrupta Sabinos in arcem Romanam accepit. C. Curio patriam auro uendidit Cæ&longs;ari dictatori. At Ae&longs;culapio &longs;ummo medico, & ut habitus e&longs;t, Apollinis filio, aurum interitus cau&longs;a fuit. Similiter M. Cra&longs;&longs;us cum auro Parthorum inhiaret, profligatus una cum filio & undecim legioni­bus, ho&longs;ti ludibrio fuit. Is enim aurum liquidum infundens in rictum in­terfecti dixit: Aurum &longs;iti&longs;ti, aurum bibe. Sed quid multis hi&longs;toriarum ex­emplis hic nobis opus e&longs;t? cum uideamus diebus ferè &longs;ingulis propter au rum argentúmue fores effringi, perfodi parietes, mi&longs;eros uiatores occidi, ab i&longs;to rapaci & crudeli genere hominum nato ad furta, ad &longs;acrilegia, ad ex­cur&longs;iones & latrocinia, fures contra correptos &longs;u&longs;pendi, &longs;acrilegos uiuos comburi, latronum artus rota confringi, bella quoque non exitio&longs;a tantum ijs quibus inferuntur, &longs;ed ijs etiam qui ea faciunt, geri propter eadem. Quinetiam ea ip&longs;a, dicunt, dant facultatem ad omne flagitium, uirginum &longs;cilicet corruptelas, & adulteria, & ince&longs;ta, &longs;tupra denique quæ per uim of­feruntur. Itaque Poetæ cum fingunt louem in aureum imbrem uer&longs;um, atqueillap&longs;um in &longs;inum Danaes, non aliud uolunt, quàm ip&longs;um auro muni&longs;&longs;e &longs;ibi tutam uiam, qua ingrederetur in turrim ad uitium faciendum uirgini. Præterea auro & argento multorum fides labefactatur, emuntur iudicia, infinita &longs;celera eduntur. Etenim ut Propertius inquit,

Aurea nunc uere &longs;unt &longs;ecula, plurimus auro Venit honos, auro conciliatur amor.

Auro pul&longs;a fides, auro uenalia iura, Aurum lex &longs;equitur, mox &longs;ine lege pudor.

Et Diphilus

Auro puto nihil quicquam potentius,

Illo &longs;ecantur, illo fiunt omnia.

Optimus igitur qui&longs;que i&longs;ta meritò ac iure contemnit, & pro nihilo du­cit. Illudque dicit &longs;enis Plautini:

Odi ego aurum, multa multis &longs;æpe &longs;ua&longs;it perperam.

Ibi uero etiam Poetæ acerbe, & contumelio&longs;e inuehuntur in pecuniam ex auro & argento conflatam. Inprimis autem Iuuenalis:

Quando quidem inter nos &longs;ancti&longs;sima diuitiarum

Maie&longs;tas, & &longs;i fune&longs;ta pecunia templo

Nondum habitas, nullas nummorum ereximus aras.

Et in alio loco.

Prima peregrinos ob&longs;cœna pecunia mores

Intulit, & turpi fregerunt &longs;ecula luxu

Diuitiæ molles.

Et plerique uehementer laudant rerum permutationem, qua ante repertam pecuniam quondam homines u&longs;i &longs;unt, & nunc &longs;implices quædam natio­nes utuntur. Deinde reliquis metallis grande conuitium faciunt, impri­mis uero ferro, quo nulla pernities maior hominum uitæ afferri potuit: etenim ex eo efficiuntur gladij, pila, ha&longs;tæ, conti, &longs;agittæ, quibus homi­nes uulnerantur, & cædes, latrocinia, bella fiunt, quæ res cum Plinio &longs;to­machum moui&longs;&longs;et, &longs;crip&longs;it: ferro utimur non cominus &longs;olum, &longs;ed etiam mi&longs;­&longs;ili uolucrique, nunc tormentis excu&longs;&longs;o, nunc lacertis, nunc uero pennato, quam &longs;celerati&longs;simam humani ingenij fraudem arbitror. Siquidem ut ocy­us mors perueniret ad hominem, alitem illam fecimus, pennasque ferro de­dimus. Veruntamen mi&longs;sile in unius corpore figitur, item &longs;agitta &longs;iue e­am mittat arcus, &longs;iue &longs;corpio, &longs;iue catapulta, at ferreus bombardæ globus in aerem expre&longs;&longs;us, per multorum corpora ire pote&longs;t, & nullum marmor &longs;ax­úmue obiectum tam durum e&longs;t, ut ip&longs;um &longs;uo ictu &longs;uaque ui non perfringat Quocirca alti&longs;simas turres æquat &longs;olo, et muros firmi&longs;simos findit, perrumpit, di&longs;ij cit: ut certè bali&longs;tæ, quæ mittunt &longs;axa, & arietes atque alia ueterum tor menta, quæ murum percutiunt, & propugnacula deijciunt, cum bom­bardis comparata, non magnam uim habere uideantur. Quæ bombardæ, quia horribiles fundunt &longs;onos & fremitus, non &longs;ecus ac &longs;i tonitrua e&longs;&longs;ent: emittunt ex &longs;e flammas coru&longs;cantes, ut fulgetra, ædificia quæque affligunt, comminuunt, di&longs;sipant, ignem euomunt & incendium excitant, non ali­ter atque fulminum iactus: de no&longs;træ ætatis impijs hominibus diceretur re ctius, quàm quondam de Salmoneo, fulmina eos eripui&longs;&longs;e loui et à mani­bus extor&longs;i&longs;&longs;e, imò uero hanc perniciem hominum ab inferis emi&longs;&longs;am in terras, ut plures unò ictu concidentes ad &longs;e raperet orcus. Sed quoniam bombardæ quæ in manu teneri po&longs;&longs;unt, hodie raro &longs;iunt ex ferro, magnæ nunquam, &longs;ed ex æris & plumbi candidi quadam mi&longs;tione, idcirco in æs & plumbum plura maledicta conferunt, quàm in ferrum. Hocloco eti­am commemorant æneum Phalaridis taurum, æneum Pergamenorum bouem, canem ferreum, eculeum, manicas, compedes, cuneos, uncos, lami­nas ignitas. His homines crudeliter torti, confitentur maleficia & facino­ra, quæ nunquam commi&longs;erunt, atque innocentes omni &longs;upplicio mi&longs;errime &longs;ic ex cruciati necantur. Plumbum etiam nigrum pe&longs;tiferum et nocens e&longs;&longs;e, eoque liquido puniri homines, ex hoc carmine Horatij, de fortuna loquen tis conuincitur.

Te &longs;emper anteit &longs;æua nece&longs;sitas

Clauos trabaleis, & cuneos manu

Ge&longs;tans ahena, nec &longs;euerus

Vncus abe&longs;t, liquidumque plumbum.

Vtuero magis odium concitent in hoc metallum, non &longs;ilent de plum­batis & globulis paruarum bombardarum ex eo factis, & læ&longs;ionis necisquecau&longs;am in ip&longs;um conferunt. Itaque cum natura in profundo terræ metalla pe nitus ab&longs;tru&longs;erit, ad u&longs;us uitæ non &longs;int nece&longs;&longs;aria, &longs;preta &longs;unt ab optimo quo que uiro & repudiata, effodienda non &longs;unt, & cum effo&longs;&longs;a &longs;emper mul torum & magnorum malorum cau&longs;a extiterint: &longs;equitur ip&longs;am etiam ar­tem metallicam hominum generi utilem non e&longs;&longs;e, &longs;ed noxiam exitio&longs;amque. I&longs;tis autem tragœdijs uiri boni complures ita perturbantur, ut odium acer bi&longs;simum in metalla concipiant, eaque pror&longs;us non gigni uelint, aut genita à nemine omnium effodi. Sed quo magis &longs;ingularem illorum integrita­tem & innocentiam bonitatemque laudo, eò maiori curæ mihi erit, ut om­nis error ex eorum animis extirpetur, ac funditus tollatur, utque aperiatur &longs;ententia uera, & humano generi perutilis. Primum qui metalla accu&longs;ant & ea u&longs;u abdicant, non uident&longs;e Deum ip&longs;um accu&longs;are, & &longs;celerum dam­nare, ut quem res qua&longs;dam fru&longs;tra ac &longs;ine cau&longs;a condidi&longs;&longs;e autument, & malorum autorem e&longs;&longs;e putent, quæ &longs;anè &longs;ententia pijs hominibus & peri tis uiris digna non e&longs;t. Deinde, metalla certè terra non recondit in profun­do, propterea quod ea ab hominibus fodi non uelit, &longs;ed quia prouida &longs;o lersque natura &longs;uum cuique rei locum dedit, ea gignit in uenis et fibris commi&longs;&longs;urisque &longs;axorum, tan quam in ua&longs;is proprijs, & materiæ receptaculis: etenim in reliquis elementis aut gigni non po&longs;&longs;unt, quòd ip&longs;is materia de&longs;it, aut genita in aere, id quod perraro euenit, non reperiunt locum con&longs;i&longs;tendi, &longs;ed &longs;ua ui &longs;uoque pondere deor&longs;um in terram feruntur. Cum igitur metal­la &longs;edem propriam et &longs;tabilem habeant in ui&longs;ceribus terræ, quis non uidet i&longs;tos, id quod uolunt probabili argumentatione non concludere? Sed di­cunt: quanquam metalla &longs;unt in terra, ut in proprio &longs;ui ortus loco locata, quia tamen inclu&longs;a & abdita latent in occulto, non &longs;unt eruenda. Ego au­tem i&longs;tis reprehen&longs;oribus nimium mole&longs;tis pro metallis pi&longs;ces regeram, quos occultos & latentes in aquis, marinis etiam, capimus, cum multo magis alienum &longs;it ab hominis terreni animalis uita maris interiora, quàm terræ ui&longs;cera &longs;crutari. Siquidem ut aues ad liberè uolitandum per aerem natæ &longs;unt, ita pi&longs;ces ad peruagandas aquas, cæteris autem animantibus natura dedit terram, ut in ea habitent, homini præterea ut ip&longs;am colat, & ex eius cauernis metalla aliaque fo&longs;silia eliciat. Rur&longs;us ijdem dicunt pi&longs;ci­bus ue&longs;cimur, at fo&longs;&longs;ilibus neque fames &longs;itisque depellitur, neque utilia &longs;unt ad corpus ue&longs;tiendum: quod e&longs;t alterum argumentum, quo contendunt pro­bare, metalla eruenda non e&longs;&longs;e. Verum homo &longs;ine metallis non pote&longs;t pa rare ea, quæ &longs;uppeditant ad uictum & ad ue&longs;titum. Etenim cum res ru&longs;ti­ca maximam uictus copiam præbeat no&longs;tris corporibus, primum nullus labor ab&longs;oluitur & perficitur &longs;ine in&longs;trumentis, &longs;iquidem terra &longs;ubigitur uomeribus & dentalibus, dolabra refo diuntur præfractæ &longs;tirpes & radi­ces &longs;ummæ, &longs;emen &longs;par&longs;um occatur, &longs;eges &longs;arritur & runcatur: matura fru ges falcibus cum parte culmi deme&longs;&longs;a in area deteritur, aut &longs;picæ eius reci &longs;æ conduntur in horreum, & po&longs;tea tribulis tunduntur, ac uannis expur­gantur, pura denique frumenta & legumina granario inferuntur, ex quo pro­muntur rur&longs;us cum res hæc po&longs;tulat, aut flagitat nece&longs;sitas. Iam ad fructus meliores & uberiores capiendos ex arboribus & fruticibus nobis opus e&longs;t pa&longs;tinatione, putatione, in&longs;itione, quæ iterum &longs;ine in&longs;trumentis fieri non queunt, ut necliquores, lac dico, mel, uinum, oleum &longs;ine ua&longs;is coer­cere & continere po&longs;&longs;umus: nec tot generum animantes &longs;ine &longs;tabulis tue­ri à pluuia diutina et à frigore intolerabili. In&longs;trumenta autem ru&longs;tica ple raque &longs;unt ferrea, ut uomer, dentale, dolabra, dentes quos habet occa, &longs;ar­culum, runcina, falx fœnaria, &longs;tramentaria, arboraria, uineatica, rutrum, &longs;cal­pellum, furcæ, &longs;cirpiculæ: ua&longs;a uero ænea uel plumbea. Atneque in&longs;tru­menta uasáue lignea &longs;ine ferro &longs;unt fabricata: neque cella uinaria, uel olea­ria, neque &longs;tabulum, neque ulla alia uillæ pars &longs;ine in&longs;trumentis ferreis potu­it ædificari. Deinde &longs;iue ex pecuarijs pa&longs;tionibus abducantur ad lanienam taurus, ueruex, hædus & alia eiu&longs;dem generis animalia, &longs;iue ex uillaticis auiarius coco tradat pullum, gallinam, eapum, num &longs;ine &longs;ecuribus aut cul tris animantes &longs;ecari ac diuidi po&longs;&longs;unt? Vt nihil hic dicam de ahenis, et co calis æneis, quia ad coquendas carnes eundem u&longs;um afferant fictilia, quæ ne ip&longs;a quidem &longs;ine in&longs;trumentis à figulo fingi formarique queunt, ut nec &longs;ine ferro in&longs;trumenta ulla ex ligno fieri. Cum autem homini præterea uictum præbeant uenatio, aucupium, pi&longs;catus, nónne uenator ceruum ir­retitum uenabulo tran&longs;uerberat? &longs;tantem currentémue &longs;agitta configit? uel globulo bombardæ traijcit? nónne auceps item tetraonem uel pha&longs;i­anum ictu &longs;agittæ conficit? aut in eius corpus globulum bombardæ im­mittit? Vt taceam tendiculas aliaque in&longs;trumenta, quibus capitur attagen & picus, aliæque &longs;ylue&longs;tres uolucres, ne &longs;ingulas intempe&longs;tiue nunc&longs;peci­atim per&longs;equar. Pi&longs;cator denique nónne hamo & uerriculo capit pi&longs;ces in mari, in maritimis uiuarijs, in pi&longs;cinis, in fluuijs? At hamus ferreus e&longs;t, & è uerriculo interdum plumbeas aut ferreas ma&longs;&longs;as appen&longs;as uidemus, pi&longs;­ces autem capti plerique mox cultris & &longs;ecuribus in fru&longs;ta &longs;ecantur aut ex­enterantur. Sed de uictu &longs;atis &longs;uperque dictum: Nunc dicam de ue&longs;titu, qui fit ex lana, lino, pennis, pilis, pellibus, corio. Verum oues primo ton­dentur, deinde lana pectitur: tum ducuntur fila, po&longs;tea &longs;tamen &longs;u&longs;penditur in pannuleio, &longs;ub quod &longs;ubit &longs;ubtegmen, idque pectine feritur, ut tandem ex filis tantum: uel ex filis & pilis fiat pannus. Linum uero uul&longs;um primo pectitur hamis. mox mergitur in aquas, rur&longs;usque &longs;iccatur: tum tu&longs;um &longs;ti­pario malleo uel confractum carminatur, deinde extenuatur in fila, po&longs;t­remo texitur tela. Sed artifex panni aut textor num aliquod habet in&longs;tru mentum non ferreum? uel ligneum &longs;ine ferro factum? iam &longs;arcinatori di&longs;­cin dendus pannus uel tela: num id &longs;ine cultro uel forfice faciet? num con­&longs;uet ullam ue&longs;tem &longs;ine acu? ne populus quidem tran&longs;marinus pennarum contextu corporis tegumentum faciet &longs;ine ijsdem in&longs;trumentis, nec pelli­ones ip&longs;is carere po&longs;&longs;unt cuiu&longs;cunque generis animantium &longs;uant pelles. Et &longs;utor indiget &longs;calpri, quo &longs;cindat coriu: cultri, quo radat: &longs;ubulæ, qua per­foret, ut po&longs;sit conficere calceos. Sed hæc tegumenta corporum uel texta uel &longs;uta &longs;unt. Ædificia uero quæ idem corpus tuentur ab imbribus, uen­tis, frigore, calore, non extruuntur &longs;ine &longs;ecuri, &longs;erra, terebro. Sed quid plu­ribus uerbis opus e&longs;t? Metallis ex u&longs;u hominum &longs;ublatis, tollitur omnis ratio & tuendæ &longs;u&longs;tentandæque ualetudinis, & tenendi cur&longs;um uitæ cul­tioris. Etenim homines fœdi&longs;simam et mi&longs;errimam uitam degerent inter fe ras, ni metalla e&longs;&longs;ent, redirent ad glandes atque &longs;ylue&longs;tria poma & pruna: herbis & radicibus euul&longs;is ue&longs;cerentur, unguibus foderent &longs;peluncas, in quibus noctu iacerent, interdiu in &longs;yluis & campis pa&longs;sim more be&longs;tiarum uagarentur, quæres quia hominis ratione, pre&longs;tanti&longs;sima & optima na­turæ dote, pror&longs;us e&longs;t indigna, adeóne qui&longs;quam erit &longs;tultus aut perti­nax, ut metalla ad uictum ue&longs;titumque nece&longs;&longs;aria e&longs;&longs;e, & ad uitam hominum tuendam pertinere, non concedat? Tum quia metallici plerumque fodiunt montes nihil frugum ferentes, & ualles tenebris circumfu&longs;as agris ua&longs;tita tem exiguam aut nullam inferunt. Po&longs;tremò ubi &longs;yluæ & nemora &longs;ucci­duntur, ibi fruticum et arborum radicibus extirpatis frumenta &longs;erunt, qul noui agri tam uberes breui efferunt fruges, ut damna, quæ lignis carius e­mendis faciunt incolæ, relarciant. Atque metallis, quæ ex uenis conflan­tur, alibi innumeræ uolueres, be&longs;tiæ edules, pi&longs;ces comparari, & ad loca monto&longs;a afferri po&longs;&longs;unt. Abeo ad exempla: Bias Prienen&longs;is capta patria nihil de rebus precio&longs;is exportauit ex urbe, ut uir qui habitus e&longs;t &longs;apiens, ab ho&longs;tibus &longs;ibi periculum non metuerit, quanquam hoc de eo dici uere non po&longs;sit, quod &longs;e coniecerit in fugam, non magna mihi res uidetur e&longs;&longs;e, iacturam horum etiam bonorum facere, perdita domo, prædijs, patria ip&longs;a, qua nihil charius. Quin ego iudicarem Biantem i&longs;tius generis bona contemp&longs;i&longs;se, ac pro nihilo puta&longs;&longs;e, &longs;i anteaquam patria capta e&longs;&longs;et, ea lar­gitus e&longs;&longs;et cognatis & amicis, aut di&longs;tribui&longs;&longs;et in egenti&longs;simos homines: nam idip&longs;um &longs;ine controuer&longs;ia feci&longs;&longs;et &longs;ua &longs;ponte, hoc, quod tantopere mi­ratur Græcia, ui ho&longs;tium coactus & fractus metu feci&longs;&longs;e uideri pote&longs;t. So­crates uero non &longs;preuit aurum, &longs;ed docendi precium noluit &longs;ibi per&longs;olui. At Ari&longs;tippus Cyrenen&longs;is &longs;i comporta&longs;&longs;et ip&longs;e atque &longs;erua&longs;&longs;et aurum, quod iu&longs;sit &longs;eruos de &longs;e abijcere, potui&longs;&longs;et emereres quæ expetuntur ad u&longs;us ui­tæ nece&longs;&longs;arias & propter ege&longs;tatem non habui&longs;&longs;et nece&longs;&longs;e adulari Diony­&longs;ium Siciliæ tyrannum, nec unquam ex eo nominatus fui&longs;&longs;et regius canis. Quocirca Dama&longs;ippus Horatianus carpens Staberum maximi æ&longs;timan­tem diuitias inquit:

Quid &longs;imile i&longs;ti

Græcus Ari&longs;tippus? qui &longs;eruos proijcere aurum

In media iu&longs;sit Libya, quia tardius irent

Propter onus &longs;egnes, uter e&longs;t in&longs;anior horum?

In&longs;anit enim qui pluris facit diuitias, quàm uirtutes. In&longs;anit etiam qui ea&longs;dem re&longs;puit, ac pro nihilo ducit, cum liceat ip&longs;is bene uti. Quod autem idem Ari&longs;tippus aliàs aurum ab nauigio proiecit in mare, animo magno & prudenti eam rem egit. Siquidem cum aduerteret e&longs;&longs;e piratarum &longs;ca­pham, in qua uehebatur, timuit de uita &longs;ua, numerauitque aurum, & cum id &longs;ponte eieci&longs;&longs;et in mare, tanquam feci&longs;&longs;et inuitus, ingemuit: &longs;ed po&longs;te­aquam eua&longs;i&longs;&longs;et ex periculo, dixit: ip&longs;um aurum perij&longs;&longs;e &longs;atius e&longs;t, quàm me perij&longs;&longs;e eius cau&longs;a. Verum e&longs;to, Philo&longs;ophi quidam & Anacreon Teius contemp&longs;erint aurum & argentum, Anaxagoras etiam Clazome­nius fundos, qui oues alerent, de&longs;eruit: & Crates Thebanus cum mole&longs;te ferret &longs;e rei familiaris, aliarumque curas &longs;u&longs;tinere, & his animum &longs;uum in contemplando di&longs;trahi, bonis, quæ ualerent octo talenta, relictis, atque&longs;umpto pallio & pera pauper omnem curam, cogitationem, operam ad philo&longs;ophiam contulit. Num quod i&longs;ti philo&longs;ophi hæc &longs;preuerint, omnes alij pecuariam rem non curarunt? non coluerunt agros? non habitarunt domos? certe multi contrà cum diuitijs affluerent præclare in &longs;tudijs &longs;ci­entiæ cognitionisque rerum diuinarum & humanarum uer&longs;ati &longs;unt, ut Ari­&longs;toteles, Cicero, Seneca. Sed Phocioni non erat integrum, aurum ab Alex­andro ad &longs;e mi&longs;&longs;um accipere. Si enim eo uti uolui&longs;&longs;et, tam rex quàm ip&longs;e incurri&longs;&longs;et in odium offen&longs;ionemque populi Athenien&longs;is: qui populus etiam po&longs;tea in uirum illum bonum ingratus fuit: nam eum compulit ad hoc, ut biberet cicutam. Quid autem M. Curio, & Fabricio Lu&longs;cino minus con­ueniens, quàm aurum ab ho&longs;tibus accipere? qui his machinis &longs;perabant eos po&longs;&longs;e labefactari, aut &longs;uis ciuibus in odium uenire uolebant, ut ip&longs;is Romanis inter &longs;e di&longs;sidentibus rempub. funditus euerterent. Sed Lycur gus debuerat auro & argento utendi præcepta tradere Spartanis, non res per &longs;e bonas tollere de medio. Babytacen&longs;es uero quis non uidet homi­nes fui&longs;&longs;e amentes & inuidos? poterant enim auro mercari ea quibus in­digebant: uel ip&longs;um donare finitimis populis, ut eos &longs;ibi donis benefici­is que deuincirent. Po&longs;tremo Scytarchæ &longs;olo auro argentique u&longs;u damnato, auaritia &longs;e non pror&longs;us abdicarunt, quod auarus etiam &longs;it aliorum bono­rum po&longs;&longs;e&longs;&longs;or, &longs;i eis non utitur. Nunc re&longs;pondendum e&longs;t ad conuitia, qui­bus res fo&longs;siles iactantur. Itaque aurum & argentum primò uocant pe&longs;tes hominum, quod po&longs;&longs;e&longs;&longs;oribus interitus & exitij cau&longs;a &longs;int: hoc autem mo­do quæ tandem res quam po&longs;sidemus, pe&longs;tis humani generis non dice­tur? an equus? an ue&longs;tis? an denique aliud &longs;imile? Vectus autem in equo in&longs;igni, aut uiator bene ue&longs;titus cau&longs;a latroni fuerit, ut ab eo occideretur, num igitur in equis non uehimur, &longs;ed pedibus iter facimus, quia prædo cædem fecit ut raperet equum? aut num ue&longs;titi non prodimus? &longs;ed nudi, quia gra&longs;&longs;ator ferro uitam uiatori eripuit, ut eum &longs;poliaret ue&longs;te? &longs;imilis e&longs;t po&longs;&longs;e&longs;sio auri & argenti. Quoniam uero his omnibus hominum uita be ne carere non pote&longs;t, cauebimus à prædatoribus, & quia &longs;emper non po&longs; &longs;umus ex eorum manibus effugere, e&longs;t proprium munus magi&longs;tratus, &longs;cele ratos & nefarios homines ad tortorem & carnificem rapere. Belli etiam cau&longs;a res fo&longs;siles non &longs;unt: ut enim cum unus aliquis Tyrannus magno a­more inflammatus in mulierem egregia forma, facit bellum oppidanis, i&longs;ti­u&longs;modi belli in effrenata tyranni libidine e&longs;t culpa, non in facie mulieris: Ita cum alius cæcus cupiditate auri & argenti bellum infert diuitibus po­pulis, metalla extra cau&longs;am ponere debemus, & omnem culpam in auari­tiam transferre. Nam furentes impetus & turpes actiones, quæiura gentium & ciuium comminuere & uiolare &longs;olent, oriuntur ex no&longs;tris uitijs. Quare non recte Tibullus in aurum contulit belli culpam, cum inquit:

Diuitis hoc uitium e&longs;t auri, nec bella fuerunt Faginus a&longs;tabat cum &longs;cyphus ante dapes.

At Virgilius dicit homicidij culpam in auaritia re&longs;idere de Polyme­&longs;tore loquens:

Fas omne abrumpit, Polydorum obtruncat, & auro

Vipotitur. quid non mortalia pectora cogis

Auri &longs;acra fames?

Et iterum recte, cum loquitur de Pigmaleone, qui Sicheum interfecit.

atque auri cæcus amore,

Clam ferro incautum &longs;uperat.

Fames enim & cupiditas auri aliarumque rerum reddit homines cæcos. Atque impia i&longs;ta pecuniarum cupiditas omnibus omni tempore & loco pro bro fuit & crimini. Quin etiam auaritiæ tantum dediti, quod eius &longs;erui e&longs;­&longs;ent, &longs;emper illiberales & &longs;ordidi &longs;unt habiti. Similiter auro & argento, & gemmis expugnauerit aliquis pudicitiam mulierum, multorum fidem labefactarit, emerit iudicia, innumera &longs;celera fecerit, iterum res fo&longs;siles in culpa non &longs;unt, &longs;ed inflammatus atque ignitus furor hominum, uel animorum cæca & impia cupiditas. Quan quam autem in aurum & argentum dicta, in pecuniam poti&longs;simum dicantur, tamen quia nominatim eam carpunt Po­etæ, ip&longs;orum conuicia infringenda &longs;unt: quod uno illo fieri pote&longs;t. His pecunia e&longs;t bono, qui ea bene utuntur: dat damnum aut malum, qui ma­le. Quamobrem recti&longs;sime Horatius:

Ne&longs;cis quid ualeat nummus, quem præbeat u&longs;um

Panis ematur, olus, uini &longs;extarius.

Atque etiam in alio loco.

Imperat aut &longs;eruit collecta pecunia cuique,

Tortum digna &longs;equi potius quàm ducere funem.

At homines ingenio&longs;i & &longs;olertes cum con&longs;idera&longs;&longs;ent rerum permutati­onem, qua quondam homines rudes u&longs;i &longs;unt, & hodie immanes quæ­dam & barbaræ nationes utuntur, qualis e&longs;&longs;et, id e&longs;t, quam difficilis factu & laborio&longs;a, reperierunt pecuniam. Ea uero nihil utilius excogitari potuit. Siquidem parua auri argentique ma&longs;&longs;a, precium e&longs;t rei magnæ & grauis. Itaque pecunia fretæ gentes multum inter &longs;e di&longs;tantes longeque &longs;eiuncta facil­lime faciunt mercaturas, quibus uita ciuilis uix carere pote&longs;t. Deinde ma­ledicta quæ dicuntur in ferrum, æs, plumbum, neip&longs;a quidem apud uiros prudentes & graues locum habent. Etenim ut illa metalla tollantur de me­dio, homines certè uehementius efferue&longs;centes iracundia, & effrenato furo re incitati, pugnis, calcibus, unguibus, dentibus tanquam feræ certabunt. Alij alijs fu&longs;tes impingent, alios lapidibus percutient, alios pro&longs;ternent, quin etiam homo hominem non &longs;olum ferro interficit, &longs;ed necat ueneno, inedia, &longs;iti: premit faucibus & &longs;trangulat, uiuum defodit in terra: immergit in aquas & &longs;uffocat, comburit, &longs;u&longs;pendit, ut faciat omne elementum particeps humanæ necis. Tum denique alius feris obijcitur: alius in mactati pecoris cadauer to tus in&longs;uitur, excepto capite, &longs;icque uermibus dilaniandus relin quitur: alium ui uarijs immer&longs;um, totum pariter murenæ di&longs;trahunt: alius oleo incoquitur: alius oliuo inunctus ligatu&longs;que mu&longs;cis & crabronibus uexandus proponitur: alius uirgis cæ&longs;us uel fu&longs;tibus mulctatus neci datur: alius &longs;axis facta lapida­tione obruitur: alius præcipitatur ex altis locis. Præterea homo &longs;ine metal lis cruciatur non uno modo? ut cum carnifex cereis ardentibus inguina ip­&longs;i & alas adurit: uel linteum imponit in os, id que per in&longs;pirationem &longs;en&longs;im & leni ter in fauces tractum, repente & uiolenter retrahit: uel manibus po&longs;t tergum illigatis, ip&longs;um fune paulatim in &longs;ublime tractum, &longs;ubito deijcit: uel &longs;imiliter à trabe religato &longs;axum grandis ponderis è pedibus funiculo appendit: uel de­nique eius artus torto di&longs;trahit. Itaque ex his intelligimus non metalla e&longs;&longs;e cul panda, &longs;ed no&longs;tra uitia, iram dico, crudelitatem, di&longs;cordiam, cupiditatem latè regnandi, auaritiam, libidinem. Sed exi&longs;tit hocloco quæ&longs;tio, utrum res fo&longs;­&longs;iles in numero bonorum habere debeamus, an reponere in malorum cœtu. Vniuer&longs;as quidem diuitias Peripatetici in bonorum numero duxerunt, & modo nominarunt externa, quod neque in animo neque in corpore, &longs;ed extra &longs;int. Tum autem ut multa alia dixerunt e&longs;&longs;e po&longs;&longs;e bona, quod his bene uelma uti &longs;it in no&longs;tra &longs;itum pote&longs;tate. Etenim boni uiri his bene utuntur, ei&longs;que &longs;unt utiles: mali, male, ei&longs;que inutiles &longs;unt. Socratis e&longs;t dictum, uinum ad ua&longs;a mu­tari, diuitias ad eorum, qui ip&longs;as po&longs;sident mores. Stoici uero quorum mos e&longs;t ut &longs;ubtiliter & argute di&longs;putent, quamuis diuitias ex bonorum choro &longs;u&longs;tu lerint, non tamen numerarunt in malis, &longs;ed in eo genere quod appellatur in­differens collocarunt. Etenim ip&longs;is uirtus e&longs;t una, bonum, uitium tantum modo malum, omne reliquum genus indifferens. Itaque ut ip&longs;i de hacre &longs;en tiunt, nihil intere&longs;t bene ualeat qui&longs;piam, an grauiter ægrotet: nihil inter­e&longs;t formo&longs;us &longs;it an deformis. Denique

Diues ne pri&longs;co natus ab Inacho

Nil intere&longs;t, an pauper & infima

De gente &longs;ub dio moreris.

At ego quidem non uideo cau&longs;am cur ei quod naturaliter & per &longs;e bonum e&longs;t, inter bona e&longs;&longs;e aliquid loci non debeat. Res fo&longs;siles certè natura creat, & humano generi præbent multiplicem nece&longs;&longs;ariumque u&longs;um, ut taceam de or­natu, qui cum utilitate mirifice congruit. Igitur ip&longs;a deijci de &longs;uo &longs;tatu & gra du quem tenent in bonis æquum non e&longs;t. Nec uero &longs;i quis malè ip&longs;is e&longs;t u&longs;us, iccirco recte dicentur mala. Quibus enim rebus bonis malè æque atque bene uti non po&longs;&longs;umus? Liceat mihi exempla ponere ex utroque genere bonorum. Vinum, potus longe optimus, &longs;i modice bibitur, prode&longs;t cococtioni cibo­rum, ad &longs;anguinis ortumiuuat: promouet &longs;uccos in omnes corporis par­tes: nutricationi bono e&longs;t, nec corpori &longs;olum, &longs;ed animo etiam utile. Nam tenebras & caliginem mentis no&longs;træ di&longs;cutit: cura & &longs;ollicitudine nos libe­rat: reddit fidentes rebus. Sin immodice bibitur, corpus lædit, & grauibus morbis opprimit. Vinolentus etiam nihil tacitum tenet: furit & bacchatur, multaque &longs;celera nefaria &longs;acit & flagitia. Qua dere Theognis perdoctè &longs;cri­p&longs;it uer&longs;ibus, quos &longs;iclatine reddere po&longs;sumus:

Vina nocere &longs;olent, auida &longs;i fauce trahantur, Si modice biberis, uina iuuare &longs;olent.

Sed ne diutius morer in externis, uenio ad corporis & animi bona, inter quæ mihi robur & forma atque ingenium occurrunt. Igitur &longs;i quis robore fretus, multum laborat, ut &longs;e &longs;uo&longs;que hone&longs;te & laudate alat, eo bene utitur: Sin ex cæde uiuit & latrocinatur, male. Similiter fœmina pulchritudine exi mia &longs;i nupta uiro, ei uni placere &longs;tudet, forma utitur: &longs;in petulanter uiuit ru itque in libidinem, ea, ut conuenit, non utitur. Pari ratione adole&longs;cens qui do ctrinæ &longs;e&longs;e dat, & artes ingenuas colit, recte utitur ingenio. Qui fingit, men­titur, capit, fraude & perfidia fallit, eius celeritate abutitur. Vt autem is qui uinum, robur, formam, ingenium, propter peiorem u&longs;um in bonorum numero non habet, in &longs;ummum illum rerum opificem Deum iniurio&longs;us & contumeli o&longs;us e&longs;t, ita qui res fo&longs;siles eximit ex bonorum cœtu, in eundem iniuriam & contumeliam iacit. Recti&longs;sime igitur quidam Græci poetæ &longs;crip&longs;erunt, ut Pindarus.

Quæ uirtute pecunia Exornata nitet, &longs;uppeditat uias

Non unas bene agas, quibus Quæ &longs;ors cunque ferens obtulerit tibi.

Vt Sappho.

Sine uirtutis amore ho&longs;pes iniquus

Nocet aurum, at &longs;ociata hæc caput & &longs;umma bonorum.

Vt Callimachus.

Diuitiæ magnos &longs;ine nec uirtute: nec ip&longs;æ

Virtutes faciunt magnos &longs;ine diuite cenfu.

Vt Antiphanes.

Nam per deos cur oportet quis dite&longs;cere?

Pecuniæ cur optet habere plurimum?

Quàm po&longs;sit auxiliari ut amicis, gratiæ

Fructumque &longs;erere Diuarum &longs;uaui&longs;simæ.

Argumentis & conuitijs aduer&longs;ariorum refutatis colligamus utilitates metallicæ. Primum autem ea utilis e&longs;t medicis. Etenim effundit copiam medicamentorum, quibus uulnera & ulcera &longs;olent curari, pe&longs;tis etiam: ut cer te &longs;i nulla alia e&longs;&longs;et cau&longs;a cur &longs;crutaremur terram, tamen medicinæ gratia eam fodere deberemus. Deinde utilis e&longs;t pictoribus. Siquidem eruit genera pi­gmentorum, quibus cum ip&longs;is tectoria picta fuerint, humor allap&longs;us extrin &longs;ecus minus, quàm cæteris nocet. Tum utilis e&longs;t architectis. Etenim inue­nit marmora ad firmitatem magnorum ædium apta, & ad ornatum decora. Vti lis præterea e&longs;t ijs, quorum animus ad immortalem gloriam nititur. Nam ef­fodit metalla, è quibus nummi & &longs;tatuæ aliaque fiunt, quæ po&longs;t literarum mo nimenta hominibus quodammodo æternitatem, immortalitatemque donant. Mercatoribus etiam utilis e&longs;t, quod multis de cau&longs;is, ut aliàs dixi, moneta, quæ ex metallis conficitur, oportunior &longs;it homini, quàm rerum permutatio. Po&longs;tremo cui non e&longs;t utilis? nam ut nunc præteream & relinquam opera tam concinna, tam polita, tam elaborata, tam utilia, quæ ex metallis in uarias fi­guras formant fabri aurarij, argentarij, ærarij, plumbarij, ferrarij, quotu&longs;quis­que artifex &longs;ine metallis aliquod opus elegans & perfectum efficere pote&longs;t? certe &longs;i non utitur in&longs;trumentis ex ferro uel ex ære factis, neque lignea, neque la­pidea &longs;ine ei&longs;dem potuerunt formari. Ex quibus omnibus per&longs;picuum e&longs;t, qui fructus quæque commoditates percipiantur ex metallis. Ea uero ne habere­mus quidem ni&longs;i ars metallica e&longs;&longs;et inuenta, nobisque mini&longs;traretur. Quis igi tur non intelligit eam e&longs;&longs;e maximè utilem, imo potius nece&longs;&longs;ariam huma­no generi? ne plura: Homo metallica carere non potuit, nec ip&longs;um ea care re uoluit diuina benignitas. Porro quæritur metallica hone&longs;tá ne &longs;it inge­nuis, an pudenda & inhone&longs;ta. Nos autem eam inter hone&longs;tas numeramus artes. Cuius enim artis quæ&longs;tus non e&longs;t impius, non odio&longs;us, non &longs;ordidus, illam hone&longs;tam po&longs;&longs;umus exi&longs;timare. Talem uero metallicæ quæ&longs;tum e&longs;&longs;e, quod augeat rem bonis & hone&longs;tis rationibus iam o&longs;tendemus: iure igi­tur inter hone&longs;tas numeratur artes. Primum autem quæ&longs;tus metallici, lice­at mihi eam conferre cum cæteris rationibus, quibus magna pecunia quæ­ritur, æquè pius e&longs;t atque agricolæ. Nam ut hic, cum in agris &longs;uis &longs;ementem fa­cit, quamuis ip&longs;i fructuo &longs;i&longs;simi &longs;int, nemini tamen facit iniuriam: Ita ille cum &longs;uum fodit metallum, etiam&longs;i magnos aceruos auri argenti'ue eruat, nulli ta­men mortalium dat damnum. Omninoque hæc duo genera rei familiaris au gendæ in primis &longs;unt liberalia & ingenua. At præda bellatoris plerumqueimpia e&longs;t, quod militaris furor rapiat bona tam &longs;acra quàm prophana. Vt uero bellum habeat &longs;u&longs;ceptum rex omnium iu&longs;ti&longs;simus cum crudelibus tyran­nis, non po&longs;&longs;unt in eo homines improbi rem atque fortunas amittere, ut non innocentem & mi&longs;eram plebem, &longs;enes dico, matronas, uirgines, pupillos &longs;e cum in eandem calamitatem trahant. Metallicus autem magnas diuitias in breui congerere pote&longs;t &longs;ine ulla ui, &longs;ine fraude & malitia. Quocirca omni­no uerum non e&longs;t illud uetus prouerbium. Omnis diues aut iniquus, aut iniqui hæres. De quo tamen quidam contendentes aduer&longs;us nos, in&longs;ectan tur & exagitant metallicos, eosque aut ip&longs;orum liberos dicunt in breui in e­ge&longs;tatem incidere, non aliam ob cau&longs;am quàm quod diuitias non bono mo­do conge&longs;&longs;erint. Nihil enim uerius e&longs;&longs;e illo, quod e&longs;t apud Næuium poe­tam, male parta male dilabuntur. His autem improbis rationibus homi­nes ex fodinis diuites fieri aiunt. Vbi &longs;pes aliqua metalli effodiendi o&longs;tendi­tur, aut regulus magi&longs;tratúsue exturbat fodinæ dominos ex po&longs;&longs;e&longs;sione, aut callidus & uer&longs;utus aliquis uicinus antiquis po&longs;&longs;e&longs;&longs;oribus infert litem, ut eos aliqua fodinæ parte &longs;poliet: aut præfectus fodinæ ideo indicit domi nis &longs;ymbola grauiora, ut &longs;i ea dare uoluerint, uel non potuerint, omne ius po&longs;&longs;e&longs;sionis amittant, ip&longs;e contrà quàm fas e&longs;t ami&longs;&longs;um u&longs;urpet. Aut deni­que præ&longs;es fodinæ uenam, qua parte abundat metallo oblinit luto, uel terris, &longs;axis, a&longs;&longs;ere, palo tegit, ut aliquot po&longs;t annis, cum domini fodinam putantes exhau&longs;tam, de&longs;erent, ip&longs;e metallum relictum fodiat, & ad &longs;e rapiat. Præ terea colluuies metallicorum ex fraude, fallacijs, mendacijs tota con&longs;tat. Etenim ut de multis alijs nihil dicatur, &longs;ed &longs;olum de his quæ ex uendito & empto contra fidem fiunt, aut uenas effert fictis commentitij&longs;que laudibus, ut fodina­rum partes dimidio carius quàm æ&longs;timentur, po&longs;sit diuendere, aut contrà aliquid detrahit de earum æ&longs;timatione, ut partes paruo precio mercari po&longs; &longs;it. Hæc crimina cum protulerint in medium, omnem bonam metallicæ exi­&longs;timationem uiolatam putant. Omnia autem bona &longs;iue bene &longs;iue male par ta fuerint, aduer&longs;o aliquo ca&longs;u adflicta dilabuntur, aut pereunt & di&longs;sipantur culpa & uitio po&longs;&longs;e&longs;&longs;oris, qui ea uel inertia & negligentia amittit & perdit uel per luxuriam effundit atque obligurit: uel con&longs;umit largitionibus & ex­haurit: uel ludendo profun dit & eijcit:

uelut exhau&longs;ta rediuiuus pullulet arca

Nummus & è pleno &longs;emper tollatur aceruo.

Nec igitur mirum &longs;i metallici non memores huius præcepti quod dedit Agathocles rex, fortunam repentinam reuerenter e&longs;&longs;e habendam, ij&longs;dem de cau&longs;is in ege&longs;tatem incidunt. Præ&longs;ertim uero cum mediocribus diuitijs conten­ti e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;unt: tum enim non raro quas conge&longs;&longs;erunt ex metallis, in alia metalla in&longs;umunt. Verum non regulus aut magi&longs;tratus pellit dominos po&longs; &longs;e&longs;sione, &longs;ed tyrannus, qui homines &longs;ubditos non bonis modo hone&longs;te par tis, &longs;ed etiam uita crudeli&longs;sime priuat. Attamen cum &longs;olitus &longs;um inquire­re in eas querelas, quas i&longs;ti apud uulgus habent de talibus iniurijs, &longs;emper reperio male audientibus cau&longs;am iu&longs;ti&longs;simam e&longs;&longs;e cur i&longs;tos depellant de fodi nis, male dicentibus nullam cur de illis conquerantur. Etenim quod non de derunt &longs;ymbola ius po&longs;&longs;e&longs;sionis ami&longs;erunt, uel à magi&longs;tratu ex alieno metal­lo &longs;unt pul&longs;i. Nam improbi quidam homines uenulas, proximas uenis af­fluentibus aliquo metallo, fodientes in alienam po&longs;&longs;e&longs;sionem inuadunt. Itaqueeos iniuriarum accu&longs;atos magi&longs;tratus expellit atque exturbat ex fodinis. I&longs;ti igi tur plerum que graues de eo rumores &longs;pargunt in uulgus. At aliter cum quæ­dam, ut &longs;olet, inter uicinos controuer&longs;ia e&longs;t orta, ip&longs;am arbitri à magi&longs;tratu dati dirimunt: aut de ea iudices con&longs;tituti cogno&longs;cunt & iudicant: controuer &longs;ia ergo dirempta, quia utriu&longs;que partis con&longs;en&longs;io in ea re extitit, neutra debet de iniurijs conqueri: iudicata, quia &longs;ecundum leges metallicas &longs;ententia lata e&longs;t, altera inferior iure non pote&longs;t. Sed ut non magnopere pugnem de hac re interdum unum aliquem præfectum fodinæ maiorem exigere collectam à dominis, quàm nece&longs;sitas po&longs;tulat. Quinetiam ut concedam aliquem fodi­næ præ&longs;idem uenam, qua parte abundat metallis, oblinere luto, aut &longs;tru­ctura tegere, num unius aut alterius improbitas plurimis bonis uiris notam fraudis inurere pote&longs;t? quid &longs;enatu &longs;anctius & integrius &longs;olet e&longs;&longs;e in repu­blica? nonnulli tamen in peculatu deprehen&longs;i pœnas dederunt. Num iccir co hone&longs;ti&longs;simus ordo bonam famam exi&longs;timationenque amittet? Sed certe præ­fectis fodinarum non licet &longs;ymbola dominis indicere &longs;ine &longs;citu permi&longs;&longs;uquemagi&longs;tri metallicorum & duumuirûm iuratorum. Quare eiu&longs;modi dolos ad­hibere non po&longs;&longs;unt. Præ&longs;ides autem fodinarum &longs;i fraudis conuicti fuerint, cæ­duntur uirgis: &longs;in furti, &longs;u&longs;penduntur. Fraudolentos autem e&longs;&longs;e aliquos par tium uenditores & emptores clamant: concedimus. Sed num fallere po&longs;&longs;unt alium quàm hominem &longs;tolidum, negligentem, imperitum rerum metallica­rum? uir &longs;ane prudens, impiger, gnarus huius artis, &longs;i fides uenditoris uel em ptoris ip&longs;i in dubium uenit, mox &longs;e confert in fodinam, ut uenam tantopere laudatam aut uituperatam &longs;ubijciat &longs;ub a&longs;pectum, & con&longs;ideret &longs;ibi emendæ uel uendendæ &longs;int partes nec ne. Sed dicant, ut is &longs;ibi à dolis cauere po&longs;&longs;it, &longs;im plex tamen & qui &longs;e præbet credulum, decipitur. At non raro uidemus, eum qui hoc modo alium circumuenire uolebat, &longs;eip&longs;um decipere, & merito omni bus ludibrio e&longs;&longs;e. Nam plerumque tam qui &longs;tudet alium fallere, quàm qui falli uidetur, rei metallicæ e&longs;t ignarus. Itaque cum uena præter opinionem fraudato ris metallis abundauerit, tum is qui putabatur deceptus e&longs;&longs;e lucrum facit, qui decepi&longs;&longs;e damnum. Veruntamen ip&longs;i metallici raro uendunt emúntue par tes, &longs;ed frequenter iurati uenditores, qui eas uenales tanti emunt uel uendunt, quanti emere uel uendere fuerint iu&longs;si. Cum igitur magi&longs;tratus ex æquo & bono iudicet res controuer&longs;as, bonus metallicus neminem decipiat, impro­bus fallere non facile po&longs;sit, aut &longs;i fallat, non ferat impune, &longs;ermo eorum qui de hone&longs;tate metallicorum detrahere uolunt, nihil momenti & ponderis ha­bet. Deinde metallici quæ&longs;tus nemini e&longs;t odio&longs;us. Quis enim non natura maleuolus & inuidus odium habebit in eum ad quem opes qua&longs;i diuinitus delatæ &longs;unt? quique hoc amplectitur genus amplificandi rem familiarem, quod omni caret crimine? Sed fœnerator &longs;i u&longs;uram exercet immodicam, in odia ho minum incurrit: Sin modicam & ciuilem, ut non &longs;it inuidio&longs;us, ad plebem, quod eam non exhauriat, exip&longs;a diues admodum non efficitur. Tum quæ&longs;tus me tallici non e&longs;t &longs;ordidus. Quî enim talis e&longs;&longs;e pote&longs;t, tam magnus, tam copio­&longs;us, tam pius? Turpe uero & illiberale e&longs;t lucrum mercatoris, cum uendit fu­co&longs;as & fallaces merces, aut paruo emptis nimis magnum precium con&longs;tituit, eaque de cau&longs;a mercator non minori in odio quàm fœnerator e&longs;&longs;et apud ui­ros bonos, ni&longs;i haberent rationem periculorum, in quæ pro mercibus &longs;e infert. Verum qui hoc loco contumelio&longs;e dicunt de metallica detrahendi cau&longs;a, aiunt quondam facinorum & &longs;celerum conuictos homines e&longs;&longs;e damnatos ad metal­la, eosque aut &longs;eruos venas fodi&longs;&longs;e: nunc uero metallicos e&longs;&longs;e mercenarios, utque reliquos opifices in &longs;ordida arte uer&longs;ari. Profecto &longs;i metallica ob hanc cau&longs;am pudenda & inhone&longs;ta ingenuo homini iudicatur, quod &longs;erui quon­dam foderint metalla, nec agricultura erit &longs;atis hone&longs;ta, quod mancipia agros coluerint, & nunc apud Turcas colant: nec architectura, quod &longs;erui quidam in ea artifices reperti &longs;int: neque medicina, quod non pauci medici fuerint &longs;er ui, neque plures aliæ artes ingenuæ, quod manu capti eas exercuerint. At a­gricultura, & architectura, & medicina, nihilo minus in numero hone&longs;tarum artium habentur. Nec igitur metallica ea cau&longs;a ip&longs;arum à choro excludetur. Concedamus præterea i&longs;tis quæ&longs;tum mercenariorum metallicorum e&longs;&longs;e &longs;or­didum, nos certe non intelligimus fo&longs;&longs;ores modo cæterosque operarios, &longs;ed tum metallicæ peritos, tum eos qui impen&longs;am faciunt in metalla. Inter quos numerari po&longs;&longs;unt reges, principes, re&longs;pub. & in his hone&longs;ti&longs;simus qui&longs;queciuis. Tum denique intelligimus præfectos metallorum, qualis fuit Thucidi­des nobilis ille hi&longs;toriarum &longs;criptor, quem Athenien&longs;es præpo&longs;uerunt Tha &longs;iorum metallis. Attamen con&longs;umere aliquid operæ & laboris in fo&longs;sione uenarum non e&longs;t indecorum metallicis, maxime &longs;i ip&longs;i &longs;umptum fecerint in me talla. Quemadmodum nec magnis uiris proprios agros colere. Alioqui Ro­manus &longs;enatus L. Quintium Cincinnatum operi agre&longs;ti intentum non crea&longs;­&longs;et dictatorem: nec uiros ciuitatis primarios à uillis arce&longs;si&longs;&longs;et in curiam. Simi liter neque Maximilianus Cæ&longs;ar no&longs;tra ætate Conradum a&longs;crip&longs;i&longs;&longs;et in nume rum nobilium, qui comites nominantur. Fuit uero ille, cum in metallis Sne bergi operas daret, egenti&longs;simus: quare cognomentum habebat pauperis. Sed non multos po&longs;t annos ex metallis Fir&longs;ti, quod e&longs;t oppidum in Lotharin gia, diues factus, nomen ex fortuna inuenit. Neque Vladislaus rex in cœtu eorum, quos uocant Barones, repo&longs;ui&longs;&longs;et Tur&longs;ium ciuem Cracouien&longs;em, quem metalla eius partis regni Vngarorum, quæ quondam Dacia fuit dicta, for­tunis locupletarunt. Quinetiam ne metallica quidem plebs e&longs;t uilis & ab­iecta. Etenim nocturnis æque ac diurnis uigilijs & operibus exercitata ha­bet duriciam corporum immanem, facillimeque cum res po&longs;tulat, labores & munera militiæ &longs;u&longs;tinet. Quippe quæ con&longs;ueuit ad multam noctem uigilare, tractare ferramenta, fo&longs;&longs;as ducere, agere cuniculos, machinas fabricari, one ra ferre. Quocirca rei militaris periti, eam non modo. urbanæ plebi præfe­runt, &longs;ed etiam ru&longs;ticæ. Verum ut tandem huic di&longs;putationi finem faciam: cum quæ&longs;tus maximi &longs;int fœneratoris, bellatoris, mercatoris, agricolæ, me tallici: fœnus autem &longs;it odio&longs;um, præda crudeliter capta ex fortunis plebis, non culpa calamito&longs;æ, impia, quæ&longs;tus metallicihone&longs;tate ac decore præ&longs;tet mercatoris lucro: non minus &longs;it bonus quàm agricolæ, multo uberior. Quis non intelligit metallicam inprimis e&longs;&longs;e hone&longs;tam? Certe cum una &longs;it ex decem maximis rebus optimisque, pecuniam magnam bono modo inuenire, id homo &longs;tudio&longs;us & diligens rei familiaris non alia ratione facilius quàm metallica pote&longs;t a&longs;&longs;equi.

De re metallica Libri primi finis.

GEORGII AGRICO­LAE DE RE METALLICA LIBER SECVNDVS.

Qvalis e&longs;&longs;e debeat perfectus metallicus, & quæ contra artem metallicam & metalla atque ip&longs;os me­tallicos uidentur ualere, uel pro eis &longs;unt, primo li­bro &longs;atis explicaui: nunc decreui metallicos ampli us informare. Qui inprimis nece&longs;&longs;e habent &longs;an­ctè Deum colere, ac ea, quæ dicam, &longs;cire, & operam dare ut quoque opus efficiatur rite atque diligenter. Etenim diuina prouidentia factum e&longs;t, ut his qui & norunt ea quæ oportet facere, & curant ut perfici po&longs;&longs;int, plerumque omnia &longs;ecunda accidant: inertibus contra & qui curam in rebus ab&longs;oluendis non ponunt, aduer&longs;a. Nemo certe &longs;atis habet omnes artificij metallici partes in animi notione reponere &longs;ine impen&longs;is, quæ faci­endæ &longs;unt in metalla: uel &longs;ine laboribus quos &longs;ibi ip&longs;e &longs;umit & &longs;u&longs;tinet. Ita­que &longs;i quis facultatem habet id quod opus e&longs;t in &longs;umptum erogandi, mercena rios, quotquot uult, in operas cuiu&longs;que generis mittet. Vt quondam So&longs;ias Thracen&longs;is in argentarias operas mi&longs;it mille &longs;eruos, quos ip&longs;i elocauerat Ni­cias Athenien&longs;is filius Nicerati. Si nullam impen&longs;am facere pote&longs;t, ex omni­bus operibus facilimum quodque &longs;ibi ad efficiendum eligat. Ex quo genere hæc duo poti&longs;simum &longs;unt, ducere fo&longs;&longs;as, & riuorum ac fluminum arenas lauare. Nam ex his &longs;æpenumero colliguntur auri ramenta: aut lapides nigri, ex qui­bus conflatur plumbum candidum: aut etiam gemmæ. Illæ aperiunt uenas, quæ interdum abundant metallis, in &longs;ummo ce&longs;pite inuentis. Siue igitur ar te, &longs;iue ca&longs;u in eius manus tales arenæ aut uenæ inciderint, quæ&longs;tum &longs;ibi in­&longs;tituere poterit &longs;ine impendio, et ex paupere diues repente fieri. Contrà ue­ro &longs;i optatis non re&longs;ponderunt, mox de lotione uel fo&longs;sione de&longs;i&longs;tere licebit. Verum cum unus aliquis rei familiaris amplificandæ gratia &longs;olus facit impen­&longs;as in metallum, magni refert ip&longs;um intere&longs;&longs;e operibus, & præ&longs;entem uide­re omnia, quæ effici iu&longs;sit. Quamobrem aut ad fodinam domicilium habeat, ut &longs;e in con&longs;pectum operarijs &longs;emper dare po&longs;sit, &longs;emperque cauere ne quis &longs;u um munus negligenter exequatur: aut habitet in propinquis locis, ut & cre bro metallicas operas interui&longs;at, & crebrius ad metallum &longs;e uenturum, quàm &longs;it uenturus, operarijs per nuncium &longs;ignificet. Etenim &longs;uo aduentu uel eius denunciatione mercenarium ferè quenque &longs;ic terrebit, ut nunquam non diligen­ter negotium &longs;uum agat. Sed cum inui&longs;erit metallum diligenter operarios lau det, & interdum eis det munera, ut & ip&longs;i & alij alcriores ad laborandum fiant: contrà negligentes obiurget atque aliquos ex metallis amoueat, & in eorum locum &longs;edulos &longs;ub&longs;tituat. Quinetiam dominus &longs;æpenumero diesnoctesquemaneat in metallo. Quæ non &longs;it man&longs;io de&longs;idio&longs;a & mollis. Nam metallici in re familiari augenda diligentis intere&longs;t, frequenter de&longs;cendere in fodinam, & aliquid temporis conferre ad naturam uenarum fibrarunque cogno&longs;cendam, & tam intus quàm foris omnes laborandi rationes intueri atque contemplari. Necid &longs;olum agere debet, &longs;ed interdum aliquoslabores &longs;u&longs;cipere: non ut in ijs &longs;e frangat, &longs;ed ut & &longs;iia diligentia mercenarios excitet, & eos doceat artem. Etenim bene &longs;e habet metallum, in quo quid faciendum &longs;it non præ&longs;es mo do, uerum dominus etiam docet. Quocirca barbarus quidam, ut e&longs;t apud Xe nophontem recte re&longs;pondit regi, oculus domini &longs;aginat equum, nam dili­gentia domini omnibus in rebus ualet plurimum. At cum multi communes im pen&longs;as faciunt in metalla, ip&longs;is accommodatum atque utile e&longs;t, ex&longs;e præfectos fodinarum eligere, item præ&longs;ides. Quia enim plerunque &longs;ua homines curant, aliena negligunt, non po&longs;&longs;unt illi &longs;ua curare, quin aliena curent, nec aliena negligere, ut &longs;ua non negligant. Quod &longs;i nemo ex ip&longs;is eiusmodi officiorum onera &longs;u&longs;cipere uelit, aut &longs;u&longs;tinere po&longs;sit, è re communi erit, ea uiris diligenti&longs;simis imponere. Quondam certe hæcres curæ fuit præfectis metalloru: &longs;iue domini e&longs;&longs;ent reges, utPriamus aurariorum circa Abydum, Mydas eorum quæ fuerunt in Berimo monte, Gyges, Alyattes, Crœ&longs;us eorum, quæ fuerunt ad oppidum de&longs;ertum inter Atarneam & Pergamum: &longs;iue re&longs;pub. ut Cartha­ginien&longs;es argentariorum quibus floruit Hi&longs;pania: &longs;iue familiæ amplæ & illu &longs;tres, ut Athenis fodinarum Laurei montis. Hoc porro rationibus domini artis adhuc ignari maxime conducit, &longs;umptum communem &longs;ibi cum alijs po­nere non in fo&longs;sione uenæ unius, &longs;ed plurium. Nam qui &longs;olus impen&longs;as fa­cit in unam aliquam fodinam, &longs;i &longs;ecunda fortuna ip&longs;i uenam abundantem me tallis alijsque fo&longs;silibus elargitur, ampli&longs;simæ pecuniæ fit dominus: &longs;in ad­uer&longs;a inopem & &longs;terilem, in omne tempus perdit omnino omnem &longs;umptum, quem in eam impendit. Qui uero nummos communiter cum alijs in&longs;umit in plures uenas alicuius loci nobilitati copia metallorum, ille raro perdit oleum & operam, &longs;ed ip&longs;ius optatis plerumque fortuna re&longs;pondet. Cum enim ex du odecim uenis in quas communis fit &longs;umptus una metallis affluens, domino non reddat modo pecuniam impen&longs;am, &longs;ed det præterea lucrum, certe erit ei res metallica ampla & fructuo&longs;a, cui duæ uenæ aut tres, aut quatuor plu­résue effundunt metalla. Xenophontis autem non multum huic di&longs;simile con&longs;ilium e&longs;t, quid ip&longs;is Athenien&longs;ibus &longs;it faciendum, &longs;i nouas argenti uenas &longs;ine detrimento uoluerint quærere. Sunt, inquit, Athenien&longs;ium decem tribus. Itaque &longs;i ciuitas &longs;ingulis dederit &longs;eruos pares numero, atque ip&longs;æ communi for­tuna nouas uenas &longs;ecuerint, hoc &longs;ane modo &longs;i una inuenerit uenam argenti diuitem, utique uniuer&longs;is, id quod habet utilitatem, o&longs;tendet: &longs;in duæ tribus inuenerint, aut tres, aut quatuor, aut dimidia earum pars, profecto hæc o­pera utiliora fient. Spem enim omnes tribus fru&longs;trari, præteritorum non e&longs;t &longs;imile. Quamuis autem hoc Xenophontis con&longs;ilium &longs;it plenum prudentiæ, ta men ei locus non e&longs;t in ullis ciuitatibus, ni&longs;i liberis & opulentis. Nam quæ in regum & principum ditione &longs;unt, ueltyranni dominatu premuntur, &longs;ine eorum permi&longs;&longs;u non audent facere tales impen&longs;as. Quæ præditæ &longs;unt par­uis opibus ac facultatibus, præ indigentia non po&longs;&longs;unt: tum etiam, ut mos e&longs;t no&longs;trorum hominum, re&longs;pub. nullos habent &longs;eruos, quos tribubus elo­care po&longs;&longs;ent. Quare hodie qui cum pote&longs;tate &longs;unt, nomine rerumpub. im­pen&longs;as agunt in metalla, non aliter ac priuati homines. Nonnulli uero do­

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

transcription missing frames 31-106

Pertic æ line æ minorifpacio inter &longs;e distantes A. Pertic æ liue æ maiori &longs;pacio inter &longs;e distantes B.

Tam autem hi men&longs;ores quàm proximi prius funiculis canabinis utuntur: mox eos alteris, ex philyris tiliæ factis, quod hi nihil, illi multum remittant, metiuntur. Atque hos in æquatam planiciem extendunt. Primo quidem alterum per deuexam montis partem de&longs;cendentem obliquè. Deinde funiculum &longs;e cundum, cui longitudo e&longs;t cuniculi, &longs;ub puteum agendi, rectà collocant, ut altero capite primi funiculi caput inferius attingat: tum tertium funiculum item rectà. lo cant: & quidem &longs;ic ut &longs;uperior&longs;&longs;uo capite &longs;uperius primi funiculi ca put contingat, inferiori alterum &longs;ecundi funiculi, fiatque triangulus. Huius au­tem tertij funiculi altitudinem ad in&longs;trumenti, cui index e&longs;t, partem, tanquam ad perpendiculum re&longs;pondentem, exigunt: cuius funiculi longitudo putei altitudinem demon&longs;trat.

Funiculi extenti Primus &longs;iue alter funiculus A. Secundus B. Tertius C. Triangulus D.

Quidam uerò men&longs;ores, ut ratio altitudinis putei dimetiendæ certior &longs;it quinque funiculis extentis utuntur: primo obliquè de&longs;cendente, duobus, &longs;e­cundo &longs;cilicet & tertio, quibus e&longs;t cuniculi longitudo, duobus, quibus pu­tei altitudo: quo &longs;anè modo con&longs;tituunt quadrangulum, in duos triangu­los æquales diui&longs;um: qui magis ad ueritatem dirigit.

Funiculi extenti Primus A. Secundus B. Tertius B. Quartus C. Quintus C. Quadrangulus D.

Atque hæ rationes altitudinis putei & longitudinis cuniculi dimetiendæ tunc ueræ &longs;unt, cum uena atque &longs;ic etiam puteus uel putei uno eodemque teno re rectà uel obliquè u&longs;que ad cuniculum de&longs;cendit: &longs;imiliter cùm cuniculus re­ctà ad puteum pertingit: at cùm uterque modo in hanc, modo in illam partem &longs;e flectit, &longs;i neutrius &longs;pacium fuerit perfo&longs;&longs;um, nemo omnium mortalium tam acri e&longs;t ingenio, ut quantum de recto curriculo deflectant animo po&longs;sit cer nere: &longs;in totum alterutrius, de alterius quidem longitudine, de alterius uerò altitudine facilius po&longs;&longs;umus exi&longs;timare: itaque locus cuniculi, qui e&longs;t &longs;ub pu­teo iam primum fodi cœpto, ex dimetiendo &longs;ic di&longs;citur. Ad os cuniculi pri­mò figitur tripus, itemque ad puteum, qui fodi cœpit, aut ad locum in quo fo dietur puteus. Tripus autem fit ex tribus palis in terram infixis, & a&longs;&longs;erculo quadrangulo, &longs;uper quem in&longs;trumentum, partes mundi indicans, &longs;tatuitur, in palos impo&longs;ito & ad ip&longs;os affixo. Deinde ab inferiori tripode rectà in ter ram demittitur funiculus pondere grauatus: iuxta quem funiculum iterum pa­lus in terra defigitur: ad quem alter funiculus alligatus & affixus rectà duci­tur in cuniculum u&longs;que ad eum finem, dum nullum fundamenti uel tecti ue­næ angulum attingat: po&longs;tea à funiculo, ex inferiori tripode pendente, funi culus tertius, item affixus rectà &longs;ur&longs;um uer&longs;us per decliuem montis partem ducitur u&longs;que ad palum tripodis &longs;uperioris, atque ad eum alligatur et affigitur: ut autem altitudinis dimen&longs;io certior &longs;it, unum & idem latus funiculi, ex in­feriori tripode pendentis, contingat tertius i&longs;te funiculus, quod &longs;ecundus, in cuniculum ductus, contingit: his omnibus ritè factis men&longs;or cùm iam fu­niculus, rectà in cuniculum ductus, angulum &longs;iue fundamenti &longs;iue tecti ta­cturus e&longs;t, in &longs;olum cuniculi collocat a&longs;&longs;erem, & &longs;uper eum &longs;tatuit orbem, uel in&longs;trumentum, quod indicem habet, ei peculiare: id circulis ceratis differt ab altero, cui item index, libro tertio à nobis de&longs;cripto. Ad utrumque autem, tan quam ad regulam & normam, decernit utrum funiculi extenti rectà tendant ad extremam cuniculi partem, an modo rectà tendant, modo ad fundamen tum uel tectum declinent: utrumque in&longs;trumentum in partes diui&longs;um e&longs;t: &longs;ed quod habet indicem, quem regit magnes, in quatuor & uiginti: orbis uerò in &longs;edecim. Etenim primò in quatuor principales, quarum quæque rur&longs;us in quatuor: utrique &longs;unt circuli cerati, uerum ei, quod habet indicem, &longs;eptem: al­teri, tantum quinque. Hos circulos ceratos men&longs;or &longs;iue hoc &longs;iue illo utatur in &longs;trumento, pungit, ip&longs;is punctis ordine notans partes, in quas funiculi di­uer&longs;is modis extenduntur. Sed orbis præterea foramen habet ex eius exti­ma parte circulari ad punctum u&longs;que pertinens: in quod cochleam ferream, ad quam &longs;ecundum funiculum alligat, immittit & uer&longs;ando in a&longs;&longs;erem infi­git: ut etiam orbis maneat immobilis. Ne uerò funiculus &longs;ecundus & dein­ceps alij extenti, de cochlea detrahantur, cauit ferro graui, in cuius foramine cochleæ caput includit: at alterum in&longs;trumentum, cui index e&longs;t, quia caret fo­ramine, tantummodo ad cochleam apponit.

In&longs;trumenti, cui index est, &longs;eptem circuli ceratiA B C D E F G,

Hic in&longs;eratur pagina, picturam Orbis quinque circulorum ceratorum continens.

Vt autem in&longs;trumentum in priorem uel po&longs;teriorem partem non incli­net, atque ita nec men&longs;ura in maiorem quàm par &longs;it, longitudinem excre&longs;cat, &longs;uper ip&longs;um libellam &longs;tatiuam collocat: cuius ligula, &longs;i in&longs;trumentum in neutram partem propenderit, nullos numeros, &longs;ed eorum principium demon&longs;trat.

Ponatur fol. 100. Orbis quinque circuli cerati A. B. C. D. E. Eiu&longs;dem foramen F. Cochlea G. Ferrum perforatum H.

Libella &longs;tatiua A. Eius ligula B. Libella & ligula C.

Sed cùm iam men&longs;or &longs;ingulis cuniculi angulis diligenter ob&longs;eruatis tan­tam eius partem dimen&longs;us fuerit, quantam dimetiri debuit, &longs;ub dio in æqua ta planicie rur&longs;us &longs;ingulis angulis non minori diligentia ob&longs;eruatis, eodem modo dimetitur: atque primò ad quenque angulum, prout trianguli ratio & ars hoc po&longs;tulant, rectum funiculum, tanquam lineam, adijcit. Deinde funi culum, per deuexam montis partem a&longs;cendentem, &longs;ic obliquè extendit ut in­feriori capite prius huius recti funiculi caput attingat: tum tertium funicu­lum &longs;imiliter rectà, & quidem &longs;ic ut &longs;uperiori &longs;uo capite &longs;uperius &longs;ecundi fu niculi caput contingat, inferiori po&longs;terius primi funiculi. Tertij autem funi­culi longitudo altitudinem putei, ut &longs;uprà dixi, demon&longs;trat &longs;imul et partem caniculi, ad quam putei fo&longs;&longs;a depre&longs;&longs;a pertinget. Si uerò ad cuniculum pute­us unus uel plures per intermedias fo&longs;&longs;as latentes & puteos pertinuerint, men&longs;or à proximo, qui &longs;ub dio e&longs;t, or&longs;us, breuius & citius altitudinem fodi endi putei dimetitur, quàm &longs;i ordiatur ab ore cuniculi. Primò autem inter­uallum &longs;ubdiale, quod e&longs;t inter puteum effo&longs;&longs;um & effodiendum metitur: tum omnium puteorum, quos metiri oportet, obliquitatem, & omnium fo&longs;­&longs;arum latentium, quibus quodam modo coniunguntur, longitudinem u&longs;quead cuniculum. Po&longs;tremò cuniculi partem, atque his omnibus ritè factis altitu dinem putei & locum cuniculi, ad quem puteus pertinebit, demon&longs;trat. Sed interdum ibi puteus rectus admodum altus fodiendus e&longs;t, ubi prius e&longs;t ob­liquus: & quidem iccirco ut onera machinis directo &longs;ur&longs;um &longs;ubleuari & ex trahi po&longs;sint: &longs;ub dio certè ea, quam uer&longs;ant equi: intra terram eadem & ijs quas impetus aquarum circumagit: itaque talem puteum &longs;i nece&longs;&longs;e fuerit fo­dere men&longs;or primò cochleam ferream uer&longs;ando in &longs;uperiorem ueteris pu­tei partem infigit: atque ab ea funiculum demittit u&longs;que ad primum angulum, ubi rur&longs;us infigit cochleam, rur&longs;u&longs;que demittit funiculum u&longs;que ad &longs;ecundum angulum. Id autem iterum ac &longs;æpius facit, & quidem u&longs;que eò dum funiculus ad imum puteum pertineat. Deinde ad quamque funiculi partem inferius ap plicat hemicyclium, & &longs;emicirculum ceratum prope quamque lineam, quam ligula demon&longs;trat, pungit, & numero, ne perturbetur ordo, &longs;ignat: tum &longs;in­gulas funiculi partes altero funiculo, ex philyris tiliæ facto, dimetitur: po­&longs;tea cùm ex puteo redijt, &longs;ecernit &longs;e ab alijs & puncta ex hemicyclij &longs;emicir­culo cerato transfert in aliquem orbis circulum, item ceratum. Po&longs;tremò fu niculis in æquata planicie extentis angulos, ut trianguli ratio hoc po&longs;tulat, metitur: ac docet qua parte fundamenti, qua tecti &longs;axa excindenda &longs;int ut pu­teus rectà de&longs;cendat. Quod &longs;i men&longs;or fodinæ dominis o&longs;tendere debeat lo cum fo&longs;&longs;æ latentis uel cuniculi, in quo puteus etiam &longs;ur&longs;us uer&longs;us fodiendus &longs;it ut citius perforetur, ab inferiore fo&longs;&longs;a latente uel cuniculo dimetiendi ini tium facit &longs;pacio ferè unius anguli ultra eum locum, ad quem putei fo&longs;&longs;a de­pre&longs;&longs;a pertinget: ubi eam fo&longs;&longs;am latentem uel cuniculi partem u&longs;que ad prio­rem puteum, qui ab ip&longs;a ad &longs;uperiorem pertinet, dimen&longs;us fuerit, eius quo­que putei obliquitatem hemicyclio uel orbe ad funiculum applicato meti­tur. Deinde &longs;imiliter &longs;uperiorem fo&longs;&longs;am latentem & obliquitatem putei, qui in ea foditur & &longs;ur&longs;um uer&longs;us perforandus &longs;it: tum iterum in æquata plani­cie funiculis omnibus extentis, & quidem ultimo &longs;ic ut ad primum funiculum pertingat, metitur: atque ex ea dimen&longs;ione cogno&longs;cit quo loco fo&longs;&longs;æ latentis uel cuniculi &longs;ur&longs;um uer&longs;us fodiendum &longs;it, et quot uenæ fodiendæ pa&longs;&longs;us re&longs;tent, ut puteus perfodi po&longs;sit. Dixi de priori dimetiendi ratione, nunc dicam de altera. Cùm una uena propius ad alteram accedit, & earum diuer&longs;i &longs;unt po&longs;&longs;e&longs;&longs;ores, qui nuper uenerunt in po&longs;&longs;e&longs;sionem &longs;iue cuniculum, uel fo&longs;&longs;am latentem agant, &longs;i ue puteum fodiant, in ueterum dominorum quadratum nullo iure inua­dunt, aut inuadere uidentur: quocirca hi plerumque ius &longs;uum repetunt, aut per&longs;equuntur iudicio. Sed men&longs;or uel ip&longs;e controuer&longs;iam inter dominos di rimit, uel arte &longs;ua iudices in&longs;truit ad decernendum, ut alter ab alterius metal lo manus ab&longs;tineat. Itaque primò utriu&longs;que partis fodinas metitur funiculis ca­nabinis & ex philyris tiliæ factis: & ad eos orbe, uel in&longs;trumento, cui index e&longs;t, applicato punctis notat partes, in quas extenduntur. Deinde funiculos in æquata planicie extendit: tum ab ea parte, cuius domini &longs;unt in antiqua quadrati po&longs;&longs;e&longs;sione or&longs;us alteram uer&longs;us, &longs;eu in uenæ tecto &longs;eu in funda­mento fuerit, tran&longs;uer&longs;arium funiculum rectà &longs;ecundum &longs;extam in&longs;trumen ti, cui index e&longs;t, partem tendit &longs;pacio pa&longs;&longs;uum trium & dimidij: atque ueteri­bus dominis &longs;uum tribuit. Quod &longs;i utrunque unius uenæ latus in duobus cuni­culis uel fo&longs;sis latentib. aduer&longs;is fodiatur, men&longs;or prius expendit inferiorem cuniculum uel fo&longs;&longs;am latentem, po&longs;terius &longs;uperiorem, & con&longs;iderat quan­tum uterque paulatim altior factus &longs;it: utrinque autem uiri robu&longs;ti funiculos ex­tentos &longs;ic manu comprehendunt & tenent, ut nihil remittant: utrinque men­&longs;or perticas, longas pa&longs;&longs;um dimidium, funiculis &longs;upponit: & po&longs;teriori qui dem parte bacillum breue, quoties eo &longs;ibi opus e&longs;t, perticæ: &longs;ed quidam ad perticas funiculos, ut minus uacillent, alligant. Libram uerò men&longs;or, ut certi us utrinque expendere po&longs;sit, ad medium funiculum appendit: atque ex ea re cogno&longs;cit utrum alter cuniculus magis quàm alter, &longs;imiliter altera fo&longs;&longs;a la­tens magis quàm altera a&longs;&longs;urrexerit. Deinde utrinque obliquitatem puteorum metitur, ut utrinque eorum rectitudinem habere po&longs;sit. Tum facile per&longs;picit quot pa&longs;&longs;uum &longs;pacium perfodiendum re&longs;tet. Cuniculus autem qui&longs;que, ut di xi, centum pa&longs;&longs;uum &longs;pacio altior uno pa&longs;&longs;u fieri debet.

Libræ pen&longs;ilis ligula A.

At men&longs;ores Alpini cum cuniculos, in alti&longs;simos montes actos, metiri &longs;o lent, utuntur etiam perticis, pa&longs;&longs;um dimidium longis, &longs;ed quæ ex tribus partibus, quibus &longs;unt cochleæ con&longs;tant, ut eas breuiores facere po&longs;sint: utuntur funi­culo, ex philyris tiliæ facto, ad quem alligatæ &longs;unt &longs;chœdæ, numerum pa&longs;&longs;u um indicantes: utuntur in&longs;trumento, cui index e&longs;t, ip&longs;is peculiari: circulis enim ceratis caret: uerum eorum loco in manibus habent chartam, in qua &longs;cribunt quamque in&longs;trumenti, in po&longs;teriorem perticam impo&longs;iti partem, quam ligu­la, & funiculus extentus, per eius tria foramina penetrans, demon&longs;trant, & numeros pa&longs;&longs;uum notant: eadem ligula indicat utrum funiculus in priorem uel po&longs;teriorem partem inclinet. Pen&longs;ilis autem, ut in libra, non e&longs;t, &longs;ed ad in&longs;trumentum affixa, in eo qua&longs;i iacet: &longs;ed cuniculos iccirco metiuntur ut &longs;ci re po&longs;sint quot pa&longs;sibus facti &longs;int altiores: quot pa&longs;&longs;us inferior à &longs;uperiori di&longs;tet: quot pa&longs;&longs;uum interuallum, nondum perfo&longs;&longs;um, &longs;it inter fo&longs;&longs;ores, qui aduer&longs;i cauant unam eandemque uenam uel fibram tran&longs;uer&longs;am, aut duas, qua­rum altera in alteram uergit.

In&longs;tru enti index A. Eius ligula B. Ligulæ foramina C D E.

Sed redeo ad no&longs;tras fodinas. Si men&longs;or intus in cuniculis, uel fo&longs;sis latentibus uoluerit arearum terminos con&longs;tituere & pangere &longs;igno in &longs;axum inci&longs;o, quemadmodum magi&longs;ter metallicorum &longs;upra terram ea&longs;dem finib. definiuit, tunc primo locum cuniculi uel fo&longs;&longs;æ latentis, qui e&longs;t &longs;ub &longs;tipite terminali, ex dimetiendo, eo quem &longs;uprà explicaui modo, di&longs;cit: ultra eum locum, in cuius &longs;axum exi&longs;timat &longs;ignum e&longs;&longs;e incidendum, funiculum extendens. Deinde ij&longs;dem funiculis in æquata planitie extentis ab ea &longs;upremi parte, quæ &longs;tipitem terminalem de&longs;ignat, or &longs;us infimum uer&longs;us rectà &longs;ecundum &longs;extam in&longs;trumenti, cui index e&longs;t, partem ten­dit tran&longs;uer&longs;arium: tum infimi funiculi parte, quæ e&longs;t ultra eam, ad quam tran&longs;uer &longs;arius pertinet, ablata demon&longs;trat quo loco &longs;ignum terminale & hæreditarium &longs;it in &longs;axum cuniculi uel fo&longs;&longs;æ latentis incidendum. Inciditur aunt id præ&longs;entibus duunuiris iuratis, utriu&longs;que fodinæ præfecto et præ&longs;ide. Vt enim magi&longs;ter me tallicorum ij&longs;dem præ&longs;entibus &longs;tipites terminales in terram infigit, ita men&longs;or &longs;i­gni cau&longs;&longs;a plagam infligit &longs;axis, quæ ip&longs;a etiam iccirco terminalia nominantur. Si uerò in puteo uenæ, nuper fodi cœptæ, terminos areæ pangat, primo ei­us putei obliquitatem in&longs;trumento, cui e&longs;t index, uel alio ad funiculum applica to, metitur et punctis notat. Deinde oens fo&longs;&longs;as latentes u&longs;que ad eam, in cuius &longs;axis &longs;igna terminalia &longs;unt incidenda: eius uerò fo&longs;&longs;æ latentis &longs;ingulos angulos di metitur: tum funiculis in planicie extentis &longs;imiliter tran&longs;uer&longs;arium, ut dixi, tendit, & &longs;igna in &longs;axis incidit. Quod &longs;i &longs;axum terminale & hæreditarium etiam in fo&longs;&longs;a latente, quæ &longs;ub hac e&longs;t, incidendum fuerit, men&longs;or ab hoc &longs;igno or&longs;us &longs;ingu­los angulos notans metitur: & in inferiore fo&longs;&longs;a latente funiculum tendit ultra eum locum, in cuius &longs;axo exi&longs;timat &longs;ignum e&longs;&longs;e incidendum: mox funiculos, ut &longs;æpius dixi, in planicie extendit. Et&longs;i uerò uena &longs;e in inferiore fo&longs;&longs;a latente a­liter ac in &longs;uperiore, in qua primum &longs;ignum terminale in &longs;axo e&longs;t inci&longs;um, ten­dit, tamen in inferiore &longs;ignum rectà in &longs;axo incidendum e&longs;t. Etenim &longs;i &longs;ignum infe rius &longs;ecundum &longs;uperius inciderit, obliquum fiet: quo modo iniurio&longs;è alteri fodi næ aliquid de po&longs;&longs;e&longs;sione detrahitur, alteri datur. Si præterea acciderit ut &longs;i gnum hæreditarium in angulo &longs;it incidendum, men&longs;or ab eo or&longs;us pa&longs;&longs;um unum priorem fodinam uer&longs;us metitur, alterum po&longs;teriorem uer&longs;us: atque ex his efficit trianguium, eumque medium tran&longs;uer&longs;ario funiculo diuidens ad illum &longs;axum termi­nale in &longs;axo incidit. Po&longs;tremò men&longs;or interdum rei in ueritatis lucem profe rendæ gratia areæ terminum pangit in his locis, in quibus iam antè multa &longs;i gna terminalia in &longs;axis &longs;unt inci&longs;a. Tunc uerò à &longs;tipite terminali, &longs;ub dio in terram infixo, or&longs;us primò u&longs;que ad proximam fodinam metitur: deinde dime­titur unum & alterum puteum: tum &longs;tipitem terminalem in æquata planicie figit: & ab eo initium faciens ij&longs;dem funiculis extentis &longs;imiliter metitur: atque iterum &longs;tipitem, qui ip&longs;i eum dimetiendi finem &longs;ignificet, in terram infigit: po&longs;tea &longs;ub terra ab eo loco, in quo de&longs;itum e&longs;t, rur&longs;us incipit metiri tot puteos & fo&longs;&longs;as latentes, quot memini&longs;&longs;e pote&longs;t. Mox redit in planiciem: & iterum à &longs;ecun­do &longs;tipite or&longs;us metitur: atque id facit u&longs;que ad fo&longs;&longs;am latentem, in qua &longs;ignum terminale in &longs;axo e&longs;t incidendum: ad extremum à &longs;tipite terminali, primum in terra fixo, or&longs;us tran&longs;uer&longs;arium funiculum rectà tendit uer&longs;us ultimum, qui infimæ fo&longs;&longs;æ latentis longitudinem demon&longs;trat: & qua parte eum attin git, ea uerè iudicans &longs;ignum hæreditarium in &longs;axo incidit.

De re Metallica Libri V. FINIS.

GEORGII AGRICO­LAE DE RE METALLICA LIBER SEXTVS.

Dixi de uenarum fo&longs;sionibus, de puteorum &longs;tructu­ris, de cuniculorum, fo&longs;sarum latentium, cauernarum &longs;ub &longs;tructionibus, de arte men&longs;oris: nunc dicam primò de ferramentis, quibus uenæ &longs;axaque excinduntur: de inde de ua&longs;is in quæ conijciuntur glebæ terrarum, &longs;a xorum, metallorum, aliarumque rerum fo&longs;silium, ut uel ex trahi uel euehi uel efferri po&longs;sint: atque etiam de ua­&longs;is aquarijs & canalibus: tum de diuer&longs;i generis ma chinis: po&longs;tremò de malis metallicorum, quæ omnia dum de&longs;cribentur accuratius, iterum multæ laborandi rationes explicabuntur. Ferramenta aunt &longs;unt ea, quæ proprio nomine inetallici &longs;ic appellant, cunei præterea, laminæ, bracteæ, mallei, bacilla, conti, ligones, uerricula, batilla. Sed eorum, quæ proprio nomine ferramenta &longs;unt, quatuor exi&longs;tunt formæ, quæ ferè non figura, &longs;ed longitudine uel cra&longs;situdine inter &longs;e differunt: ete­nim omnium pars &longs;umma e&longs;t lata & quadrangula, ut malleo percuti po&longs;sit: ima in mucronem de&longs;init, ut &longs;axorum & uenarum duriciam acie diffindat: omnia quo que præter quartum &longs;unt perforata. Primùm quidem, quo fo&longs;&longs;ores quotidie utuntur, longum e&longs;t dodrantem: latum, &longs;e&longs;quidigitum: cra&longs;&longs;um, digitum. In &longs;ecundo e&longs;t eadem quæ in primo latitudo, itemque cra&longs;situdo, &longs;ed longum e&longs;t duos dodrantes, quo fo&longs;&longs;ores duri&longs;simas qua&longs;que uenas &longs;ic findunt, ut rimis fati&longs;cant. Tertium eandem quam &longs;ecundum longitudinem a&longs;&longs;umit, uerum pau­lò latius & cra&longs;sius e&longs;t: quo fodiunt &longs;olum eorum puteorum, qui paulatim colligunt aquas. Quartum ferè longum e&longs;t palmos tres & digitum unum: cra&longs;&longs;um, digitos duos: &longs;uprema parte latum digitos tres, media palmum, ima, ut cætera cu&longs;pidatum. Hoc uenas duriores excindunt. Verum primi ferramen ti foramen à &longs;umma parte di&longs;tat palmum: &longs;ecundi & tertij, digitos &longs;eptem. Quodque uerò circa foramen hinc illincque extuberat, in id indunt manubri­um ligneum: quod altera manu tenent, cùm ferramentum, ad &longs;axa applica­tum, malleo feriunt. Hæc ferramenta maiora uel minora, prout res hoc po­&longs;tulat, fabricari &longs;olent. Omnia retu&longs;a fabri ferrarij rur&longs;us, quoad fieri pote&longs;t, acuunt. At cuneus plerunque longus e&longs;t palmos tres & digitos duos: latus, digitos &longs;ex: &longs;umma parte ad palmi altitudinem cra&longs;&longs;us digitos tres, deinde paulatim tenuior, ut ima fiat acutus. Sed lamina alta & lata e&longs;t digitos &longs;ex: &longs;umma parte cra&longs;&longs;a digitos duos, ima &longs;e&longs;quidigitum. In bractea uerò e&longs;t ea­dem, quæ in lamina altitudo & latitudo, &longs;ed admodum tenuis e&longs;t. His omni bus, ut proximo libro explicaui, utuntur cum uenas duri&longs;simas excindunt. Atque etiam cunei, laminæ, bracteæ modo maiores, modo minores &longs;olent confici.

Ferramentum primum A. Secundum B. Tertium C. Quartum. D. Cuneus E. Lamina F. Bractea G. Manubrium ligneum H. Manubrium in primo ferramento inclu&longs;um I.

Mallei quoque duplices &longs;unt: minores, quorum manubria fo&longs;&longs;ores una ma­nu tenent: maiores, quorum utraque: in illis, quod ad magnitudinem et u&longs;um pertinet triplex e&longs;t differentia: minimo, tanquam leui&longs;simo, percutiunt &longs;e­cundum ferramentum: medio, primum: maximo, tertium: atque is latus & cra&longs;­&longs;us e&longs;t digitos duos. In maioribus uerò bipartita e&longs;t uarietas: paruis quartum ferramentum feriunt, magnis cuneos in fi&longs;&longs;uras impingunt: illi lati & cra&longs;si &longs;unt tres digitos, hi quinque, & longi pedem. Omnes autem media parte, in qua e&longs;t foramen manubrij capax, extuberant: &longs;ed maioribus manubria &longs;unt imbecilliora, ut operarij mallei pondere inclinatiore uehementius ferire po&longs;sint.

Malleorum minorum Minimus A. Medius B. Maximus C. Malleorum maiorum Paruus D. Magnus E. Manubrium ligneum F. Manubrium in minimo malleo inclu&longs;um G.

Bacillum ferreum item duplex e&longs;t: utrumque ima parte acutum, &longs;ed alterum teres, quo puteum, aqua plenum, cùm ad eum pertinet cuniculus, perforant: alterum latum, quo de cauernis in &longs;olum deijciunt &longs;axa ignis ui mollita, quæ conto detrudi non po&longs;&longs;unt. E&longs;t autem contus metallicorum, ut nautarum, pertica oblonga in capite ferrum habens.

Bacillum teres A. Bacillum latum B. Contus C.

Sed ligo metallicus differt à ru&longs;tico: nam hic ima parte latus etacutus e&longs;t: ille cu&longs;pidatus: eo cauatur uena non dura, qualis e&longs;&longs;e &longs;olet terrena. Similiter rutrum & batillum nihil di&longs;tant à uulgaribus. Altero conuerrunt terras & glareas, altera ea&longs;dem inijciunt in ua&longs;a.

Ligo A. Rutrum B. Batillum C.

