GEORGII AGRICOLAE
DE RE METALLICA LIBRI XII<28> QVI
bus Officia, In&longs;trumenta, Machinæ, ac omnia denique ad Metalli
cam &longs;pectantia, non modo luculenti&longs;&longs;imè de&longs;cribuntur, &longs;ed & per
effigies, &longs;uis locis in&longs;ertas, adiunctis Latinis, Germanicisque appel
lationibus ita ob oculos ponuntur, ut clarius tradi non po&longs;&longs;int.
EIVSDEM
DE ANIMANTIBVS SVBTERRANEIS Liber, ab Autore re
cognitus: cum Indicibus diuer&longs;is, quicquid in opere tractatum e&longs;t,
pulchrè demon&longs;trantibus.
BASILEAE M<28> D<28> LVI<28>
Cum Priuilegio Imperatoris in annos v.
& Galliarum Regis ad Sexennium.
Henry par la grace de Dieu roy de France.
A E
iu&longs;ticiers & officiers ou à leurs lieutenans &longs;alut. R
I
tons de noz alliez con&longs;ederez & bons
liures non encores uenz & entre autres un intitulé
lequel liure recouurer & imprimer il leur à conuenu & conuiendra faire des grans fraiz & de&longs;pens, &
doubtent que les libraires & imprimeurs, ne facent &longs;i to&longs;t que le&longs;dicts expo&longs;ans
luy imprimer, qui &longs;eroit leur o&longs;ter tout moyen de &longs;e pouuoyr r'embour&longs;er de leur&longs;dicts fraiz & mi&longs;es,
& de receuoir le fruict quilz e&longs;perent de leur labeur. A
loir &longs;urce pouruo PARQVO Y
rablement traicter le&longs;dicts expo&longs;ans en ce&longs;t endroit,
ons par ces pre&longs;entes noulons & nous plai&longs;t de noz grace &longs;peciale, plaine pui&longs;&longs;ance & auctorite
qu'ilz pui&longs;&longs;ent & leur loy&longs;e imprimer, oufaire imprimer, & mettre en uente le liure de&longs;u&longs;dict &longs;ans ce que
pendant & durant le temps & terme de &longs;ix ans en&longs;uyuans, à compter du iour & datte que ledict liure &longs;er
achcué d'imprimer, nul autre libraire ou imprime
stre obei&longs;&longs;ance pui&longs;&longs;ent imprimer, ou faire imprimer, ny en partie ny entier, ne mettre, ne expo&longs;er en uente
&longs;ans le congé & permißion de&longs;dicts expo&longs;ans. E
traire à nous à applicquer. SI VOVS MANDONS,
tiendra que de noz pre&longs;entes permißion, &conceßion, & octroy, & de leffect & contenu en icelles. V
ctes, permettez & &longs;ouffrez le&longs;dicts expo&longs;ans iouyr & u&longs;er plainement & pai&longs;iblement &longs;ans en ce le met
tre ou donner, ne &longs;ouffrir e&longs;tre faict, mis, ou donné aucun empe&longs;chement au contraire, lequel &longs;i faict, mis,
ou donné leur eftoyent faictes, mettre incontinent & &longs;ans delay à plaine & entiere deliurance au premier
e&longs;tat & deu, N D
le
P
ILLVSTRISS<39> ETPOTEN
TISS<28> SAXONIAE DVCIBVS, LAND
grauijs Toringiæ, Marchionibus Mi&longs;enæ, Comitibus Palatinis
Saxoniæ, Burggrauijs Aldeburgi & Magdeburgi, Comiti
bus Brenæ, dominis terræ Plei&longs;en&longs;is, MAVRICIO &longs;acri
Imperij Archimar&longs;chalco & Electori, atque eius fra
tri AVGVSTO, GEORGIVS Agri
cola S. D.
Cvm saepenvmero, illu&longs;tri&longs;&longs;imi Principes, to
tius rei Metallicæ, ut Moderatus Columella Ru&longs;ti
cæ, magnitudinem,
illius corporis membra,
ueritus &longs;um, ne uita prius me deficeret, quàm uni
uer&longs;am percipere po&longs;&longs;em, nedum literis
nam quàm longe lateque hæc pateat, quot & quan
tarum artium, &longs;i non magna, at aliquantula cogni
tio metallicis ad eam
telliget. Tamet&longs;i uerò res Metallica &longs;it ampli&longs;&longs;ima, nec ulla ex parte à Græ
eis & Latinis &longs;criptoribus, qui extant, ab&longs;oluta, perdifficiles habeat explica
tus: tamen quia ueterrima e&longs;t, &
ctuo&longs;i&longs;&longs;ima, non debere à nobis negligi uidebatur. Etenim Agricultura &longs;ci
entiarum nulla &longs;ine dubitatione uetu&longs;tior, tamen hacres Metallica e&longs;t anti
quior, uel &longs;altem æqualis & coæua: nemo enim omnium mortalium
ab&longs;que in&longs;trumentis agrum coluit. Ea uerò, ut etiam reliquarum
omne opus e&longs;t in faciendo;
tallis non potuerunt confici: qua de cau&longs;a res metallica hominibus etiam e&longs;t
maxime nece&longs;&longs;aria. Nam cùm hi paucis i&longs;tiu&longs;modi artibus carere po&longs;&longs;int, ea
rumque maximus &longs;it numerus, nulla &longs;ine in&longs;trumentis quicquam efficit: tum
omnium rerum, quibus magnæ diuitiæ bona & hone&longs;ta ratione acquirun
tur, nihil e&longs;t arte metallica utilius: ex agris enim bene cultis (ut alias res omit
tam) fructus capimus uberrimos, &longs;ed uberiores ex fodinis. Certe una fodi
na &longs;æpe multo maiores utilitatis fructus nobis præbet, quàm agri plurimi:
quocirca ex omnium ferè &longs;eculorum memoria cogno&longs;cimus, complures ex
metallis diuites factos e&longs;&longs;e, & eadem
&longs;ed de his nunc plura non dicam: quod eos locos in primo libro, partim hui
us operis, partim alterius, in&longs;cripti De ueteribus & nouis metallis, tractaue
rim, ac ea, quæ contra metalla & ip&longs;os metallicos
quam
diffu&longs;a, tamen in multo plures, quàm hæc no&longs;tra, partes
tam facile præcepta huius à me tradi po&longs;&longs;unt, quàm Columella illius
dit: quod ip&longs;e
cen&longs;et: Latinos plus decem, quos ip&longs;e Columella commemorat: ego &longs;olum
C. Plinium Secundum, quem &longs;equar, habeam: qui tamen perpaucas ra
tiones uenarum effodiendarum, & metallorum conficiendorum exponit:
res enim metallica tantum abe&longs;t, ut uniuer&longs;a &longs;it tractata ab aliquo &longs;criptore,
ut neij quidem, qui di&longs;per&longs;e &longs;crip&longs;erunt alius alia de re, &longs;ingulas eius partes
ab&longs;oluerint: quinetiam eorum magna e&longs;t paucitas: &longs;iquidem &longs;olus ex Græ
cis omnibus Strato Lamp&longs;acenus Theophra&longs;ti &longs;ucce&longs;&longs;or librum unum De
machinis metallicis edidit: ni&longs;i forte Philonis poetæ metallicus aliquam ar
tis particulam &longs;it complexus: nam Pherecrates in comœdiam, in&longs;criptione
Latinis autem Plinius, ut iam dixi, tradidit pauculas laborandi rationes: qui
bus nouos &longs;criptores, quale&longs;cunque &longs;int, oportet annumerare: nemo enim iu
&longs;ta reprehen&longs;ione poterit carere, qui eos, quorum &longs;criptis, et&longs;i paucis, utitur,
debita laude fraudat. No&longs;tra quidem lingua duo libri &longs;cripti &longs;unt: alter De
materiæ metallicæ & metallorum experimento, admodum confu&longs;us, cuius
operis
&longs;crip&longs;i&longs;&longs;e fertur: &longs;ed librum Germanicum confecit Calbus Fribergius, non
ignobilis medicus: uerum uenter eam, quam &longs;ump&longs;it, partem ab&longs;oluit. Nu
per uerò Vannocius Biringuccius Senen&longs;is, homo di&longs;ertus, &
rum peritus, uulgari Italorum &longs;ermone tractauit locum De metallis funden
dis, &longs;eparandis, agglutinandis. Rationem autem
quendarum breuiter per&longs;trinxit: quorundam &longs;uccorum
nius expo&longs;uit: quibus legendis renouaui memoriam
dam in Italia confici: reliquas res omnes, de quibus &longs;cribo, aut pror&longs;us non
attigit, aut leuiter. Hoc libro Franci&longs;cus Badoarius, patricius Venetus, uir &longs;a
ne prudens & grauis, me donauit: quod tunc &longs;e facturum recepit, cùm pro
ximo &longs;uperiore anno FERDINANDVM regem, ad quem legatus à Vene
tis mi&longs;&longs;us erat, &longs;ecutus Mariebergi e&longs;&longs;et: plura &longs;criptores de re metallica lite
ris manda&longs;&longs;e non comperio: quapropter, etiam&longs;i Stratonis liber extaret, ex
his partibus non dimidium artis metallicæ corpus confici po&longs;&longs;et. Quo
minus multi &longs;unt qui de re Metallica &longs;crip&longs;erunt, eò magis mihi mi
detur tot chymi&longs;tas extiti&longs;&longs;e, qui
alia mutandis: multos Hermolaus Barbarus, homo dignitate generis & gra
dus, ac omni doctrina ornatus, nominatim protulit: ego plures proferam,
&longs;ed in&longs;ignes tantum, delectum enim &longs;eruabo: itaque
nes, Hermes, Chanes, Zo&longs;imus Alexandrinus ad
lympiodorus item Alexandrinus, Agathodæmon, Democritus,
rites ille, &longs;ed alter, ne&longs;cio qui: Orus Chry&longs;orichites, Pebichius, Comerius, Io
annes, Apuleius, Peta&longs;ius, Pelagius, Africanus, Theophilus, Syne&longs;ius, Ste
phanus ad Heracleum Cæ&longs;arem, Heliodorus ad
lides Rachaidibus, Veradianus, Rodianus, Canides, Merlinus,
Lulius, Arnaldus Villonouanus, Augu&longs;tinus Pantheus Venetus: fœminæ
tres, Cleopatra, uirgo Taphnutia, Maria Iudæa: atque hi chymi&longs;tæ omnes o
rationera &longs;olutam u&longs;urparunt: præter Ioannem Aurelium Augurellum Ari Sunt alij multi de hacre libri, &longs;ed
omnes ob&longs;curi: quod &longs;criptores i&longs;ti res alienis, non proprijs uocabulis no
minent: & quod alij alijs atque alijs uocabulis, à &longs;e confictis, utantur, cum res
non mutent. I&longs;ti magi&longs;tri &longs;uis di&longs;cipulis uias tradunt, quibus progre&longs;&longs;i uilia
metalla uarijs modis cocta corrumpant, &
materiam reducant, eaque rationeid, quod in ip&longs;is redundat, auferant: quod
deficit, compleant: atque precio&longs;a, hoc e&longs;t aurum & argentum, ex eis confici
ant, quæ in catillis aut catinis perdurent, hæc facere po&longs;&longs;int necne po&longs;&longs;int,
non decerno: quia enim tot &longs;criptores omni nobis a&longs;&longs;cueratione affirmant
&longs;e eò perueni&longs;&longs;e, quò cur&longs;um &longs;uum dirigebant, eis fides e&longs;&longs;e uidetur adhiben
da: quia nullos ex hac arte quondam diuites e&longs;&longs;e factos &longs;criptum legimus,
nec nunc fieri uidemus, cùm tot ubiuis gentium fuerint, & &longs;int chymi&longs;tæ, o
mnesque omnes indu&longs;triæ neruos dies noctesque contendant, ut maximos au
ri & argenti aceruos con&longs;truere po&longs;&longs;int, res in dubium uocatur: &longs;ed ut ea fue
rit &longs;criptorum indiligentia, ut nomina magi&longs;trorum, qui ex hoc opificio ma
gnam pecuniam
creta eorum uel non cogno&longs;cunt, uel cognita non &longs;eruant. Nam &longs;i ea perci
perent, cùm tam multi fuerint, & &longs;int: oppida iamdiu auro & argento reple
ui&longs;&longs;ent: quorum uanitatem etiam libri declarant, in quibus Platonis & Ari
&longs;totelis, aliorumque philo&longs;ophorum nomina in&longs;cribunt, ut i&longs;tæ glorio&longs;æ in
&longs;criptiones &longs;pecie doctrinæ uiris &longs;implicibus imponant. E&longs;t alterum genus
chymi&longs;tarum, quod uilium metallorum &longs;ub&longs;tantiam non immutat, &longs;ed ip&longs;a
uel auri uel argenti colore tingit, & noua forma induit: ut ca uideantur e&longs;&longs;e
quæ
am redeunt &longs;peciem: qui, quia decipiunt,
eorum fraus capite plectitur. Nec minus fraudem capitalem admittit term
chymi&longs;tarum genus: quod auri uel argenti particulam, in aliquo carbon
clu&longs;am, in catinum conijciens fingit &longs;e additamentis, quæ uim eliciendi
beant, admi&longs;tis conficere uel aurum ex auripigmento, uel argentum ex pi
bo candido &longs;imilibusque. Verùm de arte chymica, &longs;i modo ars e&longs;t, aliàs plu
ramunc ad metallicam reuertar: quoniam eam integram nulli &longs;crip
ris mandarunt, ac exteræ nationes & gentes no&longs;tram linguam non intelij
gunt, & &longs;i eam intelligerent, exiguam artis partem ex no&longs;tris i&longs;tis &longs;criptori
bus po&longs;&longs;ent di&longs;cere, hos duodecim libros Dere metallica con&longs;crip&longs;i: quo
rum PRIMVS habet ea quæ contra hanc
abij&longs;dem dici po&longs;&longs;unt: SECVNDVS metallicum informat, & .n &longs;ermonem,
qui haberi &longs;olet de uenis inueniendis, dilabitur. TERTIVS e&longs;t de uenis &
fibris, eorumque QVARTVS explicat rationem
nas, atque etiam expromit officia metallica. QVINTVS fo&longs;&longs;ionem uenarum
& artem men&longs;oris docet. SEXTVS de&longs;cribit in&longs;trumenta & machinas me
tallicas. SEPTIMVS e&longs;t de experimento uenarum.
OCTAVVS præcipit
de opificio uenæ urendæ, contundendæ, lauandæ, torrendæ. NONVS ex
coquendarum uenarum rationem exponit. DECIMVS rei metallicæ &longs;tudi
o&longs;os in&longs;truit ad munus di&longs;cernendi
dem & argento. VNDECIMVS tradit uias &longs;eparandi argentum ab ære.
torij, &longs;ulfuris, bituminis, uitri. Hoc autem munus &longs;u&longs;ceptum, ut propter mul
titudinem rerum
tum operæ & laboris in&longs;ump&longs;i, aliquem etiam &longs;umptum impendi: etenim
uenas, in&longs;trumenta, ua&longs;a, canales, machinas, fornaces, non modo de&longs;crip&longs;i,
&longs;ed etiam mercede conduxi pictores ad earum effigies exprimendas: ne res,
quæ uerbis &longs;ignificantur, ignotæ aut huius ætatis hominibus aut po&longs;teris
percipiendi difficultatem afferant: ut nobis non pauca uocabula afferre &longs;o
lent, quæ ueteres (quia res erant omnibus notæ) nuda ab enodatione
diderunt
ex hominibus fide dignis cognoui: id profecto quod non uel uidi, uel
aut auditum expendi, non e&longs;t &longs;criptum: &longs;iue uerò præcipio ea, quæ fieri de
beant, &longs;iue narro, quæ fieri &longs;oleant, nec quæ fiunt improbo, eadem docendi
ratio Verùm quò magis ars metallica abhorret ab omni &longs;ermo
nis
&longs;atur, interdum nominibus carent, uel quod nouæ &longs;int, uel quod, etiam&longs;i ue
teres, nominum, quibus uocabantur, memoria interierit: quare nece&longs;&longs;itate,
cui uenia datur, coactus qua&longs;dam &longs;ignificaui pluribus uerbis coniunctis,
qua&longs;dam ueteribus uerbis de&longs;ignaui, quale e&longs;t ci&longs;ium. Etenim cùm Nonius
Marcellus &longs;cribat, uehiculi biroti genus e&longs;&longs;e: eo uocabulo nominare con&longs;ue
ui paruum uehiculum, cui unica e&longs;t rotula: quæ nomina &longs;i quis non proba
uerit, is rebus i&longs;tis aut imponat magis propria, aut proferat ueterum literis
u&longs;itata. Hi autem libri, principes illu&longs;tri&longs;&longs;imi, multis de cau&longs;is in ue&longs;tro no
mine apparent, &longs;ed maxime quod uobis metalla &longs;int fructuo&longs;i&longs;&longs;ima:
maiores ue&longs;tri ex amplis earum & diuitibus regionibus uberes redituum
fructus ceperint: item uectigalium, quæ peregrini ex uijs pen&longs;itant, incolæ
ex decumis: tamen multo uberiores ex metallis ceperunt, ex quibus quoque
non pauca oppida nobilia orta &longs;unt, Fribergum &longs;cilicet, Annebergum, Ma
riebergum, Snebergum,
ego &longs;entio, maiores diuitiæ nunc etiam in monto&longs;is ue&longs;trarum
cis &longs;ub terra latent, quàm &longs;upra Valete, Kemp
nicij Hermundurorum Cal. Decembris, Anno M. D. L.
GEORGIVS FABRICIVS IN LI
bros Metallicos GEORGII AGRICOLAE phi
lo&longs;ophi præ&longs;tanti&longs;&longs;imi.
AD LECTOREM.
Si iuuatignita cogno&longs;cere fronte Chimæram,
Semicanem nympham, &longs;emibouemque uirum:
Si centum capitum Titanem, totque ferentem
Sublimem manibus tela cruenta Gygen:
Si iuuat Ætneum penetrare Cyclopis in antrum,
Atque alios, Vates quos peperere, metus:
Nunc placcat mecum doctos euoluere libros,
Ingenium AGRICOLAE quos dedit acre tibi.
Non hic uana tenet &longs;u&longs;pen&longs;am fabula mentem:
Sed precium, utilitas multa, legentis erit.
Quidquid terra &longs;inu, gremioque recondidit imo,
Omne tibi multis eruit antè libris:
Siue fluens &longs;uperas ultro nitatur in oras,
Inueniat facilem &longs;eu magis arte uiam.
Perpetui proprijs manant de fontibus amnes,
E&longs;t grauis Albuneæ &longs;ponte Mephitis odor.
Lethales &longs;unt &longs;ponte &longs;crobes Dicæarchidis oræ,
Et micat è media conditus ignis humo.
Plana Nari&longs;corum cùm tellus ar&longs;it in agro,
Ter curua nondum falce re&longs;ecta Ceres.
Nec dedit hoc damnum pa&longs;tor, nec Iuppiterigne:
Vulcani per &longs;e ruperat ira &longs;olum.
Terrifico aura foras erumpens, incita motu,
Sæpe facit montes, antè ubi plana uiæ e&longs;t.
Hæc ab&longs;tru&longs;a cauis, imoque incognita fundo,
Cognita natura &longs;æpe fuere duce.
Arte hominum, in lucem ueniunt quoque multa, manuque
Terræ multiplices effodiuntur opes.
Lydia &longs;ic nitrum profert, Islandia &longs;ulfur,
Ac modò Tyrrhenus mittit alumen ager.
Succina, quâ tri&longs;ido &longs;ubit æquor Vi&longs;tula cornu,
Pi&longs;cantur Codano corpora &longs;erua &longs;inu.
Quid memorem regum precio&longs;a in&longs;ignia gemmas,
Marmoraque excel&longs;is &longs;tructa &longs;ub a&longs;tra iugis?
Nil lapides, nil &longs;axa moror: &longs;unt pulchra metalla,
Crœ&longs;e tuis opibus clara, Mydaque tuis,
Quæque acer Macedo terra Creneide fodit,
Nomine permutans nomina pri&longs;ca &longs;uo.
At nunc non ullis cedit GERMANIA terris,
Hic auri in uenis locupletibus aura refulget,
Non alio me&longs;&longs;is carior ulla loco.
Auricomum extulerit felix Campania ramum,
Nec fructu nobis deficiente cadit.
Eruit argenti &longs;olidas hoc tempore ma&longs;&longs;as
Fo&longs;&longs;or, de proprijs armaque miles agris.
Ignotum Graijs e&longs;t He&longs;perijsque metallum,
Quod Bi&longs;emutum lingua paterna uocat.
Candidius nigro, &longs;ed plumbo nigrius albo,
No&longs;tra quoque hoc uena diuite fundit humus.
Funditur in tormenta, corus cum imitantia fulmen,
Æs, inque ho&longs;tiles ferrea ma&longs;&longs;a domos.
Scribuntur plumbo libri: quis credidit antè
Quàm mirandam artem Teutonis ora dedit?
Nec tamen hoc alijs, aut illa petuntur ab oris,
Eruta Germano cuncta metalla &longs;olo.
Sed quid ego hæc repeto, monumentis tradita claris
AGRICOLAE, quæ nunc docta per ora uolant?
Hic cau&longs;&longs;is ortus, & formas uiribus addit,
Et quærenda quibus &longs;int meliora locis.
Quæ &longs;i mente prius legi&longs;ti candidus æqua:
Da reliquis quoque nunc tempora pauca libris.
Vtilitas &longs;equitur cultorem: crede, uoluptas
Non iucunda minor, rara legentis, erit.