Terræ aunt & &longs;axa & res metallicæ aliæque fo&longs;siles ligone cauatæ uel ferra­mentis exci&longs;æ in ua&longs;is aut corbibus aut &longs;accis è puteis extrahuntur: ci&longs;ijs uel cap&longs;is patentibus euehuntur è cuniculis: ex utri&longs;que alueis efferuntur. Va&longs;a &longs;unt duplicia: quæ non materia, non figura differunt, &longs;ed magnitudine: minora fe­rè tantum capiunt, quantum metreta: maiora plerunque &longs;extuplo &longs;unt capaciora: neutris enim certa e&longs;t capacitas, &longs;ed &longs;æpius uaria. Vtraque conficiuntur ex a&longs;­&longs;eribus & duobus circulis ferreis, quorum altero &longs;uperius, altero inferius uin­ciuntur: nam colurni & querni a&longs;&longs;erib. puteorum illi&longs;i facile rumpuntur, ferrei durant. Maiorib. ut a&longs;&longs;eres &longs;unt cra&longs;siores & latio. es, ita etiam circuli utri&longs;que, ut plus firmitatis & roboris habeant, octona bacilla ferrea &longs;unt, aliquantum lata: quorum quaterna ex &longs;uperiori circulo deor&longs;um procedunt: quaterna eis qua&longs;i obuia ex inferiori &longs;ur&longs;um: utrorunque fundum tam interius quàm extrin&longs;e cus duobus uel tribus bacillis item ferreis, & ex una inferioris circuli parte ad alteram pertinentibus, munitur. Sed eorum quæ extra &longs;unt, alterum ad id affigitur tran&longs;uer&longs;um: utraque habent binas ferreas an&longs;as, quæ &longs;uperius extant atque emi nent: utraque &longs;emicirculum ferreum, cuius inferior pars inclu&longs;a in an&longs;is recta e&longs;t ut expeditius moueri po&longs;sit: utraque multo altiora quàm latiora &longs;unt, utri&longs;que&longs;umna pars e&longs;t latior ut res effo&longs;&longs;æ facilius in ea infundi & rur&longs;us ex eis effun di po&longs;sint. In minora fermè pueri, in maiora uiri terras è &longs;olo putei trahunt rutro, reliquas res fo&longs;siles batillo in ea inijciunt, uel manibus ingerunt: ex qua re inge&longs;tores &longs;unt nominati: mox &longs;emicirculo ferreo funis ductarij un­cum implicant: tum machinis extrahuntur: minora quidem, quod ip&longs;is leuius onus &longs;it impo&longs;itum, ea quam uer&longs;ant homines: maiora, quod grauius, ea quam equi circumagunt. Quidam uerò in ua&longs;orum locum &longs;ub&longs;tituunt corbes, quæ tan­tundem capiant, aut, quod leuiores quàm ua&longs;a &longs;int, etiam plus. Quidam &longs;ac cis, ex taurinis tergoribus factis, pro ua&longs;is utuntur: quorum &longs;emicirculos fer reos unco prehendit funis ductarius: eorum plerunque tres rebus effo&longs;sis ple­ni &longs;imul extrahuntur, tres demittuntur, tres à pueris implentur: hi Snebergi u&longs;itati &longs;unt, illæ Fribergi.

Vas minus A. Vas maius B. A&longs;&longs;eres C. Circuli ferrei D. Bacilla ferrea E. Bacilla ferrea fun­di F. An&longs;æ G. Semicirculus ferreus H. Vucus funis ductarij I. Corbis K. Sacci L.

Quod aunt nunc ci&longs;ium appellamus uehiculum e&longs;t unam habens rotam non duas, utid quod equi trahunt: ip&longs;um rebus fo&longs;silibus refertum ex cuniculis uel ca&longs;is ab operario euehitur: &longs;ed hoc modo formatur. A&longs;&longs;eres duo longi circiter quinque pedes, alti unum, lati duos digitos eliguntur: quorum partes pri­mæ futuræ ad unius pedis longitudinem, po&longs;tremæ ad duum pedum inferius excinduntur, mediæ remanent integræ. Deinde primæ excauantur, ut in earum foraminibus circularibus axiculi capita circumagi po&longs;sint. Mediæ uerò bis perforantur & prope imum, ut capitula duarum trabecularum, in quas imponun tur a&longs;&longs;eres, recipiant: & in medio, ut capitula duorum a&longs;&longs;erum tran&longs;uer&longs;ario­rum: atque claui, in his capitibus foras eminentibus infixi, totam firmant com pagem. Ex po&longs;tremis a&longs;&longs;erum longorum partibus fiunt manubria: quorum capitula inferius &longs;unt reflexa, ut firmius manibus teneri po&longs;sint. Sed rotula, quia unica, neque modiolum habet, neque circum axiculum uer&longs;atur, uerum cum ip&longs;o circumuertitur: à curuaturis enim, quas a)/yidas Græci uocant, duo ra­dij tran&longs;uer&longs;arij, in eas inclu&longs;i, per medium axiculum penetrant in oppo&longs;itas curuaturas. Axiculus aunt quadrangulus e&longs;t, exceptis capitibus, quorum u­trumque teres ut in foramine uolui po&longs;sit: hoc ci&longs;ium terris & &longs;axis plenum o­perarius euehit, inane reuehit. E&longs;t præterea metallicis alterum ci&longs;ium hoc gran­dius, quo hi, qui terram, cum lapillis nigris permi&longs;tam, lauant, riuis in eam deductis, utuntur. Eius autem prior a&longs;&longs;er tran&longs;uer&longs;arius altior e&longs;t, ut terra in­ge&longs;ta non decidat.

Ci&longs;ium minus A. A&longs;&longs;eres eius longi B. A&longs;&longs;eres tran&longs;uer&longs;arij C. Rotula D. Ci&longs;ium grandius E. Eius prior a&longs;&longs;er tran&longs;uer&longs;arius F.

Cap&longs;a aunt patens dimidio capacior e&longs;t quàm ci&longs;ium: longa ferè pedes qua­tuor, lata & alta circiter pedes duos & dimidium: &longs;ed quia ei figura e&longs;t qua­drangula, tribus laminis quadrangulis uincitur ferreis: & præter eos undiquebacillis ferreis munitur: ad ip&longs;ius fundum duo axiculi ferrei &longs;unt affixi, circum quorum capitula utrinque orbiculi lignei uer&longs;antur: qui, ne ex axiculis immo bilibus decidant, paruis clauis ferreis cauetur: ut magno illo obtu&longs;o ad idem fundum affixo, ne à trita uia, hoc e&longs;t cauo trabium aberrent. Eam cap&longs;am ue­ctor ip&longs;ius partem po&longs;teriorem manibus tenens & protrudens euehit onu­&longs;tam rebus fo&longs;silibus, uacuam reuchit. Quoniam uerò cùm mouetur, &longs;onum efficit, qui nonnullis ui&longs;us canum latratui &longs;imilis, canem uocarunt. Hac ca­p&longs;a utuntur &longs;i quando ex longi&longs;simis cuniculis onera euehunt, & quòd moueatur facilius, & quòd grauius onus ip&longs;i po&longs;sit imponi.

Cap&longs;æ quadranguli ferrei A. Eius bacilla ferrea B. Axiculus ferreus C. Orbiculi lignei D. Parui claui ferrei E. Magnus clauus ferreus obtu&longs;us F. Cap&longs;a eadem inuer&longs;a G.

Sed alueos cauant ex &longs;ingulis arborum truncis: quorum minores longi &longs;unt plerumque duos pedes, lati unum: hos metallo refertos, præ&longs;ertim cùm multum non effoditur, è puteis & cuniculis uel humeris egerunt, uel funicu lis, ex collis pendentibus, deuinctos efferunt. Veteres quicquid effo&longs;&longs;um e­rat humeris ege&longs;si&longs;&longs;e Plinius autor e&longs;t. Verùm ea ratio onerum exportan do­rum quia plures homines magnis laboribus defatigat, & multa pecunia in operas erogatur, &longs;preta à no&longs;tris & repudiata. Maiorum autem alueorum lon gitudo e&longs;t ad tres pedes, latitudo palmipe dalis: in quibus terras metallicas experimenti poti&longs;simùm gratia lauant.

Alueus minor A. Funiculus B. Alueus maior C.

At aquaria ua&longs;a differunt u&longs;u, quem habent, & materia, ex qua forman­tur. Nam quibu&longs;dam aqua è puteis hau&longs;ta infunditur in alia, ut &longs;itulis: quæ­dam aquarum plena machinis extrahuntur, ut moduli et bulgæ. Alia &longs;unt li gnea, &longs;icuti &longs;itulæ & moduli: alia &longs;cortea, ueluti bulgæ. Moduli autem aqua­rij æque ac ua&longs;a, in quæ res aridæ ingeruntur, duplices &longs;unt, minores & ma­iores: &longs;ed hi moduli di&longs;tant à ua&longs;is &longs;umma parte, quam habent angu&longs;tiorem: & quidem iccirco ne, cùm ex puteis, maximè multum deuexis, trahuntur & illiduntur a&longs;&longs;eribus, aquæ effundantur. In hos modulos aquas &longs;itulis infun­dunt, quæ &longs;unt lignea ua&longs;cula, non ut moduli in &longs;ummo angu&longs;ta, neque uin­cta circulis ferreis, &longs;ed colurnis, quod neutrum nece&longs;sitas flagitet: atquehic etiam moduli minores extrahuntur ea machina, quam uer&longs;ant homines: maiores ea quam equi circumagunt.

Modulus minor A. Modulus maior B. Situla C.

Sed bulgas no&longs;tri nominant maximos illos utres aquarios, qui con&longs;tant ex taurinis tergoribus duobus, uel duobus & dimidio: ex his bulgis tritis & u&longs;itatis primò excidunt pili, atque glabræ & candidæ fiunt. Po&longs;t id tempo ris rumpuntur. Quod &longs;i parum, in partem ruptam bacilli teretis & &longs;triati par­ticula immittitur, ac in ip&longs;ius &longs;trias bulga rupta undique illigata &longs;uitur: &longs;in multum, eam re&longs;arciunt particula tergoris taurini. Bulgæ autem unco cate­næ ductariæ implicatæ & demi&longs;&longs;æ mer&longs;antur in aquis, & quàm primum eas hau&longs;erint machina maxima extrahuntur: duplices uerò &longs;unt: al­teræ per &longs;e hauriunt aquas: in alteras batillo ligneo agi­tatæ quodammodo infunduntur.

Bulga per &longs;e hauriens aquas A. Bulga in quam aquæ pala agitatæ infunduntur B.

Aquas autem, ex puteis extractas, excipiunt canales, uel infundibula, per quæ tran&longs;mittuntur in canales: &longs;imiliter aquæ è lateribus cuniculorum efflu entes in canales deriuantur. Hi con&longs;tant ex binis trabibus excauatis, & arctè coniunctis ut aquas profluentes po&longs;sint continere: ex ore cuniculi u&longs;que ad extremam eius partem pertinent a&longs;&longs;eribus contecti, ne terra uel &longs;axum in eos incidens aquarum cur&longs;um impediat. Quòd &longs;i multus limus paulatim in ip&longs;is &longs;ub&longs;ederit a&longs;&longs;eribus &longs;ublatis purgantur, ne, quod etiam tunc eis accidit, ob­&longs;truantur & obturentur. Quos autem canales metallici extra terram infun­dibulis quæ &longs;unt ad ca&longs;as puteorum, &longs;ubijciunt, eos plerunque cauant ex &longs;ingulis arboribus. Infundibula uerò ferè conficiuntur ex quatuor a&longs;&longs;eribus &longs;ic inferius exci&longs;is & con iunctis, ut &longs;umma infundibulorum pars fiat latior, angu­&longs;tiorima.

Canalis A. Infundibulum B.

Quæ &longs;int ferramenta metallicorum, quæ ua&longs;a &longs;atis o&longs;tendi: nunc machinas exponam, hæ triplices &longs;unt, tractoriæ &longs;cilicet, &longs;piritales, &longs;can&longs;oriæ. Tractorijs onera ex puteis extrahuntur. Spiritales aerem conceptum ex ore &longs;uo inflant in cuniculos uel puteos: quod ni fiatin nonnullis fo&longs;&longs;ores laborare &longs;ine magna &longs;pirandi difficultate non po&longs;&longs;unt. Scan&longs;oriæ &longs;unt &longs;calæ quarum gradibus me tallici de&longs;cendunt in puteos: & ex eis rur&longs;us a&longs;cendunt. Tractoriarum uariæ & diuer&longs;æ &longs;unt formæ: & quædam ex ip&longs;is multùm artificio&longs;æ: &, ni&longs;i ego fallor, ueteribus incognitæ: quæ iccirco inuentæ &longs;unt, ut & aquæ trahi po&longs;­&longs;int ex terræ profundo, ad quod nulli cuniculi pertinent: & res fo&longs;siles ex pu teis, quos item nulli contingunt cuniculi, uel longi&longs;simi. Quoniam uerò puteo rum non eadem e&longs;t altitudo, in i&longs;tius generis machinis magna uarietas exi&longs;tit. &longs;ed earum, quibus onera &longs;icca ex puteis extrahuntur, formæ quinque poti&longs;simum &longs;unt u&longs;itatæ, quarum prima &longs;ic conficitur. Tigna duo, quàm puteus paulo lon­giora, collocantur: alterum in fronte putei, alterum in tergo. Eorum partes ex­tremæ habent foramina, in quæ pali, ad imum cuneatiores, immi&longs;si altius in terram adiguntur ut maneant immobilia. Habent præterea formas, in qui­bus inclu&longs;a &longs;unt capita duorum tignorum tran&longs;uer&longs;ariorum: quorum unum dextrum putei latus occupat: alterum tantum abe&longs;t à &longs;ini&longs;tro, ut inter ip&longs;a locus &longs;it aptus ad &longs;calas affingendas: in horum tignorum tran&longs;ucr&longs;ariorum formis, quæ in media eorum &longs;unt parte, &longs;tipites uel a&longs;&longs;eres cra&longs;si infiguntur & configuntur clauis ferreis: in quorum &longs;tipitum uel a&longs;&longs;erum caua cra&longs;sis la minis ferrata conijciuntur &longs;uculæ capita: utrumque autem caput, ex &longs;tipitis aut a&longs;&longs;eris cauo foras eminens, e&longs;t inclu&longs;um in forma alterius capitis ligni lon gi &longs;e&longs;quipedem, lati palmum, cra&longs;si tres digitos: &longs;ed utrunque eius caput latum e&longs;t di­gitos &longs;eptem: in alterum uerò inclu&longs;us e&longs;t uectis, teres item longus &longs;e&longs;quipedem. circa uerò &longs;uculam funis ductarius inuoluitur, & eius media pars ad ip&longs;am religatur: at utraque eiu&longs;dem an&longs;a habet uncum ferreum, qui ua&longs;is &longs;emicirculo implicatur: itaque uectibus coacta &longs;ucula dum uoluitur &longs;emper alterum uas onere plenum ex puteo extrahitur in eundem demittitur uacuum. Cogunt autem &longs;uculam uiri duo robu&longs;ti, uterque prope &longs;e ci&longs;ium habens, in quod, cùm uas ei propius fuerit extractum, exoneret. Duo uerò ua&longs;a plerunque implent ci&longs;ium. Quare ubi quatuor extracta fuerint uterque &longs;uum ci&longs;ium ex ca&longs;a eue­hit et euertit: ita fit, ut &longs;i putei fodiantur profundi, collis a&longs;&longs;urgat circa machi næ ca&longs;am. Quod &longs;i uena metallorum fœcunda non fuerit, terras &longs;axaque di&longs;cri­mine remoto profundunt: &longs;i fœcunda, &longs;eor&longs;im exonerata &longs;eruant, tundunt, lauant. At cùm ua&longs;a aquaria extrahunt, ea euertentes aquam per infundibu­la tran&longs;mittunt in canalem, per quem effluit.

Tignum in fronte putei collocatum A. Tignum in tergo putei collocatum B. Pali cuneati C. Tigna tran&longs;uer&longs;aria D. Stipites uel a&longs;&longs;eres cra&longs;si E. Lamina ferrea F. Sucula G. Eius capita H. Lignum I. Vectis K. Funis ductarius L. Eius uncus M. Vas N. Eius &longs;emicirculus O.

Altera machina, qua metallici, cùm putei &longs;unt altiores, utuntur, à prima differt rota, quam præter uectes habet: eam, &longs;i pondus altè non extrahitur, unus uectiarius uer&longs;at, rota in alterius locum &longs;uccedente: &longs;in altius, tres, rota in quarti locum &longs;ub&longs;tituta. Etenim &longs;ucula &longs;emel mota rotæ uolubilitate iu­uatur, ut multo facilius circumagi po&longs;sit: ad quam rotam aliquot interdum ma&longs;&longs;ulæ plumbeæ appenduntur, uel in a&longs;&longs;erculis, ad eam affixis, includun­tur, ut cùm uer&longs;atur pondere depre&longs;&longs;a ad motum propen&longs;ior fiat. Quidam eadem de cau&longs;a duo uel tria uel quatuor bacilla ferrea includunt in &longs;ucula, eorumque capita ma&longs;&longs;ulis plumbeis aggrauant: &longs;ed i&longs;ta rota differt à rota cur rus, & ea, quam fluminis impetus uer&longs;at. Etenim caret pinnis, quæ rotæ, quam uertit flumen, &longs;unt: caret modiolo, qui e&longs;t currus rotæ. Eius autem lo co habet &longs;uculam cra&longs;&longs;am: in cuius formis inferiorum radiorum capita &longs;unt inclu&longs;a, ut &longs;uperiora in curuaturarum formis: cùm tres uectiarij hanc machi nam torquent in orbem, tunc ad alterum &longs;uculæ caput quatuor uectes re­cti &longs;unt, in eo inclu&longs;i: ad alterum unicus ille in metallis u&longs;itatus, qui è duo­bus membris con&longs;tat: quorum teres, quod &longs;tratum eminet, manibus prehen­ditur: quadrangulum, quod rectà a&longs;&longs;urgit, duas habet formas, in inferiore membrum teres includitur, in &longs;uperiore &longs;uculæ caput. Hunc uectem unus circumagit, illos duo: quorum alter eos trahit, alter trudit. Omnes uerò ue­ctiarios, quamcunque machinam uer&longs;ant, uiros e&longs;&longs;e robu&longs;tos nece&longs;&longs;e e&longs;t, ut tam magnum laborem &longs;u&longs;tinere po&longs;sint.

Sucula A. Vectes recti B. Vectis u&longs;itatus C. Rotæ radij D. Eiu&longs;dem curuaturæ E.

Tertia machina minus fatigat operarios, cùm onera maiora &longs;ubleuet. Et­&longs;i uerò tardius, ut omnes aliæ machinæ, quibus tympana &longs;unt, tamen altius: nempe ad pedes centum & octoginta: quæ &longs;ic &longs;e habet axis &longs;tatuti codaces ferrei uer&longs;antur in duobus catillis ferreis: quorum inferior e&longs;t inclu&longs;us in trun co in terra locato, &longs;uperior in trabe: axis ille inferiore parte habet orbem, ex cra&longs;sis a&longs;&longs;eribus coagmentatis & compactis factum: &longs;uperiore tympanum dentatum: id axis &longs;trati tympanum quod ex fu&longs;is con&longs;tat, circumagit: circa hunc axem, cuius codaces uer&longs;antur item in ferreis tignorum catillis, ducta­rius funus e&longs;t inuolutus: operarij duo manibus quidem, ne cadant, prehen­dentes & tenentes perticam, ad duo tigna &longs;tatuta affixam, pedibus uerò ta­bellas retrò trudentes machinam circumagunt: quoties autem uas unum, re bus effo&longs;sis plenum, extraxerunt & &longs;ubuerterunt, toties contrariè machinam uer&longs;antes alterum extrahunt.

Axis &longs;tatutus A. Truncus B. Trabs C. Orbis D. Tympanum dentatum E. Axis &longs;tratus F. Tympanum quod ex fu&longs;is constat G. Funis ductarius H. Pertica I. Tigna &longs;tatuta K. Orbis tabellæ L.

Quarta machina &longs;ubleuat onera &longs;e&longs;cuplo maiora quàm duæ machinæ primò explicatæ: quæ ita fit. Tigna ad &longs;edecim, longa pedes quadraginta, cra&longs;&longs;a & lata pedem, fibulis in &longs;ummo coniuncta, in imo diuaricata erigun­tur: eorum &longs;ingulorum inferiora capita in &longs;ingulorum tignorum in &longs;olo &longs;tra­torum formis includuntur: tigna, quæ humi iacent, longa &longs;unt pedes quinque, lata &longs;e&longs;quipedem, cra&longs;&longs;a pedem. Quodque autem tignum erectum cum tigno humi &longs;trato connectitur tertio quodam tigno obliquè de&longs;cendente: cuius caput &longs;uperius includitur in forma tigni erecti: inferius in forma tigni humi iacentis. Eiu&longs;modi uerò tignum longum e&longs;t pedes quatuor, cra&longs;&longs;um & latum pedem: quomodo fit area rotunda, cuius linea dimetiens habet ad quinqua ginta pedes: in eius areæ medio crater altus ad decem pedes foditur, & fi&longs;tu ca &longs;pi&longs;&longs;atur, aut, ut &longs;atis habeat firmitatis, contiguis tigillis, per quæ penetrant pali, &longs;tabilitur: eorum enim coniunctione terra crateris continetur ut deci­dere non po&longs;sit. In imo crateris tignum &longs;ternitur longum pedes tres uel qua­tuor, cra&longs;&longs;um & latum &longs;e&longs;quipedem: id, ut immobile maneat, in tigillis conti guis e&longs;t inclu&longs;um. In eius medio ferreus e&longs;t catillus, acie temperatus, in quo ferreus axis codax uer&longs;atur: &longs;imili modo tignum, quod in &longs;ummo &longs;ub fibula in formis duorum tignorum erectorum e&longs;t inclu&longs;um, habet catillum ferreum in quo alter ip&longs;ius axis codax ferreus uoluitur: nam qui&longs;que axis metallicus, ut quæque &longs;emel, &longs;i res ita ferat, dicam, duos ferreos habet codaces, tanquam clauos, in medio capitum, ad circinum rotundatorum, infixos: eorum pars, quæ in axis caput in figitur tam lata e&longs;t quàm ip&longs;um caput, & cra&longs;&longs;a digitum: quæ extat teres & cra&longs;&longs;a palmum, aut cra&longs;sior, &longs;i res hoc po&longs;tulat. Capita eti am cuiu&longs;que axis metallici circulo ferreo cinguntur & uinciuntur, ut eò firmi us codaces continere po&longs;sint. Axis autem huius machinæ, exceptis capitibus, quadrangulus e&longs;t & longus pedes quadraginta, cra&longs;&longs;us & latus &longs;e&longs;quipe­dem: in cuius axis formis quæ &longs;unt &longs;upra caput inferius, quatuor tignorum obliquè a&longs;cendentium capita inclu&longs;a fibulantur: eorundem capita &longs;uperio­ra &longs;u&longs;tinent duo tigna tran&longs;uer&longs;aria duplicata, item in eorum formis in clu&longs;a. Tigna uerò obliquè a&longs;cendentia &longs;unt longa pedes decem & octo, cra&longs;&longs;a pal mos tres, lata quinque. At tran&longs;uer&longs;aria duplicata &longs;ic ad axem affixa &longs;unt & in ter &longs;e clauis ligneis coniuncta, ut non &longs;eparentur: ea autem longa &longs;unt pedes quatuor & uiginti. Deinde tympanum e&longs;t, quod con&longs;tat ex tribus rotis: qua­rum media tam à &longs;uprema quàm ab infima di&longs;tat pedibus &longs;eptem. Eis qua­tuor &longs;unt radij, quos totidem tigilla obliquè a&longs;cendentia &longs;u&longs;tinent: quorum capita inferiora circum axem fibula coniunguntur: &longs;ingulorum aunt radiorum alterum caput in forma axis, alterum in forma curuaturæ inclu&longs;um e&longs;t. Ex curuaturis infimæ rotæ ad curuaturas mediæ undique pertinent fu&longs;i: &longs;imiliter ex curuaturis mediæ ad curuaturas &longs;upremæ: quibus fu&longs;is duo ductarij fu­nes inuoluuntur: alter inter infimam rotam & mediam, alter inter mediam & &longs;upremam. Hoc ædificium, in metæ figuram, excepta ea parte quandrangu la quæ &longs;pectat ad puteum formatum, totum &longs;candulis contegitur. Tum du­plicis ordinis &longs;unt tigna tran&longs;uer&longs;aria utrinque &longs;tatutis inclu&longs;a: utraque longa &longs;unt pedes decem & octo: &longs;ed &longs;tatuta cra&longs;&longs;a & lata pedem, tran&longs;uer&longs;aria tres palmos. Statuta numero &longs;unt &longs;edecim, tran&longs;uer&longs;aria octo, &longs;uper quæ collo­cantur duæ trabes latæ pedem, cra&longs;&longs;æ tres palmos, excauatæ ad &longs;emipedis latitudinem, ad quinque digitorum altitudinem: & altera quidem locatur &longs;u­per &longs;uperiora tigna tran&longs;uer&longs;aria, altera &longs;uper inferiora: utraque tam longa e&longs;t, ut ferè ex machinæ tympano u&longs;que ad puteum pertineat. Vtrique propei­dem tympanum axiculus ligneus e&longs;t teres & cra&longs;&longs;us digitos &longs;ex, cuius capi­tula, lamellis ferrata, uer&longs;antur in armillis ferreis: utrique &longs;unt orbiculi lignei, qui unà cum axiculis &longs;uis ferreis uoluuntur in earundem trabium foramini­bus: atque hi orbiculi circuncirca &longs;unt excauati, ut funis ductarius ex ip&longs;is exci­dere non po&longs;sit: itaque uterque funis per &longs;uum axiculum &longs;uo&longs;que orbiculos ex­ten&longs;us uer&longs;atur: utriu&longs;que uncus ferreus ua&longs;is &longs;emicirculo inijcitur: utrique præ terea capiti alterius inferioris tigni duplicati, quod e&longs;t in axe inclu&longs;um, e&longs;t ti gillum longum pedes quatuor: id qua&longs;i ex duplicato pendet: cui inferius ti gnum curtum e&longs;t inclu&longs;um, in quo auriga &longs;edet: quodque ferreum habet cla­uum, qui recipit catenam, atque ea rur&longs;us &longs;tateram. Quo modo fieri pote&longs;t ut duo equi hanc machinam modo hac, modo illac trahant: ui ci&longs;simque uas alte rum onere plenum ex puteo extrahatur, alterum uacuum in eundem demit tatur. Si uerò puteus fuerit profundus, quatuor equi machinam circuma­gunt. Va&longs;i autem extracto, &longs;iue &longs;iccæ &longs;iue humidæ res effundendæ fue rint, operarius harpagonem inijcit, ip&longs;umque &longs;ubuertit: is ex catena, cui tres uel quatuor annuli &longs;unt, ad trabem affixa, dependet.

Tigna erecta A. Tigna humi &longs;trata B. Tigna oblique de­&longs;cendentia C. Area D. Tignum in imo crateris &longs;tra­tum E. Axis F. Tigna tran&longs;uer&longs;aria duplicata G. Tympanum H. Ductarij funes I. Vas K. Tigillum ex duplicato pendens L. Tignum curtum M. Catena N. Statera O. Harpago P.

Quinta &longs;imilis e&longs;t partim machinæ maximæ, partim tertiæ, quæ ab equis uer&longs;ata pilis aquas haurit: quarum utranque paulò pò&longs;t exponam. Etenim &longs;i­cuti tertia & ab equis uer&longs;atur, & duos habet axes: &longs;tatutum &longs;cilicet, circum quem, in terræ cauernam penetrantem, &longs;imiliter inferius e&longs;t tympanum den tatum: atque &longs;tratum, circum quem tympanum quod ex fu&longs;is con&longs;tat. Vt ue­rò machina maxima duo habet tympana circum axem &longs;tratum, pror&longs;us illi­us tympanis &longs;imilia, &longs;ed minora, quod ua&longs;a ex puteo ducentos & quadragin­ta tantummodo pedes alto trahere po&longs;sit: quorum alterum ex orbibus, ad quos affixa &longs;unt tigna compo&longs;itum e&longs;t: alterum, quod exi&longs;tit prope tympa­num quod ex fu&longs;is con&longs;tat, altum e&longs;t undique circum axem pedes duos, cra&longs;­&longs;um unum: huic harpago impingitur: qui ip&longs;um retinens machinam, cùm res id po&longs;tulauerit, &longs;i&longs;tit. Toties uerò po&longs;tulat, quoties uel &longs;acci è corio &longs;axorum fragmentis aut terris pleni, extracti euertuntur, uel aquæ ex ua&longs;is, item extra ctis effunduntur: nam hæc machina non onera modo &longs;icca leuat, &longs;ed etiam humida, perinde ac aliæ quatuor machinæ iam nunc à me de&longs;criptæ: quine tiam hac in puteum demittuntur tigna, ad eius catenam ductariam alligata. Sed harpago cra&longs;&longs;us pedem, longus &longs;emipedem extat è tigno, catena appen &longs;o ex altero capite tigni, quod uer&longs;atur circum axiculum ferreum, quem con­tinent chelæ tigni &longs;tatuti. Ex altero uerò mobilis illius tigni capite iterum ca­tena appen&longs;um e&longs;t tignum longum, & ex eo rur&longs;us catena alterum tignum breue: cui, cùm machina &longs;i&longs;tenda fuerit, operarius in&longs;idet, atque &longs;ic ip&longs;um de­primit. Mox ei inijcit a&longs;&longs;erem uel tigillum, quod &longs;ubter duo tigna pertinens ab eis ne attolli po&longs;sit retinetur: quo modo harpago &longs;ubleuatus, tympa­numque amplexus tam ualidè prehendit, ut &longs;æpe ex ip&longs;o &longs;cintillæ exiliant. Ha­bet autem tignum dependens, ad quod harpago e&longs;t affixus aliquot forami­na, in quibus catena includitur, ut ip&longs;e quemadmodum conuenit &longs;ubleuari po&longs;sit. Supra tympanum e&longs;t tabulatum, ne id aqua de&longs;tillans madefaciat. Nam &longs;i madefactum fuerit, harpago machinam minus retinebit. Iuxta uerò alterum tympanum e&longs;t palus, ex quo dependet catena, in cuius annulo po­&longs;tremo inclu&longs;us e&longs;t alter harpago, hoc e&longs;t uncinatum ferrum, longum pedes tres. Is annulo, ad fundum tam ua&longs;is quàm &longs;acci affixo, iniectus illud retinet ut aqua effundi po&longs;sit, hunc ut &longs;axorum fragmenta euerti.

Tympanum dentatum, quod est ad axem &longs;tatutum A. Axis &longs;tratus B. Tympanum quod ex fu&longs;is con&longs;tat C. Tympanum prope id ip&longs;um D. Tympanum quod ex orbibus con&longs;tat E. Harpago F. Tignum mobile G. Tignum breue H. Alter harpago I.

Venas autem illis quinque machinis è puteis extractas uel è cuniculis eue­ctas metallici de montibus aut deuehunt, aut detrahunt aut deijciunt. No­&longs;trates ip&longs;as in cap&longs;am, trahæ, quam equus trahit, impo&longs;itam, conijcientes hye me de montibus, qui non admodum alti &longs;unt, deuehunt. Carni uerò ij&longs;dem temporibus hybernis eas in &longs;accos, è corio factos, ingerunt: quorum duos uel tres imponunt paruæ trahæ, quæ priore parte altior e&longs;t, po&longs;teriore hu­milior: quibus &longs;accis animo&longs;us uector non &longs;ine uitæ periculo in&longs;idens traham de monte in uallem decurrentem bacillo, quod gerit in manu, regit. Eam e­nim uel nimis celeriter decurrentem oppo&longs;ito &longs;i&longs;tit: uel aliò, quàm quo de­bet, deflectentem eodem in uiam reducit. At Norici quidam hyeme ea&longs;dem in &longs;accos, è &longs;eto&longs;is pellibus &longs;uillis confectos, colligunt, & de alti&longs;simis monti­bus, quos equi, muli, a&longs;ini nequeunt &longs;candere, detrahunt. Eorum uerò &longs;accos uacuos robu&longs;ti canes clitellarij, his rebus a&longs;&longs;uefacti, ferunt in montes: uena­rum plenos & loris con&longs;trictos atque ad funem alligatos homo, eum in bra­chium uel pectus inuoluens, per niues detrahit u&longs;que ad eum locum, in quem equi, muli, a&longs;ini clitellarij a&longs;cendere po&longs;&longs;unt: ubi uenæ, è &longs;accis &longs;uillis erectæ, inijciuntur in alios &longs;accos, è lineo panno bilice uel trilice factos: qui iumen­torum clitellis impo&longs;iti deferuntur in officinas, in quibus uenæ uel lauan­tur uei excoquuntur.

Traha cui impo&longs;ita est cap&longs;a A. Traha cui impo&longs;iti &longs;unt &longs;acci B. Bacillum C. Canes clitellarij D. Sacci &longs;uilli ad funem alligati E.

Si uerò equi, muli, a&longs;ini, clitellarij montes &longs;candere po&longs;&longs;unt, eorum clitel­lis primò &longs;acci linei uenis repleti imponuntur: quos angu&longs;tis montium uijs, quæ nec plau&longs;tra nec trahas recipiunt, in ualles, rupibus altis & difficilibus aditu &longs;ubiectas deferunt. At in rupibus, in quas iumenta &longs;candere non po&longs;­&longs;unt, decliues collocantur longæ cap&longs;æ patentes ex a&longs;&longs;eribus factæ, & tabel lis tran&longs;uer&longs;is, ne concidant, di&longs;tinctæ. In has uenæ ci&longs;ijs, quibus unica e&longs;t ro ta, aduectas conijciunt: easque in planiciem deuolutas, & uel in &longs;accos lineos collectas iumenta clitellis deferunt, uel in trahas aut plau&longs;tra coniectas de­uehunt. Cùm autem aurigæ uenas de arduis montium cliuis deuehunt bi­rotis utuntur ci&longs;ijs, quæ à tergo trahunt duos arborum truncos in terram de­mi&longs;&longs;os: hi &longs;ua grauitate renitentes pronum grauium ci&longs;iorum, quæ in cap&longs;is uenas continent, decur&longs;um impediunt: qui ni e&longs;&longs;ent aurigæ &longs;æpius catenas rotis implicare cogerentur. Sed cùm ijdem aurigæ uenas de montibus, qui carent i&longs;tiu&longs;modi cliuis, deuehunt, plau&longs;tris, quorum cap&longs;æ duplo &longs;unt lon giores quàm ci&longs;iorum, utuntur: utrarumque a&longs;&longs;eres ita coagmentati &longs;unt, ut cùm uenæ rur&longs;us ab aurigis de plau&longs;tris excutiendæ &longs;unt, leuari & di&longs;&longs;olui po&longs;sint. Nam eos tantummodo repagula coercent. Aurigæ uerò uenarum plau&longs;tra triginta uel &longs;exaginta de dominis conducunt deuehenda: quorum &longs;ingulorum numerum præ&longs;es officinæ in bacillo &longs;ignat. Sed quædam ue­næ, poti&longs;simum autem plumbi candidi, è fodinis extractæ in octo partes uel nouem, &longs;i domini fodinæ dominis cuniculi dant nonas, di&longs;tribui &longs;olent: id rarius fit modulis, &longs;æpius cap&longs;is: quæ ex tignis contiguis, & qua ad cauum conuertuntur planis, &longs;unt confectæ. Dominus uerò qui&longs;que eam par­tem, qnæ ei &longs;ortitò obtigit, auehendam, lauandam, excoquendam curat.

Equi clitellarij A. Cap&longs;a longa in rupe decliuis locata B. Eius tabellæ C. Ci&longs;ium cui unica est rota D. Ci&longs;ium birotum E. Trunci arborum F. Plau&longs;trum G. Vena de plau&longs;tro ex­cutitur H. Repagula I. Præ&longs;es officinæ plau&longs;trorum nu­merum in bacillo &longs;ignans K. Cap&longs;æ in quas uenæ di&longs;tri­buendæ inijciuntur L.

In ua&longs;a, quæ quinque hæ machinæ trahunt, pueri uel uiri terras & &longs;axorum fra gmenta batillis inijciunt, uel manibus eadem ij&longs;dem ingerunt: unde inge&longs;tores &longs;unt nominati: eædem uerò machinæ non &longs;icca modo, ut dixi, leuant onera, &longs;ed etiam humida &longs;iue aquas. Verùm priu&longs;quam exponam uaria & diuer&longs;a genera machinarum, quibus metallici aquas &longs;olum exantlare &longs;olent, dicam quo modo res graues, quod genus &longs;unt axes, catenæ ferreæ, fi&longs;tulæ, ligna grandia in puteos rectos & profundos demittendæ &longs;unt. Machina erigitur, cuius &longs;ucula, utrinque quatuor uectes rectos habens, in tignis &longs;tatutis includi tur, et circa eam ductarius inuoluitur funis, eiu&longs;que caput alterum ad eandem affigitur, alterum alligatur ad res illas graues: quæ rectà &longs;en&longs;im operarijs re­nitentibus demittuntur: atque, &longs;i in aliqua putei parte &longs;ub&longs;titerint, paululùm retrahuntur. Cùm uerò eædem &longs;unt graui&longs;simæ, tunc &longs;ecundum hanc machi­nam altera ei pror&longs;us a&longs;similis erigitur, ut & oneri robore pares &longs;int, & idi­p&longs;um &longs;en&longs;im demitti po&longs;sit: quinetiam interdum ij&longs;dem de cau&longs;is trochlea funiculis ad trabem religatur: per cuius orbiculos ductarius funis traductus de&longs;cendit & a&longs;cendit.

Sucula A. Vectes recti B. Tigna &longs;tatuta C. Funis D. Trochlea E. Ligna demittenda F.

Aquæ autem ex puteis aut extrahuntur, aut hauriuntur. Extrahuntur uerò in ua&longs;a uel utres aquarios infu&longs;æ: hos poti&longs;simum trahit machina, cuius rota duplices habet pinnas: illa quinque machinæ iam explicatæ: quanque quarta in quibu&longs;dam locis etiam utres mediocres trahit: at hauriuntur &longs;itulis uel orbiculis, quib. foramina &longs;unt, uel pilis. Cùm aunt paucæ &longs;unt, aut extrahuntur in ua&longs;is: aut hauriuntur &longs;itulis uel orbiculis: cùm multæ, uel extrahuntur in utribus, uel hauriuntur pilis. Sed primò machinas &longs;itulis aquas exantlantes in medium pro feram, quarum tres &longs;unt &longs;pecies: prima &longs;ic &longs;e habet. Loculamentum quadrangulum totum con&longs;tat ex cancellis ferreis, altum pedes duos et dimidium: longum item pedes duos & dimidium, ac in&longs;uper &longs;extantem & quartam digiti partem: latum quadran­tem & &longs;emunciam: in quo &longs;unt tres axiculi ferrei &longs;trati, qui in catillis uel latis cir culis ferreis acie temperatis uer&longs;antur: atque quatuor ferrea tympana: quorum duo ex fu&longs;is con&longs;tant, totidem &longs;unt dentata. Circum axiculum infimum extra locula mentum e&longs;t rotula lignea, ut propen&longs;ior ad motum fiat: intra loculamentum mi nus prioris generis tympanum, quod ex octo fu&longs;is, &longs;extantem & &longs;emunciam lon­gis, con&longs;tat: circum alterum axiculum è loculamento non eminentem, ac iccirco tan tummodo longum pedes duos & dimidium, unciam, atque tertiam digiti partem, e&longs;t alte ra parte minus tympanum dentatum, quod habet octo & quadraginta dentes: altera maius prioris generis tympanum, quod ex duodecim fu&longs;is, quadrantem longis, con&longs;tat. Circum aunt tertium axiculum, cra&longs;&longs;um unciam & tertiam eius partem, e&longs;t maius tympanum dentatum ex eo undique pedem a&longs;&longs;urgens: quod habet du­os et &longs;eptuaginta dentes: utriu&longs;que uerò tympani dentibus &longs;unt cochieæ: qua rum &longs;triges in tympanorum &longs;trias aguntur, & contra carum &longs;triæ in eorundem &longs;tri­ges, ut in fractorum locum alij reponi po&longs;sint. Tam aunt dentes quàm fu&longs;i &longs;unt acie temperati: at &longs;upremus axiculus ex loculamento extans ita artificio&longs;è e&longs;t inclu&longs;us in forma alterius axiculi, ut unus e&longs;&longs;e uideatur: is per receptaculum, ex tignis compo&longs;itum, quod e&longs;t circum puteum penetrans, in unci ferrei, in cra&longs;&longs;o trunco querno inclu&longs;i, orbiculo, ex mera ferri acie facto, uer&longs;atur: circum eum axiculum e&longs;t tale tympanum, quale habent machinæ pilis aquas haurientes: cui &longs;i militer &longs;unt fibulæ ter curuatæ: quib. quia ferreæ catenæ ductariæ annuli in hærent, tam magnum onus cam retrahere non pote&longs;t: qui annuli non &longs;icuti cæte rarum catenarum annuli &longs;unt integri, &longs;ed qui&longs;que &longs;uperiore parte utrinque curua­tus &longs;equentem recipit: quo circa duplicis catenæ &longs;peciem gerit: qua uerò alter alterum recipit, &longs;itulæ, ex laminis ferreis uel æreis factæ, &longs;emicongiales ad eos loris alligantur: quare &longs;i annuli fuerint centum, totidem erunt &longs;itulæ aquas effe­rentes: earum aunt ora extant, & operculis tecta &longs;unt, ne aquas effundant cùm putei fuerint decliues. Nam cùm recti fuerint, &longs;itulæ operculis nece&longs;&longs;e non habent. Itaque uectiarius infimi axiculi caput in uectis forma includens eum &longs;imul cum tympano uer&longs;at: cuius fu&longs;i conuertunt alterius axiculi tympanum dentatum. Quoniam uerò una cum ip&longs;o circumagunt id, quod ex fu&longs;is con&longs;tat, hi rur&longs;us &longs;upremi axiculi tympanum dentatum uer&longs;ant atque alterum, cui fibulæ &longs;unt infixæ: quomodo catena &longs;imul cum uacuis &longs;itulis demittitur iuxta ue­næ fundamentum per annulum paululum compre&longs;&longs;um in lacunam u&longs;que ad imum libra­mentum: cuius tympani axiculus ferreus utrinque in cra&longs;si ferri catillo uer&longs;a­tur: in quo tympano catena inuoluta &longs;itulis aquas haurit: quas plenas iuxta uenæ tectum extracta peruehit &longs;uper axiculi &longs;upremi tympanum, ac &longs;emper tres &longs;imul inuer&longs;as aquam effundere cogit in labrum ex quo effluit in cuniculi cana­lem. Veruntamen talis machina minus e&longs;t utilis, quòd, cùm &longs;ine magno im­pendio con&longs;trui non po&longs;sit, paucas aquas efferat: & quidem tardius, ut eti­am cæteræ machinæ quibus plura &longs;unt tympana.

Loculamentum A. Axiculus infimus B. Rotula C. Tympanum quod ex fu&longs;is con&longs;tat minus D. Axiculus alter E. Tympanum dentatum minus F. Tympanum quod ex fu&longs;is constat maius G. Axiculus &longs;upremus H. Tympanum dentatum maius I. Catillus K. Circulus latus L. Receptaculum M. Truncus quernus N. Vncus ferreus O. Orbiculus P. Tympanum &longs;uperius Q. Fibulæ R. Catena S. Annuli T. Situlæ V. Vectis X. Libramentum &longs;iut tympanum inferius Y.

Altera i&longs;tius generis machina, paucis uerbis à Vitruuio de&longs;cripta, congi ales &longs;itulas citius effert. Atque propterea ad aquas ex puteis, in quos multæ continenter influunt, hauriendas utilior e&longs;t quàm prima: ea ferreo locula­mento tympani&longs;que carens habet circum axem ligneum rotam, quæ à calcan tibus uer&longs;atur. Axis autem diu, quòd careat tympano, durare non pote&longs;t: cæ­teris primæ &longs;imilis e&longs;t, ni&longs;i quod duplicem habeat catenam ab illa diuer&longs;am. Fibulas autem in huius machinæ axem, ut in aliarum tympanum infigere de­bet, quos alij &longs;implices, alij ter curuatas efficiunt, &longs;ed utri&longs;que quatuor cu&longs;pides

Rota quæ a calcantibus uer&longs;atur A. Axis B. Catena duplex C. Annulus duplicis catenæ D. Situlæ E. Fibula &longs;implex F. Fibula ter curuata G.

Tertia, quæ longè præ&longs;tat duabus iam expo&longs;itis, fabricatur cùm riuus ad fodinam deduci pote&longs;t: cuius impetus pinnas percutiens circumagit rotam, quam habet loco rotæ à calcantibus uer&longs;atæ: quod ad axem attinet, &longs;imilis e&longs;t &longs;ecundæ: quod ad tympanum, quod e&longs;t circum axem, catenam, libramentum primæ. Situlas uerò habet multò capaciores quàm etiam &longs;ecunda. Sed quia &longs;itulæ citò frangi &longs;olent, metallici rarò his machinis utuntur: maluntque pau­cas aquas quinque primis machinis extrahere uel &longs;iphonibus exantlare, mul tas uel pilis per fi&longs;tulas haurire uel in utribus item extrahere.

Rota cuius pinnas impetus riui percurrit A. Axis B. Eius tympanum in quod fibulæ &longs;unt infixæ C. Catena D. Annulus E. Situlæ F. Libramentum G.

Verùm de primo machinarum genere &longs;atis: nunc alterum, hoc e&longs;t &longs;ipho­nes aquam &longs;piritu tractam orbiculis haurientes exponam: quorum &longs;eptem &longs;unt formæ: quæ licet &longs;tructura inter &longs;e differant, tamen eundem utilitatis fru­ctum metallicis præbent: quanquam alia alia maiorem. Primus &longs;ypho &longs;ic fit. Super lacunam &longs;tatuitur contignatio: ad quam fi&longs;tula una uel duæ, quarum altera in altera inclu&longs;a e&longs;t, in lacunæ fundum immi&longs;&longs;æ fibulis ferreis cu&longs;pida tis & utrinque directò deor&longs;um uer&longs;us actis affiguntur, ut immotæ mancant: inferioris autem fi&longs;tulæ inferior pars inclu&longs;a e&longs;t in trunco, alto ad duos pe­des: is fi&longs;tulæ in&longs;tar perforatus &longs;tat in fundo lacunæ: &longs;ed inferius eius fora­men ligno tereti occluditur: idem truncus circum circa habet foramina, per quæ aqua in ip&longs;um manat. In &longs;uperiore uerò eius parte excauata, &longs;i una fi&longs;tu la fuerit, pyxis ferrea, uel ærea, uel orichalcea, palmum alta, &longs;ed fundo carens, includitur: quam foricula rotunda tam arctè claudit, ut aqua &longs;ur&longs;um &longs;piritu ducta relabi non po&longs;sit: &longs;in duæ fi&longs;tulæ fuerint, qua coniunguntur pyxis in inferiore in cluditur, &longs;uperioris apertura uel &longs;iphunculus ad cuniculi canales pertingit. Itaque operarius impiger ad labores, in contignationis tabulato &longs;tans, pilum in fi&longs;tulam demi&longs;&longs;um intrudit ac retrahit: ad eius pili &longs;ummum e&longs;t uectis: imum e&longs;t calceo indutum: &longs;ic uocatur corium turbinis ferè figura: nam i&longs;to modo &longs;utum e&longs;t, ut inferiore parte, qua ad pilum, in ip&longs;o inclu&longs;um, affigitur, angu&longs;tum &longs;it: &longs;uperiore, qua haurit aquam, pateat. Vel orbiculus ferreus, digitum cra&longs;&longs;us, aut ligneus, &longs;ex digitos cra&longs;&longs;us, uterque longè calceo præ&longs;tans, ad imum pili, quod per eam penetrat, clauo ferreo traiecto affixus e&longs;t, aut in eadem, in cochleæ figuram formata, inclu&longs;us: qui orblculus &longs;uperi us circumcirca corio tectus quinque aut &longs;ex foramina habet uel rotunda uel longiu&longs;cula, quæ uniuer&longs;a &longs;tellæ &longs;peciem exprimere uidentur. Habet etiam eandem, quam fi&longs;tulæ foramen, latitudinem, ut tantummodo in eam demit ti & rur&longs;us attolli po&longs;sit. Cùm autem operarius pilum &longs;ur&longs;um uer&longs;us trahit, aquam orbiculi foraminibus, cuius corium tunc deprimit, hau&longs;tam, ducit ad aperturam uel &longs;iphunculum per quem effluit: foricula uerò pyxidis aperi­tur, ut aqua, quæ in truncum influxit, &longs;piritu ducta denuo a&longs;cendat in fi&longs;tu­lam: cùm idem operarius pilum intrudit, foricula clauditur, ut orbiculus ite rum aquam haurire po&longs;sit.

Lacuna A. Fi&longs;tulæ B. Contignatio C. Truncus D. Foramina trunci E. Foricula F. Siphunculus G. Pilum H. Eius uectis I. Calceus K. Orbiculus habens foramina rotunda L. Orbiculus habens foramina longiu&longs;cula M. Corium N. Hic terebrat &longs;tipites & ex eis fi&longs;tulas facit O. Terebra, cui cochlea est P. Terebra latior Q.

Alterius &longs;iphonis pilum facilius commotum directo, deor&longs;um fertur, & &longs;ur &longs;um refertur: qui &longs;ic fit. Tigna duo &longs;uper lacunam collocantur: alterum prope dextrum eius latus, alterum propè &longs;ini&longs;trum. Ad hoc fi&longs;tulæ fibulis ferreis affiguntur: ad illud uel &longs;tipes chelas habens perforatas, uel tignum &longs;uperius excauatum, ut pro chelis &longs;it. Axiculus autem ferreus per tigni cuiu&longs;dam &longs;ta­tuti latius & rotundum foramen, quod in eius medio e&longs;t, penetrans in chela rum foraminibus &longs;ic includitur, ut ip&longs;e quidem maneat immobilis, tignum uerò circa eum uer&longs;etur intra chelas: in cuius tigni altero capite &longs;uperius pi­li caput e&longs;t inclu&longs;um, ferreoque clauo transfixum: in altero uectis item &longs;uperi­us caput. Inferiori uerò manubrium e&longs;t ut eò firmius manibus teneri po&longs;&longs;it. Itaque cùm operarius uectem &longs;ur&longs;um trudit, pilum in fi&longs;tulam impellit: cùm retrahit uectem, ex fi&longs;tula pilum extrahit: atque ita pilum iterum aquam, orbi cuii foraminibus hau&longs;tam, ducit ad &longs;iphunculum, per quem effluit in cana­lem. Hic autem &longs;ipho, ut etiam &longs;equens, quod ad pilum, orbiculum, truncum, pyxidem, foriculam pertinet, eodem modo, quo primus, &longs;e habet.

Tignum &longs;tatutum A. Axiculus B. Tignum quod circa axiculum uer&longs;atur C. Pilum D. Vectis E. Annulus, quo duæ fi&longs;tulæ coniungi &longs;olent F.

Tertius &longs;ipho iam dicti nonnihil di&longs;&longs;imilis e&longs;t. Loco enim &longs;tipitis duo &longs;ta­tuuntur tigna circa &longs;ummum perforata: in quibus foraminibus axis capita uertuntur. In medio eius axis duo tigilla &longs;unt inclu&longs;a: in quorum alterius ca­pite infixum e&longs;t pilum: ad alterius uerò caput affixum e&longs;t tignum graue, &longs;ed curtum, ut protru&longs;um inter duo illa tigna &longs;tatuta moueri, atque qua&longs;i ire & re dire po&longs;&longs;it. Id tignum cùm protrudit operarius, pilum ex fi&longs;tula extrahitur: cum &longs;ua ui redit, intruditur: quo modo aquam, quam fi&longs;tula concipit, pilum orbiculi foraminibus hau&longs;tam exprimit per &longs;iphunculum in canalem. Sunt qui uectem in locum tigni curti &longs;upponunt: uerùm hic &longs;ipho, ut etiam pro­ximus &longs;uperior, minus quàm cæteri, in metallis e&longs;t u&longs;itatus.

Tigna &longs;tatuta A. Axis B. Tigilla C. Pilum D. Tignum curtum E. Canalis F. Hic deducit aquam e canali effluentem, ne in fo&longs;&longs;as actas influat G.

Quarta &longs;iphonum &longs;pecies &longs;implex non e&longs;t, &longs;ed duplex: ea &longs;ic &longs;e habet. Se­xangulus truncus faginus, longus pedes quinque, latus duos & dimidium, cra&longs;&longs;us &longs;e&longs;quipedem in duas partes &longs;ecatur: quæ &longs;ecundum, ferreum axicu­lum, in eis collocandum di&longs;tribuuntur, & tam altè & latè excauantur, ut in ip&longs;is uer&longs;ari po&longs;sit: cuius axiculi pars, quæ in trunco includitur, tota teres e&longs;t, eiu&longs;que extrema, quæ pro codace e&longs;t, recta exi&longs;tit. Deinde altitudine pedis re &longs;idet, rur&longs;usque recta procedit: qua pilum teres ex eo dependet. Po&longs;tea tam a&longs; &longs;urgit altè quàin re&longs;edit, iterumque paululùm rectà procedit. Deinde altitudi nepedis a&longs;&longs;urgens rur&longs;us rectà procedit: qua alterum pilum teres ex eo &longs;u&longs;pen­&longs;um e&longs;t. Po&longs;tea tam re&longs;idet altè quàm a&longs;&longs;urrexit: tum eius altera pars, quæ i­tem pro codace e&longs;t, recta exi&longs;tit: quæ, quia ex trunco extat, ne aqua, in eum tracta, erumpat duabus bracteolis ferreis orbiculi figura, cum quibus duo coria eiu&longs;dem figuræ & magnitudinis &longs;unt coniuncta, cauetur: quorum al­ter intra truncum, alter extra, circum axiculum e&longs;t. Po&longs;tremò &longs;equitur pars eius quadrangula duo habens foramina, in quibus duo bacilla ferrea inclu­duntur, eorumque capita ma&longs;&longs;ulis plumbeis aggrauantur, ut axiculus ad motum fiat propen&longs;ior. Qui, po&longs;tquam eius caput in forma uectis fuerit inclu­&longs;um, facilè circumagi pote&longs;t. Superior autem trunci pars e&longs;t humilior: inferi or, altior: illa in medio &longs;emel fi&longs;tulæ modo, cuius foramen &longs;implicem habe­at latitudinem rectà deor&longs;um perforatur: hæc bis, nempe ad utrunque latus item rectà deor&longs;um duarum fi&longs;tularum modo, quarum foramina duplicem habeant latitudinem: quæ trunci pars imponitur duabus fi&longs;tulis, in eum &longs;u­periore parte inclu&longs;is, inferiore in truncos, in lacuna &longs;tatutos, quibus forami na &longs;unt, per quæ aquæ in eos influunt, penetrantibus. Deinde ferreus axicu lus in trunci cauo locatur, duobus pilis ferreis, quæ ex ip&longs;o dependent, per eius foramina demi&longs;sis in fi&longs;tulas altitudine pedis: utrique pilo inferius e&longs;t co chlea, quæ cra&longs;&longs;am laminam ferream, in orbiculi figuram formatam & fora­minibus plenam, atque corium, quod eam tegit, continet, ut fi&longs;tula alteram py­xidem, cui e&longs;t rotunda foricula eam claudens. Tum &longs;uperior trunci pars &longs;u­per inferiorem ex omni parte congruenter aptata imponitur: & qua coniun­guntur latis & cra&longs;sis laminis ferreis cinguntur, paruis cuneis latis item fer­reis adactis coercentur, fibulis uinciuntur: in ea &longs;uperiore trunci parte fi&longs;tu­la includitur: quam altera excipit, eamque rur&longs;us tertia, atque deinceps alia ali­am u&longs;que dum &longs;uprema ad cuniculi canalem pertingat. Itaque cùm uectiarius axiculum uer&longs;at, pila uici&longs;sim laminis hauriunt aquas. Quod quia celeriter fit, & duarum fi&longs;tularum, &longs;upra quas truncus e&longs;t &longs;tatutus, foramina duplo ma iora &longs;unt quàm foramen &longs;upra truncum &longs;tatutæ, nec altè pila hauriunt aquas, inferiorum impetus continenter &longs;uperiores a&longs;cendere & ex &longs;upremæ fi&longs;tu­læ apertura in cuniculi canalem effluere cogit. Quoniam uerò truncus ligne­us rimis fathi&longs;cere &longs;olet: &longs;atius e&longs;t eum ex plumbo, uel ære uel orichalco con flato conficere.

Truncus A. Trunci pars inferior B. Eiu&longs;dem pars &longs;uperior C. Fibulæ D. Fictulæ &longs;ub trunco E. Fi&longs;tula &longs;uper truncum &longs;ta­tuta F. Axiculus ferreus G. Pila H. Eorum laminæ or­biculi figura L. Coria K. Foramina axis L. Bacilla quorum capita ma&longs;&longs;ulis plumbeis &longs;unt aggrauata M. Vectis N.

Quarta &longs;iphonum &longs;pecies minus &longs;implex e&longs;t: nam con&longs;tat ex duobus uel tribus &longs;iphonibus: quorum pila attollit machina, quam uer&longs;ant homines: etenim cuique pilo e&longs;t dens, quem &longs;uculæ bini dentes uici&longs;&longs;im tollunt. Eam duo uiri robu&longs;ti, uel quatuor, cogunt. Sed cùm pila decidunt in fi&longs;tulas, eo­rum orbiculi hauriunt aquas: cùm attolluntur, ea&longs;dem aquas exprimunt per fi&longs;tulas. Cuiu&longs;que aunt pili &longs;uperior pars, quæ in foraminibus tignorum tran&longs;­uer&longs;ariorum continetur, quadrangula e&longs;t, & cra&longs;&longs;a atque lata &longs;emipedem: reli qua, quæ in fi&longs;tulas incidit, & ex alio ligno facta e&longs;t, tota teres. Horum trium &longs;iphonum qui&longs;que ex duabus continentibus fi&longs;tulis, ad tigna putei affixis, componitur. Verùm hæc machina altius aquas haurit, utpote ad pedes quatuor & uiginti. Si foramina fi&longs;tularum magna &longs;unt duo tantum modo &longs;iphones fiunt: &longs;i paruæ, tres: ut utroque modo machina oneri par e&longs;&longs;e po&longs;sit. Idem de cæteris machinis earumque fi&longs;tulis &longs;entiendum e&longs;t. Quoniam uerò hi &longs;ipho­nes ex duabus fi&longs;tulis con&longs;tant, pyxis ferrea, ut etiam prius dixi, cui e&longs;t foricu­la ferrea, non includitur in trunco, &longs;ed in q&longs;tula inferiore: & quidem ea par te, qua ad &longs;uperiorem adnectitur: atque ita pili pars teres &longs;uperioris tantum­modo fi&longs;tulæ longitudinem habet. Sed hanc rem mox planius explicabo.

Pili dens A. Suculæ dentes B. Pili pars &longs;uperior quadran/ gula C. Eiu&longs;dem pars inferior teres D. Tigna tran&longs;uer­&longs;aria E. Fiftulæ F. Eius apertura G. Canalis H.

Sexta &longs;iphonum forma pror&longs;us eadem e&longs;&longs;et quæ quinta, ni&longs;i pro &longs;ucula axem haberet, eamque non homines uer&longs;arent, &longs;ed rota, quam aquarum impe­tus, eius pinnas percutiens circumagit: qui quia longè &longs;uperat uires huma­nas hæc machina aquas ex puteo amplius centum pedes alto orbiculis per fi­&longs;tulas haurit. Infima aunt non modo huius &longs;iphonis, &longs;ed etiam aliorum infimæ fi­&longs;tulæ pars, ne re&longs;egmina lignorum, uel aliud quiddam, in &longs;e trahens &longs;orbeat, ple runque includi &longs;olet in corbe cra&longs;sis uiminibus contexta, & in lacuna po&longs;ita.

Rota A. Axis B. Truncus cui in&longs;ictit in fima fi&longs;tula C. Corbis circundans truncum D.

Septima &longs;iphonum &longs;pecies ab hinc annis decem inuenta cùm omnium ma ximè artificio&longs;a & durabilis & utilis &longs;it, &longs;ine magno impendio confici po­te&longs;t, ea con&longs;tat ex pluribus &longs;iphonibus: qui &longs;imul, ut proximi, in puteum non de&longs;cendunt, &longs;ed alter alteri quodammodo &longs;ubijcitur: etenim &longs;i tres fuerint, ut e&longs;&longs;e &longs;olent, ultimus exorbet aquas putei, & eas in primum lacu&longs;culum effun­dit: &longs;ecundus ex eo rur&longs;us exhau&longs;tas in &longs;ecundum transfundit: tertius in cu­niculi canalem: pila horum &longs;iphonum omnium rota pedes quindecim alta attollit pariter pariterque deijcit: quam eius pinnæ, ab impetu riui, in montem deducti, percu&longs;&longs;æ, cogunt uer&longs;ari: rotæ radij in axe, longo pedes &longs;ex, cra&longs;&longs;o pedem, inclu&longs;i &longs;unt: cuius utrunque caput circulo ferreo cingitur: &longs;ed in alterum quidem infixus e&longs;t codax, in alterum uerò ferrum, ut codacis po&longs;terior pars, cra&longs;&longs;um digitum & tam latum quàm ip&longs;um caput e&longs;t: quod tamen teres & circiter digitos tres cra&longs;&longs;um primò longitudine pedis recta extat, quatenus obtinet locum codacis: mox curuatum & qua&longs;i lunatis obliquatum corni­bus altitudine pedis a&longs;&longs;urgit: deinde rur&longs;us pedem recta eminet: quo modo fit ut hæc pars recta, cùm in orbem uoluitur, uici&longs;sim fiat pedem altior & hu milior quàm illa. Ex hac po&longs;teriore ferri teretis parte pendet primum pilum latum: ip&longs;a enim in &longs;uperius i&longs;tius pili caput perforatum, ut clauus ferreus pri­marum chelarum in inferius infigitur. Ne uerò pilum ex ea excidat, ut facilè excidere pote&longs;t, &, cùm nece&longs;&longs;itas id po&longs;tulat, eximi &longs;olet, quod eius foramen latius &longs;it quàm ferri pars, utrinque clauo ferreo, in ip&longs;am infixo, coercetur: ne ij atterant caput pili bracteis ferreis uel corijs intermedijs cauetur: tale pilum primum longum e&longs;t circiter pedes duodecim, reliqua uerò duo pedes &longs;ex & uiginti. Sed quodque latum e&longs;t palmum, cra&longs;&longs;um digitos tres: utraque cuiu&longs;quepars lata tecta & munita e&longs;t laminis ferreis: quæ cochleis item ferreis conti­nentur: ut pars, quæ uitium fecerit, refici po&longs;sit. At chelæ in axiculum inclu­&longs;æ &longs;unt teretem, longum &longs;e&longs;quipedem, cra&longs;&longs;um palmos duos: is utrinque cin­gitur circulo ferreo, ne codaces ferrei, qui in tignorum armillis ferreis uer&longs;an­tur, ex eo excidant: ex quo axiculo utraque chelarum pars lignea eminet lon­ga pedes duos, lata & cra&longs;&longs;a digitos &longs;ex. Altera ab altera di&longs;tat palmos tres: utriu&longs;que rur&longs;us pars tam interior quàm exterior etiam laminis e&longs;t ferrata. In chelas uerò claui duo ferrei teretes et cra&longs;si digitos duos &longs;ic infixi &longs;unt, ut im mobiles maneant. Eorum po&longs;terior per primi pili lati inferius & &longs;ecundi &longs;u perius caput perforatum & immobile penetrat. Prior autem &longs;imiliter immo­bilis per ferreum primi pili teretis caput item immobile & deflexum. I&longs;tiu&longs;­modi pilum quodque longum e&longs;t pedes tredecim, cra&longs;&longs;um digitos tres, & in priorem cuiu&longs;que &longs;iphonis fi&longs;tulam de&longs;cendit tam profundè, ut eius orbicu­lus foriculam pyxidis ferè attingat. Quod cùm decidit in fi&longs;tulam, aquæ, per orbiculi foramina penetrantes, corium attollunt: cùm &longs;ubleuatur, eædem corium, quod ip&longs;as fert, deprimunt. Foricula uerò pyxidem, ut foris ianuam, claudit. At fi&longs;tulæ coniunguntur duobus circulis ferreis, palmum latis, alte­ro interius, altero extrin&longs;ecus. Sed interiore utrinque acuto ut in utramque fi­&longs;tulam penetrare & eas continere po&longs;sit. Quanque nunc fi&longs;tulæ carentinterio re circulo: &longs;ed habent commi&longs;&longs;uras, quibus iunguntur. Etenim &longs;uperioris in­ferius caput continet, inferioris caput &longs;uperius: utrunque enim ad altitudinem &longs;eptem digitorum exci&longs;um e&longs;t: uerum illud interius, hoc extrin&longs;ecus, ut alterum in alterum inire po&longs;sit, cùm pilum incidit in priorem fi&longs;tulam, foricula illa clauditur: cùm extrahitur, aperitur: ut aquæ pateat foramen. Vnu&longs;qui&longs;que autem i&longs;tiu&longs;­modi &longs;iphonum con&longs;tat ex duabus fi&longs;tulis: quarum utraque longa e&longs;t pedes duodecim: utriu&longs;que foramen latum e&longs;t digitos &longs;eptem. Inferior in putei lacuna uel in lacu&longs;culo collocatur, eiusque foramen inferius ob&longs;truitur ligno tereti: &longs;upra quod fi&longs;tulæ circumcirca &longs;ex &longs;unt foramina, per quæ aqua in eam in­fluit. At &longs;uperioris fi&longs;tulæ pars &longs;uperior aperturam habet altam pedem, latam palmum, per quam aqua effluit in lacu&longs;culum uel in canalem: qui&longs;que lacu&longs;cu lus longus e&longs;t pedes duos, latus & altus unum. Quot uerò &longs;unt &longs;iphones, tot &longs;unt axiculi, tot chelæ, tot utriu&longs;que generis pila. Sed &longs;i tres fuerint &longs;ipho­nes duo tantummodo lacu&longs;culi &longs;unt, quòd lacuna putei & canalis cuniculi in duorum locum &longs;uccedant. Hæc autem machina &longs;ic aquas ex puteo hau­rit: rota uer&longs;ata primum pilum attollit: id &longs;ubleuat primas chelas: atque ita eti­am &longs;ecundum pilum latum & primum teres. Deinde &longs;ecundu latum &longs;ecun­das chelas, & &longs;ic tertium pilum latum et &longs;ecundum teres: tum tertium pilum latum tertias chelas & tertium pilum teres. Nam ex harum chelarum clauo ferreo nullum pilum latum pendet, quod nulla in re ultimo &longs;iphoni u&longs;ui e&longs;&longs;e po&longs;sit. Contra uerò cùm primum latum decidit, quæque chelæ delabuntur, quodque pilum latum, quodque teres. Atque i&longs;ta ratione uno eodemque tempo­re aqua in lacu&longs;culos infunditur & ex ei&longs;dem exhauritur: ex lacuna uerò pu tei &longs;olum exhauritur, in canalem cuniculi tantum infunditur. Quinetiam cir­cum axem longiorem duæ rotæ fieri po&longs;&longs;unt &longs;i riuus tantam aquarum copi am &longs;uppeditauerit, quanta eas uer&longs;are po&longs;sit: atque ex utriu&longs;que ferri teretis par te po&longs;teriore unum uel duo pila lata appendi po&longs;&longs;unt: quorum quodque tri­um &longs;yphonum pila commoueat. Po&longs;tremò nece&longs;&longs;e e&longs;t puteos, è quibus aquæ fi&longs;tulis hauriuntur, e&longs;&longs;e rectos. Nam omnes &longs;iphones, ut etiam aliæ machi­næ tractoriæ, quibus fi&longs;tulæ &longs;unt, aquas minus altè hauriunt, &longs;i fi&longs;tulæ obli­què in obliquis puteis locantur, quàm &longs;i rectà in rectis &longs;tatuantur.

Puteus A. Vltimus &longs;ipho B. Lacu&longs;culus primus C. Secundus &longs;ipho D. Lacu&longs;culus &longs;ecundus E. Tertius &longs;ipho F. Canalis G. Ferrum in axe inclu&longs;um H. Primum pilum latum I. Secundum pilum latum K. Tertium pilum latum L. Primum pilum teres M. Secundum pilum teres N. Tertium pilum teres O. Axiculi P. Chelæ Q.

Verùm &longs;i riuus tantam aquarum copiam, quanta machinam proximè explicatam uer&longs;are pote&longs;t, non &longs;uppeditat, quod uel natura loci fit, uel æ&longs;tiuo tempore, quo diuturnæ &longs;iccitates fuerint, accidit, machina con&longs;truitur, cui tam humilis & leuis &longs;it rota, ut eam tantuli riui aqua circumagere po&longs;sit: ea­dem in canalem decidens ab eo delabitur in inferioris machinæ rotam altam et grauem, quæ &longs;iphonibus è profundo puteo aquas haurit. Quia uerò tam exigui riui aqua alteram rotam &longs;ola uer&longs;are nequit, eius axis initio uectibus à duobus operarijs circumagitur, &longs;ed quamprimum aquas &longs;iphonibus hau &longs;tas in lacum effuderit,, eas &longs;uperior machina &longs;uo &longs;iphone haurit, & in alte­rum canalem effundit, ex quo etiam influunt inferioris machinæ rotam, ei­usque pinnas percutiunt. Tam autem hæ aquæ quàm riui canalibus i&longs;tis de­cliuibus in altiorem illam & grauiorem inferioris machinæ, quæ duobus uel tribus &longs;iphonibus aquas ex profundiore putei parte haurit, rotam deductæ, eam po&longs;&longs;unt conuertere.

Machinæ &longs;uperioris rota A. Eius &longs;ipho B. Eiu&longs;dem canalis C. Machinæ inferioris rota D. Eius &longs;iphones E. Alter canalis F.

Si uerò riuus tantam aquarum copiam &longs;uppeditat, quanta &longs;tatim rotam al­tam & grauem uer&longs;are pote&longs;t, tum ad alterum axis caput fit tympanum den tatum, id uer&longs;atum circumagit alterius axis tympanum, quod ex fu&longs;is con­&longs;tat, ei &longs;ubiectum: ad utrumque eiu&longs;dem axis inferioris caput fit ferrum teres, & qua&longs;i lunatis obliquatum cornibus, in i&longs;tiu&longs;modi machinis u&longs;itatum. Hæc autem quod utrinque &longs;iphonum ordines habeat permultas aquas haurit.

Axis &longs;uperior A. Rota cuius pinnas riui impetus percutit B. Tympauum dentatum C. Alter axis D. Tympanum quod ex fu&longs;is conctat E. Ferrum teres & curuatum F. Siphonum ordines G.

At machinarum, quæ pilis aquas hauriunt, item &longs;ex &longs;unt formæ nobis no­tæ: quarum prima &longs;ic &longs;e habet. Sub &longs;ummo terræ corio uel cuniculo foditur cauerna, ac undique robu&longs;tis tignis & a&longs;&longs;eribus &longs;ub&longs;truitur, ne ruinis uel ho­mines opprimantur uel machina frangatur. In ea cauerna &longs;ub&longs;tructa collo­catur rota, in axi angulato inclu&longs;a. Axis autem codaces ferrei in dimidiatis catillis item ferreis uer&longs;antur: qui in tignis admodum robu&longs;tis inclu&longs;i &longs;unt. Rota uerò plerunque alta e&longs;t pedes quatuor et uiginti, rarò triginta, nihil di&longs;­&longs;imilis ad molendum frumentum fabricatæ: ni&longs;i quod paulò &longs;it angu&longs;tior: axi ab altera parte tympanum e&longs;t in medio circuncirca excauatum, in quod mul tæ fibulæ ferreæ quater curuatæ &longs;unt infixæ: in quib. quia annuli inhærent ca tena ductaria per fi&longs;tulas extrahitur ex lacuna, rur&longs;usque in eandem demitti­tur per tigna excauata u&longs;que ad ad imum libramentum: orbis e&longs;t ferreus cir­cum axiculum ferreum: cuius uterque codax in cra&longs;&longs;i ferri, ad tignum affixi, ca tillo uer&longs;atur: in quo tympano catena inuoluta aquas pilis hau&longs;tas per fi&longs;tu­las effert. Quæque fi&longs;tula quinque ferreis circulis palmum latis & digitum cra&longs; &longs;is cingitur: qui æqualia eius &longs;pacia diuidunt & muniunt, eorum primus ei communis e&longs;t cum fi&longs;tula antecedente in qua includitur: ultimus cum con­&longs;equente, quæ in ea includitur: quæque fi&longs;tula, excepta prima, &longs;umma parte ex­trin&longs;ecus circumcirca longitudine digitorum &longs;eptem cra&longs;situdine trium ex­cauata e&longs;t, ut in eam quæ antecedit, in&longs;eri po&longs;&longs;it: quæque, excepta ultima, ima parte interius circumcirca pari longitudine, &longs;ed cra&longs;&longs;itudine palmi, re&longs;ecta e&longs;t ut eam quæ &longs;equitur recipere po&longs;&longs;it: quæque ferreis fibulis ad putei tigna affigitur, ut immobilis maneat. Per has continentes fi&longs;tulas aquæ pilis cate­næ ductariæ ex lacuna extrahuntur u&longs;que ad cunículum: ubi per &longs;upremæ fi­&longs;tulæ aperturam exprimuntur in canalem per quem effluunt. Pilæ uerò quæ ducunt aquam, implicantur annulis ferreis catenæ ductariæ: di&longs;tatque una ab altera pedibus &longs;ex: con&longs;tant ex caudæ equinæ pilis corio in&longs;utis, ne ferreis tympani fibulis euellantur: tantæ &longs;unt ut utraque manu capi po&longs;&longs;int. Si autem hæc machina &longs;ub &longs;ummo terræ corio fuerit collocata, riuus, qui eius circun­agit rotam, per &longs;ubdiales canales deducitur: &longs;i &longs;ub cuniculo, per &longs;ubterrane­os. Itaque rotæ pinnæ, ab impetu fluminis percu&longs;&longs;æ, progredientes uer&longs;ant ro tam: atque unà cum ea tympanum: quo modo catena ductaria extracta pilis per fi&longs;tulas exprimit aquas. Huius machinæ rota &longs;i alta fuerit pedes quatu­or & uiginti ex puteo, alto pedes ducentos & decem, extrahit aquas: &longs;i pedes triginta, ex puteo alto pedes ducentos & quadraginta. Sed huic opus e&longs;t ri uo cui maior uis aquarum &longs;it.

Rota A. Axis B. Codaces C. Armillæ D. Tympanum E. An&longs;æ ferreæ F. Catena ductaria G. Tigne H. Pilæ I. Fi&longs;tulæ K. Canales riui L.

Altera machina duo habet tympana, duos fi&longs;tularum ordines, duas cate nas ductarias, quæ pilis aquas exprimunt. Cætera proximis pror&longs;us &longs;unt &longs;i­milia. Hæc machina tum con&longs;trui &longs;olet, cùm nimis multæ aquæ in lacunam con fluxerunt: atque has duas machinas uis aquarum uer&longs;at, omninoque aquæ trahunt aquas. Hoc uerò e&longs;tindicium accretionis et diminutionis aquarum, quas in &longs;e continet lacuna &longs;ubterranea, &longs;iue eas aquas hæc altera machina pilis hau­&longs;tas per fi&longs;tulas efferat, &longs;iue prima, &longs;iue tertia, aliaúe. Etrabis, quæ e&longs;t &longs;upra puteum tam altum quàm profunda e&longs;t lacuna, altera parte lapis, a&longs;&longs;er altera, uterque uno fune appen&longs;us. Sed hic tamen ferreo filo, quod pendet ab altero eius capite demittitur: & quidem lapis u&longs;que ad oris putei latus, a&longs;&longs;er uerò re­ctà per puteum in lacunam, cuius aquis innatat. Is a&longs;&longs;er tam grauis e&longs;t, ut filum ferreum, quod ip&longs;ius fibulam ferream hamulo prehendit, unà cum fune de­or&longs;um, lapidem &longs;ur&longs;um trahere po&longs;sit: itaque quo magis aqua decre&longs;cit, eo ma gis a&longs;&longs;er deor&longs;um fertur, lapis &longs;ur&longs;um: quo uerò magis accre&longs;cit, eò magis contrà a&longs;&longs;er &longs;ur&longs;um fertur, lapis deor&longs;um. Hic cùm ferè trabem contingit, quia &longs;i gnum dat aquas ex lacuna pilis per fi&longs;tulas e&longs;&longs;e exhau&longs;tas, machinæ præfe­ctus riui canales occludit, rotamque &longs;i&longs;tit: cùm ferme terram, quæ e&longs;t ad oris putei latus, attingit, quia &longs;ignificat lacunam e&longs;&longs;e aquis, quæ in eam rur&longs;us confluxerunt , repletam (aquæ enim attollunt a&longs;&longs;erem, atque ita lapis & funem & filum ferreum retrahit) idem præfectus canales recludit: quare aquæ riui ite rum percutientes rotæ pinnas uer&longs;ant machinam. Quoniam uerò operarij plerunque anniuer&longs;arijs diebus fe&longs;tis non laborant, & profe&longs;tis non &longs;emper prope machinam, atque ea, &longs;i res hoc po&longs;tulat, continenter trahit aquas, tinti­nabuli &longs;onus a&longs;siduè auditus declarat machinam hanc æquè ac primam in­tegram & nulla re impeditam uer&longs;ari: id ex axiculo ligneo, quem continent tra bes, quæ &longs;unt &longs;upra puteum, funiculo appen&longs;um e&longs;t. Alter uerò funiculus lon gus, cuius &longs;uperius caput ad axiculum religatum e&longs;t, demittitur in puteum: inferiori eius capiti alligatum e&longs;t lignum: quod quoties axis manus percu­tiunt, toties tintinabulum commotum &longs;onitum reddit. Tertia aunt i&longs;tius ge­neris machina tunc utuntur metallici, cùm nullus riuus, qui uer&longs;et rotam, de duci pote&longs;t: cuius hæc e&longs;t fabrica. Cauernam primò fodiunt: quam etiam ro bu&longs;tis tignis & a&longs;&longs;eribus con&longs;truunt, ne latera ruinas edant, quæ labefactent machinam & homines lædant. At &longs;uperiorem cauernæ partem contegunt tignis: ut equi machinam trahentes per ea po&longs;sint incedere. Deinde iterum ti­gna ad &longs;edecim, longa pedes quadraginta, lata & cra&longs;&longs;a pedem unum, fibu­lis in &longs;ummo coniuncta, in imo diuaricata erigunt: eorumque &longs;ingulorum infe riora capita in &longs;ingulorum tignorum humi &longs;tratorum formis includunt, & tertio quodam connectunt: quo modo rur&longs;us fit area circuli &longs;peciem habens, cuius linea dimetiens &longs;it pedum quinquaginta. Per foramen, quod e&longs;t in me­dia area, de&longs;cendit axis quadrangulus &longs;tatutus, longus pedes quinque & qua draginta, cra&longs;&longs;us & latus &longs;e&longs;quipedem: cuius codax inferior uoluitur in catil lo tigni humi in cauerna &longs;trati, &longs;uperior in catillo tigni, quod in &longs;ummo &longs;ub fibula in formis duorum tignorum erectorum e&longs;t inclu&longs;um. Catillus inferi­or di&longs;tat ab altero cauernæ latere, item ab eiu&longs;dem fronte & à tergo pedes XVII. axi ad pedem &longs;upra inferius caput e&longs;t rota dentata: cuius linea dimeti­ens habet pedes XXII. Ea rota con&longs;tat ex quatuor radijs & octo curuaturis. Radij &longs;unt longi pedes XV. cra&longs;si & lati dodrantem: quorum alterum caput inclu&longs;um e&longs;t in axe, alterum in formis duorum curuaturarum, qua parte con­iunguntur. Hæ curuaturæ cra&longs;&longs;æ &longs;unt dodrantem, latæ pedem: ex quibus &longs;ur&longs;um uer&longs;us eminent & extant dentes recti, alti dodrantem, lati &longs;emipedem, cra&longs;&longs;i digitos &longs;ex: qui uer&longs;ant tympanum alterius axis &longs;trati, id con&longs;tat ex du odecim fu&longs;is, longis pedes tres, latis & cra&longs;&longs;is digitos &longs;ex: quod circumactum uoluit axem, circum quem e&longs;t tympanum, habens fibulas ferreas quater cur uatas: in quibus annuli catenæ ductariæ, quæ pilis per fi&longs;tulas haurit aquam, inhærent. Huius axis &longs;trati codaces ferrei in armillis, quæ in medio trabium &longs;unt inclu&longs;æ, uer&longs;antur. Supra loculamentum rotæ in axis &longs;tatuti formis ca­pita duorum tignorum obliquè a&longs;cendentium inclu&longs;a fibulantur. Eorundem uerò capita &longs;uperiora &longs;u&longs;tinent tigna tran&longs;uer&longs;aria duplicata, item in eius for­mis inclu&longs;a. In altero autem tigni tran&longs;uer&longs;arij capite inclu&longs;um e&longs;t tigillum, quod qua&longs;i ex duplicato pendet: cui &longs;imiliter inferius tignum curtum e&longs;t in clu&longs;um. Id uerò habet ferreum clauum, qui recipit catenam, atque ea rur&longs;us &longs;ta teram. Hanc machinam, quæ extrahit aquas ex puteo, alto pedes ducentos & quadraginta, duo & triginta equi circumagunt: atque eorum octo quatu­or horis: deinde hi quie&longs;cunt duodecim horis, & totidem in eorum locum &longs;uccedunt. Talis autem machina ad radices Meliboci montis & in uicin is locis e&longs;t u&longs;itata. Quin, &longs;i res hoc po&longs;tulat, plures eiu&longs;modi machinæ unius uenæ fodiendæ gratia, &longs;ed alia alio in loco profundiore &longs;olent con&longs;trui: ut in Carpato monte Schemnicij tres: quarum infima ex infima lacuna trahit aquas ad primos canales, per quos in &longs;ecundam lacunam influunt: media ex &longs;ecunda lacuna ad &longs;ecundos canales, è quibus in tertiam lacunam defluunt: &longs;uprema ex terra ad cuniculi canales, per quos effluunt. Eiu&longs;modi tres ma­chinas circumagunt equi &longs;ex & nonaginta: qui per puteum decliuem & co­chleæ in&longs;tar contortum gradibus de&longs;cendunt ad machinas: quarum infima in loco profundo e&longs;t collocata: qui di&longs;tat à &longs;ubdiali terræ corio ad pedes &longs;ex centos & &longs;exaginta.

Axis &longs;tatutus A. Rota dentata B. Dentes C. Axis &longs;tratusD. Tympanum, quod con&longs;tat ex fu&longs;is E. Alterum tympa­num F. Catena ductaria G. Pilæ H.

Ex eodem genere e&longs;t quarta machinæ &longs;pecies, quæ ita fit. Duo tigna &longs;ta­tuuntur, in quorum foraminib. &longs;uculæ capita uoluuntur: eam duo uel qua­tuor robu&longs;ti uiri circumagunt: unus enim uel duo trahunt uectes, unus uel duo eo&longs;dem trudunt, atque ita illos iuuant. Vici&longs;&longs;im aunt alij duo uel quatuor in eorum locum &longs;uccedunt. Sucula i&longs;tius machinæ, non aliter ac&longs;tratus aliarum machinarum axis, habet tympanum, in cuius item fibulis ferreis annuli catenæ ductariæ inhærentes aquas pilis per fi&longs;tulas hauriunt, altitudine pedum octo & quadraginta. Altius enim eas extrahere non po&longs;&longs;unt humanæ uires, quòd labor ille maximus non homines modo, &longs;ed etiam equos defatiget. Nam &longs;o la aqua rotam, cui e&longs;t eiu&longs;modi tympanum, continenter pote&longs;t impellere: plu­res etiam i&longs;tius generis machinæ, ut proximæ, unius uenæ fodiendæ gratia, &longs;ed alia alio in loco profundiore &longs;olent con&longs;trui.

Sucula A. Tympanum B. Catena ductaria C. Pilæ D. Fibulæ E.

Quinta machina partim tertiæ &longs;imilis e&longs;t, partim quartæ. Nam à uiris ro­bu&longs;tis ut hæc circumagitur: ut illa duos habet axes, quanque utrunque &longs;tratum, & tria tympana utriu&longs;que axis codaces &longs;ic in tignorum armillis inclu&longs;i &longs;unt, ut exilirene queant. Inferiori aunt axi altera parte &longs;unt uectes, altera tympanum den tatum: &longs;uperiori altera tympanum quod ex fu&longs;is con&longs;tat, altera id, in quo fi­bulæ ferreæ &longs;unt infixæ: quibus annuli catenæ ductariæ &longs;imiliter inhæren­tes aquas pilis per fi&longs;tulas eadem altitudine hauriunt. Hanc machinam uo­lubilem duo uirorum paria uici&longs;&longs;im uer&longs;ant: alterum &longs;tans laborat, alterum feriatum &longs;edet: dum munus uoluendi exercent, unus uectes trahit, alter tru­dit, tympana ad machinam facilius circumagendam adiuuant.

Axes A. Vectes B. Tympanum dentatum C. Tympanum ex fu&longs;is con&longs;tans D. Tympanum in quo infixæ &longs;unt fibulæ ferreæ E.

Sextæ machinæ item duo &longs;unt axes: inferior altera parte habet rotam, quæ à duobus calcantibus uer&longs;atur, altam pedes tres & uiginti, latam quatuor, ut alter iuxta alterum &longs;tare po&longs;&longs;it: altera tympanum dentatum. Inferiori ue­rò &longs;unt duo tympana & una rota: alterum tympanum ex fu&longs;is con&longs;tat, in al­tero infixæ &longs;unt fibulæ ferreæ. Rota &longs;imilis e&longs;t ei, quam habet &longs;ecunda ma­china, quæ terras & &longs;axorum fragmenta poti&longs;simùm ex puteis extrahit. Cal­cantes autem ne cadant manibus prehendunt perticas, ad rotæ latera interi us affixas: quam cùm uer&longs;ant tympanum dentatum &longs;imul circumactum im­pellit alterum, quod ex fu&longs;is con&longs;tat, quo modo rur&longs;us annuli catenæ ducta riæ tertij tympani fibulis inhærentes aquas pilis per fi&longs;tulas hauriunt altitu dine pedum &longs;ex & &longs;exaginta.

Axes A. Rota quæ calcatur B. Tympanum dentatum C. Tympanum exfu&longs;is con&longs;tans D. Tympanum, in quo infixæ &longs;unt fibulæ ferreæ E. Altera rota F. Pilæ G.

Sed machina, omnium quæ aquas trahunt maxima, &longs;ic con&longs;truitur. Primò ca&longs;tellum in cauerna &longs;ub&longs;tructa collocatur, longum pedes XVIII. latum & altumpedes XII. in quod riuus per &longs;ubdiales canales aut cuniculum deducitur. Ca&longs;tel­lo &longs;untduo o&longs;tia et totidem fores, habentes &longs;uperiori parte uectes, quib. leuari in antis excauatis et rur&longs;us demitti po&longs;&longs;unt, ut illo modo o&longs;tia re&longs;erantur, hoc claudantur. Sub o&longs;tijs &longs;unt duo canales, ex a&longs;&longs;erib. facti: qui excipiunt aquam è ca&longs;tello effluentem, eamque in rotæ pinnas infundunt: quo impetu percu&longs;&longs;æ uer &longs;ant rotam: breuior defert aquas, quæ percutiunt pinnas rotam uoluentes uer&longs;us ca&longs;tellum: longior eas, quæ percutiunt pinnas rotam uer&longs;antes in contrariam partem. Rotæ autem theca &longs;iue loculamentum con&longs;tat ex contignatione, ad quam etiam interius affixæ &longs;unt tabulæ. Ip&longs;a rota e&longs;t alta pedes &longs;ex & triginta, atque inclu&longs;a in axi. Habet uerò duplices, ut iam dixi, pinnas: qua­rum alteræ alteris &longs;itu &longs;unt oppo&longs;itæ, ut rota modo uer&longs;us ca&longs;tellum uer&longs;ari po&longs;&longs;it, modo retro contrario motu. Axis quadrangulus e&longs;t et longus pedes XXXV. cra&longs;&longs;us & latus pedes duos: cui po&longs;t rotam ad pedes &longs;ex &longs;unt quatu­or orbes alti & cra&longs;&longs;i pedem: quorum unu&longs;qui&longs;que ab alio di&longs;tat pedibus qua­tuor. Ad hos affixa &longs;unt clauis ferreis tot tigna, ut eos orbes omnes conte­gant. Vt autem continenter collocari po&longs;sint, in &longs;ummo &longs;unt latiora, in imo angu&longs;tiora: atque i&longs;to modo fit unum tympanum, circa quod uer&longs;atur catena ductaria, cuius capitibus implicati &longs;unt unci bulgas prehendentes. Tale ue­rò tympanum iccirco conficitur, ut axis integer maneat. Id enim cum u&longs;u de teritur facile reparari pote&longs;t. Non longè præterea ab axis capite e&longs;t alterum tympanum altum undique circum axem pedes duos, latum unum, huic har­pago, quoties res po&longs;tulat, impactus machinam retinet: qui qualis &longs;it &longs;uprà explicaui. Ad axem infundibuli loco e&longs;t tabulatum aliquantum decliue, ha bens in fronte uenæ latitudinem quindecim pedum, & totidem in tergo: in cuius utraque parte palus e&longs;t robu&longs;tus, habens catenam ferream, cui grandis e&longs;t uncus. Hanc machinam quinque homines gnbernant: unus qui fores demit tens o&longs;tia ca&longs;telli occludit, & eo&longs;dem ad &longs;uperiorem partem trahens reclu­dit. Atque rector ille machinæ iuxta ca&longs;tellum in loculamento pen&longs;ili con&longs;i­&longs;tit. Itaque cum altera bulga iam ferè u&longs;que ad tabulatum decliue fuerit extracta. claudit o&longs;tium ut rota &longs;i&longs;tatur. Effu&longs;a autem bulga re&longs;erat alterum o&longs;tium, ut alteræ pinnæ ab impetu aquarum percu&longs;&longs;æ rotam in partem contrariam a­gant. Quod &longs;i mox o&longs;tium occludere non pote&longs;t, & aquarum fluxionem con tinere, inclamat &longs;ocium atque eum iubet harpagonem &longs;ubleuatum alteri tym pano impingere, atque &longs;ic rotam &longs;i&longs;tere. Duo uerò uici&longs;sim effundunt bulgas: quorum alter &longs;tat in ea tabulati parte, quæ e&longs;t in fronte putei: alter in ea quæ e&longs;t in dor&longs;o. Itaque &longs;i bulga iam ferè fuerit extracta, cuius rei &longs;ignum dat annu lus quidam catenæ ductariæ, qui in altera tabulati parte con&longs;i&longs;tit: alterum har pagonem, hoc e&longs;t grande ferrum uncinatum uni catenæ ductariæ annulo implicat, & partem catenæ &longs;ub&longs;equentem omnem u&longs;que eò ad tabulatum tra hit, dum bulga ab altero effundatur. Et quidem iccirco ut catenæ ductariæ pars cum altera bulga uacua demi&longs;&longs;a &longs;uo pondere reliquam eiu&longs;dem catenæ partem de axe non detrahat, totaque in puteum non incidat. Sed eiu&longs;dem labo ris &longs;ocius cernens bulgam aquis plenam ferme e&longs;&longs;e extractam, inclamat ma­chinæ rectorem, eumque iubet o&longs;tium ca&longs;telli claudere, ut &longs;pacium effunden di habere po&longs;sit. Bulga effu&longs;a rector machinæ alterum ca&longs;telli o&longs;tium primò aliquantum recludit, ut ea catenæ ductariæ pars cum bulga inani rur&longs;us in puteum demittatur: deinde totum re&longs;erat. Itaque cùm iam pars catenæ ad ta bulatum tracta rur&longs;um circumuoluta, tympano etiam ip&longs;a demi&longs;&longs;a fuerit in puteum, extrahit uncum alterius harpagonis grandem, qui eum annulo ca­tenæ implicauit. At quintus iuxta lacunam in fo&longs;&longs;a quadam latente con&longs;i&longs;tit: ne, &longs;i contingat ut annnlo dirupto pars catenæ aut aliud quiddam decidat, lædatur: is batillo ligneo & bulgam regit et aquas in eam ingerit, &longs;i &longs;ua &longs;pon teip&longs;as non hau&longs;erit. Quoniam uerò nuncin &longs;upremam cuiu&longs;que bulgæ par tem in&longs;uunt circulum ferreum ut &longs;emper pateat, & in lacunam immi&longs;&longs;a per &longs;e ip&longs;a hauriat aquas, non opus e&longs;t ullo bulgarum gubernatore. Præterea quia his temporibus eorum, qui in tabulato con&longs;i&longs;tunt, alter bulgam effun­dit, alter uectibus demi&longs;sis o&longs;tia ca&longs;telli occludit, aut &longs;ur&longs;um tractis re&longs;erat: idem uncum alterius harpagonis grandem annulo catenæ &longs;olet inijcere: quo­modo tres tantum in hac machina regenda operas dant. Quinetiam quia in­terdum is, qui effundit bulgam, priorem harpagonei. &longs;ubleuatum alteri tym pano imprimens rotam &longs;i&longs;tit, duo omnem laborem &longs;ibi &longs;umunt.

Castellum A. Canalis B. Vectes C D. Canales &longs;ub o&longs;tijs E F. Pinnæ duplices G H. Axis I. Tympa­num maius K. Catena ductaria L. Bulga M. Locus lamentum pen&longs;ile N. Rector machinæ O. Viri effundentes bulgas P Q.

Sed de machinis tractorijs &longs;atis: nunc dicam de &longs;piritalib. Cùm puteus fuerit ualde profundus ad quem nullus cuniculus, nullaúe fo&longs;&longs;a latens ex altero puteo pertinet: aut cuniculus admodum longus ad quem nullus puteus pertingit, tunc aer, quòd extenuari non po&longs;&longs;it, fo&longs;&longs;orib. cra&longs;&longs;us offunditur, atque difficulter &longs;pi rant. Interdum etiam &longs;uffocantur: ardentes quoque lucernæ extinguuntur. Itaque opus e&longs;t machinis, quas etiam Græci p_neumatika\s, Latini &longs;piritales appella­rent: et&longs;i uocem non mittunt: nam ip&longs;æ efficiunt ut fo&longs;&longs;ores ex facili &longs;pirare & opus in&longs;titutum perficere po&longs;sint. Earum tria &longs;unt genera. Primum uenti flatus exce­ptos in puteum deducens in tres &longs;pecies diuiditur: quarum prima &longs;ic &longs;e habet. Super puteum, ad quem nullus cuniculus pertinet, tria tigna, quam puteus paulò longiora, collocantur: primum &longs;uper eius frontem, alterum &longs;uper medium puteum, ter­tium &longs;uper eiu&longs;dem tergum. Eorum capita habent foramina, in qua pali, ad imum cune atiores, immi&longs;&longs;i altius, pariter ac primæ machinæ tigna, in terram adiguntur ut maneant immobilia. Quodque illorum tignorum habet tres formas in quib. in­clu&longs;a &longs;unt tria tigna tran&longs;uer&longs;aria: quorum unum dextrum putei latus occupat: al­terum, &longs;ini&longs;trum: tertium, medium puteum. Ad hoc & ad illud alterum, quod etiam &longs;uper medium puteum collocatum e&longs;t, affiguntur a&longs;&longs;eres &longs;ic alternè coagmentati, ut &longs;em per antecedentis modicam commi&longs;&longs;uram &longs;equens obtineat: quo &longs;anè modo fi­unt quatuor anguli et totidem intermedia caua, quæ uentos undique flantes concipiunt. Vtuerò ad &longs;uperiora &longs;ublati non eluctentur, &longs;ed retrò ferantur, a&longs;&longs;e­res operculo, in orbis figuram formato, &longs;uperius tecti &longs;unt, inferius patent: qua re uentis nece&longs;sitate quadam putei quatuor i&longs;tis foraminib. in&longs;pirantur. Atta­men id genus machinam operculo tegere nece&longs;&longs;e non e&longs;t in his locis, in quibus &longs;ic locari pote&longs;t, ut uentus per &longs;upremam eius partem flatum in&longs;piret.

Tigna &longs;trata A. Pali cuneati B. Tigna tran&longs;uer&longs;aria C. A&longs;&longs;eres D. Caua E. Venti F. Operculum G. Puteus H. Machina carens operculo I.

Secunda huius generis machina uenti flatus in puteum canali longo in­ducit. Is ex quatuor a&longs;&longs;eribus toties coniunctis & coagmentatis, quoties al­titudo putei hoc po&longs;tulat, in quadranguli figuram formatur: eiusque commi&longs;&longs;u­ræ terra pingui & glutino&longs;a aquis madefacta oblinuntur: eiu&longs;dem canalis os ex puteo uel extat, & quidem altitudine trium quatuorúe pedum: uel non extat: &longs;i extat, &longs;peciem infundibuli quadranguli præ &longs;e ferens latius & paten tius quàm ip&longs;e canalis e&longs;t, ut eò facilius flatum concipere po&longs;&longs;it: &longs;i non extat, latius canali non e&longs;t, &longs;ed ad id è regione uenti &longs;pirantis a&longs;&longs;eres affiguntur, qui flatum excipientes in ip&longs;um ingerunt.

Os canalis extans A. A&longs;&longs;eres ad canalis os, quod non extat affixi B.

Tertia ex fi&longs;tula uel fi&longs;tulis & ua&longs;e con&longs;tat: etenim &longs;uper &longs;upremam fi&longs;tulam &longs;tatuitur uas ligneum ligneis circulis cinctum, altum pedes quatuor, latum tres: cu­ius os quadrangulum, quod &longs;emper patet, uenti flatum concipit, & eum uel una fi&longs;tula in canalem longum, uel plurib. in puteum deducit. Suprema fi&longs;tulæ pars inclu&longs;a e&longs;t in orbe tam cra&longs;&longs;o, quàm ua&longs;is fundum e&longs;t: paulò minus lato, ut uas circum ip&longs;um uer&longs;ari po&longs;sit. Ex orbe tamen fi&longs;tula extans in cluditur in rotun do foramine, quod e&longs;t in medio ua&longs;is fundo: qua parte ad fi&longs;tulam affixus e&longs;t axiculus &longs;tatutus, qui per uas ferè medium penetrans fertur in operculi, fundo &longs;imillimi, foramen, inque eo includitur, circum quem axiculum immobilem & fi&longs;tulæ orbem uas mobile facillimè uer&longs;atur à leni aura &longs;pirante, nedum à uento, qui eius alam gubernat: ea ex tenuibus tabellis con&longs;tans ad &longs;upremam ua&longs;is partem affi­xa e&longs;t: & quidem è regione &longs;piritalis oris: quod e&longs;&longs;e quadrangulum & &longs;em­per patere dixi. Etenim uentus, ex quacunque mundi parte &longs;pirauerit, alam pro­pul&longs;am rectà uer&longs;us partem ei aduer&longs;am extendit: quo modo uas os &longs;pirita­le in ip&longs;um uentum obuertit: quod eius flatum concipit, eumque fi&longs;tula in ca­nalem longum, uel fi&longs;tulis in puteum deducit.

Vas ligneum A. Circuli B. Os&longs;piritale C. Fi&longs;tula D. Orbis E. Axiculus F. Foramen quod e&longs;t in fundo ua&longs;is G. Ala H.

Alterum machinarum &longs;piritalium genus ex flabellis con&longs;tat, itemque uari­um & multiplex e&longs;t: nam flabella uel in &longs;ucula includuntur, uel in axe. Si in &longs;ucula, ea aut cauum tympanum, ex duabus rotis & pluribus tabulis inter &longs;e coagmentatis compo&longs;itum, in &longs;e continet, aut quadrangulum loculamen­tum. Sed tympanum immobile, atque à lateribus clau&longs;um ibidem rotunda tan­tummodo habet foramina: & quidem tanta, ut &longs;ucula in eis uer&longs;ari po&longs;sit: &longs;ed habet præterea duo &longs;piritalia foramina quadrangula: quorum &longs;uperius con cipit auram: inferius canalis longus excipit, quo eadem in puteum induci­tur. Suculæ autem capita utrinque ex tympano eminentia chelæ &longs;tipitum, uel tignorum caua cra&longs;&longs;is laminis ferrata &longs;u&longs;tinent: quorum alterum habet ue­ctem, in altero quatuor infixæ &longs;unt perticæ, quibus capita cra&longs;&longs;a & grauia &longs;unt, ut eorum pondere &longs;ucula cùm circumagitur depre&longs;&longs;a ad motum proni or fiat: itaque cùm operarius uecte uer&longs;at &longs;uculam, flabella, quæ qualia &longs;int pau­lò po&longs;t dicam, foramine &longs;piritali auram haurientes in alterum foramen, quod excipit canalis longus, impellunt: quæ per eum penetrat in puteum.

Tympanum A. Loculamentum B. Foramen &longs;piritale C. Alterum foramen D. Canalis longus E. Sucula F. Eius uectis G. Perticæ H.

Loculamento pror&longs;us eadem quæ tympano &longs;unt: &longs;ed alterum altero lon gè præ&longs;tat. Etenim flabella tympanum &longs;ic occupare po&longs;&longs;unt, ut ip&longs;um undiqueferè attingant, omnemque auram conceptam in canalem longum impellant: loculamentum propter angulos &longs;ic occupare non po&longs;&longs;unt: in quos quòd au­ra partim recedat, ip&longs;um tam utile quàm tympanum e&longs;&longs;e non pote&longs;t. Verùm loculamentum non humi modo locatur, &longs;ed etiam &longs;uper tigna, &longs;icuti mola, quam uer&longs;ant uenti, &longs;tatuitur, habetque eius &longs;ucula loco uectis etiam extra i­p&longs;um quatuor alas molæ alis &longs;imiles. Hæ impetu uentorum percu&longs;&longs;æ &longs;ucu­lam circumagunt: quo modo eius flabella, quæ intra loculamentum &longs;unt, uen tum, foramine &longs;piritali hau&longs;tum, per canalem longum puteo in&longs;pirant. Quan quam autem huic machinæ nullo opus e&longs;t uectiario, cui merces per&longs;oluatur, tamen quia cùm cælum &longs;ilet à uentis, ut &longs;æpè &longs;ilet, non uer&longs;atur, minus quàm cæteræ e&longs;t ad uentulum puteo faciendum accommodata.

Loculamentum humi locatum A. Eius foramen &longs;piritale B. Eiu&longs;dem &longs;ucula habens flabella C. Vectis &longs;uculæ D. Eiu&longs;dem perticæ E. Loculamentum &longs;upra tigna &longs;tatutum F. Alæ quas &longs;ucula habet extra loculamentum G.

Si uerò flabella includuntur in axe, ea plerunque cauum tympanum, item im­mobile capit: cui axi ex altera parte e&longs;t tympanum, quod ex fu&longs;is con&longs;tat: id inferioris axis tympanum dentatum circumagit, ip&longs;um à rota, cuius pinnas aquarum impetus percutit, uer&longs;atum: &longs;i locus aquarum copiam &longs;uppeditat, hanc machinam fabricari utili&longs;simum e&longs;t, & quòd nullo egeat uectiario, cui merces danda &longs;it, & auram perpetuam puteo per longum canalem in&longs;piret.

Tympanum cauum A. Eius foramen &longs;piritale B. Axis cuiflabella &longs;unt C. Eius tympanum quod exfu&longs;is con&longs;tat D. Axis in­ferior E. Eius tympanum dentatum F. Rota G.

Flabellorum uerò, quæ in formis &longs;uculæ uel axis inclu&longs;a tympanum & lo­culamentum in &longs;e continent, tria &longs;unt genera: unum fit ex tenuibus tabulis, altis & latis prout altitudo & latitudo tympani uel loculamenti po&longs;tulat: al terum ex tabulis æquè latis, &longs;ed humilibus, ad quas tenuia & longa populi uel alterius arboris lentæ re&longs;egmina &longs;unt affixa: tertium ex tabulis proxi­mis &longs;imilibus, ad quas alæ an&longs;erum duplicatæ uel triplicatæ &longs;unt affixæ. Hoc minus u&longs;itatum e&longs;t quàm &longs;ecundum: quod rur&longs;us minus quàm primum. In cluduntur aunt flabellorum tabulæ in quadrangulis &longs;uculæ uel axis partibus.

Primum flabellorum genus A. Secundum B. Tertium C. Suculæ pars quadrangula D. Eiu&longs;dem rotunda E. Vectis F.

Tertium machinarum &longs;piritalium genus, non minus quàm &longs;ecundum ua rium & multiplex, con&longs;tat ex follibus: quorum non flatu &longs;olum putei & cu niculi canalibus longis uel fi&longs;tulis in&longs;pirantur, &longs;ed etiam hau&longs;tu à grauibus & pe&longs;tilentibus halitibus purgantur. Hos diducti foraminibus &longs;piritalibus per canales hauriunt & in &longs;e alliciunt, illum compre&longs;&longs;i per nares in canales uel fi&longs;tulas in&longs;pirant: eos uerò uel homo comprimit, uel equus, uel impetus aquæ. Si homo, &longs;uper canalem longum, ex puteo eminentem, &longs;ic ponitur & ad tigna affigitur inferius follis magni tabulatum, ut, cùm flatum per cana­lem in&longs;pirare debet, eius naris in ip&longs;o includatur: cùm graues uel pe&longs;tilentes halitus haurire, canalis os follis foramen &longs;piritale undique comprehendat: &longs;ed cum &longs;uperiore follis tabulato uectis copulatus, per medij axiculi formam, in qua &longs;ic inclu&longs;us e&longs;t ut ea parte immobilis maneat, penetrans de&longs;cendit. Axi­culi autem codaces ferrei in foraminibus tignorum &longs;tatutorum uer&longs;antur. Itaque cùm operarius uectem deprimit, &longs;uperius follis tabulatum attollitur, &longs;i mul & fores &longs;piritalis foraminis &longs;piritu rapti aperiuntur: quomodo follis, &longs;i naris eius in canali inclu&longs;a fuerit, aerem liberum in &longs;e allicit, &longs;in canalis os fo­ramen eius &longs;piritale comprehenderit, graues uel pe&longs;tilentes halitus ex pu­teo, centum & uiginti etiam pedes alto, trahit & canali haurit. Cùm uerò la­pis in &longs;uperius tabulatum impo&longs;itus, id deprimit fores &longs;piritalis forami­nis clauduntur, & follis priore modo aerem &longs;alubrem per narem canali in&longs;pirat: altero graues uel pe&longs;tilentes halitus conceptos per eandem narem expirat. Quoniam uerò tunc aura &longs;alubris maiore putei parte intrat, fo&longs;&longs;o­res, quòd ea fruantur, laborem &longs;u&longs;tinere po&longs;&longs;unt: nam putei minor quædam pars, quæ in æ&longs;tuarij loco e&longs;t, ab altera maiore tabulis continentibus, & ex &longs;ummo putei ad imum u&longs;que pertinentibus, di&longs;tinguenda e&longs;t: per quam cana lis longus, &longs;ed angu&longs;tus, ferè ad imas putei fauces de&longs;cendit.

Putei pars minor A. Canalis quadrangulus B. Follis C. Putei pars maior D.

Vbi uerò nullus puteus in eam altitudinem fuerit depre&longs;&longs;us, ut cunicu­lum, longius in montem actum, attingat, fabricetur talis machina, quam item operarius trahat: iuxta cuniculi canales, per quos aqua effluit, fi&longs;tulæ ligneæ collocentur arctius connexæ, ut flatum continere po&longs;sint. Hæ ab ore cuni­culi u&longs;que ad ultimam eius partem pertineant: ad quos os exi&longs;tat follis &longs;ic collocatus, ut flatum conceptum per narem fi&longs;tulis, uel canali longo, in&longs;pirare po&longs;sit. Quia enim alius flatus alium &longs;emper impellit, in cuniculum penetrans aeris mutationes facit: quare fo&longs;&longs;ores in&longs;tituta perficere po&longs;&longs;unt.

Cuniculus A. Fistulæ B. Naris duplicati follis C.

Sin halitus graues follibus è cuniculis hauriendi fuerint, plerunque tres du­plicati uel triplicati, naribus carentes & priore parte clau&longs;i, in &longs;edilibus col­locantur: quos operarius non aliter pedibus calcando comprimit, ac cos qui in templis &longs;unt ad organa, quæ uarios & dulces &longs;onos edunt. Follium autem qui&longs;que graues i&longs;tos halitus inferioris tabulati foramine &longs;piritali per canalem longum tractos foramine tabulati &longs;uperioris expirat uel in aerem liberum, uel in aliquem puteum, uel in fo&longs;&longs;am quampiam latentem. Hoc foramen fo riculam habet, quam flatus noxius toties aperit, quoties exit. Quoniam ue­rò aerem follibus tractum alius continenter &longs;ub&longs;equitur, non grauis modo extrahitur ex cuniculo mille & ducentos pedes longo, aut etiam longiore, &longs;ed &longs;alubris naturaliter ip&longs;um con&longs;equens ii. eundem parte eius aperta, quæ extra canalem illum longum e&longs;t, trahitur. Quo modo cùm aeris mutationes fiant, fo&longs;&longs;ores laborem &longs;u&longs;ceptum &longs;u&longs;tinere po&longs;&longs;unt: quod genus machinæ ni e&longs;&longs;ent inuentæ, metallici nece&longs;&longs;e haberent duos cuniculos in montem age­re, & po&longs;t pedes &longs;ummùm ducentos &longs;emper puteum ex &longs;uperiore cuniculo ad inferiorem pertinentem fodere, ut aer, qui in illum influxit, in hunc pute is de&longs;cendens fo&longs;&longs;oribus &longs;alutaris e&longs;&longs;e po&longs;sit: quod &longs;ine magno impendio perficere non po&longs;&longs;ent. At duas machinas &longs;upradictis a&longs;similes follibus equi uer&longs;ant: quarum altera ad axem habet ligneum orbem, circumcirca gradi­bus di&longs;tinctum, quos equus in clau&longs;tris, &longs;imilibus his, in quæ equi &longs;olis fer­reis calceandi induci &longs;olent, inclu&longs;us continenter, pedibus calcans orbem &longs;i­mul cum axe circumagit: cuius dentes longi deprimunt tigilla folles com­primentia. Quale uerò &longs;it organum quod eos rur&longs;us diducit, & qualia &longs;unt ip&longs;orum &longs;edilia libro nono planius explicabo. Follis autem qui&longs;que &longs;i graues halitus ex cuniculo trahit, eos &longs;uperioris tabulati foramine expirat: &longs;in ex puteo, eodem uel nare. Orbi præterea e&longs;t rotundum foramen, quod, cùm machina &longs;i&longs;tenda e&longs;t, trude traijcitur. Altera uerò machina duos habet axes, &longs;tatutum equus uer&longs;at: eius autem tympanum dentatum circumagit axis &longs;tra­ti tympanum, quod ex fu&longs;is con&longs;tat. Cæteris machina &longs;imilis e&longs;t proximæ: hic etiam follium nares in canalibus longis collocatæ, flatum in puteum uel cuniculum in&longs;pirant.

Machina primo de&longs;cripta A. Operarius i&longs;te pedibus caleans &longs;olles comprimit B. Folles naribus carentes C. Foramen quo graues halitus &longs;iue flatus expirant D. Canales longi E. Cuniculus F. Machina &longs;ecundo de&longs;cripta G. Orbis ligneus H. Eius gradus I. Claustra K. Eiu&longs;dem orbis foramen L. Trudes M. Machina tertio de&longs;cripta N. Axis &longs;tatutus O. Eius tympanum dentatum P. Axis &longs;tratus Q. Eius tympanum, quod ex fu&longs;is con&longs;tat R.

Vt aunt hæc proxima machina grauiorem aerem putei & cuniculi emen­dare pote&longs;t, ita etiam uetus ratio euentillandi a&longs;&longs;iduo linteorum iactatu, quamexplicauit Plinius. Aer enim non tantum ip&longs;a putei altitudine, cuius rei ille mentionem facit, fit grauior, &longs;ed etiam cuniculi longitudine.

Cuniculus A. Linteum B.

At metallicorum machinæ &longs;can&longs;oriæ &longs;unt &longs;calæ, ad alterum putei latus af fixæ: hæ pertinent uel ad cuniculum, uel ad &longs;olum putei: earum fabricam non nece&longs;&longs;e habeo tradere quòd omnibus in locis &longs;int u&longs;itatæ, & non tam artem, cùm conficiuntur, requirant, quàm diligentiam cùm affiguntur. Verùm me tallici non &longs;olùm &longs;calarum gradibus de&longs;cendunt in fodinas, &longs;ed etiam in&longs;i­dentes in bacillo uel in crate, ad funem ductarium religata, in eas demittun­tur trib. machinis tractorijs quas primo de&longs;crip&longs;i. Cùm præterea putei ual­dè deuexi fuerint fo&longs;&longs;ores alijque operarij in&longs;identes in corio, circum lumbos dependente, qua&longs;i deuehuntur non aliter ac pueri tempore hyberno, cùm in aliquo colle aqua conglaciauerit frigoribus. Attamen ne decidant altero brachio circundant funem extentum, qui &longs;uperius ad tignum, quod ad os putei collocatur, religatus e&longs;t: inferius ad palum, in eius &longs;olo defixum. His tribus modis metallici de&longs;cendunt in puteos: quib. annumerari pote&longs;t quar­tus: qui e&longs;t, cùm homines & equi per puteum, ut dixi, decliuem & cochleæ in&longs;tar contortum gradibus in &longs;axo inci&longs;is de&longs;cendunt ad machinas &longs;ubter­raneas: atque rur&longs;us a&longs;cendunt.

De&longs;cendens &longs;calis in puteos A. In&longs;idens in bacillo B. In&longs;idens in corio C. De&longs;cendens gradibus in &longs;axo inci&longs;is D.

Re&longs;tat de malis & morbis metallicorum ac de modis quibus &longs;ibi ab ip&longs;is cauere po&longs;&longs;unt: nam &longs;emper maiorem rationem ualetudinis &longs;u&longs;tentandæ, quàm lucri faciendi habere conuenit, ut liberè munerib. corporis fungi po&longs; &longs;imus. Eorum aunt malorum alia affligunt artus, alia lædunt pulmones, par­tim oculos, quæ dam denique homines interimunt. Aqua in quibus puteis ine&longs;t multa & frigidior crura uitiare &longs;olet: etenim frigus e&longs;t inimicum neruis. Sed fo&longs;&longs;ores ad eam rem &longs;atis altos perones &longs;ibi comparent, qui crura tuean tur ab aquarum frigore: cui con&longs;ilio qui non paruerit, is magno afficietur in­commodo ualetudinis: præ&longs;ertim cùm uixerit ad &longs;enectutem. Contra uerò a­liquæ fodinæ adeo &longs;iccæ &longs;unt, ut pror&longs;us aqua careant: quæ ariditas maius etiam malum dat operarijs: &longs;iquidem puluis, qui cietur & agitatur fo&longs;sioni­bus, penetrans in a&longs;peram u&longs;que arteriam & pulmones, parit difficultatem an helitus & uitium, quod a)_sqma Græci nominant. Quod &longs;i uim corrodendi habuerit, pulmones exulcerat, & tabem ingignit in corporibus: hinc in me­tallis Carpati montis inuentæ &longs;unt mulieres, quæ &longs;eptem uiris nup&longs;erunt: quos omnes dira illa tabes immatura morte affecit. Aldebergi certe in Mi&longs;ena in fodinis reperitur pompholyx nigra, quæ u&longs;que ad o&longs;&longs;a exedit uulnera, & ul­cera. Ferrum quoque corrodit: atque ob id claui earum ca&longs;arum omnes &longs;unt li­gnei. Quin etiam cadmiæ quoddam genus e&longs;t quod operariorum pedes, a­quis madidos, itemque manus exedit: pulmones & oculos lædit. Fodientes igitur &longs;ibi non modo perones comparent, &longs;ed chirothecas etiam ad cubitum u&longs;que altas: & ue&longs;icas laxas illigent faciei. Per has enim puluis neque trahetur ad arteriam & pulmones, nec in oculos inuolabit: non di&longs;&longs;imiliter apud Roma nos &longs;ibi cauebant minij confectores, ne puluerem eius lethalem haurirent. Tum difficultatem anhelitus parit aer immobilis manens tam in puteo quàm in cuniculo: cui malo remedia &longs;unt machinæ &longs;piritales, quas paulò antè ex­po&longs;ui. Sed e&longs;t aliud malum magis pe&longs;tiferum, quodque homini mox affert necem: in quibus puteis, uel fo&longs;sis latentibus, uel cuniculis duricies &longs;axorum igni frangitur, in his aer inficitur ueneno: &longs;iquidem uenæ & uenulæ commi&longs;­&longs;uræque &longs;axorum exhalant &longs;ubtile quoddam uirus, ignis ui expre&longs;&longs;um ex re­bus metallicis alijsque fo&longs;silibus: quod ip&longs;um cum fumo &longs;ubleuatur, non ali­ter ac pompholyx, quæ in officinis, in quibus uenæ metallicæ excoquuntur, ad &longs;uperiorem parietis partem adhære&longs;cit: id &longs;i ex terra euolare nequiuerit, &longs;ed deciderit in lacunas, atque eis innatauerit, periculum conflare &longs;olet. Etenim &longs;i quando aqua iactu lapidis aut alterius rei commota fuerit, rur&longs;us ex ip&longs;is la­cunis euolat: itaque &longs;piritu ductum homines inficit: &longs;ed idem magis efficit fu­mus igni nondum extincto. Corpora autem animantium i&longs;to ueneno infe­cta plerunque continuo turge&longs;cunt, & omnem motum ac &longs;en&longs;um amittunt, &longs;ineque dolore intereunt. Homines etiam ex puteis &longs;calarum gradibus a&longs;cen­dentes, ubi uirus incrementum &longs;ump&longs;erit, rur&longs;us in eos decidunt: quia ma­nus non faciunt &longs;uum officium globo&longs;æque & rotundæ ip&longs;is uidentur e&longs;&longs;e, i­temque pedes. Aut &longs;i bona fortuna parumper læ&longs;i ex his malis eua&longs;erint, palli di &longs;unt & &longs;imiles mortuorum. Itaque tunc nemo in eam ip&longs;am fodinam uel in proximas de&longs;cendat: aut &longs;i fuerit in eis, a&longs;cendat ocyus. Prouidi certè &longs;oler­tesque fo&longs;&longs;ores die Veneris ad ue&longs;petam incendunt &longs;truem lignorum: nec ante diem Lunæ rur&longs;us in puteos de&longs;cendunt, aut ingrediuntur in cuniculos. In­terea uis illa fumi uiro&longs;i euane&longs;cit. E&longs;t etiam ubi ratio cum Orco habetur: nam quidam loci metallici, licet rari &longs;int, &longs;ua &longs;ponte uirus gignunt, pe&longs;tilen­temque auram exhalant: &longs;icut etiam quædam uenarum cauernæ, &longs;ed hæ &longs;æpi us graues halitus in &longs;e continent. Ad Planam Boemiæ oppidum &longs;unt non­nulli &longs;pecus qui quibu&longs;dam anni temporibus halitum ex acidulis emittunt lucernas re&longs;tinguentem, & fo&longs;&longs;ores, diutius in eis morantes, necantem. Pli­nius quoque &longs;criptum reliquit: Depre&longs;&longs;is puteis &longs;ulfurata uel alumino&longs;a occur­rentia putearios necant, experimentum huius periculi demi&longs;&longs;a ardens lucer­na &longs;i extinguatur: tunc &longs;ecundum puteum dextra ac &longs;ini&longs;tra fodiuntur æ&longs;tu aria, quæ grauiorem illum halitum recipiant. Verum Planæ con&longs;truunt fol les, qui graues i&longs;tos halitus haurientes huic malo medentur, de quibus &longs;uprà dixi. Quinetiam interdum operarij de &longs;calis in puteos delap&longs;i brachia, cru­ra, ceruices frangunt, aut decidentes in lacunas &longs;uffocantur: plerunque uerò in cau&longs;a e&longs;t negligentia præ&longs;idis: cuius e&longs;t proprium munus & &longs;calas ita ue­hementer ad tigna affigere ut non abrumpantur, & lacunas, ad quas putei pertinent, ita firmè a&longs;&longs;eribus contegere, ne ip&longs;is motis homines decidant in aquas: quocirca præ&longs;es diligenter &longs;uum munus exequatur: tum ianua ca&longs;æ non uergat in aquilonem, ne tempore hyberno &longs;calæ frigoribus congelent: nam id ubi factum fuerit, manus frigore rigentes, uel lubricæ &longs;uum tenendi officium facere non po&longs;&longs;unt: ip&longs;i etiam homines &longs;int prouidi, ne, &longs;i nihil ho­rum fuerit, &longs;ua cadant incuria. Concidunt præterea montes, eaque ruina op­pre&longs;si homines intereunt. Certè cum quondam Go&longs;clariæ Ramesbergum de&longs;edi&longs;&longs;et, ruinis tot homines &longs;unt oppre&longs;&longs;i, ut uno die circiter quadringen­tas fœminas uiris orbatas e&longs;&longs;e annales loquantur: et ab hinc annos undecim Aldebergi &longs;uffo&longs;&longs;i montis pars re&longs;oluta re&longs;edit, & &longs;ex fo&longs;&longs;ores improui&longs;ò oppre&longs;&longs;it: ab&longs;orbuit etiam ca&longs;am atque unà matrem cum filiolo. Id aunt plerunquehis accidit montibus, quibus uenæ &longs;unt cumulatæ. Itaque fo&longs;&longs;ores relinquant fornices crebros montibus &longs;u&longs;tinendis, aut &longs;ub&longs;tructiones faciant. Saxum quoque abruptum articulos atterit: quod ne fiat metallici &longs;tructuris nece&longs;&longs;a­rijs puteos, cuniculos, fo&longs;&longs;as latentes fulcire debent. At in no&longs;tris fodinis non e&longs;t &longs;olifuga, quam Sardinia gignit. Animal e&longs;t, ut Solinus &longs;cribit, perex iguum &longs;imileque araneis forma: &longs;olifuga dicta, quod diem fugiat. In metallis argentarijs plurima e&longs;t: occultim reptat, & per imprudentiam &longs;uper&longs;edenti­bus pe&longs;tem facit. Sed, ut idem ait, fontes calidi & &longs;alubres aliquot locis effer ue&longs;cunt, qui abolent à &longs;olifugis in&longs;ertum uenenum. Sed in quibu&longs;dam fo dinis no&longs;tris, quanquam perpaucis, e&longs;t alia pe&longs;tis & pernicies: dæmones &longs;ci licet a&longs;pectu truci: de quibus dixi in libro De &longs;ubterraneis animantibus in­&longs;cripto: quod genus dæmonum precibus & ieiunijs pellitur ac fugatur. Quæ dam autem ex his malis atque aliæ quædam res cau&longs;a &longs;unt, cur putei amplius fodi non &longs;oleant. Itaque prima & poti&longs;&longs;ima cau&longs;a e&longs;t, quòd non &longs;int fœcundi metallorum, aut &longs;i ad aliquot pa&longs;&longs;us fœcundi fuerint, quod in profundo &longs;int &longs;teriles. Secunda affluentis aquæ multitudo: quam neque metallici po&longs;&longs;unt deriuare in cuniculos, quia tam altè in montes agi non po&longs;sint: neque machi­nis extrahere, quod putei &longs;int admodum profundi: aut &longs;i po&longs;&longs;ent eam extra­here machinis, quod ip&longs;is non utantur: nimirum quòd impen&longs;æ &longs;int maio­res quàm pauperioris uenæ fructus. Tertia e&longs;t aer grauis, quem interdum do­mini non arte, non &longs;umptu emendare & corrigere po&longs;&longs;unt: quam ob cau&longs;am fo&longs;&longs;io non puteorum tantum, &longs;ed etiam cuniculorum de&longs;eritur. Quarta uirus in &longs;ingulari loco genitum, &longs;i id funditus tollere, uel leuius facere in no &longs;tra pote&longs;tate non fuerit: ea de re &longs;pecus ad Planam Laurentius dictus non fodi &longs;olebat, cùm argento non careret. Quinta dæmon truculentus & ho micida: etenim ab eo, &longs;i expelli non po&longs;sit, nemo non fugit. Sexta, &longs;ub&longs;tru ctiones &longs;i labefactatæ conciderint: eas enim ruina montis &longs;equi &longs;olet. Sub­&longs;tructiones autem tunc &longs;olum re&longs;tituuntur, cùm uena admodum diues me­talli fuerit. Septima motus bellici: propter quos ni&longs;i certò con&longs;tet fo&longs;&longs;o­res de&longs;erui&longs;&longs;e puteos & cuniculos, reficiendi non &longs;unt. Non enim credamus maiores no&longs;tros tam inertes & ignauos fui&longs;&longs;e, ut fo&longs;&longs;iones, quæ potuerint fieri cum fructu, reliquerint. No&longs;tris profecto temporibus non pauci metal lici, cùm anilibus fabulis per&longs;ua&longs;i refeci&longs;&longs;ent puteos de&longs;ertos, operam & ole um perdiderunt: ne igitur po&longs;teritas acta agat, ex re eius erit in tabulas refer re, quam ob cau&longs;am cuiu&longs;que putei uel cuniculi fo&longs;&longs;io relicta &longs;it. Id quod quon­dam Fribergi factum e&longs;&longs;e con&longs;tat puteis de&longs;ertis propter copiam & affluen tiam aquarum.

De re Metallica Libri VI. FINIS.

GEORGII AGRICO­LAE DE RE METALLICA LIBER SEPTIMVS.

Sextvs liber de&longs;crip&longs;it ferramenta, ua&longs;a, machi­nas, hic uenarum experiendarum rationes de&longs;cri­bet: eas enim effo&longs;&longs;as, ut utiliter excoqui, et ex ip&longs;is à recremento purgatis metalla pura confici po&longs;&longs;int, operæprecium e&longs;t prius experiri. Sed talis experi­menti quanquam mentio facta e&longs;t à &longs;criptoribus, tamen nemo ex illis præcepta eius memoriæ tra­didit: quocirca mirum non e&longs;t &longs;i ætate po&longs;teriores nihil de eo &longs;crip&longs;erint. Metallici certè ex i&longs;tius ge­neris experimento cogno&longs;cunt de uenis utrum aliquod quodpiam metal­lum, an nullum in &longs;e contineant: aut, &longs;i ip&longs;æ nobis indicia unius metalli uel plurium o&longs;tenderint, multum an paucum in eis in&longs;it: qua ratione etiam unius uenæ partes metalli participes, ab his, quæ eius expertes &longs;unt, &longs;eparari po&longs;­&longs;unt. Atque illæ rur&longs;us, in quibus multum e&longs;t ab his in quibus paucum. Ni&longs;i enim hoc antea, quàm ex uenis conflentur metalla, diligenter factum fuerit, non &longs;ine magno dominorum detrimento excoquentur. Nam partes uena­rum, quæ non facile igni lique&longs;cunt, metalla ad &longs;e rapiunt, uel ea con&longs;umunt. Hoc modo cum fumo euolant, altero cum recremento & cadmia commi&longs;centur : quo domini operam perdunt, quam po&longs;uerunt in fornacibus atque cati­nis præparandis, & eos nouas impen&longs;as in eiu&longs;modi recrementa & cæteras res facere nece&longs;&longs;e e&longs;t. Verum metalla iam excocta experiri &longs;olemus, ut explo ratum habere po&longs;&longs;imus quota argenti portio in&longs;it in centumpondio æris uel plumbi: aut quotam auri particulam libra argenti in &longs;e contineat. Et contrà quotam æris uel plumbi portionem habeat argenti centumpondium: aut quo ta argenti particula &longs;it in auri libra: atque ex ea re conijcere licet, utiliter po&longs;&longs;it necne metallum precio&longs;um à uili &longs;ecerni: quin etiam tale experimentum do cet utrum nummi boni &longs;int an adulterini, manife&longs;toque deprehendit argen­tum, &longs;i eius plus quàm fuerit iu&longs;tum, monetarij mi&longs;cuerint auro: aut æs, &longs;i ei­us plus, quàm fas &longs;it, ijdem temperauerint cum auro uel argento: quorum o­mnium rationem quàm potero, diligenti&longs;simè explicabo. Venarum aunt experimentum, quod &longs;olis metallicis utile e&longs;t, ab excoctione differt &longs;ola ma teriæ paucitate: etenim coquendo paucam di&longs;cimus, utrum excoctio multæ nobis lucrum dabit an damnum, ni&longs;i enim metallici &longs;tudio incumberent in eam experiendi rationem, qua utuntur, ex uenis, ut iam dixi, metalla interdum cum detrimento, interdum &longs;ine ullo emolumento excoquerent: nam expe­riri uenas impen&longs;is admodum exiguis, excoquere tantummodo magnis po&longs;­&longs;umus. Simili autem modo fiunt. Primùm enim ut uenas experimur in for­nacula, &longs;ic ea&longs;dem excoquimus in fornace. Deinde utrobique non ligna, &longs;ed carbones incenduntur: tum ut in catillo fictili, cùm uenas experimur, metal la quæ in ip&longs;is in&longs;unt, &longs;i aurum, argentum, æs, plumbum fuerint, iu&longs;ti&longs;&longs;imè mi&longs;centur, ita in primis fornacibus, cùm eædem excoquuntur, permi&longs;ceri &longs;o lent. Præterea ut hi, qui uenas explorant igni, metallum uel liquidum effun dentes, uel frigefactum fracto catillo terreno purgant à recrementis, ita ex­coctores quàmprimum metallum è fornace defluxerit in catinum, frigidam infundentes, ab eo rutris auferunt recrementa. Po&longs;tremò ut in catillo ci nereo aurum uel argentum à plumbo &longs;eparatur, ita quoque in &longs;ecundis forna cibus. Sed artificem experiendæ uenæ uel metalli nece&longs;&longs;e e&longs;t paratum, & in­&longs;tructum rebus nece&longs;&longs;arijs ad experimentum uenire: atque fores conclauis, in quo &longs;tatuta e&longs;t fornacula, claudere, ne quis intempe&longs;tiuè accedens mentem eius, in operas intentam, perturbet: libram præterea in &longs;uo loculamento col locare, ut ea, cùm ip&longs;e ma&longs;&longs;ulas metallorum ponderat, flatu uentorum huc & illuc agitari non po&longs;&longs;it: is enim arti e&longs;t impedimento. Verùm res &longs;ingulas, ad experimentum nece&longs;&longs;arias, de&longs;cribam exor&longs;us à fornaculis: quarum alia ab alia differt figura, materia, loco in quo collocatur: figura quidem quòd &longs;it teres uel quadrangula. Atque hæc magis e&longs;t ad uenas experiendas accom­modata.

Fornacula teres.

Fornacula quadrangula.

Materia uerò differunt fornaculæ, quòd alia &longs;it lactericia, alia ferrea, quæ­dam fictilis. Lactericia extruitur in camini foco, alto pedes tres & dimi dium: ferrea in eodem collocatur, &longs;imiliter fictilis. Sed latericia e&longs;t alta cubitum, in­tus lata pedem, longa pedem & duos digitos: cùm è foco a&longs;&longs;urrexerit ad quinquedigitos, quæ laterum crudorum cra&longs;&longs;itudo e&longs;&longs;e &longs;olet, &longs;uper lateres locatur bra ctea ferrea, luto &longs;uperius oblita, ne propter uim ignium detrimentum acci­piat. In fronte fornaculæ &longs;upra bracteam e&longs;t os, altum palmum, latum quin quedigitos, &longs;uperiori parte rotundum. At bractea habet tria foramina, in utroquelatere unum, tertium in po&longs;teriori eius parte: quæ lata &longs;unt digitum, longa tres digitos: per ea tum cinis ex carbonibus candentibus decidit, tum &longs;pirat flatus penetrans in cameram, quæ &longs;ub ip&longs;a bractea e&longs;t: itaque is flatus ignem excitat. Quam ob rem hæc fornacula, quam metallici propter u&longs;um ab expe­riendo appellant, apud chymi&longs;tas ex uento nomen inuenit: uerum bracteæ ferreæ pars, quæ è fornacula extat & eminet longa e&longs;&longs;e &longs;olet dodrantem, la­ta palmum. In ea carbunculi locati expeditè in fornaculam per ip&longs;ius os for cipe imponuntur, rur&longs;usque, &longs;i res hoc po&longs;tulat, ex fornacula exempti in ea­dem reponuntur.

Bracteæ foramina A. Eiu&longs;dem pars quæ extat e fornacula B.

Ferrea autem fornacula con&longs;tat ex quatuor bacillis ferreis, altis &longs;e&longs;quipe­dem, inferius parumper diuaricatis & latis ut firmius &longs;tare po&longs;&longs;int: ex quo­rum duobus prior fornaculæ pars, ex duobus po&longs;terior efficitur: cum i&longs;tis bacillis utriu&longs;que partis conglutinata & conferruminata &longs;unt bacilla ferrea tran&longs;uer&longs;aria, numero tria: prima ubi ad altitudinem palmi a&longs;&longs;urrexerunt: &longs;ecunda ubi ad altitudinem pedis: tertia in &longs;umma eorum parte. Recta quidem bacilla ca parte perforata &longs;unt, qua cum ip&longs;is conglutinantur tran&longs;uer&longs;aria, ut à lateribus in ea includi po&longs;sint alia bacilla ferrea &longs;imi­liter utrinque tria numero. Itaque duodecim &longs;unt bacilla tran&longs;uer&longs;aria, quæ tres efficiunt ordines, imparibus interuallis di&longs;tinctos: etenim ab u­no bacillo recto ad alterum in infimo ordine e&longs;t interuallum unius pedis & quinque digitorum. At in medio inter priora quidem bacilla & po&longs;teriora e&longs;t &longs;pacium trium palmorum & unius digiti. Laterum uerò bacilla inter &longs;e di­&longs;tant tribus palmis et totidem digitis: &longs;ed in &longs;upremo ordine inter priora qui­dem bacilla et po&longs;teriora e&longs;t interuallum duorum palmorum, inter laterum uerò bacilla trium, ut i&longs;to modo fornacula in &longs;umma parte fiat angu&longs;tior: quin etiam ferreum bacillum, in oris &longs;peciem formatum, in infimo prioris par tis bacillo includitur: quod os æquè ac lactericiæ fornaculæ, altum e&longs;t pal­mum, latum quinque digitos. Tum prius infimi ordinis bacillum tran&longs;uer&longs;a­rium ad utrunque oris latus perforatum e&longs;t, &longs;imilique modo po&longs;terius: per quæ foramina penetrant duo baccilla ferrea, quæ cùm ip&longs;a, tum quatuor infi­mi ordinis bacilla &longs;u&longs;tinent bracteam ferream luto oblitam: cuius etiam pars è fornacula extat: inferiora quoque fornaculæ latera ab infimo bacillorum or dine u&longs;que ad &longs;upremum bracteis ferreis teguntur: quæ filis ferreis affiguntur ad bacilla, lutoque oblinuntur, ut quàm diuti&longs;&longs;ime uim ignium ferre po&longs;&longs;int. At fictilem fornaculam ex terra pingui & &longs;pi&longs;&longs;a & mediocri, quod ad molli tudinem et duriciem attinet, fingere conuenit. Ea uerò ferè eandem habet al titudinem quam &longs;errea: eiusque pes con&longs;tat ex duabus tabulis fictilibus, lon­gis pedem & tres palmos, latis pedem & palmum. Vtriu&longs;que aunt tabulæ par­tis prioris utrunque latus &longs;ic &longs;en&longs;im e&longs;t reci&longs;um ad palmi longitudinem, ut tan­tummodo latum fiat &longs;emipedem & digitum: quæ pars eminet è fornacula. Sed tabulæ &longs;unt cra&longs;&longs;æ ferè &longs;e&longs;quidigitum: &longs;imiliter fictiles parietes, qui ad digitum tran&longs;uer&longs;um à margine &longs;tatuuntur &longs;uper inferiorem tabulam, quique&longs;uperiorem eodem modo &longs;u&longs;tinent. Sunt uerò parietes alti tres digitos, ha­bentes foramina quatuor, quæ &longs;ingula alta &longs;unt circiter ternos digitos: &longs;ed po&longs;terioris quidem partis & utriu&longs;que lateris lata &longs;unt quinque digitos: prio­ris uerò latum e&longs;t &longs;e&longs;quipalmum, ut eò commodius in ip&longs;um pedem, cùm con­caluerit imponi po&longs;&longs;int catilli cinerei nuper facti, ibique exiccari. Verum utraquetabula ideo exteriori parte filo ferreo, in eam impn&longs;&longs;o, uincitur, ut minus franga­tur: utraque etiam non aliter ac bractea ferrea, iccirco tria habet foramina longa tres digitos, lata digitum, ut cùm &longs;uperior propter ignium uim, aut propter aliam cau&longs;am uitium fecerit, inferior pede inuer&longs;o in eius locum &longs;uccedat: per ea foramina & cinis ex prunis, ut dixi, decidit, & fornaculæ in&longs;piratur aura penetrans in cameram per parietum foramina. Ip&longs;a uerò fornacula quadran gula e&longs;t: inferiori eius parte intus lata palmos tres & digitum unum, longa palmos tres & totidem digitos: &longs;uperiori lata palmos duos & digitos tres, ut etiam ip&longs;a fiat angu&longs;tior: Alta autem e&longs;t pedem. Po&longs;terior etiam eius pars inferius in medio exci&longs;a e&longs;t in modum &longs;emicirculi, qui &longs;it &longs;emidigitum altus: pari modo latus utrunque: atque non &longs;ecus ac fornacula in priori eius parte ha bet os &longs;uperius rotundum, altum palmum, latum palmum & digitum: cuius fores fene&longs;trati etiam ex terra &longs;unt, habentque an&longs;am. Quin operculum forna culæ ex terra factum &longs;uam habet an&longs;am, filoque ferreo uincitur: tum ip&longs;ius for naculæ exteriorem partem utranque & latus utrunque fila ferrea uinciunt: ex qui­bus impre&longs;&longs;is triangulorum formæ &longs;olent effici. Fornaculæ aunt latericiæ manent ac fixæ &longs;unt, fictiles uerò & ferreæ ex uno loco portantur ad alterum: atque latericiæ citius parari po&longs;&longs;unt, ferreæ magis durant, fictiles &longs;unt aptio­res. Metallici præterea faciunt fornaculas temporarias hoc modo. Late­res tres &longs;upra focum &longs;tatuunt, utrinque unum, tertium à tergo: pars prior pa­tet flatui: his lateribus imponunt bracteam ferream: cui rur&longs;us tres lateres, qui carbones arceant & contineant. Sed loco fornacula alia ab alia differt, quòd quædam in altiori collocetur, quædam in humiliori. Ea uerò locatur in altiori, per cuius os, qui uenas uel metalla experitur catillum forcipe im­ponit: in humiliori, per cuius partem &longs;uperius patentem: quo &longs;anè modo for­naculæ loco artifici e&longs;t circulus ferreus: etenim &longs;uper focum camini ponitur, & inferius oblinitur luto, ne flatus follis &longs;ub ip&longs;o exeat. Quod &longs;i fieret tardi­us, uena excoqueretur, & æs lique&longs;ceret in catino triangulari, qui in eum forci pe imponitur, & rur&longs;us eximitur. Circulus aunt altus e&longs;t palmos duos, cra&longs;­&longs;us &longs;emidigitum: eius &longs;pacium interius plerunque latum e&longs;t pedem et palmum: qua parte flatus follis in ip&longs;um penetrat, exci&longs;us e&longs;t. Sed follis e&longs;t duplica­tus, qualem habere &longs;olent aurifices, aliquando etiam fabri ferrarij: cui in me dio e&longs;t a&longs;&longs;er, in quo ine&longs;t foramen &longs;piritale, latum quinque digitos, longum &longs;e ptem, &longs;uo a&longs;&longs;erculo tectum: quod è regione e&longs;t foraminis &longs;piritalis infimi a&longs;­&longs;eris. Eius uerò eadem e&longs;t latitudo & longitudo. Sed follis longus e&longs;t, exce­pto capite, tres pedes: latus po&longs;trema parte, ubi quodammodo rotundatur, pedem & palmum: ad caput, tres palmos. Ip&longs;um autem caput etiam longum e&longs;t tres palmos: latum uerò ea parte, qua cum a&longs;&longs;eribus coniungitur duos pal­mos & digitum. Po&longs;tea paulatim fit angu&longs;tius: naris, quæ unica, longa e&longs;t pe­dem & duos digitos: ea in foramine muri, cra&longs;&longs;i pedem & palmum, locata e&longs;t, ut etiam dimidia capitis pars, in quam naris includitur: circulum uerò ferre um in foco &longs;tatutum tantummodo attingit: nam extra murum non eminet. Corium follis &longs;ui generis clauis ferreis infixum e&longs;t a&longs;&longs;eribus: tum corio u­trinque a&longs;&longs;eres iunguntur cum capite, &longs;uper quo e&longs;t corium tran&longs;uer&longs;arium in a&longs;&longs;eris parte clauis, quibus lata &longs;unt capitula, infixum: &longs;imiliter alterum in par­te capitis: Medius autem follis a&longs;&longs;er &longs;ituatus e&longs;t in bacillo ferreo, ad quod cla­uis ferreis utrinque cu&longs;pidatis & utrinque directò deor&longs;um uer&longs;us actis affigi­tur, ut leuari non po&longs;&longs;it. Bacillum uerò ferreum in medio e&longs;t duorum tigno rum erectorum, per quæ penetrat. Superius etiam axiculus ligneus, habens codaces ferreos, in foraminibus eorundem tignorum uoluitur: in cuius me dij forma inclu&longs;us e&longs;t uectis, et clauis ferreis affixus, ut non queat exilire. Lon gus autem e&longs;t quinque pedes & dimidium: cuius po&longs;tremam partem prehen­dit annulus ferreus bacilli ferrei, pertinentis ad caudam infimi a&longs;&longs;eris ip&longs;ius follis: quam alter eius annulus &longs;imiliter prehendit. Itaque cùm artifex uectem deprimit, follis pars inferior leuatur, flatumque in narem compellit: atque eti­am &longs;piritus, per foramen, quod &longs;piritale dicitur, a&longs;&longs;eris medij penetran s &longs;ub­leuat &longs;uperiorem follis partem: cuius a&longs;&longs;eri &longs;uperpo&longs;itum e&longs;t plumbum tam graue, ut eam follis partem rur&longs;us po&longs;&longs;it deprimere: quæ depre&longs;&longs;a æquè ac inferior pars per narem flatum expirat. I&longs;to modo &longs;e habet follis duplicatus: qui fabricatus e&longs;t propter circulum ferreum, in quo catillus triangularis, in quo uena æris excoquitur, & æs lique&longs;cit, collocatur.

Circulus &longs;erreus A. Follis duplicatæs B. Eius naris C. Vectis D.

Dixi de fornaculis & circulo ferreo, nunc dicam de tegula & catillis. Te­gula quidem e&longs;t fictilis & imbricis inuer&longs;i figura. Tegit aunt catillos ne carbun culi, in eos incidentes, experimentum impediant. Lata e&longs;t &longs;e&longs;quipalmum: al titudine, quæ plerunque &longs;olet e&longs;&longs;e palmaris, re&longs;pondet ori fornaculæ, longi­tudine ferè toti fornaculæ. Veruntamen priori tantum parte attingit os ei­us, alioqui undequaque à lateribus & po&longs;teriori parte iccirco di&longs;tat digitos tres, ut carbones in medio loco, qui e&longs;t inter ip&longs;am & fornaculam iacere po&longs;­&longs;int. Habet uerò cra&longs;&longs;itudinem ollæ fictilis bene cra&longs;&longs;æ: &longs;ed &longs;uperior eius pars integra e&longs;t, po&longs;terior duas habet fene&longs;tellas, & utrunque latus duas uel tres uel etiam quatuor: per quas calor penetrans in catillos uenam excoquit: uel loco fene&longs;tellarum habet parua foramina: & po&longs;teriori quidem parte decem, in utroque uerò latere plura. Quinetiam po&longs;terior pars &longs;ub fene&longs;tellis uel par uis foraminib. ter excl&longs;a e&longs;t in modum &longs;emicirculi alti &longs;emidigitum: &longs;ed latera, quater. Po&longs;terior autem tegulæ pars paulò minus alta e&longs;&longs;e &longs;olet quàm prior.

Tegulæ fene&longs;tellæ latæ A. Anguftæ B. Eiu&longs;dem foramina po&longs;terioris partis C.

At catilli materia, ex qua fiunt, inter &longs;e differunt. Sunt enim uel terreni uel cinerei: atque terreni, quos etiam fictiles appellamus, rur&longs;us in figura & ma­gnitudine &longs;unt di&longs;similes. Nam quidam in &longs;cutellæ figuram &longs;unt formati, & mediocriter cra&longs;&longs;i, latique tres digitos & unciæ men&longs;uralis capaces: in quibus uena cum additamentis mi&longs;ta coquitur: etenim ip&longs;is utuntur, qui uenas auri uel argenti experiri &longs;olent. Quidam uerò &longs;unt triangulares, alijsque multò cra&longs;­&longs;iores & capaciores: utpote quinque uel &longs;ex uel plurium unciarum: in quibus æs liquatur, ut fundi, dilatari, igni explorari po&longs;&longs;it. In ij&longs;dem uena etiam æris ple­runque excoquitur. Sed cinerei ex cinere formantur: his ut primis, &longs;cutellæ, cu­ius inferior pars admodum cra&longs;&longs;a, e&longs;t figura: uerum minus capiunt: in quibus plumbum &longs;eparatur ab argento, & experimentum perficitur.

Catillus fictilis A. Ca: illus triangularis B. Catillus cinereus C.

Quoniam uerò cinereos catillos ip&longs;i metallici conficiunt, de materia ex qua finguntur & de modo, quo efficiuntur, e&longs;t dicendum. Alij eos ex &longs;implici o­mnis generis cinere formant: qui boni non &longs;unt, quod i&longs;tiu&longs;modi cinis ali­quam pinguitudinem in &longs;e contineat: quamobrem tales catilli quando con caluerunt, facile rumpuntur. Alij faciunt eos item ex cinere qui&longs;cunque tandem fuerit, &longs;ed qui ante percolatus &longs;it: qualis e&longs;t in quem, lixiuij faciendi gratia, aqua calida fuit infu&longs;a: atque is rur&longs;us in &longs;ole aut fornace &longs;iccatus cribro, è &longs;etis facto, purgatur: quamuis autem aqua calida pinguitudinem cineris eluerit, tamen catilli ex eo facti non &longs;unt boni, quod ip&longs;e cinis cum minutis carbun culis, arenulis, lapillis &longs;oleat e&longs;&longs;e permi&longs;tus. Alij uerò &longs;imiliter eos ex quo­cunque cinere efficiunt, &longs;ed primò in cinerem ip&longs;um infundunt aquam, et pur gamentum ei innatans auferunt. Dein aquam, po&longs;tquam pura facta fuerit, effundentes cinerem exiccant: tum cribrant, & ex eo catillos formant: qui bo­boni quidem &longs;unt, non tamen optimi, quod is etiam cinis non careat minu­tis lapillis & arenulis. Verum ut optimi catilli fieri po&longs;&longs;int, à cinere omne pur gamentum auferatur: quod duplex e&longs;t, alterulleue, cuiu&longs;modi &longs;unt carbun­culi & pinguitudines, atque res aliæ aquis innatantes: alterum graue, quales &longs;unt lapilli, arenulæ, & &longs;i quæ aliæ res re&longs;ident in fundo ua&longs;culi. Itaque primo aqua infundatur in cinerem & leue purgamentum auferatur. Deinde cinis agitetur manibus, ut bene cum aqua mi&longs;ceatur: quæ turbida & impura infun­datur in alterum ua&longs;culum: quo modo remanent in priori ua&longs;culo lapilli & arenulæ, ac &longs;i quid aliud fuerit graue quæ reijciuntur. Po&longs;tquam uerò cinis omnis in hoc altero ua&longs;culo re&longs;ederit, quod ex aqua cogno&longs;citur &longs;i pura fa­cta gu&longs;tatum non commoueat lixiuij &longs;apore, tunc aqua effundatur: cinis au­tem, qui reman&longs;it in ua&longs;culo in &longs;ole aut fornace &longs;iccetur: atque is aptus e&longs;t ad catillos: maximè &longs;i fuerit faginus, aut ex alijs lignis, cui accretiones annuæ te nues &longs;unt. Qui uerò ex uitiu &longs;armentis & lignis, quibus accretiones annuæ &longs;unt cra&longs;&longs;æ, factus fuerit, tam bonus non e&longs;t: etenim catilli ex eo formati, quod &longs;atis &longs;icci non &longs;int, in igni diuidi & di&longs;rumpi &longs;olent ac ab&longs;orbere metalla. Quo­circa &longs;i faginus aut eius &longs;imilis non fuerit, in promptu globulos ex tali cine­re, qui modo iam dicto fuerit purgatus, artifices faciunt, eosque in fornace pi &longs;toris uel figuli ponunt, ut igne&longs;cant. Ignis emm quicquid pingue fuerit & hu­midum con&longs;umit, atque tandem ex ip&longs;is catillos formant. Omnis aunt cinis quo ue­tu&longs;tior, eo melior e&longs;t: &longs;iccitatem nanque &longs;ummam ip&longs;i e&longs;&longs;e nece&longs;&longs;e e&longs;t: qua de cau­&longs;a cinis qui fit ex o&longs;&longs;ib. combu&longs;tis, præcipuè uerò ex capitis animantium o&longs;&longs;ibus, etiam idoneus e&longs;t ad catillos: tum qui fit ex cornib. ceruorum, & ex &longs;pinis pi&longs;cium. Po&longs;tremò aliqui capiunt cinerem, qui fit ex &longs;cobe corij combu&longs;ta: nam coriarij & alutarij corium, à pilis purgatum radunt & di&longs;cobinant. Nonnulli uerò malunt uti compo&longs;itionibus, quarum hæc laudatur, quæ habet cineris ex o&longs;&longs;ibus ani­mantium uel ex &longs;pinis pi&longs;cium partem unam & dimidiam: cineris fagini par­tem unam, cineris &longs;cobis corij combu&longs;tæ partem dimidiam: ex hac enim mi &longs;tura fiunt boni catilli, &longs;ed multò meliores conficiuntur ex paribus portio­nibus cineris &longs;cobis corij combu&longs;tæ, cineris o&longs;&longs;ium capitis ouilli uel uituli­ni, cineris cornu ceruini: at omnium optimi formantur ex &longs;olius cornu cer­uini u&longs;ti puluere: nam is propter uehementem &longs;iccitatem metalla minime combibit. Veruntamen no&longs;trates metallici plerunque eos efficiunt ex cinere fagino: quem modo iam dicto paratum primò con&longs;pergunt zytho uel aqua, ut cohærere po&longs;&longs;it, & in mortariolo tundunt. Deinde cineribus, qui &longs;unt ex caluarijs quadrupedum, aut ex pi&longs;cium &longs;pinis, in&longs;per&longs;is iterum tundunt: quo autem magis tunduntur, eo meliores fiunt. Quidam uerò lateres terunt, & eum puluerem cribrarum in&longs;pergunt cineri fagino: nam i&longs;tiu&longs;modi pulue­res non &longs;inunt molybdænam corrodentem catillos, aurum uel argentum &longs;or bere. Alij ut idem caueant catillos formatos oui albumine humectant, & ite­rum in &longs;ole &longs;iccatos tundunt, maximè &longs;i uenam uel æs, quod ferrum in &longs;e continet, uoluerint explorare. Nonnulli autem lacte bouino iterum atque iterum madefaciunt cineres, eosque exiccant, & in mortariolo tundunt, atque format catillos. At in officinis, in quibus argentum ab ære &longs;ecernitur, ex cineris cati ni &longs;ecundæ fornacis, qui admodum &longs;iccus e&longs;t, duabus partibus et una o&longs;&longs;iumfaciunt catillos. Sed his etiam modis formati catilli locandi &longs;unt in &longs;ole aut in fornace. Deinde quocunque modo formati &longs;iccis in locis diu &longs;eruandi, quan tò enim fuerint uetu&longs;tiores, tantò &longs;unt &longs;icciores atque meliores. Quinetiam non figuli modo formant catillos terrenos & triangulares, &longs;ed ip&longs;i etiam metallici. Conficiunt uerò eos ex terra pingui, quæ &longs;pi&longs;&longs;a e&longs;t & mediocris, quod ad du riciam & mollitudinem attinet. Mi&longs;cent aunt cum ea puluerem i&longs;tius generis catillorum ueterum fractorum, aut lateris u&longs;ti & triti: itaque terram &longs;ic cum pul uere permi&longs;tam formant pi&longs;tillo, quam deinde exiccant: hi etiam catilli quò uetu&longs;tiores fuerint, eò &longs;unt &longs;icciores atque meliores. At mortariola in quibus catilli formantur, duorum &longs;unt generum, minora &longs;cilicet & maiora. In min o ribus conficiuntur catilli cinerei, in quibus argentum uel aurum, quod plum­bum combibit, purgatur: in maioribus item cinerei, in quibus argentum ab ære & plumbo &longs;eparatur. Vtraque uerò ex orichalco fiunt: atque ima &longs;ui parte fundum non habent, ut catilli integri ex eis eximi po&longs;&longs;int. Pi&longs;tilla quoque du plicia &longs;unt, minora &longs;cilicet & maiora: utraque etiam orichalcea, è quibus inferi­us eminet tuber rotundum: atque id tantummodo in mortariolum impre&longs;&longs;um format cauam catilli partem. Quæ uerò ip&longs;i contigua e&longs;t, &longs;uperficiei morta­rioli re&longs;pondet.

Mortariolum A. Mortariolum inuer&longs;um B. Pi&longs;tillum C. Eius tuber D. Alterum pi&longs;tillum E.

Hæc hactenus: nunc de uenarum experiendarum præparatione dicam: præ­parantur autem urendo, torrendo, tundendo, lauando: &longs;ed certum uenæ pon dus &longs;umere nece&longs;&longs;e e&longs;t, ut &longs;ciri po&longs;&longs;it quotam eius partem i&longs;tiu&longs;modi præpa rationes con&longs;ump&longs;erint: uerum uritur durus lapis cum metallo permi&longs;tus, ut duricie depo&longs;ita po&longs;&longs;it tundi & lauari. Duri&longs;&longs;imus uerò priu&longs;quam uritur aceto perfunditur, ut citius igni molle&longs;cat: &longs;ed lapis mollis primò frangendus e&longs;t malleo, & in mortario tundendus, atque redigendus in puluerem: deinde la uandus: tum rur&longs;us &longs;iccandus. Si uerò terra fuerit cum metallo mi&longs;ta, lauatur in alueo, atque id quod re&longs;edit &longs;iccatum igni exploratur: etenim omnes res fo&longs;&longs;i les, quæ lauantur, rur&longs;us &longs;iccandæ &longs;unt: at uena cuiu&longs;que metalli diues non uri­tur, neque tunditur, neque lauatur, &longs;ed torretur tantum, ne i&longs;tis præparandi mo dis aliquid metalli pereat. Succen&longs;is uerò ignibus torretur in olla, quæ lu­to ob&longs;tructa e&longs;t, inclu&longs;a. Vilior aunt uena etiam in foco uritur carboni impo&longs;i­ta: non enim magnam metalli iacturam facimus, &longs;i quid ex ea perdamus. Ve rùm de omnibus his uenarum præparandarum rationib. & paulo po&longs;t & in &longs;equenti libro uberius di&longs;putabo: nunc explicare decreui ea quæ metallici additamenta &longs;olent nominare, quod adijciantur ad uenas non modo experi­endas, &longs;ed etiam excoquendas: in quibus magna uis cernitur, &longs;ed non omnium eundem e&longs;&longs;e uidemus effectum, & nonnullis e&longs;t uaria multiplexque natura: nam quando cum uenis permi&longs;ta coquuntur in fornacula uel in fornace, ex eis quædam, quia facile lique&longs;cunt, illas quodam modo liquant: alia quod aut ual­de calfaciant uenas, aut penetrent in ip&longs;as igni &longs;unt magno ad purgamenta à metallis &longs;eparanda adiumento, & liquefactas cum plumbo commi&longs;cent, partim ab igni tuentur uenas, quarum metallum uel ip&longs;e con&longs;umit, uel unà cum fumo &longs;ub­latum ex fornace euolat: quædam metalla combibunt. In primo genere &longs;unt plumbum, idem in globulos redactum, aut ignis ui in cinerem re&longs;olutum, mi­nium &longs;ecundarium, ochra ex plumbo facta, &longs;puma argenti, molybdæna, lapis plumbarius, æs, idem u&longs;tum, eius bracteæ, eiu&longs;dem &longs;cobs elimata, recrementum auri, argenti, æris, plumbi, uitrum, eius recrementum, halinitrum, alumen co ctum, atramentum &longs;utorium, &longs;al to&longs;tus, idem liquefactus, lapides qui in arden tibus fornacibus facile lique&longs;cunt, arenæ ab eis re&longs;olutæ, tofus mollis, &longs;axum quoddam fi&longs;&longs;ile album. Sed plumbum, eius cinis, minium &longs;ecundarium, ochra, &longs;puma argenti utiliora &longs;unt uenis quæ facile lique&longs;cunt: molybdænaijs, quæ difficile: lapis plumbarius ijs, quæ difficilius. In &longs;ecundo genere &longs;unt ferri &longs;quæ ma, eiu&longs;dem recrementum, &longs;al artificio&longs;us, &longs;iccæ feces uini, aceti, aquarum quæ aurum ab argento &longs;ecernunt: atque hæ feces & &longs;al artificio&longs;us habent uim pe­netrandi in uenas: & quidem permagnam feces uini, &longs;ed maiorem aceti, ma ximam aquarum, quæ aurum ab argento &longs;ecernunt. Ferri uerò &longs;quamis & recre mentis, quia tardius liquantur, uenarum calefaciendarum uis e&longs;t. In tertio gene­re &longs;unt pyrites, panes ex eo conflati, uitrum, eiu&longs;dem recrementum, &longs;al, ferrum, eius &longs;quama, eius &longs;cobs elimata, eius recrementum, atramentum &longs;utorium, arenæ à lapidibus facile igni lique&longs;centibus re&longs;olutæ, tofus. Sed in primis pyrites & panes ex eo conflati uenarum &longs;orbent metalla: atque ip&longs;a ab igni, con&longs;um­ptore eorum, tuentur. In quarto genere &longs;unt plumbum & æs, atque eis cogna ta. Itaque de additamentis liquet quædam e&longs;&longs;e natiua, alia in recrementorum numero, cætera à recrementis purgata. Certe quidem cùm uenas experimur exiguam additamentorum quoruncunque portionem ad eas adijcere &longs;ine ma­gno impendio po&longs;&longs;umus: cùm uerò ea&longs;dem excoquimus, grandem adiun­gere &longs;ine magno nequimus: quocirca con&longs;ideremus impen&longs;am quanta &longs;it, ne in uenas excoquendas faciamus maiorem, quàm ex metallis conflatis ca piamus fructum. Color autem fumi quem emittunt uenæ, batillis uel lami nis ferreis candentibus impo&longs;itæ, docet nos de additamentis, quibus ad eas experiendas uel excoquendas præter plumbum nobis opus e&longs;t. Etenim &longs;i fue­rit purpureus, e&longs;t optimus, & uenæ plerunque non indigent &longs;ingularis alicu ius additamenti, &longs;i cæruleus, ad eas adijci debet panis ex pyrite uel alio quo­dam lapide æro&longs;o conflatus: &longs;i luteus, &longs;puma argenti & &longs;ulfur: &longs;i ruber, nitri recrementum & &longs;al: &longs;i uiridis, panis ex æro&longs;is lapidibus conflatus, & &longs;puma argenti & uitri recrementum: &longs;i niger, &longs;al liquefactus, uel ferri recrementum & &longs;puma argenti, atque &longs;axum calcarium candidum: &longs;i candidus, &longs;ulfur & fer­rum quod uitio æruginis infe&longs;tatur: &longs;i in uiridi candidus, ferri recrementum & arenæ à lapidibus facile lique&longs;centibus re&longs;olutæ: &longs;i media eius pars lutea fuerit & den&longs;a, extimæ uerò uirides, eædem arenæ & ferri recrementum. Ve­rùm color fumi non modo nos docet de remedijs, quæ cuique uenæ &longs;unt ad­hibenda, &longs;ed etiam ferè de &longs;uccis concretis cum ea permi&longs;tis, qui talem fumum emittunt: nam plerunque cæruleus &longs;ignificat uenam cæruleo e&longs;&longs;e infectam: lu teus auripigmento: ruber, &longs;andaraca: uiridis, chry&longs;ocolla: niger, bitumine nigro: candidus, candido: in uiridi candidus, eodem eum chry&longs;ocolla per­mi&longs;to: cuius media pars e&longs;t lutea & extimæ uirides, &longs;ulfure. Quanquam terræ aliæque res fo&longs;&longs;iles cum metallis permi&longs;tæ, interdum a&longs;&longs;imilem fumum emittunt. Quod &longs;i uenæ participes fuerint &longs;tibij, ad eas adijcitur ferri recrementum: &longs;i pyritæ, panis ex lapide æro&longs;o conflatus, & arenæ à lapidibus facilè lique&longs;cen tibus re&longs;olutæ: &longs;i uenæ ferri, pyrites & &longs;ulfur: ut enim uenæ cum &longs;ulfure per mi&longs;tæ additamentum e&longs;t ferri recrementum, ita contrà auri uel argenti ue­næ, ferri uena infectæ, à qua non facile &longs;eparantur, &longs;ulfur: &longs;ed etiam arenæ à lapidibus facile lique&longs;centibus re&longs;olutæ. Sal autem artificio&longs;us ad uenas ex­periendas aptus multis modis conficitur: primò ex paribus portionibus aridæ uini fecis, aceti, hominis urinæ &longs;imul decoctis donec in &longs;alem uertan­tur. Secundo item ex paribus portionibus cineris, quo infectores lanarum utuntur, calcis, aridæ uini fecis purgatæ, &longs;alis liquati: etenim &longs;ingulorum li­bra conijcitur in hominis urinæ libras uiginti. Deinde omnia decocta ad ter tias colantur: tum ad re&longs;iduum &longs;alis non liquati libra adijcitur, & eiu&longs;dem un­ciæ quatuor, atque lixiuij libris octo &longs;uperfu&longs;is &longs;imul in olla, argenti &longs;puma in trin&longs;ecus obducta, coquuntur u&longs;que dum exiccata &longs;al fiant. Tertiò &longs;ic confici­tur: &longs;al non liquatus, & ferrum, quod rubigine infe&longs;tatur, inijciuntur in uas: quod hominis urina &longs;uperfu&longs;a operculo tegitur, ac triginta diebus reponi­tur in loco tepido: po&longs;tea ferrum urina lauatur & &longs;eponitur, reliqua uerò tan­diu coquuntur quoad in &longs;alem mutantur. Quartò, &longs;al artificio&longs;us hoc modo fit. In lixiuio ex calcis & cineris, quo infectores lanarum utuntur, paribus por tionibus facto, pares portiones &longs;alis, &longs;aponis, aridæ uini albi fecis, halinitri coquuntur u&longs;que ad eum finem dum in &longs;alem abeant: is ramentum lotura col lectum mi&longs;tum, liquefacit. At halinitrum i&longs;to modo præparatur, ut ad uenas experiendas aptum &longs;it: ip&longs;um in ollam, argenti &longs;puma intrin&longs;ecus obductam, inijcitur, & lixiuium ex calce uiua factum &longs;æpius &longs;uperfunditur & coquitur u&longs;que dum ignis id con&longs;umat. Quod &longs;i halinitrum non inflammatur igni à quo ip&longs;um &longs;al, ex lixiuio, quod calcem combibit, ortus, tuetur, præparatum e&longs;t. Sed in primis laudantur &longs;equentes compo&longs;itiones, quæ omnem uenam excoquunt, quam ardor ignis difficulter di&longs;&longs;oluit & diffundit: quarum una conficitur ex tertij generis lapidibus, qui in ardentes fornaces coniecti faci­le lique&longs;cunt candidis & puris atque comminutis: cum eius enim pulueris &longs;e­muncia permi&longs;centur &longs;pumæ argenti fuluæ, item comminutæ, unciæ duæ: quæ mi&longs;tura inijcitur in catillum fictilem eius capacem: ac &longs;ub tegulam ar­dentis fornaculæ collocatur. Cùm autem aquæ in&longs;tar fluxerit, quod ei horæ dimidio &longs;pacio accidit, ex fornacula exempta effunditur in aliquem lapidem: ea temperatura, ubi refrixerit, uitri &longs;imilis e&longs;&longs;e apparebit: quæ rur&longs;us commi nuitur. I&longs;tiu&longs;modi uerò puluis qualicunque uenæ metallicæ, quæ, cùm eam experimur, non facile lique&longs;cit, in&longs;pergitur & recrementum ex&longs;udabit. Alij in locum &longs;pumæ argenti cinerem plumbi &longs;ub&longs;tituunt, qui &longs;ic conficitur. In plumbum, in catino liquefactum, conijcitur &longs;ulfur: et mox quadam qua&longs;i cu te tegitur: qua &longs;ublata rur&longs;us inijcitur &longs;ulfur, rur&longs;u&longs;que cutis nata detrahitur: quod &longs;æpius fit, et quidem, donec plumbum in puluerem re&longs;olutum fuerit. Sed ualens additamentum compo&longs;itum e&longs;t quod conficitur ex halinitri præ­parati, &longs;alis liquati, recrementorum uitri, fecis uini aridæ, &longs;ingulorum uncia, &longs;pumæ argenti triente, uitri in puluerem triti be&longs;&longs;e, hoc additamentum ad uenam, quæ par pondus habeat, adiectum eam liquefacit. Valentius uerò con&longs;tat ex paribus portionibus fecis albi uini &longs;iccæ, &longs;alis communis, halini­tri præparati, quæ tria &longs;imul in olla, argenti &longs;puma intrin&longs;ecus obducta, tor­rentur u&longs;que dum puluis inde fiat candidus: cum quo tantundem &longs;pumæ ar­genti commi&longs;cetur. Huius uerò mi&longs;turæ pars unà cum duabus uenæ expe­riendæ partibus permi&longs;cetur. Quo ualentius fit ex nigri plumbi cinere, hali nitro, auripigmento, &longs;tibio, fece &longs;icca aquarum, quibus aurifices aurum ab ar gento &longs;eparant: &longs;ed nigri plumbi cinis conficitur ex plumbi libra, & &longs;ulfuris libra: plumbeo malleo percu&longs;&longs;um dilatatur: atque alterius bractea, alterius &longs;ul fur inijcitur in catinum uel ollam, & &longs;imul torrentur u&longs;que dum ignis &longs;ulfur con&longs;umat & plumbum in cinerem uertat. Halinitri uerò comminuti libra cum auripigmenti item in puluerem triti libra commi&longs;cetur, & in patina fer rea coquuntur donec lique&longs;cant: po&longs;tea effunduntur, & refrigerata iterum in puluerem conteruntur. Stibij autem libra & fecis &longs;iccæ bes alternatim in ijciuntur in catinum, & coquuntur u&longs;que ad eum finem dum ma&longs;&longs;ula inde &longs;i­at: quæ &longs;imiliter re&longs;oluitur in puluerem: huius pulueris bes & plumbei cine ris libra, itemque pulueris ex halinitro & auripigmento facti libra permi&longs;cen tur, & ex eis conficitur puluis: cuius una pars ad duas uenæ partes addita eam liquefacit, & à recrementis purgat. At ualenti&longs;&longs;imum e&longs;t quod habet &longs;ulfu­ris drachmas duas, & recrementi uitri totidem, &longs;tibij, &longs;alis ex urina decocta confecti, &longs;alis communis liquati, halinitri præparati, &longs;pumæ argenti, atramen­ti &longs;utorij, fecis uini &longs;iccæ, &longs;alis ex anthyllidis cinere facti, &longs;iccæ fecis aquarum quibus aurum ab argento aurifices &longs;eparant, aluminis igne re&longs;oluti in pul­uerem &longs;ingulorum &longs;emunciam, camphoræ unà cum &longs;ulfure in puluerem triti unciam: huius mi&longs;turæ pars dimidia uel integra, prout hoc res ip&longs;a po&longs;tulat, cum parte una uenæ & duabus plumbi partibus permi&longs;ta inijcitur in catillum fi­ctilem, & mi&longs;tura puluere uitri Venetiani comminuti con&longs;pergitur: quæ cùm &longs;e&longs;quihora, uel duabus horis cocta fuerit, ma&longs;&longs;ula in fundo catilli re&longs;i­debit, à qua mox plumbum &longs;eparatur. E&longs;t etiam additamentum quod &longs;ulfur, auripigmentum, &longs;andaracam à uenis metallicis &longs;eparat: id habet pares por­tiones recrementi ferri, to&longs;i albi, &longs;alis. Sed po&longs;tquam tales &longs;ucci fuerint &longs;ecre ti, ip&longs;æ uenæ arida uini fece ad eas adiecta excoquuntur. E&longs;t quod ab igni tuetur &longs;tibium, ne id con&longs;umat: et à &longs;tibio metalla, quale e&longs;t quod con&longs;tat ex paribus portionibus &longs;ulfuris, halinitri præparati, &longs;alis liquati, atramenti &longs;u­torij &longs;imul in urina uel lixiuio coctorum, donec nullus odor affletur è &longs;ulfu­re: quod fit trium uel quatuor horarum &longs;pacio. E&longs;t præterea operæpre cium &longs;ubijcere aliquas alias mi&longs;turas. Accipito uenæ ut conuenit præparatæ par tès duas, &longs;cobis ferri elimatæ partem unam, &longs;alis item partem unam: atque mi­&longs;ceto: deinde ea inijcito in catillum fictilem, & in fornacula locato: ubi igni re&longs;oluta confluxerint, ma&longs;&longs;ula in fundo catilli re&longs;idebit. Vel accipito uenæ et ochræ plumbeæ pares portiones, atque cum ip&longs;is mi&longs;ceto paucam ferri &longs;co bem elimatam, & inijcito in catillum: tum &longs;uper ip&longs;am mi&longs;turam &longs;pargito &longs;co­bem ferri elimatam. Vel accipito uenam in puluerem contritam, eamque &longs;par gito in catillum: deinde ei in&longs;pergito tantundem &longs;alis ter aut quater urina madefacti & rur&longs;us torrefacti: tum iterum atque iterum uenæ puluerem & &longs;a lem: po&longs;tea catillum operculatum & oblitum imponito in carbones arden tes. Vel accipito uenæ partem unam, globulorum plumbeorum partem u­nam, uitri Venetiani partem dimidiam, recrementi uitri tantundem. Vel ac cipito uenæ partem unam, globulorum plumbeorum partem unam, &longs;alis partem dimidiam, aridæ uini &longs;iccæ quartam unius partis, fecis aquarum, quæ aurum ab argento &longs;ecernunt tantundem. Vel accipito pares portiones ue­næ præparatæ, & pulueris in quo item in&longs;unt pares portiones minutorum plumbi globulorum, &longs;alis liquati, &longs;tibij, recrementorum ferri. Vel accipito pares portiones uenæ, in qua ine&longs;t aurum, atramenti &longs;utorij, fecis uini &longs;iccæ, &longs;alis. Hactenus de additamentis. In fornaculam autem eo, quo dixi, modo præparatam primo tegulam imponito: deinde prunas &longs;uper eam conijci­to, electosque carbunculos: nam ex minus bonis multum fit cineris, qui circum tegulam collectus operationem ignis impedit: tum catillos fictiles forcipe &longs;ub tegulam locato, & &longs;ub priorem ip&longs;ius partem ponito carbonem arden­tem, ut catilli citius calefiant: quem, cùm plumbum inijciendum fuerit in eos, uel uena, rur&longs;us forcipe eximito. Po&longs;tquam autem catilli excande&longs;centigni, primò per cannam ferream duos pedes longam & capacem digiti cinerem uel carbunculum, &longs;i quis in eos inciderit, &longs;piritu difflato & di&longs;pergito: quod idem faciendum erit, &longs;i cinis uel carbunculus in catillos cinereos in ciderit: deinde plumbeum globulum inijcito forcipe: quod plumbum ubi in fumum uerti, con&longs;umique cœperit, ad ip&longs;um addito uenam præparatam in charta in­uolutam. Multo autem artifici præ&longs;tat eam inuoluere in chartam, &longs;icque im­ponere in catillos, quàm æneo cochleari in ip&longs;os infundere. Cùm enim ca­tilli &longs;int parui, &longs;i cochleari u&longs;us fuerit, non raro aliquam uenæ partem diffun dit. Charta uerò cremata carbunculo forcipe prehen&longs;o uenam moueto, ut plumbum eam combibat, cumque ip&longs;o metallum uenæ mi&longs;ceatur: quæ mi­&longs;tio cùm facta fuerit, tunc recrementum partim circum eam ad catillos adhæ­refcit, nigrique annuli &longs;peciem quandam gerit: partim innatat plumbo cum auro uel argento permi&longs;to: quod mox ab eo auferto. Plumbum autem omni­no omni argento careat, quale e&longs;t Villacen&longs;e. Quod &longs;i eiu&longs;modi non fuerit in promptu, &longs;eor&longs;um plumbum e&longs;t experiendum, ut certo &longs;ciatur, quantam argenti portionem in &longs;e contineat, utque calculis &longs;ubductis de uena rectè iu­dicetur: ni&longs;i enim tale plumbum fuerit, experimentum erit fal&longs;um & fallax. Verùm globuli plumbei hoc modo formantur: forceps e&longs;t ferrea longa cir citer pedem unum: eius chelæ continent ferrum diui&longs;um, quod coniunctum oui figuram exprimit: utrunque habet duas partes cauas, quod ferrum diui­&longs;um, cùm compre&longs;&longs;um fuerit &longs;uperius, ex ip&longs;o eminet infundibulum: in quo &longs;unt duo foramina, quorum alterum ad unam partem cauam penetrat, alte­rum ad alteram. Itaque plumbum infu&longs;um defluit per foramina, in partes ca­uas, efficiunturque una effu&longs;ione globuli duo.

Forcipis chelæ A. Ferrum oui figuram exprimens B. Infundibulum C.

Nec hoc in loco de diuer&longs;a quorundam artificum experiendi ratione re­ticere debeo: qui primò in catillos inijciunt uenam præparatam, eamque co­quunt. Deinde addunt plumbum: quæ ratio mihi non probatur: etenim ue na i&longs;to modo ferruminari &longs;olet: quare po&longs;tea commota non bene, aut admo dum tardè cum plumbo mi&longs;cetur. Quod &longs;i catillis eiu&longs;modi fictilibus omne fornaculæ &longs;pacium, quod contegit tegula, non compleatur (nam interdum compleri &longs;olet, cùm &longs;cilicet multarum uenarum, aut multarum unius uenæ partium una experimur) in uacua loca catillos cinereos ponito, ut interea i­gne&longs;cant. Quod et&longs;i una hora plerunque fit, tamen id ip&longs;um minoribus citi­us, maioribus tardius contingit: ni&longs;i uerò catilli, anteaquam in eos inijciatur metallum, cum plumbo permi&longs;tum, igniti fuerint, ip&longs;i &longs;olent &longs;æpe di&longs;rum­pi, plumbum &longs;emper contremi&longs;cere, nonnunquam ex ip&longs;is exilire. Si autem catillus di&longs;rumpatur, aut plumbum ex eo exiliat, aliam uenæ partem experi ri oportet: &longs;in plumbum contremi&longs;cat, tunc catillus pruna lata ac tenui tega­tur: quam cùm plumbum attigerit, re&longs;ilit: atque &longs;ic etiam mi&longs;tura tandem ip&longs;um exhalat. Quinetiam &longs;i in &longs;ecuda excoctione plumbum, quod in mi&longs;tura in­e&longs;t, non con&longs;umeretur, &longs;ed &longs;tabile & &longs;ixum permanens tegeretur quadam qua&longs;i cute, &longs;ignum e&longs;t, quod non &longs;atis ardore ignis concaluerit. Aridum igi­tur lignum tedæ, uel arboris ei con&longs;imilis, in mi&longs;turam imponito, inque ma­nu teneto, ut cùm concaluerit, retrahere ab ea po&longs;&longs;is: tum curato, ut &longs;emper calorem &longs;atis multum, eumque æqualem habeat. Quod &longs;i calor mi&longs;turam nonrotundauerit, ut fieri &longs;olet, ubi omnia rectè fiunt, &longs;ed faciat longiu&longs;culam ut caudata uideatur, &longs;igno e&longs;t calorem ip&longs;um, qua cauda e&longs;t, nimium e&longs;&longs;e: qua­re catillum paruo unco ferreo, cuius manubrium item &longs;it ferreum & longum &longs;e&longs;quipedem, circumagito, ut altera pars æquè cale&longs;cat ab igni.

Paruus Vncus ferreus.

Præterea &longs;i quando mi&longs;tura &longs;atis plumbi n on habuerit, addito cum forci pe ferrea, uel cochleari æneo, cui manubrium prælongum e&longs;t, tantum eius, quantum &longs;atis e&longs;t. Ne uerò mi&longs;tura frige&longs;cat, id ip&longs;um ante concalefacito: &longs;ed &longs;atius e&longs;t primo tantum plumbum, quanto opus e&longs;t ad uenam excoquen­dam, addere, quàm po&longs;tea cùm dimidia excoctio perfecta fuerit: ne totum non abeat in fumum, &longs;ed pars eius fixa permaneat. Porrò ubi calor ignis iam ferè con&longs;ump&longs;erit plumbum, tunc aurum argentumué, uarijs coloribus ef­flore&longs;cit: at ubi totum fuerit con&longs;umptum, auri uel argenti re&longs;idet in catillo: quam &longs;tatim ex fornacula eximito, ma&longs;&longs;ulamque, dum adhuc calet, ex eo ex­trahito, ne cinis ad eam adhære&longs;cat: quod plerunque fit, &longs;i ma&longs;&longs;ula, ubi iam re­frixerit, ex eo extrahatur. Quod &longs;i etiam tunc cinis ad eam adhæ&longs;erit, cultro non radito, ne aliquid pereat, atque experimentum fiat fal&longs;um: &longs;ed forcipe fer rea comprimito, ut cinis di&longs;&longs;iliat ip&longs;o pre&longs;&longs;u. Vtile denique e&longs;t duo, triaué uni us uenæ experimenta facere eodem tempore, ut &longs;i forte unum non &longs;ucce&longs;&longs;e­rit, ex altero aut &longs;altem ex tertio certior fieri po&longs;&longs;is. At interea dum artifex uenam experitur ne uehemens ignis calor oculos eius lædat, quia &longs;æpius in tro&longs;picere, accurateque con&longs;iderare omnia nece&longs;&longs;e e&longs;t, utile erit ei &longs;emper in promptu habere tabellam ligneam &longs;ubtilem, latam duos palmos, habentem manubrium quo teneatur, atque per mediam latitudinem exci&longs;am, ut per eam qua&longs;i rimam quandam po&longs;&longs;it cernere.