Iudicioque prius ne quis malè damnet iniquo,
Quæ &longs;unt auctoris munera mira Dei:
Eripit ip&longs;e &longs;uis primùm tela ho&longs;tibus, inque
Mittentis torquet &longs;picula rapta caput.
Fertur equo latro, uehitur pirata triremi:
Ergo necandus equus, nec fabricanda ratis?
Vi&longs;ceribus terræ lateant ab&longs;tru&longs;a metalla,
Vti opibus ne&longs;cit quòd mala turba &longs;uis?
Qui&longs;quis es, aut doctis pareto monentibus, aut te
Inter habere bonos ne fateare locum.
Se non in prærupta metallicus abijcit audax,
Vt quondam immi&longs;&longs;o Curtius acer equo:
Sed prius edi&longs;cit, quæ &longs;unt no&longs;cenda perito,
Quodque facit, multa doctus ab arte facit.
Vtque gubernator &longs;eruat cum &longs;idere uentos:
Sic minimè dubijs utitur ille notis.
Ia&longs;ides nauim, currus regit arte Meti&longs;cus:
Fo&longs;&longs;or opus peragit nec minus arte &longs;uum.
Indagat uenæ &longs;pacium, numerumque, modumque,
Siue obliqua &longs;uum, rectaúe tendat iter.
Pa&longs;tor ut explorat quæ terra &longs;it apta colenti,
Quæ bene lanigeras, quæ malè pa&longs;cat oues.
En terræ intentus, quid uincula linea tendit?
Fungitur officio iam Ptolemæe tuo.
Vtque &longs;uæ inucnit men&longs;uram iuraque uenæ,
In uarios operas diuidit inde uiros.
Iamque aggre&longs;&longs;us opus, uiden'ut mouet omne quod ob&longs;tat,
A&longs;&longs;idua ut uer&longs;at &longs;trenuus arma manu?
Ne tibi &longs;urde&longs;cant ferri tinnitibus aures,
Ad grauiora ideo con&longs;picienda ueni.
In&longs;truit ecce &longs;uis nunc artibus ille minores:
Sedulitas nulli non opero&longs;a loco.
Metiri docet hic uenæ &longs;paciumque modumque,
Vtque regat po&longs;itis finibus arua lapis,
Ne quis transmi&longs;&longs;o uiolentus limite pergens,
Non &longs;ibi conce&longs;&longs;as, in &longs;ua uertat, opes.
Hic docet in&longs;trumenta, quibus Plutonia regna
Tutus adit, &longs;axi permeat atque uias.
Quanta (uides) &longs;olidas expugnet machina terras:
Machina non ullo tempore ui&longs;a prius.
Cede nouis, nulla non inclyta laude uetu&longs;tas,
Po&longs;teritas meritis e&longs;t quoque grata tuis.
Tum quia Germano &longs;unt hæc inuenta &longs;ub axe,
Si quis es, inuidiæ contrahe uela tuæ.
Au&longs;onis ora tumet bellis, terra Attica cultu,
Germanum infractus tollit ad a&longs;tra labor.
Nec tamen ingenio &longs;olet infeliciter uti,
Mite gerat Phœbi, &longs;eu graue Martis opus.
Tempus ade&longs;t, &longs;tructis uenarum montibus, igne
Explorare, u&longs;um quem &longs;ibi uena ferat.
Non labor ingenio caret hic, non copia fructu,
E&longs;t adaperta bonæ prima fene&longs;tra &longs;pei.
Ergo in&longs;tat porrò grauiores ferre labores,
Intentas operi nec remouere manus.
Vrere &longs;iue locus po&longs;cat, &longs;eu tundere uenas,
Siue lauare lacu præter euntis aquæ.
Seu flammis iterum modicis torrere nece&longs;&longs;e e&longs;t,
Excoquere aut fa&longs;tis ignibus omne malum,
Cùm fluit æs riuis, auri argentique metallum,
Spes animo fo&longs;&longs;or uix capit ip&longs;e &longs;uas.
Argentum cupidus fuluo &longs;ecernit ab auro,
Et plumbi lentam demit utrique moram.
Separat argentum, lucri &longs;tudio&longs;us, ab ære,
Seruatis, linquens deteriora, bonis.
Quæ &longs;i cuncta uelim tenui percurrere uer&longs;u,
Ante alium reuehat Memnonis orta diem.
Po&longs;tremus labor e&longs;t, concretos di&longs;cere &longs;uccos,
Quos fert innumeris Teutona terra locis.
Quo &longs;al, quo nitrum, quo pacto fiat alumen,
V&longs;ibus artificis cùm parat illa manus:
Nec non chalcantum, fulfur, fluidumque bitumen,
Ma&longs;&longs;aque quo uitri lenta dolanda modo.
Su&longs;cipit hæc hominum mirandos cura labores,
Pauperiem u&longs;queadeo ferre famemque graue e&longs;t,
Tantus amor uictum paruis extundere natis,
Et patriæ ciuem non dare uelle malum.
Nec manet in terræ fo&longs;&longs;oris mer&longs;a latebris
Mens, &longs;ed fert domino uota precesque Deo.
Munificæ expectat, &longs;pe plenus, munera dextræ,
Extollens animum lætus ad a&longs;tra &longs;uum.
Diuitias CHRISTVS dat noticiamque fruendi,
Cui memori grates pectore &longs;emper agit.
Hoc quoque laudati quondam fecere Philippi,
Qui uirtutis habent cum pietate decus.
Huc oculos, huc flecte animum, &longs;uaui&longs;&longs;ime Lector,
Auctoremque pia no&longs;cito mente Deum.
AGRICOLAE hinc optans opero&longs;o fau&longs;ta labori,
Laudibus eximij candidus e&longs;to uiri.
Ille &longs;uum extollit patriæ cum nomine nomen,
Et uir in ore frequens po&longs;teritatis erit.
Cuncta cadunt letho, &longs;tudij monumenta uigebunt,
Purpurei donec lumina &longs;olis erunt.
GEORGII AGRICO
LAE DE RE METALLICA
LIBER PRIMVS.
Mvlti habent hanc opinionem, rem metallicam
fortuitum quiddam e&longs;&longs;e, & &longs;ordidum opus, atque
omnino eiu&longs;modi
indigeat quàm laboris. Sed mihi, cum &longs;ingulas
eius partes animo, & cogitatione percurro, res
uidetur longe aliter &longs;e habere. Siquidem me
tallicus &longs;it oportet &longs;uæ artis periti&longs;simus, ut pri
mo &longs;ciat, qui mons, qui collis, quæue ualle&longs;tris
aut campe&longs;tris po&longs;itio utiliter fodi po&longs;sit, aut re
cu&longs;et fo&longs;sionem. Deinde uenæ, fibræ, commi&longs;&longs;uræque &longs;axorum ip&longs;i pate
ant. Mox perno&longs;cat multiplices uaria&longs;que &longs;pecies
marum, lapidum,
at cognitam omnem omnis operis &longs;ub terra faciendi rationem. Nota de
nique ip&longs;i &longs;int artificia materiæ experiendæ, & parandæ ad excoctionem,
quæ etiam ip&longs;a e&longs;t admodum diuer&longs;a. Nam aliam exigit
aliam æs, aliam argentum
di&longs;similem candidum ac Quamuis autem ars &longs;uccos
liquidos coquendi ad &longs;pi&longs;situdinem e&longs;&longs;e &longs;ecreta à metallica po&longs;sit uideri,
tamen quia ijdem &longs;ucci effodiuntur etiam in terra den&longs;ati, aut excoquun
tur ex quibu&longs;dam
& quorum quædam metallis non carent, ab ea &longs;cparari non debet, quæ
excoctio
alia atramenti &longs;utorij, alia &longs;ulfuris, alia bituminis. Metallicus præterea &longs;it
oportet multarum
phiæ, ut
das uenas faciliore &
piet fructus. Secundo Medicinæ, ut fo&longs;&longs;oribus & alijs operarijs proui
dere po&longs;sit, ne in morbos, quibus præ cæteris urgentur, incidant: aut &longs;i
inciderint, uel ip&longs;e eis curationes adhibere, uel ut medici adhibeant cura
re. Tertio A&longs;tronomiæ, ut cogno&longs;cat cœli partes, atque ex eis
ten&longs;iones iudicet. Quarto
alte fodiendus &longs;it puteus, ut pertineat ad
certos cuique fodinæ, præ&longs;ertim in profundo,
Tum
fo&longs;siones habendi &longs;unt, ad calculos reuocare po&longs;sit. Deinde Architectu
ræ, ut diuer&longs;as machinas &longs;ub&longs;tructione&longs;que ip&longs;e fabricari, uel magis fabri
candi rationem alijs explicare queat. Po&longs;tea Picturæ, ut
empla deformare po&longs;sit. Po&longs;tremo Iuris, maxime metallici &longs;it peritus, ut
& alteri nihil &longs;urripiat, & &longs;ibi petat non
&longs;pondendi &longs;u&longs;tineat. Itaque nece&longs;&longs;e e&longs;t ut is, cui placent certæ rationes &
gat, aut de quaque re con&longs;ulat experientes metallicos, &longs;ed paucos inueni
et gnaros totius artis. Etenim plerunque alius fodiendi
percepit &longs;cientiam lauandi, alius arte excoquendi confidit: alius di&longs;cipli
nam terræ metiendæ occultat: alius artificio&longs;e fabricatur machinas: alius
denique iuris metallici peritus e&longs;t. At nos ut
rum
ad eam Verum accedamus
ad in&longs;titutam rationem.
Cvm &longs;emper fuerit inter homines &longs;umma de metallis di&longs;&longs;en&longs;io, quod
alij eis
e&longs;t, antequam metallica præcepta tradam, ueritatis inue&longs;tigandæ cau&longs;a
rem ip&longs;am diligenter expendere. Ordiar autem ab utilitatis quæ&longs;tione,
quæ duplex e&longs;t, aut enim quæritur, utilis nec ne &longs;it ars metallica his qui
uer&longs;antur in eius &longs;tudio: aut reliquis hominibus utilis ne &longs;it, an inutilis.
Qui metallicam cen&longs;ent inutilem e&longs;&longs;e his, qui &longs;uum &longs;tudium in ip&longs;a collo
cant, aiunt primo uix
alia, fructus ex ea re capere. Sed metallicos, quia omnes &longs;uas opes certas
& bene con&longs;titutas
falli, &longs;umptibusque & iacturis exhau&longs;tos
&longs;errimam degere. Verum i&longs;ti non uident
ritus metallicus ab artis ignaro atque imperito, hic &longs;ine ullo delectu & di&longs;
crimine fodit uenas, ille eas experitur atque tentat: Sed quia inuenit uel ni
mis angu&longs;tas & duras, uellaxas & putres, ex eo colligit ip&longs;as utiliter fodi
non po&longs;&longs;e: itaque fodit &longs;electas tantum: quid igitur mirum? rerum
carumperitum uero fructus ex fo&longs;sione cape
re uberrimos? Contingit idem agricolis.
Nam qui terram arant,
&longs;em, quantam hi qui &longs;olum pingue ac putre colunt, & in eo faciunt
temCum autem multo plures metallici &longs;int artis imperiti quàm periti, fit
ut metallorum fo&longs;sio perpaucis emolumento &longs;it,
tis. Siquidem uulgus
narumque, non raro & operam & Id enim magna ex parte &longs;o
let accurrere ad metalla, cum uel propter
&longs;e ob&longs;trinxit,
rit falcem & aratrum. Quamobrem &longs;i quando incidit in uenas
aliorúmue fo&longs;silium fœcundas, id bona magis fortuna accidit, quàm ali
qua &longs;ubtili animaduer&longs;ione. Quod autem metallica multos auxerit diui
tijs ex hi&longs;torijs intelligimus, etenim inter &longs;criptores antiquos con&longs;tat ali
quot re&longs;pub. florentes, nonnullos reges, plurimos homines priuatos ex
metallis eorúmue ramentis diuites e&longs;&longs;e factos. Quam rem multis claris &
illu&longs;tribus exemplis u&longs;us, in primo libro De ueteribus & nouis metallis
in&longs;cripto dilataui atque explicaui, ex quibus exemplis apparet metallicam
&longs;uis cultoribus e&longs;&longs;e utili&longs;simam. Dein de ijdem reprehen&longs;ores dicunt me
tallicæ Quàm autem uere hoc dicant non uideo: cum argentaria metalla
Fribergi ad annos iam
lariæ ad &longs;excentos, quorum utrunque ex annalium monumentis conquiri
pote&longs;t: Schemnicij uero & Cremnicij communia argenti et auri ad octin
gentos, quod antiqui&longs;sima Sed dicunt
&longs;ingularum fodinarum quæ&longs;tum &longs;tabilem non e&longs;&longs;e qua&longs;i uero metallicus
uni fodinæ aut &longs;it aut addictus e&longs;&longs;e debeat, ac non multi
pen&longs;as faciant in metalla: aut peritus artis non fodiat
oris fortuna eius uotis amplius non
talli, quod Fribergi e&longs;t, quæ&longs;tus &longs;upra hominis ætatem &longs;tabilis
Verum mihi
minusque &longs;tabilem
&longs;emper fatebor, quod uenæ tandem de&longs;inant effundere metalla, cum agri
in Sed metallicorum quæ&longs;tus quo minus
e&longs;t &longs;tabilis, eò e&longs;t uberior, ut inita ratione quod &longs;tabilitati dee&longs;t, ubertate
reperiatur æquari: Etenim fodinæ plumbariæ quæ&longs;tus annuus cum fru
ctibus agri optimi Quot
ergo partibus antecedit ei&longs;dem fructibus quæ&longs;tus
uenæ? Quocirca uere ac &longs;cite Xenophon &longs;crip&longs;it de
tarijs metallis. E&longs;t terra in qua, &longs;i
ro eam foderis, multo plures alit, quàm &longs;i fruges ferret. Habeant igitur
&longs;ibi agricolæ uberes campos colantque colles fertiles
cis ualles tenebrico&longs;as
mas
tur. Tum dicunt periculo&longs;um e&longs;&longs;e metallicæ operam dare, quod metallo
rum fo&longs;&longs;ores interimantur modo ab aere pe&longs;tifero, quem &longs;piritu ducunt,
modo haurientes puluerem pulmones
modo intereant, ruinis montium oppre&longs;si: nunc uero de &longs;calis in puteos
delap&longs;i brachia, crura, ceruices frangant,
tanti æ&longs;timare debere, ut propter eius
ad ducatur in Hæc
quidem fateor
ip&longs;orum
in ea incurrerent
&longs;ent. Qui enim non potior e&longs;&longs;et uiuendi ratio, quam uel uniuer&longs;a
diquanque qui &longs;ic perit, po&longs;sidet quidem nulla, &longs;ed ea re
linquit hæredi. Cum autem raro eiusmodi accidant, & improuidis dun
taxat fo&longs;&longs;oribus, metallicos non ab&longs;terrent à fo&longs;sione
&longs;uo artificio fabros materiarios ab&longs;terret unus aliquis ex ip&longs;is, qui, quia
incaute egit, ab alto ædificio delap&longs;us I&longs;ta re&longs;pondi ad &longs;in
gula, quæ mihi obijcere &longs;olent hi, qui uociferantur rem
toribus e&longs;&longs;e inutilem, cum quod &longs;umptus impendant ad
tum quod ip&longs;a Nunc uenio ad eos qui e
andem cæteris hominibus utilem non e&longs;&longs;e aiunt, quia &longs;cilicet metalla &
gemmæ, & reliqua fo&longs;silium genera ip&longs;is inutilia &longs;int. Quod contendunt
quere: utuntur autem primo his Terra non occultat & ab o
culis remouet ea quæ
fica benignaque mater maxima largitate fundit ex &longs;e&longs;e, & in a&longs;pectum lu
cemque profert herbas, legumina, fruges, fructus
fundo penitus ab&longs;trudit, eruenda igitur non &longs;unt. Quia uero ip&longs;a eruunt
homines &longs;celerati, quos ut poetæ loquuntur, ferrea i&longs;ta ætas progignit,
Ouidius eam audaciam merito in&longs;equitur his uer&longs;ibus.
Nec tantum &longs;egetes alimentaque debita diues
Po&longs;cebatur humus, &longs;ed itum e&longs;t in ui&longs;cera terræ,
Qua&longs;que recondiderat, Stygijsque admouerat undis,
Effodiuntur opes, irritamenta malorum.
Iamque nocens ferrum ferroque nocentius aurum
Prodierat, prodit bellum.
Alterum eorum argumentum e&longs;t: Metalla nullum utilitatis
mini præbent, eaigitur &longs;crutari non debemus. Cum enim homo con&longs;ter
ex animo & corpore,
mus e&longs;t contemplatio naturæ, optimarum artium di&longs;ciplinarumque co
gnitio, perceptio uirtutum, in quibus optimis rebus &longs;i &longs;e exerceat &longs;atu
ratus bonarum Corporis
uero natura quamuis uictu ue&longs;tituque nece&longs;&longs;ario
terræ atque diuer&longs;i generis animantes, ip&longs;i
tionis copiam, qua
poris producit. Linum autem & lana multorumque
pori
ro nec difficilem inuentu arborum lanugo, quod &longs;ericum appellatur, &
tis & Quare quod ab Euripide dictum e&longs;t ferunt
probari in omni doctorum hominum cœtu, atque id merito &longs;emper in ore
habui&longs;&longs;e Socratem.
Non opera &longs;unt argentea atque purpura
Vitæ hominum, &longs;ed magis tragœdis u&longs;ui.
Laudant etiam hoc Timocreontis Rodij: Vtinam cæce Plute nec in ter
ra, nec in mari, nec in
charonte, ex te enim omnia oriuntur mala quæ &longs;ubeunt homines. Ad cœ
lum laud
Aurum atque argentum damno e&longs;t mortalibus, aurum
Dux &longs;celerum, uitæ pe&longs;tis, rerumque ruina,
O utinam clades non delectabilis e&longs;&longs;es,
Te propter fiunt raptus, homicidia, pugnæ,
Fratribus infen&longs;i fratres, nati&longs;que parentes,
Placet præterea eis illud Naumachij:
argentum puluis & aurum.
Puluis areno&longs;o pelagi quicunque lapilli
Littore quique iacent fluuiorum margine &longs;par&longs;i.
Contra uituperant hos Euripidis uer&longs;us.
Plutus deus &longs;apientibus, &longs;unt cætera
Nugæ, &longs;imulque uerborum præ&longs;tigiæ.
Item hos Theognidis,
Te pulcherrime & ò placidi&longs;sime Plute deorum
Dum teneam, po&longs;sum uel malus e&longs;&longs;e bonus.
In&longs;ectantur
per nullus neque bonus e&longs;t, neque honoratus. Reprehendunt hæc Timo
clis carmina.
Argentum & anima & &longs;anguis e&longs;t mortalibus..
Cuius &longs;ibi qui non conge&longs;sit copiam,
Vagatur ille uiuos inter mortuus.
Accu&longs;ant denique Menandrum quod &longs;crip&longs;erit.
Epicharmus e&longs;&longs;e prædicat Deos, aquam,
Vento&longs;que & ignem, terram, &longs;olem, &longs;ydera.
At ip&longs;e iudico e&longs;&longs;e Deos utiles
Aurum argentumque no&longs;trum, nanque &longs;i domi
Ponens tuæ locaueris hos, quicquid uoles
Petas licet, tibi contingent omnia:
Ager, domus, &longs;eruique & opera argentea,
Nec non amici, iudices, te&longs;tes, modo
Largire, nam deos mini&longs;tros po&longs;sides.
Hæc præterea premunt argumenta,
tur, quo circa quondam Italiæ
ram foderet, & agros illos uberrimos, ac uineta oliuetaque
uæ & nemora &longs;ucciduntur, nam lignis infinitis opus e&longs;t ad
ad machinas, ad metalla excoquenda. Syluis autem & nemoribus &longs;ucci&longs;is
exterminantur uolucres & be&longs;tiæ,
tus & &longs;uauis. Venæ metallicæ lauantur, quæ lotura, quia uenenis inficit
riuos & fluuios, pi&longs;ces aut necat, aut ex eis abigit. Cum igitur incolæ re
gionum propter agrorum, &longs;yluarum, nemorum, riuorum,
tatem incurrant in magnam difficultatem rerum, quæ &longs;uppeditant ad ui
ctum, parandarum: propter lignorum
in ædificia extruenda, palàm ante oculos
menti e&longs;&longs;e, quàm in metallis emolumenti, quæ fo&longs;sione Deinde
exemplis acriter pugnantes, contra metalla clamant,
que uirum uirtutibus
pterea quod i&longs;ta ludibria fortunæ ne &longs;ua quidem putauerit, eius enim
triam
di&longs;&longs;ent &longs;e&longs;e in fugam, interrogatus à quodam cur nihil de &longs;uis bonis
efferret, re&longs;pondit: omnia mea mecum porto. Et Socrates inquiunt acce
pit uiginti minas ad &longs;e mi&longs;&longs;as ab Ari&longs;tippo grato di&longs;cipulo, &longs;ed eas Dei
iu&longs;&longs;u a&longs;pernatus eidem remi&longs;it. Ari&longs;tippus autem in hac re &longs;ecutus præ
ceptorem aurum &longs;preuit, ac pro nihilo putauit. Cum enim iter faceret u
nà cum &longs;eruis, & ij præ auri pondere tardius irent, iu&longs;sit eos tantum ip&longs;i
Quin Anacreon Teius uetus atque nobilis poeta quinque talenta, quibus à
Polycrate donatus fuit, cum de ijs duas noctes &longs;olicitus fui&longs;&longs;et, reddidit
dicens, non e&longs;&longs;e digna curis, quæ &longs;int &longs;u&longs;cipienda de ip&longs;is. Nobiles item
& egregiè fortes imperatores fuerunt
de&longs;picientia
dux exercitus fuit,
Macedonum rege, paruum duxit & contemp&longs;it. & M.