Tabellæ manubrium A. Eius rima B.

Verùm plumbum, quod uenæ metallicæ argentum combibit, horæ par tium trium de quatuor &longs;pacio ignis con&longs;umit in catillo cinereo. Experimen to autem perfecto ex fornacula eximitur tegula, rutroque ferreo extrahitur cinis non modo ex latericia et ferrea, &longs;ed ex fictili etiam, ne eam deponere de pede opus &longs;it. At ex uena in catillum triangularem coniecta &longs;ic conflatur ma&longs;&longs;ula, ex qua po&longs;tea conficitur metallum. Primò in circulum ferreum im­ponuntur prunæ carbonesque: deinde catillus triangularis, qui continet ue­nam, atque res quæ eam liquefacere atque à recremento purgare po&longs;&longs;unt: tum folle duplicato excitatur ignis, uenaque tamdiu coquitur, u&longs;que dum ma&longs;&longs;ula in fundo catilli re&longs;ideat. Duplicem rationem uenarum experiendarum e&longs;&longs;e demon&longs;trauimus: unam qua in catillo fictili plumbum mi&longs;cetur cum uena, deinde in cinereo rur&longs;us ab eo &longs;eparatur: alteram, qua excoquitur primo in catillo fictili triangulari, deinde in altero fictili cum plumbo permi&longs;cetur, tum in cinereo rur&longs;us ab eo &longs;eparatur. Nunc uideamus utra cuique uenæ magis conueniat: aut &longs;i neutra ei conueniat, quonam aliò, alio modo ip&longs;am experiri po&longs;­&longs;imus: &longs;ed iure ordimur ab auri uena, ouam utraque ratione &longs;olemus experiri: etenim &longs;i illa diues fuerit, & nobis igni non repugnare uideatur, &longs;ed facilè li­que&longs;cere, eius centumpondium, minora pondera intelligimus, unà cum &longs;e&longs;­cuntia uel duabus uncijs plumbi, de maioribus ponderibus loquimur, mi­&longs;tum conijcitur in catillum fictilem, & igni coquuntur u&longs;que eo dum bene per­mi&longs;ceantur: quia uerò talis etiam uena interdum excoctioni repugnat, ad eam adijcito parum &longs;alis communis torrefacti aut artificio&longs;i: id enim ip&longs;um expug nabit, facietque ne mi&longs;tura multum recremementum contrahat: &longs;æpius autem ea filo ferreo moueto, ut plumbum undiquaque circumeat aurum, idque ab&longs;or beat & expuat purgamenta: quod ubi factum fuerit, mi&longs;turam eximito & à recrementis purgato: tum eam conijcito in catillum cinereum & coquito, u&longs;que eò, dum exhalet totum plumbum, aurique ma&longs;&longs;ula re&longs;ideat in fundo: &longs;in auri uena igni non facile lique&longs;cere ui&longs;a fuerit, eam urito, & pueri impuberis urina, quæ &longs;alem combiberit, re&longs;tinguito: quod iterum ac &longs;æpius facito: quò enim illam &longs;æpius u&longs;&longs;eris & re&longs;tinxeris, eò facilius comminui pote&longs;t, atque citi­us igni lique&longs;cit, & quicquid habet recrementi, ex&longs;udat. Huius uenæ u&longs;tæ, comminutæ, lauatæ partem unam cum alicuius pulueris compo&longs;iti, qui uenas liquefacit, partibus tribus & plumbi partibus &longs;ex commi&longs;ceto: atque mi&longs;turam inijcito in catillum triangularem: quem in circulum ferreum, ad quem follis duplicatis pertinet, imponito: atque primùm lento igni coquito, deinde &longs;en­&longs;im acriori u&longs;que dum lique&longs;cat, & aquæ in&longs;tar fluat. Quod &longs;i uena liquefacta non fuerit, ad eam plu&longs;culum i&longs;tiu&longs;modi additamenti, cum æqua &longs;pumæ ar genti fuluæ portione permi&longs;ti, addito: & filo ferreo candente agitato u&longs;que ad eum finem dum omnis lique&longs;cat: tum ex circulo catillum eximito: & ma&longs;&longs;ulam, ubi refrixerit, decutito: quam purgatam prius in altero catillo fictili coquito, po&longs;terius in cinereo. Aurum denique, quod in catilli fundo re&longs;edit, extractum & refrigeratum coticulæ atterito, ut cogno&longs;cere po&longs;&longs;is quota in eo in&longs;it ar­genti portio: aut uenæ auri centumpondium minoris ponderis in catillum triangularem conijcito, & ad eam addito recrementi uitri drachmam maio­ris ponderis. Quod &longs;i excoctioni repugnabit, adijcito fecis uini &longs;iccæ & u­&longs;tæ dimidiam drachmam. Quod &longs;i etiam tum repugnabit, tantundem fecis aceti, aut aquarum, quæ aurum ab argento &longs;ecernunt, etiam u&longs;tæ, atque ma&longs;&longs;u­la in fundo catilli re&longs;idebit: quam iterum coquito in altero catillo fictili, ter­tiò in cinereo. Sed utrum pyrites aurum in &longs;e contineat necne, anteaquam in fornacula excoquatur, &longs;ic cogno&longs;cimus. Si ter crematus, ter acri aceto re­&longs;tinctus, non fuerit fractus, nec ei color immutatus, auri particeps e&longs;t: &longs;ed a­cetum, quo re&longs;tinguitur, permi&longs;tum &longs;it, uel cum hominis urina uel cum &longs;ale, qui in ip&longs;um coniectus & &longs;æpius agitatus triduo re&longs;oluitur: nec pyrites au­ro caret, qui cùm crematus coticulæ atteritur, eam eodem modo colorat, quo cùm atterebatur crudus, colorabat. Nec auri expers e&longs;t is, cuius ramentum lo­tura collectum igni coctum facilè lique&longs;cit, olet parum, pulchrum remanet: &longs;ed id ip&longs;um cùm igni coquitur, in carbonem excauatum inijcitur, & altero carbone tegitur. Quinetiam uenam auri, &longs;eu potius eius arenam & ramentum lotura, uel puluerem alio modo collectum &longs;ine igni experimur: nam eius pau­lum aqua madefacti & igni &longs;ic calfacti, ut odorem incipiat expirare, pars una, argenti uiui partes duæ primò conijciuntur in patinam ligneam, catini mo do profundam: & commi&longs;centur: deinde cum pauca urina duarum horarum &longs;pacio conteruntur: & quidem pi&longs;tillo ligneo, donec mi&longs;tura farinæ ex aqua &longs;ubactæ in&longs;tar cra&longs;&longs;e&longs;cat: & nec argentum uiuum à ramento lotura collecto, neque ramentum lotura collectum ab argento uiuo dino&longs;ci po&longs;&longs;it. Tum aqua calida uel &longs;altem tepida, in patinam infu&longs;a u&longs;que eo lauatur dum effundatur pu ra: deinde in eandem patinam infunditur frigida, ac mox argentum uiuum, quod aurum omne ab&longs;orbuit, à reliquo ramento lotura collecto &longs;ecretum in unum confluit: po&longs;tea id ab auro hac ratione &longs;eparatur. Olla tegitur linteo, filorum lini xylini contextu facto, uel aluta tenui: in cuius mediam partem ma nu depre&longs;&longs;am mi&longs;tura infunditur: po&longs;t aluta complicata funiculo incerato ligatur, & argentum uiuum per eam expre&longs;&longs;um patina excipit. Aurum ue­rò, quod in aluta re&longs;edit, in catillum fictilem effunditur, atque ardentibus car bonibus appo&longs;itis purgatur. Alij &longs;purciciam non eluunt aqua calida, &longs;ed a­cri lixiuio & aceto: eos enim liquores in ollam infundunt, & in eandem ra­mentum lotura collectum cum argento uiuo permi&longs;tum conijciunt: mox ol­lam reponunt in loco tepido, po&longs;t horas quatuor & uiginti liquores cum &longs;pur cicia effundunt, & argentum uiuum eo, quo dixi, modo &longs;eparant ab auro: de­inde in urceum, in terra defo&longs;&longs;um, hominis urinam infundunt: & urceo im ponunt ollam, cuius fundum habet foramen: inque eam aurum inijciunt, & o­perculo tectam oblinunt: etiam quà cum urceo coniungitur: tum igni coquunt donec rube&longs;cat olla. Refrigeratum po&longs;tremò aurum, &longs;i æs in eo ine&longs;t, cum plum bo excoquunt in catillo cinereo, ut id ip&longs;um æs ab eo &longs;eparari po&longs;&longs;it: &longs;in ar­gentum, ab eo aqua, quæ hæc duo &longs;ecernit metalla, &longs;eparant. Quidam, cùm aurum &longs;ecernunt ab argento uiuo, mi&longs;turam in alutam non infundunt, &longs;ed eam inijciunt in uas fictile cucurbitinum, quod in fornacula locatum carbo nibus ardentibus &longs;en&longs;im calfaciunt: mox operculi foramen bractea ferrea te gunt: quæ humore &longs;udat. Sed quamprimum amplius non &longs;udauerit, eam lu to oblinunt: & ad breue tempus coquunt: po&longs;t operculum de olla remouent: & argentum uiuum, quod ad ip&longs;um adhæret, pede leporino detergentes ad eandem operam re&longs;eruant: &longs;ed hac ratione argenti uiui plus, illa minus perit. At uena argenti &longs;i diues fuerit, quale e&longs;t argentum rude, &longs;ed &longs;æpius &longs;ui colo ris uel plumbei, rarius cinereum, nigrum, rubrum, purpureum, luteum, po&longs;t quam purgatum & calefactum fuerit, eius centumpondium, minus pondus intelligo, in plumbi, in catillo cinereo liquefacti, unciam conijcitur & coqui tur, u&longs;que eò, dum mi&longs;tura exhalet plumbum: &longs;in pauper uel mediocris, pri­mò exiccari debet, deinde comminui, tum ad eius centumpondium plum­bi uncia adiungi, & in catillo fictili coqui quoad lique&longs;cat. Quæ &longs;i mox ignis calore liquata non fuerit, ei oportet paucum puluerem primi additamenti compo&longs;iti in&longs;pergere: atque &longs;i tunc etiam liquata non fuerit, iterum atque iterum paucum donec lique&longs;cat & recrementum ex&longs;udet: ut uerò id citius perficia­tur puluis in&longs;per&longs;us agitetur filo ferreo: po&longs;tquam catillus è fornacula fue­rit exemptus, temperatura infundatur in foramen lateris cocti: ubi cùm re­frixerit à recremento purgata, inijciatur in catillum cinereum & coquatur, u&longs;que dum ip&longs;a omne plumbum exhalet. Argenti, quod in catillo remanet, pondus indicat quotam argenti portionem uena in &longs;e contineat. Sed æris uenam &longs;ine plumbo experimur: nam &longs;i cum eo fuerit excocta, æs euolare &longs;o let & di&longs;&longs;ipari: itaque talis uena certo pondere primo uritur & acri igni cre­matur circiter &longs;ex aut octo horas. Deinde cùm refrixerit, comminuitur & la­uatur: tum ramentum lotura collectum rur&longs;us crematur, comminuitur, laua­tur, &longs;iccatur, expenditur: portio, quam, dum cremaretur & lauaretur, perdi­dit, reuocatur ad calculos: quod ramentum lotura collectum pro pane, ex ue­na æris conflato, habetur: huius tria centumpondia cum &longs;quamæ æris, hali­nitri, uitri Venetiani &longs;ingulorum totidem centumpondijs commi&longs;ta in catil­lum triangularem inijcito, eumque in circulum ferreum, qui e&longs;t in foco cami­ni ante follem duplicatum collocatus, imponito: & carbone, ut ne quid in ue­nam excoquendam incidat, & citius lique&longs;cat, tegito. Primò autem &longs;piritum folle leniter efflato ut uena &longs;en&longs;im igni cale&longs;cat: deinde ualenter: tum ualenti us, donec lique&longs;cat, & quæ ad eam addita &longs;unt, ignis con&longs;umat, atque ip&longs;a, quic­quid habet recrementi, ex&longs;udet: po&longs;tea catillum extractum refrigerato, ac eo tandem fracto inuenies æs, quod expendito ut &longs;cire po&longs;&longs;is quotam rur&longs;us uenæ partem ignis con&longs;ump&longs;erit. Quidam uenam &longs;emel tantummodo cremant, comminuunt, lauant: atque i&longs;tiu&longs;modi ramenti lotura collecti accipiunt tria cen­tumpondia, &longs;alis communis, fecis uíni u&longs;tæ, recrementi uitri, &longs;ingulorum cen­tumpondium unum: & ea coquunt in catillo triangulari: qui, ubi refrixerit, in­uenitur ma&longs;&longs;ula æris puri, &longs;i uena eius metalli diues &longs;uerit: &longs;in minus, ma&longs;&longs;u­la lapidea, cui æs e&longs;t immi&longs;tum: quæ rur&longs;us crematur, tunditur, iterumque ex­coquitur in altero catillo fictili, adiectis lapidibus facile lique&longs;centib. & hali nitro: atque re&longs;idet in fundo catilli æris puri ma&longs;&longs;ula. Quod &longs;i &longs;cire uolueris, quota in ip&longs;o argenti portio in&longs;it, id ad ip&longs;um adiecto plumbo excoquito in catillo cinereo: de quo experimento dicam po&longs;tea. Qui uerò mox &longs;cire cupi unt, quotam argenti portionem uena æris in &longs;e contineat, hi eam cremant, comminuunt, lauant, cum ramenti lotura collecti, centumpondio paucam &longs;pu­mam argenti &longs;uluam commi&longs;cent, mi&longs;turam inijciunt in catillum, quem &longs;ub te gulam ardentis fornaculæ collocant, ad horæ dimidiæ &longs;pacium: ubi cùm propter uim lique&longs;cendi, quæ ine&longs;t in &longs;puma argenti, recrementum ex&longs;uda­uerit, eximunt: refrigeratam à recremento purgant, rur&longs;usque eam comminu unt: cum eius centumpondio &longs;e&longs;cuntiam globulorum plumbeorum mi&longs;cent: inijciunt in alterum catillum fictilem: quem &longs;ub tegulam ardentis fornacu­læ collocant adijcientes ad mi&longs;turam paucum puluerem alicuius additamen­ti compo&longs;iti, quod uenas liquefacit: liquatam eximunt: refrigeratam à recre­mento purgant. Po&longs;tremò eam coquunt in catillo cinereo, quoad omne plum bum exhalauerit, &longs;olumque argentum reman&longs;erit. Nigri autem plumbi uenam i&longs;to modo experiri conuenit: lapidis plumbarij puri &longs;emunciam, & chry&longs;o­collæ, quam boracem uocant, tantundem comminuito, permi&longs;ceto, in catillum fictilem inijcito, carbonem ardentem in media eius parte collocato: quampri­mum chry&longs;ocolla crepuerit, & lapis plumbarius liquefactus fuerit, quod ci­to eis accidit, carbonem à catillo amoueto: & in ip&longs;ius fundo plumbum re&longs;i debit: quod expendito: & eius portionem, quam ignis con&longs;ump&longs;it, ad calcu los reuocato. Si uerò etiam &longs;cire uolueris, quota argenti particula in plum­bo in&longs;it, id in catillo cinereo excoquito, u&longs;que dum omne plumbum exhalet. Vel uenam plumbi qualemcunque urito, lauato, ramenti lotura collecti cen­tumpondium & pulueris compo&longs;iti, qui uenas liquefacit, tria centumpon­dia commi&longs;ta in catillum fictilem inijcito, & in circulum ferreum colloca­to ut lique&longs;cat: refrigeratum à recremento purgato: atque reliqua, ut dictum e&longs;t, perficito. Vel accipito uenæ præparatæ uncias duas, æris u&longs;ti drachmas quinque, uitri aut recrementi eius in puluerem redacti unciam unam, &longs;alis &longs;e­munciam, & mi&longs;ceto: atque mi&longs;turam in catillum triangularem conijcito, eumquelento igni calefacito ne di&longs;rumpatur. Vbi mi&longs;tura liquefacta fuerit ignem fol­le magis excitato: deinde ex prunis eximito catillume, t &longs;inito refrige&longs;cere in aere: aqua uerò non perfu dito, ne plumbi ma&longs;&longs;ula nimio frigore commota cum recrementis mi&longs;ceatur: atque &longs;ic experimentum fiat fal&longs;um: po&longs;tquam au tem catillus refrixerit, in eius fundo inuenies ma&longs;&longs;ulam plumbeam. Vel acci pito uenæ uncias duas, &longs;pumæ argenti &longs;emunciam, uitri Venetiani drachmas duas, halinitri &longs;emunciam. Quod &longs;i uena difficulter excoquitur, ad eam ad­ijcito &longs;cobem ferri elimatam, quæ, quia ualde calefacit, purgamenta facile &longs;e­cernit à plumbo ac reliquis metallis. Quinetiam uena plumbi nigri, ut con­uenit, præparata conijcitur in catillum, & &longs;olum ad eam adijciuntur arenæ à lapide facile lique&longs;cente re&longs;olutæ, aut &longs;cobs ferri elimata, & experimentum perficitur. Venam uerò plumbi candidi hac ratione experiri poteris: eam primò urito, deinde comminuito, tum lauato: ramentum lotura collectum rur&longs;us urito, comminuito, lauato: eius centumpondium unum & dimidium cum chry&longs;ocollæ, quam boracem nominant, centumpondio commi&longs;ceto: ex mi&longs;tura, aquis madefacta, ma&longs;&longs;ulam formato, po&longs;tea carbonem magnum & teretem perforato. Foramen aunt altum &longs;it palmum, &longs;uperius latum digitos tres, inferius angu&longs;tum: hoc, cùm collocatur carbo, inferiorem locum, illud &longs;uperiorem occupet. Collocetur uerò in catinum fictilem, & undique ad eum apponantur carbones ardentes. Vbi uerò carbo perforatus ignem conce­perit, ma&longs;&longs;ula in &longs;uperius eius foramen imponitur, & lato carbone ardente tegitur: atque pluribus earbonibus circum eum appo&longs;itis folle acris ignis ex­citatur, donec omne plumbum candidum ex inferiore carbonis foramine defluxerit in catinum. Vel accipito carbonem magnum, eumque excauato & luto oblinito, ne uena candens exiliat. Præterea in media eius parte facito fo ramen paruum: magnum aunt foramen carbunculis minutis completo: &longs;uper quos uenam proijcito: at in paruum foramen imponito ignem, & follis ma­nualis narem ut ignem excitare po&longs;&longs;is: uerùm carbonem eum locato in fo­uea luto oblita: in qua excoctione perfecta inuenies ma&longs;&longs;ulam plumbi can­didi. At uenam plumbi cinerei hoc modo experimur: eius fragmenta in ca tillum fictilem inijcimus, & &longs;ub tegulam ardentis fornaculæ collocamus: quamprimum calefacta fuerint, &longs;tillant plumbo: quod in unam ma&longs;&longs;ulam con fluit. Venam uerò argenti uiui &longs;ic experiri conuenit: cum parte una fragmen torum eius tres partes pulueris carbonum, et manipulum &longs;alis commi&longs;ceto: mi&longs;turam in catinum, uel ollam uel urceum inijcito, operculo tegito: luto oblinito: in car­bones ardentes imponito: po&longs;tquam ei in&longs;ederit u&longs;tæ color catinum extra­hito: nam &longs;i diutius ip&longs;um coxeris, mi&longs;tura argentum uiuum, unà cum fumo exhalat: quod ip&longs;um in fundo catini uel alterius ua&longs;is refrigerati inuenitur. Aut uenam eius tritam inijcito in uas fictile cucurbitinum, & id in fornacu­lam imponito, atque operculo, cui longa e&longs;t naris, contegito: nari autem &longs;up­ponito ampullam, quæ recipiat argentum uiuum, quo ip&longs;a &longs;tillat: &longs;it uerò a­qua frigida in ampullam infu&longs;a, ut argentum uiuum igni concalefactum con­tinuo refrigeretur & confluat: nam argentum uiuum ui ignis in &longs;ublime fer tur, & per operculi narem in ampullam defluit. Experimur etiam uenam ar­genti uiui eodem plane modo, quo eam excoquimus: quem &longs;uo loco expli­cabimus. Po&longs;tremò uenam ferri experimur in camino fabri ferrarij: eadem uritur, comminuitur, lauatur, &longs;iccatur: magnes in ramentum lotura collectum imponitur, qui &longs;cobem ferream ad &longs;e trahit: ea pennis deter&longs;a catino excipi­tur: atque magnes u&longs;que eò in ramentum lotura collectum imponitur, & &longs;cobs detergitur, dum re&longs;tet, quam ad &longs;e alliciat. Ea aunt &longs;imul cum halinitro coqui tur in catino donec lique&longs;cat, & ex ea ferrea ma&longs;&longs;ulula confletur. Quod &longs;i ma gnes citò, facileque &longs;cobem ad &longs;e traxerit, uenam ferri diuitem e&longs;&longs;e conijcimus: &longs;i tardè, pauperem: &longs;i pror&longs;us eam re&longs;puere ui&longs;us fuerit, ferri paulum, aut ni­hil in &longs;e continere. Sed de experimento uenarum metallicarum &longs;atis: nunc di­cam de metallorum experimento. Quod utile e&longs;t tum monetarijs & merca toribus, qui metalla emunt & uendunt: tum metallicis, &longs;ed maxime domi­nis & præfectis fodinarum: atque dominis & præfectis officinarum, in qui­bus metalla excoquuntur, aut alterum ab altero &longs;eparatur. Primò autem di­cam quomodo experiri conueniat quotam precio&longs;i metalli partem uile in &longs;e contineat: &longs;ed aurum & argentum habentur nunc precio&longs;a, reliqua uerò o­mnia uilia. Quondam metalla uilia combu&longs;ta &longs;unt, ut precio&longs;a pura haberi po&longs;&longs;ent. Veteres etiam u&longs;tione indagarunt quotam argenti portionem au­rum in &longs;e contineret: eoque modo omne argentum con&longs;umebatur: quæ non le­uis iactura fuit: attamen Archimedes nobilis mathematicus, Hieroni regi gra tifi caturus inuenit rationem idem deprehendendi non admodum promptam, & qua ma&longs;&longs;a magna accuratius quam parua explorari pote&longs;t: quam in commentarijs exponam. Sed chymi&longs;tarum &longs;ectatores o&longs;tenderunt rationem &longs;ecernendi argentum ab auro, qua neutrum perit. Aurum aunt, in quo ine&longs;t argentum: uel argen tum, in quo aurum, primò coticulæ atteratur: deinde eidem acus auri uel ar­genti &longs;imillima: quo modo ex lineis productis cogno&longs;citur, quota argenti portio in auro in&longs;it, quota auri in argento: mox ad argentum, quod e&longs;t in au­ro, adijciatur tanta eiu&longs;dem portio, ut auri triplum &longs;it. Tum plumbum inijciatur in catillum cinereum, & coquatur: paulò po&longs;t in eundem inijciatur paucum æs: ut­pote eius &longs;emuncia, uel &longs;emuncia & &longs;icilicus minoris ponderis: &longs;i aurum uel ar gentum aliquam æris particulam in &longs;e non contineat. Etenim catillus, cùm plum­bum & æs de&longs;unt, quæ con&longs;umat, particulam auri & argenti ad &longs;e allicit & combibit. Tandem auri trientem & argenti libram in eundem catinum inijcere et co quere conuenit: nam &longs;i aurum & argentum primò in catillum coniecta coquan­tur, is, utiam dixi, particulam eius conbibit, & aurum, cùm ab argento &longs;eparatum fuerit, purum non inuenitur. Coquantur uerò hæc metalla u&longs;que dum ip&longs;um plumbum & æs con&longs;umantur: atque iterum idem utriu&longs;que pondus eodem modo coquatur in altero catillo cinereo: utraque ma&longs;&longs;ula malleo percu&longs;&longs;a dilatetur: utraque bracteola in fi&longs;tulæ figuram formetur: utraque conijciatur in paruam ampullam uitream: quibus tertiæ aquæ ualentis, quam decimo libro de&longs;cribam, uncia & drachma maioris ponderis affundantur: lento igni calefiant: quo­modo bullulæ figura margaritis a&longs;&longs;imiles ad fi&longs;tulas adhære&longs;cere uidentur. Quo autem maior rubor apparuerit, eo melior e&longs;&longs;e aqua iudicatur. Sed po&longs;t­quam rubor euanuerit, bullulæ candidæ margaritis non tantum figura, &longs;ed etiam colore &longs;imiles ei&longs;dem fi&longs;tulis uidentur in&longs;idere: po&longs;t breue tempus aqua effundatur, & infundatur altera: cum ea rur&longs;us bullulas candidas &longs;ex uel octo excitauerit, effundatur & fi&longs;tulæ eximantur: atque quater aut quinquies aqua fontana lauentur: magis uerò coquantur ex eadem bulliente: nam colore clario re &longs;plendent: po&longs;tea in auream phialam, quæ in manu teneatur, coniectæ &longs;en&longs;im le­ni ignis calore &longs;iccentur: mox phiala imponatur in carbones ardentes, et carbo nibus tegatur, ac oris flatu modico in&longs;pirentur: tunc flammam cæruleam emittent: ad extremum fi&longs;tulæ appendantur, quib. &longs;i par pondus erit, artifex harum rerum la borem fru&longs;tra non &longs;u&longs;cepit. Po&longs;tremò ambæ in altera lance po&longs;itæ ponderen tur. Vnæ tantummodo quaternæ &longs;iliquæ non numerentur propter argentum quod remanet in auro, & ab eo &longs;eparari non pote&longs;t. Ex fi&longs;tularum aunt pondu&longs;culo co gno&longs;cimus pondus & auri & argenti quod in ma&longs;&longs;a ine&longs;t. Quod &longs;i quis artifex tantum argentum non adiecerit ad aurum, ut eius triplum &longs;it, &longs;ed duplum uel &longs;e&longs;tertium, ei opus e&longs;t ualentiore aqua, quæ aurum ab argento &longs;ecernat: qualis e&longs;t quarta: &longs;ed utrum aqua, quam auro & argento adhibet, eis conueniat, an plus minusué quam oportet ualens &longs;it, ex effectu cogno&longs;citur: mediocris bullulas in fi&longs;tulis excitat: & ampullam atque operculum eximio rubore inficere uidetur: imbecilli­or eadem exiguo rubore tingere, ualentior fi&longs;tulas di&longs;rumpit. Ad argentum ue­rò purum, in quo ine&longs;t aliqua auri portio, non adijciatur aliud, cum in catillo cine reo coquuntur priu&longs;que &longs;eparentur, &longs;ed præter plumbum ad be&longs;&longs;em eius quadrans uel triens æris, minora pondera intelligo. At &longs;i argentum etiam in &longs;e contineat ali quam æris portionem, & po&longs;tque cum plumbo fuerit excoctum appendatur, & po&longs;tqueaurum ab eo fuerit &longs;ecretum: altero modo cogno&longs;cimus quantum æris in eo fue­rit, altero quantum auri. Sed uilia metalla experimenti gratia etiam hodie comburuntur, quod tantulum metallum perdere damnum &longs;it exiguum: at à magna uilis me­talli ma&longs;&longs;a metallum precio&longs;um &longs;emper &longs;ecernitur, ut in eodem lib. 10. undeci­moque exponam. Mi&longs;turam aunt æris et argenti hoc modo experimur. Artifex ex aliquot panibus æris excindit portiones, ex paruis paruas, ex mediocribus mediocres, ex magnis magnas: ueruntamen paruæ magnitudinem dimidiæ nu cis aucllanæ æquant, magnæ dimidiæ ca&longs;taneæ molem non excedunt, medio­cres mediocri modo &longs;e habent. Excindit uerò portiones ex media inferiori parte cuiu&longs;que panis: quas portiones &longs;imul conijcit in catillum triangularem no­uum & purum, additque &longs;chœdas quæ pondus &longs;criptum continent, quod habent oens æris panes quanti tandem fuerint, uerbi cau&longs;a. Hæ portiones, &longs;ic enim &longs;cribit, exci&longs;æ &longs;unt ex ære, quod pendit uiginti centumpondia: itaque cùm &longs;cire uult quotam argenti partem unum eiu&longs;modi æris centumpondium in &longs;e contineat, primò in circulum ferreum prunas inijcit: deinde ad eas addit carbones. Cum uerò ignis iam uires habuerit, tunc &longs;chœda ex catillo exempta a&longs;&longs;eruataque eum catillum in i­gnem imponit, quartaque unius horæ parte &longs;en&longs;im calefacit donec excande&longs;cat: po&longs;tea flatu follis duplicati dimidio horæ &longs;pacio excitat et auget ignem: tanto enim temporis interuallo æs plumbi expers calefieri et lique&longs;cere a&longs;&longs;olet: quod aunt non caret plumbo, citius. Itaque cùm ferè ad definiti temporis &longs;pacium inflaue­rit follem, tunc forcipe remouet prunas, & ligno in tenue &longs;ci&longs;&longs;o, quod forci­pe prehendit, æs mouet. Quod fi facile mouere non pote&longs;t, &longs;ignum e&longs;t ip&longs;um pror&longs;us liquefactum nondum e&longs;&longs;e: id &longs;i intelligit iterum in catillum imponit carbo­nem magnum, pruna&longs;que ante exemptas in eundem reponit, rur&longs;usque ad breue tem pus inflat &longs;ollem. Vbi uerò æs omne liquefactum fuerit, tunc ultrà follis flatu non utitur: nam &longs;i eo uteretur ignis partem æris con&longs;umeret, fieretque quod reliquum e&longs;&longs;et ditius quam panes è quibus e&longs;t exci&longs;um: qui non leuis error e&longs;t. Itaque quan­primum æs &longs;atis fuerit liquefactum, id ip&longs;um fundit in canaliculum ferreum: qui ma gnus aut paruus &longs;olet e&longs;&longs;e, prout multum aut paucum æs in catillo experimenti gratia liquefit. Habet autem &longs;uum manubrium &longs;imiliter ferreum, quo capit ip&longs;um cùm æs infu&longs;um fuerit, ac immergit in aquam &longs;olij prope locati, ut æs refrigeretur: quod rur&longs;us ad ignem exiccat, cuneoque ferreo eius cu&longs;pidem de­cutit. Portionem uerò cu&longs;pidi proximam &longs;uper incude cudit, efficitque bra­cteam: quam di&longs;cindit in particulas.

Canaliculus ferreus A. Eius manubrium B.

Alij æs liquefactum carbone tiliæ agitant: mox in &longs;copas, ex betula factas nouas & puras fundunt: quibus &longs;uppo&longs;itum e&longs;t uas ligneum &longs;atis amplum & aquæ plenum: tunc di&longs;&longs;oluitur in globulos minutos, quantuli &longs;unt &longs;emina canabis. Alij loco &longs;coparum &longs;tramen &longs;umunt. Alij lapidem latum in uas imponunt, & tantamaquam infundunt, quanta &longs;uperat lapidem: atque æs liquidum è catillo in lapidem effundunt: ex quo dilap&longs;o globuli minuti fiunt. Alij æs liquefactum mox fun dunt in aquam atque agitant u&longs;que eò dum di&longs;&longs;olutum abeat in globulos: ni&longs;i uerò æs fundatur & ex eo efficiatur bractea, uel in globulos re&longs;oluatur, uel lime­tur, ignium ui non facile lique&longs;cit in catillo cinereo. Quod &longs;i liquefactum non fue rit, omnis labor fru&longs;tra e&longs;t &longs;u&longs;ceptus. Eodem aunt modo quo æs in globulos argentum & plumbum re&longs;oluuntur, ut iu&longs;ti&longs;simè appendi po&longs;&longs;int. Sed redeo ad æris experimentum. Cùm æs i&longs;tis modis præparatum fuerit, tunc ad quodque cen tumpondium minorum ponderum, &longs;i fuerit æs quod plumbi & ferri expers e&longs;t, & quidem diues argenti, adijcito plumbi &longs;e&longs;cunciam maiorum ponderum: &longs;i uerò æs plun­bo non caruerit, unciam: &longs;i ferri particeps fuerit, duas uncias. Primò aunt plum­bum imponito in catillum cinereum: deinde cùm fumare cœperit, adijcito æs: quod unius horæ et quartæ eius partis &longs;pacio ignis con&longs;umere &longs;olet unà cum plum bo: id ubi factum fuerit argentum in fundo catilli con&longs;picies: citius tamen ignis u­trunque con&longs;umit &longs;i in fornacula coquantur, quæ aura in&longs;piratur: &longs;ed &longs;atius e&longs;t &longs;uperiorem eius partem dimidiam operculo tegere, & fores fene&longs;tratos non &longs;olum apponere ad o&longs;tiolum, uerum etiam fene&longs;tram carbone uel lateris portiuncula clau dere. Quod &longs;i tale æs fuerit, à quo difficulter argentum &longs;eparatur, anteaquam igni exploretur in catillo cinereo, plumbum primò inijciendum e&longs;t in catillum fi­ctilem: deinde æs adijciendum cum modico &longs;ale torrefacto, ut & plumbum con­bibat æs, & æs purgetur à recremento, quo abundat. Verum plumbum candi­dum quod argentum in &longs;e continet, neque ip&longs;um in initio experimenti in catillum cinereum inijcere oportet, ne una cum eo argentum, quod fieri &longs;olet, con&longs;umat & in fumum uertat: &longs;ed po&longs;teaquam plumbum fumare cœperit in catillo fictili, tunc id ad ip&longs;um adijcito: quo modo nigrum plumbum concipiet argentum, candi dum uerò ebulliet, abibitque in cinerem: qui ligno in tenue &longs;ci&longs;&longs;o remouetur. Idem fit &longs;i temperatura aliqua, in qua ine&longs;t plumbum candidum, excoquitur. Cùm ue rò plumbum nigrum combiberit argentum, quod erat in plumbo candido, tunc de mum in catillo cinereo coquitur. At plumbum nigrum, cum quo argentum e&longs;t per­mi&longs;tum, primo in catino ferreo, &longs;uper fornaculam ardentem &longs;tatuto, lique&longs;cat &longs;ini­to. Dein ut æs in canaliculum ferreum fundito, tum &longs;uper incude malleo percu&longs;&longs;um dilatato, & ex eo bracteam efficito: po&longs;tremò in catillum cinereum inijcito: quod ex perimentum dimidiæ horæ &longs;pacio pote&longs;t perfici. Vehemens emm ignis calor ei obe&longs;t: quare non e&longs;t nece&longs;&longs;e neque dimidiam fornaculæ partem operculo tege­re, neque o&longs;tiolum eius occludere. At metalla mi&longs;ta &longs;ignata, quæ monetæ nomi nantur, hoc modo experimur. Nummos argenteos minores ex acerui in fima & &longs;uprema parte, eiusque laterib. exemptos primo bene purgato: deinde in catillo triangulari liquefactos uel in globulos redigito, uel ex eis bracteas ef ficito: Maiores uerò qui pendunt drachmam, &longs;icilicum, &longs;emunciam, unciam dilatato: tum be&longs;&longs;em minorem globulorum &longs;umito, uel par bracteæ pondus: itemque alte rum be&longs;&longs;em: utrunque uerò &longs;eparatim charta inuoluito: po&longs;tea duas plumbi par ticulas in duos catillos cinereos prius calefactos inijcito: quanto aunt mone­ta fuerit precio&longs;ior, tanto minore plumbi portione ad experimentum nobis o­pus e&longs;t: quanto uilior, tanto maiore: etenim &longs;i bes argenti tantummodo &longs;emun­ciam uel unciam æris in &longs;e continere dicitur, ad be&longs;&longs;em minorem adijcimus plumbi &longs;emunciam, &longs;i ex æquis argenti & æris partibus con&longs;titerit, unciam: &longs;in in be&longs;&longs;e æris &longs;olum &longs;emuncia uel uncia argenti ine&longs;t, &longs;e&longs;cuntiam. Sed quam primum plum bum fumare cœperit, in &longs;ingulum catillum cinereum &longs;ingulam chartam, in quam ar gentum ære temperatum e&longs;t, inuolutum imponito: os tegulæ carbonibus ob&longs;tru ito: lento igni coquito, donec omne plumbum & æs con&longs;umantur: nam acris &longs;uo calore argentum cum aliqua plumbi particula compellit in catillum: quo modo experimentum fit fallax: tum ma&longs;&longs;ulas ex catillo extrahito, & à recremento pur gato: &longs;i neutra libræ lancem, in quam imponitur, depre&longs;&longs;erit, &longs;ed par utriu&longs;que fu­erit pondus, experimentum nobis nullum attulit errorem: &longs;in altera depre&longs;&longs;erit lancem, plenum e&longs;t erroris: quare id ip&longs;um iterare oportet. Quod &longs;i bes in &longs;e contineat argenti puri uncias &longs;eptem, rex, uel princeps, uel ciuitas, quæ cudit mo netam, adimit unciam, quam partim lucratur, partim impendit in fabros mone tales, atque in æs quod ad argentum adiecit: qua de re copio&longs;ius dixi in libris De precio metallorum & monetis in&longs;criptis. Aureos aunt nummos uarijs mo­dis experimur: etenim &longs;i æs cum auro permi&longs;tum fuerit, eos codem modo quo argenteos igni excoquimus: &longs;i argentum, ab eo aqua illa ualenti&longs;&longs;ima aurum &longs;e­cernit: &longs;in æs & argentum, prius adiecto plumbo excoquuntur in catillo cinereo, donecignis æs & plumbum con&longs;umat, po&longs;terius aurum ab argento &longs;ecernitur. Re&longs;tat de coticula, qua explorare aurum & argentum uetus e&longs;t & u&longs;itatum: quan quam enim experimentum quod igni perficitur, certius e&longs;t, tamen quia &longs;æpe no bis dee&longs;t fornacula, &longs;æpe tegula, &longs;æpe catilli, nec ulla mora interponenda e&longs;t, coticulæ, quam &longs;emper in promptu habere po&longs;&longs;umus, aurum argentumúe atterimus: quid quod aureos nummos igni excoquere ne utile quidem &longs;emper &longs;it? uerùm eligere oportet admodum nigram, & &longs;ulfuris expertem: quo enim ni­grior fuerit, & &longs;ulfuris magis expers, eò melior e&longs;&longs;e &longs;olet: de cuius natura alibi &longs;crip&longs;i. Coticulæ aunt primò atteritur aurum &longs;iue argento&longs;um, &longs;iue æro&longs;um, &longs;iue canalien&longs;e, &longs;iue igni excoctum fuerit: &longs;imiliter argentum. Deinde una aliqua acus, quam eius e&longs;&longs;e &longs;imillimam ex colore conijcimus: quæ &longs;i nos fallit defectu, acus altera colorem habens magis &longs;aturum coticulæ atteritur: &longs;in exce&longs;&longs;u, tertia quæ dilutiorem habet colorem, ea nanque nobis indicat quota argenti, uel æ­ris, uel argenti &longs;imul et æris portio &longs;it in auro: aut quota æris in argento. Sunt enim quadruplices. Primæ ex auro & argento factæ, &longs;ecundæ ex auro & æ­re, tertiæ ex auro & argento & ære, quartæ ex argento & ære. Primis tribus acuum generibus poti&longs;&longs;imum aurum experimur, quarto argentum. Sed eiu&longs;modi acus &longs;ic parantur. Pondera minora proportione re&longs;pondent maioribus: u­tri&longs;que utuntur non modo metallici, &longs;ed etiam monetarij: uerùm acus &longs;ecundum minora formantur, & unaquæque pendit be&longs;&longs;em, quem no&longs;tro uocabulo mar­cam nominant. Cùm autem bes, quo utuntur, qui cudunt aurum, di&longs;tribuatur in quatuor & uiginti binas &longs;extulas, quas Græco nomine nunc ceratia appel­lant: binæ uerò &longs;extulæ quæque in quatuor &longs;emi&longs;extulas, quæ grana uocant: &longs;emi&longs;extula quæque in tres quaternas &longs;iliquas, quas granula nuncupant, &longs;i a­cus fecerimus ad numerum quaternarum &longs;iliquarum fient ducentæ octaginta octo: &longs;i ad numerum &longs;emi&longs;extularum &longs;iue binorum &longs;cripulorum &longs;ex & nonaginta. Sed i&longs;tis duobus modis numerus acuum nimis efficeretur magnus, & ex eis non paucæ propter exiguam auri portionem nihil nobis &longs;ignificarent, eas igi tur ad numerum binarum &longs;extularum facere conuenit: quo &longs;ane modo acus quatuor & uiginti fiunt: quarum prima conficitur ex argenti tribus & uiginti duellis & auri una: binas aunt &longs;extulas ueteres dixi&longs;&longs;e duellas, Fannius autor e&longs;t. Quæ cunque igitur uirgula argentea coticulæ attrita eam ita ut hæc acus colorat, ip&longs;a unam auri duellam in &longs;e continet: &longs;ic &longs;ecundum auri portionem, aut, cùm iam aurum pondere &longs;uperat argentum, &longs;ecundum argenti portionem de re­liquis acubus e&longs;t iudicandum. Secunda acus fit ex duabus & uiginti duellis argenti, & ex duabus auri. Tertia ex una & uiginti duellis argenti, & ex tri­bus auri. Quarta ex uiginti duellis argenti, & ex quatuor auri. Quinta ex de cem & nouem duellis argenti, & ex quinque auri. Sexta ex decem & octo du ellis argenti, & ex &longs;ex auri. Septima ex decem & &longs;eptem duellis argenti, & ex &longs;eptem auri. Octaua ex &longs;edecim duellis argenti, & ex octo auri. Nona ex quindecim duellis argenti, & ex nouem auri. Decima ex quatuordecim du ellis argenti, & ex decem auri. Vndecima ex tredecim duellis argenti, & ex undecim auri. Duodecima ex duodecim duellis argenti, & ex totidem auri. Decimatertia ex undecim duellis argenti, & ex tredecim auri. Decimaquar ta ex decem duellis argenti, & ex quatuordecim auri. Decimaquinta ex no uem duellis argenti, & ex quindecim auri. Decima&longs;exta ex octo duellis ar­genti, & ex &longs;edecim auri. Decima&longs;eptima ex &longs;eptem duellis argenti, & ex de cem & &longs;eptem auri. Decimaoctaua ex &longs;ex duellis argenti, & ex decem & o­cto auri. Decimanona ex quinque duellis argenti, & ex decem & nouem au­ri. Vice&longs;ima ex quatuor duellis argenti, & ex uiginti auri. Vice&longs;imaprima ex tribus duellis argenti, & ex una & uiginti auri. Vice&longs;ima&longs;ecunda ex dua­bus duellis argenti, & ex duabus & uiginti auri. Vice&longs;imatertia ex una du­ella argenti, & ex tribus & uiginti auri. Vice&longs;imaquarta tota formatur ex auro puro.

Itaque primis undecim acubus coticulæ attritis experimur, quotam auri por tionem uirgulæ argenteæ in &longs;e contineant: reliquis aunt tredecim non modo quo­ta argenti portio in uirgulis aureis in&longs;it, &longs;ed etiam quota in monetis. Quoniam uerò quidam nummi aurei con&longs;tant ex auro et ære, tredecim eius generis acus for mantur: quarum prima conficitur ex duodecim duellis auri & ex totidem æris. Se cunda ex tredecim duellis auri & ex undecim æris. Tertia ex quatuordecim duellis auri & ex decem æris. Quarta ex quindecim duellis auri, & ex nouem æris. Quinta ex &longs;edecim duellis auri, & ex octo æris. Sexta ex decem & &longs;eptem duellis auri, & ex &longs;eptem æris. Septima ex decem & octo duellis auri & ex &longs;ex æris. Octaua ex decem & nouem duellis auri & ex quinque æris. Nona ex uigin­ti duellis auri, & ex quatuor æris. Decima ex una & uiginti duellis auri, & ex tribus æris. Vndecima ex duabus & uiginti duellis auri, & ex duabus æ­ris. Duodecima ex tribus & uiginti duellis auri & ex una æris. Decimater­tia ex auro puro. Sed hoc genus acuum non e&longs;t multum u&longs;itatum, quod eiu&longs;modi aurei nummi rariores &longs;int: maxime hi in quibus magna æris portio ine&longs;t. At tertium genus acuum, quæ con&longs;tant ex auro & argento et ære magis e&longs;t u&longs;itatum, quod tales aurei nummi &longs;int uulgati. Sed quia cum auro pares uel impares argenti & æris portiones mi&longs;centur, duplices fiunt acus: &longs;i pares, prima forma tur ex duodecim duellis auri & &longs;ex argenti ac totidem æris. Secunda ex trede cim duellis auri & quinque duellis & una &longs;extula argenti ac totidem duellis u­naque &longs;extula æris. Tertia ex quatuordecim duellis auri & quinque argenti ac totidem æris. Quarta ex quindecim auri, & quatuor duellis ac una &longs;extula ar­genti, atque totidem duellis unaque &longs;extula æris. Quinta ex &longs;edecim duellis au ri, & quatuor argenti ac totidem æris. Sexta ex decem & &longs;eptem duellis auri, & tribus duellis atque una &longs;extula argenti, ac totidem duellis unaque &longs;extula æ­ris. Septima ex decem & octo duellis auri, & tribus duellis argenti ac totidem æris. Octaua ex decem & nouem duellis auri, & duabus duellis ac una &longs;extu­la argenti, atque totidem duellis unaque &longs;extula æris. Nona ex uiginti duellis auri, & duabus argenti ac totidem æris. Decima ex una & uiginti duellis au ri, & ex una duella unaque &longs;extula argenti, item ex una duella unaque &longs;extula æris. Vndecima ex duabus & uiginti duellis auri, & ex una duella argenti, atque etiam una æris. Duodecima ex tribus & uiginti duellis auri, & una &longs;e­xtula argenti unaque æris. Decimatertia ex auro puro. Alij ut duo &longs;cripu­la argenti uel æris, quæ in&longs;unt in auri be&longs;&longs;e, deprehendere po&longs;&longs;int, acus quin­que & uiginti conficiunt: quarum prima con&longs;tat ex duodecim duellis auri, & &longs;ex argenti ac totidem æris. Secunda ex duodecim duellis unaque &longs;extu­la auri, & quinque duellis unaque &longs;extula & dimidia argenti, ac totidem duel­lis unaque &longs;extula & dimidia æris: eadem proportione reliquæ acus forman­tur. At Romanos &longs;cripulari differentia dixi&longs;&longs;e Plinius autor e&longs;t, quantum auri e&longs;&longs;et in aliqua temperatura, quantum argenti uel æris. Vtroque autem mo do acus, & de quibus dixi, & de quibus iam dicturus &longs;um, confici po&longs;&longs;unt. Si uerò impares argenti & æris portiones cum auro permi&longs;tæ fuerint, acus &longs;eptem & triginta fiunt, quarum prima formatur ex duodecim duellis au­ri, nouem argenti, tribus æris. Secunda iterum ex duodecim duellis auri, o­cto argenti, quatuor æris. Tertia etiam ex duodecim duellis auri, &longs;eptem argenti. quinque æris. Quarta ex tredecim duellis auri, octo duellis & dimidia &longs;extu­la argenti, duabus duellis unaque &longs;extula & dimidia æris. Quinta ex tredecim duellis auri, &longs;eptem duellis & dimidia &longs;extula atque unis quaternis &longs;iliquis argenti, tribus duellis & una &longs;extula, ac binis quaternis &longs;iliquis æris. Sexta ex tre­decim duellis auri, &longs;ex duellis & dimidia &longs;extula atque binis quaternis duellis argenti, quatuor duellis unaque &longs;extula & unis duellis æris. Septima ex quatu ordecim duellis auri, &longs;eptem duellis & una &longs;extula argenti, duab. duellis unaque&longs;extula æris. Octaua ex quatuordecim duellis auri, &longs;ex duellis & una &longs;extu­la atque binis quaternis &longs;iliquis argenti, trib. duellis & dimidia &longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis æris. Nona ex quatuordecim duellis auri, quinque duellis & &longs;e&longs;qui&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis argenti, quatuor duellis & binis quaternis &longs;iliquis æris. Decima ex quindecim duellis auri, &longs;ex duellis & &longs;e&longs;­qui&longs;extula argenti, duabus duellis & &longs;emi&longs;extula æris. Vndecima ex quinde cim duellis auri, &longs;ex argenti, tribus æris. Duodecima ex quindecim duellis au ri, quinque duellis & &longs;emi&longs;extula argenti, tribus duellis atque &longs;e&longs;qui&longs;extula æris. Decimatertia ex &longs;edecim duellis auri, &longs;ex argenti, duabus æris. Decimaquar ta ex &longs;edecim duellis auri, quinque duellis & &longs;emi&longs;extula atque unis quaternis &longs;iliquis argenti, duab. duellis & una &longs;extula ac binis quaternis &longs;iliquis æris. Decimaquinta ex &longs;edecim duellis auri, quatuor duellis & una &longs;extula atquebinis quaternis &longs;iliquis argenti, tribus duellis & &longs;emi&longs;extula ac unis quater­nis &longs;iliquis æris. Decima&longs;exta ex decem & &longs;eptem duellis auri, quinque duellis & &longs;emi&longs;extula argenti, una duella & &longs;e&longs;qui&longs;extula æris. Decima&longs;eptima ex decem & &longs;eptem duellis auri, quatuor duellis & una &longs;extula atque binis quaternis &longs;ili­quis argenti, duabus duellis & &longs;emi&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis æris. De cima octaua ex decem & &longs;eptem duellis auri, quatuor duellis & unis quaternis &longs;iliquis argenti, duab. duellis & &longs;e&longs;qui&longs;extula atque binis quaternis &longs;iliquis æ­ris. Decimanona ex XVIII. duellis auri, quatuor duellis & una &longs;extula argen­ti, una duella unaque &longs;extula æris. Vice&longs;ima ex decem & octo duellis auri, qua­tuor argenti, duabus æris. Vice&longs;ima prima ex decem et octo duellis auri, tribus duellis & una &longs;extula argenti, duabus duellis & una &longs;extula æris. Vice&longs;ima &longs;e cunda ex XIX. duellis auri, tribus duellis & &longs;e&longs;qui&longs;extula argenti, una duella & &longs;emi&longs;extula æris. Vice&longs;ima tertia ex XIX. duellis auri, tribus duellis & &longs;e­mi&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis argenti, una duella & una &longs;extula ac binis quaternis &longs;iliquis æris. Vice&longs;ima quarta ex XIX. duellis auri, duabus duellis & &longs;e&longs;qui&longs;extula atque binis quaternis &longs;iliquis argenti, duabus duellis & unis quaternis &longs;iliquis æris. Vice&longs;ima quinta ex uiginti duellis auri, tribus argen ti, una æris. Vice&longs;ima &longs;exta ex uiginti duellis auri, duabus duellis & una &longs;e­xtula atque binis quaternis &longs;iliquis argenti, una duella & &longs;emi&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis æris. Vice&longs;ima &longs;eptima ex XX. duellis auri, duabus duellis & &longs;emi&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis argenti, una duella unaque &longs;extula & binis quaternis &longs;iliquis æris. Vice&longs;ima octaua ex XXI. duellis auri, duabus duellis & &longs;emi&longs;extula argenti, &longs;e&longs;qui&longs;extula æris. Vice&longs;ima nona ex una & ui ginti duellis auri, duabus argenti, una æris. Trice&longs;ima ex una & uiginti duel lis auri, una duella & &longs;e&longs;qui&longs;extula argenti, una duella & &longs;emi&longs;extula æris. Trice&longs;ima prima ex XXII. duellis auri, una duella unaque &longs;extula argenti, una &longs;extula æris. Trice&longs;ima &longs;ecunda ex duabus & uiginti duellis auri, una duella, & &longs;emi&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis argenti, una &longs;extula atque binis quater nis &longs;iliquis æris. Trice&longs;ima tertia ex duabus & uiginti duellis auri, una duel la & binis quaternis &longs;iliquis argenti, &longs;e&longs;qui&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis æris. Trice&longs;ima quarta ex tribus & uiginti duellis auri, &longs;e&longs;qui&longs;extula argenti, &longs;emi&longs;extula æris. Trice&longs;ima quinta ex trib. & uiginti duellis auri, una &longs;extu­la atque binis quaternis &longs;iliquis argenti, &longs;emi&longs;extula & unis quaternis &longs;iliquis æris. Trice&longs;ima &longs;exta ex trib. & uiginti duellis auri, una &longs;extula & unis qua­ternis &longs;iliquis argenti, &longs;emi&longs;extula & binis quaternis &longs;iliquis æris. Trice&longs;ima &longs;eptima ex auro puro. Cum aunt raro inueniantur aurei, qui ex be&longs;&longs;e auri, in quo non in&longs;unt quindecim duellæ auri, &longs;ignantur, nonnulli tantum octo & uiginti a­cus efficiunt: atque quidam à iam dictis diuer&longs;as, quod auri mi&longs;tura cum argento & ære interdum &longs;it diuer&longs;a: earum acuum prima formatur ex quindecim duellis au­ri, &longs;ex duellis & una &longs;extula atque binis quaternis &longs;iliquis argenti, duabus du­ellís & &longs;emi&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis æris. Secunda ex quindecim du ellis auri, &longs;ex duellis & unis quaternis &longs;iliquis argenti, duab. duellis & &longs;e&longs;qui­&longs;extula ac binis quaternis &longs;iliquis æris. Tertia ex quindecim duellis auri, quinque duellis & &longs;emi&longs;extula argenti, trib. duellis & &longs;e&longs;qui&longs;extula æris. Quar ta ex &longs;edecim duellis auri, &longs;ex duellis & &longs;emi&longs;extula argenti, una duella & &longs;e&longs;­qui&longs;extula æris. Quinta ex &longs;edecim duellis auri, quinque duellis & una &longs;extu la atque binis quaternis &longs;iliquis argenti, duabus duellis & &longs;emi&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis æris. Sexta ex &longs;edecim duellis auri, quatuor duellis & &longs;e&longs;­qui&longs;extula atque binis quaternis &longs;iliquis argenti, tribus duellis & unis quater­nis &longs;iliquis æris. Septima ex decem & &longs;eptem duellis auri, quinque duellis & una &longs;extula unisque quaternis &longs;iliquis argenti, una duella & &longs;emi&longs;extula atque binis quaternis &longs;iliquis æris. Octaua ex decem & &longs;eptem duellis auri, quinque duellis & unis quaternis &longs;iliquis argenti, una duella & &longs;e&longs;qui&longs;extula & binis quater­nis &longs;iliquis æris. Nona ex decem & &longs;eptem duellis auri, quatuor duellis & una &longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis argenti, duab. duellis & &longs;emi&longs;extula atque bi­nis quaternis &longs;iliquis æris. Decima ex decem & octo duellis auri, quatuor du ellis & una &longs;extula argenti, una duella unaque &longs;extula æris. Vndecima ex decem & octo duellis auri, quatuor duellis argenti, duab. duellis æris. Duodecima ex XVIII. duellis auri, tribus duellis & una &longs;extula argenti, duab. duellis & u­na &longs;extula æris. Decimatertia ex XIX. duellis auri, tribus duellis & &longs;e&longs;qui&longs;e­xtula ac unis quaternis &longs;iliquis argenti, una duella atque binis quaternis &longs;ili­quis æris. Decimaquarta ex XIX. duellis auri, tribus duellis & &longs;emi&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis argenti, una duella unaque &longs;extula atque binis quater nis &longs;iliquis æris. Decimaquinta ex XIX. duellis auri, duab. duellis & &longs;e&longs;qui­&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis argenti, duabus duellis & binis quaternis &longs;iliquis æris. Decima &longs;exta ex uiginti duellis auri, tribus argenti, una æris. De cima &longs;eptima ex uiginti duellis auri, duabus duellis & una &longs;extula argenti, u­na duella unaque &longs;extula æris. Decima octaua ex XX. duellis auri, duabus ar­genti & totidem æris. Decimanona ex XXI. duellis auri, duabus duellis & &longs;e­mi&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis argenti, una &longs;extula atque binis quaternis &longs;iliquis æris. Vice&longs;ima ex una & uiginti duellis auri, una duella & &longs;e&longs;qui&longs;e­xtula ac unis quaternis &longs;iliquis argenti, una duella atque binis quaternis &longs;i­liquis æris. Vice&longs;ima prima ex una & uiginti duellis auri, una duella & una &longs;extula atque binis quaternis &longs;iliquis argenti, una duella & &longs;emi&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis æris. Vice&longs;ima &longs;ecunda ex duabus & uiginti du­ellis auri, una duella unaque &longs;extula, atque binis quaternis &longs;iliquis argenti, &longs;emi­&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis æris. Vice&longs;ima tertia ex duab. & uiginti du ellis auri, una duella unaque &longs;extula argenti, una &longs;extula æris. Vice&longs;ima quar­ta ex duabus & uiginti duellis auri, una duella et &longs;emi&longs;extula, ac unis quater nis &longs;iliquis argenti, una &longs;extula atque binis quaternis &longs;iliquis æris. Vice&longs;ima quinta ex tribus & uiginti duellis auri, &longs;e&longs;qui&longs;extula ac unis quaternis &longs;ili­quis argenti, binis quaternis &longs;iliquis æris. Vice&longs;ima&longs;exta ex tribus & uigin­ti duellis auri, &longs;e&longs;qui&longs;extula argenti, &longs;emi&longs;extula æris. Vice&longs;ima &longs;eptima ex tribus & uiginti duellis auri, una &longs;extula atque binis quaternis &longs;iliquis argenti, &longs;emi&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis æris. Vice&longs;ima octaua ex auro puro. Sequitur quartum genus acuum, quibus argenteos nummos, qui æs in &longs;e conti nent, aut æreos, qui argentum, exploramus. Bes aunt quo argentum ponderamus, di&longs;tribuitur dupliciter: uel enim duodecies in quinque drachmas & unum &longs;cri­pulum, quæ pondera uulgus nummos nominat: quorum quodque rur&longs;us partimur in quatuor & uiginti quaternas &longs;iliquas, quas idem uulgus granula appellat: uel in &longs;edecim &longs;emuncias, quas lothones nuncupant: quaru quæque rur&longs;us di uiditur aut in decem & octo quaternas &longs;iliquas, quas uocant granula, aut &longs;e decim &longs;emuncias, quarum ut quæque di&longs;tribuitur in quatuor drachmas, ita quæque drachma in quatuor nummos: &longs;ecundum utranque be&longs;&longs;is diui&longs;ionem for­mantur acus, &longs;ecundum priorem ad numerum dimidiorum nummum quatuor & ui­ginti: &longs;ecundum alteram ad numerum dimidiarum &longs;emunciarum, hoc e&longs;t &longs;icilicorum, una & triginta: nam &longs;i conficerentur ad numerum minorum ponderum, iterum numerus acuum efficeretur nimis magnus, & ex eis non paucæ propter exi­guam argenti uel æris portionem nihil &longs;ignificarent nobis: utri&longs;que tam uirgu­las quàm monetas, quæ ex argento & ære con&longs;tant, experimur. Alteræ &longs;ic &longs;e habent. Prima efficitur ex tribus & uiginti æris partibus, & una argenti parte: quare quæcunque uirgula uel nummus coticulæ attritus ip&longs;am ita colo­rat ut hæc acus, in ea ine&longs;t quarta & uice&longs;ima argenti portio: atque ita quoque &longs;e cundum argenti portionem, cùm &longs;uperat æs iudicandum e&longs;t. Secunda acus confici tur ex duabus & uiginti æris partibus & duabus argenti. Tertia ex una & ui ginti æris partibus, & tribus argenti. Quarta ex uiginti æris partibus et qua tuor argenti. Quinta ex decem & nouem æris partibus & quinque argenti. Se­xta ex decem & octo æris partibus & &longs;ex argenti. Septima ex decem & &longs;eptem æris partibus & &longs;eptem argenti. Octaua ex &longs;edecim æris partibus & octo ar­genti. Nona ex quindecim æris partibus & nouem argenti. Decima ex quatuordecim æris partibus & decem argenti. Vndecima ex tredecim æris parti­bus & undecim argenti. Duodecima ex duodecim æris partibus & totidem argenti. Decimatertia ex undecim æris partibus & tredecim argenti. Deci­maquarta ex decem æris partibus & quatuordecim argenti. Decimaquinta ex nouem æris partibus & quindecim argenti. Decima &longs;exta ex octo æris parti bus & &longs;edecim argenti. Decima &longs;eptima ex &longs;eptem æris partib. & decem & &longs;eptem argenti. Decimaoctaua ex &longs;ex æris partib. & decem & octo argenti. Decimano­na ex quinque æris partib. & decem & nouem argenti. Vice&longs;ima ex quatuor æris partibus & uiginti argenti. Vice&longs;ima prima ex tribus æris partib, & una & ui ginti argenti. Vice&longs;ima&longs;ecunda ex duab. æris partib. & duab. ac uiginti argenti. Vice&longs;ima tertia ex una æris parte ac trib. ac uiginti argenti partib. Vice&longs;ima quarta ex puro argento. Alteræ uerò acus ita &longs;e habent. Prima conficitur ex quindecim &longs;emuncijs æris, & una &longs;emuncia argenti. Secunda ex quatuordecim &longs;emuncijs & &longs;icilico æris, & &longs;emuncia atque &longs;icilico argenti. Tertia ex quatuor­decim &longs;emuncijs æris, & duabus argenti. Quarta ex tredecim &longs;emuncijs & &longs;icilico æris, & duabus &longs;emuncijs & &longs;icilico argenti. Quinta ex tredecim &longs;e muncijs æris & tribus argenti. Sexta ex duodecim &longs;emuncijs & &longs;icilico æ­ris & tribus &longs;emuncijs atque &longs;icilico argenti. Septima ex duodecim &longs;emun­cijs æris & quatuor argenti. Octaua ex undecim &longs;emuncijs & &longs;icilico æris & quatuor &longs;emuncijs atque &longs;icilico argenti. Nona ex undecim &longs;emuncijs æ­ris & qninque argenti. Decima ex decem &longs;emuncijs & &longs;icilico æris, ac quinque&longs;emuncijs atque &longs;icilico argenti. Vndecima ex decem &longs;emuncijs æris & &longs;ex argenti. Duodecima ex nouem &longs;emuncijs & &longs;icilico æris, & &longs;ex &longs;emuncijs atque &longs;icilico argenti. Decimatertia ex nouem &longs;emuncijs æris, & &longs;eptem &longs;e­muncijs argenti. Decimaquarta ex octo &longs;emuncijs & &longs;icilico æris, & &longs;eptem &longs;emuncijs & &longs;icilico argenti. Decimaquinta ex octo &longs;emuncijs æris, & toti dem argenti. Decima&longs;exta ex &longs;eptem &longs;emuncijs & &longs;icilico æris, ac octo &longs;e­muncijs & &longs;icilico argenti. Decima&longs;eptima ex &longs;eptem &longs;emuncijs æris, & no­uem argenti. Decimaoctaua ex &longs;ex &longs;emuncijs & &longs;icilico æris, & nouem &longs;e­muncijs atque &longs;icilico argenti. Decimanona ex &longs;ex &longs;emuncijs æris, & decem argenti. Vice&longs;ima ex quinque &longs;emuncijs & &longs;icilico æris, ac decem &longs;emuncijs atque &longs;icilico argenti. Vice&longs;imaprima ex quinque &longs;emuncijs æris, & undecim argenti. Vice&longs;ima &longs;ecunda ex quatuor &longs;emuncijs & &longs;icilico æris, ac undecim &longs;emuncijs & &longs;icilico argenti. Vice&longs;ima tertia ex quatuor &longs;emuncijs æris, & duodecim argenti. Vice&longs;ima quarta ex tribus &longs;emuncijs & &longs;icilico æris, ac duodecim &longs;emuncijs & &longs;icilico argenti. Vice&longs;ima quinta ex tribus &longs;emun­cijs æris, & tredecim argenti. Vice&longs;ima &longs;exta ex duabus &longs;emuncijs & &longs;icili­co æris, ac tredecim &longs;emuncijs & &longs;icilico argenti. Vice&longs;ima &longs;eptima ex dua­bus &longs;emuncijs æris, & quatuordecim argenti. Vice&longs;ima octaua ex una &longs;e­muncia & &longs;icilico æris, & quatordecim &longs;emuncijs atque &longs;icilico argenti. Vi­ce&longs;ima nona ex una &longs;emuncia æris, & quindecim &longs;emuncijs argenti. Trice­&longs;ima ex &longs;icilico æris & quindecim &longs;emuncijs atque &longs;icilico argenti. Trice&longs;ima prima ex argento puro. Hæc hactenus. Pluribus forta&longs;&longs;e uerbis quàm o­ptimarum artium &longs;tudio&longs;i de&longs;iderent, tamen ad harum rerum cognitionem nece&longs;&longs;arijs: nunc de ponderibus dicam, quorum &longs;æpe mentionem feci: ea du­plicia &longs;unt metallicis, maiora &longs;cilicet & minora. Centumpondium e&longs;t primum & maximum pondus, nimirum centum librarum, atque ob id centenarium di­ctum. Dimidium centumpondium &longs;ecundum: & quidem quinquaginta libra rum. Quarta centumpondij pars, quæ e&longs;t quinque & uiginti librarum, e&longs;t ter tium pondus: quartum &longs;edecim librarum: quintum, octo: &longs;extum, quatuor: &longs;e ptimum, duarum: octauum, libræ unius. Hæc uerò libra e&longs;t &longs;edecim uncia­rum: cuius dimidia pars nempe &longs;elibra, quam no&longs;tri marcam nominant, e&longs;t unciarum octo: &longs;iue, ut ip&longs;i diuidunt, &longs;emunciarum &longs;edecim: quæ &longs;elibra e&longs;t nonum pondus. At decimum e&longs;t &longs;emunciarum octo: undecimum, quatuor: duodecimum, duarum, decimumtertium, unius &longs;emunciæ: decimumquar­tum, &longs;icilici: decimumquintum, unius drachmæ: decimum&longs;extum, dimidiæ drachmæ. Ita di&longs;tribuuntur maiora pondera. Minora uerò &longs;unt portiones factæ ex argento uel orichalco, uel ære: quarum prima & maxima plerunquependit drachmam unam: quanto enim minora fuerint, tanto utiliora &longs;unt: minus enim & uenæ, uel metalli experiendi, & plumbi nobis opus e&longs;t. Ea au tem portio nominatur centumpondium, re&longs;pondetque maiori librarum nu­mero: quas item centum pendit. Secunda e&longs;t librarum quinquaginta: tertia, quinque & uiginti: quarta, &longs;edecim: quinta, octo: &longs;exta, quatuor: &longs;eptima, dua­rum, octaua, unius libræ: nona, &longs;elibræ: decima, octo &longs;emunciarum: undeci­ma, quatuor: duodecima, duarum: decimatertia, unius: decima quarta, &longs;icili­ci: quæ e&longs;t ultima. Nam portiones, quæ re&longs;pondent drachmæ & dimidiæ drachmæ non &longs;unt u&longs;itatæ. In his autem portionibus ponderum minorum omnibus numeri librarum & &longs;emunciarum &longs;unt in&longs;cripti. At metallici qui­dam ærarij minora, ut etiam maiora, pondera aliter di&longs;tribuunt in partes: e­tenim eorum maximum pondus pendit libras centum & duodecim, quæ prima particula e&longs;t: &longs;ecunda, quatuor & &longs;exaginta: tertia, duas & triginta: quarta, &longs;edecim: quinta, octo: &longs;exta, quatuor: &longs;eptima, duas: octaua, unam: no na, &longs;elibram, &longs;iue &longs;emuncias &longs;edecim: decima, &longs;emuncias octo: undecima, qua­tuor: duodecima, duas: decimatertia, unam.

Verùm minorem &longs;elibram, quam no&longs;tri, ut &longs;æpe dixi, appellant marcam, Romani be&longs;&longs;em nominarent, æquè ac maiorem monetarij, qui cudunt aurum, partiuntur in quatuor & uiginti binas &longs;extulas: &longs;ingulas binas &longs;extulas in quatuor &longs;emi&longs;extulas: &longs;ingulas &longs;emi&longs;extulas in tres quaternas &longs;iliquas. Sin­gulas præterea quaternas &longs;iliquas quidam in quatuor &longs;iliquas: &longs;ed plerique o­mittentes &longs;emi&longs;extulas, mox binas &longs;extulas diuidunt in duodecim quater­nas &longs;iliquas: nec has partiuntur in quatuor &longs;iliquas. Itaque prima & maximæ particula, quæ bes e&longs;t, pendit quatuor & uiginti binas &longs;extulas: &longs;ecunda, du odecim: tertia, &longs;ex: quarta, tres: quinta, duas: &longs;exta, &longs;ingulas &longs;iue quatuor &longs;e­mi&longs;extulas: &longs;eptima, duas &longs;emi&longs;extulas: octaua, unam: &longs;iue tres quaternas &longs;ili quas: nona, duas: decima, unam. Quinetiam monetarij, qui &longs;ignant argentum, be&longs;&longs;em minorem &longs;imiliter atque maiorem partiuntur: no&longs;tri quidem in &longs;emuncias &longs;edecim, &longs;emunciam uerò in decem & octo quaternas &longs;iliquas. Ip&longs;is aunt particulæ &longs;unt decem, quibus in alteram libræ lancem impo&longs;itis, ponderant argentum, quod, cùm igni experiuntur mi&longs;turam, &longs;upere&longs;t ære iam con&longs;um pto: quarum prima e&longs;t bes, & pendit &longs;emuncias &longs;edecim: &longs;ecunda, octo: ter­tia, quatuor: quarta duas: quinta unam, &longs;iue decem & octo quaternas &longs;iliquas: &longs;exta, nouem quaternas &longs;iliquas: &longs;eptima, &longs;ex: octaua, tres: nona, duas: deci­ma, unam. At Norebergij monetarij, qui cudunt argentum, be&longs;&longs;em etiam di uidunt in &longs;emuncias &longs;edecim, &longs;ed &longs;emunciam in quatuor drachmas, drachmam in quatuor nummulos: quibus &longs;unt nouem particulæ: quarum prima pen­dit &longs;emuncias &longs;edecim: &longs;ecunda, octo: tertia, quatuor: quarta, duas: quinta, u­nam. Be&longs;&longs;em enim non aliter ac no&longs;tri di&longs;tribuunt: &longs;ed quia &longs;emunciam par tiuntur in quatuor drachmas, &longs;exta particula pendit duas drachmas: &longs;eptima, unum, &longs;iue nummulos quatuor: octaua, nummulos duos: nona unum. Ve­rùm Agrippinen&longs;es & Antuerpiani diuidunt be&longs;&longs;em in duodecim quinas drachmas & &longs;ingula &longs;cripula, quæ pondera nummos appellant. Quodque ue­rò rur&longs;us di&longs;tribuunt in quatuor & uiginti quaternas &longs;iliquas, quas nomi­nant grana: eis autem &longs;unt decem particulæ: quarum prima e&longs;t bes, & pendit duodecim nummos: &longs;ecunda, &longs;ex: tertia, tres: quarta, duos: quinta, unum &longs;i­ue quatuor & uiginti quaternas &longs;iliquas: &longs;exta, duodecim quaternas &longs;ili­quas: &longs;eptima, &longs;ex: octaua, tres: nona, duas: decima, unas. Itaque his æquè ac no &longs;tris bes diuiditur in quaternas &longs;iliquas ducentas octoginta octo: Noreber gijs uerò in nummulos ducentos quinquaginta &longs;ex. Po&longs;tremò Veneti be&longs;­&longs;em partiuntur in uncias octo: unciam, in quatuor &longs;icilicos: &longs;icilicum, in &longs;ili­quas &longs;ex & triginta: qui duodecim particulas facere po&longs;&longs;unt, quibus utantur, &longs;i quando mi&longs;turas argenti & æris experiri uelint: quarum prima erit bes & pendet uncias octo: &longs;ecunda, quatuor: tertia, duas, quarta, unam, &longs;iue &longs;icilicos quatuor: quinta, &longs;icilicos duos: &longs;exta, &longs;icilicum unum: &longs;eptima, &longs;iliquas decem & octo: octaua, nouem: nona, &longs;ex: decima, tres: undecima, duas: duodecima, unam. Quoniam uerò Veneti di&longs;tribuunt be&longs;&longs;em in &longs;iliquas mille centum quinquaginta duas, & quaternæ &longs;iliquæ ducentæ octoginta octo, in quot no&longs;tri diuidunt be&longs;&longs;em, efficiunt totidem &longs;iliquas, utrique idem &longs;entiunt: et&longs;i Veneti be&longs;&longs;em minutius concidunt. Atque ponderum tam maiorum quàm minorum, quibus metallici utuntur, hæc ferè ratio e&longs;t: itemque minorum, qui­bus monetarij & mercatores cùm metalla & monetas experiri &longs;olent. Maiores uerò be&longs;&longs;es, quos adhibent cùm magnas earundem rerum ma&longs;&longs;as pon­derant, explicaui libro De re&longs;tituendis men&longs;uris & ponderibus in&longs;cripto, & &longs;ecundo Deprecio metallorum & monetis. Tres autem minores libræ &longs;unt, quibus uenas, metalla, additamenta ponderamus: prima, qua plumbum& additamenta: ea inter minores i&longs;tas libras e&longs;t maxima: & octo maioris ponderis uncijs in eius alteram lancem, & totidem in alteram impo&longs;itis uitium non facit. Secunda &longs;ubtilior e&longs;t, qua ponderamus uenas experiendas uel me­tallum: ea centumpondium minoris ponderis bene ferre pote&longs;t in altera lan­ce, atque in altera uenam uel metallum tam graue quàm tantulum centumpon­dium e&longs;t. Tertia e&longs;t &longs;ubtili&longs;&longs;ima, qua ponderamus ma&longs;&longs;ulam auri uel argen­ti, quæ experimento perfecto in catilli cinerei fundo re&longs;edit. Quod &longs;i quis &longs;e cunda libra ponderabit plumbum, uel tertia uenam, multum eis nocebit. Quod autem metalli pondus minus ex uenæ uel metalli mi&longs;ti centumpon­dio minore conficitur, idem metalli pondus maius ex uenæ uel metalli mi­&longs;ti centumpondio maiore conflatur.

Prima libra minor A. Secunda B. Tertia in loculamento po&longs;ita C.

De re Metallica Libri VII. FINIS.

GEORGII AGRICO­LAE DE RE METALLICA LIBER OCTAVVS.

Qvemadmodvm uenas experimenti gratia tra­ctare conueniat, &longs;uperiore libro explicaui, nunc ag grederer ad maius opus, id ip&longs;um &longs;cilicet, quod no bis parit metalla, ni&longs;i prius uenarum præparanda­rum rationes e&longs;&longs;ent exponendæ: cùm enim natura metalla plerunque procreare &longs;oleat impura & mi&longs;ta cum terris & &longs;uccis concretis, & lapidibus, nece&longs;&longs;e e&longs;t eas res fo&longs;&longs;iles, plera&longs;que à uenis metallicis antea­quam excoquantur, quoad fieri pote&longs;t, &longs;eparare. I­taque quibus modis uenæ di&longs;cernantur, tundantur malleis, urantur, tundan­tur pilis, molantur in farinam, cribrentur, lauentur, torreantur, crementur nune dicam, exordiarque à prima laborandi ratione. Periti metallici cùm ue­nas fodiunt, mox in ip&longs;is puteis aut cuniculis materiam metallicam di&longs;cernunt à terris, &longs;uccis concretis, lapidibus: precio&longs;amque in alucis, uilem in ua&longs;is re­ponunt. Quod &longs;i fo&longs;&longs;or aliquis rerum metallicarum imperitus non fecerit, aut peritus etiam nece&longs;&longs;itate, cui parendum fuit, coactus facere non potue­rit, quamprimum id quod effo&longs;&longs;um e&longs;t, ex fodina fuerit extractum, omne lu &longs;trari debet, uenæque pars metalli diues di&longs;cerni ab eius parte metalli exper­te, &longs;iue terra &longs;iue &longs;uccus concretus, &longs;iue lapis fuerit. Nam uenam inutilem &longs;i­mul cum utili excoquere damno&longs;um e&longs;t: &longs;iquidem impen&longs;æ pereunt, quod ex terris & lapidibus conflentur, recrementa tantummodo inania & inuti­lia: ex &longs;uccis concretis quidam impediant metallorum excoctionem, & da­mnum dent. At &longs;axa, quæ &longs;unt ad uenam diuitem, etiam ip&longs;a, ne quid metal­li pereat, &longs;unt tundenda, comminuenda, lauanda. Verùm &longs;i fo&longs;&longs;ores uel igna ri, uel incauti uenas, dum eas cauarent, cum terris & &longs;axis commi&longs;cuerunt, munus metalli rudis &longs;ecernendi, uel uenæ præ&longs;tantis non uiri modo &longs;u&longs;ci­piunt, &longs;ed etiam pueri uel mulieres: eam uerò mi&longs;turam in abacum longum, cui totos ferè dies a&longs;&longs;ident, inijciunt, & ab ea metallum &longs;eparant: &longs;eparatum in alueos colligunt: collectum in ua&longs;a inijciunt: quæ in officinam, in qua ue­næ excoqui &longs;olent, inuehuntur.

Abacus longus A. Aluei B. Va&longs;a C.

Sed metallorum, quæ pura uel rudia &longs;unt effo&longs;&longs;a, quod genus &longs;unt argen tum purum, aut rude plumbei uel cinerei coloris, ma&longs;&longs;as præ&longs;ides fodinarum lapidi &longs;uperimpo&longs;itas malleis quadrangulis & cra&longs;&longs;is percutientes dilatant: quas laminas deinde uel trunco impo&longs;itas ferreis cuneis malleo percu&longs;&longs;is &longs;ecant in partes: uel ferramento, forficis &longs;imili concidunt: cius altera chela, in trunco immobili infixa, longa e&longs;t pedes tres: altera, quæ metallum concidit, &longs;ex. Eas autem metalli partes po&longs;thæc excoctores in catillis ferreis calfactas in &longs;ecundis fornacibus excoquunt.

Metalli ma&longs;&longs;a A. Malleus B. Cuneus C. Truncus D. Ferramentum forfici &longs;imile E.

Et&longs;i uerò fo&longs;&longs;ores in puteis aut cuniculis res fo&longs;&longs;iles di&longs;creuerunt, tamen uenæ metallicæ ex ip&longs;is extractæ aut euectæ malleis in partes frangen­dæ &longs;unt, uel minutim contundendæ, comminuendæque, ut i&longs;to etiam modo præ&longs;tantiores & meliores partes à uilioribus & deterioribus di&longs;cerni po&longs;­&longs;int: quod in uenis excoquendis plurimum ualet: etenim &longs;i di&longs;crimine remo to uenæ excoquantur, precio&longs;a non raro magnum detrimentum accipit, pri­u&longs;quam uilis igni lique&longs;cat: aut una alteram con&longs;umit: quod ne fiat partim hac diligentia, partim additamentis po&longs;&longs;umus cauere: &longs;ed &longs;i uena metalli ali­cuius uilis fuerit, eius extractæ uel euectæ, meliorem partem conijcere opor tet in unum aliquem locum: deteriorem uerò itemque &longs;axa abijcere. Di&longs;cre­tores autem cuique abaco durum & latum lapidem imponunt. Abaci plerunquelongi & lati quatuor pedes con&longs;tant ex a&longs;&longs;eribus inter &longs;e coagmentatis: ad quorum latera & tergum a&longs;&longs;eres, ex eis circiter pedem eminentes, affixi &longs;unt: frons, cui &longs;ecretor a&longs;&longs;idet, patet. Eorum uerò alij uenæ auri uel argenti, diui­tis ma&longs;&longs;am lapidi &longs;uperimpo&longs;itam & malleo lato, &longs;ed non cra&longs;&longs;o, percu&longs;&longs;am modò in partes frangunt, & in unum uas conijciunt: modò frangunt & præ­&longs;tantes à uilioribus di&longs;cernentes, unde nomen inuenerunt, eas &longs;eparatim in diuer&longs;a ua&longs;a inijciunt & colligunt. Alij uerò uenæ minus auri uel argenti di uitis ma&longs;&longs;am item lapidi &longs;uperimpo&longs;itam, malleoque lato & cra&longs;&longs;o percu&longs;&longs;am minutim contundunt: ac, cùm multa fuerit comminuta, collectam in unum uas inijciunt. Va&longs;orum duplex genus e&longs;t: alterum altius, & in medio paulo amplius quàm in infimo uel &longs;ummo: alterum humilius. Quod cùm in imo amplius &longs;it, continuo &longs;ur&longs;um uer&longs;us aliquanto e&longs;t angu&longs;tius: illud &longs;uperius operculo tegitur, hoc non tegitur: &longs;ed bacillum ferreum per eius an&longs;as pe­netrans utrinque recuruatur: quod manibus, cùm uas deportandum e&longs;t, pre­henditur. Di&longs;cretores autem in primis a&longs;&longs;iduos e&longs;&longs;e oportet.

Abacus A. A&longs;&longs;eres eminentes B. Malleus C. Malleus quadran­gulus D. Vas altius E. Vas humilius F. Bacillum ferreum G.

Alter modus uenas tundendi malleis hic e&longs;t: magnæ uenæ duræ fragmen ta contunduntur anteaquam urantur. Operariorum certe, qui Go&longs;elariæ i­&longs;to modo magnis malleis tundunt pyritas, pedes &longs;unt corticibus qua&longs;i ocre is armati, manus chirothecis prælongis: ne glareæ de fragmentis de&longs;ilien­tes eos &longs;aucient.

Pyritæ A. Cortices B. Chirothecæ C. Malleus D.

At in magnæ Germaniæ regione, quæ Ve&longs;tofalia dicitur, & in Germa­niæ inferioris regione quæ Eifalia nominatur, operarij contrà uenarum pri us u&longs;tarum fragmenta in rotundam aream, lapidibus duri&longs;&longs;imis arctè &longs;tra­tam, coniecta terunt ferramentis, quæ figura ferè malleis &longs;imilia &longs;unt, u&longs;u tri bulis: nam longa pedem, lata palmum, cra&longs;&longs;a digitum, in medio &longs;icuti mallei habent foramen, in quo includitur manubrium ligneum non admodum cra&longs;­&longs;um, &longs;ed longum ad pedes tres & dimidium, ut operarij eius pondere inclina­tiore uehementius uenarum fragmenta percutere po&longs;&longs;int: lata uerò ferramen­ti parte percutientes ea conterunt: quo modo etiam tribulis, quanquam ea lignea & teretia &longs;unt, atque ad perticas appen&longs;a, frumenta in area teruntur. Ve­nas autem comminutas &longs;copis conuerrentes in officinam inuehunt: in qua la uantur in area curta: ad cuius caput lotor &longs;tans rutro ligneo &longs;ur&longs;um uer&longs;us crahit aquam: quæ rur&longs;us delap&longs;a id, quod leue e&longs;t, rapit in &longs;ubiectum cana­lem: quam lauandi rationem paulo po&longs;t planius explicabo.

Area lapidibus &longs;trata A. Venarum fragmenta B. Area uenarum fragmentis referta C. Ferramentum D. Eius manubrium E. Scopæ F. Area curta G. Rutrum lignewn H.

At duabus de cau&longs;is uenæ uruntur: uel enim ut ex duris molles & fragi­les factæ facilius aut tundi malleis pilisúe, aut mox excoqui po&longs;&longs;int: uel ut res pingues comburantur &longs;ulfur &longs;cilicet, bitumen, auripigmentum, &longs;andaraca: &longs;ed fulfur &longs;æpius in uenis metallicis ine&longs;t, & plerunque plus quàm cætera nocet metallis omnibus, excepto auro: uerùm maximè nocet ferro, minus plum­bo candido quàm uel cinereo, uel nigro, uel argento, uel æri. Quoniam ue­rò rari&longs;&longs;imè inuenitur aurum, in quo non &longs;it argentum, etiam uenæ auri &longs;ul­fur in &longs;e continentes urendæ &longs;unt priu&longs;quam excoquantur: etenim &longs;ulfur in cinerem re&longs;oluit metallum in uehementi&longs;&longs;imo fornacum igni, atque ex eo re­crementum efficit: idem agit bitumen: imo interdum argentum con&longs;umit: quod in cadmia bitumino&longs;a licet uidere. Sed nunc ad urendi modos uenio: & primò quidem ad eum, qui omnib. uenis communis e&longs;t. Terra tantummodo effo&longs;&longs;a fit area quadrangula &longs;atis magna & à fronte aperta: &longs;uper quam ligna continenter componuntur: & &longs;uper ea alia ligna tran&longs;uer&longs;a item continenter locantur: quocirca hanc lignorum &longs;truem no&longs;tri cratem appellant: id uerò iteratur u&longs;que dum &longs;trues illa cubitum unum uel duo fiat alta: tum &longs;uper eam imponuntur uenarum qualiumcunque malleis comminutarum fragmenta: primò maxima, deinde mediocria, po&longs;tre­mò minima: &longs;icque coagmentatio clementer a&longs;&longs;urgens metæ forma figura­tur. Ne uerò di&longs;&longs;ipetur eiu&longs;dem uenæ arenula aquis madida ip&longs;i illinitur, & batillis tunditur. Quidam &longs;i talis arenula eis defuerit, pyram puluere, à car­bonibus re&longs;oluto, non aliter ac carbonarij tegunt. At Go&longs;elariæ compo&longs;iti­oni, in metæ figuram formatæ, atramentum &longs;utorium rubrum, quo de&longs;tillat pyrites u&longs;tus, aquis madefactum illinunt. Alibi autem &longs;emel uena uritur: alibi bis, alibi ter, prout ip&longs;ius duricies id po&longs;tulat. Go&longs;elariæ quidem cùm pyrites tertiò uritur, is, qui in &longs;umno pyræ e&longs;t collocatus, exudat, ut aliàs &longs;cri­p&longs;i, quiddam &longs;ubuiride, aridum, a&longs;perum, tenue: quod ignis non aliter ac a­miantum non facile comburit. Quinetiam per&longs;æpe aqua immittitur in ue­nam u&longs;tam & adhuc calentem, hac de cau&longs;a, ut magis molle&longs;cat & friabilis fiat. Nam cùm uis ignium eius humorem exiccauit, aqua calentem facilius di&longs;&longs;oluit: cuius rei maximum indicium &longs;unt &longs;axa calcaria u&longs;ta.

Areæ A. Ligna B. Vena C. Metæ figura D. Canalis E.

Sed terra item effo&longs;&longs;a fiant areæ multò ampliores, & ad normam quadra tæ: à quarum lateribus atque tergo muri ducantur, ut ignis ardorem magis contineant: à fronte uerò &longs;imiliter patere debent. In his &longs;eparatim uena plumbi candidi uratur hoc modo. Primò ligna circiter duodecim pedes longa in area locentur, quater uici&longs;&longs;um, recta & tran&longs;uer&longs;a. Deinde maiora uenæ fragmenta eis &longs;uperinijciantur: quibus rur&longs;us minora quæ etiam ad eo­rum latera apponantur: quin eiu&longs;dem uenæ arenulæ ip&longs;is quoque illinantur & batillis tundantur, ne prius quàm u&longs;ta fuerint, decidant: tum ligna incen­dantur.

Pyra accen&longs;a A. Pyra quæ extruitur B. Vena C. Ligna D. Eorundem &longs;trues E.

Plumbi uerò nigri uena, &longs;i u&longs;tionis indigebit, in aream conijciatur pror­&longs;us a&longs;&longs;imilem, &longs;ed decliuem: eique ligna &longs;uperimponantur: à fronte etiam ad uenam, ne decidat, arbor apponatur. Vena &longs;ic u&longs;ta quodammodo lique&longs;cit, & recrementis fit &longs;imilis. In Tauri&longs;cis autem pyrites, in quo aliquid auri, &longs;ul furis, atramenti &longs;utorij ine&longs;t, po&longs;tquam ultimum ex eo aqua cocto confectum fuit, in fornacem furni figura ferè &longs;imilem, in quam ligna &longs;unt impo&longs;ita, con­ijcitur, ut, cùm uritur, id quod utile, cum fumo non euolet, &longs;ed ad fornacis te &longs;tudinem adhære&longs;cat: quo modo &longs;æpe etiam &longs;ulfur de duobus eiu&longs;dem te­&longs;tudinis foraminibus, per quæ fumus eluctatur, &longs;tiriarum in&longs;tar pendet.

Pyra, quæ ex uena plumbi & lignis ei &longs;uperimpo&longs;itis con&longs;tat, accen&longs;a A. Operarius uenam in alteram aream conijcit B. Fornax furni &longs;imilis C. Foramina per quæ fumus eluctatur D.