Curius aurum,
Fabricius Lu&longs;cinus argentum & æs referre Samnitibus iu&longs;sit. Sed etiam
re&longs;pub. quædam aurum & argentum legibus & in&longs;titutis ab u&longs;u et tracta
tione &longs;uorum ciuium Etenim Lacædemones decreto & di&longs;ci
plina Lycurgi diligenter inquirebant in &longs;uos ciues, ea po&longs;siderent nec ne,
po&longs;&longs;e&longs;&longs;or autem deprehen&longs;us pœnas legibus & iudicio dedit. & oppidi
ad Tigrim, quod Babytace nominabatur, incolæ atque habitatores
defodiebant in terra, ne quis eo uteretur. & Scytarchæ u&longs;um auri argen
tique condemnabant, ut auaricia &longs;e abdicarent. Tum metalla conuicijs ia
ctantur. Primo autem petulanter i&longs;ti
fune&longs;tas
in periculo &longs;unt, quos deficiunt, po&longs;&longs;e&longs;&longs;oribus tendunt in&longs;idias, quam
obrem utri&longs;que Siquidem Po
lymne&longs;tor rex Thracum, ut potiretur auro, interfecit
ho&longs;pitem & filium Priami, &longs;oceri &longs;ui & ueteris amici. The&longs;auros quoque
auri argentique ut raperet Pygmaleon Tyriorum rex &longs;ororis
cerdotem, nullam habens rationem neque affinitatis, neque religionis, ob
truncauit. Auri gratia Eriphyle Amphiaraum maritum ho&longs;ti prodidit.
La&longs;thenes Olynthum urbem Philippo Macedoni: Sp. Tarpeij filia auro
corrupta Sabinos in arcem Romanam accepit. C.
Curio patriam auro
uendidit Cæ&longs;ari dictatori. At Ae&longs;culapio &longs;ummo medico, & ut habitus
e&longs;t, Apollinis filio, aurum interitus cau&longs;a fuit. Similiter M.
Cra&longs;&longs;us cum
auro Parthorum inhiaret, profligatus una cum filio & undecim legioni
bus, ho&longs;ti ludibrio fuit. Is enim aurum liquidum infundens in rictum in
terfecti dixit: Aurum &longs;iti&longs;ti, aurum bibe. Sed quid multis hi&longs;toriarum ex
emplis hic nobis opus e&longs;t? cum uideamus diebus ferè &longs;ingulis propter au
rum argentúmue fores effringi, perfodi parietes, mi&longs;eros uiatores occidi,
ab i&longs;to rapaci & crudeli genere
cur&longs;iones & latrocinia, fures
comburi, latronum artus rota confringi, bella quoque non exitio&longs;a
ijs quibus inferuntur, &longs;ed ijs etiam qui ea faciunt, geri propter eadem.
Quinetiam ea ip&longs;a, dicunt, dant facultatem ad omne flagitium, uirginum
&longs;cilicet corruptelas, & adulteria, & ince&longs;ta, &longs;tupra denique quæ per uim
ferunturItaque Poetæ cum fingunt louem in aureum imbrem uer&longs;um, atque
illap&longs;um in &longs;inum Danaes, non aliud uolunt, quàm ip&longs;um auro muni&longs;&longs;e
&longs;ibi tutam uiam, qua ingrederetur in turrim ad uitium faciendum uirgini.
Præterea auro & argento multorum fides labefactatur, emuntur iudicia,
infinita &longs;celera eduntur. Etenim ut Propertius inquit,
Aurea nunc uere &longs;unt &longs;ecula, plurimus auro
Venit honos, auro conciliatur amor.
Auro pul&longs;a fides, auro uenalia iura,
Aurum lex &longs;equitur, mox &longs;ine lege pudor.
Et Diphilus
Auro puto nihil quicquam potentius,
Illo &longs;ecantur, illo fiunt omnia.
Optimus igitur qui&longs;que i&longs;ta meritò ac iure contemnit, & pro nihilo du
cit. Illudque dicit &longs;enis Plautini:
Odi ego aurum, multa multis &longs;æpe &longs;ua&longs;it perperam.
Ibi uero etiam Poetæ acerbe, &
ex auro & argento conflatam. Inprimis autem Iuuenalis:
Quando quidem inter nos &longs;ancti&longs;sima diuitiarum
Maie&longs;tas, & &longs;i fune&longs;ta pecunia templo
Nondum habitas, nullas nummorum ereximus aras.
Et in alio loco.
Prima peregrinos ob&longs;cœna pecunia mores
Intulit, & turpi fregerunt &longs;ecula luxu
Diuitiæ molles.
Et plerique uehementer laudant rerum
pecuniam quondam homines u&longs;i &longs;unt, & nunc &longs;implices quædam natio
nes utuntur. Deinde reliquis metallis grande conuitium faciunt, impri
mis uero ferro, quo nulla pernities maior hominum uitæ afferri potuit:
etenim ex eo efficiuntur gladij, pila, ha&longs;tæ, conti, &longs;agittæ, quibus homi
nes uulnerantur, & cædes, latrocinia, bella fiunt, quæ res cum Plinio
machum
&longs;ili uolucrique, nunc tormentis excu&longs;&longs;o, nunc lacertis, nunc uero pennato,
quam Siquidem ut ocy
us mors perueniret ad hominem, alitem illam fecimus, pennasque ferro de
dimus. Veruntamen mi&longs;sile in unius corpore figitur, item &longs;agitta &longs;iue e
am mittat arcus, &longs;iue &longs;corpio, &longs;iue catapulta, at ferreus bombardæ globus
in aerem expre&longs;&longs;us, per
úmue obiectum tam durum e&longs;t, ut ip&longs;um &longs;uo ictu &longs;uaque ui non perfringat
Quocirca alti&longs;simas turres æquat &longs;olo, et muros firmi&longs;simos findit,
pit, di&longs;ij cit: ut certè bali&longs;tæ, quæ mittunt &longs;axa, & arietes atque alia
menta, quæ murum percutiunt, & propugnacula deijciunt, cum bom
bardis comparata, non magnam uim habere uideantur. Quæ
quia horribiles fundunt &longs;onos & fremitus, non &longs;ecus ac &longs;i tonitrua e&longs;&longs;ent:
emittunt ex &longs;e flammas coru&longs;cantes, ut fulgetra, ædificia quæque affligunt,
comminuunt, di&longs;sipant, ignem euomunt & incendium excitant, non ali
ter atque fulminum iactus: de no&longs;træ ætatis impijs hominibus diceretur re
ctius, quàm quondam de Salmoneo, fulmina eos eripui&longs;&longs;e loui et à mani
bus extor&longs;i&longs;&longs;e, imò uero hanc perniciem hominum ab inferis emi&longs;&longs;am in
terras, ut plures unò ictu concidentes ad &longs;e raperet orcus. Sed quoniam
nunquam, &longs;ed ex æris & plumbi candidi quadam mi&longs;tione, idcirco in æs
& plumbum plura maledicta conferunt, quàm in ferrum. Hocloco eti
am commemorant æneum Phalaridis taurum, æneum
uem, canem ferreum, eculeum, manicas, compedes, cuneos, uncos, lami
nas ignitas. His homines crudeliter torti, confitentur maleficia & facino
ra, quæ nunquam
&longs;ic ex cruciati Plumbum etiam nigrum pe&longs;tiferum et nocens e&longs;&longs;e,
eoque liquido puniri homines, ex hoc carmine Horatij, de fortuna loquen
tis conuincitur.
Te &longs;emper anteit &longs;æua nece&longs;sitas
Clauos trabaleis, & cuneos manu
Ge&longs;tans ahena, nec &longs;euerus
Vncus abe&longs;t, liquidumque plumbum.
Vtuero magis odium concitent in hoc metallum, non &longs;ilent de plum
batis & globulis paruarum
cau&longs;am in ip&longs;um Itaque cum natura in profundo terræ metalla pe
nitus ab&longs;tru&longs;erit, ad u&longs;us uitæ non &longs;int nece&longs;&longs;aria, &longs;preta &longs;unt ab optimo
quo que uiro & repudiata, effodienda non &longs;unt, & cum effo&longs;&longs;a &longs;emper mul
torum & magnorum malorum cau&longs;a extiterint: &longs;equitur ip&longs;am etiam ar
tem metallicam
I&longs;tis autem tragœdijs uiri boni complures ita
bi&longs;simum in metalla concipiant, eaque pror&longs;us non gigni uelint, aut genita
à nemine omnium effodi. Sed quo magis &longs;ingularem illorum integrita
tem & innocentiam bonitatemque laudo, eò maiori curæ mihi erit, ut om
nis error ex eorum animis extirpetur, ac funditus tollatur, utque aperiatur
&longs;ententia uera, & humano generi perutilis.
& ea u&longs;u abdicant, non uident&longs;e Deum ip&longs;um accu&longs;are, & &longs;celerum dam
nare, ut quem res qua&longs;dam fru&longs;tra ac &longs;ine cau&longs;a condidi&longs;&longs;e autument, &
malorum autorem e&longs;&longs;e putent, quæ &longs;anè &longs;ententia pijs hominibus & peri
tis uiris digna non e&longs;t. Deinde, metalla certè terra non
do, propterea quod ea ab hominibus fodi non uelit, &longs;ed quia prouida &longs;o
lersque natura
risque &longs;axorum, tan quam in ua&longs;is proprijs, & materiæ receptaculis: etenim
in reliquis elementis aut gigni non po&longs;&longs;unt, quòd ip&longs;is materia de&longs;it, aut
genita in aere, id quod perraro euenit, non reperiunt locum con&longs;i&longs;tendi,
&longs;ed &longs;ua ui &longs;uoque pondere deor&longs;um in terram feruntur. Cum igitur metal
la &longs;edem propriam et &longs;tabilem
i&longs;tos, id quod uolunt probabili Sed di
cunt: quanquam metalla &longs;unt in terra, ut in proprio &longs;ui ortus loco locata,
quia tamen inclu&longs;a & abdita latent in occulto, non &longs;unt eruenda. Ego au
tem i&longs;tis reprehen&longs;oribus nimium mole&longs;tis pro metallis pi&longs;ces regeram,
quos occultos & latentes in aquis, marinis etiam, capimus, cum multo
magis alienum &longs;it ab hominis terreni animalis uita maris interiora, quàm
terræ ui&longs;cera &longs;crutari. Siquidem ut aues ad liberè uolitandum per aerem
natura dedit terram, ut in ea habitent, homini præterea ut ip&longs;am colat, &
ex eius cauernis metalla aliaque fo&longs;silia eliciat. Rur&longs;us ijdem dicunt pi&longs;ci
bus ue&longs;cimur, at fo&longs;&longs;ilibus neque fames &longs;itisque depellitur, neque utilia &longs;unt ad
corpus ue&longs;tiendum: quod e&longs;t alterum argumentum, quo
bare, metalla eruenda non e&longs;&longs;e. Verum homo &longs;ine metallis non pote&longs;t pa
rare ea, quæ &longs;uppeditant ad uictum & ad ue&longs;titum. Etenim cum res ru&longs;ti
ca maximam uictus copiam præbeat no&longs;tris corporibus, primum nullus
labor ab&longs;oluitur & perficitur &longs;ine in&longs;trumentis, &longs;iquidem terra &longs;ubigitur
uomeribus & dentalibus, dolabra refo diuntur præfractæ &longs;tirpes & radi
ces &longs;ummæ, &longs;emen &longs;par&longs;um occatur, &longs;eges &longs;arritur & runcatur: matura fru
ges falcibus cum parte culmi deme&longs;&longs;a in area deteritur, aut &longs;picæ eius reci
&longs;æ
gantur
munturIam ad fructus
meliores & uberiores capiendos ex arboribus & fruticibus nobis opus
e&longs;t pa&longs;tinatione, putatione, in&longs;itione, quæ iterum &longs;ine in&longs;trumentis fieri
non queunt, ut necliquores, lac dico, mel, uinum, oleum &longs;ine ua&longs;is coer
cere & continere po&longs;&longs;umus: nec tot generum animantes &longs;ine &longs;tabulis tue
ri à pluuia diutina et à frigore intolerabili. In&longs;trumenta autem ru&longs;tica ple
raque &longs;unt ferrea, ut uomer, dentale, dolabra, dentes quos habet occa, &longs;ar
culum, runcina, falx fœnaria,
pellum, furcæ, &longs;cirpiculæ: ua&longs;a uero ænea uel plumbea. Atneque in&longs;tru
menta uasáue lignea &longs;ine ferro &longs;unt fabricata: neque cella uinaria, uel olea
ria, neque &longs;tabulum, neque ulla alia uillæ pars &longs;ine in&longs;trumentis ferreis potu
it ædificari. Deinde &longs;iue ex pecuarijs pa&longs;tionibus abducantur ad
taurus, ueruex, hædus & alia eiu&longs;dem generis animalia, &longs;iue ex uillaticis
auiarius coco tradat pullum, gallinam, eapum, num &longs;ine &longs;ecuribus aut cul
tris animantes &longs;ecari ac diuidi po&longs;&longs;unt? Vt nihil hic dicam de ahenis, et co
calis æneis, quia ad coquendas carnes eundem u&longs;um afferant fictilia, quæ
ne ip&longs;a quidem &longs;ine in&longs;trumentis à figulo fingi formarique queunt, ut nec
&longs;ine ferro in&longs;trumenta ulla ex ligno fieri. Cum autem homini præterea
uictum præbeant uenatio, aucupium, pi&longs;catus, nónne uenator ceruum ir
retitum uenabulo tran&longs;uerberat? &longs;tantem currentémue &longs;agitta configit?
uel globulo bombardæ traijcit? nónne auceps item tetraonem uel pha&longs;i
anum ictu &longs;agittæ conficit? aut in eius corpus globulum bombardæ im
mittit? Vt taceam tendiculas aliaque in&longs;trumenta, quibus capitur attagen
& picus, aliæque &longs;ylue&longs;tres uolucres, ne &longs;ingulas intempe&longs;tiue nunc&longs;peci
atim per&longs;equar. Pi&longs;cator denique nónne hamo & uerriculo capit pi&longs;ces in
mari, in maritimis uiuarijs, in pi&longs;cinis, in fluuijs? At hamus ferreus e&longs;t, &
è uerriculo interdum plumbeas aut ferreas ma&longs;&longs;as appen&longs;as uidemus, pi&longs;
ces autem capti plerique mox cultris & &longs;ecuribus in fru&longs;ta &longs;ecantur aut ex
enterantur. Sed de uictu &longs;atis &longs;uperque dictum: Nunc dicam de ue&longs;titu,
qui fit ex lana, lino, pennis, pilis, pellibus, corio. Verum oues primo
dentur
ex filis tantum: uel ex filis & pilis fiat pannus. Linum uero uul&longs;um primo
pectitur hamis. mox mergitur in aquas, rur&longs;usque &longs;iccatur: tum tu&longs;um &longs;ti
pario malleo uel confractum carminatur, deinde extenuatur in fila, po&longs;t
remo texitur tela. Sed artifex panni aut textor num aliquod habet in&longs;tru
mentum non ferreum? uel ligneum &longs;ine ferro factum?
iam &longs;arcinatori di&longs;
cin dendus pannus uel tela: num id &longs;ine cultro uel forfice faciet? num
&longs;uetne populus quidem tran&longs;marinus pennarum
contextu corporis tegumentum faciet &longs;ine ijsdem in&longs;trumentis, nec pelli
ones ip&longs;is carere po&longs;&longs;unt cuiu&longs;cunque generis animantium &longs;uant pelles. Et
&longs;utor indiget &longs;calpri, quo &longs;cindat coriu: cultri, quo radat: &longs;ubulæ, qua per
foret, ut po&longs;sit Sed hæc tegumenta corporum uel texta
uel &longs;uta &longs;unt. Ædificia uero quæ idem corpus tuentur ab imbribus, uen
tis, frigore, calore, non Sed quid plu
ribus uerbis opus e&longs;t? Metallis ex u&longs;u hominum &longs;ublatis, tollitur omnis
ratio & tuendæ &longs;u&longs;tentandæque ualetudinis, & tenendi cur&longs;um uitæ cul
tioris. Etenim homines
ras, ni metalla e&longs;&longs;ent, redirent ad glandes atque &longs;ylue&longs;tria poma & pruna:
herbis & radicibus euul&longs;is ue&longs;cerentur, unguibus foderent &longs;peluncas, in
quibus noctu iacerent, interdiu in &longs;yluis & campis pa&longs;sim more
uagarentur, quæres quia hominis ratione, pre&longs;tanti&longs;sima & optima na
turæ dote, pror&longs;us e&longs;t indigna, adeóne qui&longs;quam erit &longs;tultus aut perti
nax, ut metalla ad uictum ue&longs;titumque nece&longs;&longs;aria e&longs;&longs;e, & ad uitam
tuendam pertinere, non concedat? Tum quia metallici plerumque
montes nihil frugum ferentes, & ualles tenebris circumfu&longs;as agris ua&longs;tita
tem exiguam aut nullam inferunt. Po&longs;tremò ubi &longs;yluæ & nemora &longs;ucci
duntur, ibi fruticum et arborum radicibus extirpatis frumenta &longs;erunt, qul
noui agri tam uberes breui efferunt fruges, ut damna, quæ lignis carius e
mendis faciunt incolæ, relarciant. Atque metallis, quæ ex uenis conflan
tur, alibi innumeræ uolueres, be&longs;tiæ edules, pi&longs;ces comparari, & ad loca
monto&longs;a afferri po&longs;&longs;unt. Abeo ad exempla: Bias Prienen&longs;is capta patria
nihil de rebus precio&longs;is exportauit ex urbe, ut uir qui habitus e&longs;t &longs;apiens,
ab ho&longs;tibus &longs;ibi periculum non metuerit, quanquam hoc de eo dici uere
non po&longs;sit, quod &longs;e coniecerit in fugam, non magna mihi res uidetur e&longs;&longs;e,
iacturam horum etiam bonorum facere, perdita domo, prædijs, patria
ip&longs;a, qua nihil charius. Quin ego iudicarem Biantem i&longs;tius generis bona
contemp&longs;i&longs;se, ac pro nihilo puta&longs;&longs;e, &longs;i anteaquam patria capta e&longs;&longs;et, ea lar
gitus e&longs;&longs;et cognatis & amicis, aut di&longs;tribui&longs;&longs;et in egenti&longs;simos homines:
nam idip&longs;um &longs;ine
ratur Græcia, ui So
crates uero non &longs;preuit aurum, &longs;ed docendi precium noluit &longs;ibi per&longs;olui.
At Ari&longs;tippus Cyrenen&longs;is &longs;i comporta&longs;&longs;et ip&longs;e atque &longs;erua&longs;&longs;et
iu&longs;sit &longs;eruos de &longs;e abijcere, potui&longs;&longs;et emereres quæ
tæ nece&longs;&longs;arias & propter ege&longs;tatem non habui&longs;&longs;et nece&longs;&longs;e adulari Diony
&longs;ium Siciliæ tyrannum, nec unquam ex eo nominatus fui&longs;&longs;et regius canis.
tem diuitias inquit:
Quid &longs;imile i&longs;ti
Græcus Ari&longs;tippus?
qui &longs;eruos proijcere aurum
In media iu&longs;sit Libya, quia tardius irent
Propter onus &longs;egnes, uter e&longs;t in&longs;anior horum?
In&longs;anit enim qui pluris facit diuitias, quàm uirtutes.
In&longs;anit etiam qui
ea&longs;dem re&longs;puit, ac pro nihilo ducit, cum liceat ip&longs;is bene uti. Quod
idem Ari&longs;tippus aliàs aurum ab nauigio proiecit in mare, animo magno
& prudenti eam rem egit. Siquidem cum aduerteret e&longs;&longs;e piratarum &longs;ca
pham, in qua uehebatur, timuit de uita &longs;ua, numerauitque aurum, & cum
id &longs;ponte eieci&longs;&longs;et in mare, tanquam feci&longs;&longs;et inuitus, ingemuit: &longs;ed po&longs;te
aquam eua&longs;i&longs;&longs;et ex periculo, dixit: ip&longs;um aurum perij&longs;&longs;e &longs;atius e&longs;t, quàm
me perij&longs;&longs;e eius cau&longs;a. Verum e&longs;to, Philo&longs;ophi quidam & Anacreon
Teius contemp&longs;erint aurum & argentum, Anaxagoras etiam Clazome
nius fundos, qui oues alerent, de&longs;eruit: & Crates Thebanus cum mole&longs;te
ferret &longs;e rei familiaris, aliarumque curas &longs;u&longs;tinere, & his animum &longs;uum in
contemplando di&longs;trahi, bonis, quæ ualerent octo talenta, relictis, atque
&longs;umpto pallio & pera pauper omnem curam, cogitationem, operam ad
philo&longs;ophiam Num quod i&longs;ti philo&longs;ophi hæc &longs;preuerint, omnes
alij pecuariam rem non curarunt? non coluerunt agros?
non habitarunt
domos? certe multi contrà cum diuitijs affluerent præclare in &longs;tudijs &longs;ci
entiæ cognitionisque rerum diuinarum &
&longs;toteles, Cicero, Seneca. Sed Phocioni non erat
andro ad &longs;e mi&longs;&longs;um accipere. Si enim eo uti uolui&longs;&longs;et, tam rex quàm ip&longs;e
incurri&longs;&longs;et in odium offen&longs;ionemque populi Athenien&longs;is: qui populus
po&longs;tea in uirum illum bonum ingratus fuit: nam eum
biberet cicutam. Quid autem M. Curio, & Fabricio Lu&longs;cino minus con
ueniens, quàm aurum ab ho&longs;tibus accipere? qui his machinis &longs;perabant
eos po&longs;&longs;e labefactari, aut &longs;uis ciuibus in odium uenire uolebant, ut ip&longs;is
Romanis inter &longs;e di&longs;sidentibus rempub. funditus euerterent.
Sed Lycur
gus debuerat auro & argento utendi præcepta tradere Spartanis,
per &longs;e bonas tollere de medio. Babytacen&longs;es uero quis non uidet homi
nes fui&longs;&longs;e amentes & inuidos? poterant enim auro mercari ea quibus in
digebant: uel ip&longs;um donare finitimis populis, ut eos &longs;ibi donis benefici
is que deuincirent. Po&longs;tremo Scytarchæ &longs;olo auro argentique u&longs;u damnato,
auaritia &longs;e non pror&longs;us abdicarunt, quod auarus etiam &longs;it aliorum bono
rum po&longs;&longs;e&longs;&longs;or, &longs;i eis non utitur. Nunc
bus res fo&longs;siles iactantur. Itaque aurum & argentum primò uocant pe&longs;tes
do quæ tandem res quam po&longs;sidemus, pe&longs;tis humani generis non dice
tur? an equus?
an ue&longs;tis?
an denique aliud &longs;imile?
Vectus autem in equo
in&longs;igni, aut uiator bene ue&longs;titus cau&longs;a latroni fuerit, ut ab eo occideretur,
num igitur in equis non uehimur, &longs;ed pedibus iter facimus, quia prædo
cædem fecit ut raperet equum? aut num ue&longs;titi non prodimus?
&longs;ed nudi,
&longs;imilis
e&longs;t po&longs;&longs;e&longs;sio auri & argenti. Quoniam uero his omnibus
ne carere non pote&longs;t, cauebimus à prædatoribus, & quia &longs;emper non po&longs;
&longs;umus ex eorum manibus effugere, e&longs;t
ratos & nefarios homines ad tortorem & carnificem rapere. Belli etiam
cau&longs;a res fo&longs;siles non &longs;unt: ut enim cum unus aliquis Tyrannus magno a
more
u&longs;modi belli in effrenata tyranni libidine e&longs;t culpa, non in facie mulieris:
Ita cum alius cæcus cupiditate auri & argenti bellum infert diuitibus po
pulis, metalla extra cau&longs;am ponere debemus, & omnem culpam in auari
tiam transferre. Nam furentes impetus & turpes
& ciuium Quare
non recte Tibullus in aurum contulit belli culpam, cum inquit:
Diuitis hoc uitium e&longs;t auri, nec bella fuerunt
Faginus a&longs;tabat cum &longs;cyphus ante dapes.
At Virgilius dicit homicidij culpam in auaritia re&longs;idere de Polyme
&longs;tore loquens:
Fas omne abrumpit, Polydorum obtruncat, & auro
Vipotitur.
quid non mortalia pectora cogis
Auri &longs;acra fames?
Et iterum recte, cum loquitur de Pigmaleone, qui Sicheum interfecit.
atque auri cæcus amore,
Clam ferro incautum &longs;uperat.
Fames enim & cupiditas auri aliarumque rerum reddit homines cæcos.
Atque impia i&longs;ta
bro fuit & crimini. Quin etiam auaritiæ tantum dediti, quod eius &longs;erui e&longs;
&longs;ent, &longs;emper illiberales & &longs;ordidi &longs;unt habiti. Similiter auro & argento,
& gemmis expugnauerit aliquis pudicitiam mulierum, multorum fidem
labefactarit, emerit iudicia, innumera &longs;celera fecerit, iterum res fo&longs;siles in
culpa non &longs;unt, &longs;ed inflammatus atque ignitus furor
cæca & impia cupiditas. Quan quam autem in aurum &
pecuniam poti&longs;simum dicantur, tamen quia nominatim eam carpunt Po
etæ, ip&longs;orum conuicia infringenda &longs;unt: quod uno illo fieri pote&longs;t. His
pecunia e&longs;t bono, qui ea bene utuntur: dat damnum aut malum, qui ma
le. Quamobrem recti&longs;sime Horatius:
Ne&longs;cis quid ualeat nummus, quem præbeat u&longs;um
Panis ematur, olus, uini &longs;extarius.
Atque etiam in alio loco.
Imperat aut &longs;eruit collecta pecunia cuique,
Tortum digna &longs;equi potius quàm ducere funem.
At homines ingenio&longs;i & &longs;olertes cum
onem, qua quondam homines rudes u&longs;i &longs;unt, & hodie immanes quæ
dam & barbaræ nationes utuntur, qualis e&longs;&longs;et, id e&longs;t, quam difficilis factu
& laborio&longs;a, Ea uero nihil utilius excogitari potuit.
Siquidem parua auri argentique ma&longs;&longs;a, precium e&longs;t rei magnæ & grauis.
lime faciunt mercaturas, quibus uita ciuilis uix carere pote&longs;t. Deinde ma
ledicta quæ dicuntur in ferrum, æs, plumbum, neip&longs;a quidem apud uiros
prudentes & graues locum habent. Etenim ut illa metalla
dio, homines certè uehementius efferue&longs;centes iracundia, & effrenato furo
re incitati, pugnis, calcibus, unguibus, dentibus tanquam feræ certabunt.
Alij alijs fu&longs;tes
etiam homo hominem non &longs;olum ferro interficit, &longs;ed necat ueneno, inedia,
&longs;iti: premit faucibus & &longs;trangulat,
& &longs;uffocat,
necis. Tum denique alius feris obijcitur: alius in mactati pecoris cadauer to
tus in&longs;uitur, excepto capite, &longs;icque uermibus
uarijs immer&longs;um, totum pariter murenæ di&longs;trahunt: alius oleo incoquitur:
alius oliuo inunctus ligatu&longs;que mu&longs;cis & crabronibus
alius uirgis cæ&longs;us uel fu&longs;tibus mulctatus neci datur: alius &longs;axis facta lapida
tione obruitur: alius præcipitatur ex altis locis. Præterea homo &longs;ine metal
lis cruciatur non uno modo? ut cum carnifex cereis
&longs;i & alas adurit: uel
ter in fauces tractum, repente & uiolenter retrahit: uel manibus po&longs;t
illigatis, ip&longs;um fune paulatim in &longs;ublime
à trabe religato &longs;axum grandis
nique eius artus torto di&longs;trahit. Itaque ex his intelligimus non metalla e&longs;&longs;e cul
panda, &longs;ed no&longs;tra uitia, iram dico, Sed exi&longs;tit hocloco quæ&longs;tio, utrum res fo&longs;
&longs;iles in numero
Vniuer&longs;as quidem diuitias Peripatetici in bonorum numero duxerunt, &
modo nominarunt externa, quod neque in animo neque in corpore, &longs;ed extra
&longs;int. Tum autem ut multa alia
uti &longs;it in no&longs;tra Etenim boni uiri his bene
utiles: mali, male, ei&longs;que inutiles &longs;unt. Socratis e&longs;t dictum,
tari, diuitias ad eorum, qui ip&longs;as po&longs;sident mores. Stoici uero
e&longs;t ut &longs;ubtiliter & argute
lerint, non tamen
differens collocarunt. Etenim ip&longs;is uirtus e&longs;t una, bonum, uitium tantum
modo malum, omne reliquum genus indifferens. Itaque ut ip&longs;i de hacre &longs;en
tiunt, nihil intere&longs;t bene ualeat qui&longs;piam, an grauiter ægrotet: nihil inter
e&longs;t formo&longs;us &longs;it an deformis. Denique
Diues ne pri&longs;co natus ab Inacho
Nil intere&longs;t, an pauper & infima
De gente &longs;ub dio moreris.
At ego quidem non uideo cau&longs;am cur ei quod naturaliter & per &longs;e
e&longs;t, inter bona e&longs;&longs;e aliquid loci non debeat. Res fo&longs;siles certè natura creat,
& humano generi præbent
natu, qui cum utilitate mirifice Igitur ip&longs;a deijci de &longs;uo &longs;tatu & gra
du quem tenent in bonis Nec uero &longs;i quis malè ip&longs;is e&longs;t u&longs;us,
Quibus enim rebus bonis malè æque atque bene
uti non po&longs;&longs;umus? Liceat mihi exempla ponere ex utroque genere
Vinum, potus longe optimus, &longs;i modice bibitur, prode&longs;t cococtioni cibo
rum, ad &longs;anguinis ortumiuuat: promouet &longs;uccos in omnes corporis par
tes: nutricationi bono e&longs;t, nec corpori &longs;olum, &longs;ed animo etiam utile. Nam
tenebras &
rat: reddit fidentes rebus. Sin immodice bibitur, corpus lædit, & grauibus
morbis opprimit. Vinolentus etiam nihil tacitum tenet: furit & bacchatur,
multaque &longs;celera nefaria &longs;acit & flagitia. Qua dere Theognis perdoctè &longs;cri
p&longs;it uer&longs;ibus, quos &longs;iclatine reddere po&longs;sumus:
Vina nocere &longs;olent, auida &longs;i fauce trahantur,
Si modice biberis, uina iuuare &longs;olent.
Sed ne diutius morer in externis, uenio ad corporis & animi bona, inter
quæ mihi robur & forma atque ingenium occurrunt. Igitur &longs;i quis robore
fretus, multum laborat, ut &longs;e &longs;uo&longs;que hone&longs;te & laudate alat, eo bene utitur:
Sin ex cæde uiuit & latrocinatur, male. Similiter fœmina pulchritudine exi
mia &longs;i nupta uiro, ei uni placere &longs;tudet, forma utitur: &longs;in
itque in libidinem, ea, ut Pari ratione adole&longs;cens qui do
ctrinæ &longs;e&longs;e dat, & artes ingenuas colit, recte utitur ingenio. Qui fingit,
titurVt autem is qui
uinum, robur, formam,
non habet, in
o&longs;us e&longs;t, ita qui res fo&longs;siles eximit ex
meliam iacit. Recti&longs;sime igitur
Quæ uirtute pecunia
Exornata nitet, &longs;uppeditat uias
Non unas bene agas, quibus
Quæ &longs;ors cunque ferens obtulerit tibi.
Vt Sappho.
Sine uirtutis amore ho&longs;pes iniquus
Nocet aurum, at &longs;ociata hæc caput & &longs;umma bonorum.
Vt Callimachus.
Diuitiæ magnos &longs;ine nec uirtute: nec ip&longs;æ
Virtutes faciunt magnos &longs;ine diuite cenfu.
Vt Antiphanes.
Nam per deos cur oportet quis dite&longs;cere?
Pecuniæ cur optet habere plurimum?
Quàm po&longs;sit auxiliari ut amicis, gratiæ
Fructumque &longs;erere Diuarum &longs;uaui&longs;simæ.
Argumentis & conuitijs aduer&longs;ariorum refutatis colligamus utilitates
metallicæ. Primum autem ea utilis e&longs;t medicis.
Etenim effundit copiam
te &longs;i nulla alia e&longs;&longs;et cau&longs;a cur &longs;crutaremur
fodere deberemus. Deinde utilis e&longs;t pictoribus.
Siquidem eruit genera pi
gmentorum, quibus cum ip&longs;is tectoria picta fuerint, humor allap&longs;us extrin Tum utilis e&longs;t architectis.
Etenim inue
nit marmora ad firmitatem magnorum Vti
lis præterea e&longs;t ijs, Nam ef
fodit metalla, è quibus nummi & &longs;tatuæ aliaque fiunt, quæ po&longs;t
nimenta hominibus quodammodo
Mercatoribus etiam utilis e&longs;t, quod multis de cau&longs;is, ut aliàs dixi, moneta,
quæ ex metallis
Po&longs;tremo cui non e&longs;t utilis? nam ut nunc
guras formant fabri aurarij,
que artifex &longs;ine metallis aliquod opus elegans &
certe &longs;i non utitur
pidea &longs;ine ei&longs;dem Ex quibus omnibus
fructus quæque Ea uero ne habere
mus quidem ni&longs;i ars metallica e&longs;&longs;et Quis igi
tur non intelligit eam e&longs;&longs;e maximè utilem, imo potius nece&longs;&longs;ariam huma
no generi? ne plura: Homo metallica carere non potuit, nec ip&longs;um ea care
re uoluit diuina benignitas. Porro quæritur metallica hone&longs;tá ne &longs;it inge
nuis, an pudenda & inhone&longs;ta. Nos
artes. Cuius enim artis quæ&longs;tus non e&longs;t impius, non odio&longs;us, non &longs;ordidus,
illam hone&longs;tam po&longs;&longs;umus exi&longs;timare. Talem uero metallicæ
quod augeat rem bonis & hone&longs;tis rationibus iam o&longs;tendemus: iure igi
tur inter hone&longs;tas numeratur artes. Primum autem quæ&longs;tus metallici, lice
at mihi eam conferre cum cæteris rationibus, quibus magna pecunia quæ
ritur, æquè pius e&longs;t atque agricolæ. Nam ut hic, cum in agris &longs;uis
cit, quamuis ip&longs;i fructuo &longs;i&longs;simi &longs;int, nemini tamen facit
&longs;uum fodit
men mortalium dat damnum. Omninoque hæc duo genera rei familiaris au
gendæ in primis &longs;unt liberalia & ingenua. At præda bellatoris plerumque
impia e&longs;t, quod militaris furor rapiat bona tam &longs;acra quàm prophana. Vt
uero
nis, non po&longs;&longs;unt in eo homines improbi rem atque fortunas amittere, ut non
innocentem & mi&longs;eram plebem, &longs;enes dico, matronas, uirgines, pupillos &longs;e
cum in eandem calamitatem trahant. Metallicus autem magnas diuitias in
breui congerere pote&longs;t &longs;ine ulla ui, &longs;ine fraude & malitia. Quocirca omni
no uerum non e&longs;t illud uetus prouerbium. Omnis diues aut iniquus, aut
iniqui hæres. De quo tamen quidam contendentes aduer&longs;us nos, in&longs;ectan
tur & exagitant metallicos, eosque aut ip&longs;orum liberos dicunt in breui in
ge&longs;tatem
do conge&longs;&longs;erint. Nihil enim uerius e&longs;&longs;e illo, quod e&longs;t apud Næuium poe
tam, male parta male dilabuntur. His autem improbis rationibus homi
nes ex fodinis diuites fieri aiunt. Vbi &longs;pes aliqua metalli
tur, aut regulus magi&longs;tratúsue exturbat fodinæ dominos ex po&longs;&longs;e&longs;sione,
aut callidus & uer&longs;utus aliquis uicinus antiquis po&longs;&longs;e&longs;&longs;oribus infert litem,
ut eos aliqua fodinæ parte &longs;poliet: aut præfectus fodinæ ideo indicit domi
po&longs;&longs;e&longs;sionis amittant, ip&longs;e contrà quàm fas e&longs;t ami&longs;&longs;um u&longs;urpet. Aut deni
que præ&longs;es fodinæ uenam, qua parte abundat metallo oblinit luto, uel
terris, &longs;axis, a&longs;&longs;ere, palo tegit, ut aliquot po&longs;t annis, cum domini fodinam Præ
terea colluuies Etenim
ut de multis alijs nihil dicatur, &longs;ed &longs;olum de his quæ ex uendito & empto
contra fidem fiunt, aut uenas effert fictis
rum partes dimidio carius quàm æ&longs;timentur, po&longs;sit diuendere, aut contrà
aliquid detrahit de earum æ&longs;timatione, ut partes paruo precio mercari po&longs;
&longs;it. Hæc crimina cum protulerint in
&longs;timationem uiolatam putant. Omnia autem bona &longs;iue bene &longs;iue male par
ta fuerint, aduer&longs;o aliquo ca&longs;u adflicta
culpa & uitio po&longs;&longs;e&longs;&longs;oris, qui ea uel inertia & negligentia amittit & perdit
uel per luxuriam effundit atque obligurit: uel con&longs;umit largitionibus & ex
haurit: uel ludendo profun dit & eijcit:
uelut exhau&longs;ta rediuiuus pullulet arca
Nummus & è pleno &longs;emper tollatur aceruo.
Nec igitur mirum &longs;i metallici non memores huius præcepti quod dedit
Agathocles rex, fortunam repentinam
cau&longs;is in Præ&longs;ertim uero cum mediocribus diuitijs
ti
metalla Verum non regulus aut magi&longs;tratus pellit dominos po&longs;
&longs;e&longs;sione, &longs;ed tyrannus, qui homines &longs;ubditos non bonis modo hone&longs;te par
tis, &longs;ed etiam uita crudeli&longs;sime priuat. Attamen cum &longs;olitus &longs;um inquire
re in eas querelas, quas i&longs;ti apud uulgus habent de talibus iniurijs, &longs;emper
reperio male audientibus cau&longs;am
nis, male dicentibus nullam cur de illis Etenim quod non de
derunt &longs;ymbola ius po&longs;&longs;e&longs;sionis
lo &longs;unt pul&longs;i. Nam improbi quidam homines uenulas, proximas uenis af
fluentibus aliquo metallo, fodientes in Itaque
eos I&longs;ti igi
tur plerum que graues de eo rumores At aliter cum quæ
dam, ut &longs;olet, inter uicinos controuer&longs;ia e&longs;t orta, ip&longs;am arbitri à magi&longs;tratu
dati dirimunt: aut de ea iudices
&longs;ia ergo dirempta, quia utriu&longs;que partis
de iniurijs
e&longs;t, altera inferior iure non pote&longs;t. Sed ut non magnopere pugnem de hac
re interdum unum aliquem præfectum fodinæ maiorem exigere
dominis, quàm nece&longs;sitas po&longs;tulat. Quinetiam ut
næ præ&longs;idem uenam, qua parte abundat metallis, oblinere luto, aut &longs;tru
ctura tegere, num unius aut alterius improbitas plurimis bonis uiris notam
fraudis inurere pote&longs;t? quid &longs;enatu &longs;anctius & integrius &longs;olet e&longs;&longs;e in repu
blica? nonnulli tamen in peculatu deprehen&longs;i pœnas dederunt.
Num iccir
co hone&longs;ti&longs;simus ordo Sed certe præ
magi&longs;tri Quare eiu&longs;modi dolos ad
hibere non po&longs;&longs;unt. Præ&longs;ides autem
duntur uirgis: &longs;in furti, Fraudolentos autem e&longs;&longs;e aliquos par
tium Sed num fallere po&longs;&longs;unt
alium quàm
rum? uir &longs;ane prudens, impiger, gnarus huius artis, &longs;i fides
ptoris ip&longs;i in dubium uenit, mox &longs;e
laudatam aut
uel Sed dicant, ut is &longs;ibi à dolis cauere po&longs;&longs;it, &longs;im
plex tamen & qui &longs;e præbet At non raro uidemus, eum
qui hoc modo
bus ludibrio e&longs;&longs;e. Nam plerumque tam qui &longs;tudet
uidetur, rei metallicæ e&longs;t ignarus. Itaque cum uena præter
ris metallis abundauerit, tum is qui putabatur deceptus e&longs;&longs;e
decepi&longs;&longs;e damnum. Veruntamen ip&longs;i metallici raro uendunt emúntue par
tes, &longs;ed frequenter iurati uenditores, qui eas uenales tanti
quanti emere uel uendere fuerint iu&longs;si. Cum igitur magi&longs;tratus ex æquo &
bono iudicet res
bus fallere non facile po&longs;sit, aut &longs;i fallat, non ferat impune, &longs;ermo
de hone&longs;tate
bet. Deinde metallici quæ&longs;tus nemini e&longs;t odio&longs;us.
Quis enim non natura
maleuolus & inuidus
delatæ &longs;unt? quique hoc amplectitur genus
omni caret crimine? Sed fœnerator &longs;i u&longs;uram exercet
eam non exhauriat, exip&longs;a diues admodum non efficitur. Tum quæ&longs;tus me
tallici non e&longs;t &longs;ordidus. Quî enim talis e&longs;&longs;e pote&longs;t, tam magnus, tam copio
&longs;us, tam pius? Turpe uero & illiberale e&longs;t
co&longs;as & fallaces merces, aut paruo emptis nimis magnum
eaque de cau&longs;a mercator non minori in odio quàm fœnerator e&longs;&longs;et apud ui
ros bonos, ni&longs;i haberent
Verum qui hoc loco
quondam
la, eosque aut &longs;eruos venas fodi&longs;&longs;e: nunc uero metallicos e&longs;&longs;e mercenarios,
utque reliquos opifices in &longs;ordida arte uer&longs;ari. Profecto &longs;i metallica ob hanc
cau&longs;am pudenda & inhone&longs;ta ingenuo homini iudicatur, quod &longs;erui
dam
coluerint, & nunc apud Turcas colant: nec architectura, quod &longs;erui quidam
in ea artifices reperti &longs;int: neque medicina, quod non pauci medici fuerint &longs;er
ui, neque plures aliæ artes ingenuæ, quod manu capti eas exercuerint. At a
gricultura, & architectura, & medicina, nihilo minus in numero
artium habentur. Nec igitur metallica ea cau&longs;a
Concedamus præterea i&longs;tis quæ&longs;tum
didum, nos certe non intelligimus fo&longs;&longs;ores modo cæterosque operarios, &longs;ed Inter quos
numerari po&longs;&longs;unt reges, principes, re&longs;pub. & in his hone&longs;ti&longs;simus qui&longs;que
ciuis. Tum denique intelligimus præfectos
des nobilis ille
&longs;iorum metallis. Attamen con&longs;umere aliquid operæ & laboris in fo&longs;sione
uenarum non e&longs;t
talla. Alioqui Ro
manus &longs;enatus L. Quintium
&longs;et dictatorem: nec uiros ciuitatis primarios à uillis arce&longs;si&longs;&longs;et in Simi
liter neque Maximilianus Cæ&longs;ar no&longs;tra ætate
rum nobilium, qui comites nominantur. Fuit uero ille, cum in metallis Sne
bergi operas daret, egenti&longs;simus: quare cognomentum habebat pauperis.