Si uero pyrites uel cadmia, uel alia uena metalli particeps plu&longs;culum &longs;ulfu­ris uel bituminis in &longs;e contineat, &longs;ic urenda e&longs;t, ut neutrum pereat: itaque in ferream laminam foraminum plenam coniecta, carbonibusque &longs;uperiniectis uritur. Eam la­minam &longs;u&longs;tinent tres muri, duo à lateribus, tertius à tergo. Sub ip&longs;a ollæ, in quibus aqua ine&longs;t, collocantur: in quam uapor &longs;ulfuro&longs;us uel bitumino&longs;us defer­tur: inque ea pinguitudo, &longs;i &longs;ulfur fuerit, plerunque lutea: &longs;i bitumen, picis in&longs;tar nigra &longs;upernatans concre&longs;cit: quæ ni eliceretur, metallo, dum excoqueretur uena, multum noceret. Ab ea uerò &longs;ic &longs;eparata aliquem utilitatis fructum homini­bus præbet: maxime &longs;ulfurea. Ex uapore aunt, qui non in aquam, &longs;ed in &longs;olum de­fertur, &longs;ulfur uel bitumen fit pompholygis &longs;imile, & tam leue, ut difflari &longs;piri tu po&longs;&longs;it. Alij utuntur fornace concamerata, & è fronte patente, atque in duas ca meras di&longs;tincta. Inferiorem murus, in eius medio ductus, in duas partes æqua les diuidit, in quibus ollæ, &longs;imiliter aquam in &longs;e continentes, collocantur. Supe rior uerò rur&longs;us in tres partes e&longs;t di&longs;tributa: quarum media, non latior medio muro, cuius &longs;uprema pars e&longs;t, &longs;emper patet: in ea enim ligna imponuntur: a­lijs duabus &longs;unt ferreæ fores, quæ lignis accen&longs;is clauduntur, ut non minus quàm te&longs;tudo ignis ardorem contineant: in illarum bacillis ferreis, quæ pro pa uimento habent, collocantur ollæ fundo carentes: cuius loco cancelli, ex fer reis &longs;ilis facti, in quanque imponuntur: per quorum foramina &longs;ulfuro&longs;i uel bi tumino&longs;i uapores à uena u&longs;ta manant in ollas inferiores. Superiorum autem ollarum &longs;ingulæ centumpondium uenæ capiunt: qua repletæ operculis te­guntur, lutoque oblinuntur.

Lamina ferrea foraminum plena A. Muri B. Lamina cui uena iniecta C. Carbenes uenæ &longs;uperiniecti ardentes D. Ollæ E. Fornax F. Superioris cameræ pars me­dia G. Aliæ duæ partes H. Inferioris cameræ partes I. Murus medius K. Ollæ quæ uena replentur L. Earum opercula M. Cancelli N.

Eislebij quoque & in finitimis locis cùm urunt lapides fi&longs;&longs;iles bituminis non expertes, ex quibus æs conflatur, non utuntur &longs;true lignorum, &longs;ed fa&longs;cibus uirgultorum: quondam id genus lapides ex puteis extractos mox &longs;uper fa­&longs;ces uirgultorum &longs;ub&longs;tratos inijciebant, eisque accen&longs;is urebant. Nunc eo&longs;dem primò in unum aceruum conuehunt: deinde ad quoddam tempus ita iacent, ut aer & imber eos aliquo modo molles efficiant: tum prope aceruum &longs;ter­nunt fa&longs;ces uirgultorum: atque in ip&longs;os inuehunt proximos lapides: po&longs;tea rur&longs;us in uacuo loco, à quo primi lapides ablati &longs;unt, fa&longs;ces uirgultorum po nunt: & lapides primis proxime adiunctos eis inijciunt: quod faciunt u&longs;que ad eum finem dum lapides omnes fuerint in fa&longs;ces uirgultorum coniecti, fiatquetuniulus: po&longs;tremò incendunt fa&longs;ces uirgultorum: uerùm non ea parte, qua flat uentus &longs;ed oppo&longs;ita, ne ignis ui uenti concitatus antè con&longs;umat fa&longs;ces uir gultorum quàm lapides urantur & molles fiant: quo &longs;ane modo lapides eti am fa&longs;cibus uicini ignem concipiunt, eumque communicant cum proximis: atque hi iterum cum finitimis: ardetque &longs;ic pyra &longs;æpenumero dies triginta plu­resue continuos. Lapis autem i&longs;te æro&longs;us fi&longs;&longs;ilis copio&longs;ius, ut aliàs dixi, exu dat illud, cui natura e&longs;t &longs;imilis amianto.

Aceruus lapidum æro&longs;orum A. Pyra accen&longs;a B. Lapides inuehens in fa&longs;ces uirgultorum C.

At uenæ pilis præferratis iccirco tunduntur, ut metallum à lapidibus & tecti &longs;axis di&longs;cerni po&longs;&longs;it. Machinæ, qua id ip&longs;um perficitur, &longs;pecies, quarto machinarum, quibus metallici utuntur, generi &longs;ubiecta, hoc modo fabrica­tur: truncus quernus longus pedes &longs;ex, latus & altus duos & palmum humi locatur: in cuius medio cap&longs;a e&longs;t longa pedes duos & digitos &longs;ex, alta pedem & &longs;ex digitos: cius frons patet, quæ o&longs;tium appellari pote&longs;t: eiu&longs;dem fundum tegitur &longs;olea ferrea, cra&longs;&longs;a palmum, lata palmos duos & totidem digitos: cu­ius utrunque latus cuneatum in truncum adigitur. Prior uerò & po&longs;terior ei­us pars eidem trunco affiguntur clauis ferreis: ad latera cap&longs;æ &longs;uper truncum &longs;tatuuntur duo tigna, quorum &longs;uperiora capita aliquantum reci&longs;a in formis trabium domicilij includuntur: à cap&longs;a pedibus duobus & dimidio duo ti­gna tran&longs;uer&longs;a continenter coniunguntur: quorum capita intrin&longs;ecus parum reci&longs;a iacent in formis exterioribus i&longs;torum tignorum &longs;tatutorum: atque ibi cum ip&longs;is terebrantur, perque foramen hoc rotundum penetrat clauus ferreus: cuius alterum caput duo habet cornua: alterum perforatum e&longs;t, quod cuneo traiecto &longs;ic coercetur, ut tigna arctius con&longs;tringat: quinetiam ex cornibus al terum uer&longs;us uergit, alterum deor&longs;um: at &longs;uper ea tigna tran&longs;uer&longs;a ad &longs;pacium pedum trium & dimidij iterum duo eiu&longs;modi tigna tran&longs;uer&longs;a &longs;imili modo coniunguntur. Tignis autem tran&longs;uer&longs;is &longs;unt foramina quadrangula, in quæ pila præferrata immittuntur: ea longe inter &longs;e non di&longs;tant, & arctius in illis continentur. Habet uerò quodque pilum retro dentem, quem inferius &longs;euo li nire oportet, ut eò facilius attolli po&longs;&longs;it: eum autem axis angulati bini den­tes longi & &longs;uperiore parte in rotundo lati uici&longs;&longs;im attollunt, ut pilum deci dens in cap&longs;am capite ferreo &longs;axa in eam coniecta contundat & comminu­at. Sed axis rotam habet pinnatam, quam aquæ impetus impellit: uerùm ca p&longs;æ o&longs;tio pro foribus a&longs;&longs;er e&longs;t: qui in antis trunci excauatis & leuari pote&longs;t, ut o&longs;tio re&longs;erato operarius arenam, in quam &longs;axa contrita &longs;unt, itemque &longs;abu­lum & glareas batillo eximat: & demitti, ut o&longs;tio clau&longs;o alia &longs;axa iniecta rur &longs;us pilis præferratis tundantur: &longs;ed, &longs;i truncus quernus in promptu non fue rit, duo tigna humi locantur, & inter &longs;e fibulis ferreis coniungantur: quorum utrunque longum &longs;it pedes &longs;ex, latum pedem, altum &longs;e&longs;quipedem: quæ altitu do cap&longs;æ e&longs;&longs;e debet: ea fit priore tigno latitudine dodrantis, & longitudine duorum pedum & trientis ac &longs;emunciæ pror&longs;us exci&longs;o: in cuius &longs;olo effo&longs;&longs;o locetur &longs;axum duri&longs;&longs;imum, cra&longs;&longs;um pedem, latum dodrantem: ad id, &longs;i quod cauum remanet, ip&longs;um terra uel arenula compleatur, eaque tundatur: &longs;olum quod e&longs;t ante cap&longs;am a&longs;&longs;eribus tegatur: &longs;axum perfractum auferatur, & in eius lo cum al ud reponatur: licet etiam cap&longs;am minorem & trium tantummodo pi­lorum facere capacem.

Cap&longs;a A. Tigna &longs;tatuta B. Tigna tran&longs;uer&longs;a C. Pila D. Eorum capita E. Axis F. Dens pili G. Dentes axis H.

Pila autem efficiuntur ex tigillis nouem pedes longis, quadrangulis, un­diquaque latis &longs;emipedem: cuiusque caput ferreum ita &longs;e habet. Inferior eius pars longa e&longs;t tres palmos, &longs;uperior totidem: inferioris partis media pars lata et cra&longs;&longs;a e&longs;t palmum, longa duos palmos: infima extuberat ut fiat lata quinque di­gitos, cra&longs;&longs;a totidem, longa duos: &longs;uprema etiam ip&longs;a extuberat: fitque lata et cra&longs;­&longs;a &longs;e&longs;quipalmum, longa duos digitos: &longs;uperius ubi includitur in pilo perfora­ta: &longs;imili modo pilum ip&longs;um terebratum e&longs;t: atque per utriu&longs;que foramen penetrat cuncus ferreus latus: qui continet caput ne de pilo decidat. Vt uerò pilum conti­nenter uenarum fragmenta uel &longs;axa tundens non frangatur inter ip&longs;um & &longs;upremam partis inferioris partem ponitur lamina ex ferro quadrangula, cra&longs;&longs;a digitum, la ta digitos &longs;eptem, alta &longs;ex. Qui uerò tria pila faciunt, ut plerique faciunt, ea multo maiora faciunt: etenim cum quadrangula exi&longs;tant, undique lata &longs;unt tres pal­mos: cuiu&longs;que autem caput ferreum ita &longs;e habet: totum longum e&longs;t pedes du­os & palmum: inferius &longs;exangulum: ubi latum & cra&longs;&longs;um exi&longs;tit digitos &longs;e­ptem. Inferior eius pars, quæ ex pilo extat, longa e&longs;t pedem & palmos duos: &longs;uperior, quæ in eo includitur, palmos tres: inferiore eius parte lata & cra&longs;&longs;a palmum. Deinde paulatim fit angu&longs;tior & tenuior, ut &longs;uperiore parte mane­at lata digitos tres & dimidium, cra&longs;&longs;a duos: ubi anguli quodam modo reci &longs;i &longs;unt: eaque parte perforatum e&longs;t. Foramen uerò longum digitos tres, latumunum, di&longs;tat à &longs;uprema parte acuta digito. Quidam &longs;uperiorem capitis partem, quæ in pilo inferius exci&longs;o inciuditur uncinatam & &longs;triatam faciunt, ut un­cis in pilum infixis & cuneis in &longs;trias adactis in ip&longs;o pror&longs;us immobilis ma­neat: præ&longs;ertim cum duabus præterea quadrangulis laminis ferreis cingan­tur. Axem uerò alij ad circinum di&longs;tribuunt in &longs;ex partes, alij in nouem: &longs;ed &longs;atius e&longs;t eum in duodecim partiri, ut uici&longs;&longs;im una pars plana dentem in &longs;e contineat, altera eo careat.

Pilum alterum A. Pilum inferius exci&longs;um B. Caput pili C. Alterum caput uncina­tum & &longs;triatum D. Lamina ferrea quadrangula E. Cuneus F. Dens pili G. Axis angulatus H. Dens axis I. Circinus K.

Rota uerò ne hyeme uel altæ niues uel glacies, uel tempe&longs;tates eius cur&longs;um, & conuer&longs;ionem impediant, in quadrangula contignatione pror&longs;us inclu­ditur. Tigna aunt, qua inter &longs;e coagmentantur, undique obturantur mu&longs;co: u­num tamen contignatio foramen habet: per quod canalis deferens aquam pene­trat: quæ in rotæ pinnas decidens eam uer&longs;at: rur&longs;usque in inferiore canale &longs;ub contignatione effluit. Rotæ autem radij non raro in medio axe longo inclu duntur: cuius dentes utrinque pila attollunt, quæ uel utraque uenas &longs;iccas aut udas tundunt, uel altera &longs;iccas, udas altera, pro ut res hoc aut illud po&longs;tulat: quin etiam alteris leuatis & clauis ferreis in eorum & primi tigni tran&longs;uer&longs;i foramina infixis, altera tantummodo uenas tundunt.

Contignatio A. hæc cum &longs;uperiore etiam parte non &longs;it aperta, hic patet, ut rota uideri po&longs;sit. Rota B. Axis C. Pila D.

At glareas &longs;axorum uel lapidum & &longs;abulum atque arenas è cap&longs;a huius ma chinæ exemptas & cumulatas, aut è tumulo, qui e&longs;t prope fodinam ra&longs;tro erutas operarius inijciat in cap&longs;am &longs;uperius & è fronte patentem, longam pe des tres, latam ferè &longs;e&longs;quipedem: cuius latera decliuia &longs;unt & formata ex a&longs;&longs;eri bus: &longs;ed fundum filis ferreis in&longs;tar retis contextum &longs;it, & ad duo bacilla fer­rea, quæ ad utriu&longs;que lateris a&longs;&longs;erem affixa &longs;unt, item filis ferreis alligatum. Hoc eius fundum foramina habet, per quæ glareæ nucis auellanæ magnitudine penetrare non po&longs;&longs;unt: quæ &longs;unt maiores quàm ut penetrent, eas operarius reportat, rur&longs;usque pilis &longs;ubijcit: eas uerò quæ penetrarunt, & &longs;abulum atquearenas in uas magnum colligit & ad loturam re&longs;eruat: cùm autem laboran­di munus exequitur cap&longs;am duobus funiculis de trabe &longs;u&longs;pendit. Hæc ca­p&longs;a cribrum quadrangulum rectè nominari pote&longs;t, ut etiam id genus aliæ quæ &longs;equuntur.

Cap&longs;a recte in &longs;olo locata A. Eius fundum quod ex filis ferreis con&longs;tat B. Cap&longs;a inuer&longs;a C. Bacilla ferrea D. Cap&longs;a de trabe &longs;u&longs;pen&longs;a, cuius fundi pars &longs;upina con&longs;picitur E. Cap&longs;a de trabe &longs;u&longs;pen&longs;a, cuius fundi pars prona con&longs;picitur. F.

Alij utuntur cribro, euius uas ligneum duobus ferreis circulis cingitur: fundum, non aliter ac cap&longs;æ, ferreis filis in&longs;tar retis contexitur: id imponunt duobus a&longs;&longs;erculis &longs;ic affixis ad &longs;tipitem, in terra defixum, ut alter alteri tran&longs;­uer&longs;us &longs;uperpo&longs;itus &longs;it. Quanquam quidam &longs;tipitem terræ non infigunt, &longs;ed eum &longs;uper &longs;olum &longs;tatuentes u&longs;que dum eius, quod cribrum tran&longs;mi&longs;it, aceruus fiat: cui illam infigunt: in hoc cribrum operarius glareas, lapillos, &longs;abulum, arenas tumulo erutas, batillo ferreo inijcit: & eius an&longs;as manibus tenens, i­p&longs;um agitando &longs;uccutit: ut eo motu per fundum arena, &longs;abulum, lapilli, mi­nutæ glareæ decidant. Alij non u&longs;urpant cribrum, &longs;ed cap&longs;am patentem: cuius fundum item filis ferreis contextum e&longs;t: eam in tigillo tran&longs;uer&longs;o, in du­obus tignis &longs;tatutis inclu&longs;o, locatam ducunt & reducunt.

Cribrum A. A&longs;&longs;erculi B. Stipes C. Cribri fundum D. Cap&longs;a patens E. Tigillum tran&longs;uer&longs;um F. Tigna &longs;tatuta G.

Alij utuntur cribro, cui uas æneum e&longs;t, utrinque habens an&longs;am æneam qua­drangulam: per quas an&longs;as pertica penetrat: cuius alterum caput, quod ex al tera an&longs;a eminet ad dodrantem, cùm operarius in funiculum de trabe &longs;u&longs;pen­&longs;um impo&longs;uerit, perticam &longs;æpius, & quidem uici&longs;&longs;im, à &longs;e ab&longs;trahit, & ad &longs;e retrahit: quo motu per cribri fundum res minutæ decidunt: &longs;ed ut perticæ ca put in funem facile imponi po&longs;&longs;it, ip&longs;e inferius bacillo longo duos palmos diducitur: etenim duplicatus de&longs;cendit: quod utrunque eius caput ad trabem &longs;it religatum. Attamen pars funiculi po&longs;t bacillum dependet longa &longs;emipe­dem. Quinetiam magna cap&longs;a in hac re e&longs;t u&longs;itata: cuius fundum uel ex a&longs;&longs;e­re foraminum pleno conficitur, uel filis ferreis, ut cæterarum cap&longs;arum con texitur: ex medijs a&longs;&longs;eribus, qui ad eius latera &longs;unt, &longs;emicirculus ferreus ex­tat: ad quem funiculus, ex tigno uel trabe &longs;u&longs;pen&longs;us, alligatur, ut cap&longs;a trahi & in omnes partes inclinari po&longs;&longs;it: ei utrinque duo &longs;unt manubria, ci&longs;ij manu brijs non di&longs;&longs;imilia: quæ duo operarij prehendentes cap&longs;am, ultro citroquetractam et retractam agitant: hac Germani, qui in Carpato monte habitant, poti&longs;&longs;imum utuntur: i&longs;tis autem tribus cap&longs;is & duobus cribris minutæ res à maiu&longs;culis iccirco di&longs;cernuntur, ut earum quæ tran&longs;mi&longs;&longs;æ &longs;imul lauandæ &longs;unt, æquales fiant portiones: nam fundum tam cap&longs;arum quàm cribrorum foramina habet, quæ glareas nucis auellanæ magnitudine non tran&longs;mittunt: in fundo remanentes metallici &longs;iccas, &longs;i metallo non carent, &longs;ub pila &longs;ubij ciunt: &longs;ed glareæ maiu&longs;culæ à minutis non di&longs;cernuntur his modis, priu&longs;quam ui nuel adole&longs;centes ab eis, & lapillis, & &longs;abulo, & arenis, & terris in tumulo è fodina ege&longs;to &longs;itis &longs;axorum fragmenta ra&longs;tris quinque dentibus &longs;epararint.

Cap&longs;a A. Semicirculus B. Funiculus C. Tignum D. Manubria E. Ra&longs;trum quinquedens F. Cribrum G. Eius an&longs;æ H. Pertica I. Funiculus K. Trabs L.

Neu&longs;olæ uerò, quod metallum e&longs;t in Carpato, tumulos è fodinis, dum æ­ris uenæ, quæ &longs;unt in iugis & cacuminibus montium cauarentur, ege&longs;tos o­perarius alter di&longs;cernit, alter terras, arenas, &longs;abulum, lapillos, glareas, atque eti am uenas pauperiores, ne impen&longs;æ in non tritam & interdum ferè præcipi­tem uiam, atque longam & difficilem uecturam faciendæ &longs;int, ci&longs;io aduehit: & idip&longs;um inuertens eas in cap&longs;am longam patentem, & tabellis tran&longs;uer­&longs;is di&longs;t, ntam, & ad rupem præcipitem affixam inijcit: quæ pedum fere cen tum & quinquaginta altitudine delabuntur in cap&longs;am breuem, cuius fun­dum ex ærea lamina cra&longs;&longs;a & foraminum plena con&longs;tat: ea cap&longs;a habet duo manubria, quibus attrahitur & retruditur: &longs;uperius etiam duos arcus, ex bacil lis colurnis factos, quib. uncus ferreus funis ex arboris ramo uel trabe, quæ ex tigno &longs;tatuto eminet, &longs;u&longs;pen&longs;i inijcitur: hanc cap&longs;am di&longs;cretor aliquoties attrahit, ’& ad arborem uel tignum ualide appellit: quo modo res minutæ per eius foramina penetrantes altera cap&longs;a longa decidunt in alteram bre­uem, cuius fundum foramina habet angu&longs;tiora: quam &longs;ecundus di&longs;cretor item ad arborem uel tignum ualide appellit: iterumque minutiores tertia cap&longs;a ex­ceptæ delabuntur in tertiam cap&longs;am breuem, cuius fundum angu&longs;ti&longs;&longs;ima ha­bet foramina, quam cap&longs;am tertius di&longs;cretor, &longs;imiliter ad arborem uel tignum ualide appellit, ac tertio res minutulæ per foramina incidunt in abacum. Dum autem operarius ci&longs;io aduehit aliam tumuli partem di&longs;cernendam, qui&longs;que in­terea di&longs;cretor unco ex arcubus extracto &longs;uam cap&longs;am aufert, camque inuer­tens, glareas uel &longs;abulum, quod in eius fundo reman&longs;it, coaceruat. Minutu­las uero res, in abacum delap&longs;as, primus lotor, nam totidem &longs;unt, quot di&longs;cre­tores, deuerrit, et cribro, cuius foramina &longs;unt angu&longs;tiora quàm tertiæ cap&longs;æ breuis foramina, exceptas lauat in ua&longs;e, aquis ferè pleno. Quod cùm fuerit co, quod cribrum tran&longs;mi&longs;it, refertum, turbinem extrahit, ut aqua effluat: mox id, quod in ua&longs;e re&longs;edit, batillo conijcit in abacum &longs;ecundi lotoris: qui ip&longs;um lauat in cribro, cui angu&longs;tiora &longs;unt foramina: quod etiam tunc in uas decidit idem eximit & in tertij lotoris abacum inijcit: qui id ip&longs;um lauat in cribro, cui angu&longs;ti&longs;&longs;ima &longs;unt foramina. Æris autem ramenta, quæ in ultimo ua&longs;e re &longs;ederunt, exempta excoquuntur: id uerò, quod qui&longs;que lotor radio ab&longs;tulit, in area linteis exten&longs;is contecta lauatur. Quin etiam Aldebergi, quod plum bi candidi metallum e&longs;t, in montibus Bohemiæ finitimis, di&longs;cretores talibus cap&longs;is breuibus ex trabe &longs;u&longs;pen&longs;is utuntur: quæ tamen paulò ampliores &longs;unt, & priore parte patent: qua glareæ, quas non tran&longs;mi&longs;crunt, earum ad tignum appul&longs;u &longs;tatim excuti po&longs;&longs;unt.

Operarius ci&longs;io glareas aduehens A. Prima cap&longs;a longa B. Prima cap&longs;a breuis C. Eius manubria D. Eiu&longs;dem arcus E. Funis F. Trabs G. Tignum H. Secunda cap&longs;a longa I. Secunda cap&longs;a breuis K. Tertia cap&longs;a longa L. Tertia ca/ p&longs;a breuis M. Abacus primus N. Cribrum primum O. Vas primum P. Secundus abacus Q. Secundum cribrum R. Secundum uas S. Tertius abacus T. Tertium cribrum V. Tertium uas X. Turbo Y.

At &longs;i uena metalli diues fuerit, terræ, arenæ, &longs;abulum, glareæ &longs;axorum, ex te cto exci&longs;orum, rutro uel ra&longs;tro è tumulo erutæ, & batillo in cribrum amplum uel in corbem conictæ lauantur in ua&longs;e aquarum ferè pleno. Cribrum plerunquelatum e&longs;t cubitum, altum &longs;emipedem: eius fundum tantula habet foramina ut per ea glareæ eruo non maiores decidant. Filis uerò ferreis rectis et tran&longs;­uer&longs;is, quæ ubi &longs;e contingunt clauiculæ ferreæ complectuntur, contextum circulo ferreo, duobusque bacillis tran&longs;uer&longs;is item ferreis innititur: reliquam cribri partem, è tabulis in ua&longs;is figuram formatam, duo circuli ferrei cingunt: ueruntamen nonnulli id ip&longs;um colurnis aut quernis circulis uinciunt: &longs;ed tunc tribus. Habet autem utrinque an&longs;am: quas materiam metallicam lauatu­rus manibus tenet: in hoc cribrum adole&longs;cens res lauandas conijcit: mulier ip&longs;um uici&longs;&longs;im ad dextram & &longs;ini&longs;tram uer&longs;ans &longs;uccutit: quo modo terras, arenas, glareas minores tran&longs;mittit: maiores in eo remanent: quæ eiectæ & coaceruatæ &longs;ubijciuntur pilis. Limus uerò cum arenis, &longs;abulo, glareis aqua exantlata ex ua&longs;e batillo ferreo eijcitur: & in canali, de quo paulò po&longs;t di­cam, lauatur.

Cribrum A. Eius an&longs;æ B. Vas C. Fundum cribri filis ferreis contextum D. Circulus E. Bacilla F. Circuli G. Mulier uer&longs;at cribrum H. Adole&longs;cens ei &longs;uppeditat materiam lauandam I. Vir batillo materiam, quam cribrum tran&longs;mi&longs;it, ex ua&longs;e eijcit. K.

Sed Bohemi utuntur corbe uiminibus contexta, &longs;e&longs;quipedem lata, &longs;emi­pedem alta: cui duæ &longs;unt an&longs;æ, quibus prehen&longs;am agitant & &longs;uccutiunt in ua &longs;e uel parua lacuna aquis fere plena: quod ex ea in uas uel lacunam decidit, ex­emptum lauant in lance: quæ po&longs;teriore parte altior e&longs;t, priore humilior & plana: ex qua, cum an&longs;is, quas item duas habet, prehen&longs;am agitant in aqua, id, quod leue e&longs;t, effluit: quod graue & metallicum, in eius fundo re&longs;idet.

Corbis A. Eius an&longs;æ B. Laux C. Eius po&longs;ierior pars D. Eiu&longs;dem pars prior E. Eiu&longs;dem an&longs;æ F.

At auri uena malleis contu&longs;a uel pilis comminuta, atque etiam plumbi candi di molitur in farinam. Prima mola, quam aquarum impetus circumagit, &longs;ic &longs;e habet: axis ad circinum rotundatur, aut angulatus efficitur: cuius codaces ferrei uer&longs;antur in dimidiatis catillis ferreis, qui in tignis inclu&longs;i &longs;unt: is uerò axis impellitur rota, cuius pinnas, ad frontem affixas, percutit fluminis im­petus. In eodem axe inclu&longs;um e&longs;t tympanum dentatum: cuius dentes in late re fixi &longs;unt: hi impellunt alterum tympanum, quod ex fu&longs;is materiæ duri&longs;si­mæ con&longs;tat. Hoc autem tympanum e&longs;t circum axem ferreum, habentem in imo codacem, qui in tigni cuiu&longs;dam catillo ferreo uer&longs;atur: in &longs;ummo &longs;ub­&longs;eudem ferream quæ molam continet, itaque cùm alterius tympani dentes al terius fu&longs;os impellunt, molæ fit circinatio: cui machina impendens per mfun­dibulum &longs;uppeditat uenam: quæ in farinam molita ex lignea bractea rotunda ta effunditur in canalem, & ex eo in officinæ &longs;olum delap&longs;a accumulatur: in de auecta re&longs;eruatur ad loturam: quoniam uerò hæc molendi ratio po&longs;tulat, ut mola modò attollatur, modò demittatur, duæ trabes, quæ trudibus at­tolli & demitti po&longs;&longs;unt, tignum, in cuius catillo ferreo axis ferrei codax uer­&longs;atur, &longs;u&longs;tinent.

Axis A. Rota B. Tympanum dentatum C. Tympanum quod ex fu&longs;is con&longs;tat D. Axis ferreus E. Mola F. Infundibulum G. Lignea bractea rotundata H. Canalis I.

Molæ præterea tres &longs;unt in auri uenis, in primis uerò lapidibus lique&longs;cen­tibus eius metalli non expertibus molendis u&longs;itatæ: quas omnes non aqua­rum impetus, &longs;ed hominum uires, et&longs;i duas etiam iumentorum, circunagunt. Prima uer&longs;atilis à proxime de&longs;cripta tantummodo differt rota: quæ clau&longs;a uer&longs;atur ab hominibus ip&longs;am calcantibus, aut ab introductis equis, uel a&longs;i­nis, uel etiamr bu&longs;tis capris: quorum iumentorum oculi linteis illigantur. Secunda tam tru&longs;atilis quàm uer&longs;atilis à &longs;uperioribus duabus differt altero axe &longs;tatuto, qui ei pro &longs;trato e&longs;t. Axis ille ad inferius caput habet uel orbem, quem operarij duo tabellas eius pedibus retro trudentes circunagunt, quan quam non raro unus eum laborem &longs;u&longs;tinet: uel ex eo extat temo, quem equus aut a&longs;inus, unde a&longs;inaria dicta, circumagit. Axis autem circumacti tympanum dentatum, quod e&longs;t ad &longs;uperius eius caput, uer&longs;at id, quod ex fu&longs;is con&longs;tat, & unà cum eo molam. Tertia uer&longs;atilis e&longs;t: nam non tru&longs;a manibus, &longs;ed cir­cumacta uer&longs;atur: inter quam & cæteras magnum e&longs;t di&longs;crimen: etenim in­ferior lapis molaris &longs;uperius formam habet, ut molam, quæ uer&longs;atur circum ferreum axiculum continere po&longs;&longs;it. Is in media molaris forma inclu&longs;us per molam penetrat. Operarius autem ferreum uectem &longs;tatutum, qui e&longs;t ad &longs;u­periorem lapidem molarem, qui proprie mola dicitur, manu prehendens cir cumagit: mola media e&longs;t perforata: in quod foramen uena coniecta delabi­tur in inferiorem lapidem molarem, ibique molitur in farinam: quæ &longs;en&longs;im ex eius foramine decidit: & uarijs modis, quos po&longs;tea exponam, lauatur, pri­u&longs;quam cum argento uiuo permi&longs;ceatur.

Prima mola A. Rota a capris uer&longs;ata B. Secunda mola C. Orbis axis &longs;tatuti D. Eius tympanum dentatum E. Tertia mola F. Inferioris lapidis molaris forma G. Eiusdem axiculus &longs;tatutus H. Eiu&longs;dem foramen I. Superioris lapidis molaris uectis K. Eiu&longs;dem foramen L.

Attamen quidam fabricantur machinam, quæ una auri uenam uno eo­demque tempore tundat, molat, lauando purget, cum argento uiuo permi&longs;ceat aurum. Machinæ unica e&longs;t rota, quam riui impetus eius pinnas percutiens uer&longs;at: axi ab altero rotæ latere exi&longs;tunt longi dentes: qui pila attollunt, ue­namque &longs;iccam contundunt: mox in rotundum molæ receptaculum iniecta, & &longs;en&longs;im per eius foramen illap&longs;a molitur in farinam. Inferior lapis molaris e&longs;t quadrangulus, &longs;ed formam habet rotundam, in qua mola rotunda uer&longs;a tur: atque foramen, ex quo farina in primum uas delabitur. Verùm axiculi fer rei &longs;ub&longs;cus in mola, codax in trabis catillo includitur: cuius axiculi tympa­num, quod ex fu&longs;is con&longs;tat, à tympano axis dentato circumactum molam uer &longs;at. Vt uerò farina continenter incidit in primum uas, ita etiam aqua: quæ rur &longs;us ex eo effluit in &longs;ecundum, quod humilius e&longs;t: & ex &longs;ecundo in tertium, quod humilimum: ex tertio plerunque in lacu&longs;culum ex una arbore cauatum: in unoquoque autem ua&longs;e ine&longs;t argentum uiuum, unicuique a&longs;&longs;erculus e&longs;t im­po&longs;itus & ad ip&longs;um affixus: per cuius medij foramen penetrat axiculus &longs;ta­tutus: is ne altius quàm oportet, in uas de&longs;cendat, qua a&longs;&longs;erculum attingit, ex­tuberat: ad eius inferius caput duæ tabellæ inter &longs;e tran&longs;uer&longs;æ affiguntur, quas tertia decu&longs;&longs;at: &longs;uperiori codax e&longs;t in trabis catillo inclu&longs;us: at circum quenqueaxiculum e&longs;t paruum tympanum, quod ex fu&longs;is con&longs;tat: quorum quodque uer &longs;atur à paruo tympano dentato, quod e&longs;t circum axiculum &longs;tratum, cuius al­terum caput in magno axe &longs;trato inclu&longs;um e&longs;t: alterum in tigni cuiu&longs;dam ca­uo cra&longs;&longs;is laminis ferrato: itaque tabellæ, quarum ternæ in &longs;ingulis ua&longs;is in or bem torquentur, farinana cum aqua permi&longs;tam agitantes etiam minutula au­ri ramenta ab ea &longs;eparant: quæ delap&longs;a argentum uiuum in &longs;e trahit atque pur­gat. Sordes uerò aqua rapit: argentum uiuum in alutam, uel linteum lini xy lini contextu factum infunditur: quæ cùm, ut aliàs &longs;crip&longs;i, comprimitur, ar­gentum uiuum per eam defluit in ollam &longs;ubiectam: aurum in ea remanet pu rum. Alij in locum ua&longs;orum tres canales latos &longs;ub&longs;tituunt: quorum qui&longs;quehabet axiculum angulatum: in quo &longs;enæ tabellæ angu&longs;tæ inclu&longs;æ &longs;unt, & ad eas totidem tabellæ latiores tran&longs;uer&longs;æ affixæ: quas aqua immi&longs;&longs;a percu tiens circumagit: hæ farinam cum aqua permi&longs;tam agitantes metallum ab ea &longs;ecernunt: ueruntamen &longs;i farina, in qua auri ramenta in&longs;unt, purgatur, pri­or lauandi ratio hac longe præ&longs;tat, quod ea argentum uiuum, quod in ua&longs;is continetur, &longs;tatim ad &longs;e alliciat: &longs;i farina, in qua lapilli nigri, ex quibus confla tur plumbum candidum, in&longs;unt, minime e&longs;t a&longs;pernanda. Quanquam rami abiegni conuoluti, & in canales, in quibus talis farina de mola per canalicu­lum in eos delap&longs;a lauatur, impo&longs;iti utiliores &longs;unt: nam lapilli uel ab eis reti­nentur, uel, &longs;i aqua ip&longs;os rapit, de eis decidunt & &longs;ub&longs;idunt.

Machinæ rota A. Axis B. Pila C. Molæ receptaculum rotundum D. Eius foramen per medium penetrans E. Inferior lapis molaris F. Eius forma retunda G. Eiu&longs;dem foramen H. Axiculus ferreus I. Eius &longs;ub&longs;cus K. Trabs L. Axiculi ferrei tympanum quod ex fu&longs;is con&longs;tat M. Axis tympanum dentatum N. Va&longs;a O. A&longs;&longs;erculi P. Axiculi &longs;tatuti Q. Eorundem pars extuberans R. Eorundem tabellæ S. Eorundem tympana quæ ex fu&longs;is con&longs;tant T. Axiculus &longs;tratus in axe inclu&longs;us V. Eius tympana dentata X. Tres canales Y. Eorum axiculi Z. Tabellæ rectæ AA. Tabellæ tran&longs;uer&longs;æ BB.

At &longs;eptem lauandi rationes &longs;unt plurium metallorum uenis communes: lauantur enim uel in canali &longs;implici, uel in canali tabellis di&longs;tincto, uel in ca­nali deuexo, uel in amplo lacu, uel in area curta, uel in area linteis exten&longs;is contecta, uel in cribro angu&longs;to. Cæteræ uerò lauandi rationes aut alicuius me­talli propriæ &longs;unt, aut cum ratione pilis tundendi uenas udas coniunctæ. Ca nalis autem &longs;implex &longs;ic &longs;e habet: primò caput altius e&longs;t quàm canalis, longum pedes tres, latum &longs;e&longs;quipedem: quod con&longs;tat ex a&longs;&longs;eribus &longs;uper tigna impo &longs;itis & ad ea affixis: eius latus utrunque habet tigillum in a&longs;&longs;eres immi&longs;&longs;um: quod aquam in id per fi&longs;tulam uel canaliculum influentem arcet, cogitque re ctà defluere. Eius uerò medium aliquanto depre&longs;&longs;ius e&longs;t, ut in eo glareæ &longs;a­xorum & maiu&longs;cula metallorum ramenta &longs;ub&longs;idere po&longs;&longs;int: ad altitudinem dodrantis &longs;ub capite e&longs;t canalis depre&longs;&longs;us in terram, longus pedes duodecim, latus & altus &longs;e&longs;quipedem: cuius fundum & utrunque latus e&longs;t ex a&longs;&longs;eribus fa ctum, ne terra &longs;orbeat metallorum ramenta, aut aquis madefacta incidat in canalem, eiu&longs;dem infima pars ob&longs;truitur tabella humiliore quàm canalis e&longs;t: cum hoc canali recto committitur alter canalis tran&longs;uer&longs;us, longus pedes &longs;ex, latus & altus &longs;e&longs;quipedem, atque &longs;imiliter a&longs;&longs;erum munitione &longs;eptus: infima parte occluditur tabella, &longs;ed etiam humiliore, ut aqua defluere po&longs;&longs;it: quam tertius canalis excipit, & extra domicilium deducit. In illo canale &longs;implici la uatur materia metallica, quam quinque cribra ampla tran&longs;mi&longs;erunt in offici­næ &longs;olum: ip&longs;am enim auectam & coaceruatam lotor inijcit in caput cana­lis, & aqua in ip&longs;um per fi&longs;tulam & canaliculum immi&longs;&longs;a, cam, quæ in medi­um caput defluxit & re&longs;edit, agitat rutro ligneo: &longs;ic po&longs;thac appellabimus in&longs;trumentum confectum è pertica, in tabellam, longam pedem & latam pal­mum, infixa: qua agitatione aqua fit turbida, rapitque limum & arenam, atqueminutula metallorum ramenta in &longs;ubiectum canalem: maiu&longs;cula uerò cum glareis remanent in capite: quæ ablata adole&longs;centes in abacum ampli lacus aut in aream curtam conijciunt, eaque à glareis di&longs;cernunt: po&longs;tquam canalis limo & arenis refertus fuerit, lotor fi&longs;tulam, per quam aqua influit in caput, occludit. Mox ea, quam continet canalis, effluit: quod quamprimum factum fuerit, limum & arenas, cum minutulis metallorum ramentis permi&longs;tas, ba­tillo eijcit, & eas in area linteis exten&longs;is contecta lauat: quinetiam canali non dum repleto per&longs;æpe adole&longs;centes eas in alueum iniectas, in eandem aream inferunt & lauant. In capite huius canalis etiam farina metallica lauatur, &longs;ed maxime ea, in qua lapilli nigri in&longs;unt, quo modo in canalem abiegnus ramus conuolutus imponitur, &longs;icuti quoque, cùm uenæ udæ pilis tunduntur, in ma gnos canales imponi &longs;olet. Lapilli autem maiu&longs;culi, qui in &longs;uprema canalis parte re&longs;ident, &longs;eparatim lauantur in canali deuexo: &longs;eparatim in eodem me diocres, qui in media &longs;ub&longs;idunt: &longs;eparatim limus, cum minutulis lapillis mi &longs;tus, qui po&longs;t ramum in infima canalis parte &longs;ub&longs;idit in area linteis exten&longs;is contecta.

Caput canalis A. Fi&longs;tula B. Canalis C. Tabella D. Canalis tran&longs;uer&longs;us E. Batillum F. Rutrum G.

Ab hoc alter canalis differt pluribus tabulis, quibus in eum impo&longs;itis qua­&longs;i quibu&longs;dam gradibus di&longs;tinguitur. Imponuntur uerò &longs;i longus pedes du­odecim fuerit, quatuor: &longs;i nouem, tres: quanto quæque capiti proximior, tan to altior: quanto ab eo remotior, tanto humilior. Itaque cùm &longs;uprema fuerit al ta pedem & palmum, &longs;ecunda e&longs;&longs;e &longs;olet alta pedem & digitos tres, tertia pedem & digitos duos, infima pedem & digitum. In hoc canali poti&longs;&longs;imum lauatur materia metallica, quam cribrum amplum tran&longs;mi&longs;it in uas quod aquam continet: quæ materia u&longs;que ad eum finem batillo ferreo conijcitur in canalis caput, & aqua in ip&longs;um immi&longs;&longs;a rutro ligneo agitatur, dum canalis plenus fuerit: tum tabellis à lotore exemptis aqua colatur. Deinde materia metallica, quæ in eius rece­ptaculis re&longs;edit, rur&longs;us lauatur uel in area curta, uel in area linteis exten&longs;is contecta , uel in cribro angu&longs;to: &longs;ed quia curta cum hoc canale & &longs;uperiore ple­runque coniungitur, fi&longs;tula aquam primo in canalem tran&longs;uer&longs;um infundit: ex quo per unum canaliculum defluit in canalem, per alterum in aream.

Fi&longs;tula A. Canalis tran&longs;uer&longs;us B. Canaliculi C. Caput canalis D. Rutrum ligneum E. Tabellæ F. Area curta G.

Canalis uerò deuexus, quod ad a&longs;&longs;eres attinet, reliquis duobus di&longs;&longs;imilis non e&longs;t: eius etiam, ut aliorum, caput primò terra completur, p lisque tunditur: dein­de a&longs;&longs;ere tegitur: tum rur&longs;us, qua oportet, terra iniecta iterum tunditur ut nulla rima remaneat, per quam aqua cum ramentis metallorum mi&longs;ta in ip&longs;um penetra re po&longs;&longs;it: recta enim defluere debet n canalem deuexum, longum ad pedes octo, latum ad &longs;e&longs;quipedem: cum co committitur canalis tran&longs;uer&longs;us atque is ad lacum, qui extra domicilium e&longs;t, pertinet. Adole&longs;cens aunt batillo uel trulla metallorum ra­menta impura, uel lapillos nigros impuros de aceruo &longs;umit, eosque in canalis caput inijcit, uel eidem illinit. Lotor uerò eadem in canali agitat rutro ligneo: quo modo limus cum aquis permi&longs;tus defluit in canalem tran&longs;uer&longs;um, ramenta metallorum uel lapilli nigri in canali deuexo re&longs;ident: &longs;ed quia interdum ramenta uel lapilli &longs;imul cum limo defluunt in canalem tran&longs;uer&longs;um, eum alter po&longs;t &longs;pacium ferè &longs;ex pedum a&longs;&longs;ere claudit, & limum &longs;æpe batillo agitat, ut etiam is cum aquis mi­&longs;tus effluat in lacum, remaneantque in canali ramenta tantummodo uel lapilli. Schlaccheualdi & Irbere&longs;dorfi lapilli nigri in i&longs;tiu&longs;modi canali lauantur &longs;e­mel aut bis: Aldebergi ter quaterué: Gairi &longs;æpe &longs;epties: nam Schlaccheualdi & Irbere&longs;dorfi uena, in qua &longs;unt lapilli nigri &longs;atis magni, &longs;ub pila &longs;ubijcitur: Aldebergi, in qua multo minores: Gairi etiam &longs;axorum fragmenta, in quibus uix exigui lapilli interdum con&longs;pici po&longs;&longs;unt: hanc lauandi rationem metallici, qui tractant uenas plumbi candidi, primò excogitarunt: quæ deinde ex plumba rijs officinis in argentarias aliasque defluxit. Certior. n. hæc lauandi ratio e&longs;t quecribris etiam angu&longs;tis. Prope hunc canalem area, linteis exten&longs;is contecta e&longs;&longs;e &longs;olet.

Area A. Canalis B. Trulla C. Rutrum D. Lintea E. Radius quo æquantur lintea F.

Nunc duo canales deuexi &longs;imili modo facti plerunque coniunguntur: caput quidem à capite di&longs;tat pedes tres: Canalis uerò à canali quatuor: &longs;ed unus canalis tran&longs;uer&longs;us &longs;ub utroque deuexo e&longs;t: unus etiam adole&longs;cens metallorum ra­menta uel lapillos nigros cum limo mi&longs;tos ex cumulo inijcit batillo in utrunquecaput. Duo aunt &longs;unt lotores: quorum alter alterius canalis lateri dextro, alter alterius &longs;ini&longs;tro in&longs;idens laborandi munus exequitur: uterque utitur tali in&longs;tru mento: in catillo alterius tigni, duo. n. &longs;unt utrique canali, et in trabis, quæ e&longs;t in domicilio, dimidiata armilla ferrea uoluitur pertica teres, longa pedes nouem, cra&longs;&longs;a palmum: in ea &longs;ur&longs;um uer&longs;us inclu&longs;um e&longs;t lignum teres longum palmos tres et totidem digitos cra&longs;&longs;um: cui affixa e&longs;t tabella alta pedes duos, lata digitos 5. in cuius foramine uer&longs;atur alterum caput axiculi, in quo inclu&longs;um e&longs;t rutelli manubrium: alterum uerò eiu&longs;dem axiculi eaput uoluitur in alterius tabellæ fora mine, quæ item affixa e&longs;t ad lignum teres, quod æque ac prius longum e&longs;t palmos tres & totidem digitos cra&longs;&longs;um: quo pro manubrio lotor utitur: rutellum aunt fa ctum e&longs;t ex pertica longa pedes tres: cui præfixa e&longs;t tabella longa pedem, lata di gitos &longs;ex, cra&longs;&longs;a &longs;e&longs;quidigitum: lotor altera manu a&longs;&longs;idue mouet manubrium hu ius in&longs;trumenti, atque &longs;ic rutellum in canalis capite agitat metallorum ramenta uel la pillos nigros cum limo permi&longs;tos, qui commoti defluunt in canalem: altera tenet alterum rutellum, cui manubrium dimidio breuius e&longs;t: eo ramenta uel lapillos, qui in &longs;upmma canalis parte re&longs;ederunt, continenter agitat: quo modo limus cum aquis mi&longs;tus defluit in canalem tran&longs;uer&longs;um: et ex eo in lacum, qui extra domicilium e&longs;t.

Superior canalis tran&longs;uer&longs;us A. Canaliculi B. Capita canalium C. Canales D. Inferior canalis tran&longs;uer&longs;us E. Lacus F. Catillus qui e&longs;t in tigno G. Dimidiata armilla ferrea ad trabem affixa H. Pertica I. Eius rutellum K. Alterum rutellum L.

Quinetiam priu&longs;quam arca curta e&longs;&longs;et inuenta, & cribrum angu&longs;tum me tallorum uenæ inprimis uerò plumbi candidi, &longs;iccæ pilis tu&longs;æ lauabantur in amplo lacu, ex una uel duabus arborib. cauato: ad cuius caput erat abacus, in quem uena comminuta conijciebatur: quam lotor rutro ligneo, cui lon­gum erat manubrium, detrahebat in lacum, & aqua in eum immi&longs;&longs;a uenam eodem rutro agitabat.

Lacus A. Abacus B. Rutrum ligneum C.

Area autem curta e&longs;t &longs;uperiore parte, qua per canaliculum in eam aqua de­fluit, angu&longs;ta: nempe lata tantummodo pedes duos: inferiore latior, pedes &longs;cilicet tres & totidem palmos: ad latera uerò longa pedes &longs;ex affixæ &longs;unt tabellæ altæ palmos duos: cæteris &longs;implicis canalis capiti &longs;imilis e&longs;t, ni&longs;i quod in medio non e&longs;t depre&longs;&longs;a: &longs;ub hac e&longs;t canalis tran&longs;uer&longs;us tabella humiliore clau&longs;us: in hac area non uenæ modo agitatæ rutro ligneo lauantur, &longs;ed ado­le&longs;centes etiam metallorum ramenta, in eam coniecta, &longs;ecernunt à &longs;axorum glareis, & in ua&longs;a colligunt: ea metallici nunc raro utuntur: adole&longs;centium emm negligentia &longs;æpius deprehen&longs;a in cau&longs;a e&longs;t cur in eius lo cum &longs;ucce&longs;&longs;erit cri­brum angu&longs;tum: quin limus, qui in canali re&longs;edit, &longs;i uena diues fuerit, &longs;ubla­tus in cribro angu&longs;to, uel in area linteis exten&longs;is contecta lauatur.

Area A. Canaliculus B. Tran&longs;uer&longs;us C. Rutrum ligneum D.

Verùm area linteis exten&longs;is contexta &longs;ic &longs;e habet. Tigna duo, longa pedes decem & octo, lata &longs;emipedem, cra&longs;&longs;a tres palmos decliuia collocantur: quo­rum pars prona dimidia e&longs;t exci&longs;a, ut a&longs;&longs;erum capita in ea poni po&longs;&longs;int: etcnim a&longs;&longs;eribus longis pedes tres & tran&longs;uer&longs;is, continenterque po&longs;itis teguntur: di midia e&longs;t integra & altior quàm a&longs;&longs;eres palmum, ut aqua delap&longs;a non effluat ex lateribus, &longs;ed rectà defluat: quinetiam areæ caput altius reliquo corpore de uexum e&longs;t, ut aqua delabi po&longs;&longs;it: ip&longs;a area tota &longs;ex linteis exten&longs;is & radio æ­quatis contegitur: quorum primum tenet in&longs;imum locum, in quo &longs;ecundum &longs;ic colloca tur, ut ip&longs;um paululum tegat: in &longs;ecundo &longs;imiliter tertium locatur, et deinceps alia in alijs: &longs;i. n. contrario modo collocata fuerint, aqua defluens metallorum ramen ta, uel lapillos nigros rapit &longs;ub ip&longs;a, & labor inutilis &longs;u&longs;cipitur: linteis ita ex­ten&longs;is adole&longs;centes uel uiri metallorum ramenta uel lapillos nigros cum limo mi­&longs;tos conijciunt in canalis caput, canaliculoque reclu&longs;o aquam in id ip&longs;um immit­tunt: tum rutris ligneis agitant metallorum ramenta, uel lapillos, u&longs;que dum aqua­rum uis oens inferat in lintea: deinde ij&longs;dem rutris ligneis leniter uerrunt lintea, do nec limus in lacum uel in canalem tran&longs;uer&longs;um defluat. Quàm primum aunt nullus aut paucus in linteis in&longs;ederit, &longs;ed tantummo do metallorum ramen­ta, uel lapilli nigri, tunc ea auferunt, lauantque in ua&longs;e propè po&longs;ito, in quod in­cidunt: redeuntque &longs;ubinde ad eundem laborem. Po&longs;tremò aquam ex ua&longs;e effundunt, & metallorum ramenta uel lapillos nigros colligunt: quinetiam &longs;i uel ramenta uel lapilli de linteis delap&longs;i in lacu aut canali tran&longs;uer&longs;o re&longs;ede cint, limum iterum lauant.

Tigna A. Lintea B. Caput areæ C. Canaliculus D. Lacus E. Rutra liguea F. Va&longs;a G.

Aliqui lintea nec auferunt, nec in ua&longs;is lauant, &longs;ed ip&longs;is utrinque tabellas an gu&longs;tas atque non multum cra&longs;&longs;as &longs;uperimponunt, & eas ad tigna clauis affi­gunt: &longs;imilique modo materiam metallicam rutris ligneis agitantes lauant: quamprimum autem iterum nullus aut paucus limus in linteis in&longs;ederit, &longs;ed tantummodo metallorum ramenta uel lapilli nigri, tum alterum tignum eri gunt, ut tota area in altero in&longs;i&longs;tat, & aquam, &longs;itulis ex lacu&longs;culo hau&longs;tam, af­fundunt: quo modo id quod ad lintea adhære&longs;cit, decidit in canalem &longs;ubie­ctum, ex una arbore cauatum, & in terra effo&longs;&longs;a locatum: cuius cauum &longs;upe­riore parte latum e&longs;t pedem, inferiore minus latum, quod rotundatum &longs;it: in eiu&longs;dem canalis medio includunt tabellam, ut maiu&longs;cula metallorum ramen­ta, uel maiu&longs;culi lapilli in priore parte, in quam inciderunt, remaneant, minu tula ramenta uel lapilli in po&longs;teriore: nam aqua ex una in alteram influit, & tandem per eius foramen defluit in lacum. Maiu&longs;cula autem metallorum ramenta uel lapillos nigros ex canali eiectos denuo lauant in canali deuexo: minutula uerò ramenta uel lapillos rur&longs;us in hac area linteis exten&longs;is conte cta: quæ i&longs;to modo, quòd affixa maneant, diutius durant: & ferè duplum o­pus ab uno lotore tam cito perficitur, quàm altero &longs;implum à duobus.

Area A. Aquam linteis affundens B. Situla C. Alterius generis &longs;itula D. Ramenta uel lapillos ex canali eijciens E.

Cribrum etiam angu&longs;tum nuper in u&longs;u metallico e&longs;&longs;e cœpit: in hoc mate ria metallica conijcitur, cribraturque in ua&longs;e aqua ferè pleno: &longs;uccutiturque cri­brum: quo &longs;uccu&longs;&longs;u id quod e&longs;t infra erui magnitudinem tran&longs;mittit in uas, reliquum in eius fundo remanet: hoc duplex e&longs;t: meta'licum, quod inferio­rem locum obtinet: &longs;axeum & terrenum, quod &longs;uperiorem: graue enim &longs;em per de&longs;cendit, leue uis aquarum &longs;ur&longs;um fert, quod aufertur radio, qui tabel­la tenuis e&longs;t ferè &longs;emicirculi figura, longa dodrantem, alta &longs;emipedem: &longs;ed le ue priu&longs;quam aufertur, radio decu&longs;&longs;ari &longs;olet, ut eo citius aqua penetrare po&longs;­&longs;it. Po&longs;tea iterum alia materia in cribrum conijcitur & &longs;uccutitur. Vbi uerò multa metallorum ramenta in cribro re&longs;ederint, in alueum aliquem propè po&longs;itum eijciuntur. At quia cum limo non &longs;olum auri uel argenti ramenta, &longs;ed etiam arenæ, pyritæ, cadmiæ, galenæ, lapidum lique&longs;centium, aliorumquedecidunt in uas, nec eas aqua, quod graues &longs;int, à ramentis metallicis &longs;epara re pote&longs;t, iterum limus ille mi&longs;tus lauatur, abijciturque quod inutile e&longs;t. Ne au­tem eam arenam mox cribrum rur&longs;us tran&longs;mittat, lotor ci &longs;ub&longs;ternit lapillos aut glareas. Quoniam uerò &longs;i cribrum non recte &longs;uccu&longs;&longs;erit, &longs;ed inclinauerit ad latus, lapilli uel glareæ ex una parte amouentur, ac iterum tam metallica materia quàm inanis decidit in uas, laborque fru&longs;tra &longs;u&longs;cipitur, angu&longs;tius eti­am cribrum fecerunt metallici no&longs;trates, quod ne inertes quidem lotores po­te&longs;t fallere: ad quam loturam eis nihil opus e&longs;t fundo ex lapillis &longs;ub&longs;tratis fa cto: qua lauandi ratione limus cum minutulis metallorum ramentis decidit in uas: maiu&longs;cula in cribro re&longs;ident: quæ inanis arena contegit: ea radio au­fertur: ramenta collecta &longs;imul cum alijs excoquuntur: limus cum minutulis ramentis mi&longs;tus tertio lauatur in cribro angu&longs;ti&longs;&longs;imo, cuius fundum &longs;etis e&longs;t contextum: id quod radio e&longs;t ablatum, &longs;i uena metalli diues fue­rit, in area linteis exten&longs;is contecta lauatur: &longs;i pauper, abijcitur.

Cribrum angu&longs;tum A. Radius B. Cribrum angu&longs;tius C. Cribrum angufti&longs;simum D.

Per&longs;olui lauandi rationes plurium metallorum uenis communes, uenio nunc ad alteram uenarum tundendarum rationem: nam de hac prius, quàm de ijs lauandi rationibus, quæ cuiu&longs;que metalli uenis propriæ &longs;unt, dicere conuenit. Cùm anno M. D. XII. Georgius illu&longs;tris Saxonum Dux in Mi&longs;e­na ius omnium tumulorum è fodinis ege&longs;torum dedi&longs;&longs;et nobili & pruden­ti uiro Sigi&longs;mundo Malthicio, patri loannis epi&longs;copi Mi&longs;eni & Henrici: Is Dippolde&longs;ualdi & Aldebergi, quibus in locis fodiuntur lapilli nigri, ex qui­bus plumbum candidum conficitur, reiectis pilis &longs;iccis, cribris amplis, mola, inuenit machinam, quæ uenas udas pilis præferratis tunderet. Venas autem udas uocamus aquis, quæ in cap&longs;am influunt, madefactas: quo modo etiam interdum pila uda nominamus, item aquis madida: contrà pila &longs;icca uel ue nas &longs;iccas appellamus nullis aquis, dum pilis tunduntur, madefactas: &longs;ed re­deamus ad no&longs;trum propo&longs;itum. Hæc machina non multum di&longs;&longs;imilis e&longs;t ei, quæ uenas &longs;iccas pilis præferratis tundit: horum tamen pilorum capita di­midio &longs;unt maiora quàm illorum: nec cap&longs;a, quæ, ex trunco querno uel fa­gino confecta, in &longs;pacio, quod e&longs;t inter tigna &longs;tatuta locatur, è fronte patet, fed ex altero latere: ea longa e&longs;t pedes tres, lata dodrantem, alta pedem & di gitos &longs;ex: &longs;i caret fundo, &longs;imiliter &longs;tatuitur &longs;uper &longs;axum durum atque planum, in terra paululum effo&longs;&longs;a po&longs;itum: & qua coniunguntur undique mu&longs;co ac lin teolis rallis obturantur: &longs;in habet fundum, &longs;olea ferrea, longa pedes tres, la­ta dodrantem, cra&longs;&longs;a palmum in ea locatur, qua patet ad ip&longs;am ferrea lamina foraminum plena affigitur, ut inter eam & caput proximi pili &longs;pacium duo­rum digitorum &longs;it: atque tantundem inter laminam & tignum &longs;tatutum, in cuius foramine po&longs;itus e&longs;t canalis paruus & longiu&longs;culus: per quem argen­ti uena minutim contu&longs;a cum aqua defluit in lacum: id, quod in canali reman­&longs;it, hatillo ligneo eijcitur in proximum &longs;olum a&longs;&longs;eribus tectum: quod in la­cu &longs;ub&longs;edit, batillo ferreo &longs;eparatim in &longs;olum: plerique faciunt duos canales, ut dum operarius unum, eo, quod re&longs;edit, refertum, exinanit, interea aliud in altero re&longs;ideat: ad alterum cap&longs;æ latus, quod e&longs;t properotam, quæ machi nam uer&longs;at, aqua per canaliculum in eam influit: qua etiam operarius uenam contundendam inijcit in cap&longs;am, ne fragmenta, &longs;i in pila fuerint coniecta, i­p&longs;is &longs;int impedimento: atque hac ratione uena argenti uel auri minutim pili­tunditur.

Cap&longs;a A. Latus cap&longs;æ patens B. Saxum C. Solea ferrea D. Lamina E. Canalis F. Batillum ligneum G. Lacus H. Batillum ferreum I. Eius quod &longs;ub&longs;edit aceruus K. Vena contundenda L. Canaliculus M.

Cùm uero plumbi candidi uena i&longs;tiu&longs;modi pilis præferratis tunditur, ut pri ma tundi cœpit, tum canalis, qui pertinet ad laminam foraminum plenam, defcit a­quam, cullapillis nigris & arenula permi&longs;tam, in canalem tran&longs;uer&longs;um: ex quo mox per canaliculum, qui per conclauis partem penetrat, defluit in alterum magnum canalem &longs;ubiectum. Nam iccirco duo &longs;unt, ut dullotor alterum lapillis nigris & arenis refertum, effundit, in alterum eædem res influant: uterque longus e&longs;t pedes duode­cim, altus cubitum, latus &longs;e&longs;quipedem: lapilli nigri, qui in &longs;uprema canalis parte re&longs;ident, maiu&longs;culi, ut &longs;unt, nominantur: hi &longs;æpius batillo commouentur, ut la­pilli mediocres & limus cum minutulis permi&longs;tus, defluant: &longs;ed lapilli medio cres plerunque re&longs;ident in media eiu&longs;dem canalis parte, eosque abiegnus ramus con­uolutus retinet: limus uerò, qui cum aqua defluit, inter ramum & tabellam quæ claudit canalem, hoc e&longs;t in ultima canalis parte, con&longs;i&longs;tit. Seor&longs;um aunt ab alijs ni gri lapilli maiu&longs;culi batillo eijciuntur è canali, &longs;eor&longs;um mediocres, &longs;eor&longs;um li­mus. Etenim &longs;eparatim in area linteis exten&longs;is contecta & in canali deuexo la uantur, & torrentur, & excoquuntur: exceptis lapillis, qui in media canalis parte re&longs;ederunt. Hi. n. et&longs;i &longs;emper &longs;eparatim lauantur in area linteis exten&longs;is contecta, tamen &longs;i magnitudine ferè exæquauerint eos lapillos, qui in &longs;uprema canalis parte re&longs;ederunt, &longs;imul cum eis in canali deuexo lauantur, &longs;imul torren tur, &longs;imul excoquuntur: &longs;ed limus unà cum alijs, neque in area linteis exten&longs;is contecta , neque in canali deuexo lauatur, &longs;ed &longs;eparatim: atque lapilli, ex eo confecti, &longs;e­or&longs;um etiam torrentur & excoquuntur. Duos aunt canales magnos excipit tran&longs;­uer&longs;us: atque eum rur&longs;us rectus in lacum, qui e&longs;t extra conclaue, exonerans.

Canalis ad laminam pertinens A. Canalis tran&longs;uer&longs;us B. Canaliculus C. Canales magni D. Bæ tillum E. Ramus conuolutus F. Tabellæ claudentes canales G. Alter canalis tran&longs;uer&longs;us H.

Verum hæc lauandi ratio nuper non parum e&longs;t immutata: nam canalis, qui exci­pit aquam cum lapillis nigris et arenulis permi&longs;tam, quæ per laminæ foramina ef­fluit, ad nullum canalem tran&longs;uer&longs;um, qui e&longs;t extra conclaue, pertinet, &longs;ed rectà per cius parietem penetrat in lacu&longs;culum: id aunt, quod in canali recto extra conclaue &longs;ub &longs;edit, adole&longs;cens tridenti ra&longs;tro radit, &qring;modo lapilli maiu&longs;culi re&longs;ident in fundo: quos lotor batillo ligneo eijcit: in conclaue importat: in canalem deuexum conie­ctos rutro ligneo agitat & lauat: quinetiam lapillos, quos aqua rapuit in canalem deuexo &longs;ubiectum u&longs;que eò re&longs;umptos lauat dum puri fiant: reliqui uerò lapilli cum arena mi&longs;ta influunt in lacu&longs;culum, qui e&longs;t in conclaui. Is aunt exonerat in duos illos canales magnos: in quorum &longs;uperiore parte lapilli mediocres cum maiu&longs;cu lis permi&longs;ti re&longs;ident, in inferiore minutuli: &longs;ed utrique impuri: quare illi &longs;epara­tim eiecti bis lauantur, prius in canali &longs;implicis a&longs;&longs;imili, po&longs;terius in canali de uexo. Hi item bis, prius in area linteis exten&longs;is contecta, po&longs;terius in canali deue xo. Canalis &longs;implicis a&longs;&longs;imilis ab eo differt capite: quod hic totum habet decliue, alter in medio depre&longs;&longs;um. Hic præterea habet axiculum ligneum, qui in forami nibus duorum cra&longs;&longs;orum a&longs;&longs;erum, ad latera canalis affixorum uer&longs;atur: ut adole&longs;cens batillum, quo lapillos facit puros, in eum po&longs;&longs;it imponere: quod ni faceret nimium i­&longs;tis laborib. defatigaretur: in &qring;s &longs;tans totos dies in&longs;umit: &longs;ed canales magni, &longs;implicis a&longs;&longs;imilis, deuexus, area linteis exten&longs;is contecta propterea con&longs;truuntur in conclaui, cui fornax e&longs;t calorem per fictilia uel tabulas ferreas, ex quib. con&longs;tat, effundens, ut etiam hyeme, &longs;i flumina pror&longs;us non conglaciauerint, lotores &longs;uum munus exequi po&longs;&longs;int.

Canalis primus A. Ra&longs;trum tridens B. Lacu&longs;eulus C. Cinales mogni D. Canolis &longs;implicis a&longs;&longs;i­milis E. Axiculus F. A&longs;&longs;eres G. Eorum foramina H. Batillum I. Conclaue K. Fornax L.

In area autem linteis exten&longs;is contecta lapilli minutuli cum limo mi&longs;ti, qui &longs;ub&longs;ederunt in infima parte magnorum canalium & canalis &longs;implicis a&longs;&longs;i­milis & deuexi lauantur: eius lintea in lacu ex una arbore cauato, & duabus tabellis, ut tres cap&longs;æ fiant, di&longs;tincto abluuntur: & primum quidem & &longs;e­cundum in prima, tertium & quartum in &longs;ecunda, quintum & &longs;extum in ter tia. Sed quia in i&longs;tis lapillis minutulis aliquæ lapidis &longs;axi marmoris arenulæ ine&longs;&longs;e &longs;olent, eos magi&longs;ter in canali deuexo puros facit &longs;copis &longs;upremam eo rum partem leniter uerrens, non æqualibus ductibus, &longs;ed modò rectis, mo dò tran&longs;uer&longs;is: quo modo aqua arenulas, quòd &longs;int leuiores, per canalem ra pit in lacum: lapillos, quòd grauiores, in canali relinquit. Canalibus autem omnibus tam intra quàm extra conclaue &longs;ubijciuntur uel lacus, uel canales tran&longs;uer&longs;i, in quos exonerant: ut aqua perpaucos lapillos minutulos in flu­men deferre po&longs;&longs;it. Sed lacus magnus, qui e&longs;t extra conclaue, plerunque con­ficitur ex contignationibus quadratis: atque longus, & latus, & altus e&longs;t pe­des octo: in quo cùm multus limus, cum minutulis lapillis nigris mi&longs;tus, &longs;ub­&longs;ederit, primò aqua turbine extracto emittitur: deinde limus eiectus laua­tur extra domicilium in area linteis exten&longs;is contecta: tum in canali deuexo, qui e&longs;t in conclaui: quibus modis minuti&longs;&longs;imi lapilli fiunt puri.

Canalis ad laminam cap&longs;æ pertinens A. Raftrum tridens B. Lacu&longs;culus C. Lintea D. Canalis deuexus E. Scopæ F.

Sed limus, cum minutulis lapillis commi&longs;tus, qui nec in magno lacu, nec in canali tran&longs;uer&longs;o, qui extra domicilium e&longs;t &longs;ub linteis, &longs;ub&longs;edit, is effluit in ri uum uel fluuium, atque in eius alueo re&longs;idet. Vt uerò etiam lapillorum par­tem metallici capere po&longs;&longs;int, plures in alueo riui uel fluuij faciunt extructio­nes &longs;imilimas his, quæ conficiuntur &longs;upra moletrinas, ut impetus aquarum deflectant ad fo&longs;&longs;as, in quibus cur&longs;u &longs;uo ad rotas profluunt. Ad alterum au­tem cuiu&longs;que extructionis latus e&longs;t area ad quinque uel &longs;ex uel &longs;eptem pedum al­titudinem depre&longs;&longs;a, & quaquauer&longs;us, &longs;i loci natura ita feret, pedes habens am­plius &longs;exaginta: itaque cùm aqua riui uel fluuij autumno & hyeme inundaue rit terram, tunc fores extructionum clauduntur: quo modo uis aquarum li­mum cum lapillis permi&longs;tum, rapit in areas: qui uere & æ&longs;tate &longs;imiliter la­uatur in area linteis exten&longs;is contecta, & in canali deuexo: colligunturque la­pilli nigri, &longs;ed minutuli. At cùm alueus riui uel fluuij à domicilijs, in quibus lauantur lapilli nigri, iam cœperint di&longs;tare quatuor millibus pa&longs;&longs;uum, me­tallici tales extructiones non faciunt, &longs;ed in pratis &longs;epes obliquas, & ante &longs;in gulas eiu&longs;dem longitudinis fo&longs;&longs;am, ut limus cum lapillis nigris mi&longs;tus, riui uel fluuij inundationibus raptus in his &longs;ub&longs;ideat, ad illas adhære&longs;cat: qui col­lectus item in area & canali lauatur, ut lapilli nigri ab eo &longs;eparentur: certe qui­dem tales areas & &longs;epes plurimas, quæ i&longs;tius generis limum excipiunt, in Mi &longs;ena &longs;ub Aldebergo uidere licet ad Mogelicium fluuium illum &longs;emper &longs;ub­rubrum, cùm &longs;axa, cum lapillis nigris permi&longs;ta, tunduntur pilis.

Fluuius A. Extructio B. Fores C. Area D. Pratum E. Sepes F. Fo&longs;&longs;a G.

Sed redeo ad machinas. Quidam &longs;olent id genus quatuor uno in loco con­&longs;truere: duas &longs;cilicet in &longs;uperiore eius parte, & totidem in inferiore: quo mo do nece&longs;&longs;e e&longs;t riuum deductum altius defluere in &longs;uperiores rotas, quòd a­xes uer&longs;ent, quorum dentes grauiora pila attollunt. Machinarum enim &longs;u­periorum pila ferè duplo longiora quàm inferiorum pila e&longs;&longs;e oportet: & qui­dem propterea, quòd omnes cap&longs;æ in eadem planicie collocentur: qua de cau&longs;a etiam ea pila dentes habent &longs;ub parte &longs;uperiore, non ut inferiora &longs;upra inferiorem. Aquas autem ex duabus &longs;uperioribus rotis defluentes duo ca­nales lati excipiunt, ex quibus præcipitant in duas inferiores rotas. Quia ue rò i&longs;tiu&longs;modi machinarum omnium pila ferè contigua &longs;unt, ne capita ferrea &longs;e conterant, qua in eis includuntur, paululum re&longs;ecantur. Vbi uerò propter uallis angu&longs;tias tot machinæ con&longs;trui non po&longs;&longs;unt, monte duobus in locis, quorum alter altero &longs;it altior, cauato et æquato duæ machinæ, quas unum do micilium in &longs;e continet, &longs;olent confici: aquam ex &longs;uperiore rota defluentem item canalis latus excipit: ex quo &longs;imiliter præcipitat in inferiorem. Verùm cap&longs;æ non in una planicie locantur, &longs;ed utraque in &longs;uæ machinæ propria: quo­circa duobus operarijs, qui uenam in cap&longs;as inijciant opus e&longs;t. At cùm nul­lus riuus, qui ex altiore loco præcipitet in &longs;uperiorem rotæ partem deduci pote&longs;t, deducitur qui inferiorem uer&longs;et: eius aquæ multæ in unum locum, ad ip&longs;as continendas aptum, colliguntur: ex quo foribus &longs;ubleuatis emittun­tur in rotam, quæ in canali uer&longs;atur. I&longs;tiu&longs;modi autem rotæ pinnæ altiores &longs;unt, & &longs;upinæ &longs;ur&longs;um uer&longs;us extant: alterius uerò humiliores, & pronæ de or&longs;um uer&longs;us uergunt.

Prima machina A. Eius pila B. Eiu&longs;dem cap&longs;a C. Secunda machina D. Eius pila E. Eiu&longs;dem cap&longs;a F. Tertia machina G. Eius pila H. Eiu&longs;dem cap&longs;a I. Quarta machina K. Eius pila L. Eiu&longs;dem cap&longs;a M.

Quinetiam in Iulijs & Rheticis Alpibus, ac in Carpato monte nunc au­ri, uel etiam argenti uena &longs;ubiecta pilis, interdum amplius uiginti ex ordine collocatis, uda tunditur in longa cap&longs;a, cui duæ &longs;unt laminæ foraminum ple­næ, per quæ uena comminuta &longs;imul cum aqua defluit in &longs;ubiectum canalem tran&longs;uer&longs;um: ex quo duobus canaliculis defertur in capita arearum linteis ex­ten&longs;is contectarum: utrunque ex cra&longs;&longs;o & lato a&longs;&longs;ere, qui attolli & erigi pote&longs;t, & ad quem utrinque eminentes tabellæ &longs;unt affixæ, con&longs;tat: in eo a&longs;&longs;ere mul­ta &longs;unt caua catillis, in quorum &longs;ingulis &longs;ingula oua mollia uel &longs;orbilia locan­tur, & magnitudine æqualia & figura &longs;imilia: quibus cauis deor&longs;um uer&longs;us breues &longs;unt rece&longs;&longs;us auri uel argenti ramenta recipientes: quibus cum caua ferè plena fuerint, a&longs;&longs;er in alterum latus erigitur, ut ramenta excidant in alue um grandem: caua etiam aquis affu&longs;is eluuntur. Separatim autem hæc ramen ta lauantur in alueo, &longs;eparatim ea quæ in linteis re&longs;ederunt: alueus ille læuis & altus duos digitos tran&longs;uer&longs;os figura ferè nauiculæ &longs;imilis e&longs;t: nempe pri ore parte latus, po&longs;teriore angu&longs;tus: in cuius medio canaliculus e&longs;t tran&longs;uer &longs;us: in quo auri uel argenti ramenta pura &longs;ub&longs;idunt, arenæ quod leuiores; ex eo excidunt.

Pila A. Cap&longs;a B. Laminæ for aminum plenæ C. Canalis tran&longs;uer&longs;us D. A&longs;&longs;eres cauis pleni E. Canaliculi F. Alueus in quem ramenta incidunt G. Areæ linteis contectæ H. Alueus nauiculæ fere &longs;imilis I. Lacus areis &longs;ubiecti K.

In quibu&longs;dam præterea Marauiæ locis auri uena, quæ ex lapidibus lique &longs;centibus, cum quibus aurum permi&longs;tum e&longs;t, con&longs;tat, &longs;ubiecta pilis uda tun ditur: comminuta per canaliculum effluit in lacum, ibi rutro ligneo agitatur, auri minutæ particulæ, quæ in &longs;upremo lacu re&longs;ident, in alueo nigro lauantur. Hactenus de machinis, quæ uenas udas tundunt pilis præferratis, dixi: nunc lauandi rationes quorundam metallorum uenis quodammodo proprias exponam or&longs;us ab auro: uenæ certe in quib. illius metalli particulæ in&longs;unt, & arenæ ri uorum uel fluuiorum, in quib. eiu&longs;dem ramenta, lauantur in areis aut in alueis: are næ præterea in lacu: &longs;ed non uno modo lauantur in areis: nam hæ auri particu­las uel ramenta aut tran&longs;mittunt aut retinent: atque tran&longs;mittunt quidem, &longs;i habue­rint foramina: retinent, &longs;i eis caruerint: uerum uel ip&longs;a area habet foramina, uel cap&longs;a in eius locum &longs;ub&longs;tituta: &longs;i ip&longs;a, auri particulas uel ramenta tran&longs;mittit in lacum: &longs;i cap&longs;a, in canalem longum, de quibus duabus lauandi rationib. primò dicam. Area conficitur ex duobus a&longs;&longs;eribus inter &longs;e coagmentatis, longa pedes duodecim, lata tres, foraminum, per quæ eruum penetret, plena. Ne uerò uena uel arena, cui aurum e&longs;t immi&longs;tum, è lateribus excidat, ad ea tabellæ eminentes affiguntur. Hæc area &longs;uper duo &longs;cabella imponitur: quorum prius iccirco e&longs;t al tius po&longs;teriore, ut glareæ et lapilli ex ip&longs;a deuolui po&longs;&longs;int. Lotor aunt in areæ caput, quod altius e&longs;t, uenam uel arenam conijcit, & canaliculo reclu&longs;o aquas in eam immittit: mox rutro ligneo ip&longs;am agitat: quomodo glareæ & lapilli per aream deuoluuntur in humum: auri particulæ uel ramenta &longs;imul cum arenis per foramina in lacum areæ &longs;ubiectum decidunt: quæ collecta in alueo lauantur.

Areæ caput A. Area B. Foramina C. Tabellæ D. Scabella E. Rutrum F. Lacus G. Canaliculus H. Alueus I.

Cap&longs;a uerò, cui fundum e&longs;t ex lamina foraminum plena, &longs;upremo canali, qui admodum longus e&longs;t, &longs;ed mediocriter latus, &longs;uperimponitur. In hanc cap&longs;am auri materia lauanda conijcitur, & aqua multa immittitur: glebis etiam, &longs;i uena lauatur, batillo ferreo di&longs;cu&longs;&longs;is id quod tenue e&longs;t ex cap&longs;æ fundo decidit in ca­nalem, quod cra&longs;&longs;um in eo remanet: id ip&longs;um rutro ex eius parte ferè media alterius lateris patente extrahitur. Quia uerò aqua multa nece&longs;&longs;ario in cap&longs;am immittitur, ne delap&longs;a in canalem aliqua auri ramenta rapiat, is decem, uel, &longs;i dimi dio longior fuerit, quindecim tabellis, quarum antecedens quæque &longs;equente alti or e&longs;t, ex ordine in ip&longs;um impo&longs;itis di&longs;tinguitur, & cap&longs;ulæ fiunt eo quod cap&longs;a tran&longs;mittit replendæ: &longs;ed quamprimum repletæ fuerint, et aqua pura defluere cœperit, canaliculus, per quem eadem aqua in cap&longs;am influit, occluditur & ip&longs;a aliò deriuatur: mox infima tabella ex canali eximitur, & id quod &longs;ub&longs;edit cum reliqua aqua defluens excipitur alueo: deinceps alia atque alia tabella extracta, quodque &longs;eparatim alueo excipitur: quodque etiam &longs;eparatim in alueo lauatur, & purum efficitur: nam auri particulæ uel ramenta maiu&longs;cula in &longs;uperiorib. ca­p&longs;ulis, minutula in inferioribus re&longs;ident. Alueus aunt ille humilis e&longs;t & læuis, quippe oleo uel alia re pingui imbutus, ut ad eum auri minutula ramenta non adhære&longs;cant: niger, nempe fuligine infectus, ut aurum magis &longs;ub a&longs;pectum ca dat: utrinque inferius in medio paulatim exci&longs;us, ut manibus prehendi et firmè teneri atque agitari po&longs;&longs;it: qua ratione auri particulæ uel ramenta po&longs;teriorem locum occupant: cùm &longs;i aluei po&longs;terior pars altera manu concutiatur, ut concuti &longs;olet, in priorem concedant: hoc &longs;anè modo Maraui in primis auri uenas lauant.

Canalis A. Cap&longs;a B. Eiu&longs;dem inuer&longs;æ fundum C. Eiu&longs;dem pars patens D. Rutrum ferreum E. Ta bellæ F. Canaliculus G. Alueus quo excipitur id quod &longs;ub&longs;edit H. Alueus niger in quo lauatur I.

At auri ramenta retinent areæ uel tegumentis nudæ, uel tectæ: &longs;i nudæ, in earum cauis re&longs;ident: &longs;i tectæ, tegumentis adhære&longs;cunt. Caua fiunt uarijs mo dis: aut enim filis ferreis uel tabellis tran&longs;uer&longs;is ad aream affixis, aut non pe­netrantibus foraminibus, uel rotundis in ip&longs;a eiu&longs;ué capite cauatis, uel qua­drangulis, uel tran&longs;uer&longs;is. Teguntur uerò areæ pellibus aut pannis, aut ce&longs;pi­tibus: quas &longs;ingulas ordine per&longs;equar. Ad a&longs;&longs;eris, longi pedes &longs;ex, lati unum & quadrantem, latera lotor item affigit eminentes tabellas, ne arena, in qua auri ramenta in&longs;unt, de eis delabatur: Deinde multa fila ferrea, digitum tran&longs;­uer&longs;um inter &longs;e di&longs;tantia, decu&longs;&longs;at, & qua committuntur a&longs;&longs;eri &longs;upino clauis fer reis affigit: tum caput altius facit: in hoc arenas lauandas conijcit, & an&longs;as, quas area ad caput habet, manibus prehendens eam aliquoties in flumine uel ri­uo ducit & reducit: quo modo lapilli & glareæ per aream deuoluuntur, are næ, cum auri ramentis mi&longs;tæ, in eius cauis, quæ inter fila &longs;unt, remanent: quas ex­cu&longs;&longs;as & in unum locum collectas in alueo lauat: atque &longs;ic auri ramenta facit pura.

A&longs;&longs;er A. Tabellæ B. Fila ferrea C. An&longs;æ D.

Alij, in quorum numero &longs;unt Lu&longs;itani, lateribus areæ itidem longæ circi ter pedes &longs;ex, latæ &longs;e&longs;quipedem affigunt eminentes tabellas, &longs;ed &longs;upinæ plu res tran&longs;uer&longs;as, digitum tran&longs;uer&longs;um inter &longs;e di&longs;tantes. Lotor autem uel eius uxor, aquam in areæ caput immittit: arenam, in qua auri ramenta in&longs;unt, in idem inijcit: defluentem rutro ligneo, quod tran&longs;uer&longs;um lo cat in tabellis, agitat: id, quod in cauis, quæ &longs;unt inter tabellas, &longs;ub&longs;idet, ligneo bacillo cu&longs;pidato &longs;æ­pius eruit: quo modo auri ramenta in eis re&longs;ident: arenas & alias res inutiles aqua rapit in uas areæ &longs;ubiectum. Ip&longs;a uerò ramenta minuto batillo ligneo eijcit in ligneam lancem, ad pedem & quadrantem latam: eamque in riuo cur­&longs;um uer&longs;us ducendo & reducendo auri ramenta facit pura: etenim arenarum reliquiæ ex lance effluunt, ramenta in medio eius cauo &longs;imili catillo re&longs;ident: quidam utuntur lance concharum in&longs;tar &longs;triata, &longs;ed qua parte aquæ effluunt, plana: ueruntamen ea planicies, qua &longs;triges in ip&longs;am exonerant, angu&longs;tior e&longs;t: latior, qua defluit aqua.

Caput areæ A. Tabellæ tran&longs;uer&longs;æ B. Rutrum ligneum C. Bacillum cu&longs;pidatum D. Lanx E. Eius medium cauum F. Lanx &longs;triatæ G.

Sed caua rotunda &longs;imul cum canaliculis in ip&longs;o areæ corpore inciduntur, uel eidem inuruntur: id compo&longs;itum ex tribus a&longs;&longs;eribus longis pedes decem, latum e&longs;t ad pedes quatuor: eius tamen infimum, per quod aqua effunditur, angu&longs;tius e&longs;t. Hæc area, &longs;imiliter habens tabellas ad latera affixas, plena e&longs;t i&longs;tiu&longs;modi cauis rotundis & canaliculis ad ea pertinentibus: & quidem duobus ad unum, ut aqua cum arenis mi&longs;ta, per &longs;uperiorem canaliculum in cauum influat: per inferiorem, po&longs;t quàm arenæ partim &longs;ub&longs;ederint, rur&longs;us ex ip&longs;o effluat aquæ area duob. &longs;cabellis in riuo uel flumine, aut in eorum ripa lo catis imponitur: quorum item prius e&longs;t altius po&longs;teriore, ut glareæ & lapilli per aream deuol­ui po&longs;&longs;int. Lotor autem arenas in eius caput inijcit batillo, & canali reclu&longs;o aquam immittit: quæ ramenta cum paucis arenis defert in caua, glareas uerò & lapillos cum cæteris arenis in uas areæ &longs;ubiectum: illa quàmprimum caua re­ferta fuerint, excutit, & in alueo lauat: has iterum atque iterum in hac area.

Areæ caput A. Tabellæ B. Infimum areæ C. Caua D. Canaliculi E. Scabella F. Batillum G. Vas &longs;ubiectum H. Canalis I.

Quidam in area, item ex tribus a&longs;&longs;eribus compo&longs;ita & longa pedes octo plures canaliculos tran&longs;uer&longs;os & palmo inter &longs;e di&longs;tantes incidunt: quorum &longs;uperior pars deuexa e&longs;t, ut auri ramenta, cùm lotor arenas batillo ligneo a­gitat, in eos illabi po&longs;&longs;int: inferior recta, ut eadem ex eis elabi non po&longs;&longs;int: qui canaliculi quàmprimum ramentorum cum arenulis mi&longs;torum pleni fue­rint, area à &longs;cabellis ablata in caput, quod hic non aliud quam &longs;uprema a&longs;&longs;e­rum, ex quibus area con&longs;tat, pars e&longs;t, inuertitur: quo modo ramenta retror­&longs;um lap&longs;a in alterum uas incidunt: nam in alterum lapilli & glareæ per aream deuoluuntur: aliqui in ua&longs;orum locum alueos amplos areæ &longs;upponunt. Ra menta autem impura, ut cæteri, in alueo paruo lauant.

Canaliculi tran&longs;uer&longs;i A. Vas areæ &longs;ubiectum B. Vas alterum C.

Verùm Toringi rotunda caua, quibus digiti tran&longs;uer&longs;i latitudo & altitu do e&longs;t, &longs;imul cum canaliculis ex alijs ad alia pertinentibus in areæ capite inci dunt: ip&longs;am uerò aream contegunt linteis: arena lauanda in caput conijci­tur & rutro ligneo agitatur: quo modo leuia auri ramenta aqua rapit in lin­tea, grauia in cauis re&longs;ident, quibus cùm plena fuerint, caput ablatum in uas inuertitur, & ramenta collecta in alueo lauantur. Aliqui utuntur area, ha­bente quadrangula caua, quibus deor&longs;um uer&longs;us breues &longs;unt rece&longs;&longs;us auri ramenta recipientes. Alijs e&longs;t area compo&longs;ita ex a&longs;&longs;eribus a&longs;peris propter minutula re&longs;egmina ad eos adhuc adhære&longs;centia: quæ areæ &longs;unt loco tegu­mentorum, quibus nuda e&longs;t. Ad ea cum arena lauatur auri ramenta non mi nus adhærent quàm uel ad lintea, uel ad pelles, uel ad pannos, uel ad ce&longs;pi­tes. Lotor autem aream &longs;ur&longs;um uer&longs;us &longs;copis uerrit: qui po&longs;tquam tantam arenam lauit, quantam lauare uoluit, aquam copio&longs;iorem, quæ ramenta elu at, in aream remittit, eaque in uas areæ &longs;ubiectum colligit, atque in alueo lauat. Vt autem Toringi aream contegunt linteis, ita nonnulli pellibus taurinis uel equinis. Hi arenam auri non expertem rutro ligneo &longs;ur&longs;um uer&longs;us agi­tant: qua ratione id, quod leue e&longs;t, unà cum aqua defluit, auri ramenta inter pilos re&longs;ident: pelles deinde lauantur in ua&longs;e: po&longs;tremò ramenta collecta in alueo.

Area linteis contecta A. Eius caput cauis & canaliculis plenum B. Id ablatum lauatur in ua&longs;e C. Area habens caua quadrangula D. Area ad cuius a&longs;&longs;eres minuta re&longs;eg­mina adhære&longs;cunt E. Scopæ F. Pelles taurinæ G. Rutrum ligneum H.

Quo &longs;anè modo Colchi in fontium lacunis pelles animantium colloca­runt: quas quia cùm multa auri ramenta eis adhæ&longs;i&longs;&longs;ent, ab&longs;tulerunt, aura­tus Colchorum aries confictus e&longs;t à poetis: &longs;imiliter autem pellibus non &longs;o­lum auri, &longs;ed etiam argenti rameta & gemmas excipere rationibus metalli­corum conducet.

Fons A. Pellis B. Argonautæ C.

Multi aream panno uiridi, tam longo & lato quàm ip&longs;a e&longs;t, contegunt, & eum clauis ferreis ita affigunt, ut hi facile rur&longs;us extrahi po&longs;&longs;int, ille auferri: qui cùm aureus propter ramenta quæ adhæ&longs;erunt, e&longs;&longs;e apparuerit, in pro­prio lauatur ua&longs;e: ramenta collecta in alueo: reliquæ res in uas deuolutæ denuo in area.

Caput areæ A. Area B. Pannus C. Canaliculus D. Vas areæ &longs;ubiectum B. Vas in quo pannus lauatur F.

Quidam in locum panni uiridis &longs;upponunt pannum &longs;etis equinis arctè contextum: cui plurimi &longs;unt noduli, leuiter à contextu ra&longs;i. Quia uerò hi ex­tant & pannus e&longs;t a&longs;per, etiam minutula auri ramenta ad eum adhærent: quæ item in ua&longs;e aqua abluuntur.

Pannus nodulis plenus exten&longs;us A. Noduli magis con&longs;pi­cui B. Vas in quo pannus lauatur C.

Aliqui fabricantur aream non di&longs;&longs;imilem linteis exten&longs;is contectæ, minus tamen longam. Linteorum aunt loco ce&longs;pites continenter collocant: arenam in areæ caput coniectam aqua immi&longs;&longs;a lauant: quo modo auri ramenta re&longs;i­dent in ce&longs;pitibus, limus & arena &longs;imul cum aqua deferuntur in lacum uel ca­nalem &longs;ubiectum: qui munere perfecto recluditur: po&longs;tquam omnis aqua ef­fluxit, arena & limus auferuntur, et iterum i&longs;to modo lauantur. Ramenta ue rò quæ ad ce&longs;pites adhæ&longs;erunt, maior aquarum uis, per canaliculum in aream immi&longs;&longs;a defert in lacum uel canalem: ibi tandem collecta in alueo lauatur. Hanc auri lauandi rationem Plinius non ignorauit: ulex, inquit, &longs;iccatus uritur, & cinis eius lauatur &longs;ub&longs;trato ce&longs;pite herbo&longs;o, ut &longs;idat aurum.