Sed non multos po&longs;t annos ex metallis Fir&longs;ti, quod e&longs;t
gia, diues factus, nomen ex fortuna inuenit. Neque Vladislaus rex in cœtu
metalla eius partis regni Vngarorum, quæ quondam Dacia fuit dicta, for
tunis locupletarunt. Quinetiam ne metallica quidem plebs e&longs;t uilis & ab
iecta. Etenim nocturnis æque ac diurnis uigilijs & operibus exercitata ha
bet duriciam
munera militiæ &longs;u&longs;tinet. Quippe quæ
tractare ferramenta, fo&longs;&longs;as ducere, agere cuniculos, machinas fabricari, one
ra ferre. Quocirca rei militaris periti, eam non modo.
urbanæ plebi præfe
runt, &longs;ed etiam ru&longs;ticæ. Verum ut tandem huic di&longs;putationi finem faciam:
cum quæ&longs;tus maximi &longs;int fœneratoris, bellatoris, mercatoris, agricolæ, me
tallici: fœnus autem &longs;it odio&longs;um, præda crudeliter capta ex fortunis plebis,
non culpa calamito&longs;æ, impia, quæ&longs;tus metallicihone&longs;tate ac decore præ&longs;tet
mercatoris lucro: non minus &longs;it bonus quàm agricolæ, multo uberior.
Quis non intelligit metallicam inprimis e&longs;&longs;e hone&longs;tam? Certe cum
una &longs;it ex decem maximis rebus optimisque,
modo inuenire, id homo &longs;tudio&longs;us & diligens rei familiaris
non alia ratione facilius quàm metallica pote&longs;t a&longs;&longs;equi.
De re metallica Libri
primi finis.
GEORGII AGRICO
LAE DE RE METALLICA
LIBER SECVNDVS.
Qvalis e&longs;&longs;e debeat perfectus metallicus, & quæ
contra artem metallicam & metalla atque ip&longs;os me
tallicos uidentur ualere, uel pro eis &longs;unt, primo li
bro &longs;atis explicaui: nunc decreui metallicos ampli
us informare. Qui inprimis nece&longs;&longs;e habent &longs;an
ctè Deum colere, ac ea, quæ dicam, &longs;cire, &
dare ut quoque opus efficiatur rite atque diligenter.
Etenim diuina prouidentia
norunt ea quæ oportet facere, & curant ut perfici
po&longs;&longs;int, plerumque omnia &longs;ecunda accidant: inertibus
in rebus ab&longs;oluendis non ponunt, aduer&longs;a. Nemo certe &longs;atis habet omnes
artificij metallici partes in animi notione reponere &longs;ine impen&longs;is, quæ faci
endæ &longs;unt in metalla: uel &longs;ine laboribus quos &longs;ibi ip&longs;e &longs;umit & &longs;u&longs;tinet. Ita
que &longs;i quis facultatem habet id quod opus e&longs;t in
rios, quotquot uult, in operas cuiu&longs;que generis mittet. Vt quondam So&longs;ias
Thracen&longs;is in
cias Athenien&longs;is filius Nicerati. Si nullam
bus operibus Ex quo genere hæc
duo poti&longs;simum &longs;unt, ducere fo&longs;&longs;as, &
Nam ex his &longs;æpenumero
bus Illæ aperiunt uenas,
quæ interdum abundant metallis, in &longs;ummo ce&longs;pite inuentis. Siue igitur ar
te, &longs;iue ca&longs;u in eius manus tales arenæ aut uenæ inciderint, quæ&longs;tum &longs;ibi in
&longs;tituere poterit &longs;ine impendio, et ex paupere diues repente fieri. Contrà ue
ro &longs;i optatis non
Verum cum unus aliquis rei familiaris
&longs;as
re omnia, quæ effici iu&longs;sit. Quamobrem aut ad fodinam
ut &longs;e in
um munus negligenter exequatur: aut habitet in propinquis locis, ut & cre
bro metallicas operas interui&longs;at, & crebrius ad metallum &longs;e
&longs;it uenturus, operarijs per nuncium &longs;ignificet. Etenim &longs;uo aduentu uel eius
denunciatione
ter negotium &longs;uum agat. Sed cum inui&longs;erit
det, &
contrà negligentes obiurget atque aliquos ex metallis amoueat, & in eorum
locum &longs;edulos &longs;ub&longs;tituat.
maneat in metallo. Quæ non &longs;it man&longs;io de&longs;idio&longs;a & mollis.
Nam metallici
in re familiari augenda diligentis intere&longs;t, frequenter de&longs;cendere in
& aliquid temporis conferre ad naturam
Necid &longs;olum agere debet, &longs;ed interdum aliquoslabores &longs;u&longs;cipere: non ut in
ijs &longs;e frangat, &longs;ed ut & &longs;iia diligentia mercenarios excitet, & eos doceat
Etenim bene &longs;e habet metallum, in quo quid faciendum &longs;it non præ&longs;es mo
do, Quocirca barbarus quidam, ut e&longs;t apud Xe
nophontem recte re&longs;pondit regi, oculus domini &longs;aginat equum, nam dili
gentia domini omnibus in rebus ualet At cum multi
pen&longs;as faciunt in metalla, ip&longs;is
fodinarum eligere, item præ&longs;ides. Quia enim plerunque &longs;ua homines
aliena negligunt, non po&longs;&longs;unt illi &longs;ua curare, quin aliena curent, nec aliena
negligere, ut &longs;ua non negligant. Quod &longs;i nemo ex ip&longs;is eiusmodi
onera &longs;u&longs;cipere uelit, aut &longs;u&longs;tinere po&longs;sit, è re
mis imponere. Quondam certe hæcres curæ fuit præfectis metalloru: &longs;iue
domini e&longs;&longs;ent reges, utPriamus
fuerunt in Berimo monte, Gyges, Alyattes, Crœ&longs;us eorum, quæ
oppidum de&longs;ertum inter Atarneam & Pergamum: &longs;iue re&longs;pub. ut Cartha
ginien&longs;es
&longs;tres, ut Athenis fodinarum Laurei montis. Hoc porro rationibus domini
artis adhuc ignari maxime conducit, &longs;umptum
nere non in fo&longs;sione uenæ unius, &longs;ed plurium. Nam qui &longs;olus impen&longs;as fa
cit in unam aliquam fodinam, &longs;i &longs;ecunda fortuna ip&longs;i uenam
tallis alijsque fo&longs;silibus elargitur, ampli&longs;simæ pecuniæ fit dominus: &longs;in ad
uer&longs;a inopem & &longs;terilem, in omne tempus perdit omnino omnem
quem in eam impendit. Qui uero nummos
plures uenas alicuius loci nobilitati copia
& operam, &longs;ed ip&longs;ius optatis plerumque fortuna re&longs;pondet. Cum enim ex du
odecim uenis in quas
non reddat modo pecuniam impen&longs;am, &longs;ed det præterea
res metallica ampla & fructuo&longs;a, cui duæ uenæ aut tres, aut quatuor plu
résue effundunt metalla. Xenophontis autem non
&longs;ilium e&longs;t, quid ip&longs;is Athenien&longs;ibus &longs;it
detrimento uoluerint quærere. Sunt, inquit, Athenien&longs;ium decem tribus.
Itaque &longs;i ciuitas &longs;ingulis dederit &longs;eruos pares numero, atque ip&longs;æ
tuna nouas uenas &longs;ecuerint, hoc &longs;ane modo &longs;i una inuenerit uenam argenti
diuitem, utique uniuer&longs;is, id quod habet utilitatem, o&longs;tendet: &longs;in duæ tribus
inuenerint, aut tres, aut quatuor, aut dimidia earum pars, profecto hæc o
pera utiliora fient. Spem enim omnes tribus fru&longs;trari,
&longs;imile. Quamuis autem hoc Xenophontis
men ei locus non e&longs;t in ullis ciuitatibus, ni&longs;i liberis & opulentis. Nam quæ
in regum & principum ditione &longs;unt, ueltyranni dominatu premuntur, &longs;ine
eorum permi&longs;&longs;u non audent facere tales impen&longs;as. Quæ præditæ &longs;unt par
uis opibus ac facultatibus, præ indigentia non po&longs;&longs;unt: tum etiam, ut mos
e&longs;t no&longs;trorum nullos habent &longs;eruos, quos tribubus elo
care po&longs;&longs;ent. Quare hodie qui cum pote&longs;tate &longs;unt, nomine rerumpub.
im
pen&longs;as agunt in metalla, non aliter ac priuati homines. Nonnulli uero do-
P
P
Tam
mox eos alteris, ex philyris tiliæ factis, quod hi nihil, illi multum remittant, Atque hos in æquatam planiciem
Primo quidem
per deuexam montis partem de&longs;cendentem obliquè. Deinde funiculum &longs;e
cundum, cui longitudo e&longs;t cuniculi, &longs;ub puteum agendi, rectà collocant, ut
altero capite primi funiculi caput inferius attingat: tum tertium
rectà. lo cant: & quidem &longs;ic ut &longs;uperior&longs;&longs;uo capite &longs;uperius primi funiculi ca
put contingat, inferiori Huius au
tem tertij funiculi altitudinem ad in&longs;trumenti, cui index e&longs;t, partem,
ad perpendiculum re&longs;pondentem, exigunt: cuius funiculi longitudo putei
altitudinem demon&longs;trat.
F
S
Quidam uerò men&longs;ores, ut ratio altitudinis putei dimetiendæ certior &longs;it
quinque funiculis extentis utuntur: primo obliquè de&longs;cendente, duobus, &longs;e
cundo &longs;cilicet & tertio, quibus e&longs;t cuniculi longitudo, duobus, quibus pu
tei altitudo: quo &longs;anè modo con&longs;tituunt quadrangulum, in duos triangu
los æquales diui&longs;um: qui magis ad ueritatem dirigit.
F
Q
Atque hæ rationes altitudinis putei & longitudinis cuniculi dimetiendæ
tunc ueræ &longs;unt, cum uena atque &longs;ic etiam puteus uel putei uno eodemque teno
re rectà uel obliquè u&longs;que ad
ctà ad puteum pertingit: at cùm uterque modo in hanc, modo in illam
&longs;e flectit, &longs;i neutrius &longs;pacium fuerit perfo&longs;&longs;um, nemo omnium
acri e&longs;t ingenio, ut quantum de recto curriculo deflectant animo po&longs;sit cer
nere: &longs;in totum alterutrius, de alterius quidem longitudine, de alterius uerò
altitudine facilius po&longs;&longs;umus exi&longs;timare: itaque locus cuniculi, qui e&longs;t &longs;ub pu
teo iam primum fodi cœpto, ex dimetiendo &longs;ic di&longs;citur. Ad os cuniculi pri
mò figitur tripus, itemque ad puteum, qui fodi cœpit, aut ad locum in quo fo
dietur puteus. Tripus autem fit ex tribus palis in terram infixis, & a&longs;&longs;erculo
quadrangulo, &longs;uper quem in&longs;trumentum, partes mundi indicans, &longs;tatuitur,
in palos impo&longs;ito & ad ip&longs;os affixo. Deinde ab inferiori tripode rectà in ter
ram demittitur funiculus pondere grauatus: iuxta quem
tur in cuniculum u&longs;que ad eum finem, dum nullum fundamenti uel tecti ue
næ angulum attingat: po&longs;tea à funiculo, ex inferiori tripode pendente, funi
culus tertius, item affixus rectà &longs;ur&longs;um uer&longs;us per decliuem montis partem
ducitur u&longs;que ad palum tripodis &longs;uperioris, atque ad eum alligatur et affigitur:
ut autem altitudinis dimen&longs;io certior &longs;it, unum & idem latus funiculi, ex in
feriori tripode pendentis, contingat tertius i&longs;te funiculus, quod &longs;ecundus,
in cuniculum ductus, contingit: his omnibus ritè factis men&longs;or cùm iam fu
niculus, rectà in cuniculum ductus, angulum &longs;iue fundamenti &longs;iue tecti ta
cturus e&longs;t, in &longs;olum cuniculi collocat a&longs;&longs;erem, & &longs;uper eum &longs;tatuit
altero, cui item index, libro tertio à nobis de&longs;cripto. Ad utrumque autem, tan
quam ad regulam & normam, decernit utrum funiculi extenti rectà
ad extremam cuniculi partem, an modo rectà tendant, modo ad fundamen
tum uel tectum declinent: utrumque in&longs;trumentum in partes diui&longs;um e&longs;t: &longs;ed
quod habet indicem, quem regit magnes, in quatuor & uiginti: orbis uerò
in &longs;edecim. Etenim primò in quatuor principales, quarum quæque rur&longs;us in
quatuor: utrique &longs;unt circuli cerati, uerum ei, quod habet indicem, &longs;eptem: al
teri, tantum quinque. Hos circulos ceratos men&longs;or &longs;iue hoc &longs;iue illo utatur in
&longs;trumento, pungit, ip&longs;is punctis ordine notans partes, in quas funiculi di
uer&longs;is modis extenduntur. Sed orbis præterea foramen habet ex eius exti
ma parte circulari ad punctum u&longs;que pertinens: in quod cochleam ferream,
ad quam &longs;ecundum funiculum alligat, immittit & uer&longs;ando in a&longs;&longs;erem infi
git: ut etiam orbis maneat immobilis. Ne uerò funiculus &longs;ecundus & dein
ceps alij extenti, de cochlea detrahantur, cauit ferro graui, in cuius foramine
cochleæ caput includit: at alterum
ramine, tantummodo ad cochleam apponit.
I
A B C D E F G,
Hic in&longs;eratur pagina, picturam Orbis quinque circulorum
ceratorum continens.
Vt autem in&longs;trumentum in priorem uel po&longs;teriorem partem non incli
net, atque ita nec men&longs;ura in maiorem quàm par &longs;it, longitudinem excre&longs;cat,
&longs;uper ip&longs;um libellam &longs;tatiuam collocat: cuius ligula, &longs;i in&longs;trumentum in neu
tram partem propenderit, nullos numeros, &longs;ed
Ponatur fol.
100.
O
D. E. E
C
F
L
Sed cùm iam men&longs;or &longs;ingulis cuniculi angulis diligenter ob&longs;eruatis tan
tam eius partem dimen&longs;us fuerit, quantam dimetiri debuit, &longs;ub dio in æqua
ta planicie rur&longs;us &longs;ingulis angulis non minori diligentia ob&longs;eruatis, eodem
modo dimetitur: atque primò ad quenque angulum, prout trianguli ratio &
ars hoc po&longs;tulant, rectum funiculum, tanquam lineam, adijcit. Deinde funi
culum, per deuexam montis partem
feriori capite prius huius recti funiculi caput attingat: tum tertium funicu
lum &longs;imiliter rectà, & quidem &longs;ic ut &longs;uperiori &longs;uo capite &longs;uperius &longs;ecundi fu
niculi caput contingat, inferiori po&longs;terius primi funiculi. Tertij autem funi
culi longitudo altitudinem putei, ut &longs;uprà dixi, demon&longs;trat &longs;imul et partem
caniculi, ad Si uerò ad cuniculum pute
us unus uel plures per intermedias fo&longs;&longs;as latentes & puteos pertinuerint,
men&longs;or à proximo, qui &longs;ub dio e&longs;t, or&longs;us, breuius & citius altitudinem fodi
endi putei dimetitur, quàm &longs;i ordiatur ab ore cuniculi. Primò autem inter
uallum &longs;ubdiale, quod e&longs;t inter puteum effo&longs;&longs;um & effodiendum metitur:
tum omnium puteorum, quos metiri oportet, obliquitatem, &
&longs;arum latentium, quibus quodam modo
ad cuniculum. Po&longs;tremò cuniculi partem, atque his omnibus ritè factis altitu
dinem putei & Sed
interdum ibi puteus rectus admodum altus fodiendus e&longs;t, ubi prius e&longs;t ob
liquus: & quidem iccirco ut onera machinis directo &longs;ur&longs;um &longs;ubleuari & ex
trahi po&longs;sint: &longs;ub dio certè ea, quam uer&longs;ant equi: intra terram eadem & ijs
quas impetus aquarum circumagit: itaque talem puteum &longs;i nece&longs;&longs;e fuerit fo
dere men&longs;or primò cochleam ferream uer&longs;ando in &longs;uperiorem ueteris pu
tei partem infigit: atque ab ea funiculum demittit u&longs;que ad primum angulum,
ubi rur&longs;us infigit cochleam, rur&longs;u&longs;que demittit funiculum u&longs;que ad &longs;ecundum
angulum. Id autem iterum ac &longs;æpius facit, & quidem u&longs;que eò dum funiculus
ad imum puteum pertineat. Deinde ad quamque funiculi partem inferius ap
plicat hemicyclium, & &longs;emicirculum ceratum prope quamque lineam, quam
ligula demon&longs;trat, pungit, & numero, ne perturbetur ordo, &longs;ignat: tum &longs;in
gulas funiculi partes altero funiculo, ex philyris tiliæ facto, dimetitur: po
&longs;tea cùm ex puteo redijt, &longs;ecernit &longs;e ab alijs & puncta ex hemicyclij &longs;emicir
culo cerato transfert in aliquem orbis circulum, item ceratum. Po&longs;tremò fu
niculis in æquata planicie extentis angulos, ut trianguli ratio hoc po&longs;tulat,
metitur: ac docet qua parte fundamenti, qua tecti &longs;axa
teus rectà de&longs;cendat. Quod &longs;i men&longs;or fodinæ dominis o&longs;tendere debeat lo
cum fo&longs;&longs;æ latentis uel cuniculi, in quo puteus etiam &longs;ur&longs;us uer&longs;us
&longs;it ut citius perforetur, ab inferiore fo&longs;&longs;a latente uel cuniculo dimetiendi ini
tium facit &longs;pacio ferè unius anguli ultra eum locum, ad quem putei fo&longs;&longs;a de
pre&longs;&longs;a pertinget: ubi eam fo&longs;&longs;am latentem uel cuniculi partem u&longs;que ad prio
rem puteum, qui ab ip&longs;a ad &longs;uperiorem pertinet, dimen&longs;us fuerit, eius quo
que putei obliquitatem hemicyclio uel orbe ad funiculum applicato meti
tur. Deinde &longs;imiliter &longs;uperiorem fo&longs;&longs;am
in ea foditur & &longs;ur&longs;um uer&longs;us perforandus &longs;it: tum iterum in æquata plani
cie funiculis omnibus extentis, & quidem ultimo &longs;ic ut ad primum
cuniculi &longs;ur&longs;um uer&longs;us
puteus perfodi po&longs;sit. Dixi de priori
Cùm una uena propius ad
qui nuper uenerunt in
ue puteum fodiant, in ueterum dominorum quadratum nullo iure inua
dunt, aut inuadere uidentur: quocirca hi plerumque ius &longs;uum repetunt, aut
per&longs;equuntur iudicio. Sed men&longs;or uel ip&longs;e controuer&longs;iam inter dominos di
rimit, uel arte &longs;ua iudices in&longs;truit ad decernendum, ut alter ab alterius metal
lo manus ab&longs;tineat. Itaque primò utriu&longs;que partis fodinas metitur funiculis ca
nabinis & ex philyris tiliæ factis: & ad eos orbe, uel in&longs;trumento, cui index
e&longs;t, applicato punctis notat partes, in quas extenduntur. Deinde funiculos
in æquata planicie extendit: tum ab ea parte, cuius domini &longs;unt in antiqua
quadrati po&longs;&longs;e&longs;sione or&longs;us alteram uer&longs;us, &longs;eu in uenæ tecto &longs;eu in funda
mento fuerit, tran&longs;uer&longs;arium funiculum rectà &longs;ecundum &longs;extam in&longs;trumen
ti, cui index e&longs;t, partem tendit &longs;pacio pa&longs;&longs;uum trium & dimidij: atque ueteri
bus dominis Quod &longs;i
culis uel fo&longs;sis latentib. aduer&longs;is fodiatur, men&longs;or prius expendit
cuniculum uel fo&longs;&longs;am latentem, po&longs;terius &longs;uperiorem, & con&longs;iderat quan
tum uterque paulatim altior factus &longs;it: utrinque
tentos &longs;ic manu comprehendunt & tenent, ut nihil remittant: utrinque men
&longs;or perticas, longas pa&longs;&longs;um dimidium, funiculis &longs;upponit: & po&longs;teriori qui
dem parte bacillum breue, quoties eo &longs;ibi opus e&longs;t, perticæ: &longs;ed quidam ad
perticas funiculos, ut minus uacillent, alligant. Libram uerò men&longs;or, ut certi
us utrinque expendere po&longs;sit, ad medium funiculum appendit: atque ex ea re
cogno&longs;cit utrum alter cuniculus magis quàm alter, &longs;imiliter altera fo&longs;&longs;a la
tens magis quàm altera a&longs;&longs;urrexerit. Deinde utrinque obliquitatem
metitur, ut utrinque eorum rectitudinem habere po&longs;sit. Tum facile per&longs;picit
quot pa&longs;&longs;uum &longs;pacium perfodiendum re&longs;tet. Cuniculus autem qui&longs;que, ut di
xi, centum pa&longs;&longs;uum &longs;pacio altior uno pa&longs;&longs;u fieri debet.
L
At men&longs;ores Alpini cum cuniculos, in alti&longs;simos montes actos, metiri &longs;o
quibus &longs;unt cochleæ con&longs;tant, ut eas breuiores facere po&longs;sint: utuntur funi
culo, ex philyris tiliæ facto, ad quem alligatæ &longs;unt &longs;chœdæ, numerum pa&longs;&longs;u
um indicantes:
quamque in&longs;trumenti, in po&longs;teriorem perticam impo&longs;iti partem, quam ligu
la, & funiculus extentus, per eius tria foramina penetrans, demon&longs;trant, &
numeros pa&longs;&longs;uum notant: eadem ligula indicat utrum funiculus in
uel po&longs;teriorem partem inclinet. Pen&longs;ilis autem, ut in libra, non e&longs;t, &longs;ed ad
in&longs;trumentum affixa, in eo qua&longs;i iacet: &longs;ed cuniculos iccirco metiuntur ut &longs;ci
re po&longs;sint quot pa&longs;sibus facti &longs;int altiores: quot pa&longs;&longs;us inferior à &longs;uperiori
di&longs;tet: quot pa&longs;&longs;uum interuallum, nondum perfo&longs;&longs;um, &longs;it inter fo&longs;&longs;ores, qui
aduer&longs;i cauant unam eandemque uenam uel
rum altera in
I
Sed redeo ad no&longs;tras fodinas.
Si men&longs;or intus in cuniculis, uel fo&longs;sis
tibus uoluerit definiuit,
mo
eo
&longs;ignum e&longs;&longs;e Deinde
&longs;us
dit
&longs;arius pertinet, ablata demon&longs;trat quo loco
&longs;it in Inciditur
Vt enim magi&longs;ter me
gni cau&longs;&longs;a
Si uerò in puteo uenæ, nuper fodi cœptæ, terminos areæ pangat, primo ei
us putei
to, metitur et Deinde
&longs;igna terminalia &longs;unt
metitur:
& &longs;igna in &longs;axis incidit. Quod &longs;i
latente, quæ &longs;ub hac e&longs;t,
los angulos notans metitur: & in inferiore fo&longs;&longs;a
eum locum, in cuius &longs;axo exi&longs;timat
&longs;æpius dixi, in planicie extendit. Et&longs;i uerò uena &longs;e in inferiore fo&longs;&longs;a latente a
liter ac in &longs;uperiore, in qua primum
dit, tamen in inferiore Etenim &longs;i
rius
næ aliquid de po&longs;&longs;e&longs;sione detrahitur, alteri datur. Si præterea acciderit ut &longs;i
nale in &longs;axo incidit. Po&longs;tremò men&longs;or interdum rei in ueritatis lucem profe
rendæ gratia areæ terminum pangit in his locis, in quibus iam antè multa &longs;i
gna terminalia in &longs;axis &longs;unt inci&longs;a. Tunc uerò à &longs;tipite terminali, &longs;ub dio in
terram infixo, or&longs;us primò u&longs;que ad
titur
& ab eo
&longs;tipitem, qui ip&longs;i eum dimetiendi finem &longs;ignificet, in
terra ab eo loco, in quo de&longs;itum e&longs;t, rur&longs;us incipit metiri tot puteos & fo&longs;&longs;as
latentes, quot memini&longs;&longs;e pote&longs;t. Mox redit in planiciem: & iterum à &longs;ecun
do &longs;tipite or&longs;us metitur: atque id facit u&longs;que ad fo&longs;&longs;am latentem, in qua &longs;ignum
terminale in &longs;axo e&longs;t incidendum: ad extremum à &longs;tipite terminali, primum
in terra fixo, or&longs;us tran&longs;uer&longs;arium funiculum rectà tendit uer&longs;us ultimum,
qui infimæ fo&longs;&longs;æ latentis longitudinem demon&longs;trat: & qua parte eum attin
git, ea uerè iudicans &longs;ignum hæreditarium in &longs;axo incidit.
De re Metallica Libri V. FINIS.
GEORGII AGRICO
LAE DE RE METALLICA
LIBER SEXTVS.
Dixi de uenarum fo&longs;sionibus, de
ris, de
&longs;tructionibus, de arte men&longs;oris: nunc dicam primò
de ferramentis, quibus uenæ &longs;axaque
inde de ua&longs;is in quæ conijciuntur glebæ
xorum,
trahi uel euehi uel efferri po&longs;sint: atque etiam de ua
&longs;is aquarijs & canalibus: tum de diuer&longs;i generis ma
chinis: po&longs;tremò de malis
dum
Ferramenta
præterea, laminæ, bracteæ, mallei, bacilla, conti, ligones, uerricula, batilla.
Sed eorum, quæ proprio nomine
quæ ferè non figura, &longs;ed longitudine uel cra&longs;situdine inter &longs;e differunt: ete
nim
in
que præter Primùm quidem, quo fo&longs;&longs;ores quotidie
utuntur, longum e&longs;t dodrantem: latum, &longs;e&longs;quidigitum: cra&longs;&longs;um, digitum. In
&longs;ecundo e&longs;t eadem quæ in primo latitudo, itemque cra&longs;situdo, &longs;ed
duos dodrantes, quo fo&longs;&longs;ores duri&longs;simas qua&longs;que uenas &longs;ic findunt, ut rimis
fati&longs;cant. Tertium eandem quam &longs;ecundum
lò latius & cra&longs;sius e&longs;t: quo fodiunt &longs;olum eorum puteorum, qui paulatim
colligunt aquas. Quartum ferè longum e&longs;t palmos tres & digitum unum:
cra&longs;&longs;um, digitos duos: &longs;uprema parte
ut cætera cu&longs;pidatum. Hoc uenas duriores
ti foramen à &longs;umma parte di&longs;tat palmum: &longs;ecundi & tertij, digitos &longs;eptem.
Quodque uerò circa foramen hinc illincque extuberat, in id indunt manubri
um ligneum: quod altera manu tenent, cùm ferramentum, ad &longs;axa applica
tum, malleo feriunt. Hæc ferramenta maiora uel minora, prout res hoc po
&longs;tulat, fabricari &longs;olent. Omnia retu&longs;a fabri ferrarij rur&longs;us, quoad fieri pote&longs;t,
acuunt. At cuneus plerunque longus e&longs;t palmos tres & digitos duos: latus,
digitos &longs;ex: &longs;umma parte ad palmi altitudinem cra&longs;&longs;us digitos tres, deinde
paulatim tenuior, ut ima fiat acutus. Sed lamina alta & lata e&longs;t digitos &longs;ex:
&longs;umma parte cra&longs;&longs;a digitos duos, ima &longs;e&longs;quidigitum. In bractea uerò e&longs;t ea
dem, quæ in lamina altitudo & latitudo, &longs;ed admodum tenuis e&longs;t. His omni
bus, ut proximo libro explicaui, utuntur cum uenas duri&longs;simas excindunt.
Atque etiam cunei, laminæ, bracteæ modo maiores, modo minores &longs;olent
confici.
F
Q D. C
M
mento inclu&longs;um
Mallei quoque duplices &longs;unt: minores,
nu tenent: maiores, quorum utraque: in illis, quod ad magnitudinem et u&longs;um
pertinet triplex e&longs;t differentia: minimo, tanquam leui&longs;simo, percutiunt &longs;e
cundum
&longs;us e&longs;t digitos duos. In maioribus uerò bipartita e&longs;t uarietas: paruis
ferramentum feriunt, magnis cuneos in fi&longs;&longs;uras impingunt: illi lati & cra&longs;si
&longs;unt tres digitos, hi quinque, & longi pedem. Omnes autem media parte, in
qua e&longs;t foramen manubrij capax, extuberant: &longs;ed maioribus manubria &longs;unt
imbecilliora, ut operarij mallei pondere inclinatiore uehementius ferire
po&longs;sint.
M
M
M
M
Bacillum ferreum item duplex e&longs;t: utrumque ima parte acutum, &longs;ed
teres, quo puteum, aqua plenum, cùm ad eum pertinet cuniculus,
alterum
conto detrudi non po&longs;&longs;unt. E&longs;t autem contus metallicorum, ut nautarum,
pertica oblonga in capite ferrum habens.
B
Sed ligo metallicus differt à ru&longs;tico: nam hic ima parte latus etacutus e&longs;t:
Similiter
rutrum & batillum nihil di&longs;tant à uulgaribus. Altero conuerrunt terras &
glareas, altera ea&longs;dem inijciunt in ua&longs;a.
L
Terræ
mentis exci&longs;æ in ua&longs;is aut corbibus aut &longs;accis è puteis
cap&longs;is Va&longs;a &longs;unt
duplicia: quæ non materia,
rè
neutris enim certa e&longs;t capacitas, &longs;ed &longs;æpius uaria. Vtraque conficiuntur ex a&longs;
&longs;eribus & duobus circulis ferreis,
ciuntur: nam colurni & querni a&longs;&longs;erib.
durant. Maiorib.
ut a&longs;&longs;eres &longs;unt cra&longs;siores & latio.
es, ita
ut plus firmitatis & roboris habeant, octona bacilla ferrea &longs;unt, aliquantum
lata: quorum quaterna ex &longs;uperiori circulo deor&longs;um
qua&longs;i obuia ex inferiori &longs;ur&longs;um:
cus duobus uel tribus bacillis Sed
tran&longs;uer&longs;um: utraque
nent: utraque
ut expeditius moueri po&longs;sit: utraque multo altiora quàm latiora &longs;unt,
&longs;umna
di po&longs;sint. In minora fermè pueri, in maiora uiri terras è &longs;olo putei trahunt
rutro, reliquas res fo&longs;siles batillo in ea inijciunt, uel manibus ingerunt: ex
qua re inge&longs;tores &longs;unt nominati: mox &longs;emicirculo ferreo funis ductarij
cum
circumagunt. Quidam uerò in ua&longs;orum locum
tundem capiant, aut, quod leuiores quàm ua&longs;a &longs;int, etiam plus. Quidam &longs;ac
cis, ex taurinis tergoribus factis, pro ua&longs;is utuntur: quorum &longs;emicirculos fer
reos unco
ni &longs;imul extrahuntur, tres demittuntur, tres à pueris implentur: hi Snebergi
u&longs;itati &longs;unt, illæ Fribergi.
V
di
Quod
duas, utid quod equi trahunt: ip&longs;um rebus fo&longs;silibus refertum ex cuniculis
uel ca&longs;is ab operario euehitur: &longs;ed hoc modo formatur. A&longs;&longs;eres duo longi
circiter quinque pedes, alti
mæ futuræ ad unius pedis Deinde primæ excauantur, ut in
foraminibus circularibus axiculi capita circumagi po&longs;sint. Mediæ uerò bis
perforantur & prope
tur a&longs;&longs;eres, recipiant: & in medio, ut capitula
rum: atque claui, in his capitibus foras eminentibus infixi, totam firmant com
pagem. Ex po&longs;tremis a&longs;&longs;erum longorum partibus fiunt manubria:
capitula inferius &longs;unt reflexa, ut firmius manibus teneri po&longs;sint. Sed rotula,
quia unica, neque modiolum habet, neque circum axiculum uer&longs;atur,
ip&longs;o circumuertitur: à curuaturis enim, quas
dij tran&longs;uer&longs;arij, in eas inclu&longs;i, per medium axiculum penetrant in oppo&longs;itas
curuaturas. Axiculus
trumque teres ut in foramine uolui po&longs;sit: hoc ci&longs;ium terris & &longs;axis
perarius euehit, inane reuehit. E&longs;t præterea metallicis
dius, quo hi, qui terram, cum lapillis nigris permi&longs;tam, lauant, riuis in eam
deductis, utuntur. Eius
ge&longs;ta non decidat.
C
R
Cap&longs;a
tuor, lata & alta circiter pedes duos & dimidium: &longs;ed quia ei figura e&longs;t qua
drangula, tribus laminis
bacillis ferreis munitur: ad ip&longs;ius fundum duo axiculi ferrei &longs;unt affixi,
quorum capitula utrinque orbiculi lignei uer&longs;antur: qui, ne ex axiculis immo
bilibus decidant, paruis clauis ferreis cauetur: ut magno illo obtu&longs;o ad Eam cap&longs;am ue
ctor ip&longs;ius partem po&longs;teriorem manibus tenens & protrudens euehit onu
&longs;tam rebus fo&longs;silibus, uacuam reuchit. Quoniam uerò cùm mouetur,
efficit, qui nonnullis ui&longs;us canum latratui &longs;imilis, canem uocarunt. Hac ca
p&longs;a utuntur &longs;i quando ex longi&longs;simis cuniculis onera euehunt, & quòd mo
ueatur facilius, & quòd grauius onus ip&longs;i po&longs;sit imponi.
C
ferreus
M
Sed alueos cauant ex &longs;ingulis arborum truncis: quorum minores longi
&longs;unt plerumque duos pedes, lati unum: hos metallo refertos, præ&longs;ertim cùm
multum non effoditur, è puteis & cuniculis uel humeris egerunt, uel funicu
lis, ex collis pendentibus, deuinctos efferunt. Veteres quicquid effo&longs;&longs;um e
rat humeris ege&longs;si&longs;&longs;e Plinius autor e&longs;t. Verùm ea ratio
rum quia plures homines magnis laboribus defatigat, & multa pecunia in
operas erogatur, &longs;preta à no&longs;tris & repudiata. Maiorum autem
gitudo e&longs;t ad tres pedes, latitudo palmipe dalis: in quibus terras metallicas
A
At aquaria ua&longs;a differunt u&longs;u, quem habent, & materia, ex qua forman
tur. Nam
dam aquarum plena machinis extrahuntur, ut moduli et bulgæ. Alia &longs;unt li
gnea, &longs;icuti &longs;itulæ & moduli: alia &longs;cortea, ueluti bulgæ. Moduli
rij æque ac ua&longs;a, in quæ res aridæ ingeruntur, duplices &longs;unt, minores & ma
iores: &longs;ed hi moduli di&longs;tant à ua&longs;is &longs;umma parte, quam
& quidem iccirco ne, cùm ex puteis, maximè multum deuexis, trahuntur &
illiduntur a&longs;&longs;eribus, aquæ effundantur. In hos modulos aquas &longs;itulis infun
dunt, quæ &longs;unt lignea ua&longs;cula, non ut moduli in &longs;ummo angu&longs;ta, neque uin
cta circulis ferreis, &longs;ed colurnis, quod neutrum nece&longs;sitas flagitet: atque
hic etiam moduli minores extrahuntur ea machina, quam
uer&longs;ant homines: maiores ea quam equi
circumagunt.
M
Sed bulgas no&longs;tri nominant maximos illos utres aquarios, qui con&longs;tant
ex taurinis tergoribus duobus, uel duobus & dimidio: ex his bulgis tritis
& u&longs;itatis primò excidunt pili, atque glabræ & candidæ fiunt. Po&longs;t id tempo
ris rumpuntur. Quod &longs;i parum, in partem
ticula immittitur, ac in ip&longs;ius &longs;trias bulga rupta undique illigata &longs;uitur: &longs;in
multum, eam re&longs;arciunt particula tergoris taurini. Bulgæ autem unco cate
næ ductariæ implicatæ & demi&longs;&longs;æ mer&longs;antur in aquis, & quàm primum
eas hau&longs;erint machina maxima extrahuntur: duplices uerò &longs;unt: al
teræ per &longs;e hauriunt aquas: in alteras batillo ligneo agi
tatæ quodammodo infunduntur.
B
aquæ pala agitatæ infunduntur
Aquas autem, ex puteis extractas, excipiunt canales, uel infundibula, per
quæ tran&longs;mittuntur in canales: &longs;imiliter aquæ è lateribus cuniculorum efflu
entes in canales deriuantur. Hi
coniunctis ut aquas profluentes po&longs;sint continere: ex ore cuniculi u&longs;que ad
extremam eius partem pertinent a&longs;&longs;eribus contecti, ne terra uel
incidens Quòd &longs;i multus limus paulatim in ip&longs;is
&longs;ub&longs;ederit a&longs;&longs;eribus &longs;ublatis purgantur, ne, quod etiam tunc eis accidit, ob
&longs;truantur & obturentur. Quos autem canales metallici extra terram infun
dibulis quæ &longs;unt ad ca&longs;as puteorum, &longs;ubijciunt, eos plerunque cauant
ex &longs;ingulis arboribus. Infundibula uerò ferè conficiuntur
ex quatuor a&longs;&longs;eribus &longs;ic inferius exci&longs;is & con
iunctis, ut &longs;umma infundibulorum
pars fiat latior, angu
&longs;tiorima.
C
Quæ &longs;int ferramenta
Tractorijs
onera ex puteis Spiritales aerem
cuniculos uel puteos: quod ni fiatin
&longs;pirandi difficultate non po&longs;&longs;unt. Scan&longs;oriæ &longs;unt &longs;calæ
tallici de&longs;cendunt in puteos: & ex eis rur&longs;us a&longs;cendunt.
& diuer&longs;æ &longs;unt formæ: & quædam ex ip&longs;is multùm artificio&longs;æ: &, ni&longs;i ego
fallor, ueteribus incognitæ: quæ iccirco inuentæ &longs;unt, ut & aquæ trahi po&longs;
&longs;int ex terræ profundo, ad quod nulli cuniculi
teis, quos item nulli
rum non &longs;ed
&longs;unt u&longs;itatæ, Tigna duo, quàm puteus paulo lon
giora, collocantur: Eorum partes ex
tremæ habent foramina, in quæ pali, ad imum cuneatiores, immi&longs;si altius in
terram adiguntur ut maneant immobilia. Habent præterea formas, in qui
bus inclu&longs;a &longs;unt capita duorum tignorum
dextrum putei latus occupat: alterum tantum abe&longs;t à &longs;ini&longs;tro, ut inter ip&longs;a
locus &longs;it aptus ad &longs;calas affingendas: in horum tignorum tran&longs;ucr&longs;ariorum
formis, quæ in media eorum &longs;unt parte, &longs;tipites uel a&longs;&longs;eres cra&longs;si infiguntur
& configuntur clauis ferreis: in quorum &longs;tipitum uel a&longs;&longs;erum caua cra&longs;sis la
minis ferrata conijciuntur &longs;uculæ capita: utrumque autem caput, ex &longs;tipitis
aut a&longs;&longs;eris cauo foras
gi
gitos
religatur: at utraque eiu&longs;dem an&longs;a habet
implicatur: itaque uectibus coacta &longs;ucula dum uoluitur &longs;emper alterum uas
onere plenum ex puteo extrahitur in eundem demittitur uacuum. Cogunt
autem &longs;uculam uiri duo robu&longs;ti, uterque prope &longs;e
uas ei propius fuerit extractum, exoneret. Duo uerò ua&longs;a plerunque
ci&longs;ium. Quare ubi quatuor extracta fuerint uterque &longs;uum ci&longs;ium ex ca&longs;a eue
hit et euertit: ita fit, ut &longs;i putei fodiantur profundi, collis a&longs;&longs;urgat circa machi
næ ca&longs;am. Quod &longs;i uena
mine remoto profundunt: &longs;i fœcunda, &longs;eor&longs;im exonerata &longs;eruant, tundunt,
lauant. At cùm ua&longs;a aquaria extrahunt, ea euertentes aquam per infundibu
la tran&longs;mittunt in canalem, per quem effluit.
T
P
L
F
Altera machina, qua metallici, cùm putei &longs;unt altiores, utuntur, à prima
differt rota, quam præter uectes habet: eam, &longs;i pondus altè non extrahitur,
unus uectiarius uer&longs;at, rota in alterius locum &longs;uccedente: &longs;in altius, tres, rota
in quarti locum &longs;ub&longs;tituta. Etenim &longs;ucula &longs;emel mota rotæ uolubilitate iu
ma&longs;&longs;ulæ plumbeæ appenduntur, uel in a&longs;&longs;erculis, ad eam affixis, includun
tur, ut cùm uer&longs;atur pondere depre&longs;&longs;a ad motum propen&longs;ior fiat. Quidam
eadem de cau&longs;a duo uel tria uel quatuor bacilla ferrea includunt in &longs;ucula,
eorumque capita ma&longs;&longs;ulis plumbeis aggrauant: &longs;ed i&longs;ta rota differt à rota cur
rus, & ea, quam fluminis impetus uer&longs;at. Etenim caret pinnis, quæ rotæ,
quam uertit flumen, &longs;unt: caret modiolo, qui e&longs;t currus rotæ. Eius autem lo
co habet &longs;uculam cra&longs;&longs;am: in cuius formis inferiorum radiorum capita &longs;unt
inclu&longs;a, ut &longs;uperiora in curuaturarum formis: cùm tres uectiarij hanc machi
nam torquent in orbem, tunc ad alterum &longs;uculæ caput quatuor uectes re
cti &longs;unt, in eo inclu&longs;i: ad alterum unicus ille in metallis u&longs;itatus, qui è duo
bus membris con&longs;tat: quorum teres, quod
ditur: quadrangulum, quod rectà a&longs;&longs;urgit, duas habet formas, in inferiore
membrum teres includitur, in &longs;uperiore &longs;uculæ caput. Hunc uectem unus
circumagit, illos duo: quorum alter eos trahit, alter trudit. Omnes uerò ue
ctiarios, quamcunque
magnum laborem &longs;u&longs;tinere po&longs;sint.
S
R
Tertia machina minus fatigat operarios, cùm onera maiora &longs;ubleuet.
Et
&longs;i uerò tardius, ut omnes aliæ machinæ, quibus tympana &longs;unt, tamen altius:
nempe ad pedes centum & octoginta: quæ &longs;ic &longs;e habet axis &longs;tatuti codaces
ferrei uer&longs;antur in duobus catillis ferreis:
co in terra locato, &longs;uperior in trabe: axis ille inferiore parte habet orbem, ex
cra&longs;sis a&longs;&longs;eribus coagmentatis & compactis factum: &longs;uperiore tympanum
dentatum: id axis &longs;trati tympanum quod ex fu&longs;is con&longs;tat, circumagit: circa
hunc axem, cuius codaces uer&longs;antur item in ferreis tignorum catillis, ducta
rius funus e&longs;t inuolutus: operarij duo manibus quidem, ne cadant, prehen
dentes & tenentes perticam, ad duo tigna &longs;tatuta affixam, pedibus uerò ta
bellas retrò trudentes machinam circumagunt: quoties autem uas unum, re
bus effo&longs;sis plenum, extraxerunt & &longs;ubuerterunt, toties contrariè
uer&longs;antes alterum extrahunt.