Areæ caput A. Canaliculus per quem aqua in areæ caput influit B. Ce&longs;pites C. Lacus areæ &longs;ubiectus D. Vas in quo lauantur ce&longs;pites E.

Quinetiam arenæ cum auri ramentis permi&longs;tæ lauantur in lacu&longs;culo, uel in lacu, uel in alueo. Lacu&longs;culus, ex po&longs;teriore parte patens, aut ex arboris trunco quadrangulo cauatur, aut ex a&longs;&longs;ere cra&longs;&longs;o, ad quem tabellæ eminen­tes affiguntur, conficitur longus pedes tres, latus &longs;e&longs;quipedem, altus digitos tres: eius cauum in aluei altera parte angu&longs;ti figuram formatur: quam partem angu&longs;tam ad caput conuertit: ad quod habet duo manubria longa, quibus in riuo cur&longs;um uer&longs;us ducitur & reducitur: hoc modo lauatur arenula, &longs;iue in ea fuerint auri ramenta, &longs;iue lapilli nigri, ex quibus plumbum candidum conficitur.

Lacu&longs;culus A. Cauum B. Manubria C.

Itali, qui &longs;e auri colligendi gratia ad Germaniæ montes conferunt, riuo­rum arenas, cum auri ramentis & carbunculis, maxime Carchedonijs mi&longs;tas, lauant in longiu&longs;culo & humili lacu, ex una arbore cauato, intrin&longs;ecus & ex trin&longs;ecus rotundato, ex altera parte patente, ex altera clau&longs;o: quem &longs;ic in riui alueo infodiunt, ut aqua in eum non incidat, &longs;ed leuiter influat: arenam in i­p&longs;um coniectam agitant rutro ligneo item rotundato: ne uerò ramenta uel carbunculi &longs;imul cum leui arena effluant, eius apertam partem tabella &longs;imiliter rotundata, &longs;ed humiliore, quàm lacus cauum e&longs;t, occludunt. Auri autem ramenta uel carbunculos, qui unà cum pauca arena graui in lacu re&longs;ederunt, in alueo lauant, & in utres colligunt, ac &longs;ecum a&longs;portant.

Lacus A. Eius pars patens. B. Eiu&longs;dem pars clau&longs;a C. Riuus D. Rutrum E. Tabella F. Vter G.

Quidam id genus arenas in alueo lauant amplo: is in domicilio duobus funiculis ex trabe &longs;u&longs;penditur, ut facile agitari po&longs;&longs;it: inque eum arena conijci tur, & aqua infunditur. Deinde alueus agitatur: tum aqua limo&longs;a effunditur, rur&longs;usque infunditur pura: quod iterum atque iterum fit. Quo modo auri ra­menta in po&longs;teriori aluei parte re&longs;ident, quod grauia &longs;int: arenæ in priore, quod leues. Hæ autem abijciuntur, illa ad excoquendum re&longs;eruantur. Redit uerò qui lauat &longs;ubinde ad opus: uerùm hac lauandi ratione metallici raro u­tuntur, monetarij & aurifices &longs;æpe, cùm lauant aurum, argentum, æs. Sed eo­rum alueus tres tantummodo habet an&longs;as: quarum unam, cùm alueum agi­tant, manibus prehendunt: in reliquas duas unicus funiculus includitur: quo ille &longs;u&longs;penditur de trabe, uel de &longs;tipite, quem &longs;u&longs;tinent chelæ duorum &longs;tipi­tum &longs;tatutorum & in terra defixorum. At metallici in alueo paruo experi­menti gratia frequenter lauant uenas. Is autem, cùm agitatur, in manibus te­netur, & &longs;æpe altera manu concutitur: alioqui hæc lauandi ratio ab illa non differt.

Alueus amplus A. Funiculi B. Trabs C. Alueus alter amplus quo monetarij utuntur D. Alueus paruus E.

Dixi de uarijs arenæ, in qua auri ramenta in&longs;unt, lauandæ rationib. nunc dicam de materiæ permi&longs;tæ cum lapillis nigris, ex quib. plumbum candidum conficitur, lauandæ rationib. quarum octo &longs;unt u&longs;itatæ: atque ex his duæ nuper inuentæ. Ta lis aunt materia metallica plerunque à uenis & fibris impetu aquarum abrepta lon gè lateque reperitur: et&longs;i interdum uenæ dilatatæ ex eadem con&longs;tant: illam materiam fo&longs;&longs;ores ligonib. latis eruunt, hanc cu&longs;pidatis effodiunt: &longs;ed anatis ro&longs;tro &longs;imili bus excindunt lapillorum expertem: quæ non raro in id genus uenis reperiri &longs;o­let. Verum in locis, qui eam continent, &longs;i abundauerint aquis, & ualle&longs;tres aut mol liter deuexi & concaui fuerint, ut riui in eos deduci po&longs;&longs;int, lotores æ&longs;tiuis di ebus primo fo&longs;sam agunt longam & decliuem, ut aquæ permanantes rapidè ferantur. Deinde materiam metallicam fo&longs;&longs;a acta detectam unà cum cute, quæ alta e&longs;t pedes plus minus &longs;ex, & coagmentata con&longs;tat ex mu&longs;co, ex radicib. herbarum, fruticum, arborum, ex terra, utrinque ligonib. latis fodiunt, et in aquas, quæ manant per fo&longs;­&longs;am, deijciunt. Tum arenæ & lapilli nigri, quod graues &longs;int, in fundo fo&longs;&longs;æ re&longs;i­dent: mu&longs;cum et radices, quod leues, aquæ ex fo&longs;&longs;a defluentes rapiunt. Ne uerò &longs;imul rapiant lapillos nigros infimum fo&longs;&longs;æ ce&longs;pitib. & lapidib. ob&longs;truitur: at ip&longs;i lo­tores, quorum pedes teguntur altis peronibus ex corio, non tamen crudo, factis, &longs;tant in fo&longs;&longs;a, & radices arborum fruticum herbarum ligneis furcis &longs;epticornibus ex ea eijciunt: atque lapillos nigros ad caput fo&longs;&longs;æ repellunt. Po&longs;tque &longs;pacio quatuor hebdomadarum in hac re con&longs;ump&longs;erint multum operæ & laboris, i&longs;to mo do tollunt lapillos nigros: arenam cum ip&longs;is mi&longs;tam identidem ex fo&longs;&longs;a batillis ferreis &longs;ublatam huc & illuc in aquis agitant u&longs;que dum arena ex eis defluat & deci­dat in fo&longs;&longs;am, &longs;oli lapilli nigri re&longs;tent: quos omnes collectos rur&longs;us in lacu­&longs;culo &longs;ur&longs;um uer&longs;us batillo ligneo agitatos & conuer&longs;os lauant: ut arena re­liqua ab eis &longs;ecernatur. Po&longs;tea &longs;emper ad eundem laborem redeunt, donec eos materia metallica deficiat, uel riui in fo&longs;&longs;as agendas deduci non po&longs;sint.

Riuus A. Fo&longs;&longs;a B. Ligo C. Ce&longs;pites D. Furca &longs;eptic ornis E. Batillum ferreum F. Lacu&longs;culus G. Alter lacu&longs;culus ei&longs;ubiectus H. Batillum paruum ligneum I.

Lacu&longs;culus aunt i&longs;te ex unius arboris trunco cauatur: cuius pars caua longa e&longs;t pedes v. alta dodrantem, lata digitos VI. Is ut decliuis &longs;it, collocatur, eique&longs;ubijcitur uas, quod abiegnos ramos conuolutos in &longs;e continet, uel alter lacu­&longs;culus, cuius pars caua longa e&longs;t pedes tres, alta & lata pedem: in cuius fundo minuti lapilli, qui &longs;imul cum aqua effluxerunt, re&longs;ident. Quidam in lacu&longs;culi locum &longs;upponunt canalem quadrangulum: in quo &longs;imiliter ligneo batillo paruo, lapil­los &longs;ur&longs;um uer&longs;us agitatos & conuer&longs;os lauant. Lacu&longs;culo &longs;ubijcitur canalis tran&longs;uer&longs;us: qui altera parte uel apertus exonerat in uas aut lacu&longs;culum, uel clau &longs;us & in medio perforatus in &longs;ubiectam fo&longs;&longs;am, quo modo aqua turbine ali­quantum extracto recta in eam decidit. Hæc uerò fo&longs;&longs;a qualis &longs;it, iam dicturus &longs;um.

Lacu&longs;culus A. Batillum ligneum B. Vas C. Canalis D. Batillum ligneum paruum E. Canalis tran&longs;uer&longs;us F. Turbo G. Aqua decidens H. Fo&longs;&longs;a I. Ci&longs;io aduehens mate­riam lauandam K. Ligo &longs;imilis ro&longs;tro anatis, quo fo&longs;&longs;or materiam lapillorum expertem excindit L.

Sin aunt locus aquarum copiam non &longs;uppeditauerit, lotores fo&longs;&longs;am agunt pedes XXX. uel XXXVI. longam: cuius &longs;olum &longs;ternunt eiu&longs;dem longitudinis arborib. inter &longs;e coagmentatis, & tabularum modo planis &longs;upina parte factis. Ad utrunqueetiam fo&longs;&longs;æ latus, & eius caput quatuor arbores collocant, & alias &longs;uper alias imponunt: quæ oens, qua ad cauum conuer&longs;æ &longs;unt, etiam planæ exi&longs;tunt. Sed quia ar bores in laterib. obliquè collocant, fo&longs;&longs;æ &longs;upremum fit quatuor pedes latum, in­fimum duos. Ecanali uerò aqua alte defluit prius in abiegnos ramos conuolu­tos, ut recta & ferè iunctim decidere, &longs;uaque grauitate glebas di&longs;&longs;ipare po&longs;&longs;it: quanque aliqui ramos canali non &longs;ubijciunt, &longs;ed in eius foramen imponunt turbinem: qui, cum canalem omnino non claudat, nec ex eo effluuium pror&longs;us impedit, nec aquam longius &longs;init rapi, &longs;ed recta delabi cogit. Operarius aunt materiam la­uandam ci&longs;io aduehit, & in fo&longs;&longs;am conijcit: lotor in fo&longs;&longs;a ferè &longs;uprema &longs;tans gle bas di&longs;&longs;ipat furca &longs;epticorni, eaque radices arborum, fruticum, herbarum ex ip&longs;a eij­cit: quo modo lapilli nigri &longs;idunt: qui cum multi fuerint collecti, quod plerunquefit po&longs;tque lotor diem in hunc laborem in&longs;ump&longs;erit, tum ad eos ne defluant, are­nam apponit, ac materia rur&longs;us in fo&longs;&longs;am &longs;upremam iniecta idem lauandi mu­nus exequitur. In infima uerò fo&longs;&longs;a &longs;tat adole&longs;cens atque ligone tenui & cu&longs;pi dato in id, quod ibidem &longs;ub&longs;edit, infixo ip&longs;um &longs;ubleuat, ne lapilli aqua rapti deuoluantur: quod fit, cùm id, quod &longs;ub&longs;edit, tam multum fuerit, ut etiam a­biegnos ramos, quibus fo&longs;&longs;æ exitus ob&longs;truitur, contegant.

Canalis A. Abiegni rami conuoluti B. Arbores unius lateris tres: nam quarta, quod fo&longs;&longs;a tam alte materia iam lauata &longs;it completa, uideri non pote&longs;t C. Arbores cipitis D. Ci&longs;ium E. Furca &longs;epticornis F. Ligo G.

Tertia i&longs;tiu&longs;modi materiæ lauandæ ratio &longs;ic &longs;e habet. Canales duo con­&longs;truuntur: quorum uterque longus e&longs;t pedes duodecim, latus & altus &longs;e&longs;qui­pedem. Ad eorum capita locatur lacu&longs;culus, in quem aqua per canaliculum influit: in alterum canalem adole&longs;cens uenam, &longs;i pauper fuerit, multam: &longs;i di­ues, minus multam conijcit: inque eum aquam turbine uel ligno tereti extra­cto immittit: ac ip&longs;am uenam batillo ligneo agitat: quo modo lapilli cum graui materia permi&longs;ti &longs;ub&longs;idunt in canalis fundo, leuem aqua rapit in canalem &longs;ubiectum, per quem influit in aream linteis exten&longs;is contectam: in quibus lapilli minutuli, quos rapuit aqua, &longs;ub&longs;idunt & puri fiunt. In canalem quoque, po&longs;t eius partem &longs;upremam imponit tabellam humilem, ut maiu&longs;culi lapilli ibidem re&longs;ideant. Quàm primum autem canalis materia lauata fuerit reple­tus, claudit os lacu&longs;culi, & in altero canali idem lauandi munus exequitur. Canalis uerò repleti latera malleo ligneo, po&longs;tquam aqua turbine extracto defluxit in lacu&longs;culum ei &longs;ubiectum, percutit, ut id, quod ad ip&longs;a adhæret, de­cidat. Quod autem in ip&longs;o &longs;ub&longs;edit, id batillo ligneo, cui manubrium e&longs;t cur­tum, eijcit: quinetiam in i&longs;tius generis canali recrementa argenti tu&longs;a pilis la uantur, atque &longs;tannum & particulæ panis, ex pyrite conflati, &longs;idunt.

Canales A. Lacu&longs;culus B. Canaliculus C. Lignum teres D. Batillum ligneum E. Malleus ligneus F. Batillum ligneum cui manubrium curtum G. Turbo in canali defixus H. Lacu&longs;culus ei &longs;ubiectus I.

Materia talis in&longs;uper uda lauatur in cribro, cuius fundum e&longs;t ferreis filis contextum: atque hæc quarta lauandi ratio e&longs;t. Cribrum autem in aquam, quam uas in &longs;e continet, immi&longs;&longs;um conqua&longs;&longs;atur: cuius ua&longs;is fundum tam magnum habet foramen, ut tantum aquæ, cum eo, quod cribrum tran&longs;mittit, permi­&longs;tæ, continenter ex ip&longs;o effluere po&longs;&longs;it, quantum influit: id, quod in canali &longs;ub&longs;edit, adole&longs;cens uel ferreo ra&longs;tro tridenti eruit, uel rutro ligneo uerrit: quo modo aqua magnam tam arenæ, quam limi partem rapit: lapilli nigri uel metallorum ramenta re&longs;ident in canali: quæ po&longs;tea in canali deuexo lauantur.

Cribrum A. Vas B. Aqua ex eius fundo effluens C. Canalis D. Ra&longs;trum tridens E. Rutrum ligneum F.

Hæ ueteres materiæ, quæ nigros lapillos in &longs;e continet, lauandæ rationes &longs;unt: &longs;equuntur duæ nouæ. Si lapilli nigri, cum terra uel arena commi&longs;ti, in de­uexa montis uel collis parte reperiuntur, aut in campi planicie, quæ uel riuis caret, uel in quam riuus deduci non pote&longs;t, i&longs;ta lauandi ratione metallici nu per uti cœperunt etiam hybernis men&longs;ibus: cap&longs;a patens ex a&longs;&longs;eribus confi­citur longa circiter pedes &longs;ex: lata tres: alta duos & palmum: in cuius parte po&longs;teriore intus ad altitudinem pedis unius & &longs;emi&longs;&longs;is infigitur lamina fer­rea longa & lata pedes tres, ac foraminum, per quæ lapilli, maiores quam erui &longs;emina, penetrare & decidere po&longs;&longs;int, pleni&longs;&longs;ima. Cap&longs;æ autem &longs;ubijcitur ca nalis, ex una arbore cauatus, longus circiter pedes quatuor & uiginti, altus & latus dodrantem: quem plerunque tres tabellæ, in eum impo&longs;itæ, interual­lis di&longs;tinguunt: quarum alia altior e&longs;t: &longs;ed turbidas ex ip&longs;o defluentes, rur&longs;us excipit lacus. At materia metallica interdum &longs;ub terræ cute altius reperiri non &longs;olet, interdum uerò tam alte, ut & cuniculos agere & puteos fodere nece&longs;&longs;e &longs;it: ea ci&longs;ijs ad cap&longs;am aduehitur: cùm iam lauaturi &longs;unt, canaliculum collo­cant: per quem tantum aquæ, quantum ad loturam &longs;atis e&longs;t, in laminam fer­ream influit: in quam mox adole&longs;cens materiam metallicam batillo ferreo conijcit: ac ma&longs;&longs;ulas eodem huc & illuc agitans di&longs;&longs;ipat: tum aqua & arena per laminæ foramina penetrantes decidunt in cap&longs;am. Quod uerò cra&longs;&longs;um e&longs;t, in lamina re&longs;tat: id eodem batillo in ci&longs;ium inijcit. Interea alter adole&longs;cens minor natu arenam &longs;ub lamina rutro ligneo, ferè tam lato quàm cap&longs;a e&longs;t, cre­bro trudit, & in &longs;upremam cap&longs;am pellit: quod leue e&longs;t aqua defert in &longs;ubie­ctum canalem: quanquam paucos etiam lapillos nigros: hunc laborem ado­le&longs;centes continenter &longs;u&longs;tinent, quoad quatuor ci&longs;ia, uel, &longs;i materia diues la­pillorum nigrorum fuerit, tria rebus cra&longs;&longs;is & inanibus repleuerint: quæ de­uehunt & proijciunt: tum præ&longs;es laboris a&longs;&longs;ere, in quo ante laminam &longs;ito a­dole&longs;cens &longs;tabat, &longs;ublato arenam cum lapillis permi&longs;tam crebro &longs;ur&longs;um & deor&longs;um rutro trudit, & eodem arenam, quæ, quod leuior &longs;it quàm lapilli, &longs;uperiorem locum tenet, de eis detrahit ut appareant: quos rutro in priorem cap&longs;æ partem tractos batillo euertit, ut etiam tunc, quod leue e&longs;t, defluere po&longs;&longs;it. Mox omnes coaceruatos ex cap&longs;a eijcit & aufert. Hæc dum præ&longs;es agit, alter adole&longs;cens interea arenam cum lapillis nigris mi&longs;tam, quæ ex cap&longs;a defluens in canali re&longs;edit, rutro ferreo agitat, & retro ad &longs;upremam canalis partem trudit: quæ, quod plurimos lapillos nigros in &longs;e contineat, rur&longs;us in laminam coniecta lauatur: at ea quæ in infima canalis parte re&longs;edit, &longs;epara tim eiecta cumulatur, & in canali deuexo lauatur: quæ uerò in lacu, in area linteis exten&longs;is contecta. Omnis hic labor fructuo&longs;us æ&longs;tiuis diebus &longs;æpius, nempe decies aut undecies iteratur. Sed lapilli nigri, quos præ&longs;es ex cap&longs;a eijcit, deinde in cribro angu&longs;to auantur, po&longs;tremò in lacu&longs;culo, ubi tandem omnit arena ab eis &longs;eparatur. Quinetiam omnibus his rationibus materiæ mi&longs;tæ cum ramentis aliorum metallorum, &longs;iue ea fuerint à uenis & fibris ab repta, &longs;iue in uenis dilatatis ad riuos & fluuios orta, lauari po&longs;&longs;unt.

Cap&longs;a A. Lamina B. Canalis C. Tabellæ D. Lacus E. Canaliculus F. Batillum G. Ra&longs;trum H.

Hac etiam recentior & utilior e&longs;t &longs;exta talis materiæ lauandæ ratio: duæ conficiuntur cap&longs;æ: in quarum utranque aqua per canaliculum influit, è canali tran&longs;uer&longs;o, in quem fi&longs;tula uel canaliculus eam deferens exonerat, deducta: materiæ batillis ferreis à duobus adole&longs;centibus agitatæ & concu&longs;&longs;æ pars, quæ per ferreas laminas foraminum plenas uel ferreos cancellos penetrans de­eidit, ex cap&longs;a in obliquis canalibus defluit in alterum canalem tran&longs;uer&longs;um, & ex eo in aream longam pedes &longs;eptem, latam duos & dimidium: in qua ru tro ligneo à præ&longs;ide rur&longs;us agitatur, ut pura fiat: id autem, quod cum aqua de­lap&longs;um in &longs;ubiecto canali tran&longs;uer&longs;o, uel in recto, qui ip&longs;um excipit, &longs;ub&longs;edit, tertius adole&longs;cens ra&longs;tro bidenti radit: quo modo lapilli &longs;idunt, arenam ina­nem aqua rapit in riuum. Vtilior uerò hæc lauandi ratio e&longs;t: nam quatuor homines munus in duabus cap&longs;is lauandi exequi po&longs;&longs;unt, eùm proxima ge minata &longs;ex requirat: duos enim adole&longs;centes, qui materiam lauandam in lami­nas inijciant, & batillis ferreis agitent: duos item, qui arenam cum lapillis ni gris mi&longs;tam &longs;ub lamina rutris ligneis crebro trudant, & in &longs;upremam cap&longs;æ partem pellant: duos præ&longs;ides, qui lapillos nigros eo, quo dixi, modo pu­ros faciant. Verùm laminæ foraminum plenæ loco nunc in cap&longs;is infigunt cancellos, qui ex ferreis filis tam cra&longs;&longs;is, quàm &longs;ecalis calamus e&longs;t, con&longs;tant: ne uerò depre&longs;&longs;i pondere &longs;inuo&longs;i fiant, eos tria bacilla ferrea, quæ ip&longs;is tran&longs; uer&longs;a &longs;ub&longs;ternuntur, &longs;u&longs;tinent: ne batillis ferreis, quibus agitatur materia la uanda, atterantur, eis quinque uel &longs;ex bacilla ferrea &longs;uperimponuntur recta, & ad cap&longs;am affiguntur, ut batilla potius ea quàm cancellos atterant: qui ea de cau&longs;a diutius quàm laminæ durant: ip&longs;i certe integri manent, atque etiam in bacillorum attritorum locum alia facile reponi po&longs;&longs;unt.

Canaliculus A. Canalis tran&longs;uer&longs;us B. Alij duo canaliculi C. Cap&longs;æ D. Lamina E. Cancelli F. Batilla G. Alter canalis tran&longs;uer&longs;us H. Area I. Rutrum ligneum K. Tertius canalis tran&longs;uer&longs;us L. Canalis rectus M. Ra&longs;trum tridens N.

Septima lauandi ratione lotores utuntur, cùm mons eo loco, quo in &longs;e continet lapillos nigros, uel auri aliorumúe metallorum ramenta, riuo caret. Tunc enim lotores, in decliui, quæ ei &longs;ubijcitur, parte fo&longs;&longs;as &longs;æpius plures quàm quinquaginta agunt, uel totidem lacus faciunt, longos pedes &longs;ex, latos tres, altos dodrantem: quorum alius ab alio non ita longo interuallo di&longs;tet: itaquehis temporibus, quibus torrens ex magnis & diuturnis imbribus ortus fer­tur per montem, lotorum alij in &longs;ylua materiam metallicam ligonibus latis fodiunt & in torrentem trahunt: alij torrentem in fo&longs;&longs;as uellacus deriuant: alij radices arborum, fruticum, herbarum ex fo&longs;&longs;is uel lacubus, ligneis furcis &longs;epticornibus eijciunt. Po&longs;t quam uerò torrens delap&longs;us e&longs;t, lapillos nigros, uel metallorum ramenta, quæ in fo&longs;&longs;is aut lacubus impura re&longs;ederunt, batil lo exemptos faciunt puros.

Lacus A. Torrens B. Furca&longs;epticornis C. Batillum D.

Octaua ratio proximæ non multum di&longs;&longs;imilis, etiam in regionibus, quas Lu&longs;itani in &longs;ua pote&longs;tate & ditione tenent, e&longs;t u&longs;itata. In montium charadris & deuexis atque concauis locis ex ordine plures fo&longs;&longs;as profundas agunt: in quas aquæ uel ex niuibus &longs;olis calore liquefactis & delap&longs;is, uel ex imbri­bus collectæ &longs;imul cum terris & arenis rapiunt, apud alios lapillos nigros, apud Lu&longs;itanos auri ramenta à uenis fibrisque re&longs;oluta: quæ quàmprimum a­quæ torrentis omnes defluxerint, lotores ex fo&longs;&longs;is eijciunt batillis ferreis, & lauant in area trita.

Montis charadri A. Fo&longs;&longs;æ B. Torrens C. Area Lu&longs;itanorum D.

At Poloni in canali longo pedes decem, lato tres: alto unum & quadran tem, lauant impuram plumbi nigri uenam dilatatam: etenim cum terra ferè lutea e&longs;t permi&longs;ta, quam argilla tegit uda & areno&longs;a. Itaque ea prius, uena po­&longs;terius effoditur, quam ad riuum uel flumen aduectam, & in canalem, in quem aqua canaliculo immittitur, coniectam lotor inferiori canalis parti in&longs;i&longs;tens eruit rutro angu&longs;to & ferme cu&longs;pidato: cuius ligneum manubrium ad pe­des decem longum e&longs;t: quo modo aqua terram rapit in riuum uel flumen, ga­lena in canali &longs;ub&longs;idit: eam denuo &longs;emel aut bis eodem modo lauatam facit puram: deinde &longs;ole &longs;iccatam in æneum cribrum inijcit: atque minutulam, quam tran&longs;mittit, à maiu&longs;cula &longs;eparat: quarum hæc in crate, illa in fornace ex coquitur.

Canalis A. Canaliculus B. Rutrum C. Cribrum D.

Atque tot &longs;unt i&longs;tius generis lauandi rationes: torrendi uerò una poti&longs;&longs;i­mum u&longs;itata, duæ cremandi: lapilli nigri ignis ardore torrentur: & quidem in fornace &longs;imillima furno. Torrentur autem &longs;i cæruleus color ip&longs;is in&longs;ede­rit: uel pyrites, & lapis ex quo ferrum conficitur, cum eis fuerint permi&longs;ti. Ete nim cærulei non to&longs;ti plumbum con&longs;umunt: pyrites & alter lapis ni&longs;i in i&longs;ti­u&longs;modi fornace in fumum euane&longs;cant, plumbum candidum, ex lapillis ni­gris confectum, maculo&longs;um fit. Lapilli uerò inijciuntur uel in po&longs;teriorem fornacis partem, uel in alterum eius latus: illo modo ligna ponuntur ante eos, hoc prope: &longs;ic tamen ut neque titiones neque carbones in ip&longs;os lapillos incidant, aut eos attingant. Accen&longs;a ligna gubernantur rutabulo, quod ligneum e&longs;t: lapilli modò agitantur ra&longs;tro bidenti, modò rur&longs;us æquantur rutro: quorum utrunque ferreum e&longs;t. Minutuli autem lapilli minus quàm mediocres: atque hi rur&longs;us minus quàm maiu&longs;culi torreri debent. Quoniam uerò, dum &longs;ic torren­tur lapilli, non raro quæ dam materia confluit, lapilli to&longs;ti iterum in canali de­uexo lauandi &longs;unt. Eo enim modo materia quæ confluxit impetu aquæ de­fertur in canalem tran&longs;uer&longs;um: ubi collecta molitur: ac rur&longs;us in eiu&longs;dem canalis area lauatur: qua ratione id quod metallicum e&longs;t ab eo, quod caret metallo, &longs;eparatur.

Fornax A. Eius os B. Rutabulum C. Ra&longs;trum bideus D. Rutrum E.

At panes ex pyrite uel cadmia uel alijs lapidibus æro&longs;is conflati creman­tur in foueis quadrangulis & ex priore, ut &longs;uperiore, parte patentibus atqueapertis: quæ foueæ plerunque longæ &longs;unt pedes duodecim, latæ, octo: altæ, tres. Sed panes ex pyrite conflati ferè bis cremantur: ex cadmia, &longs;emel: atquehi prius in limum, aceto madefactum, inuoluuntur, ne ignis eos unà cum bi tumine, uel &longs;ulfure, uel auripigmento, uel &longs;andaraca, nimis con&longs;umat: illi pri mò lento igni, deinde acri cremantur. In utro&longs;que uerò integra nocte &longs;equenti immittitur aqua, ut, &longs;i in eis in&longs;it alumen, aut atramentum &longs;utorium, aut hali nitrum metallis nociturum, quanquam raro nocere &longs;olet, id eluat: & ip&longs;os faciat molles. Reliqui uerò &longs;ucci concreti ferè omnes, cum i&longs;tiu&longs;modi panes uel uenæ excoquuntur, metallis nocent. Panes autem cremandi lignis, cra­tis figura collocatis, imponuntur: atque ea lignorum &longs;trues incenditur.

Foneæ A. Ligna B. Panes C. Canalis D.

Sed panes ex lapide fi&longs;&longs;ili æro&longs;o excocto confecti, primo proijciuntur in terram ut di&longs;rumpantur, deinde fa&longs;cibus uirgultorum &longs;ubiectis imponun­tur fornacibus: tum his accen&longs;is cremantur plerunque &longs;epties, raro nouies: quod dum fit, &longs;i fuerint bitumino&longs;i, tunc etiam bitumen ardet & redolet. Hæ for­naces &longs;tructuram habent &longs;imilem &longs;tructuræ fornacum, in quibus uenæ ex­coquuntur, ni&longs;i quod ex priore parte pateant: altæ uerò &longs;unt pedes &longs;ex: la­tæ, quatuor: quod genus fornaces tres uni, in qua conflantur panes, &longs;uffici­unt. Primo autem in prima fornace cremantur: deinde cùm refrigerati fue­rint, translati in &longs;ecundam rur&longs;us cremantur: tum deportantur in tertiam: po &longs;tea reportantur in primam: con&longs;eruaturque is ordo u&longs;que dum &longs;epties uel no uies crementur.

Panes A. Fa&longs;ces uirgultorum B. Foruaces C.

De re Metallica Libri VIII. FINIS.

GEORGII AGRICO LAE DE RE METALLICA LIBER NONVS.

Scripsi de diuer&longs;o uenarum præparandarum opificio, nunc &longs;eribam de uaria earundem excoquen darum ratione. Quanquam enim qui uenas urunt, & torrent & cremant, aliquid detrahunt de his, quæ cum metallis mi&longs;ta uel compo&longs;ita e&longs;&longs;e &longs;olent: mul­tum, qui tundunt pilis: plurimum, qui lauant, cri­brant, di&longs;cernunt, omne tamen id quod metallorum &longs;peciem ab oculis remouet, ac efficit informe quid dam & rude adimere non po&longs;&longs;unt: quocirca nece&longs;&longs;a rio inuenta e&longs;t excoctio, qua terræ, &longs;ucci concreti, lapides &longs;ic &longs;eparantur à me tallis, ut &longs;uus cuique color in&longs;ideat, ut purum fiat, ut multis in rebus homini ma gno u&longs;ui &longs;it. Cùm autem excoctio &longs;it eorum, quæ, anteaquam uenæ exco­querentur, cum metallis erant permi&longs;ta, &longs;ecretio, quodque metallum igni quo­dammodo perficitur. Verùm quia uenæ metallicæ multum inter &longs;e differunt, primò metallis, quæ in &longs;e continent: deinde cuiu&longs;que metalli copia uel ino­pia, quæ eis e&longs;t: tum hacre, quod aliæ cito igni lique&longs;cant, aliæ tarde, earum excoquendarum plures rationes &longs;unt: quarum una ut excoctores exij&longs;dem uenis plus metalli quàm alia conficerent, eos a&longs;&longs;iduos rerum u&longs;us docuit. Et&longs;i uerò pluribus interdum excoquendi rationibus ex ij&longs;dem uenis par metal­li pondus conflare po&longs;&longs;unt, tamen maiori &longs;umptu opus e&longs;t ad unam quàm ad aliam. Atque uenæ quidem uel in fornace uel extra excoquuntur. Si in for nace, aut eius ore ad tempus clau&longs;o, aut &longs;emper patente: &longs;i extra fornacem, uel in ollis, uel in canalibus. Sed ut res fiat dilucidior, &longs;ingula per&longs;equar exor&longs;us à domicilio & fornacibus. Murus, qui &longs;ecundus futurus e&longs;t, latere uel &longs;axo ducatur cra&longs;&longs;us pedes duos & totidem palmos, ut ad onus ferendum &longs;it ido neus: altus pedes quindecim: longus pro numero fornacum extruendarum: quarum in uno domicilio e&longs;&longs;e &longs;olent plerunque &longs;ex, raro plures, &longs;æpius minus multæ. Earum uerò tres parietes, po&longs;teriorem dico, qui e&longs;t ad murum, & u­triu&longs;que lateris, e&longs;&longs;e factos ex natiuis lapidib. &longs;atius e&longs;t quàm ex coctis. Nam lateres cum excoctor, uel qui &longs;uccedit uicarius eius muneri, decutit cadmias, quæ interea, dum excoquerentur uenæ, ad parietes adhæ&longs;erunt, cito faciunt uitium & franguntur. At natiui quidam lapides iniurijs ignium re&longs;i&longs;tunt, & ad longum tempus durant: maxime uerò hi ip&longs;i qui molles &longs;unt & fibra­rum expertes: contra duri & quibus multæ &longs;unt fibræ, igni di&longs;&longs;iliunt & di&longs;&longs;i pantur: qua de cau&longs;a fornaces, ex eis factæ, facile ab ignibus labefactantur, & cùm decutiuntur cadmiæ, confringuntur. Prior autem paries conficiatur ex coctis lapidibus, & inferiore parte habeat os latum palmos tres, altum &longs;e&longs;­quipedem, cùm iam focus fuerit paratus. Po&longs;teriori uerò parieti &longs;it foramen &longs;ur&longs;um uer&longs;us ad cubiti altitudinem, anteaquam focus fuerit præparatus: id longum &longs;it tres palmos: in quod & foramen muri, longum pedem, nam ter­gum muri fornicem habeat, imponatur fi&longs;tula ferrea uel ænea, in qua nares follium collocentur: &longs;ed totus paries prior ideo non &longs;it altior quinque pedi­bus, ut in fornacem commode uena conijci po&longs;&longs;it unà cum his, quibus magi­&longs;tro ad eam excoquendam opus e&longs;t: at utriu&longs;que lateris paries altus exi&longs;tat pe des &longs;ex, po&longs;terior &longs;eptem, cra&longs;&longs;us palmos tres: quæque fornacum intus lata &longs;it quinque palmos, longa &longs;ex & digitum. Latitudinem autem nunc metimur in teruallo, quod e&longs;t inter utriu&longs;que lateris parietes interiectum: longitudinem eo, quod e&longs;t inter priorem parietem & po&longs;teriorem. Suprema uerò cuiu&longs;quefornacis pars aliquanto plus &longs;e dilatet. Sint etiam muro aliquot o&longs;tia: &longs;i &longs;ex fuerint fornaces, duo: unum inter &longs;ecundam et tertiam fornacem, alterum in ter quartam & quintam: ea laca &longs;int cubitum, alta pedes &longs;ex: ut excoctores eis egredientes & regredientes offen&longs;iunculam non accipiant. Quinetiam ad dextrum latus primæ fornacis o&longs;tium e&longs;&longs;e nece&longs;&longs;e e&longs;t, &longs;imiliter ad &longs;ini&longs;trum ultimæ, &longs;i murus longius fuerit nec ne fuerit ductus. Longius uerò tum duci­tur, cum officina &longs;ecundarum fornacum, aut aliud ædificium cum hac prima­rum fornacum officina coniungitur, &longs;olumque pariete &longs;eparatur. Excoctor au­tem & qui in prima fornace munus perficit, & qui in ultima, contemplatu­rus folles, aliudúe facturus, ad finem muri egreditur &longs;uo o&longs;tio: qui&longs;que uerò alius &longs;ibi cum altero communi: uerùm fornaces iccirco inter &longs;e di&longs;tant pedi­bus &longs;ex, ut excoctores, eorumque mini&longs;tri uim caloris facilius &longs;u&longs;tinere po&longs;­&longs;int. Quoniam uerò quæque interius e&longs;t lata quinque palmos, alia ab alia di&longs;tat pedibus &longs;ex, primæ fornacis dextro lateri e&longs;t &longs;pacium quatuor pedum & tri um palmorum, atque tantundem &longs;ini&longs;tro ultimæ, &longs;i &longs;ex fuerint fornaces in una officina, nece&longs;&longs;e e&longs;t ut murus longus &longs;it pedes duos & quinquaginta: nam interior tot fornacum latitudo efficit pedes &longs;eptem & &longs;emi&longs;&longs;em: interualla, quæ &longs;unt ab unius fornacis caua parte ad alterius fornacis partem cauam, pe­des triginta: &longs;pacium alterius lateris primæ & ultimæ fornacis pedes nouem, & palmos duos, cra&longs;&longs;itudo duorum murorum tran&longs;uer&longs;orum pedes quinque: quarum men&longs;urarum &longs;umma efficit pedes duos & quinquaginta. Tum ex­tra unam quanque fornacum &longs;it fouea quæ repleta puluere, de quo po&longs;tea di­cturus &longs;um, fi&longs;tucatione &longs;pi&longs;&longs;etur: atque eo modo fiat catinus, qui metallum ex fornace defluens excipiat.

Fornaces A. Catini B.

Sub quoque autem catino & foco fornacis ad altitudinem cubiti &longs;it tran&longs;­u er&longs;um & latens humoris receptaculum, longum pedes tres, latum palmos tres, altum cubitum, ex &longs;axis uel lateribus factum, &longs;axis tantum tectum: quod ni e&longs;&longs;et atque ita &longs;e haberet, uis ignium humorem ex terra eliceret, tam ad focum cuiu&longs;que &longs;ornacis quàm ad catinum, eosque madidos inflaret: inflati uitium fa­cerent, & metallum partim ab&longs;orberent, partim mi&longs;ceretur cum recremen­tis: quo modo conflatura magnum damnum contraheret: ex unoquoque præ­terea humoris receptaculo canalis &longs;tructilis æquè ac ip&longs;um altus, &longs;ed latus digitos &longs;ex, per murum, ad quem e&longs;t fornax extructa, ad alterum eius latus, &longs;iue prius &longs;iue po&longs;terius penetret & a&longs;cendat, qua patens halitum, in quem humor e&longs;t conuer&longs;us, expiret de tubo uel fi&longs;tula ænea aut ferrea: quæ ratio receptaculi conficiendi canalisque, longe optima e&longs;t: alijs quidem e&longs;t canalis priori &longs;imilis: humoris uerò receptaculum di&longs;&longs;imile: nam tran&longs;uer&longs;um &longs;ub ca tino non latet, &longs;ed rectum, atque longum e&longs;t pedes duos & palmum: latum pedem & palmos tres, altum pedem & palmum: quæ ratio receptaculi con ficiendi &longs;ic à nobis non improbatur, ut eorum qui receptaculum uacans ca­nali &longs;truunt: hoc uerò iccirco improbatur, quod ab ip&longs;o foramen non pate at ad aerem, per quod halitus &longs;olutè & liberè penetrent.

Fornaces A. Catinus B. O&longs;tium C. Latens humoris receptaculum D. Saxum quo tegitur E. Canalis &longs;tructilis F. Saxum quo tegitur G. Tubus halitum expirans H.

Atergo autem &longs;ecundi muri ad pedes quindecim ducatur primus murus altus pedes tredecim. In utroque collocentur trabes latæ & cra&longs;&longs;æ pedem, lon­gæ pedes decem & nouem atque palmum. Hæ inter &longs;e di&longs;tent tribus pedibus. Cùm autem &longs;ecundus murus duobus pedibus altior &longs;it primo, in eius tergo facienda &longs;unt caua, alta pedes duos, lata pedem, longa pedem & palmum: in quibus cauis, qua&longs;i in quibu&longs;dam formis, altera trabium capita locentur: at in eiu&longs;modi capitum formis in dudantur capita totidem tignorum &longs;tatuto­rum: quæ alta &longs;int pedes quatuor & uiginti, lata & cra&longs;&longs;a palmos tres: ex quo­rum capitibus &longs;uperioribus rur&longs;us totidem tigna pertineant ad capita tigno­rum, quæ muro primo &longs;uperpo&longs;ita &longs;unt. Horum autem &longs;uperiora capita in formis tignorum &longs;tatutorum, inferiora in formis trabium muro primo &longs;u­perpo&longs;itarum includantur: atque hæc tigna &longs;u&longs;tineant tectum, quod è tegulis coctilibus con&longs;tet. Singula etiam id genus tigna &longs;ingulis tignis fulciantur: &longs;ingulis tran&longs;uer&longs;arijs coniungantur cum &longs;tatutis: ad quæ &longs;tatuta, quà &longs;unt fornaces, affigantur a&longs;&longs;erculi crebri cra&longs;&longs;i circiter digitos duos, lati palmum: quibus & cratibus, inter tigna interpo&longs;itis lutum illinatur, ut & tignis & cra­tibus ab incendio non &longs;it periculum. Atque hoc &longs;ane modo &longs;e habeat po&longs;teri or officinæ pars: quæ in &longs;e continet folles, eorum &longs;edilia, machinam, quæ fol les comprimit, organum, quod eo&longs;dem diducit: de quibus omnibus paulo po&longs;t dicam.

A fronte uerò fornacum ducatur tertius murus longus, itemque quartus: uterque &longs;it pedes nouem altus: æque uerò longus & cra&longs;&longs;us ac alij duo: &longs;ed quartus di&longs;tet à tertio pedes nouem, tertius à &longs;ecundo pedibus uno & uigin­ti atque &longs;emipede: à quo &longs;ecundo ad pedes duodecim tigna quatuor &longs;axis &longs;ub­&longs;tratis erigantur, alta pedes &longs;eptem & dimidium, lata & cra&longs;&longs;a cubitum: quo rum capita includantur in formis immi&longs;&longs;æ trabis, latæ cubitum, cra&longs;&longs;æ pedem: quæ duobus pedibus & totidem palmis longior &longs;it &longs;pacio, quod e&longs;t inter &longs;e­cundum & quintum murum tran&longs;uer&longs;um, ut eius capita muris tran&longs;uer&longs;is &longs;u­perponi po&longs;&longs;int. Quòd &longs;i una trabs tam longa in promptu non fuerit, in eius locum &longs;ub&longs;tituantur duæ: quia uerò ea longitudo e&longs;t, & tigna &longs;tatuta paribus di&longs;tinguenda &longs;unt interuallis, nece&longs;&longs;e e&longs;t ut aliud ab alio & extimum utrunqueà muro tran&longs;uer&longs;o ab&longs;it pedes nouem, palmum unum, digitos duos, & duas digi ti quintas. In hac trabe longa & muro tertio ac quarto collocentur trabes du­odecim longæ pedes quatuor & uiginti, latæ pedem, cra&longs;&longs;æ palmos tres: quæ inter &longs;e di&longs;tent pedibus tribus, palmo uno, digitis duobus: in quarum for­mis, quà locatæ &longs;unt in trabe longa, includantur capita totidem tignorum ob liquè erectorum in aduer&longs;a illa, quæ recta &longs;uper &longs;ecundum murum &longs;tatuta &longs;unt. Attamen obliquorum capita &longs;tatutorum capita non attingant, &longs;ed ab eis pedes duos ab&longs;int, ut per eam partem camini patentem fornaces fumum emittant. Ne uerò obliqua incidant in recta partim caueatur bacillis ferreis, quæ ex &longs;ingulis ad &longs;ingula eis oppo&longs;ita pertineant: partim tignis, quanquam raris, quæ item à nonnullis obliquis ad recta, quæ ex eorum regione &longs;unt, pertingant, & ip&longs;is dent &longs;tabilitatem: quibus et obliquis, quà &longs;pectant tigna recta, tum affigantur crebri a&longs;&longs;erculi, cra&longs;&longs;i circiter digitos duos, lati palmum, ac inter &longs;e di&longs;tantes palmum, tum lutum illinatur, ne concipiant ignem. At in trabium &longs;u pradictarum formis, quà quarto muro &longs;uperpo&longs;itæ &longs;unt, includantur inferiora capita totidem tignorum obliquè erectorum in priora obliqua: cum quorum capiti­bus &longs;ic committantur et copulentur, ut ex eis dilabi non po&longs;&longs;int: quinetiam firmen tur &longs;ub&longs;tructionibus, quæ fiant ex tignis tran&longs;uer&longs;is & obliquis. Atque tigna illa etiam &longs;u&longs;tineant tectum. Hoc modo &longs;e habeat prior officinæ pars, in tres rur&longs;us partes di&longs;tributa: quarum prima, lata pedes duodecim, e&longs;t &longs;ub cami­no, qui con&longs;tat ex duobus parietibus, recto & obliquo: altera, totidem pe­des lata, recipit uenam excoquendam, additamenta, carbones, aliaque quibus opus e&longs;t excoctoribus: tertia lata pedes nouem, continet duo conclauia pa ribus interuallis di&longs;tincta, in quorum altero e&longs;t fornacula, in altero conclu­ditur metallum in &longs;ecundis fornacib. excoquendum. Itaque nece&longs;&longs;e e&longs;t huic officinæ e&longs;&longs;e præter quatuor muros longos &longs;eptem, qui inter illos &longs;int, tran&longs;uer&longs;os: quorum primus à &longs;uperiore capite primi muri longi perducatur ad &longs;uperi­us caput &longs;ecundi muri longi: &longs;ecundus ab hoc capite procedat ad caput ter tij muri longi: tertius rur&longs;us ab hoc capite tran&longs;iens per medium &longs;pacium per­ueniat ad caput quarti muri longi. Quartus uerò ex inferiore capite primi muri longi ducatur ad inferius caput &longs;ecun di muri longi: quintus ex hoc ca pite ad caput tertij muri longi pertineat: &longs;extus rur&longs;us ab hoc capite tendat ad caput quarti muri longi: at &longs;eptimus &longs;pacium, quod e&longs;t inter tertium & quartum murum longum, in duas partes diducat.

Muri longi quatuor: Primus A. Secundus B. Tertius C. Quartus D. Muri tran&longs;uer&longs;i &longs;eptem: Primus E. Secundus F. Tertius G. Quartus H. Quintus I. Sextus K. Septimus &longs;iue medius L.

Sed redeo ad po&longs;teriorem domicilij partem, in qua, ut dixi, &longs;unt folles, eo­rum &longs;edilia, machina quæ folles comprimit, organum quod eo&longs;dem didu­cit. Qui&longs;que autem follis ex corpore & capite con&longs;tat: corpus uerò compo­&longs;itum e&longs;t ex duobus tabulatis, duobus arcubus, duobus corijs: &longs;ed &longs;uperi­us tabulatum cra&longs;&longs;um e&longs;t palmum, longum quinque pedes & tres palmos, la tum po&longs;teriore parte, ubi utrunque eius latus parum arcuatur, pedes duos & dimidium: priore, ex qua caput attingit, cubitum. Etenim totum follis cor­pus caput uer&longs;us angu&longs;tatur: quod autem nunc tabulatum appellamus, con &longs;tat ex duabus tabulis abiegnis coagmentatis et conglutinatis, atque ex dua­bus tabellis tiliaceis, quæ tabularum latera cingunt, & latæ &longs;unt po&longs;teriore parte digitos &longs;eptem, priore, ex qua caput follis attingunt, &longs;e&longs;quidigitum: quæ tabellæ cum tabulis iccirco conglutinantur, ut eis ferrei claui, in corium & ip&longs;as adacti, minus noceant. Attamen quidam nullis tabellis cingunt ta­bulas, &longs;ed his &longs;olis, & quidem admodum era&longs;&longs;is utuntur. Superius illud ta­bulatum habet foramen & caudam. Foramen abe&longs;t ab ea parte, ex qua tabu latum attingit caput follis, pedem & tres palmos. E&longs;t uerò in medio tabula­ti longum digitos &longs;ex, latum quatuor: at eius operculum longum & latum e&longs;t palmos duos & digitum, cra&longs;&longs;um digitos tres, ex cuius po&longs;teriore parte ideo particula &longs;uperius exci&longs;a e&longs;t, ut manu teneri queat: item ex priore & la teribus &longs;uperius, ut in tabellis latis palmum, cra&longs;&longs;is digitos tres &longs;imili modo exei&longs;is, &longs;ed inferius, uer&longs;ari po&longs;&longs;it. Nam operculum obductum claudit fora­men, reductum aperit: uerùm excoctor foramen tunc paululum, ut flatus per ip&longs;um exeat ex folle, aperit cùm in metu e&longs;t propter corium, quod di&longs;rum pi &longs;olet ubi &longs;ollis uehementius & crebrius fuerit inflatus: claudit uerò idem cum corio rupto flatus di&longs;&longs;ipatur: ueruntamen alij &longs;uperius tabulatum bis, terúe perforant: in quibus foraminibus rotundis, quæ ip&longs;i loco quadrangu liforaminis &longs;unt: turbines includunt, eosque, cùm res po&longs;tulauerit, rur&longs;us ex­trahunt. Sed cauda lignum e&longs;t longum palmos &longs;eptem, uel etiam longius, ut extare po&longs;&longs;it: cuius dimidia pars lata palmos duos & cra&longs;&longs;a palmum cum ultima huius tabulati parte conglutinatur & ad eam affigitur clauis ligneis, glutino oblitis: dimidia è tabulato extat & eminet teres atque cra&longs;&longs;a digitos &longs;eptem. Cum cauda præterea et tabulato conglutinatur tabula longa pedes duos, lata totidem palmos, cra&longs;&longs;a palmum: quinetiam cum eiu&longs;dem tabula­ti parte inferiore conglutinatur altera tabula etiam longa pedes duos: quæ di&longs;tat ab ultima tabulati parte tribus palmis: atque hæ duæ tabulæ propterea cum tabulato conglutinantur, & ad ip&longs;um clauis ligneis glutino oblitis affi guntur, ut uini diducendi & comprimendi &longs;u&longs;tinere po&longs;&longs;it. Inferius autem ta­bulatum æquè ac &longs;uperius conglutinatum e&longs;t ex duabus tabulis abiegnis, & duabus tabellis tiliaceis: æquè etiam latum & cra&longs;&longs;um e&longs;t, &longs;ed longius cubi­to: etenim capitis pars e&longs;t, ut paulo po&longs;t dicam. Habet hoc inferius tabulatum foramen &longs;piritale & annulum ferreum: foramen abe&longs;t ab ultima eius parte circiter cubitum. E&longs;t uerò in medio latitudinis eiu&longs;dem tabulati, longum pedem & latum tres palmos: quod æqualiter diuidit columella: quæ pars e&longs;t tabulati ex ip&longs;o non exci&longs;a, &longs;imiliter longa palmum, &longs;ed lata tertiam digiti par­tem. At foraminis operculum longum e&longs;t pedem & digitos tres, latum palmos tres & totidem digitos. Con&longs;tat aunt ex tabella &longs;ubtili & pelle caprina eam tegente: cu ius pars pilo&longs;a &longs;pectat terram, ad &longs;uperiorem huius tabellæ partem minutis clauis ferreis e&longs;t affixa pars corij duplicati & lati palmum, tam longi quàm lata e&longs;t ta bella. Altera uerò corij pars, quæ po&longs;t tabellam e&longs;t, æquè ac tabulatum bis e&longs;t perforata: quæ duo foramina di&longs;tant inter &longs;e digitis &longs;eptem: per ea penetrans lorum extra inferiorem tabulati partem connectitur: &longs;icque tabella cum &longs;upe riore tabulati parte copulata, de eo non decidit: atque hoc modo &longs;e habet o­perculum & foramen &longs;piritale. Quod cùm follis diducitur, aperiri &longs;olet, cùm comprimitur, claudi. Verùm annulus ferreus, paululum compre&longs;&longs;us, longus e&longs;t palmos duos, latus palmum: qui po&longs;t foramen &longs;piritale circiter &longs;pacium pedaneum ad inferiorem tabulati partem fibula ferrea affigitur. Di&longs;tat uerò à po&longs;teriore follis parte ad palmos tres: in annulum i&longs;tum per tran&longs;uer&longs;am ta bulam, quæ follium &longs;edilis pars e&longs;t, penetrantem pe&longs;&longs;ulus ligneus adigitur, ut inferius follis tabulatum permaneat immobile: quanque &longs;unt qui annulo reie­cto duabus cochleis ferreis, qua&longs;i clauis quibu&longs;dam, id ip&longs;um ad tabulam affigunt. At arcus uterque inter duo tabulata collocatur, & æquè longus e&longs;t ac &longs;uperius tabulatum: uterque conficitur è quatuor tabellis tiliaceis, cra&longs;&longs;is di­gitos tres: quarum duæ longæ po&longs;teriore parte latæ &longs;unt digitos &longs;eptem, pri­ore duos & dimidium: tertia, quæ po&longs;terior, e&longs;t lata palmos duos: eius utrunquecaput, paulo cra&longs;&longs;ius digito, in formis tabellarum longarum includitur, ibiquepariter perforatum, ligneisque clauis glutino oblitis & in foramina infixis, cum ip&longs;is tabellis longis coniungitur & conglutinatur: quinetiam utrunque eius caput unà cum tabellæ longæ capite arcuatur: atque ex eo nomen inuenit. Quarta autem tabella, quæ abe&longs;tad cubitum à capite follis, di&longs;tendit duas longas tabellas: cuius capitula, in formis tabellarum longarum inclu&longs;a, cum eis coniunguntur & conglutinantur: longa uerò e&longs;t, exceptis capitulis, pe­dem, lata palmum & digitos duos. Sunt præterea aliæ duæ paruulæ tabel­læ cum capite follis & inferiore tabulato conglutinatæ, & ad eadem clauis ligneis, glutino etiam oblitis, affixæ, quæ longæ &longs;unt palmos tres et digitos duos, altæ palmum, cra&longs;&longs;æ digitum: earum dimidia pars paululum re&longs;ecta e&longs;t. Hæ tabellæ capita longarum tabellarum arcent à foramine capitis follis, quæ ni e&longs;&longs;ent, eadem capita tanto & tam crebro motu intro compul&longs;a fran­gerentur. Corium aunt e&longs;t bubulum uel equinum: &longs;ed bubulum longe mul­tumque præ&longs;tat equino: utrunque uerò, duo enim &longs;unt, po&longs;teriore follis parte, qua coniunguntur, latum e&longs;t pedes tres & dimidium: &longs;ed ad utrunque tabula tum, & ad utrunque arcum longo loro &longs;ingulis &longs;ubiecto affiguntur &longs;erreis cla­uis cornutis, qui longi &longs;unt digitos quinque: eorum autem cornu utrunque lon­gum e&longs;t digitos duos & dimidium, latum &longs;emidigitum. Verùm ad tabulata tam crebris clauis affiguntur coria, ut unius claui cornu alterius cornu ferè attingat: &longs;ed ad arcus di&longs;&longs;imiliter. Nam ad po&longs;teriorem arcus tabellam tan­tummodo duobus clauis affiguntur: ad longam utranque quatuor: quo &longs;ane modo fit, ut ad unum arcum decem clauis affigantur: atque totidem ad alterum: quinetiam interdum, cùm excoctor metum habet ne uehemens motus fol­lis ab arcubus corium diuellat ac di&longs;trahat, extra id ad longas eorum tabellas al terius generis clauis affigit tabellas abiegnas: quales ad po&longs;teriores arcuum tabellas affigere non pote&longs;t, quod paululum &longs;int arcuatæ. Quidam corium ad tabulata & arcus clauis ferreis non affigunt, &longs;ed cochleis ferreis, in tabellas corio &longs;uperpo&longs;itas &longs;imul adactis. Et&longs;i uerò hæc corij affigendi ratio minus quàm altera e&longs;t u&longs;itata, tamen dubium non e&longs;t, quin ei commoditate antecel­lat. Po&longs;tremò follis caput, æquè ac reliquum eius corpus, con&longs;tat ex duobus tabulatis, & præterea ex nare. Superius tabulatum longum e&longs;t cubitum, cra&longs;­&longs;um &longs;e&longs;quipalmum: at inferius pars e&longs;t inferioris totius corporis tabulati: &longs;i­militer uerò atque &longs;uperius longum, &longs;ed cra&longs;&longs;um palmum & digitum: ex qui­bus duobus conglutinatis efficitur caput, in quo perforato naris in cluditur: &longs;ed caput po&longs;teriore parte, ex qua reliquum corpus attingit, latum e&longs;t cubi­tum. Cùm uerò proce&longs;&longs;erit ad tres palmos, angu&longs;tius factum e&longs;t digitis duo bus: po&longs;tea tantum re&longs;ecatur, ut priore parte fiat teres & cra&longs;&longs;um palmos du os ac totidem digitos: ubi circulo ferreo, tres digitos lato, cingitur. Naris autem e&longs;t fi&longs;tula ex bractea &longs;errea facta: cuius prior pars caua, digitos tres lata e&longs;t: po&longs;terior, quæ in capite includitur, alta palmum, lata palmos duos. Magis enim ac magis dilatatur: maxime uerò po&longs;teriore parte, ut ib&longs; flatus copio­&longs;us in eam penetrare po&longs;&longs;it. Tota autem longa e&longs;t pedes tres. At caput cum &longs;uperiore tabulato connectitur hoc modo. Bractea ferrea, lata palmum, lon ga &longs;e&longs;quipalmum, primò affigitur ad alterum capitis latus: di&longs;tatque ab eius extremitate ad tres digitos. Ex hac bractea extat pars curuata, longa digitos tres, lata duos. Simili modo altera alterius lateris bractea &longs;e habet. Deinde ex earum regione ad &longs;uperius tabulatum affiguntur aliæ duæ bracteæ fer­reæ, di&longs;tantque à laterum extremitate ad digitos duos: quarum utraque lata e&longs;t &longs;ex digitos, longa &longs;eptem: utriu&longs;que etiam pars media re&longs;ecatur paulo plus tribus digitis, quod ad longitudinem attinet: duobus, quod ad latitudinem, ut curuatæ parti bracteæ capitis, ei re&longs;pondenti, in hac caua parte &longs;it locus: utrinque uerò ex utraque bractea extat pars curuata, longa digitos tres, lata du os. Ferreus igitur axiculus in has curuatas bractearum partes infigitur, ut cir­ca eum &longs;uperius follis tabulatum quodam modo uertatur. Axiculus uerò lon gus e&longs;t &longs;ex digitos, paulo cra&longs;&longs;ior digito: &longs;ed ex tabulato &longs;uperiore, ubi adi­p&longs;um bracteæ affiguntur, aliqua particula exci&longs;a e&longs;t: quomodo fit, ut axicu­lus de bracteis iam affixis decidere non po&longs;&longs;it. Affigitur autem utraque ad ta­bulatum quatuor clauis ferreis, quorum capitula &longs;unt ad interiorem tabula ti partem: acies uerò, &longs;uperius retu&longs;æ, etiam in capitula quodammodo abe­unt: utraque bractea ad caput follis affigitur clauo, cui latum e&longs;t capitulum, et duobus alijs, quorum capitula &longs;unt ad exteriorem capitis partem: quinetiam in medio duarum tabulati bractearum remanet &longs;pacium latum palmos du­os: quod &longs;imiliter bractea ferrea, clauis minutis ad tabulatum affixa, tegitur: cui re&longs;pondet altera bractea, quæ e&longs;t inter duas bracteas ad caput affixas: la­ta uerò e&longs;t palmos duos & totidem digitos. Porrò corium commune e&longs;t capiti cum aliqua reliqui corporis parte: nam eo teguntur bracteæ, imo prior pars &longs;uperioris tabulati & utriu&longs;que arcus ac po&longs;terior capitis follis, ne flatus ea parte ex folle erumpat: latum autem e&longs;t palmos tres & totidem digitos: tam uerò longum, ut ab uno inferioris tabulati latere per dor&longs;um &longs;uperioris ex­ten&longs;um pertingat: quod ip&longs;um crebris clauis cornutis ad &longs;uperius tabulatum ab una parte affigitur, ab altera ad follis caput: utrinque etiam ad inferius tabulatum.

Tabulatum &longs;uperius A. Tabulatum inferius B. Duæ tabulæ ex quibus utrunque con­&longs;tat C. Vtriu&longs;que pars po&longs;terior arcuata D. Vtriu&longs;que pars prior angu&longs;tata E. Ta­bellæ F. Superioris tabulati foramen G. Operculum H. Tabellæ I. Cauda K. Tabula exterior L. Tabula interior pingi non pote&longs;t. Inferioris tabulati pars inte­rior M. Capitis pars N. Foramen &longs;piritale O. Columella P. Operculum Q. Corium R. Lorum S. Inferioris tabulati pars exterior T. Fibula V. Annu­lus X. Arcus Y. Tabellæ eius longæ Z. Tabella po&longs;terior AA. Capitula arcuata BB. Tabella di&longs;tendens longas CC. Tabellæ paruulæ DD. Corium EE. Clauus FF. Cornua GG. Cochlea HH. Lorum longum II. Caput KK. Ta­bulatum eius inferius LL. Tabulatum &longs;uperius MM. Naris NN. Integrum follis tabulatum inferius OO. Bracteæ duæ capitis exteriores PP. Earum caruata parsQque Bractea capitis media RR. Bracteæ duæ &longs;uperioris tabulati exterioresSS. Eiu&longs;dem media TT. Axiculus VV. Follis integer XX.

Atque hoc modo qui&longs;que follis &longs;e habet. Cùm aunt bini ad &longs;ingulas fornaces pertineant, nece&longs;&longs;e e&longs;t ut XII. &longs;int folles, &longs;i in una officina &longs;ex fuerint fornaees. Sed tempus e&longs;t iam de eorum &longs;edilibus dicere: primo humi locantur duo tigna, paulo minus longa quàm murus fornacum: quorum prius e&longs;t latum & cra&longs;­&longs;um tres palmos, po&longs;terius palmos tres & digitos duos: prius uerò à tergo muri fornacum di&longs;tat duobus pedibus, po&longs;terius à priore pedibus &longs;ex & pal­mis tribus. Defodiuntur autem in terra, ut &longs;tabilia permaneant: quinetiam aliqui, ut idem &longs;iat, per utriu&longs;que aliquot foramina paxillos cuneatos in terram altius agunt. Deinde duodecim tigna eriguntur: quorum inferiora capita in­cluduntur in formis tigni, quod e&longs;t prope tergum muri fornacum locati: quæ tigna longa &longs;unt, exceptis capitibus, pedes duos, lata palmos tres & totidem digitos, cra&longs;&longs;a palmos duos. Sur&longs;um autem uer&longs;us ad palmos duos perforæ ta &longs;unt: quorum foraminum altitudo e&longs;t ad palmos tres, latitudo ad &longs;equipal­mum: at interuallis paribus omnia tigna non di&longs;tinguuntur. Etenim primum à &longs;ecundo abe&longs;t pedes tres & digitos quinque: pari modo tertium à quarto: &longs;ecundum uerò à tertio pedes duos, palmum unum, digitos tres: reliquorum etiam tignorum interualla eodem modo pariter & impariter &longs;unt di&longs;tincta: quorum ubique quaterna ad binas fornaces pertinent: &longs;ed eorundem tigno­rum capita &longs;uperiora includuntur in formis trabis immi&longs;&longs;æ: quæ longa e&longs;t pedes duodecim, palmos duos, digitos tres: nam extat è primo tigno &longs;tatu­to digitos quinque, & totidem è quarto: &longs;ed lata e&longs;t palmos duos & totidem digitos, cra&longs;&longs;a palmos duos. Quia uerò earum trabium &longs;ingulæ quaternos folles &longs;u&longs;tentant, tria &longs;int, nece&longs;&longs;e e&longs;t. At è regione tignorum duodecim toti dem eriguntur: quorum &longs;ingulorum bina capita inferiora, nam ima quidem parte, &longs;ed media, pror&longs;us exci&longs;a &longs;unt, includuntur in formis tigni po&longs;terioris humi locati: ea uerò longa &longs;unt, exceptis capitibus, pedes duodecim & pal­mos duos, lata palmos quinque, cra&longs;&longs;a duos. Ab infima autem parte &longs;ur&longs;um uer&longs;us exci&longs;a &longs;unt: quæ pars caua alta e&longs;t pedes quatuor & digitos quinque, la ta digitos &longs;ex: &longs;ed eorundem tignorum capita &longs;uperiora includuntur in for­mis trabis ip&longs;is impo&longs;itæ: quæ arctè &longs;ubijcitur trabibus à tergo muri forna­cum, et in po&longs;teriore muro collocatis. E&longs;t uerò lata palmos tres, cra&longs;&longs;a duos, longa pedes tres & quadraginta. Quod &longs;i tam longa in promptu non fue­rit, duæ tre&longs;úe in eius locum &longs;ub&longs;titui po&longs;&longs;unt, quæ iunctæ eandem habeant longitudinem: &longs;ed ne hæc quidem tigna &longs;tatuta omnia paribus interuallis di&longs;tinguuntur, &longs;ed primum à &longs;ecundo di&longs;tat pedibus duobus, palmis tribus, digito uno: atque &longs;imiliter tertium à quarto di&longs;tat. Secundum uerò à tertio pede uno et palmis tribus ac totidem digitos: quo modo etiam reliquorum tignorum interualla pariter & impariter di&longs;tinguuntur. Cnique præterea ti­gno &longs;tatuto quà &longs;pectat, oppo&longs;itum tignum &longs;tatutum forma e&longs;t &longs;upra partem capitis cauam ad pedem & digitum: inque quatuor &longs;tatutorum formis unum includitur tignum: quod etiam ip&longs;um quatuor habet formas: itaque formæ in formis inclu&longs;æ faciunt, ut melius coniungi, clauisque ligneis transfigi po&longs;&longs;int. Id autem tignum longum e&longs;t pedes tredecim, palmos tres, digitum unum: nam extat è primo tigno palmos duos & digitos duos: atque totidem palmos & digitos è quarto: latum uerò e&longs;t palmos duos & totidem digitos, cra&longs;&longs;um item palmos duos. Quia uerò duodecim &longs;unt &longs;tatuta, tria &longs;int eiu&longs;modi tigna nece&longs;&longs;e e&longs;t: uerùm in &longs;ingulis id genus tignis & &longs;ingulis trabibus, quæ mi­noribus &longs;tatutis &longs;unt impo&longs;itæ, collocantur quatuor tigilla: quorum quodquelongum e&longs;t pedes nouem, latum palmos duos & digitos tres, cra&longs;&longs;um pal­mos duos & digitum. Primum aunt tigillum di&longs;tat à &longs;ecundo pedibus quinque, palmo uno, digito uno: & quidem tam priore quàm po&longs;teriore parte: nam ibi extra &longs;tatuta tigna locantur &longs;ingula tigilla: pari &longs;pacio tertium di&longs;tat à quarto: &longs;ed &longs;ecundum abe&longs;t à tertio pedem & digitos tres: atque eodem mo­do reliqua octo tigilla interuallis di&longs;tinguuntur: quintum enim à &longs;exto, & &longs;eptimum ab octauo di&longs;tat tanto &longs;pacio, quanto primum à &longs;ecundo & tertium à quarto. At &longs;extum à &longs;eptimo tanto &longs;pacio, quanto &longs;ecundum à tertio. Bina autem tigilla &longs;u&longs;tinent tabulam unam tran&longs;uer&longs;am, longam pedes &longs;ex, latam pedem, cra&longs;&longs;am palmum: quæ à duobus po&longs;terioribus tignis &longs;tatutis di&longs;tat pedibus tribus & palmis duobus. Cùm uerò tabulæ &longs;ex numero &longs;int, in &longs;ingulis collocantur bini folles: quorum inferius tabulatum ex eis extat palmum. Vtriu&longs;que uerò tabulati annulus ferreus per &longs;uum tabulæ foramen de&longs;cendit: atque in eum adigitur pe&longs;&longs;ulus ligneus, ut ip&longs;um, &longs;icuti &longs;upra dixi, permaneat immotum: at uterque follis procedit per &longs;ui tigilli tergum in fi&longs;tu lam æneam, in qua utriu&longs;que naris collocatur capitibus eorum arctè coniun­ctis. Sed fi&longs;tula lamina ænea uel ferrea e&longs;t complicata, longa pedem & pal­mos duos ac totidem digitos, cra&longs;&longs;a &longs;emidigitum, inferiore tamen eius par­te digitum: cuius prior caua pars e&longs;t lata digitos tres, alta digitos duos & di midium: nam pror&longs;us teres non e&longs;t: po&longs;terior uerò lata e&longs;t pedem, palmos duos, digitos tres. Lamina autem &longs;uperiore parte, qua complicatur, omni­no non coniungitur, &longs;ed rima manet lata &longs;emidigitum: quæ po&longs;teriore par te ad tres digitos dilatatur. Hæc fi&longs;tula imponitur in fornacis foramen, quod in medio muro & fornice e&longs;&longs;e dixi: &longs;ed nares follium, in hac fi&longs;tula collocatæ, di&longs;tant à priore eius parte ad digitos quinque.

Tignum prius humi &longs;tratum A. Tignum po&longs;terius in &longs;olo lo­catum B. Priora tigna &longs;tatuta C. Eorum foramina D. Trabs immi&longs;&longs;a E. Pofteriora tigna &longs;tatuta F. Eorum fo/ ramina G. Trabs immi&longs;&longs;a H. Tignum in corum &longs;tatuto/ rum formis inclu&longs;um I. Tigilla K. Tabulæ L. Earum foramina M. Fi&longs;tula N. Eius po&longs;terior pars O. Eius prior pars P.

At tigilla quæ longis axis dentibus depre&longs;&longs;a folles comprimunt, tot &longs;unt numero quot folles. Quodque uerò inclu&longs;um in binorum tignorum &longs;tatuto­rum foraminibus, longum e&longs;t pedes octo & palmos tres, latum & cra&longs;&longs;um palmum. Extat autem è priore tigno palmos duos & tantundem è po&longs;terio re, ut ibi id ip&longs;um bini axis dentes deprimere po&longs;&longs;int: qui non modo pene­trant in po&longs;terioris tigni &longs;tatuti foramen, &longs;ed extra ad tres digitos extant. Per prioris præterea tigni &longs;tatuti foramen rotundum, quod ad eius latera e&longs;t &longs;ur­&longs;um uer&longs;us ad palmos tres & totidem digitos, atque per foramen tigilli in ip&longs;o inclu&longs;i penetrat axiculus ferreus: circa quem, quod uoluatur, tigillum depri mi & attolli pote&longs;t: quinetiam ip&longs;e axiculus uer&longs;atur. Cuiu&longs;que uerò tigilli pars po&longs;terior ad cubiti longitudinem palmo & digito latior e&longs;t quàm reliqua, ibique perforata: in quo foramine includitur uectis longus pedes &longs;ex & pal­mos duos, latus tres digitos, cra&longs;&longs;us ferè &longs;e&longs;quidigitum, &longs;uperiore parte ali­quantum curuus, ut ad follis caudam po&longs;&longs;it accedere. Verùm &longs;ub tigillo per uectis foramen iccirco penetrat clauus, ut ip&longs;e tigillum &longs;ecum attollat. Vectis autem à &longs;uperiore parte deor&longs;um uer&longs;us ad digitos &longs;ex perforatus e&longs;t: quod foramen longum e&longs;t palmos duos, latius digito: in ip&longs;um inijcitur uncus in &longs;trumenti ferrei, quod cra&longs;&longs;um e&longs;t digitum: &longs;uperiore parte formatum in fi­guram annuli uel rotundi, uel quadranguli, cuius pars caua e&longs;t, lata duos di gitos: inferiore uncinatum. Eiu&longs;modi uerò annulus altus & latus e&longs;t digitos duos: at uncus altus e&longs;t digitos tres. Talis autem in&longs;trumenti pars media in­ter annulum & uncum longa e&longs;t palmos tres, & digitos duos. Sed in annu­lo huius in&longs;trumenti inclu&longs;a e&longs;t uel cauda follis, uel annulus magnus eam pre hendens, qui cra&longs;&longs;us e&longs;t digitum: eiu&longs;dem &longs;uperior caua pars lata e&longs;t palmos duos, inferior digitos duos: alter annulus ferreus, priori non di&longs;&longs;imilis, retro caudam follis prehendit: is angu&longs;tiorem partem &longs;ur&longs;um uer&longs;us habet: in qua inclu&longs;us e&longs;t annellus alterius in&longs;trumenti ferrei &longs;imilis priori: cuius uncus ad &longs;uperiora tendens prehendit funem religatum ab annulo ferreo prehenden­te caput tigni, de quo mox dicturus &longs;um. Vel contra ferreus annulus caput tigni prehendit, in unco autem inclu&longs;us e&longs;t annellus alterius in&longs;trumenti fer rei, cuius annulus caudam follis cingit: quo modo carent fune. Porrò trabi­bus in duobus muris collocatis imponitur trabs à tignis &longs;uperioribus &longs;tatu tis di&longs;tans pedibus quatuor & dimidio: quæ lata e&longs;t palmos duos, cra&longs;&longs;a &longs;e&longs;­quipalmum: in cuius forma includitur inferius caput tigni &longs;tatuti, longi ex­ceptis capitibus pedes &longs;ex & palmos duos, lati palmos tres, cra&longs;&longs;i duos. Eiu&longs; modi uerò caput &longs;uperius includitur in forma alterius tigni: quod arctè &longs;ub ijcitur tignis, quæ ex &longs;tatutis ad obliqua pertinent. Id uerò tignum latum e&longs;t palmos duos, cra&longs;&longs;um unum. Tignum præterea &longs;tatutum &longs;ur&longs;um uer&longs;us ad duos pedes perforatum e&longs;t: quod foramen altum e&longs;t pedes duos, latum di­gitos &longs;ex. Per eiu&longs;dem tigni foramen rotundum, quod ad ip&longs;ius latera e&longs;t &longs;ur­&longs;um uer&longs;us ad tres pedes & palmum, atque per foramen tigni, in ip&longs;o inclu&longs;i, penetrat axiculus ferreus: circa quem, quia uer&longs;atur tignum, deprimi & attol­li pote&longs;t: quod longum e&longs;t pedes octo. Eius alterum caput &longs;uperiore parte altius e&longs;t reliquo corpore ad tres digitos, &longs;ub qua eminentia formam habet latam digitos duos, altam tres, in qua inclu&longs;us e&longs;t annulus ferreus, à quo fu­nem religatum e&longs;&longs;e dixi. Is longus e&longs;t palmos quinque. Superior eius pars ca ua e&longs;t lata palmos duos & totidem digitos, inferior palmum & digitum: ei­u&longs;dem tigni dimidia pars, de cuius capite iam feci mentionem, alta e&longs;t palmos tres, cra&longs;&longs;a unum: extatque è tigni &longs;tatuti foramine, in quo inclu&longs;um e&longs;t, tres pedes. Dimidia uerò, cuius caput &longs;pectat tergum muri fornacum, alta e&longs;t pe dem & palmum, cra&longs;&longs;a pedem: &longs;upra quam partem &longs;tatuta & affixa e&longs;t cap&longs;a longa pedes tres & dimidium, lata pedem & palmum, alta &longs;emipedem. Ea uerò uariat: nam inferius aut angu&longs;tior e&longs;t, aut æquè ac &longs;uperius lata: utraquelapidibus & terra completur, ut pondero&longs;a fiat. Hoc autem excoctori cauen­dum & prouidendum e&longs;t, ne lapides crebro motu ex cap&longs;a ex cidant: quod ip&longs;um efficiet bacillo ferreo ex utraque parte cuneato, &longs;i id cap&longs;æ &longs;uperiniectum utrinque in tignum egerit: lapides enim retinere pote&longs;t. Quidam cap&longs;æ loco in tignum infigunt bacilla quatuor, pluráue, atque inter ea lutum in terijciunt, ut quoties res po&longs;tulauerit, toties ad pondus addere, uel de eo adimere po&longs;&longs;int.

Tigillum quod axis de ntibus depre&longs;&longs;um follem comprimit A. Foramina tignorum &longs;tatutorum B. Vectis C. Ferreum in&longs;trumentum cui annulus quadrangulus D. Ferreum in&longs;trumentum cui annulus rotundus E. Cauda follis F. Tignum &longs;tatutum G. Tignum inclu&longs;um H. Cap&longs;a æqualiter lata I. Cap&longs;a inferius angu&longs;ta K. Bacilla tigno infixa L.

Re&longs;tat de u&longs;u, in quo e&longs;t hoc organum. Tigillum ab axis dentibus depre&longs;­&longs;um comprimit follem: is compre&longs;&longs;us flatum per narem emittit: rur&longs;us uerò ip&longs;ius cap&longs;æ pondere leuatus concipit flatum, qui per foramen &longs;piritale in i­p&longs;um penetrat. Sed machina, cuius dentes tigilla deprimunt, ita &longs;e habet. Primo fit axis, ad cuius alterum caput extra domicilium e&longs;t rota, ad alterum intra domicilium tympanum è fu&longs;is con&longs;tans: quod conficitur ex duobus or­bibus duplicatis inter &longs;e di&longs;tantibus pede, cra&longs;&longs;is digitos quinque, altis circun­circa pedem & digitos duos. Duplicia autem &longs;unt: nam uterque ex binis orbi bus æquè cra&longs;&longs;is compo&longs;itus e&longs;t: atque clauis ligneis conglutinatus: quineti­am interdum uterque &longs;uperius circumcirca laminis ferreis obductus e&longs;t: fu&longs;i uerò &longs;unt numero triginta, longi pedem & palmos duos ac totidem digitos: utrinque in orbe includuntur: teretes &longs;unt & lati digitos tres. Di&longs;tant ctiam in­ter &longs;e totidem digitis. Atque hoc &longs;ane modo &longs;e habet tympanum quod ex fu­&longs;is con&longs;tat. Alterum uerò dentatum e&longs;t ad alterius axis caput: cuius orbis du­plicatus cra&longs;&longs;us e&longs;t palmos duos & digitum: eius orbis interior, qui compo &longs;itus e&longs;t ex quatuor curuaturis, cra&longs;&longs;us e&longs;t palmum: ubique latus palmos du­os & digitum. Exterior uerò, qui eodem modo, quo interior, factus e&longs;t ex quatuor curuaturis, cra&longs;&longs;us e&longs;t palmum & digitum: non æqualiter latus, &longs;ed ubi in eum includitur caput radij, latus e&longs;t pedem & palmum, & digitum, Deinde utrobique paulatim fit angu&longs;tior, adeo ut angu&longs;ti&longs;&longs;ima eius pars tan tummodo lata fiat palmos duos & totidem digitos. Sed curuaturæ exterio res cum interioribus &longs;ic committuntur, ut quæque exterior in medio interio­ris finiatur: & contra quæque interior in medio exterioris: quali compactio­ne tympanum firmius fieri dubium non e&longs;t. Curuaturæ præterea exteriores cum interiorib. conglutinantur crebris clauis ligneis. Curuatura uerò quæque, &longs;i eam per tergum rotundum dimetimur, longa e&longs;t pedes quatuor & palmos tres. Verùm radij &longs;unt quatuor, lati palmos duos, cra&longs;&longs;i palmum & digitum, longi exceptis capitibus pedes duos & digitos tres: quorum alterum caput includitur in axe, ibique paxillis adactis firmatur: alterum in trianguli figuram formatum in curuaturæ exterioris, ip&longs;i oppo&longs;itæ, partem latiorem includi­tur: partim &longs;uam &longs;eruans figuram tam altè quàm curuatura a&longs;cendit, ligneoqueclauo cum ip&longs;a coniungitur & conglutinatur: qui clauus &longs;ub interiore orbe infigitur in radio: &longs;ed pars radij in trianguli figuram formata interior e&longs;t, &longs;im­plex exterior. At triangulus i&longs;te duo latera habet æqualia, erecta &longs;cilicet, quæ longa &longs;unt palmum. Eis uerò &longs;ubiectum e&longs;t inæquale, nam longum digitos quinque. Ad eandem figuram pars ex curuatura exci&longs;a e&longs;t. Porrò tympanum dentes habet numero &longs;exaginta: quia enim nece&longs;&longs;e e&longs;t tympanum, cui &longs;unt fu&longs;i, bis uerti anteaquam hoc ip&longs;um &longs;emel uertatur, tot &longs;int oportet: longi autem &longs;unt pedem. Extant enim ex tympani orbe interiore palmum, ex exteri ore digitos tres: at lati &longs;unt palmum, cra&longs;&longs;i digitos duos & dimidium. Vt autem unus ab altero di&longs;tet digitis tribus non aliter ac fu&longs;i, ip&longs;a res po&longs;tulat. A­xis autem cra&longs;&longs;itudo &longs;ecundum proportionem radiorum & curuaturarum debet confici. Quoniam uerò bini eius dentes &longs;ingula deprimunt tigilla, i­p&longs;um dentes habere quatuor & uiginti nece&longs;&longs;e e&longs;t: quorum qui&longs;que ex eo ex­tet pedem & palmum ac digitum: figuram ferè habens &longs;emicirculi, cuius la­tior pars lata &longs;it palmos tres & digitum: quæque uerò cra&longs;&longs;a palmum. Sed den­tes di&longs;tribuendi &longs;unt &longs;ecundum has quatuor axis partes &longs;uperiorem & infe riorem atque duas quæ &longs;unt à lateribus: itaque axis habeat duodecim forami­na: quorum primum ex &longs;uperiore parte per eum penetret in inferiorem: &longs;e­cundum ex uno latere in alterum. Primum autem di&longs;tet à &longs;ecundo pedibus quatuor & palmis duobus. Eodem modo bina quæque foramina, quæ &longs;equun tur, &longs;e habeant, & ij&longs;dem interuallis di&longs;tinguantur: cùm præterea dentes &longs;in guli &longs;ingulis debeant e&longs;&longs;e oppo&longs;iti, primus includitur in primi foraminis par tem &longs;uperiorem, &longs;ecundus in eiu&longs;dem partem inferiorem, paxillisque adactis firmantur ne ex eis excidant. Tertius uerò includitur in &longs;ecundi foraminis partem, quæ e&longs;t à dextro latere. Quartus in eiu&longs;dem partem, quæ e&longs;t à &longs;ini­&longs;tro: pari modo alij dentes in cluduntur in &longs;equentia foramina: qua ratione fit, ut dentes uici&longs;&longs;im tigilla deprimant. Po&longs;tremò ne hoc quidem omitten­dum, multis unum tantummodo e&longs;&longs;e axem, cui dentes &longs;imul & rota &longs;int.

Axis A. Rota B. Tympanum ex fu&longs;is con&longs;tans C. Alter axis D. Tympanum dentatum E. Eius radij F. Eiu&longs;dem curuaturæ G. Eiu&longs;dem dentes H. Axis dentes I.

Hæc hactenus pluribus uerbis: quæ tamen non intempe&longs;tiue hoc loco per&longs;ecutus uideri po&longs;&longs;um, quod &longs;ine his omnibus metallorum conflatura, ad quam nunc aggrediar, fieri non po&longs;&longs;it. Venarum autem auri, argenti, æ­ris, plumbi nigri in fornacibus excoquendarum quatuor &longs;unt rationes: una auri uel argenti diuitum, altera mediocrium, tertia pauperum, quarta earum, quæ æs uel plumbum in &longs;e continent: &longs;iue precio&longs;um metallum in eis in&longs;it, &longs;iue illo careant. Prima uenarum excoctio perficitur in fornace, cuius os ad tempus clau&longs;um e&longs;t: reliquæ tres in fornacibus, quarum os &longs;emper patet. Sed primò dicam quomodo fornaces ad excoquendas uenas &longs;int præparandæ: & de prima excoquendi ratione. Puluis quidem è quo focus & catinus con fici &longs;olent, fit ex carbonibus & terra: carbones pilis &longs;ubiecti contunduntur in cap&longs;a: quæ priore parte &longs;uperius occluditur tabella, inferius ex eius parte pa tente carbones in puluerem contriti excidunt. Pila uerò non &longs;unt præferra­ta, &longs;ed lignea pror&longs;us. Attamen ima parte lato circulo ferreo cinguntur.

Carbones A. Cap&longs;a B. Pila C.

Puluis autem in quem carbones &longs;unt contriti, uel ab ij&longs;dem re&longs;olutus conijcitur in cribrum, cuius fundum e&longs;t bracteis contextum ligneis: quod cri­brum ducitur & reducitur, aut in duobus ligneis uel ferreis bacillis ad trian guli &longs;imilitudinem &longs;uper uas locatis, aut in &longs;camno excauato & po&longs;ito in of­ficinæ &longs;olo: puluis qui decidit in uas uel in officinæ &longs;olum ad hanc tempera­turam utilis e&longs;t: carbunculi uerò, qui in cribro reman&longs;erunt, ex eo effundun tur, rur&longs;usque &longs;ubijciuntur &longs;ub pila.

Vas A. Bacilla B. Cribrum C. Scamnum excauatum D.

At terra effo&longs;&longs;a primò in &longs;ole exponitur ut &longs;icce&longs;cat: deinde batillo inijci­tur in cratem colurnis uiminibus cra&longs;&longs;is, &longs;ed non contiguis, contextam & ob liquè erectam, & perticæ innixam: quo modo terra minuta & eius glebulæ per cratis foramina penetrant, glebæ & lapides non penetrantes deor&longs;um feruntur in &longs;olum: terra, quæ per cratem penetrauit, ci&longs;io biroto inuehitur in officinam, ibique cribratur. Cribrum autem, quod &longs;uperiori non e&longs;t di&longs;&longs;i­mile, ducitur & reducitur in tabellis æqualiter cap&longs;æ longæ impo&longs;itis: pul­uis, qui è cribro decidit in cap&longs;am, ad hanc compo&longs;itionem aptus e&longs;t. Glebas uerò, quæ in eo reman&longs;erunt, alij abijciunt, alij &longs;ub pila &longs;ubijciunt: talis pul­uis terrenus cum puluere carbonum permi&longs;cendus & madefaciendus in fo ueam quandam, ut diutius bonus permaneat, conijcitur: & a&longs;&longs;eribus, ut im purus non fiat, contegitur.

Crates A. Pertica B. Batillum C. Ci&longs;ium birotum D. Cribrum E. Tabellæ F. Cap&longs;a G. Fouea contecta H.

Duas autem pulueris carbonum partes accipito, & unam pulueris terræ contu&longs;æ, eosque pulueres inter &longs;e ra&longs;tello bene mi&longs;ceto: tum aquam infundens ita madefacito, ut in pilæ figuram niuis in&longs;tar facile formari po&longs;&longs;it. Talis qui dem puluis &longs;i leuis fuerit, magis madefiat aqua: &longs;i grauis, minus. Sed fornaci nouæ tantummodo lutum interius illinatur: cùm ut hiantium parietum ca ua, &longs;i quæ fuerint, compleantur, tum maxime ut id &longs;axa tueatur ab iniuria i­gnium. At quia ueteris fornacis, in qua uena excocta fuit, &longs;axa cum, po&longs;tquam refrixit, mini&longs;ter cadmias, quæ ad parietes adhæ&longs;erunt, ferrea &longs;patha decu­tit, atque ferreo rutro & ra&longs;tro quinquedenti extrahit, franguntur, ip&longs;ius caua &longs;unt primò fragmentis &longs;axorum uel laterum complenda. Faciat autem id i­p&longs;um manus in fornacem per eius os immittens, aut &longs;calis ad eandem appo­&longs;itis earum gradibus a&longs;cendens per &longs;uperiorem partem patentem: quibus &longs;ca lis &longs;uperius a&longs;&longs;eris pars &longs;it affixa, ut ad eam &longs;e applicare & reclinare poi&longs;it: de inde ij&longs;dem &longs;calis u&longs;us, parietibus lutum illinat &longs;patha lignea pedes quatuor longa, cra&longs;&longs;a digitum, inferius ad altitudinem pedis lata palmum, uel etiam latior: alioqui digitos duos & dimidium. Hac eadem lutum, parietibus for nacis interius illitum æquet. Attamen æneæ fi&longs;tulæ os ex luto non emineat, ne materia circa id ferruminata impediat excoctionem. Folles enim per eam fornaci in&longs;pirare non po&longs;&longs;unt. Tum idem mini&longs;ter paucum puluerem carbo­num in foueam inijciat, eumque terreno puluere con&longs;pergat: mox ua&longs;culo in­fundat aquam: &longs;copis undique foueam uerrat: ij&longs;dem eandem aquam turbidam impellens in focum fornacis ip&longs;um etiam uerrat: deinde puluerem mi&longs;tum & madefactum in fornacem inijciat: iterumque &longs;calarum gradibus a&longs;cendens pilo in fornacem immi&longs;&longs;o puluerem tundat, ut focus fiat &longs;olidus. Pilum aunt teres &longs;it & longum palmos tres: inferius latum digitos quinque, &longs;uperius tres & dimidium. Nam in metæ &longs;uperius reci&longs;æ figuram formatum e&longs;&longs;e debet: Manubrium pili teres longum &longs;it pedes quinque, cra&longs;&longs;um digitos duos & di­midium. Pilum præterea &longs;uperiore parte, qua in ip&longs;o includitur manubrium, cir culo ferreo duos digitos lato cingatur. Sunt qui eius loco utuntur duobus pilis teretibus tam inferius quàm &longs;uperius latis digitos tres & dimidium: &longs;unt qui duabus &longs;pathis ligneis, &longs;ed pila &longs;pathis præ&longs;tant. Simili modo in fo­ueam, quæ e&longs;t extra fornacem, inijciat puluerem compo&longs;itum & madefa­ctum, eumque pilo tundat: in quam ferè completam rur&longs;us conijciat pulue­rem, atque eum &longs;ur&longs;um uer&longs;us fi&longs;tulam æneam pilo protrudat, ut ad digitum &longs;ub eius ore focus decliuis de&longs;cendat in foueam catini: po&longs;&longs;itque metallum defluere. Iteret autem eadem u&longs;que dum fouea fuerit completa: quam mox curuata lamina ferrea, longa palmos duos & totidem digitos, lata tres di­gitos, &longs;uperius hebete, inferius acuta excindat, ut catinus fiat rotundus & latus pedem, altus palmos duos, &longs;i centumpondium plumbi continere de­bet: &longs;in libras tantum &longs;eptuaginta, latus palmos tres, altus æque ac prior pal mos duos. Foueam uerò exci&longs;am rur&longs;us tundat pilo æneo terete, altos di­gitos quinque, lato totidem: cui &longs;it manubrium teres, curuatum, cra&longs;&longs;um &longs;e&longs;­quidigitum: aut altero pilo æneo, formato in figuram metæ &longs;uperius reci­&longs;æ: cui impo&longs;itus &longs;it turbo inferius reci&longs;us, ut media pili pars manu prehendi po&longs;&longs;it: quod altum &longs;it digitos &longs;ex, inferiore parte latum digitos quinque, &longs;upe riore quatuor: alij eius loco u&longs;urpant &longs;pátham ligneam inferius latam pal­mos duos & dimidium, cra&longs;&longs;am unum. Catino præparato redeat ad forna­cem, & oris utrique lateri ac &longs;uperiori eius parti lutum &longs;implex illinat. In infe­riorem uerò ponat lutum, quod inferius intinxit in puluerem à carbonib. re&longs;olutum: quo cauere poterit ne lutum, foci puluerem ad &longs;e trahens, eum uitiet: tum in os fornacis imponat bacillum rectum et teres, longum dodrantem, cra&longs;&longs;um digitos tres. Po&longs;tea ad lutum apponat carbonem ita longum et latum, ut os totum occludat. Quod &longs;i unus carbo tam magnus in promptu non fuerit, duos in eius locum &longs;upponat. Ore &longs;ic ob&longs;tructo tot carbones, quot capit al ueus bracteis ligneis contextus, inijciat in fornacem. Ne uerò carbo, quo oc clu&longs;um e&longs;t os fornacis, tunc excidat, eum magi&longs;ter manu teneat. Sint autem carbones, qui in fornacem inijciuntur, mediocres: magni enim follium fla­tum impediunt, ne per fornacis os exire po&longs;&longs;it in catinum, eumque calefacere. Tum idem magi&longs;ter carboni ad os fornacis appo&longs;ito lutum illinat, atque ba­cillum ex ip&longs;o extrahat: &longs;icque fornax e&longs;t præparata. At mini&longs;ter rur&longs;us tot car­bones maiores, quot aluei quatuor uel quinque capiunt, in fornacem inijci­at, & eam totam compleat carbonibus: paucos etiam carbones conijciat in catinum, atque &longs;uperinijciat prunas ut calefiat. Ne uerò ignis flamma per os fornacis ingre&longs;&longs;a carbones incendat, id ip&longs;um luto oblinat, uel claudat ollæ fragmento. Veruntamen aliqui ue&longs;peri non calefaciunt catinum, &longs;ed ma­gnos carbones ad marginem eius &longs;ic ponunt, ut alius alio nitatur: qui prio­rem rationem &longs;equuntur, mane uerrunt catinum, purgantque à carbunculis & cineribus: qui po&longs;teriorem, mane titiones ardentes, quos cu&longs;tos officinæ parauit, carbonibus &longs;uperinijciunt.