A
dentatum
F
Quarta machina &longs;ubleuat onera &longs;e&longs;cuplo maiora quàm duæ machinæ
primò explicatæ: quæ ita fit. Tigna ad &longs;edecim, longa pedes quadraginta,
tur: eorum &longs;ingulorum inferiora capita in &longs;ingulorum
torum formis
lata &longs;e&longs;quipedem, cra&longs;&longs;a pedem. Quodque autem tignum erectum cum tigno
humi &longs;trato connectitur tertio quodam tigno obliquè de&longs;cendente: cuius
caput &longs;uperius includitur in forma tigni erecti: inferius in forma tigni humi
iacentis. Eiu&longs;modi uerò tignum longum e&longs;t pedes quatuor, cra&longs;&longs;um &
pedem: quomodo fit area rotunda, cuius linea dimetiens habet ad quinqua
ginta pedes: in eius areæ medio crater altus ad decem pedes foditur, & fi&longs;tu
ca &longs;pi&longs;&longs;atur, aut, ut &longs;atis habeat firmitatis, contiguis tigillis, per quæ
pali, &longs;tabilitur: eorum enim coniunctione terra crateris continetur ut deci
dere non po&longs;sit. In imo crateris
tuor, cra&longs;&longs;um & latum &longs;e&longs;quipedem: id, ut immobile maneat, in tigillis conti
guis e&longs;t inclu&longs;um. In eius medio ferreus e&longs;t catillus, acie temperatus, in quo
ferreus axis codax uer&longs;atur: &longs;imili modo tignum, quod in &longs;ummo &longs;ub fibula
in formis duorum tignorum erectorum e&longs;t inclu&longs;um, habet catillum
in quo alter ip&longs;ius axis codax ferreus uoluitur: nam qui&longs;que axis metallicus,
ut quæque &longs;emel, &longs;i res ita ferat, dicam, duos ferreos habet codaces, tanquam
clauos, in medio capitum, ad circinum rotundatorum, infixos: eorum pars,
quæ in axis caput in figitur tam lata e&longs;t quàm ip&longs;um caput, & cra&longs;&longs;a
quæ extat teres & cra&longs;&longs;a palmum, aut cra&longs;sior, &longs;i res hoc po&longs;tulat. Capita eti
am cuiu&longs;que axis metallici circulo ferreo cinguntur & uinciuntur, ut eò firmi
us codaces continere po&longs;sint. Axis
quadrangulus e&longs;t & longus pedes quadraginta, cra&longs;&longs;us & latus &longs;e&longs;quipe
dem: in cuius axis formis quæ &longs;unt &longs;upra caput inferius, quatuor tignorum
obliquè a&longs;cendentium capita inclu&longs;a fibulantur: eorundem capita &longs;uperio
ra &longs;u&longs;tinent duo tigna tran&longs;uer&longs;aria duplicata, item in eorum formis in clu&longs;a.
Tigna uerò obliquè a&longs;cendentia &longs;unt longa pedes decem & octo, cra&longs;&longs;a pal
mos tres, lata quinque. At tran&longs;uer&longs;aria duplicata &longs;ic ad axem affixa &longs;unt & in
ter &longs;e clauis ligneis coniuncta, ut non &longs;eparentur: ea autem longa &longs;unt pedes
quatuor & uiginti. Deinde
rum media tam à &longs;uprema quàm ab infima di&longs;tat pedibus &longs;eptem. Eis qua
tuor &longs;unt radij, quos totidem tigilla obliquè a&longs;cendentia &longs;u&longs;tinent: quorum
capita inferiora circum axem fibula coniunguntur: &longs;ingulorum
alterum caput in forma axis, alterum in forma curuaturæ inclu&longs;um e&longs;t. Ex
curuaturis infimæ rotæ ad curuaturas mediæ undique
ex curuaturis mediæ ad curuaturas &longs;upremæ: quibus fu&longs;is duo ductarij fu
nes inuoluuntur: alter inter infimam rotam & mediam, alter inter
&longs;upremam. Hoc ædificium, in metæ figuram, excepta ea parte quandrangu
la quæ &longs;pectat ad puteum formatum, totum &longs;candulis contegitur. Tum du
plicis ordinis &longs;unt tigna tran&longs;uer&longs;aria utrinque &longs;tatutis inclu&longs;a: utraque longa
&longs;unt pedes decem & octo: &longs;ed &longs;tatuta cra&longs;&longs;a & lata pedem, tran&longs;uer&longs;aria tres
palmos. Statuta numero &longs;unt &longs;edecim, tran&longs;uer&longs;aria octo, &longs;uper quæ collo
cantur duæ trabes latæ pedem, cra&longs;&longs;æ tres palmos, excauatæ ad &longs;emipedis
latitudinem, ad quinque digitorum altitudinem: & altera quidem locatur &longs;u
e&longs;t, ut ferè ex machinæ tympano u&longs;que ad puteum pertineat. Vtrique propei
dem tympanum axiculus ligneus e&longs;t teres & cra&longs;&longs;us digitos &longs;ex, cuius capi
tula, lamellis ferrata, uer&longs;antur in armillis ferreis: utrique &longs;unt orbiculi lignei,
qui unà cum axiculis &longs;uis ferreis uoluuntur in earundem trabium foramini
bus: atque hi orbiculi
dere non po&longs;sit: itaque uterque funis per &longs;uum axiculum &longs;uo&longs;que orbiculos ex
ten&longs;us uer&longs;atur: utriu&longs;que uncus ferreus ua&longs;is &longs;emicirculo inijcitur: utrique præ
terea capiti alterius inferioris tigni duplicati, quod e&longs;t in axe inclu&longs;um, e&longs;t ti
gillum longum pedes quatuor: id qua&longs;i ex duplicato pendet: cui inferius ti
gnum curtum e&longs;t inclu&longs;um, in quo auriga &longs;edet: quodque ferreum habet cla
uum, qui recipit catenam, atque ea rur&longs;us &longs;tateram. Quo modo fieri pote&longs;t ut
duo equi hanc machinam modo hac, modo illac trahant: ui ci&longs;simque uas alte
rum onere plenum ex puteo extrahatur, alterum uacuum in eundem demit
tatur. Si uerò puteus fuerit profundus, quatuor equi machinam circuma
gunt. Va&longs;i autem extracto, &longs;iue &longs;iccæ &longs;iue humidæ res effundendæ fue
rint, operarius harpagonem inijcit, ip&longs;umque &longs;ubuertit:
is ex catena, cui tres uel quatuor annuli &longs;unt,
ad trabem affixa, dependet.
T
&longs;cendentia
tum
T
duplicato pendens
C
Quinta &longs;imilis e&longs;t partim machinæ maximæ, partim tertiæ, quæ ab equis
uer&longs;ata pilis aquas haurit: quarum utranque paulò pò&longs;t exponam. Etenim &longs;i
quem, in terræ cauernam penetrantem, &longs;imiliter inferius e&longs;t tympanum den
tatum: atque &longs;tratum, circum quem tympanum quod ex fu&longs;is con&longs;tat. Vt ue
rò machina maxima duo habet tympana circum axem &longs;tratum, pror&longs;us illi
us tympanis &longs;imilia, &longs;ed minora, quod ua&longs;a ex puteo
ta tantummodo pedes alto trahere po&longs;sit: quorum alterum ex orbibus, ad
quos affixa &longs;unt tigna compo&longs;itum e&longs;t: alterum, quod exi&longs;tit prope tympa
num quod ex fu&longs;is con&longs;tat, altum e&longs;t
&longs;um unum: huic harpago impingitur: qui ip&longs;um
id po&longs;tulauerit, &longs;i&longs;tit. Toties uerò po&longs;tulat, quoties uel &longs;acci è corio
fragmentis aut terris pleni, extracti euertuntur, uel aquæ ex ua&longs;is, item extra
ctis effunduntur: nam hæc machina non onera modo &longs;icca leuat, &longs;ed etiam
humida, perinde ac aliæ quatuor machinæ iam nunc à me de&longs;criptæ: quine
tiam hac in puteum demittuntur tigna, ad eius catenam ductariam alligata.
Sed harpago cra&longs;&longs;us pedem, longus &longs;emipedem extat è tigno, catena appen
&longs;o ex altero capite tigni, quod uer&longs;atur circum axiculum ferreum, quem
tinentEx altero uerò mobilis illius tigni capite
tena appen&longs;um e&longs;t tignum longum, & ex eo rur&longs;us catena alterum tignum
breue: cui, cùm machina &longs;i&longs;tenda fuerit, operarius in&longs;idet, atque &longs;ic ip&longs;um de
primit. Mox ei inijcit a&longs;&longs;erem uel tigillum, quod &longs;ubter duo tigna pertinens
ab eis ne attolli po&longs;sit retinetur: quo modo harpago &longs;ubleuatus, tympa
numque amplexus tam ualidè prehendit, ut &longs;æpe ex ip&longs;o &longs;cintillæ Ha
bet autem tignum dependens, ad quod harpago e&longs;t affixus aliquot forami
na, in quibus catena includitur, ut ip&longs;e quemadmodum conuenit &longs;ubleuari
po&longs;sit. Supra tympanum e&longs;t tabulatum, ne id aqua de&longs;tillans madefaciat.
Nam &longs;i madefactum fuerit, harpago machinam minus retinebit. Iuxta uerò
alterum tympanum e&longs;t palus, ex quo dependet catena, in cuius annulo po
&longs;tremo inclu&longs;us e&longs;t alter harpago, hoc e&longs;t uncinatum ferrum,
tres. Is annulo, ad fundum tam ua&longs;is quàm &longs;acci affixo, iniectus illud retinet
ut aqua effundi po&longs;sit, hunc ut &longs;axorum fragmenta euerti.
T
T
T
T
Venas autem illis quinque machinis è puteis extractas uel è cuniculis eue
ctas metallici de montibus aut deuehunt, aut detrahunt aut deijciunt. No
me de montibus, qui non admodum alti &longs;unt, deuehunt. Carni uerò ij&longs;dem
temporibus hybernis eas in &longs;accos, è corio factos, ingerunt: quorum duos
uel tres imponunt paruæ trahæ, quæ priore parte altior e&longs;t, po&longs;teriore hu
milior: quibus &longs;accis animo&longs;us uector non &longs;ine uitæ periculo in&longs;idens
de monte in uallem decurrentem bacillo, quod gerit in manu, regit. Eam e
nim uel nimis celeriter decurrentem oppo&longs;ito &longs;i&longs;tit: uel aliò, quàm quo de
bet, At Norici quidam hyeme ea&longs;dem
in &longs;accos, è &longs;eto&longs;is pellibus &longs;uillis
bus, quos equi, muli, a&longs;ini Eorum uerò &longs;accos
uacuos robu&longs;ti canes clitellarij, his rebus a&longs;&longs;uefacti, ferunt in montes: uena
rum plenos & loris con&longs;trictos atque ad funem alligatos homo, eum in bra
chium uel pectus
equi, muli, a&longs;ini clitellarij a&longs;cendere po&longs;&longs;unt: ubi uenæ, è &longs;accis &longs;uillis erectæ,
inijciuntur in alios &longs;accos, è lineo panno bilice uel trilice factos: qui iumen
torum clitellis impo&longs;iti deferuntur in officinas, in quibus uenæ uel lauan
tur uei excoquuntur.
T
C
Si uerò equi, muli, a&longs;ini, clitellarij montes &longs;candere po&longs;&longs;unt, eorum clitel
lis primò &longs;acci linei uenis repleti
quæ nec plau&longs;tra nec trahas recipiunt, in ualles, rupibus altis & difficilibus
aditu &longs;ubiectas deferunt. At in rupibus, in quas iumenta &longs;candere non po&longs;
&longs;unt, decliues collocantur longæ cap&longs;æ patentes ex a&longs;&longs;eribus factæ, & tabel
lis tran&longs;uer&longs;is, ne concidant, di&longs;tinctæ. In has uenæ ci&longs;ijs, quibus unica e&longs;t ro
ta, aduectas conijciunt: easque in planiciem deuolutas, & uel in &longs;accos lineos
collectas iumenta clitellis deferunt, uel in trahas aut plau&longs;tra coniectas de
uehunt. Cùm autem aurigæ uenas de arduis montium cliuis deuehunt bi
rotis utuntur ci&longs;ijs, quæ à tergo trahunt duos arborum truncos in
mi&longs;&longs;os: hi &longs;ua grauitate renitentes pronum grauium ci&longs;iorum, quæ in cap&longs;is
uenas continent, decur&longs;um impediunt: qui ni e&longs;&longs;ent aurigæ &longs;æpius catenas
rotis implicare cogerentur. Sed cùm ijdem aurigæ uenas de montibus, qui
carent i&longs;tiu&longs;modi cliuis, deuehunt, plau&longs;tris, quorum cap&longs;æ duplo &longs;unt lon
giores quàm ci&longs;iorum, utuntur: utrarumque a&longs;&longs;eres ita coagmentati &longs;unt, ut
cùm uenæ rur&longs;us ab aurigis de plau&longs;tris excutiendæ &longs;unt, leuari & di&longs;&longs;olui
po&longs;sint. Nam eos tantummodo repagula coercent.
Aurigæ uerò uenarum
plau&longs;tra triginta uel &longs;exaginta de dominis conducunt deuehenda: quorum
&longs;ingulorum numerum præ&longs;es officinæ in bacillo &longs;ignat. Sed quædam ue
næ, poti&longs;simum
nouem, &longs;i domini fodinæ dominis cuniculi dant nonas, di&longs;tribui &longs;olent: id
rarius fit modulis, &longs;æpius cap&longs;is: quæ ex tignis contiguis, & qua ad cauum
conuertuntur planis, &longs;unt confectæ. Dominus uerò qui&longs;que eam par
tem, qnæ ei &longs;ortitò obtigit, auehendam, lauandam,
excoquendam curat.
E
E
T
cutitur
merum in bacillo &longs;ignans
buendæ inijciuntur
In ua&longs;a, quæ quinque hæ machinæ
&longs;unt nominati: eædem uerò machinæ non &longs;icca modo, ut dixi, leuant onera, Verùm priu&longs;quam exponam uaria & diuer&longs;a
genera machinarum, quibus metallici aquas &longs;olum exantlare &longs;olent, dicam
quo modo res graues, quod genus &longs;unt axes, catenæ ferreæ, fi&longs;tulæ, ligna
grandia in puteos rectos & profundos Machina erigitur,
cuius &longs;ucula, utrinque quatuor uectes rectos habens, in tignis &longs;tatutis includi
tur, et circa eam ductarius inuoluitur funis, eiu&longs;que caput alterum ad eandem
affigitur, alterum alligatur ad res illas graues: quæ rectà &longs;en&longs;im operarijs re
nitentibus demittuntur: atque, &longs;i in aliqua putei parte &longs;ub&longs;titerint, paululùm
retrahuntur. Cùm uerò eædem &longs;unt graui&longs;simæ, tunc
nam altera ei pror&longs;us a&longs;similis erigitur, ut & oneri robore pares &longs;int, & idi
p&longs;um &longs;en&longs;im demitti po&longs;sit: quinetiam interdum ij&longs;dem de cau&longs;is trochlea
funiculis ad trabem religatur: per cuius orbiculos ductarius funis traductus
de&longs;cendit & a&longs;cendit.
S
Aquæ autem ex puteis aut
in ua&longs;a uel utres aquarios infu&longs;æ: hos
duplices habet pinnas: illa quinque machinæ
quib. foramina &longs;unt, uel pilis.
Cùm
Sed primò machinas &longs;itulis aquas exantlantes in
duos &
tem &
culis ferreis acie temperatis uer&longs;antur: atque quatuor ferrea tympana:
duo ex fu&longs;is con&longs;tant,
mentum e&longs;t rotula lignea, ut propen&longs;ior ad
nus prioris generis
gis, con&longs;tat:
ra parte minus
altera maius prioris generis
longis, con&longs;tat.
e&longs;t maius
os et &longs;eptuaginta dentes: utriu&longs;que uerò tympani dentibus &longs;unt cochieæ: qua
ges, ut in Tam
acie temperati: at &longs;upremus axiculus ex
inclu&longs;us in forma alterius axiculi, ut unus e&longs;&longs;e uideatur: is per
ex tignis
trunco querno inclu&longs;i, orbiculo, ex mera ferri acie facto, uer&longs;atur:
militer &longs;unt fibulæ ter curuatæ: quib. quia ferreæ catenæ ductariæ annuli in
hærent, tam
tus
loris alligantur: quare &longs;i annuli fuerint
rentes:
putei fuerint decliues. Nam cùm recti fuerint, &longs;itulæ operculis nece&longs;&longs;e non
habent. Itaque uectiarius infimi axiculi caput in uectis forma includens eum
&longs;imul cum tympano uer&longs;at: cuius fu&longs;i
hi rur&longs;us &longs;upremi axiculi
&longs;unt infixæ: quomodo catena &longs;imul cum uacuis &longs;itulis demittitur iuxta ue
næ
mentum: cuius tympani axiculus ferreus utrinque in cra&longs;si ferri catillo uer&longs;a
tur: in quo tympano catena inuoluta &longs;itulis aquas haurit: quas plenas iuxta
uenæ
&longs;imul inuer&longs;as
lem. Veruntamen talis machina minus e&longs;t utilis, quòd, cùm &longs;ine magno im
pendio con&longs;trui non po&longs;sit, paucas aquas efferat: & quidem tardius, ut eti
am cæteræ machinæ quibus plura &longs;unt tympana.
L
con&longs;tat minus
quod ex fu&longs;is constat maius
C
ferreus
A
Altera i&longs;tius generis machina, paucis uerbis à Vitruuio de&longs;cripta, congi
ales &longs;itulas citius effert. Atque propterea ad aquas ex puteis, in quos multæ
continenter influunt, hauriendas utilior e&longs;t quàm prima: ea ferreo locula
mento tympani&longs;que carens habet circum axem ligneum rotam, quæ à calcan
tibus uer&longs;atur. Axis
teris primæ &longs;imilis e&longs;t, ni&longs;i quod duplicem habeat catenam ab illa diuer&longs;am.
Fibulas autem in huius machinæ axem, ut in aliarum
bet, quos alij &longs;implices, alij ter curuatas
R
A
F
Tertia, quæ longè præ&longs;tat duabus iam expo&longs;itis, fabricatur cùm riuus ad
fodinam deduci pote&longs;t: cuius impetus pinnas
quam habet loco rotæ à calcantibus uer&longs;atæ: quod ad axem attinet, &longs;imilis
e&longs;t
primæ. Situlas uerò habet multò capaciores quàm etiam &longs;ecunda.
Sed quia
&longs;itulæ citò frangi &longs;olent, metallici rarò his machinis utuntur: maluntque pau
cas aquas quinque primis machinis extrahere uel &longs;iphonibus exantlare, mul
tas uel pilis per fi&longs;tulas haurire uel in utribus item extrahere.
R
in quod fibulæ &longs;unt infixæ
S
Verùm de primo machinarum genere &longs;atis: nunc alterum, hoc e&longs;t &longs;ipho
nes aquam &longs;piritu tractam orbiculis haurientes exponam: quorum &longs;eptem
&longs;unt formæ: quæ licet &longs;tructura inter &longs;e differant, tamen
ctum metallicis præbent: Primus &longs;ypho &longs;ic fit.
Super lacunam &longs;tatuitur contignatio: ad quam fi&longs;tula una uel duæ, quarum
altera in altera inclu&longs;a e&longs;t, in lacunæ fundum immi&longs;&longs;æ fibulis ferreis cu&longs;pida
tis & utrinque directò deor&longs;um uer&longs;us actis affiguntur, ut immotæ mancant:
inferioris autem fi&longs;tulæ inferior pars inclu&longs;a e&longs;t in trunco, alto ad duos pe
des: is fi&longs;tulæ in&longs;tar perforatus &longs;tat in fundo lacunæ: &longs;ed inferius eius fora
men ligno tereti occluditur: idem truncus circum circa habet foramina, per
quæ aqua in ip&longs;um manat. In &longs;uperiore uerò eius parte excauata, &longs;i una fi&longs;tu
la fuerit, pyxis ferrea, uel ærea, uel orichalcea, palmum alta, &longs;ed fundo
includitur: quam foricula rotunda tam arctè claudit, ut aqua &longs;ur&longs;um &longs;piritu
ducta relabi non po&longs;sit: &longs;in duæ fi&longs;tulæ fuerint, qua coniunguntur pyxis in
inferiore in cluditur, &longs;uperioris apertura uel &longs;iphunculus ad cuniculi canales
pertingit. Itaque operarius impiger ad labores, in contignationis tabulato
e&longs;t uectis: imum e&longs;t calceo indutum: &longs;ic uocatur corium turbinis ferè figura:
nam i&longs;to modo &longs;utum e&longs;t, ut inferiore parte, qua ad pilum, in ip&longs;o inclu&longs;um,
affigitur, angu&longs;tum &longs;it: &longs;uperiore, qua haurit aquam, pateat. Vel orbiculus
ferreus, digitum cra&longs;&longs;us, aut ligneus, &longs;ex digitos cra&longs;&longs;us, uterque longè calceo
præ&longs;tans, ad imum pili, quod per eam penetrat, clauo ferreo traiecto affixus
e&longs;t, aut in eadem, in cochleæ figuram formata, inclu&longs;us: qui orblculus &longs;uperi
us circumcirca corio tectus quinque aut &longs;ex foramina habet uel rotunda uel
longiu&longs;cula, quæ uniuer&longs;a &longs;tellæ &longs;peciem exprimere uidentur. Habet etiam
eandem, quam fi&longs;tulæ foramen, latitudinem, ut tantummodo in eam demit
ti & rur&longs;us attolli po&longs;sit. Cùm autem operarius pilum &longs;ur&longs;um uer&longs;us trahit,
aquam orbiculi foraminibus, cuius corium
aperturam uel &longs;iphunculum per quem effluit: foricula uerò pyxidis aperi
tur, ut aqua, quæ in truncum influxit, &longs;piritu ducta denuo a&longs;cendat in fi&longs;tu
lam: cùm idem operarius pilum intrudit, foricula clauditur, ut orbiculus ite
rum aquam haurire po&longs;sit.