Fornax A. Scalæ B. A&longs;&longs;eris pars ad eas affixa C. Ru­trum D. Ra&longs;trum quinquedens E. Spatha lignea F. Scopæ G. Pilum H. Pila æqualiter lata I. Duæ &longs;pathæ li­gneæ K. Curuata lamina L. Pilum æneum M. Alterum pilum æneum N. Spatha lata O. Bacillum P. Alueus bræ cteis ligneis contextus Q. Va&longs;a e corio facta duo, quibus a­qua ad re&longs;tinguendum incendium, &longs;i quo officina conflagrare cœperit, hauritur R. Siphunculus orichalceus, quo eadem hau­&longs;ta exprimitur S. Vnci duo T. Rutrum unum V. Opera­rius terram ferreo in&longs;trumento uerberans X.

Quarta uerò hora magi&longs;ter exordiatur operam, primoque carbunculum ar­dentem per fi&longs;tulam æneam inter nares follium immittat in fornacem: atque follibus &longs;gnem excitet: quo modo tam catinus quàm focus dimidiæ horæ &longs;pacio &longs;a­tis calefiunt: ac certe quidem &longs;i præcedente die uena in eadem fornace fue­rit excocta citius calefiunt: &longs;i non fuerit excocta, tardius. Focus uerò & ca­tinus ni ante calefiant quàm inijciatur uena excoquenda, ip&longs;i uitium facient, metalla damnum. Nam &longs;i puluis, ex quo uterque e&longs;t confectus, fuerit æ&longs;tiuo tempore humidus, hyberno congelauerit, uterque ruptus unà cum metallis & alijs tonitru in&longs;tar &longs;onum fundens di&longs;&longs;ipatur non &longs;ine magno hominum periculo. Deinde magi&longs;ter inijciat in fornacem recrementa: quæ liquefacta ex ore defluent in catinum: mox ob&longs;truat os luto, cum quo puluis carbonum e&longs;t permi&longs;tus: id autem manu apponat ad pilum ligneum teres, cra&longs;&longs;um di­gitos quinque, altum palmos duos: cuius manubrium &longs;it longum pedes tres. Tum conto uncinato recrementa extrahat ex catino: et &longs;i uenam auri uel ar­genti diuitem excocturus e&longs;t, plumbi centumpondium in ip&longs;um imponat: &longs;in pauperem, dimidium: ad illam enim ei multo plumbo opus e&longs;t: ad hanc, pauco. Mox plumbo &longs;uperinijciat titiones, ut lique&longs;cat: po&longs;tea ritè faciat o­mnia & ordine quodam inijciat in fornacem, primo tantam panum, ex pyri te conflatorum, portionem, quanta ad uenam excoquendam opus e&longs;t: de­inde uenæ, cum &longs;puma argenti & molybdæna atque lapidibus qui facile igni lique&longs;cunt &longs;ecundi generis mi&longs;tæ tantum, quantum duo aluei capiunt: tum rot carbones, quot recipit alueus bracteis ligneis contextus: po&longs;tremò re­crementa: fornace iam dictis rebus repleta uenam paulatim excoquat: &longs;ed eam non nimis ad po&longs;teriorem fornacis parietem adijciat, ne circa nares follium fer­ruminata &longs;piritui impedimento &longs;it, ignisque minus luculenter ardeat. Is certe in præ&longs;tantium excoctorum numero &longs;emper habitus e&longs;t, qui quatuor elemen ta pote&longs;t temperare. Temperat autem qui uenæ, quæ terræ particeps e&longs;t, non plus quàm conuenit, in fornacem inijcit: qui aquam, quoties hanc res po&longs;tu lat, infundit: qui flatus follium moderatur arte: qui in ignem, qua parte lucu lenter ardet, uenam iacit. Magi&longs;ter quidem aquam in utranque fornacis par­tem paulatim infundens carbones madefaciat, ut ad eos adhære&longs;cant tenu­i&longs;&longs;imæ uenarum partes, quæ alioqui flatu follium, & ui ignium agitatæ & &longs;ublatæ cum fumo euolarent. Sed quia diuer&longs;a uenarum excoquendarum natura e&longs;t, excoctores nece&longs;&longs;e habent focum nunc altum nunc humilem para­re, & fi&longs;tulam, in qua nares follium &longs;itæ &longs;unt, interdum ualde, interdum pa­rum decliuem ponere: atque fornaci flatum follium modò lenem, modò uehe mentem in&longs;pirare. Etenim ad uenas, quæ cito calefiunt & lique&longs;cunt, exco­ctoribus opus e&longs;t humili foco, fi&longs;tula, quæ parum decliuis &longs;it po&longs;ita, flatu fol lium leni: contrà ad eas, quæ tardè calefiunt & lique&longs;cunt alto foco, fi&longs;tula, quæ multum decliuis &longs;it collocata, flatu follium uehemente: ad has etiam o­pus ip&longs;is e&longs;t fornace multum calfacta, & in qua prius recrementa &longs;unt reco­cta, uel panes ex pyrite conflati, uel lapides, qui facile igni lique&longs;cunt, cocti: quæ ni fiant uenæ in&longs;identes in foco fornacis, os ob&longs;truunt & qua&longs;i &longs;uffo­cant: quod etiam minutulæ particulæ metallicæ, quæ, dum uenæ lauarentur, &longs;ub&longs;ederunt, facere &longs;olent. Magni præterea folles habeant latas nares: &longs;i enim angu&longs;tæ fuerint, multus & magnus flatus nimis arctè & acutè in&longs;piratur fornaci: unde materia liquefacta refrigeratur, & circa nares ferruminatur. atque ob&longs;truit os fornacis: qua re domini magnum damnum faciunt. Quod &longs;i uena cumuletur & non lique&longs;cat, excoctor &longs;calis ad latus fornacis appo&longs;i­tis a&longs;cendens eam cu&longs;pidato uel uncinato conto diuidat: quo etiam in fi&longs;tu­lam, in qua follium nares iacent, immi&longs;&longs;o deor&longs;um uer&longs;us uenam circa eam ferruminatam dimoueat. Po&longs;t autem quartam horæ partem cum iam plum bum, quod mini&longs;ter in catinum po&longs;uit, liquefactum fuerit, magi&longs;ter conto aperiat os fornacis: bacillum e&longs;t ferreum, longum pedes tres & dimidium, pri ore parte cu&longs;pidatum & parum curuatum, po&longs;teriore cauum, ut manubrium ligneum in ip&longs;um includi queat: quod longum e&longs;t pedes tres: ita cra&longs;&longs;um ut manu bene teneri po&longs;&longs;it. Tunc uerò è fornace primò in catinum defluunt re crementa: in quæ lapis cum metallo permi&longs;tus, uel ad quem illud adhæret, mutatus e&longs;t: itemque terra & &longs;uccus concretus: deinde materia, ex pyrite con flata, defluit: tum aurum uel argentum, quod plumbum liquidum, quod con tinet catinus, combibit. Cùm autem ea, quæ effluxerunt, aliquandiu in cati­no &longs;teterint, ut unum ab alio &longs;eparari po&longs;&longs;it, tunc magi&longs;ter prius recrementa uel conto uncinato detrahat, uel furcilla ferrea tollat: quæ, quod leui&longs;&longs;ima &longs;int, &longs;upernatant. Po&longs;terius panes, ex pyrite conflatos, detrahit: qui, quod me diocriter graues &longs;int, medium locum tenent. At mi&longs;turam auri uel argenti cum plumbo, quæ, quia graui&longs;&longs;ima e&longs;t, infimum locum obtinet, in catino re­linquat. Quoniam uerò differentia e&longs;t in recrementis, quod &longs;uprema paucum metallum in &longs;e contineant: media eius plus: infima multum, quæque &longs;eparatim ab alijs in aliquo loco reponat, ut ad &longs;ingulos aceruos, cum ea recocturus &longs;it, additamenta adijcere po&longs;&longs;it accommodata, & tantum plumbi pondus, quan­tum metallum, quod in recrementis ine&longs;t, po&longs;tulat, imponere. In recremen­tis autem recoctis &longs;i multum olent, aliquid metalli ine&longs;t: &longs;i non olent, nihil quicquam: &longs;eparatim etiam panes, ex pyrite conflatos reponat: qui, quia pro­ximi fuerunt metallo, eius plu&longs;culum in ip&longs;is quàm in recrementis ine&longs;t: ex his autem omnibus panibus conficitur meta: nam lati&longs;&longs;imus qui&longs;que &longs;emper inferius locatur. Sed contus uncinatus priore parte habet uncum, ex quo no­men inuenit: cætera conto a&longs;&longs;imilis e&longs;t. Mox magi&longs;ter rur&longs;us claudat os for nacis, eamque rebus &longs;upra dictis compleat: iterumque uenna excocta os aperiat & recrementa, quæ defluxerunt in catinum, atque panes ex pyrite conflatos, ex eo extrahat conto uncinato: eundem laborem iteret u&longs;que dum certa & de finita uenæ pars fuerit excocta, & tempus operæ præterierit. Verùm &longs;i ue­na diues fuerit, opera perficitur octo horis: &longs;i pauper, longiore tempore. At tamen &longs;i uena fuerit diti&longs;&longs;ima, quia ocyus quàm octo horis excoquitur, inter­dum altera opera cum prima coniungitur, ambæque perficiuntur decem ho­rarum &longs;pacio. Sed cùm uena omnis iam fuerit excocta &longs;pumæ argenti et mo lybdænæ tantum, quantum capit alueus, in fornacem inijciat, ut metallum, quod alio qui in cadmijs remaneret, cum ip&longs;is liquefactis effluat. At cùm po &longs;tremò recrementa & panes ex pyrite conflatos ex catino extraxerit, tum ex eo plumbum cum auro uel argento permi&longs;tum cochleari effundat in catil­los æneos uel ferreos, latos palmos tres, altos totidem digitos, &longs;ed interius luto prius oblitos & calfaciendo rur&longs;us &longs;iccatos, ne candens colliquefactos perrumpat. Cochlear uerò ferreum &longs;it latum palmos duos: quod ad cætera attinet alijs a&longs;&longs;imile: quæ omnia iccirco tam longa bacilla habent ferrea, ne ignis ligneum manubrium comburat. Porrò cùm iam &longs;tannum fuerit ex catino effu&longs;um, tum præfectus rationibus, & præ&longs;es fodinæ panes appen­dant. Magi&longs;ter uerò conto totum fornacis os perfringat: atque ex ea altero conto uncinato & rutro ac ra&longs;tro quinquedenti cadmias & carbones extra hat. Contus ille non di&longs;&longs;imilis &longs;it altero uncinato, &longs;ed maior & latior. Rutri uerò manubrium longum &longs;ex pedes, ex dimidia parte ferreum exi&longs;tat, ex di midia ligneum. Fornace autem refrigerata magi&longs;ter cadmias ad parietes ad­huc adhærentes decutiat &longs;patha quadrangula, longa digitos &longs;ex, lata palmum, priore parte acuta: quæ teres manubrium habeat longum pedes quatuor, dimidia ex parte ferreum, ligneum ex dimidia. Atque hæc prima uenarum ex coquendarum ratio e&longs;t. Venæ autem auri & argenti diuites, quia plerunqueex inæqualibus partibus con&longs;tant, quorum aliæ ocyus, aliæ tardius liquan­tur, tribus poti&longs;&longs;imum de cau&longs;is non po&longs;&longs;unt alia ratione citius & commo­dius excoqui: quarum una e&longs;t: quoties os fornacis oppilatum conto aperi­tur, toties excoctor pote&longs;t con&longs;iderare utrum uena nimis lente uel cito lique­&longs;cat, an &longs;par&longs;im feruens non coeat in unum: primo modo uena tardius exco quitur non &longs;ine maiore impendio: altero metallum, cum recrementis permi &longs;tum, ex fornace effluit in catinum, in quod recoquendum rur&longs;us impen&longs;a facienda e&longs;t: tertio metallum ignis ardore con&longs;umitur. His uerò incommodis hæc remedia &longs;unt: &longs;i uena lente lique&longs;cit aut non coit, oportet aliquam por­tionem ad additamenti, quod uenam liquefacit, pondus adijcere: &longs;i nimis cito lique&longs;cit, aliquam de eo detrahere. Altera cau&longs;a e&longs;t: toties mi&longs;turam au­ri cum plumbo, uel argenti cum eodem, quod &longs;tannum nominatur, experi­ri po&longs;&longs;umus, quoties ea ex fornace, conto aperta, effluxerit, & in catino re&longs;e­derit: quod experimentum nos docet de mi&longs;tura auro uel argento ne &longs;it di­uitior facta, cùm os fornacis aut &longs;ecundo recluditur aut tertio: an debilis & uiribus carens nullum amplius aurum uel argentum &longs;orbuerit. Etenim &longs;i di uitior facta fuerit, aliqua plumbi portione ad eam adiecta uires eius refici de bent: &longs;i non, ex catino e&longs;t effundenda ut aliud plumbum recens imponi po&longs;&longs;it. Tertia cau&longs;a de tribus e&longs;t: quando quidem fornacum os, cum uenæ cæteris rationibus excoquuntur, &longs;emper patet, anteaquam auri uel argenti diuites, quæ eiu&longs;modi &longs;unt ut diutius repugnent & re&longs;i&longs;tant ignis ardori, ca lefiant & liquentur, additamenta facile lique&longs;centia ex fornacibus effluunt. Sequitur igitur, ut aliqua talium uenarum pars aut comburatur aut cadmia commi&longs;ceatur: quo modo interdum uenarum ma&longs;&longs;ulæ, pror&longs;us non lique­factæ, in cadmia &longs;olent inueniri: contra cùm eædem ore fornacis ad tempus clau&longs;o excoquuntur, nece&longs;&longs;e e&longs;t ip&longs;as & additamenta &longs;imul coqui & permi­&longs;ceri. Quanquam enim additamenta citius quàm uenæ lique&longs;cunt, tamen ea liquefacta, quia &longs;unt in fornace conclu&longs;a, uenam quæ non facile liquatur, li­quefaciunt & cum plumbo permi&longs;cent. Id enim combibit aurum uel argen tum non aliter ac plumbum candidum uel nigrum, in catino liquefactum, &longs;orbet aliud non liquefactum, cùm in ip&longs;um coniectum fuerit. Si uerò lique factum non liquefacto &longs;uperfunditur, id, quia undique defluit, &longs;imiliter non liquefacit. Ex his igitur omnibus &longs;equitur uenas auri uel argenti diuites in fornace, cuius os &longs;emper patet, tam utiliter excoqui non po&longs;&longs;e, quàm in ea, cuius os ad tempus iccirco clau&longs;um e&longs;t ut interea uena cum additamentis li­quatis coqui po&longs;&longs;it: atque po&longs;tea ore aperto unà effluere in catinum, & cum plumbo ibi liquefacto permi&longs;ceri. Hæc autem uenarum excoquendarum ra­tio no&longs;tris & Boemis e&longs;t u&longs;itata.

Tres fornaces A B C. Ad primam &longs;tat excoctor & cochle ari mi&longs;turam ex catino effundit in catillos: Catinus D. Co­chlear E. Catilli F. Pilum ligneum teres G. Ad alteram fornacem &longs;tat excoctor, & conto eius os aperit: Contus H. Mini&longs;ter &longs;calis, ad tertiam fornacem effractam appo&longs;itis, pedi­bus in&longs;i&longs;tens cadmias decutit: Scalæ I. Spatha K. Alter contus uncinatus L. Præ&longs;es fodinæ panem, in quem ligonem infixit, appen&longs;urus ad libram portat M. Alter fodinæ præ&longs;es ci&longs;tam, in qua res &longs;uas conclu&longs;it, aperit N.

Et&longs;i uerò in reliquis tribus uenarum excoquendarum rationibus quædam e&longs;t &longs;imilitudo, quod ora fornacum &longs;emper pateant, ut metalla liquefacta con­tinenter effluere po&longs;&longs;int, tamen multum inter &longs;e differunt: nam os primæ al­ius in fornace & angu&longs;tius e&longs;t quam tertiæ: atque præterea occultum & la­ens: quod mox excipit catinus, altior quàm &longs;olum officinæ &longs;e&longs;quipedem, ut ad læuam inferius fieri po&longs;&longs;it catinus: in quem, po&longs;tquam recrementa, quæ fornax occulto ore eructauit, conto uncinato &longs;ubleuata fuerint, ex &longs;uperio­re catino, cùm iam ferè plenus fuerit, aperto mi&longs;tura auri uel argenti cum plum­bo, & pyrites liquefactus, ex quo &longs;ci&longs;&longs;o conficiuntur panes, defluant: &longs;ed pa nes fracti rur&longs;us conijciuntur in fornacem, ut omne metallum excoqui po&longs;­&longs;it. Mi&longs;tura uerò in catillos ferreos effunditur: excoctor autem, præter plum­bum eique cognata, utitur additamentis quæ cuique uenæ conueniunt: de qui­bus libro &longs;eptimo &longs;atis &longs;uperque dixi. I&longs;ta metallorum conflatura uenis, quæ facile igni lique&longs;cunt, utilis e&longs;t, quod breui tempore excoquantur: quæ diffi culter, inutilis, quod longo: cùm enim additamenta liquata in fornace non re maneant, alteris accommodata e&longs;&longs;e non pote&longs;t: hac certe ratione cadmiæ atquerecrementa commodi&longs;&longs;ime, quod cito lique&longs;cant, excoquuntur. Sed excocto rem indu&longs;trium & experientem e&longs;&longs;e oportet, ac in primis prouidere, ne uenæ, cum additamentis permi&longs;tæ, plus quàm fornaci conueniat, in eam infundat. Puluis autem, ex quo huius fornacis & &longs;equentis focus & catini confici &longs;o­lent, plerunque fit ex paribus pulueris carbonum & terræ, uel eorundem & ci­neris partibus: uerùm cùm huius fornacis focus paratur, bacillum, quod ad &longs;uperiorem u&longs;que catinum pertinet, in ip&longs;um imponitur: & quidem altius &longs;i ue­na excoquenda facile lique&longs;cit: minus alte, &longs;i difficulter: tam aunt catino quàm foco præparato bacillum retro tractum ex fornace eximitur, ut os pateat: per quod materia liquata continenter effluit in catinum: qui proximus fornaci &longs;it, ut ip&longs;e magis caleat, mi&longs;tura fiat purior. Quod &longs;i uena excoquenda non fa­cile liquatur, focus fornacis neque nimium decliuis fiat, ut & additamenta li­quefacta non defluant in catinum priu&longs;quam uena excoquatur, & metallum non re&longs;ideat in cadmia, quæ e&longs;t in lateribus fornacis: nec unquam excoctor adeo tundat focum ut ualde durus fiat: nec committat, ut inferior oris pars tun­dendo dura fiat: etenim nec ip&longs;a expirare pote&longs;t, nec materia liquata libere ex fornace effluere. Vena præterea, quæ non facile lique&longs;cit, conijciatur in po &longs;teriorem ferè fornacis partem, ut diutius excoquatur: quæuis uerò in eam partem, uer&longs;us quam ignis luculenter ardet: qua ratione excoctor eum, quò uelit, ducet. Sed utra tandem naris lucida fuerit, ea &longs;ignificat omnem uenam, quæ e&longs;t ad fornacis latus, in quo naris illa collocatur, coniecta, e&longs;&longs;e excoctam. Si uerò uena facile lique&longs;cit, tantum eius, quantum capit alueus unus & al­ter inijciatur in priorem fornacis partem, ut ignis hinc repul&longs;us etiam uenam circa nares follium ferruminatam excoquat. Hæc autem excoquendi ratio apud Rhetos perantiqua e&longs;t, apud Boemos non ita &longs;ane uetus.

Fornaces duæ A B. Catinus &longs;uperior C. Catinus inferior D. Exco­ctor ad priorem fornacem &longs;tans uncinato conte recrementa detrahit:Contus uncinatus E. Recrementa F. Mini&longs;ter &longs;itula aquam hauriens, inque candentia recrementa infundens ea re&longs;tinguit G. Alueus bracteis ligneis contextus H. Rutrum u&longs;itatum I. Vena excoquenda K. Ad alteram fornacem magi&longs;ter &longs;tans, & catinum parans eum duobus pilis tundit: Pila L. Contus M.

Altera uenarum excoctio quodammodo e&longs;t media inter eam quæ fit in forna­ce, cuius os ad tempus clauditur, & primam earum quæ fiunt in fornace, cuius os &longs;emper e&longs;t apertum: hac ratione excoquuntur uenæ auri uel argenti nimis neque diuites neque pauperes, &longs;ed mediocres, quæ facile lique&longs;cunt, & quas plumbum procliuius combibit: ea iccirco inuenta e&longs;t ut plurima uenæ pars una opera &longs;ine multo labore, &longs;ine magna impen&longs;a excoqui, et mox cum plumbo permi&longs;ceri po&longs;&longs;it. Fornax duos habet catinos, unum, cuius pars dimidia e&longs;t extra fornacem, dimidia intra eam, ut plumbum in ip&longs;um iniectum, quod ei us pars contineatur in fornace, metalla uenarum facile lique&longs;centium &longs;orbe at: alterum, ut proxima, inferiorem, in quem mi&longs;tura & pyrites liquefactus effluant: qui hac excoquen di ratione utuntur, auri uel argenti mi&longs;turam cum plumbo, &longs;i res po&longs;tulauerit, &longs;emel atque iterum ex catino effundunt, & aliud plumbum uel &longs;pumam argenti in eum inijciunt: ip&longs;i quoque ad hanc addita­menta eadem, quæ proximi, adhibent. Hæc autem excoquendi ratio e&longs;t in u&longs;u Norico.

Fornaces duæ A B. Catinus &longs;uperior C. In&longs;erior D. Ad alteram fornacem &longs;tat magi&longs;ter, & furcilla ferrea de­trahit recrementa: Furcilla E. Rutrum ligneum quo pa­nes ex pyrite conflati detrabuntur F. Catini &longs;uperioris dimidia pars con&longs;picitur in altera fornace aperta G. Di­midia extra fornacem e&longs;t H. Mini&longs;ter parat catinum, &longs;ed a fornace &longs;eparatum ut uideri po&longs;sit I. Contus K. Pila lignea L. Scalæ M. Cochlear N.

At tertiæ uenarum excoctionis fornax, cuius os item patet, altior e&longs;t & latior quàm aliarum fornacum: ut eius etiam folles &longs;unt grandiores: & quidem iccirco ut maior uenarum pars in eam inijci po&longs;&longs;it. Quod &longs;i fodinæ excocto ribus uenarum copiam &longs;uppeditent, eas in eadem fornace, &longs;i nec ip&longs;a nec ei­us uel focus, uel catinus uitium fecerit, tribus diebus continuis interdiu & noctu excoquunt: quocirca in i&longs;tiu&longs;modi fornacibus plerunque omnes cad­miarum &longs;pecies reperiuntur. Et&longs;i uerò id genus fornaci catinus e&longs;t catino for­nacis omnium primæ non di&longs;&longs;imilis, præterquam quod os habeat, tamen quia magna uenæ moles continenter & in ea excoquitur, & liquefacta effluit, & recrementa &longs;unt detrahenda, opus e&longs;t altero catino, in quem ore prioris, cùm plenus fuerit, aperto materia liquida influat. Cùm autem aliquis excoctor in hoc labore operam duodecim horarum &longs;pacio con&longs;ump&longs;erit, &longs;emper ali­us in eius locum &longs;uccedit: hac ratione uenæ æris & plumbi nigri, atque auri et argenti pauperrimæ excoquuntur: nam reliquis tribus propter impen&longs;as, quæ &longs;unt in eas faciendæ, excoqui nequeunt: etenim tamet&longs;i uenæ centum­pondium tantummodo auri drachmam unam uel duas, aut argenti &longs;emun­ciam uel unciam in &longs;e continet, tamen magna eius pars continenter excoqui­tur &longs;ine caris additamentis: qualia &longs;unt plumbum, &longs;puma argenti, molybdæ na. Nam ad hanc excoctionem nobis &longs;olo pyrite, in quo aliqua æris portio in&longs;it, uel qui facile igni lique&longs;cit, opus e&longs;t: quinetiam panes inde conflati, &longs;i nullum amplius aurum uel argentum &longs;orbuerint, rur&longs;us reficiuntur &longs;olo pyrite cru­do. Attamen &longs;i ex eiu&longs;modi uenis pauperibus cum pyrite tantummodo ex­coctis materia, ex qua panes conflantur, confici non poterit, adijciantur alia additamenta prius non excocta: utpote lapis plumbarius, lapides qui facile igni lique&longs;cunt &longs;ecundi generis, & arenæ ab eis re&longs;olutæ, &longs;axum calcarium, tofus candidus, &longs;axum fi&longs;&longs;ile album, uena ferri, uel arida lutei coloris. Quan quam autem hæc uenas excoquendi ratio rudis & nobis non magno u&longs;ui e&longs;&longs;e uideri pote&longs;t, tamen e&longs;t artificio&longs;a & utilis: ea enim magnum uenarum pon­dus, in quo auri & argenti & æris exigua portio ine&longs;t, ad paucos panes, qui metallum in &longs;e contineant, redigit: qui et&longs;i primo cocti propter cruditatem habiles non &longs;unt &longs;ecundæ coctioni, qua uel plumbum metalla precio&longs;a, quæ in panibus in&longs;unt, combibit, uel ex eis æs conflatur, tamen ut ad eam apti fi­ant: &longs;æpius, & quidem interdum &longs;epties aut octies, ut proximo libro expli­caui, cremantur. I&longs;tiu&longs;modi autem excoctores adeo acuti & &longs;olertes &longs;unt, ut omne aurum uel argentum, quod artifex uenæ experiundæ in ea dixerit in­e&longs;&longs;e, ex ip&longs;a excoquendo eliciant: quod &longs;i, cùm quis prima opera panes ex ue­na conficit, ei auri drachma uel argenti &longs;emuncia defuerit, eam &longs;ecunda ex re crementis elicit. Atque hæc uenarum excoquendarum ratio uetus e&longs;t & apud eos plero&longs;que omnes, qui alijs utuntur, peruulgata.

Fornaces duæ A B. Osfornacis C. Catinus propior fornaci D. Eius os E. Alter ca tinus F. Ad alteram fornacem accedit excoctor, ge&longs;tans alueum bracteis ligneis con­textum carbonibus plenum G. Ad alteram fornacem &longs;tat excocter, & tertio couto uncinato materiam, quæ circa fornacis os ferruminatur, amouet: Contus uncinatusH. Aceruus carbonum I. Ci&longs;ium cui est ci&longs;ta cra&longs;&longs;is uiminibus contexta, qua di­metimur carbones K. Batillum ferreum L.

Quanquam autem uena plumbi nigri in tertia fornace, cuius os &longs;emper patet, excoqui &longs;olet, tamen non pauci eam in proprijs quibu&longs;dam forna­cibus excoquunt: quorum rationes breuiter exponam. Carni uenam i&longs;ti­us plumbi primò urunt: deinde malleis teretibus, &longs;ed admodum latis, fran­gunt & comminuunt: tum in duos humiles muros foci, qui e&longs;t in fornace, ex &longs;axis, quæ iniurijs ignium re&longs;i&longs;tunt, & ambu&longs;ti in calcem non abeunt, facta & concamerata imponunt ligna uiridia, eisque arida &longs;uperimponunt, atque in ip&longs;a uenam conijciunt: quæ lignis incen&longs;is &longs;tillat plumbo: quod defluit in &longs;ub­iectum focum decliuem: is ex puluere carbonum & terreno con&longs;tat: inque eo e&longs;t magnus catinus, cuius dimidia pars &longs;ubit &longs;ub fornacem, dimidia ex ea ex tat: in hunc influit plumbum: quod excoctor, recrementis & cæteris prius rutro detractis, cochleari effundit in proximos catinos: ex quibus plumbeæ ma&longs;&longs;æ, po&longs;tquam refrixerunt, extrahuntur. Fornacis autem tergo e&longs;t fora­men quadran&ggrave;ulum, ut ignis plus flatus concipere, utque excoctor per id in fornacem &longs;erpere, quoties res po&longs;tulat, po&longs;&longs;it. Saxones quoque, qui Gitelum in colunt, uenam plumbi in fornace, furno non di&longs;&longs;imili, excoquentes ligna per foramen, quod e&longs;t in tergo fornacis, imponunt: quæ cùm uehementer ar­dere cœperint, plumbum ex uena de&longs;tillat in catinum: quem eo repletum ex­cocto conto aperit: quo modo plumbum unà cum recrementis influit in al­terum catinum &longs;ubiectum: mox hæc detrahit. Po&longs;tremò plumbeam ma&longs;&longs;am refrigeratam ex catino eximit. At Ve&longs;tofali ad decem carbonum plau&longs;tra &longs;ic accumulant in aliquo decliui montis loco, quò uallem attingit, ut cumulus &longs;uperius fiat planus: cui &longs;tramina ad trium uel quatuor digitorum cra&longs;&longs;itudi nem inijciunt: quibus tantam uenam plumbi puram, quantam cumulus fer re pote&longs;t, &longs;uperinijciunt. Deinde carbones, cùm flauerit uentus, accendunt: is urget ignem ut uenam excoquat: quomodo plumbum de&longs;tillans ex cumu­lo effluit in uallis planiciem, latæque ma&longs;&longs;æ, &longs;ed non admodum cra&longs;&longs;æ, fiunt: in promptu autem &longs;unt aliquot uenæ plumbi centumpondia: quam, &longs;i res be­ne procedit, cumulo in&longs;pergunt: ma&longs;&longs;as illas latas, quod impuræ &longs;int, impo­nunt lignis aridis, quæ &longs;u&longs;tinent uiridia catino magno impo&longs;ita, eisque incen &longs;is illas recoquunt. Poloni uerò focis utuntur ex luto, quod lateres cin­gunt, factis altitudine pedum quatuor: hi utrinque &longs;unt decliues. In &longs;uperiore foci parte plana collocant magna ligna: eisque parua &longs;uperimponunt luto in­ter ip&longs;a interiecto: quibus tenuia lignorum re&longs;egmina &longs;uperinijciunt, atque eis rur&longs;us uenam plumbi puram, eamque lignis magnis contegunt: quibus incen­&longs;is uena lique&longs;cit & defluit in ligna inferiora: ea cùm ignis etiam con&longs;ump&longs;e­rit, materiam metallicam colligunt: ip&longs;amque, &longs;i res po&longs;tulauerit, iterum atqueiterum i&longs;to modo excoquunt: ex qua tandem lignis, quæ catino magno &longs;u­perimpo&longs;ita &longs;unt, &longs;uperiniecta conflantur ma&longs;&longs;æ plumbeæ. Recrementa ue rò unà cum ramentis lotura collectis in tertia fornace, cuius os &longs;emper patet. excoquuntur.

Carnorum fornax A. Alter murus humilis B. Ligna C. Vena &longs;tillans plumbo D. Catinus magnus E. Alij catini F. Cochlear G. Plumbeæ ma&longs;&longs;æH. Tergi fornacis foramen quadrangulum I. Saxonum fornax K. Foramen in tergo fornacis L. Ligna M. Catinus &longs;uperier N. Catinus inferior O. Ve&longs;tofalorum excoquendi tatio P. Cumuli carbouum Q. Stramina R. Ma&longs;&longs;a lata S. Catinus T. Polonorum focus V.

Quinetiam operæprecium e&longs;t fornacum, maxime earum in quibus uenæ precio&longs;æ excoquuntur, cameras, quæ cra&longs;&longs;iorem fumi partem, metallis noncarentem, concipiant & coerceant, con&longs;truere: quo &longs;ane modo duæ plerunquefornaces coniunguntur &longs;ub unam te&longs;tudinem: quam murus, ad quem illæ &longs;unt extructæ, & quatuor pilæ &longs;u&longs;tinent: &longs;ub qua uenarum excoctores &longs;uum munus perficiunt: eadem te&longs;tudo habet duo foramina, per quæ fumus è for­nacibus a&longs;cendit in latam illam cameram: quæ quò latior e&longs;t, eò plus &longs;umi con cipit. In huius media &longs;upra te&longs;tudinem parte e&longs;t foramen, altum palmos tres, latum duos: Id utriu&longs;que fornacis fumum, ad cameræ latera a&longs;cendentem u&longs;quead eius te&longs;tudinem, & cùm eluctari non po&longs;&longs;it rur&longs;us de&longs;cendentem, excipit: & per caminum, quem Græci kapnodoxh\n, nomine ex re inuento, appellant, emittit: qui totus in muro inclu&longs;us habet aliquot bracteas ferreas, ad quas materia metallica, cum fumo &longs;ublata, tenuior adhære&longs;cit, ut cra&longs;&longs;ior, ex qua fit cadmia, ad cameram, quæ non raro in &longs;tirias concre&longs;cit: in altero cameræ latere e&longs;t fene&longs;tra, in quam uitrea &longs;pecularia &longs;unt impo&longs;ita, ut lumen tran&longs;mit­tere, fumum coercere po&longs;&longs;it: in altero ianua, quæ, cùm uenæ in fornacibus ex­coquuntur, tota clauditur, ut nullus fumus exire po&longs;&longs;it: cùm fuligo & pom pholyx ab&longs;tergendæ &longs;unt, aut cadmia decutienda, aperitur, ut operarius a&longs;cen dens per eam in cameram ingredi po&longs;&longs;it: ea uerò fuligo cum pompholyge per mi&longs;ta, bis &longs;ingulis annis undique ab&longs;ter&longs;a, & cadmia decu&longs;&longs;a per canalem lon gum, ex quatuor a&longs;&longs;eribus coniunctis in quadranguli figuram formatum, ne auolet, deijcitur in &longs;olum officinæ, & aquis &longs;al&longs;is a&longs;pergitur: rur&longs;u&longs;que cum ue na & &longs;puma argenti excocta dominis emolumento e&longs;t. Tales autem came­ræ, quæ materiam metallicam cum fumo &longs;ublatam excipiunt, utiles &longs;unt, cùm ad omnes uenas metalli diuites, tum maxime ad minutulas particulas me­tallicas, ex uenis &longs;axisque contu&longs;is & lauatis collectas: quod hæ ip&longs;æ ex igni fornacum &longs;oleant euolare.

Fornaces A. Te&longs;tudo B. Pilæ C. Camera D. Fora­men E. Caminus F. Fene&longs;tra G. Ianua H. Canalis I.

Expo&longs;ui generatim quarundam uenarum excoquendarum rationem: nunc &longs;ingu­latim dicam de cuiu&longs;que metalli uenis &qring;modo excoquendæ, uel ex ip&longs;is metalla conficienda &longs;int, or&longs;us ab auro: eius arena & ramenta lotura, uel puluis alio mo do collectus &longs;æpius excoqui non debet, &longs;ed aut cum argento uiuo permi&longs;ceri & aqua tepida affu&longs;a omnis &longs;purcicia elui: quam rationem &longs;eptimo libro ex plicaui: aut in aquam, quæ aurum &longs;ecernit ab argento, conijci, quæ etiam ip&longs;a illud &longs;eparat à &longs;purcicia. Cernimus enim aurum in ampullam uitrcam delabi: &longs;ed po&longs;tquam omnis aqua ex puluere de&longs;tillarit, is non raro fuluus in ampul læ fundo re&longs;idet: qui &longs;æpius oleo, ex fece uini &longs;icca confecto, madefactus &longs;ic cetur: & in catinum coniectus cum nitro facticio, quod chry&longs;ocollam nomi namus, uel halinitro & &longs;ale excoquatur: aut idem puluis comminutus in argen­tum liquefactum, quod ip&longs;um combibit, inijciatur: à quo rur&longs;us id aqua illa ua­lens &longs;eparet. Sed auri uenam excoquere oportet, uel extra fornacem in cati­no, uel in fornace: in illo paruam eius portionem, in hac grandem: etenim auri ru­dis, quicunque color ei in&longs;ederit, comminuti, &longs;ulfuris, &longs;alis &longs;ingulorum libra, æ­ris triens, aridæ uini fecis quadrans tribus horis lento igni coqui debent in catino: deinde acriori ut lique&longs;cant: mi&longs;tura in argentum liquefactum inijci. Eiu&longs;dem auri rudis comminuti libra, & &longs;tibij, item comminuti, &longs;elibra permi&longs;cean tur: & in catinum coniecta &longs;imul cum &longs;cobis æris elimatæ, eis &longs;ubiectæ, &longs;emun cia coquantur u&longs;que dum lique&longs;cant: tum globulorum plumbeorum &longs;extans in­ijciatur in eundem catinum. Quam primum uerò mi&longs;tura expirat odorem &longs;cobs ferri elimata ad eam adijciatur: uel, &longs;i ea in promptu non fuerit, eius &longs;quama: utraque enim frangit uires &longs;tibij. Quod cùm ignis con&longs;umit non modo unà cum eo, quæ ip&longs;ius &longs;tibij uis e&longs;t, aliqua auri particula, &longs;ed etiam argenti, &longs;i cum au ro fuerit permi&longs;tum, con&longs;umitur: ma&longs;&longs;a ex catino fictili exempta & refrigerata in catino cinereo excoquatur, primo u&longs;que dum &longs;tibium exhalet: deinde do­nec plumbum ab eo &longs;eparetur. Eodem modo pyrites, qui aurum in &longs;e conti­net, comminutus coquatur: &longs;ed ip&longs;e & &longs;tibium par pondus habere debent: uerùm ex eo multis alijs modis aurum confici pote&longs;t. Nam comminuti pars per mi&longs;cetur cum æris partibus &longs;ex, &longs;ulfuris parte una, &longs;alis parte dimidia, omni­busque in ollam iniectis &longs;uperfunditur uinum, quod è fecibus uini liquidis, in ampulla excoctis, de&longs;tillauit. Olla operculata et luto oblita in loco calido reponitur, ut mi&longs;tura, uino madefacta, &longs;ex dierum &longs;pacio &longs;iccetur: deinde tri bus horis igni leni coquitur: tum cum plumbo mi&longs;ta acriori. Po&longs;tremò con ijcitur in catinum cinereum, & aurum à plumbo &longs;eparatur. Aut ramenti ex py rite alioúe lapide, ad quem aurum adhæret, lotura collecti libra mi&longs;cetur cum &longs;alis &longs;elibra, aridæ uini fecis &longs;elibra, recrementorum uitri triente, recremento rum auri uel argenti &longs;extante, æris &longs;icilico. Catinus, in quem hæc coniecta &longs;unt, operculo tectus oblinitur luto, & imponitur in fornaculam quæ modicis fo­raminibus flatu in&longs;piratur: atque coquitur donec ip&longs;a rube&longs;cat, & res iniectæ commi&longs;ceantur: quod ip&longs;is quatuor uel quinque horarum &longs;pacio &longs;olet accidere. Mi­&longs;tura refrigerata rur&longs;us teritur in puluerem, & ad eam &longs;pumæ argenti libra adijcitur, rur&longs;usque in altero catino coquitur u&longs;que ad eum finem dum lique­&longs;cat. Ma&longs;&longs;a exempta & à recrementis purgata inijcitur in catillum cinereum atque aurum à plumbo &longs;eparatur. Aut puluis qui habet talis ramenti metal­lici lotura collecti & præparati, &longs;alis, halinitri, aridæ uini fecis, recremen­torum uitri &longs;ingulorum libram, coquitur donec lique&longs;cat. Refrigeratus & comminutus lauatur: mox ad cum adijcitur argenti libra, &longs;cobis æris eli­matæ triens, &longs;pumæ argenti &longs;extans: & iterum coquitur u&longs;que dum liquetur. Pò&longs;t ma&longs;&longs;a à recrementis purgata conijcitur in catinum, & aurum atque argentum à plumbo &longs;eparantur: aurum denique ab argento aqua illa ua­lenti &longs;ecernitur. Aut puluis, qui con&longs;tat ex talis ramenti metallici lotura col­lecti & præparati libra, &longs;cobis æris elimatæ quadrante, pulueris &longs;ecundi, qui uenas liquefacit, libris duabus, coquitur donec lique&longs;cat. Mi&longs;tura refrigera­ta denuo in puluerem re&longs;oluitur, torretur, lauatur: quo modo fit puluis cæ­ruleus: cuius & argenti & pulueris &longs;ecundi, qui uenas liquefacit, &longs;ingulorum libra, plumbi libræ tres, æris quadrans, &longs;imul coquuntur donec lique&longs;cant. Deinde ma&longs;&longs;a, ut proxima, tractatur. Aut puluis, qui fit ex talis ramenti me­tallici lotura collecti & præparati libra, halin&longs;tri &longs;elibra, &longs;alis quadrante co­quitur u&longs;que dum lique&longs;cat. Mi&longs;tura refrigerata denuo teritur in puluerem: cuius libra argenti liquefacti libræ quatuor combibunt. Aut puluis, qui conficitur ex id genus ramenti libra, &longs;ulfuris libra, &longs;alis &longs;e&longs;quilibra, &longs;alis ex arida ui ni fece facti triente, æris cum &longs;ulfure re&longs;oluti in puluerem triente, coquitur do nec lique&longs;cat. Po&longs;tea plumbo recoquitur: & aurum à reliquis metallis &longs;eparatur. Aut puluis, qui habet id genus ramenti libram, &longs;alis libras duas, &longs;ulfuris &longs;e­libram, &longs;pumæ argenti libram, coquitur & ex eo conflatur aurum. His & &longs;i­milibus modis ramentum aurum in &longs;e continens, extra fornacem excoqui de­bet, &longs;i uel paucum, uel ualde diues erit. Si uerò multum fuerit, aut pauper, in fornace: magis uerò uena quæ non teritur in puluetem: præ&longs;ertim cùm eius copiam auraria &longs;uppeditauerint. Sed ramentum auri particeps cum &longs;puma argenti & molybdæna permi&longs;tum, adiecta ferri &longs;quama excoquatur in for­nace, cuius os ad tempus clauditur, aut in prima uel &longs;ecunda, cuius os &longs;emper patet: quo modo mox ex auro & plumbo fit mi&longs;tura, quæ in &longs;ecundas for­naces inferatur. At pyritæ uel cadmiæ, quæ aurum in &longs;e continet, duæ par­tes u&longs;tæ conijciantur in unam non u&longs;tam & &longs;imul excoquantur in tertia for nace, cuius os &longs;emper patet, fiantque ex eis panes: qui &longs;æpius cremati recoquan tur in fornace cuius os ad tempus clauditur, uel in alijs duabus, quarum os &longs;emper patet: quo modo plumbum &longs;orbet aurum, &longs;iue purum fuerit, &longs;iue ar gento&longs;um, &longs;iue æro&longs;um: quæ mi&longs;tura etiam in &longs;ecundas fornaces inferatur. Pyrites uerò, uel alia auri uena cum multa materia, quæ igni con&longs;umpta è for nace euolat, permi&longs;ta excoquatur cum lapide, ex quo conflatur ferrum, &longs;i is in promptu fuerit. Sex autem partes talis pyritæ, uel auri uenæ in puluerem re&longs;olutæ & cribratæ, quatuor lapidis, ex quo ferrum conflatur, item commi­nuti, tres calcis aqua re&longs;tinctæ permi&longs;ceantur, & aqua madefiant: ad quas ad ijciantur partes duæ & dimidia panis, qui aliquid æris in &longs;e continet: & re­crementorum pars una & dimidia: &longs;ed tot panum fragmenta, quot alueus ca­pit, inijciantur in fornacem: deinde res permi&longs;tæ & recrementa. Cùm uerò iam media catini pars liquoribus, qui è fornace defluxerunt, referta fuerit, tunc primò recrementa detrahantur: deinde panes ex pyrite conflati: po&longs;tre mò mi&longs;tura æris, & auri, & argenti, quæ in fundo re&longs;idet: &longs;ed panes leniter to&longs;ti cum plumbo recoquantur, fiantque panes qui in alias officinas inferan­tur. Mi&longs;tura uerò æris & auri ac argenti non torreatur, &longs;ed etiam ip&longs;a cum pa ri portione plumbi recoquatur: & quidem in catino: atque conficiantur panes multo magis quam iam dicti æris & auri diuites. Verùm ut mi&longs;tura auri & argenti diuitior fiat, ad eius libras decem & octo adijciantur, uenæ crudæ li bræ octo & quadraginta, lapidis, ex quo ferrum conflatur, libræ tres, panis ex pyrite confecti, uel cum plumbo permi&longs;ti dodrans: & &longs;imul coquantur in catino donec lique&longs;cant: detractis recrementis & panibus, ex pyrite confla­tis, mi&longs;tura inferatur in alias fornaces. Sequitur argentum, cuius puri uel præ­&longs;tanti&longs;&longs;imi rudis effo&longs;&longs;æ ma&longs;&longs;ulæ non &longs;unt excoquendæ in primis fornaci­bus, &longs;ed in catillis ferreis, ut &longs;uo loco dicam, calfactæ, & cùm in &longs;ecundis for­nacibus argentum à plumbo &longs;eparatur in &longs;tannum liquefactum iniectæ, pur gandæ: &longs;ed eiu&longs;dem tenui&longs;&longs;imæ bracteæ, uel minutæ ma&longs;&longs;ulæ ad lapides aut marmora aut &longs;axa adhære&longs;centes, item eædem ma&longs;&longs;ulæ cum terris permi&longs;tæ, aut non &longs;atis puræ, &longs;imul cum panibus, ex pyrite conflatis, & argenti recre­mentis, atque lapidibus, qui facile igni lique&longs;cunt, &longs;ecundi generis excoqui de­bent in fornace, cuius os ad exiguum tempus clauditur: at glomis, qui totus è minutis argenti puri filis con&longs;tat, & eiu&longs;dem rudisque uirgulæ in olla, ne e­uolent, inclu&longs;æ, ac in eandem fornacem coniectæ unà cum reliquis argenti uenis excoquendæ &longs;unt. Quidam etiam rudis argenti ma&longs;&longs;ulas non &longs;atis pu ras in ollis uel catinis triangularibus, operculatis & luto oblitis, inclu&longs;as ex­coquunt: uerùm eas ollas in fornacem non conijciunt, &longs;ed collocant in for­nacula, quæ flatu uenti modicis foraminibus in&longs;piratur: atque hi adijciunt ad argenti rudis partem unam &longs;pumæ argenti comminutæ partes tres, & totidem molybdænæ partes, lapidis plumbarij facile lique&longs;centis, partem dimidiam, atque exiguam &longs;alis & &longs;quamæ ferri portionem. Stannum quidem, quod in fun do ua&longs;is re&longs;idet, ut aliud, in &longs;ecundas fornaces infertur: recrementa uerò re­coquuntur cum cæteris argenti recrementis. Sed ollæ uel catini, ad quos &longs;tan­num aut recrementum adhæ&longs;erit, &longs;ub pila &longs;ubiecti tunduntur & lauantur: atque ramentum inde collectum unà cum recrementis excoquitur: quæ ratio argenti rudis excoquendi, &longs;i modicum fuerit, optima e&longs;t: quòd ne minima qui­dem argenti portio ex olla uel catino euolare & perire po&longs;&longs;it. Sed uena plum bi cinerei & &longs;tibij ac molybdæna, &longs;i argentum in &longs;e continent, cum reliquis argenti uenis excoquantur: &longs;imiliter lapis plumbarius, &longs;i paucus fuerit, & item pyrites. Si uerò lapis plumbarius fuerit multus, &longs;iue magna, &longs;iue parua argen­ti portio in eo ine&longs;t, &longs;eparatim ab alijs excoquatur: quam rationem paulo po&longs;t explicabo: quia enim nigri plumbi, &longs;icut etiam æris uenæ, eis metallis plerunquecommunes &longs;unt cum argento, & nunc & po&longs;tea de ip&longs;is dicere multum refert: pari modo pyrites, &longs;i multus fuerit, &longs;eor&longs;um excoquatur. Ex eius to&longs;ti tribus partibus & crudi una, addito ramento, &longs;i quod lotura fuerit ex ip&longs;o confe­ctum, & recrementis in tertia fornace, cuius os &longs;emper patet, panes conflen­tur: qui aqua re&longs;tincti crementur: atque eorum partes plerunque quatuor cum una pyritæ crudi parte rur&longs;us commi&longs;tæ, in eadem fornace recoquantur: ite­rumque ex eis conflentur panes: ex quibus, &longs;i multa æris portio in eis fuerit, crematis & recoctis &longs;tatim æs conficiatur: &longs;in exigua, crementur quidem, &longs;ed recoquantur cum paucis recrementis mollibus: quo &longs;ane modo plumbum, quod e&longs;t in catino liquefactum, &longs;orbet argentum: ex materia uerò pyritæ, quæ &longs;upernatat, tertio conficiuntur panes: atque ex eis crematis & recoctis æs. Si­militer ex cadmiæ, in qua ine&longs;t argentum, u&longs;tæ tribus partibus permi&longs;tis cum pyritæ crudi parte una & recrementis conflentur panes: qui cremati in eadem fornace recoquantur: quo modo etiam plumbum, quod catinus in &longs;e conti­net, argentum combibit: quod &longs;tannum in &longs;ecundas fornaces inferatur. Ve rùm crudi &longs;ilices & lapides, qui facile igni lique&longs;cunt, tertij generis, ac cæte­ri, in quibus pauca argenti portio ine&longs;t, crudom pyritæ uel cadmiæ in&longs;pergi de bent: to&longs;ti uerò, crematis pyritæ uel cadmiæ panibus: quod &longs;eparatim utili­ter excoqui non po&longs;&longs;int: &longs;imili modo terræ, quæ paucum argentum in &longs;e continent, ij&longs;dem in&longs;pergendæ &longs;unt. Quod &longs;i pyrites & cadmia excoctorem de fecerint, tales lapides & terras excoquat cum &longs;puma argenti, molybdæna, re­crementis, lapidibus qui facile igni lique&longs;cunt. Sed ramentum, &longs;i lotura ex ar­gento rudi fuerit ortum, excoquatur, uel cum &longs;puma argenti & molybdæ­na permi&longs;tuni, & prius u&longs;tum donec liquatum fuerit: uel aqua madefactum cum panibus ex pyrite & cadmia conflatis: neutro modo delabitur ex fornace, aut ex eadem euolat ui flatus follium & ignis agitatum. Sin ortum fuerit ex lapide plumbario, to&longs;tum cum eo excoquatur: &longs;i ex pyrite, cum pyrite. At æs purum &longs;iue proprius ei color in&longs;ederit, &longs;iue chry&longs;ocolla uel cæruleo fue­rit tinctum, & rude plumbei coloris, aut fu&longs;ci, aut nigri, excoquantur in for­nace, cuius os uel ad exiguum tempus clauditur, uel &longs;emper patet: & tunc qui­dem in prima: in eo &longs;i magna argenti portio fuerit, maiorem ip&longs;ius partem plumbum in catinum iniectum & liquatum &longs;orbet, reliqua &longs;imul cum ære uen­ditur dominis officinæ, in qua argentum ab ære &longs;ecernitur: &longs;in exigua, nullum plumbum in catinum conijcitur, quod argentum combibat, &longs;ed id unà cum ære domini iam commemorati mercantur: &longs;i nulla, æs&longs;tatim perficitur. Quod &longs;i tale æs in &longs;e continet aliquam rem fo&longs;&longs;ilem non facile lique&longs;centem, &longs;iue py­rites fuerit, &longs;iue cadmia metallica fo&longs;&longs;ilis, &longs;iue lapis, ex quo conflatur ferrum, ad eam adijciatur pyrites crudus facile lique&longs;cens, & recrementa, atque ex eis excoctis conflentur panes, ex quibus toties crematis, quoties res po&longs;tulat, & recoctis æs conficiatur. Attamen &longs;i aliqua argenti portio in panibus fue­rit, in quam plumbi impen&longs;a facienda &longs;it, prius etiam id in catinum iniectum & liquefactum ip&longs;am combibat. Æs uerò rude minus &longs;yncerum, quale, cùm plerunque &longs;it cinereum uel purpureum, nigricat & interdum partim cæruleum e&longs;t, hoc modo apud Rhetos excoquitur in prima fornace, cuius os &longs;emper patet. Primus excoctor (tres enim &longs;unt) ad tantum æs rude, quantum recipi unt ua&longs;a decem & octo, quorum quodque capax e&longs;t modiorum Romanorum ferè &longs;eptem, adijcit tantam plumbi recrementorum partem, quantam capiunt ci&longs;ia tria: tantam lapidis fi&longs;&longs;ilis, quantam comprehendit ci&longs;ium unum: tantam lapidis facile igni lique&longs;centis, quanta pendit quintam centumpondij par­tem: aliquam præterea particulam ramenti lotura ex diphryge & cadmia col lecti: quæ omnia duodecim horarum &longs;pacio excoquit, conficitque primarios pa nes pendentes &longs;ex centumpondia: & mi&longs;turam, cuius dimidia pars ex ære et argento con&longs;tat, pendentem dimidium centumpondium: atque ea infimum ca­tini locum occupat. In &longs;ingulis autem panum centumpondijs ine&longs;t argenti &longs;e­libra, & interdum præterea &longs;emuncia: in dimidio mi&longs;turæ centumpondio argenti bes uel dodrans, qua ratione &longs;ingulis hebdomadis, &longs;i operarum di­es &longs;ex fuerint, efficit panum centumpondia &longs;ex & triginta: mi&longs;turæ tria: in quibus plerunque in&longs;unt argenti fere quatuor & uiginti libræ. Alter excoctor à primarijs panibus &longs;eparat maximam argenti partem, quam plumbum &longs;or bet: etenim ad decem & octo centumpondia panum ex ære rudi conflatorum addit molybdænæ & &longs;pumæ argenti duodecim centumpondia: lapidis, ex quo conflatur plumbum nigrum, tria: panum durorum, qui plus argenti in &longs;e continent, quinque: panum æreorum fati&longs;centium, duo: addit in&longs;uper aliqua recrementa, quæ cum excoqueretur æs rude, &longs;upernatarunt: & particulam ra­menti ex cadmijs confecti: quæ omnia item duodecim horarum &longs;pacio ex­coquit, efficitque tot &longs;ecundarios panes, quot pendunt decem & octo centun­pondia: atque mi&longs;turam æris, & plumbi, & argenti, pendentem duodecim cen tumpondia: in quorum &longs;ingulis ine&longs;t argenti &longs;elibra: quam mi&longs;turam, po&longs;t­quam conto uncinato detraxit panes, effundit in æneos uel ferreos catinos: quo modo quatuor fiunt panes qui inferuntur in officinam, in qua argentum ab ære &longs;ecernitur: idem excoctor die &longs;equenti ad &longs;ecundariorum panum de cem & octo centumpondia rur&longs;us adijcit molybdænæ & &longs;pumæ argenti du odecim centumpondia: lapidis, ex quo conflatur plumbum nigrum, tria: pa num durorum, qui plus argenti in &longs;e continent, quinque: recrementa quæ, cùm ip&longs;e excoqueret panes primarios, &longs;upernatarunt: ramentum lotura ex cad­mijs quæ tunc fieri &longs;olent, confectum: quæ omnia &longs;imiliter duodecim hora­rum &longs;pacio excoquit: atque efficit tot tertiarios panes, quot pendunt tredecim centumpondia: ac mi&longs;turam æris, & plumbi, & argenti, pendentem unde­cim centumpondia: quorum &longs;ingula in &longs;e continent argenti trientem & &longs;e­munciam: quam, ubi conto uncinato detraxit tertiarios panes, effundit in ære os catinos: qua ratione iterum quatuor fiunt panes: qui, ut priores, inferun­tur in officinam, in qua argentum ab ære &longs;ecernitur: hoc modo &longs;ecundus ex­coctor alternis diebus primarios panes, alternis &longs;ecundarios excoquit. At ter tius excoctor ad tot panes tertiarios, quot capiunt undecim ci&longs;ia, addit pa­num durorum, in quibus minus argenti ine&longs;t, tria ci&longs;ia: & recrementa, quæ, cùm ip&longs;e excoqueret &longs;ecundarios panes, &longs;upernatarunt: & ramentum lotu­ra ex cadmijs, quæ tunc fieri &longs;olent, confectum: ex quibus omnibus excoctis efficit tot quartarios panes, quos duros nominant, quot pendunt uiginti cen tumpondia, & tot panes duros, qui plus argenti in &longs;e continent, quot pen­dunt quindecim centumpondia: in quorum &longs;ingulis ine&longs;t argenti triens. Hos panes &longs;ecundus excoctor, ut dixi, adijcit ad primarios & &longs;ecundarios panes cùm eos recoquit: idem ex tot quartarijs panibus ter crematis, quot recipi­unt undecim ci&longs;ia, conficit ultimos panes, quorum centumpondium tantun­modo &longs;emunciam argenti in &longs;e continet: & panum durorum, in quibus mi nus argenti ine&longs;t, quindecim centumpondia: in quorum &longs;ingulis ine&longs;t argen­ti &longs;extans. Hos panes tertius excoctor, ut dixi, addit ad panes tertiarios cùm eos recoquit. Sed ex ultimis panibus ter crematis & recoctis conficitur æs nigrum. At æs rude, ex quo conficitur æs purum, quod uel paucum argen­tum in &longs;e continet, uel non facile lique&longs;cit, primò excoquatur in tertia forna ce cuius os &longs;emper patet: atque ex eo fiant panes, qui &longs;epties cremati deinde recoquantur, & ex eis confletur æs: cuius panes inferantur in alterius gene ris fornacem: in qua &longs;ic tertiò coquantur, ut in æris parte inferiore plus argenti, minus in &longs;uperiore remaneat, quam rationem liber undecimus explicabit. Pyrytes autem, quia plerunque non modo æs, &longs;ed etiam argentum in &longs;e continet, quomodo excoquendus &longs;it cùm de argenti uenis &longs;criberem, expo&longs;ui. Sed &longs;i in eo argenti minimum fuerit, & æs, quod ex eo conflatur, non facile tracta­ri poterit, ratione, quam proxime explicaui, excoquatur. Po&longs;tremò lapis fi&longs;&longs;i­lis æro&longs;us, &longs;iue bitumen, &longs;iue &longs;ulfur in &longs;e contineat, u&longs;tus excoquatur cum la­pidibus, qui facile igni lique&longs;cunt, &longs;ecundi generis, conficianturque panes, qui­bus recrementa &longs;upernatant. Ex panibus &longs;epties plerunque crematis & reco­ctis conflentur recrementa & duplices panes: quorum alteri ærei &longs;unt, & in­fimum in catino locum occupant: atque hi uenduntur dominis officinarum, in quibus argentum ab ære &longs;ecernitur: alteri cum primarijs panibus recoqui &longs;olent. Si uerò lapis fi&longs;&longs;ilis paruam æris portionem in &longs;e contineat, uratur, &longs;ub pila &longs;ubiectus comminuatur, lauetur, cribretur: ramentum inde confectum ex­coquatur: & ex eo fiant panes: ex quibus crematis æs conficiatur: uerùm &longs;i ad lapidem fi&longs;&longs;ilem chry&longs;ocolla, uel cæruleum, uel terra lutea aut nigra adhæ­&longs;erit, in quibus æs & argentum in&longs;unt, non lauetur, &longs;ed comminutus cum lapi dibus, qui facile igni lique&longs;cunt, &longs;ecundi generis eodem modo excoquatur. At plumbi nigri uena &longs;iue molybdæna fuerit, &longs;iue pyrites, &longs;iue lapis, ex quo id conflatur, plerunque excoquitur in proprijs fornacibus, de quibus &longs;upra di xi, &longs;ed non minus &longs;æpe in tertia, cuius os &longs;emper patet. Focus & catinus con ficiuntur ex puluere, in quo parua quædam &longs;quamæ ferri portio ine&longs;t: recre menta ferri poti&longs;&longs;imum talis uenæ additamentum &longs;unt: quorum utrunque &longs;o lertes excoctores utile arbitrantur, & ère dominorum e&longs;&longs;e: quòd ea ferro na­tura &longs;it, ut nigrum plumbum in unum cogat. Si molybdæna uel lapis, ex quo id conflatur, excoquitur, mox è fornace in catinum effluit plumbum: quod recrementis detractis cochleari hau&longs;tum effunditur: &longs;i uerò pyrites, primò è fornace, ut Go&longs;elariæ uidere licet, in caunum defluit liquor quidam candi­dus, argento inimicus & nociuus: id enim comburit: quocirca recrementis, quæ &longs;upernatant, detractis effunditur: uel induratus conto uncinato extra­hitur: eundem liquorem parietes fornacis exudant: deinde ex fornace in ca­tinum defluit &longs;tannum, hoc e&longs;t mi&longs;tura plumbi nigri cum argento: de quo &longs;tanno prius detrahuntur recrementa, non raro, ut nonnulli pyritæ &longs;unt, candida, po&longs;terius pyritæ panes, &longs;i quos habet: in his aliqua æris portio &longs;olet in e&longs;&longs;e: &longs;ed quia perexigua & &longs;yluæ carbonum copiam non &longs;uppeditant, æs ex ip&longs;is non conflatur. Ex &longs;tanno aunt in catillos ferreos infu&longs;o, item fiunt panes: qui, cùm in &longs;ecunda fornace coquuntur, argentum &longs;eparatur à plumbo: quod partim in &longs;pumam argenti, partim in molybdænam mutatur: ex quibus in pri ma fornace recoctis conficitur plumbum depauperatum: nam eius centum pondium unam tantummodo argenti drachmam in &longs;e continet: cùm antea­quam argentum ab eo &longs;epararetur in eius centumpondio argenti plus minus unciæ tres inerant. Sed lapilli nigri & cæteri, ex quibus conficitur plumbum candidum, excoquantur in &longs;ui generis fornacibus: quæ angu&longs;tiores quam re­liquæ fornaces e&longs;&longs;e debent, ut ignis paruus, quem po&longs;tulat uena, paretur: &longs;ed altiores, ut angu&longs;tiam &longs;ua altitudine compen&longs;ent: & ferè eadem capacitas, quæ aliarum e&longs;t fornacum, fiat: &longs;uperius à fronte clau&longs;æ &longs;int, ab altero latere pateant, & ad ip&longs;um gradus habeant: nam eos ad frontem propter catinos habere non po&longs;&longs;unt: quibus gradibus excoctores a&longs;cendentes lapillos in ip&longs;as conijci­ant: cuiu&longs;que fornacis fundum nullo puluere, ex terra & carbonibus comminutis facto, paretur, &longs;ed in ip&longs;o officinæ &longs;olo &longs;axum arenarium non nimis durum locetur: & quidem paululum decliue: quod longum &longs;it pedes duos & do­drantem, latum totidem pedes, cra&longs;&longs;um pedes duos: quanto enim cra&longs;&longs;ius fu erit, tanto diutius in igni durat. Circum id quadrangula fornax alta ad pedes octo uel nouem futura extruatur ex latis arenarijs &longs;axis uel ex i&longs;tis uilibus, quæ natura de diuer&longs;a materia compo&longs;uit: interius undique æquabiliter luto oblinatur, ut pars caua &longs;uperius fiat longa pedes duos, lata unum, deor&longs;um uerò uer&longs;us paulo minus & longa & lata: &longs;upra eam duo &longs;int parietes: inter quos fumus ex fornaee a&longs;cendat in &longs;olarij pauimentum, atque tandem per an gu&longs;tum tecti foramen eluctetur. Saxum autem arenarium iccirco in fundo fornacis decliue locetur, ut plumbum ex lapillis conflatum per os fornacis in catinum defluere po&longs;&longs;it. Quoniam uerò excoctoribus acri igni opus non e&longs;t, nec nece&longs;&longs;e habent follium nares in æneam uel ferream fi&longs;tulam impone re, &longs;ed tantum in muri foramen. Attamen folles po&longs;teriore parte altius collo centur, ut naribus flatum recta uer&longs;us os fornacis expirent: ut uerò non acrem, nares latæ &longs;int: acrior enim ignis ex lapillis nigris plumbum conflare non &longs;o let, &longs;ed eos coficere & in cinerem mutare: prope gradus &longs;axum ponatur ex­cauatum: in quod conijciantur lapilli nigri excoquendi: quorum quoties tot in fornacem excoctor inijciet, quot batillum ferreum capere pote&longs;t, toties &longs;u­perinijciat carbones: qui omnes prius in uas coniecti, & aquis abluti ab are­nis atque lapillis, &longs;i qui ad eos adhæ&longs;erint, purgentur: ne &longs;imul cum lapillis ni­gris lique&longs;centes os ob&longs;truant, & plumbi liquidi ex fornace effluuium &longs;i&longs;tant: os fornacis &longs;emper pateat: ante quod &longs;it catinus paulo &longs;emipede altior, lon­gus dodrantes duos, latus unum. In eum luto oblitum ex ore influit plum­bum: ad cuius catini alterum latus &longs;it humilis murus: latior dodrante, longi­or pede, in quo puluis carbonum iaceat: ad alterum, officinæ &longs;olum decliue, ut eo commodius recrementa defluere & detrahi po&longs;&longs;int: quamprimum aunt plumbum ex ore fornacis in catinum defluere cœperit, excoctor partem pul­ueris à muro in eum detrahat, ut à calido recrementa &longs;eparentur: utque co con­tegatur, ne pars ip&longs;ius calore re&longs;oluta cum fumo euolet. Si uerò po&longs;t detra­cta recrementa puluis totum plumbum non conteget, eius plu&longs;culum rutro detrahat: idem faciat cùm os catini, quod conto reclu&longs;it ut plumbum in alte rum catinum rotundum, item luto oblitum, effluere po&longs;&longs;it, rur&longs;us luto uel pu­ro, uel cum puluere carbonum permi&longs;to, ob&longs;truet. Habeat etiam excoctor in promptu &longs;copas, quibus uerrat parietes, qui &longs;unt &longs;upra fornacem: ad eos enim & ad &longs;olarij pauimentum aliqui minutuli lapilli, ut excoctor diligens & experiens &longs;it, partim cum fumo adhære&longs;cere &longs;olent. Si quis uerò harum re­rum non &longs;atis expertus, lapillos, qui plerunque triplices &longs;unt, maiu&longs;culi &longs;cilicet, mediocres, minutuli, &longs;imul excoxerit, domini non exiguam plumbi iacturam facient: etenim antea quàm maiu&longs;culi uel mediocres lique&longs;cunt, minutuli uel exuruntur in fornace, uel ex eo euolantes non modo ad parietes adhære&longs;cunt, &longs;ed etiam in &longs;olarij pauimentum decidunt: quos dominus officinæ, uenarumdominis &longs;uo quodam iure abripit: qua de cau&longs;a experienti&longs;&longs;imus qui&longs;que ex­coctor alios &longs;eparatim ab alijs excoquit: & quidem minutulos in latiore for nace: mediocres, in media: maiu&longs;culos, in angu&longs;tiore. Quinetiam cùm minu tulos excoquit, leni follium flatu utitur: cùm mediocres, mediocri: cùm ma­iu&longs;culos, uehementi. Nam &longs;i primos excoquit, lento igni indiget: &longs;i alteros, mediocri: &longs;i tertios, acri. Multo tamen minus acri quàm cùm uenas uel auri uel argenti, uel æris excoquit. Cùm autem in hoc labore continenter tres di es & noctes, ut fieri &longs;olet, excoctores operam con&longs;ump&longs;erint, lapillorum mi­nutulorum maius pondus conflare po&longs;&longs;unt, quod cito lique&longs;cant: maiu&longs;cu­lorum minus, quod tardè: mediocrium mediocre, quod medio modo &longs;e ha beant: qui tamen in fornace, modò latiore, modò mediocri, nunc uerò angu &longs;tiore non facta, lapillos omnes excoquunt, hi, ut magnum damnum non fa­ciant, primò in eam minutulos inijciunt, deinde mediocres, tum maiu&longs;culos, po&longs;tremò non &longs;atis puros: atque, ut conuenit, follium flatum immutant. Ne ue­rò lapilli prius ex magnis carbonibus, in fornacem iniectis, deuoluantur in catinum quàm ex eis plumbum confletur, excoctor paruis utitur: atque primò tales carbones, aqua madefactos, inijcit in fornacem, deinde lapillos, tum i­terum ac &longs;æpius uici&longs;&longs;im carbones et lapillos. Sed lapilli collecti ex materia, quæ diebus æ&longs;tiuis in fo&longs;&longs;a, in quam immittitur riuus, lauatur, hybernis in laminam ferream foraminum plenam coniecta, excoquantur in fornace pal mum latiore quàm ea e&longs;t in qua minutuli lapilli, ex terra effo&longs;&longs;i, conflantur: &longs;ed ad eos excoquendos uehementiore flatu follium, & acriore igni opus e&longs;t quàm ad maiu&longs;culos excoquendos. Verùm quicunque lapilli coquuntur, &longs;i prius plumbum ex fornace effluit, multum ex eis conficitur: &longs;i recrementa, pau cum. Cum ip&longs;is enim permi&longs;cetur: quod tunc accidere &longs;olet, cùm lapilli uel minus puri, uel ferrugine, quæ &longs;atis cremata non fuit, infecti in fornacem coniecti fuerint, uel plures quàm oportet: tunc enim, quanquam puri &longs;unt & fa­cile lique&longs;cunt, &longs;imul cum recrementis, cum quibus mi&longs;centur, aut effluunt, aut in fornace adeo &longs;ub&longs;idunt, ut munere excoquendi nece&longs;&longs;ariò intermi&longs;&longs;o refringenda &longs;it. Quoties aunt: ecrementa de plumbo per decliue officinæ &longs;o lum defluxerint, & rutro detracta fuerint, toties os catini aperiatur, & plum bum deriuetur in alterum catinum: quod quamprimum effluxerit os luto cum puluere carbonum permi&longs;to rur&longs;us obturetur. In hoc catino prunæ in­&longs;int, ne plumbum mox effundendum refrige&longs;cat: ex eo, &longs;i tam impurum fue­rit, ut opera inde formari non po&longs;&longs;int, effu&longs;o conficiantur panes recoquen­di in foco, de quo paulo po&longs;t dicam: &longs;i purum, &longs;tatim æreæ laminæ cra&longs;&longs;æ &longs;u perfundatur prius rectis lineis, deinde &longs;uper eas tran&longs;uer&longs;is ut cancelli fiant: quorum &longs;inguli ferro &longs;ignatorio in eos impre&longs;&longs;o &longs;ignentur, &longs;i plumbum ex lapillis effo&longs;&longs;is conflatum fuerit, unum tantummodo &longs;ignum, magi&longs;tratus &longs;cilicet imprimi &longs;olet: &longs;i ex lapillis &longs;ola lotura collectis, duo magi&longs;tratus & furca, qua lotores utuntur: tum ex id genus cancellis plerunque tribus ligneo malleo compactis & coagmentatis formetur una ma&longs;&longs;a. Recrementa uerò detracta mox batillo ferreo conijciantur in lacu&longs;culum ex una arbore caua­tum, & agitata purgentur à carbonibus: tum exempta contundantur malleo ferreo quadrangulo: deinde cum lapillis proxime coquendis recoquantur. Sed quidam recrementa ter uda pilis &longs;ubiecta tundunt, terque recoquunt: quo­rum adhuc humidorum &longs;i magnus aceruus fuerit coctus, ex eis paucum plum bum propterea conflatur, quòd mox liquefacta rur&longs;us ex &longs;ornace defluant in catinum. Sed lutum & glareæ, quibus tales fornaces incru&longs;tantur, item cad miæ, quia non raro concipiunt lapillos pror&longs;us non liquatos uel &longs;emiliqua tos, & plumbi guttas combibunt, pilis udis &longs;ubiecta tundantur: quo modo lapilli pror&longs;us non liquati per cancellos effluunt in canalem, & ut reliqui la­pilli lauantur: &longs;emiliquati uerò & plumbi guttæ ex cap&longs;a exemptæ primum cribro, in quo non exigua earum portio remanet, lauentur: deinde in area, lin teis exten&longs;is contecta. At fuligo ad partem camini, quæ fumum emittit, ad­hære&longs;cens, quia etiam ip&longs;a &longs;æpius in &longs;e continet lapillos minutulos, qui cum fumo ex fornace euolarunt, in area iam dicta, & alterius canalis lauetur: ue­rùm plumbi guttæ & &longs;emiliquati lapilli, quos lutum & lapides, quibus in­cru&longs;tantur fornaces, combiberunt, atque reliquiæ plumbi, ex utroque catino ex­empti, &longs;imul cum lapillis excoquantur. Cùm autem lapilli nigri tribus die­bus & totidem noctibus in fornace, &longs;icuti &longs;upra dixi parata, excocti fuerint, nonnullæ particulæ &longs;axorum, ex quibus fornax e&longs;t extructa, igni labefacta­tæ decidunt: quare follibus &longs;ublatis fornax po&longs;teriore parte perfringatur, et cadmia primo malleis decutiatur, deinde fornax interius tota eorundem &longs;a xorum glareis, ad id aptatis, & luto rur&longs;us æquabiliter incru&longs;tetur: &longs;axum e­tiam arenarium, in &longs;olo fornacis locatum, &longs;i fecerit uitium, eximatur, & in ei­us locum reponatur alterum: quod ei &longs;upere&longs;t, excoctor acuto malleo re&longs;e­cet atque aptet.

Fornax A. Eius os B. Catinus C. Eius os D. Recre­menta E. Rutrum F. Alter catinus G. Parietes cami­ni H. Scopæ I. Lamina ærea K. Cancelli L. Ferrum &longs;ignatorium M. Malleus N.

Alij ad murum extruunt duas fornaces, iam à me de&longs;criptis pror&longs;us a&longs;&longs;i­miles, & &longs;upra eas te&longs;tudinem: quam murus & quatuor pilæ &longs;u&longs;tinent, per cuius te&longs;tudinis foramina fumus è fornacibus a&longs;cendit in latam cameram, ei, quam &longs;upra de&longs;crip&longs;i, &longs;imilem, ni&longs;i quod in utroque latere habeat fene&longs;tram, o&longs;tio ca reat. Excoctores enim fuliginem ab&longs;ter&longs;uri primò gradibus, qui &longs;unt ad la­tera fornacum a&longs;cendunt, deinde &longs;calis per te&longs;tudinis foramina, quæ &longs;unt &longs;u pra fornaces, in cameram, ubi fuliginem ab&longs;tergunt, conuerrunt, in alueos colligunt: quos alius alio deportandos & effundendos tradit: ea camera eti am ab altera differt caminis: quos duos habet domi u&longs;itatis non di&longs;&longs;imiles: hi fumum, qui per &longs;uperiorem partem concameratam eluctari non pote&longs;t, re­fractum & repercu&longs;&longs;um excipiunt, & inanem plumbi tandem emittunt: nam plumbum calore ignis re&longs;olutum & in cinerem mutatum, atque lapilli minu­tuli cum fumo euolantes in camera remanent, aut ad laminas æreas, quæ &longs;unt in camino adhærent.

Fornaces A. Catinus propior fornaci B. Eius os C. Alter catinus D. Pilæ E. Camera F. Fene&longs;tra G. Camini H. Vas in quo carbones abluuntur I.

Si plumbum candidum adeo fuerit impurum, ut, cum malleo percu&longs;­&longs;um ducitur, rimis fathi&longs;cat, &longs;tatim ex eo cancelli non fiunt, &longs;ed pan es, ut &longs;u­pra dixi, qui in foco denuo cocti purgantur. Is con&longs;tat ex &longs;axis arenarijs me diam eius partem & catinum uer&longs;us paululum decliuibus, & quà coniungun tur luto oblitis: in eo utrinque arida ligna uici&longs;&longs;im recta & tran&longs;uer&longs;a collocan tur, item in medio cra&longs;&longs;iora: quibus imponuntur plumbei panes quinque uel &longs;ex, qui centumpondia circiter &longs;ex uniuer&longs;i pendunt: hi lignis incen&longs;is &longs;tillant plumbo, quod continenter defluit in catinum, qui in officinæ &longs;olo e&longs;t: in cu ius catini fundo plumbum impurum &longs;ub&longs;idet, purum &longs;upernatat: utrunque ma gi&longs;ter cochleari haurit: &longs;ed prius purum haurire pote&longs;t: ex quo æreæ laminæ cra&longs;&longs;æ &longs;uperfu&longs;o efficit cancellos: po&longs;terius impurum, ex quo panem. Di&longs;cri men autem quod inter ea e&longs;t dum et haurit & effundit fluendi facilitate atquedifficultate digno&longs;cit: cancellati centumpondium pluris, in panis figuram formati, minoris uenditur. Nam precium illius, precium huius aureo nummo &longs;uperat, ex cancellis quinque, quod alijs lcuiores &longs;int, ligneo malleo compactis & coagmen tatis formatur una ma&longs;&longs;a, & ferro &longs;ignatorio, in ip&longs;am impre&longs;&longs;o, &longs;ignatur. Quidam nullum in officinæ &longs;olo catinum, in quem defluat plumbum, faci­unt, &longs;ed in ip&longs;o foco: ex quo magi&longs;ter carbonibus remotis plumbum hau­&longs;tum laminæ æreæ &longs;uperfundit. Purgamenta uerò, quæ ad ligna & carbo­nes adhærent, collecta in fornace recoquuntur.

Focus A. Catinus B. Ligna C. Panes D. Cochleare E. Aerea lamina F. CancelliG. Ferrum &longs;ignatorium H. Malleus ligneus I. Ma&longs;&longs;a plumbi cancellati K. Batillum L.

Quidam uerò Lu&longs;itani ex lapillis nigris plumbum candidum in paruis fornacibus conflare &longs;olent. Vtuntur autem follibus teretibus è corio factis: quibus priore parte e&longs;t orbis ferreus, po&longs;teriore ligneus: in illius foramine naris e&longs;t inclu&longs;a, in huius medio foramen &longs;piritale: &longs;uperius autem manubri um uel an&longs;a, qua follis teres diductus accipit auras, compre&longs;&longs;us ea&longs;dem red­dit: is inter orbes habet aliquot annulos ferreos, ad quos corium &longs;ic e&longs;t affi­xum, ut tales &longs;inus fiant, quales uidentur in his laternis chartaceis, quæ com plicari po&longs;&longs;unt. Cùm autem i&longs;tiu&longs;modi folles flatum uehementem non expi­rent, atque tardius diducantur & comprimantur, excoctor toto die paulo plus quàm dimidium plumbi candidi centumpondium conflare pote&longs;t.

Fornax A. Folles B. Orbis ferreus C. Naris D. Orbis ligneus E. Foramen &longs;piritale F. Manubrium G. An&longs;a H. Annuli I. Ma&longs;&longs;æ plumbi candidi K.

At ferri uena, cui præcipua bonitas, excoquatur in fornace, quæ &longs;ecundæ ferè &longs;imilis &longs;it: etenim focus exi&longs;tat altus pedes tres & dimidium, latus & lon­gus ad pedes quinque: in cuius medio &longs;it catinus altus pedem, latus &longs;e&longs;quipe­dem. Quanquam altior uel humilior, atque latior uel angu&longs;tior e&longs;&longs;e pote&longs;t, pro ut ex uena plus minusué ferri conficitur. Magi&longs;tro certa uenæ ferri men&longs;u­ra detur, &longs;iue ex ea ferrum multum &longs;iue paucum conflare po&longs;&longs;it: is operam & rem in hac re in&longs;umpturus primò in catinum conijciat carbones, atque ip&longs;is tan tam ferri uenam comminutam & cum calce, aquis nondum re&longs;tincta, permi­&longs;tam in&longs;pergat, quantam batillum ferreum capit. Tum iterum ac &longs;æpius & carbones inijciat, & eis uenam in&longs;pergat: & quidem u&longs;que dum aceruum cle­menter a&longs;&longs;urgentem con&longs;truat: quem tandem carbonibus incen&longs;is igni, fol­lium, artificio&longs;e in fi&longs;tula collocatorum, flatu ad ardendum excitato, exco­quat: quod opus perficere pote&longs;t modò horis octo, modò decem, nunc ue­rò duodecim. Ne autem ignis ardor ei faciem, ut &longs;olet, adurat, totam pileo te­gat: cui tamen &longs;int foramina per quæ cernere & &longs;pirare po&longs;&longs;it: ad fornacem &longs;it pertica, qua quoties res po&longs;tulat, po&longs;tulat autem cùm folles nimis acrem flatum in&longs;pirant, uel ip&longs;e uenam reliquam & carbones adijcit, aut recremen ta detrahit, fores canalis, per quem aquæ defluunt in rotam, axem, qui folles comprimit, mouentem &longs;i&longs;tat, uel uer&longs;ari permittat: quo &longs;ane modo ferrum con­fluit, & ma&longs;&longs;a pendens duo triaué centumpondia, pro ut uena ferri fuerit di ues, poterit confici: mox magi&longs;ter uiam recrementorum conto aperiat: quæ cùm tota defluxerint, ma&longs;&longs;am ferream refrigerari &longs;inat: po&longs;tea ip&longs;e & mini­&longs;tri trudibus ferreis commotam de fornace in terram deijciant: eamque marcu­lis ligneis, quibus manubria &longs;int tenuia, &longs;ed quinque pedes longa, percutiant, ut & recrementa, quæ adhuc ad eam adhære&longs;cunt, decutiant, ac ip&longs;am adu­nent &longs;imul & dilatent. Etenim &longs;i &longs;tatim incudi impo&longs;itam percutiet magnus malleus ferreus, ab axis, quem uer&longs;at rota, dentibus &longs;ublatus, di&longs;&longs;ipetur: atta men non multo po&longs;t forcipibus &longs;ublata, & eidem malleo &longs;ubiecta acuto fer ro in partes quatuor, uel quinque, uel &longs;ex, prout magna fuerit aut parua, &longs;ece­tur: ex quibus in altero camini foco recoctis, & rur&longs;us incudi impo&longs;itis fabri formant ma&longs;&longs;as quadrangulas, uomeres, canthos, &longs;ed in primis bacilla: quo­rum quatuor, aut &longs;ex, aut octo pendunt quintam centumpondij partem: atqueex his denuo uaria in&longs;trumenta confici &longs;olent. Ad quanque autem mallei per cu&longs;&longs;ionem adole&longs;cens cochliari aquam in candens ferrum, quod formant fa bri, infundit: atque hinc e&longs;t quod percu&longs;&longs;iones tam magnum &longs;onum edunt, ut longe ab officina audiatur. Ma&longs;&longs;a autem de fornace, in qua ferri uena exco­quitur, deiecta in catino remanere &longs;olet ferrum durum, & quod difficulter ducitur: ex quo confici po&longs;&longs;unt præferrata pilorum capita, & duri&longs;&longs;ima quæqueopera.

Focus A. Aceruus B. Via recremente um C. Ma&longs;&longs;a D. Marcnli lignei E. Malleus F. Incus G.

Sed ad ferri uenam, quæ uel æro&longs;a e&longs;t, uel cocta difficulter lique&longs;cit, maiore opera & acriore igni nobis opus e&longs;t: etenim eius partes, in quibus metal­lum ine&longs;t, non modo à reliquis, quæ nullum in &longs;e continent metallum, oportet &longs;ecernere, & pilis &longs;iccis frangere: &longs;ed & urere, ut alia metalla atque &longs;uccos nociuos exhalent: & lauare, ut leuia quæque ab eis &longs;eparentur. Excoquantur uerò in fornace primæ a&longs;&longs;imili, uerùm multo ampliore & altiore, ut multam uenam, multosque carbones continere po&longs;&longs;it: nam partim uenæ fragmentis, quæ maiora nuce non &longs;int, partim carbonibus compleatur: quas res exco­ctores gradibus, qui &longs;int ad alterum latus fornacis, a&longs;cendentes inijciant. At ex tali uena modò &longs;emel, modò bis cocta conflatur ferrum, quod idoneum e&longs;t ut in foco fornacis ferrariæ recalfiat, & magno illo malleo ferreo &longs;ubie­ctum dilatetur, atque ferro acuto in partes &longs;ecetur.

Fornax A. Gradus B. Venæ C. Carbones D.

At ars hoc modo ferrum igni & additamentis perficit, & ex co efficit aciem, quam Græci so/mwma nominant, Eligatur ferrum, quod ad lique&longs;cendum e&longs;t aptum: & præterea durum, atque quod facile duci pote&longs;t. Nam et&longs;i ex uenis, quæ ip&longs;i cum alijs metallis communes &longs;unt, conflatum lique&longs;cat, tamen aut molle e&longs;t aut fragile. Tale uerò candens primò in minutas particulas &longs;ecetur, & cum lapidibus lique&longs;centibus comminutis permi&longs;ceatur: deinde in foco fornacis ferrariæ fiat catinus ex eodem puluere madido, ex quo fiunt catini, qui &longs;unt ante fornaces in quibus uenæ auri uel argenti excoquuntur: cuius latitudo &longs;it ad &longs;e&longs;quipedem, altitudo ad pedem. Folles autem &longs;ic collocentur, ut uen­tum medio catino per narem in&longs;pirent: tum catinus totus optimis carboni­bus compleatur & circumcirca ponantur &longs;axorum fragmenta, quæ ferri par ticulas & carbones &longs;uperfu&longs;os coerceant: &longs;ed quamprimum carbones omnes ar&longs;erint, & catinus excanduerit, folles uentum in&longs;pirent, atque magi&longs;ter &longs;en&longs;im infundat tantam ferri & lapidis lique&longs;centis mi&longs;turam, quanta &longs;ibi infunden­da uidebitur: in quam, cùm liquefacta fuerit, mediam quatuor ferri ma&longs;&longs;as, quarum &longs;ingulæ pendant libras triginta, imponat: & acri igni quinque uel &longs;ex horis coquat, & bacillo immi&longs;&longs;o ferrum liquatum &longs;æpius agitet, ut eius tenu­i&longs;&longs;imam quanque particulam ma&longs;&longs;arum parua foramina combibant: quæ par ticulæ &longs;ua ui con&longs;umunt & dilatant cra&longs;&longs;as ma&longs;&longs;arum particulas: quæ molles & fermento &longs;imiles fiunt. Po&longs;tea magi&longs;ter mini&longs;tro adiutus ma&longs;&longs;am unam for cipe extractam incudi imponat, ut malleus à rota uici&longs;&longs;im &longs;ublatus et demi&longs;­&longs;us ip&longs;am dilatet: quam confe&longs;tim adhuc calidam in aquam inijciat & tem­peret: temperatam rur&longs;us incudi imponat, eamque eodem malleo percu&longs;&longs;am frangat: mox in&longs;piciens fragmenta con&longs;ideret, utrum aliqua ex parte ferrum adhuc appareat, an totum quodammodo &longs;it den&longs;atum & mutatum in aciem. Deinde aliam atque aliam ma&longs;&longs;am forcipe prehen&longs;am & extractam in partes &longs;ecet, tum mi&longs;turam recalfaciat, & ad eam addat recentis partem: quæ & in locum illius, quam combiberunt ma&longs;&longs;æ, &longs;uccedit, & uires eius, quæ reliqua fuit, reficit, & ma&longs;&longs;arum particulas, rur&longs;us in catinum impo&longs;itas, facit purio­res: quarum quanque, ut primum excalfacta fuerit, forcipe prehen&longs;am malleo &longs;ubijciat, & in bacilli figuram formet. Quod, cùm adhuc excande&longs;cit, in frigi­di&longs;&longs;imam aquam profluentem, quæ prope &longs;it, inijciat: quomodo repente den &longs;atum in meram aciem uertitur: quæ ferro e&longs;t multo durior & candidior.

Catinus A. Folles B. Forcipes C. Malleus D. Flumen E.

Reliquorum aunt metallorum uenæ in fornacib. non excoquuntur, &longs;ed argenti ui ui, ut etiam &longs;tibij, in ollis: plumbi cinerei, in canalibus. Sed primò dicam de argentouiuo: id in lacunis, in quas ex uenis fibrisque confluxit, repertum colligatur: aceto &longs;aleque purgetur: in linteum lino xylino contextum, uel in alutam infun­datur: per quam complicatam & compre&longs;&longs;am argentum uiuum penetrans purum in ollam uel patinam &longs;ubiectam delabitur. Vena uerò argenti uiui in ollis excoquitur binis uel &longs;ingulis: &longs;i in binis, &longs;uperiores figura non multum di&longs;&longs;imiles &longs;unt uitreis ampullis, in quas urinæ, medicis in&longs;pectandæ, infun­di &longs;olent: continuo tamen recta &longs;ur&longs;um uer&longs;us angu&longs;tiores: Inferiores uerò &longs;imiles &longs;unt catillis, in quibus uiri uel mulieres ca&longs;eos conficiunt: &longs;ed utræqueutri&longs;que maiores. Inferiores u&longs;que ad margines in terra, uel arena, uel cinere de­fodere oportet, in &longs;uperiores uenam in particulas fractam inijcere, eaque com pletas obturare mu&longs;co, & inuer&longs;as in ora inferiorum imponere, qua coniun guntur oblinire luto, ne argentum uiuum, quod in eas confugit, exhalet. Quan­quam &longs;unt qui, propterea quod defo&longs;&longs;æ &longs;int, nihil tale metuentes eas non ob linunt: quique glorientur &longs;e non minus argenti uiui pondus conficere quàm eos qui ip&longs;as oblinunt: ueruntamen oblitæ luto ab exhalando magis tutæ &longs;unt: quo &longs;ane modo &longs;eptingenta ollarum paria in &longs;olo uel foco collocen­tur, & undique mi&longs;tura, quæ con&longs;tat ex puluere terræ comminutæ, & à carbo­nibus re&longs;oluto, circumfundantur, ut ex ea &longs;uperiores palmum modo extent: ad utrunque foci latus &longs;axa prius po&longs;ita &longs;int, eisque &longs;uperimpo&longs;ita tigna, quibus operarij longa ligna inijciant tran&longs;uer&longs;a. Et&longs;i uerò ligna non attingunt ollas, acris tamen ignis ardor eas calfaciens argentum uiuum caloris impatiens per mu&longs;cum in ollas inferiores defluere cogit. Nam &longs;i uena excoquitur in &longs;upe­rioribus ollis, de eis, quà datur exitus, fugit in inferiores: &longs;i contra in inferio­ribus, fertur in &longs;uperiores, uel in opercula, quæ &longs;imul cum ua&longs;is cucurbitinis ollarum &longs;uperiorum locum obtinent. Sed ollæ, ne uitium faciant, ex optima argilla fingantur: &longs;i enim uitium fecerint, argentum uiuum ex eis unà cum fu mo euolat: qui &longs;i magna dulcedine odoratum commouerit, id ip&longs;um con&longs;umi &longs;ignificat. Quoniam uerò is dentes mobiles efficit, excoctores & cæteri a&longs;tan tes huius mali admoniti terga obuertunt in uentos, qui fumum in contrari­am partem pellunt. Etenim officina circa frontem atque latera patere, & uen­tis expo&longs;ita e&longs;&longs;e debet: tales autem ollæ, &longs;i ex ære caldario factæ fuerint, in lon­gum tempus in igni poterunt durare. Hæc ratio uenæ argenti uiui excoquen dæ plurimis e&longs;t u&longs;itata.

Focus ardens A. Ligna B. Focus non ardens in quo ollæ &longs;unt collocatæ C. Saxa D. Ollarum ordines E. Ollæ &longs;uperiores F. Ollæ inferiores G.

Simili modo &longs;tibij uena, &longs;i reliquorum metallorum expers fuerit, exco­quitur in &longs;uperioribus ollis: quæ duplo &longs;unt maiores quàm inferiores. Sed quantæ illæ fuerunt, ex panibus cogno&longs;citur: quibus non omnibus in locis idem e&longs;t pondus: nam alibi conficiuntur pendentes &longs;ex libras, alibi decem, alibi uiginti: cùm excoctor in eo labore operam con&longs;ump&longs;erit, ignem aqua re&longs;tinguit: opercula de ollis remouet: circum & &longs;uper eas terram, cum cine­re permi&longs;tam, conijcit: panes, ubi refrigerati fuerint, ex ollis eximit. Altera ue­rò uenæ argenti uiui excoquendæ ratio hæc e&longs;t. Ollæ uentro&longs;æ in &longs;uperio­rem fornacis quadrangulæ partem patentem impo&longs;itæ uena comminuta com­plentur, atque operculis, quibus &longs;ingulis eius tintinabuli, quod uulgus cam­panam nominat, figura e&longs;t ac naris oblonga, teguntur & oblinuntur: &longs;ingu­la ua&longs;a fictilia, quæ parua &longs;unt, & in cucurbitæ figuram formata, binas nares recipiunt, itemque oblinuntur: mox aridis lignis in inferiore fornacis parte col locatis, & accen&longs;is uena coquitur, donec omne argentum uiuum in opercu­lum, quod &longs;uperioris ollæ loco e&longs;t, feratur: id deinde ex naribus defluens, ua&longs;a fictilia cucurbitina recipiunt.

Ollæ A. Opercula B. Naris C. Va&longs;a fictilia cucurbitina D.

Alij conclaue concameratum extruunt: cuius &longs;olum pauimentatum faci­unt medium uer&longs;us concauum, & in muro eiu&longs;dem conclauis cra&longs;&longs;o forna­ces, quarum ora, per quæ in eas ligna imponuntur, exteriore ip&longs;ius muri par­te &longs;unt: fornacibus ollas &longs;uperponunt, & eas uena comminuta complent: circa uerò ollas &longs;ic fornaces undique lateribus luto conglutinatis claudunt, ut nul­lus fumus eluctari po&longs;&longs;it: &longs;ed eum totum cuiu&longs;que fornacis os emittat. Dein­de inter te&longs;tudinem & pauimentum collocant arbores uirides: tum o&longs;tium claudunt, & fene&longs;tellas &longs;pecularibus obducunt, atque &longs;ic undique mu&longs;co & li­mo obturant, ut conclaue nullum argentum uiuum exhalare po&longs;&longs;it: po&longs;tea lignis accen&longs;is uenam coquunt: quæ tandem exudat argentum uiuum: quod caloris impatiens, frigoris amans in arborum folia, quibus refrigeratoria uis e&longs;t, fertur. Excoctor, cùm opus perfecit, ignem re&longs;tinguit, & omnibus refri­geratis o&longs;tium & fene&longs;tellas recludit, atque colligit argentum: quod, quia graue, magnam partem &longs;ua &longs;ponte ex arboribus decidit: & in concauam &longs;oli par tem confluit: attamen &longs;i totum non deciderit arboribus commotis decidet.

Conclaue A. O&longs;tium B. Fene&longs;tellæ C. Ora fornacum D. Fornax qualis in conclaui E. Ollæ F.

Quarta ratio uenæ argenti uiui excoquendæ ita &longs;e habet. Olla maior &longs;u­per tripodem &longs;tatuta, completur uena comminuta: cui &longs;uperfunditur arena uel cinis duos digitos cra&longs;&longs;us, & tunditur: mox huius ollæ ori alterius ollæ minoris os imponitur, & luto obturatur, ne &longs;piritum emittat: uena igni co­cta exhalat argentum uiuum: quod per arenam uel cinerem penetrans fer­tur in ollam &longs;uperiorem: ubi in guttas concre&longs;cens, recidit in arenam uel ci­nerem: quo lauato, argentum uiuum colligitur.

Olla maior A. Minor B. Tripus C. Vas in quo lauatur arena D.

Quinta ratio e&longs;t quartæ non multum di&longs;&longs;imilis: etenim in locum ollarum ollæ, &longs;iue ua&longs;a item fictilia reponuntur: quorum fundum e&longs;t angu&longs;tum, os am plum: ea ferè complentur uena comminuta: cui &longs;imiliter &longs;uperfunditur ci­nis duos digitos cra&longs;&longs;us & tunditur. Va&longs;a uerò teguntur operculis digitum cra&longs;&longs;is, & interius &longs;puma argenti liquata obductis: quibus lapis grauis &longs;uper­ponitur: ua&longs;a in fornace collocantur: in quibus uena cocta &longs;imili modo ex­halat argentum uiuum: quod fugiens calorem fertur in operculum: ubi con gelatum recidit in cinerem: quo item lauato argentum uiuum colligitur.

Ollæ A. Opercula B. Lapides C. Fornax D.

His quinque rationibus argentum uiuum confici pote&longs;t: quarum nulla &longs;per­nenda & repudianda e&longs;t: ueruntamen, &longs;i fodina magnam uenæ copiam &longs;up peditat, prima e&longs;t expediti&longs;&longs;ima & utili&longs;&longs;ima: quod multa uena &longs;imul &longs;ine magno impendio excoqui po&longs;&longs;it. At plumbum cinereum ex &longs;ui generis ue­nis argenti expertibus, conflatur uarijs modis. Primò fouea in &longs;olo &longs;icco fo­ditur, & puluere carbonum iniecto pilis tunditur: deinde carbonibus can­dentibus &longs;iccatur: mox foueæ ligna fagina lata & arida &longs;uperponuntur: atque in ea plumbi cinerei uena conijcitur: quamprimum autem ligna incen&longs;a ar&longs;e­rint, uena excalfacta &longs;tillat plumbo in foueam defluente: cuius panis refrige ratus ex ea eximitur: quoniam uerò lignis igni adu&longs;tis &longs;æpe carbones, inter dum recrementa decidunt in plumbum, quod fouea concepit, & ip&longs;um faci unt impurum, rur&longs;us liquefaciendum e&longs;t in aliquo catino, ut panis purus fie ri po&longs;&longs;it: quam rem nonnulli con&longs;iderantes foueam in decliui loco fodiunt, & &longs;ub eo catinum, in quem plumbum ex fouea &longs;tatim effluens manet purum: atque inde cochliari hau&longs;tum infundunt in ferreos catillos luto interius obli­tos, & ex eo conficiunt panes. Talem autem foueam planis lapidibus &longs;ter­nunt, eorumque commi&longs;&longs;uris, ne liquidum plumbum &longs;orbeant, lutum cum pul uere, ex carbonibus comminutis facto, permi&longs;tum illinunt. Alij uenam in canales, è picea&longs;tris factos, & loco decliui po&longs;itos, cùm lenis uentus flauerit, inijciunt, & lignis paruis &longs;uperimpo&longs;itis & incen&longs;is coquunt: quo modo plum bum cinereum liquatum ex canalibus defluit in &longs;ubiectam foueam. Recre­menta uerò, &longs;iue lapides, croceo colore in eis, ut etiam in lignis latis foueæ &longs;u­perpo&longs;itis, remanent: qui ip&longs;i quoque diuenduntur.

Fouea cui ligna &longs;uperpo&longs;ita &longs;unt A. Catinus B. Cochliare C. Catinus ferreus D. Panes E. Inanis fouea lapidibus &longs;trata F. Canales G. Fo ueæ canalibus &longs;ubiectæ H. Ligna parua canalibus &longs;uperpo&longs;ita I. Ventus K.

Alij uenam in ferreis catillis excoquunt hoc modo. Arida, & quidem exi gua, ligna in lateres circiter &longs;e&longs;quipedem inter &longs;e di&longs;tantes uici&longs;&longs;im recta & tran&longs;uer&longs;a imponunt & incendunt: ad quæ apponunt catillos ferreos luto interius oblitos, & uena fracta plenos. Itaque cùm uentus acris ignis flammam perfert in catillos, tunc uena &longs;tillat plumbo: quod ut confluere po&longs;&longs;it, uena forcipe agitatur: quàm primum autem conijciunt eam omne plumbum exu da&longs;&longs;e, catillos forcipe prehendentes auferunt, & plumbum in uacuos catil­los effundunt: atque &longs;ic ex multo unà confu&longs;o panes efficiunt. Alij uenam, cum qua cadmia non e&longs;t mi&longs;ta, excoquunt in fornace ferrariæ &longs;imillima: in cuius fouea catinum ex terra comminuta, & cum puluere carbonum permi&longs;ta faciunt: atque in eum conijciunt uenam fractam, uel eius ramenta lotura col­lecta, ex quibus plus plumbi conficitur: &longs;i uenam, eam unà cum carbonibus & paruis lignis aridis excoquunt: &longs;i ramenta, cum carbonibus tantum: utranqueuerò materiam, leni follium flatu. Catino e&longs;t canaliculus, per quem liquidum plumbum defluit in catinum &longs;ubiectum, atque ex eo fit panis.

Ligna A. Lateres B. Catilli C. Fornax D. Catinus E. Canaliculus F. Catinus &longs;ubiectus G.

Alij in tumulo, è fodinis ege&longs;to, & uentis expo&longs;ito focum con&longs;truunt. al tum pedem, latum pedes tres, longum quatuor & dimidium: eumque qua­tuor a&longs;&longs;erum complexu coercent & continent, atque totum luto cra&longs;&longs;o &longs;uperi us obducunt: in hunc primo imponunt arida & parua picea&longs;tri ligna, dein­de &longs;uper ea uenam fractam inijciunt: tum ei &longs;uperimponunt ligna, &, quò &longs;pi rat uentus, incendunt: quo modo uena &longs;tillat plumbo: lignis igni con&longs;um­ptis cineres & carbones deuerrunt. Guttas uerò plumbi, quæ ceciderunt in focum & iam frigore concreuerunt, forcipe exemptas in alueum conijciunt, atque ex liquatis in catino ferreo panem conficiunt.

Focus in quo uena excoquitur A. Focus in quo plumbi guttæ iacent B. Forceps C. Alueus D. Ventus E.

Alij denique cap&longs;am longam pedes octo, latam quatuor, altam duos, totam ferè arena complent & lateribus &longs;ternunt, atque &longs;ic focum efficiunt. Cap&longs;a in medio habet ligneum codacem, qui uer&longs;atur in forma duorum tignorum in­ter &longs;e tran&longs;uer&longs;orum: ea &longs;unt dura, cra&longs;&longs;a, in terra defo&longs;&longs;a, utrinque perforata: in quæ foramina pali cuneati adiguntur, ut tigna immobilia maneant: cap&longs;a cir­cumagi & in uentum, ex quacunque cœli parte flantem, obuerti po&longs;&longs;it. In tali foco locant ferream cratem, tam longam & latam quàm ip&longs;e e&longs;t, altam uerò dodrantem: cui pedes &longs;ex &longs;unt, bacilla autem tran&longs;uer&longs;a tam multa ut fer­me contigua &longs;int: crati ligna tedæ imponunt, & &longs;uper ea uenæ fragmenta: &longs;u per quæ rur&longs;us ligna tedæ, his accen&longs;is uenam excoquunt: cuius plumbum ci nereum, quo &longs;tillat, quia minime comburitur, hæc excoquendi ratio utili&longs;&longs;ima e&longs;t: nam plumbum per cratem in focum de&longs;tillat, reliquiæ &longs;imul cum carbo nibus in ea remanent. Opere &longs;emel perfecto excoctores cratem pertica de foco deponentes euertunt, atque reliquias accumulant. Scopis uerò plumbum cinereum conuerrentes in alueum colligunt: & ex eo, in catillis ferreis colli quefacto, panes conficiunt: quos, quamprimum refrixerint furca bicorni, cu ius alterum cornu rur&longs;us e&longs;t bicorne, &longs;ubuertunt, ut panes ex eis excidant: atque &longs;ubinde ad eundem laborem redeunt.

Cap&longs;a A. Codax B. Ligna inter &longs;e tran&longs;uer&longs;a C. Cra/ tes D. Eius pedes E. Ligna ardentia F. Pertica G. Catillus in quo plumbum cinereum colliquefit H. Catilli I. Panes K. Furca L. Scopæ M.

De re Metallica Libri IX. FINIS.

GEORGII AGRICO LAE DE RE METALLICA LIBER DECIMVS.

Qvoniam nono libro uenarum excoquendarum & metallorum conficiendorum rationem explicaui, con&longs;equens e&longs;t ut explicem, quomodo metallum pre cio&longs;um à uili, uel contrà uile à precio&longs;o &longs;ecernatur: &longs;æpius enim duo metalla, rarius plura ex una ea­demque uena conflari &longs;olent. Naturaliter autem po­ti&longs;&longs;imum auri quædam portio ine&longs;t in argento & in ære: argenti quædam in auro, in ære, in plumbo ni gro, in ferro: æris aliqua in auro, in argento, in plum bo nigro, in ferro: plumbi nigri aliqua in argento: ferri denique quædam in ære. Sed ordiar ab auro: id ab argento, uel hoc etiam ab illo, &longs;eu natura, &longs;eu ars permi&longs;cuerit ea, &longs;eparatur aqua ualenti, & puluere, qui ferè ex ij&longs;dem re­bus, ex quibus aqua, con&longs;tat. Verùm, ut hic etiam ordinem con&longs;eruem, dicam primò de compo&longs;itionibus rerum, ex quibus aqua illa conficitur: deinde de conficiendi ratione: tum de modo, quo aurum &longs;ecernitur ab argento, uel ar­gentum ab auro. In omnibus autem ferè compo&longs;itionibus ine&longs;t atramentum &longs;utorium uel alumen, quod &longs;ola per &longs;e, magis tamen cum halinitro coniun­cta ualeant ad &longs;eparandum argentum ab auro: cùm cæteræ res, ut eis adiumen to &longs;int, &longs;olæ &longs;ua ui, &longs;uaque natura ea metalla &longs;ecernere non po&longs;&longs;unt: &longs;ed uix mul­tæ coniunctæ. Verùm cùm plures compo&longs;itiones exi&longs;tant, aliquas &longs;ubijciam. In prima quidem, cuius u&longs;us communis e&longs;t & uulgaris, e&longs;t atramenti &longs;utorij li bra & tantundem &longs;alis ac aquæ fontanæ triens. Secunda habet atramenti &longs;u torij libras duas, halinitri unam, tantum aquæ fontanæ, uel fluuialis pondus, quantum atramenti &longs;utorij, dum ignis ui in puluerem re&longs;olueretur, perijt. Ter tia con&longs;tat ex atramenti &longs;utorij libris quatuor, halinitri duabus & dimidia, aluminis &longs;elibra, aquæ fontanæ &longs;e&longs;quilibra. Quarta ex atramenti &longs;utorij li­bris duabus, halinitri totidem libris, aluminis quadrante, aquæ fontanæ do drante. Quinta ex halinitri libra, aluminis libris tribus, lateris comminuti &longs;eli bra, aquæ fontanæ dodrante. Sexta ex atramenti &longs;utorij libris quatuor, ha­linitri tribus, aluminis una, lapidis, qui in fornaces ardentes coniectus facile igni lique&longs;cit tertij generis item una, aquæ fontanæ &longs;e&longs;quilibra. Septima fit ex atramenti &longs;utorij libris duabus, halinitri &longs;e&longs;quilibra, aluminis &longs;elibra, lapi dis, qui in fornaces ardentes coniectus facile igni lique&longs;cit, tertij generis li­bra, aquæ fontanæ dextante. Octaua conficitur ex atramenti &longs;utorij libris du abus, halinitri totidem libris, aluminis &longs;e&longs;quilibra, fecis aquarum, quæ aurum ab argento &longs;ecernunt, libra: ad &longs;ingulas autem libras affunditur aquæ puti­dæ &longs;extans. In nona in&longs;unt laterum coctorum libræ duæ, atramenti &longs;utorij una, halinitri item una, &longs;alis tantum, quantum manu comprehendi pote&longs;t, aquæ fontanæ dodrans. Decima &longs;ola caret? tramento &longs;utorio & alumine: Habet uerò halinitri libras tres, lapidis, qui in fornaces ardentes coniectus facile i­gni lique&longs;cit tertij generis duas, æruginis, &longs;tibij, &longs;cobis ferri elimatæ, amian­ti &longs;ingulorum &longs;elibram, aquæ fontanæ libram & &longs;extantem. Atramentum autem &longs;utorium, ex quo hæ aquæ confici &longs;olent, omne prius re&longs;oluatur in pul uerem hoc modo. Ip&longs;um inijciatur in catinum fictilem interius &longs;puma argenti obductum, & coquatur donec lique&longs;cat: tum filo æreo agitetur: po&longs;tea refri geratum teratur in puluerem: eodem modo halinitrum ui ignis liquatum et refrigeratum conteratur in puluerem: quin alumen: quod tamen quidam bræ cteæ ferreæ impo&longs;itum urunt, ac in puluerem re&longs;oluunt. Quan quam autem omnes illæ aquæ auri etiam ramentum uel puluerem &longs;eparant à &longs;purcicí, ta men &longs;unt quædam compo&longs;itiones, quæ &longs;ingularem uim habent: earum prima con&longs;tat ex æruginis libra, atramenti &longs;utorij dodrante. Ad &longs;ingulas uerò libras affunditur aquæ fontanæ uel fluuialis &longs;extans: de qua re, ad oens compo&longs;itio­nes pertinente, &longs;emel dixi&longs;&longs;e &longs;atis e&longs;t. Altera compo&longs;itio conficitur ex auripig­menti facticij, atramenti &longs;utorij, calcis, aluminis, cineris qua lanarum infecto res utuntur &longs;ingulorum libra, æruginis quadrante, &longs;tibij &longs;e&longs;cuntia. Tertia ex atramenti &longs;utorij libris tribus, halinitri una, amianti &longs;elibra, lateris cocti item &longs;elibra. Quarta ex halinitri libra, aluminis item libra, &longs;alis ammoniaci &longs;elibra. Fornax autem, in qua ualens aqua conficitur, latericia &longs;it & quadrangula, longa quidem & lata pedes duos, alta totidem pedes & &longs;emi&longs;&longs;em præterea. Laminis uerò ferreis, quas &longs;u&longs;tineant bacilla ferrea, tegatur. Hæ laminæ &longs;u­perius luto obductæ in medio eorum loco habeant tantum foramen rotun dum, quantum capere po&longs;&longs;it catinum fictilem, in quo ampulla uitrea collo­catur: & ab utroque eius foraminis latere bina foramina &longs;piritalia, quæ par­ua &longs;int & &longs;imiliter rotunda: infima fornacis pars, ubi ad altitudinem palmi a&longs;&longs;urrexit, rur&longs;us laminas habeat ferreas, quas item bacilla ferrea &longs;u&longs;tineant, ut ip&longs;æ laminæ carbones ardentes: po&longs;t à fronte media habeat os, ignis in for nacem inijciendi cau&longs;a factum, altum atque latum &longs;emipedem, atque &longs;uperius ro­tundum: &longs;ub quo &longs;it os &longs;piritale. In catinum autem fictilem, in foramen collo­catum, inijciatur arena pura: cuius altitudo &longs;it ad digitum tran&longs;uer&longs;um: in quam ampulla uitrea imponatur tam altè quàm e&longs;t obducta luto. Etenim eius par ti paulo plus quàm quartæ, & quidem infimæ lutum ferè liquidum octies aut decies uix cultelli cra&longs;&longs;itudine illinitur, & toties rur&longs;us exiccatur, ut eius luti cra&longs;&longs;itudo &longs;it ad pollicem tran&longs;uer&longs;um: eiu&longs;modi lutum cum pilis & lino xylino, uel floccis à panno abra&longs;is, & &longs;ale, ne rimis fati&longs;cat, permi&longs;tum &longs;it, & bacillo ferreo &longs;æpius uerberatum. Tam autem multæ res, ex quibus compo&longs;itio con&longs;tat, in ampullam non concludantur ut pror&longs;us plena fiat, ne non ex­coctæ ferantur ad operculum: id item uitreum cum ampulla linteolis, farina triticca, oui albumine & aqua madefacta, illitis arcti&longs;&longs;ime coniungatur: & ea parte eis lutum, quod careat &longs;ale, illinatur. Simili modo naris operculi cum al­tera ampulla uitrea, quæ aquam, qua ip&longs;a &longs;tillat, recipit, linteolis coniunga­tur, & ea parte luto obducatur. Attamen admodum tenuis clauus ferreus, uel cuneolus ligncus, paulo cra&longs;&longs;ior acu, inter utranque figatur, ut quoties ad hanc de&longs;tillandi rationem artifici opus fuerit aura, extrahi po&longs;&longs;it. Ea uerò opus e&longs;t cùm halitus ualenti&longs;&longs;imi nimis feruntur ad &longs;uperiora. Quatuor etiam fora­mina &longs;piritalia, quæ &longs;uperius, ut dixi, e&longs;&longs;e debent, ad latera magni foraminis, in quo ampulla collocatur, luto occludantur. His autem omnibus rite factis res in ampullam coniectæ u&longs;que eò carbonibus ardentibus paulatim coquan­tur, dum ip&longs;æ uaporem exhalare cœperint, & ampulla &longs;udore manare uide atur. Sed cùm iam ea propter humorem &longs;ublatum rube&longs;cit, & operculi na­ris aqua &longs;tillat, &longs;ummam operam dare oportet, ne una gutta cadat citius quam quinque horologij momenta præterierint, &longs;eu potius tot &longs;oni, cùm eius tinti nabulum pul&longs;atur, auditi fuerint, tardius quàm decem: etenim &longs;i citius ceci­derit, uitra rumpuntur: &longs;i tardius, &longs;u&longs;ceptum munus certo, definitoque tempo re, hoc e&longs;t quatuor & uiginti horarum &longs;pacio, non perficitur: quorum alte­rum ne fiat carbones partim ferramento uul&longs;ellæ &longs;imili extrahantur: alterum ut fieri po&longs;&longs;it, paruula & arida ligna querna carbonibus &longs;upraponantur: atqueres in ampullam coniectæ acriori igni coquantur: &longs;uperioribus etiam fora­minibus &longs;piritalibus, &longs;i res po&longs;tulauerit, reclu&longs;is. Quamprimum autem de­&longs;tillauerint guttæ ampulla uitrea, quæ eas recipit, linteo aquis madefacto te gatur, ut halitus ualenti&longs;&longs;imos, qui &longs;ur&longs;um feruntur, repercutiat: &longs;ed cum re­bus excoctis ampulla, in quam coniectæ fuerunt, humore albe&longs;cit, acriori i­gni coquatur, u&longs;que dum omnes guttæ de&longs;tillauerint: po&longs;teaquam fornax re frigerata fuerit, aqua coletur & infundatur in paruam uitream ampullam: atquein eandem inijciatur dimidia argenti drachma: quod di&longs;&longs;olutum aquam tur bidam efficit liquidam: quæ in ampullam, omnem reliquam aquam conti­nentem, infundatur: & quamprimum feces in fundo re&longs;ederint, aquis effu­&longs;is auferantur: aquæ uerò ad u&longs;um re&longs;eruentur.

Fornax A. Eius foramen rotundum B. Foramina &longs;piritaliaC. Os fornacis D. Os &longs;piritale &longs;ub eo E. Catinus F. Ampulla G. Operculum H. Eius naris I. Altera ampullaK. Corbis in qua hæc, ne frangatur, collocari&longs;olet L.

At aurum ab argento hac ratione &longs;ecernitur. Temperatura primum adie cto plumbo coquatur in catino cinereo u&longs;que dum omne plumbum exhalet, atque eius bes æris tantummodo drachmas quinque, aut &longs;ummum &longs;ex, in &longs;e contineat: nam &longs;i plus æris in ip&longs;a fuerit, argentum ab auro &longs;eparatum mox rur­&longs;us cum eo coniungitur: tale argentum, in quo aurum ine&longs;t, liquatum uel for­metur in globulos bacillo inferius diffi&longs;&longs;o agitatum, uel in canaliculum fer­reum infundatur, & ex refrigerato efficiatur tenuis bractea. Quoniam uerò ratio faciendi globulos ex auro argento&longs;o acriorem curam & diligentiam quàm ex alijs metallis de&longs;iderat, eam nunc paucis exponam: id primò conij ciendum e&longs;t in catinum: qui deinde operculo tegendus & imponendus e&longs;t in alterum catinum fictilem, modicum cinerem continentem: tum ita &longs;unt in fornace collocandi, ut ignis, flatu follis, in&longs;pirari po&longs;&longs;it. Po&longs;tea eis carbones circundandi &longs;unt: hisque, ne cadant, lapides uel lateres: mox catino &longs;uperiori carbones inijciendi &longs;unt, & eis prunæ &longs;uperinijciendæ: quibus rur&longs;us carbo nes, ut catinus undique eis circundetur & contegatur: quem &longs;inere oportet &longs;e mihora, uel paulo longiore &longs;pacio carbonibus candentibus calefieri: & pro­uidere, ne deficientibus ij&longs;dem refrige&longs;cat: po&longs;thæc per follis narem flatus in­&longs;pirandus e&longs;t, ut aurum incipiat lique&longs;cere: mox uer&longs;andum, & experimen­to rapto con&longs;iderandum an liquatum &longs;it. Si fuerit liquatum, additamento ad ip&longs;um adiecto catinum rur&longs;us confe&longs;tim operculare conuenit, ne id exha­let: & &longs;imul coquere tantulo temporis &longs;pacio, quantulo quis quindeeim pa&longs;­&longs;us ambulare po&longs;&longs;it: tum catillo forcipe prehen&longs;o hauriendum e&longs;t aurum, & in uas oblongum, quod aquam frigidi&longs;&longs;imam contineat, ex alto infunden­dum paulatim, ne globuli nimis cra&longs;&longs;i fiant: quanto enim magis fuerint ina­nes & tenues, minus rotundi, tanto magis &longs;unt idonei: qua de cau&longs;a bacillo, ab imo ad medium in quatuor partes &longs;ci&longs;&longs;o, aqua &longs;æpius e&longs;t commouenda. Sed bractea &longs;ecetur in particulas & inijciatur, ut etiam globuli argentei, in ampul lam uitream: & tanta aqua eis affu&longs;a, quanta ad digiti altitudinem &longs;uperet ar gentum, ampulla tegatur ue&longs;ica, uel linteo incerato ne exhalet: mox calefiat, donec argentum di&longs;&longs;oluatur: cuius rei &longs;ignum e&longs;t aqua ebulliens. Re&longs;idet au­tem in &longs;undo aurum colore nigricans, argentum cum aqua permi&longs;tum &longs;uper­natat: quam alij effundunt in catinum æreum, & ei affundunt frigidam, quæ argentum &longs;tatim congelat: id aqua effu&longs;a exemptum &longs;iccant: &longs;iccatum coquunt in catino fictili donec lique&longs;cat: liquatum infundunt in canaliculum ferreum. Aurum uerò, quod in ampulla reman&longs;it, eluunt calida, colant, &longs;iccant, cum pauca chry&longs;ocolla, quam boracem uocant, in catino coquunt: liquatum item infundunt in canaliculum ferreum. Alij in ampullam, quæ continet aurum & argentum, & aquam, quæ eam &longs;eparauit, calidam illius ualentis duplam uel triplam infundunt, & in eandem ampullam, uel in catinum, in quem omnia effu&longs;a fuerint, conijciunt bracteolas plumbi nigri & æris: quo modo aurum ad plumbum, argentum ad æs adhære&longs;cit: atque &longs;eor&longs;um plumbum ab auro, &longs;eor&longs;um æs ab argento &longs;eparant in catino cinereo. Sed neutra ratio nobis pro­batur, quod aqua, aurum ab argento &longs;eparans, pereat, cùm rur&longs;us u&longs;ui e&longs;&longs;e po&longs;&longs;it. Itaque ampulla uitrea interius in fundo in metulam a&longs;&longs;urgens, exterius luto inferiore parte, ut &longs;upra dixi, obducatur, & in eam inijciatur argentum, quod pendat Romanas libras tres & dimidiam: atque aqua, quæ alterum ab altero &longs;ecernat, infundatur & imponatur in arenam, quam catinus fictilis aut cap&longs;a continet: lenique igni primò calefiat. Ne uerò exhalet aquam, eius &longs;upe riori extremitati undique lutum illinatur, & tegatur operculo uitreo: cuius nari &longs;ubijciatur altera ampulla, quæ guttas de&longs;tillantes recipiat: ea &longs;imiliter in ca­p&longs;a, quæ contineat arenam, collocetur. Coctum autem rube&longs;cit: &longs;ed cùm ru­bor amplius non apparuerit, ampulla ex catino uel cap&longs;a exempta mouea­tur: quo motu aqua incale&longs;cens iterum rube&longs;cit. Quod &longs;i bis aut ter factum fu erit, anteaquam alia aqua affundatur, & opus citius perficitur, & aqua minus multa con&longs;umitur. Sed cum prima omnis de&longs;tillauerit, in ampullam inijcia­tur tantum argentum, quantum prius: nam &longs;i tam multum &longs;emel fuerit inie­ctum, aurum ab eo difficulter &longs;ecernitur: atque infundatur altera aqua, &longs;ed ca­lefacta: ut ip&longs;a & ampulla pariter caleant, utque hæc frigore non di&longs;&longs;iliat: quæ quoque, &longs;i uento frigido affletur, di&longs;&longs;ilire &longs;olet: deinde tertia aqua infundatur: atque etiam, &longs;i res hoc po&longs;tulauerit, quarta, hoc e&longs;t aqua alia atque alia infunda­tur, donec lateris cocti color auro in&longs;ederit. Artifici autem &longs;int in promptu duæ aquæ, quarum una &longs;it altera ualentior. Efficaciore primò utatur, dein­da minus potente, po&longs;tremò rur&longs;us ualentiore. Sed cùm iam fuluus color fu erit auro, aqua fontana affu&longs;a &longs;ubditis ignibus efferue&longs;cat: quater eadem ab­luatur: u&longs;que eò coquatur in catino dum lique&longs;cat: aquæ, quibus abluitur au­rum, reponantur, in eis enim paululum argenti ine&longs;t: qua de re in ampullam infu&longs;æ coquantur: &longs;ed guttas prius de&longs;tillantes altera ampulla recipiat, alte­ra eas quæ po&longs;terius excidunt, cùm &longs;cilicet operculum rube&longs;cere incœperit: hæc aqua ad experiendum aurum utilis e&longs;t, illa ad abluendum: prior etiam rebus, ex quibus aqua illa ualens conficitur, affundi pote&longs;t. Verum aqua cum argento permi&longs;ta, quæ primò de&longs;tillauit, in ampullam inferius latam infu&longs;a eodem modo coquatur, ut ab argento &longs;eparari po&longs;&longs;it: cuius &longs;uperiori extre­mitati item lutum illinatur, & tegatur operculo. Quod &longs;i aqua adeo multa fue rit ut feratur ad &longs;uperiora, uel inijciatur pa&longs;tillus unus & alter ex cis qui con &longs;tant ex &longs;apone, in tenues particulas &longs;ecto, & arida uini fece in puluerem con­trita, atque &longs;imul in olla leni igni coctis & commi&longs;tis: uel argentum commouea­tur uirgula è corylo de&longs;ecta & inferius diffi&longs;&longs;a, utroque modo aqua efferue­&longs;cit & paulo po&longs;t rur&longs;us re&longs;idet. Sed cùm iam halitus ualenti&longs;&longs;imi apparent, aqua olei &longs;peciem offert, operculum rube&longs;cit: ne uerò halitus expirent, am­pulla & operculum ea parte, qua eorum oræ inter &longs;e committuntur, luto pror &longs;us obducantur, & aqua continenter acriore igni coquatur: tot demum car­bones in fornacem imponantur, quot ardentes catinum attingant: &longs;ed quàm primum omnis aqua de&longs;tillauerit, & &longs;olum argentum ignis calore &longs;iccatum, in ampulla reman&longs;erit, ea eximatur: decutiatur argentum: inijciatur in catinum fictilem: coquatur donec lique&longs;cat: filo ferreo inferius recuruato extrahatur uitrum liquatum, ex argento conficiatur panis: at uitrum ex catino extractum teratur in puluerem: addatur &longs;puma argenti, fex uini &longs;icca, uitri recrementum, halinitrum, & in catino fictili coquatur: ma&longs;&longs;ula, quæ re&longs;idebit, in catinum ci­nereum translata recoquatur. Sed &longs;i argentum non &longs;atis ignis calore fuerit &longs;iccatum, id, quod &longs;uprema ampullæ pars continet, nigrum uidetur: quod li quatum comburitur. Quocirca ampulla luto, quo e&longs;t inferius obducta, ablæ to reponatur in catinum, & recoquatur u&longs;que ad eum finem, dum nullus ni­gror appareat. Quinetiam &longs;i priori aquæ altera, item cum argento permi&longs;ta, affundenda fuerit, affundatur priu&longs;quam halitus ualenti&longs;&longs;imi appareant, a­qua olei &longs;peciem offerat, operculum rube&longs;cat: nam qui po&longs;tea aquam affude­rit, damnum faciet: quod aqua &longs;oleat exilire, uitrum di&longs;&longs;ilire. Quod &longs;i ampul­la, dum aurum ab argento, aut ab hoc aqua &longs;ecernitur, di&longs;&longs;iliat, & aquam uel arena, uel lutum, uel lateres combibant, &longs;ine ulla mora prunis ex fornace exem ptis ignis re&longs;tinguatur: arena & lateres comminuti conijciantur in ahenum, et eis affundatur calida, atque duodecim horarum &longs;pacio reponantur: pò&longs;t aquæ in linteum, lini xylini contextu factum, infu&longs;a coletur: id, quia continet argen tum, &longs;olis uel ignis calore &longs;iccatum conijciatur in catinum fictilem, & coqua tur, donec argentum lique&longs;cat: quod effundatur in canaliculum ferreum. A­qua uerò colata infundatur in ampullam, & ab argento, cuius exigua quæ­dam portio in ea ine&longs;t, &longs;eparetur: &longs;ed arena cum &longs;puma argenti, uitri recremen to, arida uini fece, halinitro, &longs;ale mi&longs;ceatur, & in catino fictili coquatur: quo modo ma&longs;&longs;ula in fundo re&longs;idebit: quæ in catinum cinereum translata reco­quatur, ut plumbum ab argento &longs;eparetur: &longs;ed lutum adiecto plumbo coqua­tur in catino fictili, deinde recoquatur in cinereo. At argentum &longs;eparamus ab auto eadem ratione, qua id ip&longs;um experimur: etenim primò iccirco atte­ritur coticulæ ut &longs;ciri po&longs;&longs;it quota argenti portio in&longs;it in eo. Deinde ad au­rum argento&longs;um adijcitur tantum argenti, cuius bes &longs;olum &longs;emunciam, uel &longs;emunciam & &longs;icilicum æris in &longs;e continet, quantum adijcere oportet: atqueaddito plumbo coquuntur in catino cinereo u&longs;que dum ip&longs;um & æs exhalent: tum auri mi&longs;tura cum argento dilatatur, & fi&longs;tulæ ex bracteis fiunt: quæ conijciuntur in ampullam uitream, ac eis affunduntur aquæ ualentes duæ uel tres: fi&longs;tulæ quæ &longs;uper&longs;unt, pror&longs;us puræ exi&longs;tunt, unis tantummodo qua­ternis &longs;iliquis exceptis, quæ argenteæ &longs;unt: tantum enim argentum in uno­quoque auri be&longs;&longs;e remanet.

Ampullæ in catinis collocatæ A. Ampulla collocata inter bacilla ferrea recte &longs;tatuta B. Ampullæ in arena, quam cap&longs;a continet, collocatæ: qua­rum operculis exi&longs;tunt nares ex ip&longs;is recta pertinentes in &longs;ubiectas ampul­las C. Ampullæ item in arena, quam cap&longs;a continet collocatæ: quarum o­perculis exi&longs;tunt nares ex ip&longs;is tran&longs;uer&longs;æ pertinentes in &longs;ubiectas ampul­las D. Alteræ ampullæ, aquam de&longs;tillantem recipientes, etiam in arena, quam cap&longs;æ inferiores continent, collocatæ E. Tripus ferreus, in quo am pulla, cum exigua auri particula ab argento non multo e&longs;t &longs;eparanda, &longs;olet collocari F. Catinus G.

Sed quia magna impen&longs;a facienda e&longs;t in talem &longs;ecretionem illorum metal­lorum, qualem expo&longs;ui, & cum aqua ualens conficitur, noctu manendum in uigilia: atque omnino in hac re multa opera, &longs;ummaque cura ponenda, à uiris &longs;o­lertibus altera &longs;ecernendi ratio inuenta e&longs;t minus &longs;umptuo&longs;a, minus ope­ro&longs;a, minus, &longs;i incuria errorem attulerit, damno&longs;a. Ea uerò diuiditur triparti tò. Etenim una &longs;ulfure perficitur, altera &longs;tibio, tertia aliqua compo&longs;itione, quæ ex his alijsque rebus con&longs;tat. Primò autem argentum, in quo ine&longs;t aliqua auri portio, &longs;olum in catino liquefactum redigatur in globulos: quot uerò glo­bulorum libræ fuerint, totidem &longs;int &longs;ulfuris, ignem non experti, &longs;extantes et &longs;icilici&longs;ed id comminutum globulis madefactis in&longs;pergatur: deinde conijcian­tur in ollam fictilem nouam, quatuor &longs;extariorum capacem, aut in plures, &longs;i globulorum copia extiterit. Olla repleta operculo item fictili tegatur & ob linatur, atque imponatur in ignem circularem: qui &longs;e&longs;quipedem ideo ab olla undique di&longs;tet, ut &longs;ulfur argento tantum admi&longs;ceatur, non liquatum de&longs;tillet: tum aperiatur olla, globulique nigrore infecti eximantur: po&longs;t in catinum fi­ctilem inijciantur talium globulorum libræ tres & triginta, &longs;i tot librarum ca­pax fuerit. Quot autem libras globuli argentei, priu&longs;quam eis in&longs;pergeretur &longs;ulfur, pendebant, totidem æreorum globulorum &longs;extantes & &longs;icilici appen­dantur, &longs;i quæque libra dodrantem argenti & quadrantem æris in &longs;e contine at: uel dodrantem & &longs;emunciam argenti, &longs;extantem & &longs;emunciam æris. Si uerò dextantem argenti, & &longs;extantem æris, uel dextantem & &longs;emunciam argen ti, &longs;e&longs;cuntiam æris appendantur globulorum æreorum quadrantes: &longs;i deun cem argenti, unciam æris: uel deuncem & &longs;emunciam argenti, &longs;emunciam æ­ris appendantur totidem globulorum æreorum quadrantes & &longs;emunciæ atque&longs;icilici: &longs;i denique argentum purum fuerit, totidem globulorum æreorum tri­entes & &longs;emunciæ appendantur: &longs;ed dimidia eorum globulorum æreorum pars mox adijciatur ad globulos argenteos nigrore infectos. Catinum autem &longs;tatim operculare & oblinire, & in fornacem, quæ foraminibus uento in&longs;pi ratur, imponere conuenit: quamprimum uerò argentum liquefactum fuerit, aperiatur catinus, & in eum inijciatur cochlear cumulatum reliquorum glo bulorum æreorum, itemque cochlear cumulatum pulueris, qui habet pares por tiones &longs;pumæ argenti, globulorum plumbeorum, &longs;alis, recrementorum ui­tri: atque catinus rur&longs;us operculo tegatur: qui globuli ærei cùm liquati fue­rint, alij inijciantur cum puluere, u&longs;que dum omnes iniecti fuerint: tum de ca­tino pauca mi&longs;tura, non tamen aurea ma&longs;&longs;ula quæ in eius fundo re&longs;idet, ca­tillo hau&longs;ta effundatur, ip&longs;iusque drachma conijciatur in quenque catillum ci­nereum, qui plumbi liquefacti unciam in &longs;e continet: nam plures &longs;int: quo modo dimidia argenti drachma conficitur. Quàm primum autem plumbum & æs ab argento &longs;eparata fuerint, eius triens inijciatur in ampullam uitream, et affundatur aqua ualens: eo enim modo percipitur, an &longs;ulfur aurum omne &longs;ecreuerit ab argento necne. At &longs;i quis &longs;cire uoluerit, quantula auri ma&longs;&longs;ula in catini fundo re&longs;ideat, is filo ferreo cra&longs;&longs;o cretam aquis madefactam illinat: cum ea &longs;iccata fuerit, filum rectà demittat in catinum: quod tam alte, quàm alta e&longs;t auri ma&longs;&longs;ula, remanet candidum: reliquam eius partem mi&longs;tura nigro­re inficit: quæ ad filum, ni cito retrahatur, adhære&longs;cit. Itaque &longs;i extracto filo au rum ui&longs;um fuerit, ab argento &longs;atis e&longs;&longs;e &longs;ecretum, mi&longs;tura effu&longs;a auri ma&longs;&longs;ula è catino eximatur, & ex ea in aliquo loco puro decutiatur mi&longs;tura: nam di&longs;&longs;i lire &longs;olet. Ip&longs;a uerò ma&longs;&longs;ula redigatur in globulos: atque hi quot libras auri pendunt, totidem comminuti &longs;ulfuris, itemque globulorum æreorum quadran­tes appendantur, & omnia &longs;imul conijciantur in catinum fictilem, non in ol lam: cùm iam lique&longs;cunt, ut aurum citius in catini fundo re&longs;ideat, adijciatur puluis, de quo proxime dixi. Quanquam autem in tali mi&longs;tura æris & argen­ti minuti&longs;&longs;imæ auri particulæ qua&longs;i quædam &longs;cintillæ apparent, tamen, &longs;i o­mnes, quæ in libra in&longs;unt, nummulum &longs;implum non pendunt, &longs;atis bene &longs;ul­fur &longs;ecreuit aurum ab argento: &longs;i uerò nummulum pendunt aut plus, mi&longs;tura rur&longs;us inijciatur in catinum fictilem: ad quam &longs;ulfur adijcere non conuenit, &longs;ed tantummodo paucum æs & puluerem: quo modo iterum auri ma&longs;&longs;ula re &longs;idebit in fundo: quæ cum altera ma&longs;&longs;ula auri non diuite coniungatur: &longs;ed cùm aurum ab argenti libris &longs;ex & &longs;exaginta &longs;ecernitur, argentique & æris, & &longs;ulfuris mi&longs;tura fit, quæ pendit libras centum triginta duas, ad æs &longs;eparan­dum ab argento nobis opus e&longs;t plumbi libris plus minus quingentis: cum quibus mi&longs;tura in &longs;ecundis fornacibus coquitur: quomodo fit &longs;puma argen­ti & molybdæna, quæ recoquantur in primis fornacibus. Panes ex eis con­flati in tertias fornaces imponantur, ut plumbum, quod paululum argenti in &longs;e continet, ab ære &longs;eparatum rur&longs;us u&longs;ui &longs;it: quinetiam catini et eorum o­percula contundantur, lauentur, &longs;edimen unà cum &longs;puma argenti & moly­bdæna coquatur. Qui autem i&longs;ta ratione omne argentum ab auro &longs;eparare uo­lunt, hi unam auri, tres argenti portiones relinquunt: mi&longs;turam in globulos redigunt: eos in ampullam conijciunt: aqua ualenti affu&longs;a aurum ab argen­to &longs;ecernunt: quam rationem libro &longs;eptimo explicaui. Quinetiam &longs;i &longs;ulfur ex lixiuio, quo conficitur &longs;al artificio&longs;us, tam ualido, ut ouum iniectum &longs;uper­natet, coctum u&longs;que dum fumum non emittat, & ardenti carboni impo&longs;itum lique&longs;cat, conijciatur in argentum liquefactum, ab eo aurum &longs;ecernit.

Olla A. Ignis circularis B. Catinus C. Eius operculum D. Ollæ operculum E. Fornax P. Filum ferreum G.

At &longs;tibio &longs;ic argentum ab auro &longs;eparetur. Si in be&longs;&longs;e auri fuerint argenti &longs;eptem, uel &longs;ex, uel quinque binæ &longs;extulæ, ad unam auri partem adijciantur tres &longs;tibij partes: &longs;ed ne &longs;tibium con&longs;umat aurum in catino fictili igne&longs;cente co­quatur cum ære: quod &longs;i aurum aliquam æris portionem in &longs;e continet, ad &longs;tibij be&longs;&longs;em adijciatur æris &longs;icilicus: &longs;i nullam, &longs;emuncia: nam æs &longs;tibio ad aurum ab argento &longs;eparandum e&longs;t adiumento. Aurum autem primò inijcia tur in catinum fictilem igne&longs;centem: atque quàm primum liquatum in orbem fertur ad ip&longs;um paucum &longs;tibium adijciatur ne exiliat: id liquefactum breui temporis &longs;pacio etiam in circum fertur: quod cùm factum fuerit omne reli­quum &longs;tibium inijcere conuenit, catinum operculo tegere, mi&longs;turam coque re, donec quis iter longum pa&longs;&longs;us quinque & triginta facere po&longs;&longs;it: mox effun­datur in alterum catinum ferreum, &longs;uperius latum, inferius angu&longs;tum, in fer reo uel ligneo trunco collocatum, &longs;ed prius calefactum, & &longs;euo uel cera illi­tum: atque is concutiatur: quo modo aurea ma&longs;&longs;a in ip&longs;ius &longs;undo re&longs;idebit: quæ catino refrigerato decutiatur, eademque ratione adhuc quater coquatur: &longs;ed &longs;ingulis uicibus minore &longs;tibij pondere ad aurum adiecto: &longs;itque ultima &longs;ti bium auri tantummodo duplum, aut paulo amplius. Tum aurea quidem ma&longs; &longs;a in catino cinereo coquatur, &longs;tibium uerò rur&longs;us ter uel quater in fictili: &longs;in gulis autem uicibus re&longs;idebit aurea ma&longs;&longs;ula: &longs;ed &longs;iue tres &longs;iue quatuor ma&longs;&longs;u læ fuerint, coniunctæ coquantur in catino cinereo. Ad talis autem &longs;tibij li­bras duas & dimidiam adijciantur aridæ uini fecis libræ duæ, & recremen­torum uitri libra una, atque coquantur in catino fictili: atque etiam ma&longs;&longs;ula re&longs;i debit in fundo: quæ in catino cinereo coquatur. Po&longs;tremò &longs;tibium adiecto pauco plumbo, coquatur in catino cinereo, in quo cæteris omnibus igni con&longs;umptis &longs;olum remanebit argentum. Quod &longs;i &longs;tibium priu&longs;quam in cinereo coquatur cum arida uini fece & recremento uitri in fictili coctum non fue­rit, partem argenti con&longs;umit, & cinerem atque pulueres, ex quibus catinus fa­ctus e&longs;t, ad &longs;e allicit. Catinus autem, in quo aurum argento mi&longs;tum coquitur cum &longs;tibio, ut etiam cinereus, collocetur in fornace, qualis uel uento forami nibus in&longs;piratur, uel aurificum e&longs;&longs;e &longs;olet.

Fornax quæ uento foraminibus in&longs;piratur A. Fornax aurificum B. Catinus fictilis C. Catinus ferrcus D. Truncus E.

Vt autem aqua ualens, &longs;i argentum, à quo aurum &longs;ulfur &longs;ecreuit, in eam in­ijciatur, nobis o&longs;tendit utrum omne fuerit &longs;ecretum, an aliqua huius particu­la in illo re&longs;tet, ita quædam rerum compo&longs;itiones &longs;i alternis ip&longs;æ, alternis au­rum, à quo argentum &longs;tibio &longs;eparatum fuit, in olla uel catino po&longs;itæ coquan­tur, nobis declarant, omne &longs;eparauerit necne &longs;eparauerit: quinetiam ij&longs;dem compo&longs;itionibus utimur, cùm ab&longs;que &longs;tibio argentum uel æs, uel utrunque ab auro illæ&longs;o ingeniosè & admirabiliter &longs;ecernimus. Sunt uerò uariæ: nam a­lia con&longs;tat ex pulueris latericij &longs;elibra, &longs;alis quadrante, halinitri uncia, &longs;alis am moniaci &longs;emuncia, &longs;alis fo&longs;&longs;ilis item &longs;emuncia. Tales autem lateres uel i&longs;tius generis tegulas, ex quibus puluis conficitur, ex terra pingui & arenæ, &longs;abuli, lapillorum experte ductos e&longs;&longs;e oportet, atque modice u&longs;tos, & admodum ue teres: idque perpetuum e&longs;t. Alia compo&longs;itio fit ex pulueris latericij be&longs;&longs;e, &longs;alis fo&longs;&longs;ilis triente, halinitri uncia, &longs;alis facticij &longs;emuncia: alia ex pulueris latericij be&longs;&longs;e, &longs;alis factitij quadrante, halinitri &longs;e&longs;cuncia, &longs;alis ammoniaci uncia, &longs;alis fo&longs;&longs;ilis &longs;emuncia. Quædam habet pulueris latericij libram, &longs;alis fo&longs;&longs;ilis &longs;eli­bram, quibus nonnulli adijciunt atramenti &longs;utorij &longs;extantem & &longs;icilicum. Quædam conficitur ex pulueris latericij &longs;elibra, &longs;alis fo&longs;&longs;ilis triente, atramen­ti &longs;utorij &longs;e&longs;cuncia, halinitri uncia. Quædam con&longs;tat ex pulueris latericij be&longs;­&longs;e, &longs;alis factitij triente, atramenti &longs;utorij candidi &longs;extante, æruginis &longs;emuncia, halinitri item &longs;emuncia. Aliqua fit ex pulueris latericij libra & triente, &longs;alis fo&longs; &longs;ilis be&longs;&longs;e, falis ammoniaci &longs;extante & &longs;emuncia, atramenti &longs;utorij item &longs;extan te & &longs;emuncia, halinitri &longs;extante. Aliqua denique habet pulueris latericij libram, &longs;alis factitij trientem, atramenti &longs;utorij &longs;e&longs;cunciam. Atque hæc cuiu&longs;que compo­&longs;itionis propria &longs;unt: quæ uerò &longs;equuntur, communiter ad omnes pertinent. Singulæ res primò &longs;eparatim conterendæ &longs;unt in puluerem: lateres quidem &longs;u per marmor uel &longs;axun: durum impo&longs;iti ferramento, reliquæ in mortarium pi&longs;tillo: &longs;ingulæ quoque &longs;eor&longs;um cribrandæ: deinde uniuer&longs;æ commi&longs;cendæ: & aceto uel hominis urina, qua paucus &longs;al ammoniacus, &longs;i compo&longs;itio eum non habuerit, re&longs;olutus &longs;it, madefaciendæ. Quidam tamen aureos globulos aut bracteolas eadem madefacere malunt: tum alternatim in ollis nouis & puris, & in quas nulla unquam aqua infu&longs;a fuit, collocari debent: in ima par te res compo&longs;itæ, quæ mox ferramento æquandæ &longs;unt: po&longs;tea globuli uel bracteolæ, quarum aliæ iuxta alias ponendæ, ut illæ eas undique po&longs;&longs;int attin­gere: tum rur&longs;us res compo&longs;itæ tantæ, quantæ manu comprehendi po&longs;&longs;unt, aut amplius, &longs;i ollæ amplæ fuerint, inijciendæ &longs;unt, & ferramento æquandæ, atque ij&longs;dem eodem modo globuli uel bracteolæ &longs;uperponendæ. Hæc autem iterare conuenit, donec ollæ utri&longs;que compleantur: dein operculis tegere, & qua inter &longs;e committuntur lutum artificio&longs;um illinire: quod cùm &longs;iccatum fuerit ollas in fornacem imponere: ea tres cameras habeat, quarum infima &longs;it alta pedem: in hanc & aura per os eius penetrat, & cinis decidit è lignis combu­&longs;tis, quæ &longs;u&longs;tinent bacilla ferrea &longs;ic collocata, ut cratis figuram repræ&longs;entent. Mediæ &longs;it altitudo duorum pedum: per cuius os in eam immittuntur ligna: quæ uel querna, uel roborea, uel ilignea, uel cerrea e&longs;&longs;e debent: ex his enim i­gnis lentus & diuturnus, quali ad hanc rem nobis opus e&longs;t. At &longs;uprema ca­mera &longs;uperius pateat, ut ollæ in eam demitti po&longs;&longs;int: quarum altitudinem habeat: eiu&longs;dem fundum con&longs;tet ex bacillis ferreis tam ualidis, ut ollarum pondus & uim ignis &longs;u&longs;tinere queant: tanto inter &longs;e &longs;pacio di&longs;tantibus, ut hic bene penetra re, & ollas calefacere po&longs;&longs;it: quæ etiam ip&longs;æ inferius &longs;int angu&longs;tæ, ut igni in medium inter eas interuallum recepto incale&longs;cant: &longs;uperius amplæ, ut coniunctæ eundem aliquantum arceant: quinetiam fornax &longs;uperius laterculis non ad­modum cra&longs;&longs;is uel tegulis & luto obturetur: relictis tantummodo duobus uel tribus &longs;piramentis, per quæ fumus & flammæ eluctari po&longs;&longs;int. Aur&longs; aunt glo buli uel bracteolæ & res compo&longs;itæ alternis collocatæ, &longs;i fornax antea, quam ollæ his plenæ in ea &longs;tatuantur, duabus horis excalfacta fuerit, quatuor & ui­ginti leni igni, & paulatim aucto coquendæ &longs;unt: &longs;i non fuerit, &longs;ex & uiginti: ueruntamen ignis &longs;ic auctibus cre&longs;cat, ut auri particulæ & res, in quibus uis argenti & æris ab auro &longs;eparandi ine&longs;t, non collique&longs;cant: ne fru&longs;tra &longs;u&longs;cipiatur labor, & &longs;umptus impendatur: itaque &longs;atis e&longs;t tantum ignis e&longs;&longs;e calorem, quan­to ollæ &longs;emper rubræ maneant. Po&longs;t tothoras omnia ligna ardentia è forna­ce &longs;unt extrahenda: ip&longs;a fornax laterculis uel tegulis refractis &longs;uperius aperien­da, ollæ calentes forcipibus eximendæ: opercula remouenda: tum &longs;i otium da­tur, aurum &longs;inere oportet per &longs;e refrige&longs;cere, minus enim damnum faciet: &longs;i ue­rò negotium ad eam rem tempus non concedit, aureæ particulæ &longs;ingulæ mox in ua&longs;culo ligneo aut aheno &longs;unt urina uel aqua re&longs;tinguendæ &longs;en&longs;im, ne res con­po&longs;itæ, quæ argentum in &longs;e traxerunt, id exhalent. Sed aureæ particulæ & res compo&longs;itæ ad eas adhærentes refrigeratæ aut re&longs;tinctæ rutello &longs;unt uer&longs;andæ, ut harum glebulæ comminui, illæ ab ip&longs;is nudari po&longs;&longs;int: dein angu&longs;to cribro, cui &longs;uppo&longs;itum &longs;it ahenum, incernendæ &longs;unt: quo modo compo&longs;itæ res cum argen­to uel ære, uel utroque permi&longs;tæ è cribro decidunt in ahenum, aurei globuli uel bracteolæ in eo remanent: quæ in ua&longs;culum proijciendæ &longs;unt et iterum rutello uer &longs;andæ, ut à rebus, quæ argentum uel æs in &longs;e traxerunt, purgentur. Res uerò i­p&longs;æ quæ de cribri foraminibus in ahenum delap&longs;æ &longs;unt, in alueo, &longs;uper ua&longs;e li gneo manibus agitato, lauandæ &longs;unt, ut minutæ auri particulæ, quæ &longs;imul ex cribro deciderunt, ab eis &longs;eparari po&longs;&longs;int: quæ rur&longs;us in ua&longs;culo aqua cali­da lauandæ &longs;unt, & ligno uel &longs;copis uer&longs;andæ, ut res madefactæ ab ip&longs;is de­labantur: po&longs;tea omne aurum denuo calida lauari, & &longs;etis &longs;uillis colligatis pur gari debet in aheno foraminum pleno, cui ua&longs;culum &longs;it &longs;ubiectum: tum idem in orbem ferreum, cui item &longs;uppo&longs;itum &longs;it ua&longs;culum, proijcere oportet, atquecalida lauare. Ad extremum ip&longs;um conuenit conijcere in alueum, & &longs;iccati globulum uel bracteolam coticulæ atterere unà cum acu, & con&longs;iderare u­trum purum an temperatum &longs;it: &longs;i nondum purum fuerit, globuli uel bracte­olæ cum rebus compo&longs;itis, quæ argentum & æs in &longs;e trahunt, &longs;imili modo alternatim collocatis coquantur iterum: imo uerò toties, quoties ip&longs;a res hoc po&longs;tulat. Sed noui&longs;&longs;ime tot horis, quot ad cas expurgandas opus erunt: & tum quidem una aliqua compo&longs;itione ad globulos uel bracteolas adiecta quæ careat rebus à metallis ortis: quales &longs;unt ærugo & atramentum &longs;utorium: &longs;i enim hæc fuerint in compo&longs;itione aurum aliquam uilis metalli particulam &longs;olet concipere, uel, &longs;i eo caruerint, ip&longs;is infici. Quamobrem quidam nunque talibus compo&longs;itionibus, in quibus i&longs;ta &longs;unt, utuntur: & recte &longs;ane illi: nam &longs;olus pul­uis latericius & &longs;al, maxime fo&longs;&longs;ilis, totum argentum & æs ex auro elicere et in &longs;e trahere po&longs;&longs;unt. At monetarij non nece&longs;&longs;e habent aurum pror&longs;us purum efficere, &longs;ed coquere, donec talis temperatura &longs;it, qualis e&longs;&longs;e debeat aureorum nummûm quos cudunt. Verùm cùm iam fuluus ille color auro in&longs;ederit, & omnino fuerit purum, aut tale quale præparant monetarij, cum ea chry&longs;o­colla, quam Mauri boracem nominant, uel cum &longs;ale confecto ex lixiuio, ex cinere anthyllidis uel alterius herbæ &longs;al&longs;æ facto, coquatur, & ex eo liquefa­cto bacilla fiant. Sed res compo&longs;itæ, quæ in &longs;e traxerunt argentum, uel æs, aqua effu&longs;a &longs;iccentur, ligno terantur: cum molybdæna & plumbo depaupe rato permi&longs;tæ excoquantur in prima fornace: mi&longs;tura argenti & plumbi, uel argenti & æris & plumbi, quæ effluxit, denuo coquatur in &longs;ecunda fornace, ut plumbum & æs ab argento &longs;eparentur: hoc po&longs;tremò in u&longs;trina perpur­getur: quo &longs;ane modo argenti nulla, uel perexigua particula perit.

Fornax A. Olla B. Operculum C. Spiramenta D.

Sunt præterea rerum, quæ aurum ab argento &longs;eparant, aliæ quædam con­po&longs;itiones ex &longs;ulfure & &longs;tibio alijsque confectæ: quarum una con&longs;tat ex atramen ti &longs;utorij ignis calore &longs;iccati & in puluerem re&longs;oluti &longs;emuncia, &longs;alis facticij pur gati &longs;extante, &longs;tibij triente, &longs;ulfuris ignem non experti & præparati &longs;elibra, uitri &longs;icilico, halinitri item &longs;icilico, &longs;alis ammoniaci drachma. Sulfur uerò &longs;ic præ­paratur. Primò conteritur in puluerem: deinde &longs;ex horis ex acri aceto coquitur: tum effu&longs;um in ua&longs;culum aqua calida abluitur: po&longs;tremo quod re&longs;edit in ua&longs;culi fundo &longs;iccatur: at &longs;al coniectus in aquam fluuialem, coquitur, ut purgetur, & rur­&longs;us exiccatur. Altera compo&longs;itio habet &longs;ulfuris ignem non experti libram unam, &longs;alis purgati libras duas. Tertia fit ex &longs;ulfuris ignem non experti libra, &longs;alis facti­tij purgati &longs;elibra, &longs;alis ammoniaci quadrante, minij è plumbo facti uncia. Quarta conficitur ex &longs;alis factitij, &longs;ulfuris ignem non experti, aridæ uini fecis, lingulorum libra, chry&longs;ocollæ, quam Mauri boracem uocant, &longs;elibra. Quinta habet pares portiones &longs;ulfuris ignem non experti, &longs;alis ammoniaci, halini­tri, æruginis. Argentum autem, in quo ine&longs;t aliqua auri portio, primò unà cum plumbo liquefiat in catino fictili, atque &longs;imul coquantur u&longs;que dum argentum ex halet plumbum: &longs;i argenti fuerit libra, plumbi &longs;int drachmæ &longs;ex: tum argentum a&longs;pergatur aliquo de i&longs;tis pulueribus compo&longs;itis, qui pendat uncias duas: de­in agitetur: po&longs;tea effundatur in alterum catinum prius calefactum & &longs;euo illitum: isque concutiatur: cætera perficiantur ratione iam explicata. Quineti am aurum ab argenteis poculis, alijsque ua&longs;culis & operibus inauratis inte­gris manentibus &longs;eparatur puluere, qui con&longs;tat ex &longs;alis ammoniaci parte u­na, &longs;ulfuris dimidia: poculum, &longs;iue aliud opus, inauratum olco illinitur: ei in &longs;pergitur puluis: manu uel forcipe prehen&longs;um admouetur igni, concutitur: quo modo aurum decidit in aquam ua&longs;is &longs;ubiecti, poculum manet illæ&longs;um. Separatur etiam aurum ab argenteis operibus inauratis argento uiuo: id in fundatur in catinum fictilem, & igni &longs;ic calefiat ut digitus, in ip&longs;um immi&longs;&longs;us, calorem &longs;u&longs;tinere po&longs;&longs;it: in eo argenteum opus inauratum collocetur: cùm ad ip&longs;um argentum uiuum adhæ&longs;erit exemptum imponatur in lancem: in quam aurum refrigeratum unà cum argento uiuo decidit. Iterum uerò & &longs;æpius idem argenteum opus inauratum in argento uiuo calefacto collocetur: idemquelabor &longs;u&longs;cipiatur u&longs;que ad eum finem dum nullum aurum appareat in opere, cùm in ignem impo&longs;itum fuerit, & ex eo argentum uiuum, quod ad ip&longs;um adhæ&longs;it, euolarit: mox arti&longs;ex capiat pedem leporinum, atque conueirat argen­tum uiuum & aurum: quæ &longs;imul ex opere argenteo deciderunt in lancem: caque infundat in linteum, lini xylini contextu factum, uel in alutam: per illum uel hanc argentum uiuum expre&longs;&longs;um altera lance excipiatur. Aurum uerò in linteo uel aluta remanebit: quod collectum in carbonem excauatum inij ciat & coquat donec lique&longs;cat, & ex eo ma&longs;&longs;ula fiat: quam cum pauco &longs;tibio coquat in catino fictili: eaque in alterum ua&longs;culum infundat: quo modo aurum in fundo re&longs;idere, &longs;tibium tenere &longs;uperiorem locum uidebit: tum eundem la borem &longs;umat: po&longs;tremò aureas ma&longs;&longs;ulas in laterem excauatum conijciat, eumquein igni collocet: qua ratione aurum fit purum. Atque his modis aurum ab argento, uel contra argentum ab auro &longs;ecernitur: nunc exponam rationes, quibus æs ab auro &longs;eparatur. Sal, quem uocamus artificio&longs;um, conficitur ex atramenti &longs;utorij, aluminis, halinitri, &longs;ulfuris ignem non experti &longs;ingulorum li bra, &longs;alis ammoniaci &longs;elibra: quæ res comminutæ coquantur ex lixiuio facto ex cineris, quo lanarum infectores utuntur, parte una, calcis aqua non re&longs;tin ctæ item parte una, cineris fagini partibus quatuor. Res autem ex hoc lixi­uio coquantur u&longs;que dum totum con&longs;umatur: mox &longs;iccentur & reponantur in loco calido, ne in oleum uertantur: deinde cum eis comminutis plumbi, in cinerem re&longs;oluti, libra permi&longs;ceatur: atque huius pulueris compo&longs;iti &longs;ingulæ &longs;e&longs;cunciæ &longs;ingulis æris, in catino calefacti, libris paulatim in&longs;pergantur: ac &longs;i lo ferreo multum & celeriter agitentur: catino refrigerato & confracto au­rea ma&longs;&longs;ula reperitur. Altera &longs;ecernendi ratio hæc e&longs;t: &longs;ulfuris ignem non ex perti libræ duæ, &longs;alis facticij purgati quatuor comminuantur & commi&longs;cean­tur: huius pulueris &longs;extans & &longs;emuncia adijciantur ad be&longs;&longs;em globulorum confectorum ex plumbo, et ære, in quo ine&longs;t aurum, plumbi duplo: &longs;imulquecoquantur in catino fictili donec liquentur: quo refrigerato eximatur ma&longs;­&longs;ula, & à recremento purgetur: ex qua rur&longs;us conficiantur globuli, ad quos, &longs;i pendunt trientem, pulueris iam dicti &longs;elibra addatur, alternatimque collo­centur in catino: quem operculare & oblinire conuenit: mox leni igni coquan­tur donec globuli lique&longs;cant: paulo po&longs;t catinus ex igni eximatur: ex refri­gerato ma&longs;&longs;ula extrahatur: ex qua purgata et denuo liquefacta tertio globu li fiant: ad quos, &longs;i pendunt &longs;extantem, pulueris &longs;emuncia & &longs;icilicus adijci­antur, eodemque modo coquantur, & in catini fundo aurea ma&longs;&longs;ula re&longs;idebit. Tertia ratio e&longs;t: in æris liquefacti libras &longs;ex, &longs;ubinde inijciantur &longs;ulfuris cera inuoluti, uel cum ea permi&longs;ti, particulæ, et comburantur: pendat uerò &longs;ulfur &longs;emunciam & &longs;icilicum: deinde halinitri, in puluerem contriti, &longs;icilicus unus & dimidius proijciantur in idem æs, itemque comburantur: tum denuo &longs;ulfu ris cera inuoluti &longs;emuncia & &longs;icilicus: po&longs;tea plumbi in cinerem re&longs;oluti, & cera inuoluti, uel minij, ex plumbo facti, &longs;icilicus et dimidius: mox auferatur æs, & ad auream ma&longs;&longs;ulam adhuc cum ære pauco permi&longs;tum adijciatur &longs;ti­bium, quod ma&longs;&longs;ulæ &longs;it duplum: & &longs;imul u&longs;que eò coquantur, dum cadem ex­halet &longs;tibium: tum ma&longs;&longs;ula & plumbum, quod &longs;it ma&longs;&longs;ulæ dimidium, coquan tur in catino cinereo. Po&longs;tremò aurum ex eo eximatur, & hominis urina re­&longs;tinguatur: quod &longs;i color nigricans ei in&longs;ederit cum pauca chry&longs;ocolla, quam Mauri boracem uocant: &longs;i pallidus, cum &longs;tibio recoctum, fuluum illum tra­het. Sunt qui æs liquefactum cochleari ferreo hauriunt & effundunt in alte rum catinum, qui foramen habet oblitum luto, eumque imponunt in carbo­nes ardentes, & iniectis pulueribus iam dictis ma&longs;&longs;am filo ferreo celeriter uer &longs;ant: atque hi aurum ab ære &longs;ecernunt: illud in catini fundo re&longs;idet, hoc &longs;uper­natat: mox forcipe ignita catir foramen aperiunt, & effluit æs. Aurum ue­rò, quod reman&longs;it, cum &longs;tibio recoquunt: id cùm exhalauerit, aurum tertiò cum quarta plumbi parte coquunt in catino cinereo, & hominis urina re&longs;tin guunt. Quarta ratio e&longs;t, æris libra & triens, atque plumbi &longs;extans liquefiunt & effunduntur in alterum catinum, intrin&longs;ecus oblitum &longs;euo uel gyp&longs;o: & ad ea adijcitur puluis, qui con&longs;tat ex &longs;ulfuris præparati, æruginis, halinitri &longs;in­gulorum &longs;emuncia, &longs;alis cocti &longs;e&longs;cuncia. Quinta, æris libra & globulorum plum beorum libræ duæ, atque &longs;alis artificio &longs;i &longs;e&longs;cuncia inijciuntur in catinum, & pri mò coquantur leni igni, deinde acriori. Sexta, æris bes, &longs;ulfuris, &longs;alis, &longs;tibij, &longs;irt gulorum &longs;extans &longs;imul eo quuntur. Septima, æris bes, &longs;cobis ferri elimatæ, &longs;alis, &longs;tibij, recrementorum uitri &longs;ingulorum &longs;extans unà coquuntur. Octa­ua æris libra, &longs;ul&longs;uris &longs;e&longs;quilibra, æruginis &longs;elibra, &longs;alis purgati libra, &longs;imul coquuntur. Nona in æris liquefacti libram inijcitur &longs;ulfuris ignem non ex­perti & comminuti tantundem, & filo ferreo celeriter uer&longs;antur: mi&longs;tura con­teritur in puluerem: in quem argentum uiuum infunditur: quod aurum ad &longs;e allicit & trahit. At æs inauratum aqua madefactum igni imponitur: igni­tum frigida re&longs;tinguitur: aurum filis orichalceis colligatis abraditur. His &longs;a­ne rationibus auru ab ære &longs;ecernitur: at idem, uel plumbum ab argento ratione, quam nunc exponam, &longs;eparatur. Officina uerò, &longs;iue domicilium in quo id ip&longs;um fit, prope officinam, in qua uenæ auri, uel argenti, uel mi&longs;tæ excoquuntur, con&longs;truatur: cuius murus medius &longs;it longus pedes unum & uiginti, altus quin­decim: à quo primus, qui e&longs;t ad flumen, di&longs;tet pedibus quindecim, po&longs;tre­mus decem & nouem: uterque longus &longs;it pedes &longs;ex & triginta, altus quatuor­decim: &longs;ed ex primi muri capite murus tran&longs;uer&longs;us pertineat ad caput po&longs;tre­mi muri: deinde po&longs;t pedes quindecim ex eodem muro primò alter murus tran&longs;uer&longs;us ductus &longs;it ad caput muri medij. In hoc &longs;pacio, quod e&longs;t inter du­os i&longs;tos muros tran&longs;uer&longs;os, collocentur pila, quibus uenæ & alia ad eas ex­coquendas nece&longs;&longs;aria frangantur: à primi quoque muri po&longs;teriore capite ter tius murus tran&longs;uer&longs;us perductus &longs;it ad alterum caput muri medij, & ab eo­dem ad caput muri po&longs;tremi. Spacium autem, quod e&longs;t inter &longs;ecundum & tertium murum tran&longs;uer&longs;um, & inter po&longs;tremum & medium murum lon­gum, contineat &longs;ecundam fornacem, in qua plumbum &longs;eparatur ab auro uel argento, cuius camini paries rectus &longs;tatuatur &longs;uper medium murum, obliquus &longs;uper trabem, quæ ex &longs;ecundo muro tran&longs;uer&longs;o pertineat ad tertium: ea ita locata &longs;it, ut pedibus tredecim di&longs;tet à medio muro longo, quatuor à po&longs;tre mo: ip&longs;a uerò cra&longs;&longs;a & lata &longs;it pedes duos: à terra &longs;ur&longs;um uer&longs;us ad trabem hanc longam &longs;int pedes duodecim. Quinetiam ne paries obliquus incidat in re­ctum: caueatur partim crebris bacillis ferreis, partim raris tignis luto obdu­ctis, quæ utraque è tignis parietis obliqui ad tigna recti pertineant. Po&longs;tremò tectum eodem modo &longs;e habeat, quo tectum officinæ, in qua uenæ excoquun tur: &longs;ed in &longs;pacio, quod e&longs;t inter medium & primum murum longum, & in­ter primum & tertium murum tran&longs;uer&longs;um &longs;int folles, machina, quæ eos de primit, organum, quod eo&longs;dem diducit. Vnum etiam tympanum, quod e&longs;t ad axem rotæ, habens fu&longs;os moueat tympanum dentatum axis, cuius den­tes longi follium tigilla deprimunt, & tympanum dentatum axis, cuius den tes longi, pilorum dentes longos attollunt: &longs;ed contrario modo: ut &longs;i dentes deprimentes tigilla follium uoluantur à &longs;eptentrione ad meridiem: contrà dentes longi attollentes pilorum dentes longos uer&longs;entur à meridie in &longs;epten trionem. Verùm plumbum ab auro uel argento &longs;ecernitur in hac &longs;ecunda fornace: cuius &longs;tructura con&longs;tat ex &longs;axis quadrangulis, ex duobus muris in­terioribus, quorum alter alterum tran&longs;uer&longs;us &longs;ecat, ex orbe, ex operculo. Ip&longs;e uerò catinus conficitur ex puluere terreno & cinere: &longs;ed primò de &longs;tructura atque adeo de &longs;axis quadrangulis dicam: ea &longs;int alta pedes quatuor, & palmos tres, cra&longs;&longs;a pedem: ab imo &longs;ur&longs;um uer&longs;us ad pedes duos, & palmos tres, inte riore & &longs;uprema parte ad palmum pror&longs;us exci&longs;a &longs;int, ut &longs;axeus orbis in ip&longs;is iacere po&longs;&longs;it. Solent autem plerunque e&longs;&longs;e numero quatuordecim: atque lata ex­teriore parte pedem & palmum, interiore angu&longs;tiora: quod interior circulus multo &longs;it angu&longs;tior exteriore. Quod &longs;i latiora fuerint, minus multa e&longs;&longs;e ne­ce&longs;&longs;e e&longs;t: &longs;i angu&longs;tiora, plura. In terram fo diantur altitudine pedis & palmi: &longs;uperius &longs;emper bina quæque proxima fibula ferrea connectantur: cuius cu­&longs;pides in eorum foramina includantur, & in eadem plumbum liquidum in fundatur: &longs;ed ea &longs;tructura &longs;axea habeat &longs;piritalia foramina &longs;ex à terra, &longs;ur&longs;um uer&longs;us ad pedem: atque ita ab ima &longs;axorum parte ad pedes duos & palmum: quorum quodque &longs;it inter bina &longs;axa altum palmos duos, latum palmum & di­gitos tres. Vnum &longs;it à dextro latere inter murum, qui murum principalem ab igni tuetur, & canaliculum, per quem &longs;puma argenti ex fornacis catino effluit. Cætera quinque &longs;int circuncirca paribus, quoad fieri pote&longs;t, interuallis di&longs;tin­cta: per ea exit halitus, quem terra concalefacta expirat: quæ ni e&longs;&longs;ent eum ca­tinus ad &longs;e traheret, ac uitium faceret: hoc e&longs;t talis cumulus fieret, qualis fieri &longs;olet cùm talpa terram egerit: cinisque &longs;upernataret, atque catinus &longs;tannum ab &longs;orberet. Aliqui eadem de cau&longs;a po&longs;teriorem &longs;tructuræ partem pror&longs;us pa­tentem faciunt. At duo muri interiores con&longs;truantur lateribus, latitudinemquehabeant lateris: atque alter alterum tran&longs;uer&longs;us &longs;ecet: quibus etiam ip&longs;is qua­tuor &longs;int foramina &longs;piritalia: in quaque parte unum: quæ circiter digitum &longs;int altiora et latiora alijs: in ea quatuor templa inijciatur tantum recrementorum, quantum capit ci&longs;ium, eisque &longs;uperfundatur tantus puluis, à carbonibus re­&longs;olutus, quantum capit alueus maior bracteis lignis contextus. Muri autem extent è terra cubitum: quibus & &longs;axorum quadrangulorum parti exci&longs;æ &longs;u­perponatur orbis è &longs;axo formatus, cra&longs;&longs;us palmum & digitos tres: qui undiquepertingat ad &longs;axa quadrangula. Quod &longs;i rima aliqua fuerit, ea fragmentis &longs;a xorum uel laterum expleatur. Orbis autem priore parte decliuis &longs;it, ut cana liculus, per quem effluet &longs;puma argenti, confici po&longs;&longs;it: attamen orbis &longs;axei loco quidam ponunt tabulas æneas, ut mi&longs;tura uel &longs;tannum citius calefi­at. Sed operculum, quod globi dimidiati figuram habens tegit catinum, con­&longs;tet ex ferreis circulis & bacillis, atque operimento. Circuli numero &longs;int tres, lati circiter palmum, cra&longs;&longs;i digitum: infimus à medio di&longs;tet pede: medius à &longs;u­premo pedibus duobus: &longs;ub eis &longs;int bacilla ferrea decem & octo, ad ip&longs;os cla uis ferreis affixa: quæ bacilla eandem quam circuli latitudinem & cra&longs;&longs;itudi nem habeant: &longs;ed ita longa &longs;int, ut curuata ab infimo circulo ad &longs;upremum per­tingant: hoc e&longs;t pedes duos et palmos tres: cùm alio qui altitudo operculi &longs;it tantummodo ad pedem & palmos tres: ad omnia operculi bacilla & circu­los interius bracteæ ferreæ filis ferreis &longs;int alligatæ. Operculum quoque habe­at foramina quatuor: quorum po&longs;tremum, quod è regione &longs;it canaliculi, per quem &longs;puma argenti effluet, inferius latum &longs;it pedes duos: &longs;uperius, quia cle menter a&longs;&longs;urget, angu&longs;tius, nempe latum pedem & palmos tres atque digitum: careat bacillo: nam id ex &longs;uperiore circulo ad medium tantummodo, non etiam ad infimum, pertineat. Alterum uerò foramen, quod exi&longs;tat &longs;uper canalicu­lo latum &longs;it inferius pedes duos & dimidium, &longs;uperius pedes duos & palmum: quod etiam careat bacillo. Etenim non bacillum modo non pertineat ad in­fimum circulum, &longs;ed ip&longs;e etiam infimus circulus ad eam partem non pertine at, ut magi&longs;ter &longs;pumam argenti ex catino po&longs;&longs;it extrahere. Ad murum præ­terea, quo murus principalis munitur contra uim caloris, ubi follium nares &longs;ituantur, &longs;int duo foramina lata palmos tres, alta circiter pedem: in quorum medio duo bacilla de&longs;cendant bractea interius contecta. Fi&longs;tulæ aunt, in quibus nares follium collocentur, u&longs;que ad ea foramina pertineant: quæ fi&longs;tulæ ex laminis ferreis complicatis factæ longæ &longs;int palmos II. & digitos III. Earum uerò pars caua &longs;it lata digitos tres & dimidium, in quas duas fi&longs;tulas nares follium &longs;ic condantur, ut ab earum foriculis di&longs;tent digitis trib. At operimentum conficiatur ex circulo ferreo lato digiots II. qui inferius &longs;it, et ex tribus bacillis ferreis incur uatis, quæ ab una circuli parte ad alteram ei oppo&longs;itam pertingant. Aliud aunt alij &longs;uperpo&longs;itum &longs;it &longs;uperiore parte, ibique per ea clauus ferreus infixus penetret: &longs;ub quibus item &longs;int bracteæ clauis ad ea alligatæ. Po&longs;tremò quæque bractea habeat parua foramina, in quæ tamen digitus immitti po&longs;&longs;it, ut lutum, quod interius illiniri debet, adhærere po&longs;&longs;it. Operculum præterea habeat tres an nulos ferreos inclu&longs;os in clauorum ferreorum foraminibus, quæ &longs;int in eo­rum capitibus admodum latis. Hi claui ea parte connectant bacilla cum cir culo medio: annulis uerò inijciantur unci catenæ, qua operculum &longs;ubleua­tur, quod fit, cùm magi&longs;ter catinum præparat.

Saxa quadrangula A. Saxeus orbis B. Spiritalia foramina C. Muri interiores D. Catinus E. Operculum F. Circuli G. Bacilla H. F oramina operculi I. Operimentum K. Annuli L. Fi&longs;tulæ M. Foriculæ N. Catenæ O.

In fornacis autem orbem uel tabulas æneas & &longs;axa inijciatur lutum cum &longs;tra­mentis permi&longs;tum, altum tres digitos: atque tundatur pilo ligneo u&longs;que eo dum ad digiti altitudinem deprimatur. Pilum uerò &longs;it teres et altum palmos tres, inferius latum duos, &longs;ur&longs;um uer&longs;us angu&longs;tius: cuius manubrium longum &longs;it pedes tres: quà in pilum includitur, circulo ferreo cingatur. Quinetiam &longs;a­xis &longs;uperius illinatur lutum, etiam cum &longs;traminibus nu&longs;tum cra&longs;&longs;itudine pal­mi: in quod occumbat operculum. Hæc omnia quamprimum labefactata fue rint, reficiantur. Arti&longs;ex, qui hoc &longs;eparandorum metallorum munus &longs;u&longs;tinet, laborem in duas duorum dierum operas di&longs;tribuit: altero mane paucum pri­mò cinerem in&longs;pergit luto, & aquam affundens &longs;copis uerrit: deinde inijcit cinerem cribratum, & aqua &longs;ic madefactum, ut niuis in&longs;tar in pi&longs;æ figuram formari po&longs;&longs;it: cinis uerò &longs;it ex quo lixiuium aqua percolata fuerit factum: nam ali us, quia pinguis e&longs;t, denuo urendus e&longs;&longs;et, ut macer fieret. Eum autem cinerem manibus compre&longs;&longs;is æquat, catinumque medium uer&longs;us decliuem facit: tum pilo iam de&longs;cripto ip&longs;um tundit: po&longs;tea duobus pilis paruis, item ligneis, for­mat canaliculum, per quem effluit &longs;puma argenti: una enim manu compre­hendit unum, altera alterum: utrunque latum e&longs;t palmum, cra&longs;&longs;um digitos du os, altum pedem. Vtriu&longs;que manubrium aliquantum teres ad &longs;e&longs;quidigitum minus quàm ip&longs;um latum e&longs;t, &longs;ed longum pedes tres: tam uerò pilum quàm manubrium ex uno ligno factum e&longs;t. Mox calceatus in&longs;cendit in catinum, & eum undique pedibus calcat: quo modo &longs;ub&longs;idit & fit decliuis. Deinde ite rum eundem tundit pilo magno: tum exuto dextri pedis calceo catini circu lum eo de&longs;ignat, & de&longs;ignatum excindit lamina ferrea utrinque curuata, atquelonga palmos tres, lata totidem digitos: cui &longs;unt manubria lignea, alta pal­mum & digitos duos, cra&longs;&longs;a item digitos duos. Per ea penetrat utrinque pars laminæ ferreæ cu&longs;pidata & &longs;uperius recuruata. Quidam parte ligneæ bra­cteæ, cribrum cingentis, laminæ loco utuntur. Ea uerò lata e&longs;t tres digitos, utrinque ad extremum &longs;ic inci&longs;a, ut manibus teneri po&longs;&longs;it. Po&longs;tea tundit cana liculum per quem effluit &longs;puma argenti. Ne uerò cinis delabatur, aperturam &longs;axo, ad hanc formato, ob&longs;truit: ad quod apponit tabellam: cui rur&longs;us ne de­cidat, trudem opponit: tum cineris alueum infundit, eumque pilo magno tun dit: iterum deinde iterumque cinerem inijcit, & eum pilo tundit. Canaliculo facto &longs;iccum cinerem catino undique &longs;uperinijcit cribro, ac eum manibus con­planat & atterit: tum madefacti cineris alueos tres in marginem catini circun­circa inijcit, & operculum demittit. Mox in&longs;cendens in catinum, id undiquecinere ob&longs;truit, ne mi&longs;tura liquefacta effluat. Deinde operculi operimento &longs;ublato in catinum carbones alueo inijcit, prunas uerò batillo ferreo: & has quidem etiam per foramina, quæ operculum in lateribus habet, easque eodem batillo adæquat: atque tantum laborem & munus duarum horarum &longs;pacio per ficit: tum paruum truncum &longs;uperponit laminæ ferreæ, quæ in terra po&longs;ita e&longs;t &longs;ub canaliculo: ea longa e&longs;t pedes tres & palmum, lata po&longs;teriore parte pe­dem & palmos duos atque totidem digitos, priore palmos duos, & iterum to­tidem digitos: at trunco &longs;uperponit &longs;axum, ac ip&longs;i laminam ferream a&longs;&longs;imi­lem inferiori: in quam conijcit carbonum alueum bracteis ligneis contextum: inque eos tot prunas, quot batillo ferreo conijcere pote&longs;t: atque catinus unius horæ &longs;pacio calefit: deinde conto uncinato, quo detrahit &longs;pumam argenti, commouet reliquias carbonum. Vncus aunt longus palmum, & latus digitos tres habet figuram duorum triangulorum: cuius manubrium ferreum longum e&longs;t pedes quatuor, ligneum uerò, in ferreum inclu&longs;um, &longs;ex. Verùm aliqui &longs;im­plicem contum uncinatum u&longs;urpant. Po&longs;t horæ ferè unius &longs;pacium rur&longs;us eodem conto uncinato commouet reliquias prunarum, &a