L
F
E
rotunda
C
T
Alterius &longs;iphonis pilum facilius
&longs;um refertur: qui &longs;ic fit. Tigna duo &longs;uper lacunam
Ad hoc fi&longs;tulæ fibulis ferreis
affiguntur: ad illud uel &longs;tipes chelas habens perforatas, uel tignum &longs;uperius
excauatum, ut pro chelis &longs;it. Axiculus autem ferreus per tigni cuiu&longs;dam &longs;ta
tuti latius & rotundum foramen, quod in eius medio e&longs;t, penetrans in chela
rum foraminibus &longs;ic includitur, ut ip&longs;e quidem maneat immobilis, tignum
uerò circa eum uer&longs;etur intra chelas: in cuius tigni altero capite &longs;uperius pi
li caput e&longs;t inclu&longs;um, ferreoque clauo transfixum: in altero uectis item &longs;uperi
us caput. Inferiori uerò manubrium e&longs;t ut eò firmius manibus teneri po&longs;&longs;it.
Itaque cùm operarius uectem &longs;ur&longs;um trudit, pilum in fi&longs;tulam impellit: cùm
retrahit uectem, ex fi&longs;tula pilum extrahit: atque ita pilum iterum aquam, orbi
cuii foraminibus hau&longs;tam, ducit ad &longs;iphunculum, per quem effluit in cana
lem. Hic autem &longs;ipho, ut etiam &longs;equens, quod ad pilum, orbiculum,
pyxidem, foriculam pertinet, eodem modo, quo primus, &longs;e habet.
T
uer&longs;atur
coniungi &longs;olent
Tertius &longs;ipho iam dicti
Loco enim &longs;tipitis duo &longs;ta
tuuntur tigna circa &longs;ummum perforata: in quibus foraminibus axis capita In medio eius axis duo tigilla &longs;unt inclu&longs;a: in quorum alterius ca
pite infixum e&longs;t pilum: ad alterius uerò caput affixum e&longs;t tignum graue, &longs;ed
curtum, ut protru&longs;um inter duo illa tigna &longs;tatuta moueri, atque qua&longs;i ire & re
dire po&longs;&longs;it. Id tignum cùm protrudit operarius, pilum ex fi&longs;tula extrahitur:
cum &longs;ua ui redit, intruditur: quo modo aquam, quam fi&longs;tula concipit, pilum
orbiculi foraminibus hau&longs;tam exprimit per &longs;iphunculum in canalem. Sunt
qui uectem in locum tigni curti &longs;upponunt: uerùm hic &longs;ipho, ut etiam pro
ximus &longs;uperior, minus quàm cæteri, in metallis e&longs;t u&longs;itatus.
T
T
canali effluentem, ne in fo&longs;&longs;as actas influat
Quarta &longs;iphonum &longs;pecies &longs;implex non e&longs;t, &longs;ed duplex: ea &longs;ic &longs;e habet.
Se
xangulus truncus faginus, longus pedes quinque, latus duos & dimidium,
cra&longs;&longs;us &longs;e&longs;quipedem in duas partes &longs;ecatur: quæ &longs;ecundum, ferreum axicu
lum, in eis collocandum di&longs;tribuuntur, & tam altè & la
ip&longs;is uer&longs;ari po&longs;sit: cuius axiculi pars, quæ in Deinde altitudine pedis re
&longs;idet, rur&longs;usque recta procedit: qua pilum teres ex eo dependet. Po&longs;tea tam a&longs;
&longs;urgit altè quàin re&longs;edit, iterumque paululùm rectà procedit. Deinde altitudi
nepedis a&longs;&longs;urgens rur&longs;us rectà procedit: qua
&longs;um e&longs;t. Po&longs;tea tam re&longs;idet altè quàm a&longs;&longs;urrexit: tum eius altera pars, quæ i
tem pro codace e&longs;t, recta exi&longs;tit: quæ, quia ex trunco extat, ne aqua, in eum
tracta, erumpat duabus bracteolis ferreis orbiculi figura, cum quibus duo
coria eiu&longs;dem figuræ & magnitudinis &longs;unt coniuncta, cauetur: quorum al
ter intra truncum, alter extra, circum axiculum e&longs;t. Po&longs;tremò &longs;equitur pars
eius quadrangula duo habens foramina, in quibus duo bacilla ferrea inclu
duntur, eorumque capita ma&longs;&longs;ulis plumbeis aggrauantur, ut axiculus ad mo
tum fiat propen&longs;ior. Qui, po&longs;tquam eius caput in forma uectis fuerit inclu
&longs;um, facilè circumagi pote&longs;t. Superior autem trunci pars e&longs;t humilior: inferi
or, altior: illa in medio &longs;emel fi&longs;tulæ modo, cuius foramen &longs;implicem habe
at latitudinem rectà deor&longs;um perforatur: hæc bis, nempe ad utrunque latus
item rectà deor&longs;um duarum fi&longs;tularum modo, quarum foramina duplicem
habeant latitudinem: quæ trunci pars imponitur duabus fi&longs;tulis, in eum &longs;u
periore parte inclu&longs;is, inferiore in truncos, in lacuna &longs;tatutos, quibus forami
na &longs;unt, per quæ aquæ in eos influunt, penetrantibus. Deinde ferreus axicu
lus in trunci cauo locatur, duobus pilis ferreis, quæ ex ip&longs;o dependent, per
eius foramina demi&longs;sis in fi&longs;tulas altitudine pedis: utrique pilo inferius e&longs;t co
chlea, quæ cra&longs;&longs;am laminam ferream, in orbiculi figuram formatam & fora
minibus plenam, atque corium, quod eam tegit, continet, ut fi&longs;tula
xidem, cui e&longs;t rotunda foricula eam claudens. Tum &longs;uperior trunci pars &longs;u
per inferiorem ex omni parte congruenter aptata imponitur: & qua
guntur
reis adactis coercentur, fibulis uinciuntur: in ea &longs;uperiore trunci parte fi&longs;tu
la includitur: quam altera excipit, eamque rur&longs;us tertia, atque deinceps alia ali
am u&longs;que dum &longs;uprema ad cuniculi canalem pertingat. Itaque cùm uectiarius
axiculum uer&longs;at, pila uici&longs;sim laminis hauriunt aquas. Quod quia celeriter
fit, & duarum
iora &longs;unt quàm foramen &longs;upra
inferiorum impetus continenter &longs;uperiores a&longs;cendere & ex &longs;upremæ fi&longs;tu
læ apertura in cuniculi canalem effluere cogit.
us rimis fathi&longs;cere &longs;olet: &longs;atius e&longs;t eum ex plumbo, uel ære uel orichalco con
flato conficere.
T
F
tuta
biculi figura
B
V
Quarta &longs;iphonum &longs;pecies minus &longs;implex e&longs;t: nam con&longs;tat ex duobus uel
tribus &longs;iphonibus: quorum pila attollit machina, quam uer&longs;ant homines:
etenim cuique pilo e&longs;t dens, quem &longs;uculæ bini dentes uici&longs;&longs;im tollunt. Eam
duo uiri robu&longs;ti, uel quatuor, cogunt. Sed cùm pila decidunt in fi&longs;tulas, eo
rum orbiculi hauriunt aquas: cùm attolluntur, ea&longs;dem aquas
fi&longs;tulas. Cuiu&longs;que
uer&longs;ariorum continetur, quadrangula e&longs;t, & cra&longs;&longs;a atque lata &longs;emipedem: reli
qua, quæ in fi&longs;tulas incidit, & ex alio ligno facta e&longs;t, tota teres. Horum
&longs;iphonum qui&longs;que ex duabus continentibus fi&longs;tulis, ad tigna putei affixis,
ponitur. Verùm hæc machina altius aquas haurit, utpote ad pedes quatuor
& uiginti. Si foramina fi&longs;tularum magna &longs;unt duo tantum modo &longs;iphones
fiunt: &longs;i paruæ, tres: ut utroque modo machina oneri par e&longs;&longs;e po&longs;sit. Idem de
cæteris machinis earumque fi&longs;tulis &longs;entiendum e&longs;t. Quoniam uerò hi &longs;ipho
nes ex duabus fi&longs;tulis con&longs;tant, pyxis ferrea, ut
la ferrea, non includitur in trunco, &longs;ed in q&longs;tula inferiore: & quidem ea par
te, qua ad &longs;uperiorem adnectitur: atque ita pili pars teres &longs;uperioris tantum
modo fi&longs;tulæ longitudinem habet. Sed hanc rem mox planius explicabo.
P
gula
&longs;aria
Sexta &longs;iphonum forma pror&longs;us eadem e&longs;&longs;et quæ quinta, ni&longs;i pro &longs;ucula
axem haberet, eamque non homines uer&longs;arent, &longs;ed rota, quam
tus, eius pinnas percutiens circumagit: qui quia longè &longs;uperat uires huma
nas hæc machina aquas ex puteo amplius Infima
&longs;tulæ pars, ne re&longs;egmina
runque includi &longs;olet in corbe cra&longs;sis uiminibus contexta, & in lacuna po&longs;ita.
R
Septima &longs;iphonum &longs;pecies ab hinc annis decem inuenta cùm
ximè artificio&longs;a & durabilis & utilis &longs;it, &longs;ine magno impendio confici po
te&longs;t, ea con&longs;tat ex pluribus &longs;iphonibus: qui &longs;imul, ut proximi, in puteum
de&longs;cendunt, &longs;ed alter alteri quodammodo &longs;ubijcitur: etenim &longs;i tres fuerint,
ut e&longs;&longs;e &longs;olent, ultimus exorbet aquas putei, & eas in
dit: &longs;ecundus ex eo rur&longs;us exhau&longs;tas in &longs;ecundum transfundit: tertius in cu
niculi canalem: pila horum &longs;iphonum omnium rota pedes quindecim alta
attollit pariter pariterque deijcit: quam eius pinnæ, ab impetu riui, in
deducti, percu&longs;&longs;æ, cogunt uer&longs;ari: rotæ radij in axe, longo pedes &longs;ex, cra&longs;&longs;o
pedem, inclu&longs;i &longs;unt: cuius utrunque caput circulo ferreo cingitur: &longs;ed in
quidem infixus e&longs;t codax, in alterum uerò
cra&longs;&longs;um digitum & tam latum quàm ip&longs;um caput e&longs;t: quod tamen teres &
circiter digitos tres cra&longs;&longs;um primò longitudine pedis recta extat, quatenus
obtinet locum codacis: mox curuatum & qua&longs;i lunatis obliquatum corni
bus altitudine pedis a&longs;&longs;urgit: deinde rur&longs;us pedem recta eminet: quo modo
fit ut hæc pars recta, cùm in orbem uoluitur, uici&longs;sim fiat pedem altior & hu
milior quàm illa. Ex hac po&longs;teriore ferri teretis parte pendet primum pilum
latum: ip&longs;a enim in &longs;uperius i&longs;tius pili caput
marum chelarum in inferius infigitur. Ne uerò pilum ex ea excidat, ut facilè
excidere pote&longs;t, &, cùm nece&longs;&longs;itas id po&longs;tulat, eximi &longs;olet, quod eius
latius &longs;it quàm ferri pars, utrinque clauo ferreo, in ip&longs;am infixo, coercetur: ne
ij atterant caput pili bracteis ferreis uel corijs intermedijs cauetur: tale
primum
uiginti. Sed quodque latum e&longs;t palmum, cra&longs;&longs;um digitos tres: utraque cuiu&longs;que
pars lata tecta & munita e&longs;t laminis ferreis: quæ cochleis item ferreis conti
nentur: ut pars, quæ uitium fecerit, refici po&longs;sit. At chelæ in axiculum inclu
&longs;æ &longs;unt teretem, longum &longs;e&longs;quipedem, cra&longs;&longs;um palmos duos: is utrinque cin
gitur circulo ferreo, ne codaces ferrei, qui in
tur, ex eo excidant: ex quo axiculo utraque chelarum pars lignea eminet lon
ga pedes duos, lata & cra&longs;&longs;a digitos &longs;ex. Altera ab altera di&longs;tat palmos tres:
utriu&longs;que rur&longs;us pars tam interior quàm exterior etiam laminis e&longs;t ferrata. In
chelas uerò claui duo ferrei teretes et cra&longs;si digitos duos &longs;ic infixi &longs;unt, ut im
mobiles maneant. Eorum po&longs;terior per primi pili lati inferius & &longs;ecundi &longs;u
perius caput perforatum & immobile penetrat. Prior
bilis per ferreum primi pili teretis caput item immobile & deflexum. I&longs;tiu&longs;
modi pilum quodque longum e&longs;t pedes tredecim, cra&longs;&longs;um digitos tres, & in
priorem cuiu&longs;que &longs;iphonis fi&longs;tulam de&longs;cendit tam profundè, ut eius orbicu
lus Quod cùm decidit in fi&longs;tulam, aquæ, per
orbiculi foramina penetrantes, corium attollunt: cùm &longs;ubleuatur, eædem
corium, quod ip&longs;as fert, Foricula uerò pyxidem, ut foris ianuam,
claudit. At fi&longs;tulæ coniunguntur duobus circulis ferreis, palmum latis, alte
ro interius, altero extrin&longs;ecus. Sed interiore utrinque acuto ut in utramque fi
&longs;tulam penetrare & eas Quanque nunc fi&longs;tulæ carentinterio
re circulo: &longs;ed habent commi&longs;&longs;uras, quibus Etenim &longs;uperioris in
ferius caput
in
cùm extrahitur, aperitur: ut aquæ pateat foramen. Vnu&longs;qui&longs;que autem i&longs;tiu&longs;
modi &longs;iphonum con&longs;tat ex duabus fi&longs;tulis: quarum utraque longa e&longs;t pedes
duodecim: utriu&longs;que foramen Inferior in putei lacuna
uel in lacu&longs;culo collocatur, eiusque foramen inferius ob&longs;truitur ligno tereti:
&longs;upra quod fi&longs;tulæ circumcirca &longs;ex &longs;unt foramina, per quæ aqua in eam in
fluit. At &longs;uperioris fi&longs;tulæ pars &longs;uperior aperturam habet altam pedem,
palmum, per quam aqua effluit in lacu&longs;culum uel in canalem: qui&longs;que lacu&longs;cu
lus longus e&longs;t pedes duos, latus & altus unum. Quot uerò &longs;unt &longs;iphones,
tot &longs;unt axiculi, tot chelæ, tot utriu&longs;que generis pila. Sed &longs;i tres fuerint &longs;ipho
nes duo tantummodo lacu&longs;culi &longs;unt, quòd lacuna putei & canalis cuniculi
in duorum locum &longs;uccedant. Hæc autem machina &longs;ic aquas ex puteo hau
rit: rota uer&longs;ata primum pilum attollit: id &longs;ubleuat primas chelas: atque ita eti
am &longs;ecundum pilum latum & primum teres. Deinde &longs;ecundu latum &longs;ecun
das chelas, & &longs;ic tertium pilum latum et &longs;ecundum teres: tum tertium pilum
latum tertias chelas & tertium pilum teres. Nam ex harum chelarum clauo
ferreo nullum pilum
po&longs;sit. Contra uerò cùm primum latum decidit, quæque chelæ delabuntur,
quodque pilum latum, quodque teres. Atque i&longs;ta ratione uno eodemque tempo
re aqua in lacu&longs;culos infunditur & ex ei&longs;dem exhauritur: ex lacuna uerò pu
tei &longs;olum exhauritur, in canalem cuniculi tantum infunditur.
cum axem longiorem duæ rotæ fieri po&longs;&longs;unt &longs;i riuus tantam aquarum copi
am &longs;uppeditauerit, quanta eas uer&longs;are po&longs;sit: atque ex utriu&longs;que ferri teretis par
te po&longs;teriore unum uel duo pila lata appendi po&longs;&longs;unt: quorum quodque tri
um &longs;yphonum pila Po&longs;tremò nece&longs;&longs;e e&longs;t puteos, è quibus aquæ
fi&longs;tulis hauriuntur, e&longs;&longs;e rectos. Nam omnes &longs;iphones, ut etiam aliæ machi
næ tractoriæ, quibus fi&longs;tulæ &longs;unt, aquas minus altè hauriunt, &longs;i fi&longs;tulæ obli
què in obliquis puteis locantur, quàm &longs;i rectà in rectis &longs;tatuantur.
P
L
inclu&longs;um
T
teres
Verùm &longs;i riuus tantam aquarum copiam, quanta machinam proximè
tam humilis & leuis &longs;it rota, ut eam tantuli riui aqua circumagere po&longs;sit: ea
dem in canalem decidens ab eo delabitur in inferioris machinæ rotam
et grauem, quæ &longs;iphonibus è profundo puteo aquas haurit. Quia uerò tam
exigui riui aqua alteram rotam &longs;ola uer&longs;are nequit, eius axis initio uectibus
à duobus operarijs circumagitur, &longs;ed quamprimum aquas &longs;iphonibus hau
&longs;tas in lacum effuderit,, eas &longs;uperior machina &longs;uo &longs;iphone haurit, & in alte
rum canalem effundit, ex quo etiam influunt inferioris machinæ rotam, ei
usque pinnas percutiunt. Tam autem hæ aquæ quàm riui canalibus i&longs;tis de
cliuibus in altiorem illam &
tribus &longs;iphonibus aquas ex profundiore putei parte haurit,
eam po&longs;&longs;unt conuertere.
M
M
Si uerò riuus tantam aquarum copiam &longs;uppeditat, quanta &longs;tatim
tam & grauem uer&longs;are pote&longs;t, tum ad alterum axis caput fit tympanum den
tatum, id uer&longs;atum circumagit alterius axis tympanum, quod ex fu&longs;is con
&longs;tat, ei &longs;ubiectum: ad utrumque
qua&longs;i lunatis obliquatum cornibus, in i&longs;tiu&longs;modi machinis u&longs;itatum. Hæc
autem quod utrinque &longs;iphonum ordines habeat permultas aquas haurit.
A
dentatum
F
At machinarum, quæ pilis aquas
tæ: quarum prima &longs;ic &longs;e habSub &longs;ummo terræ corio uel cuniculo foditur
cauerna, ac undique robu&longs;tis tignis & a&longs;&longs;eribus &longs;ub&longs;truitur, ne ruinis uel ho
mines opprimantur uel machina frangatur. In ea cauerna &longs;ub&longs;tructa collo
catur rota, in axi angulato inclu&longs;a. Axis autem codaces ferrei in dimidiatis
catillis item ferreis uer&longs;antur: qui in tignis
Rota uerò plerunque alta e&longs;t pedes quatuor et uiginti, rarò triginta, nihil di&longs;
&longs;imilis ad molendum frumentum fabricatæ: ni&longs;i quod paulò &longs;it angu&longs;tior:
axi ab altera parte
tæ fibulæ ferreæ quater curuatæ &longs;unt infixæ: in quib. quia annuli
tena ductaria per fi&longs;tulas extrahitur ex lacuna, rur&longs;usque in eandem demitti
tur per tigna excauata u&longs;que ad ad imum libramentum: orbis e&longs;t ferreus cir
cum axiculum ferreum: cuius uterque codax in cra&longs;&longs;i ferri, ad tignum affixi, ca
tillo uer&longs;atur: in quo tympano catena inuoluta aquas pilis hau&longs;tas per fi&longs;tu
las effert. Quæque fi&longs;tula quinque ferreis circulis palmum latis & digitum cra&longs;
&longs;is cingitur: qui æqualia eius &longs;pacia diuidunt & muniunt, eorum primus ei
communis e&longs;t cum fi&longs;tula antecedente in qua includitur: ultimus cum
&longs;equente
trin&longs;ecus circumcirca longitudine digitorum &longs;eptem cra&longs;situdine trium ex
cauata e&longs;t, ut in eam quæ antecedit, in&longs;eri po&longs;&longs;it: quæque, excepta ultima, ima
parte interius circumcirca pari longitudine, &longs;ed cra&longs;&longs;itudine palmi, re&longs;ecta
e&longs;t ut eam quæ &longs;equitur recipere po&longs;&longs;it: quæque ferreis fibulis ad putei tigna
affigitur, ut immobilis maneat. Per has continentes fi&longs;tulas aquæ pilis cate
næ ductariæ ex lacuna extrahuntur u&longs;que ad cunículum: ubi per &longs;upremæ fi
&longs;tulæ aperturam exprimuntur in canalem per quem Pilæ uerò quæ
altera pedibus &longs;ex: con&longs;tant ex caudæ equinæ pilis corio in&longs;utis, ne ferreis
tympani fibulis Si autem
hæc machina &longs;ub &longs;ummo terræ corio fuerit collocata, riuus, qui eius
agit
os. Itaque rotæ pinnæ, ab impetu fluminis percu&longs;&longs;æ,
tam: atque unà cum ea tympanum: quo modo catena ductaria extracta pilis
per fi&longs;tulas exprimit aquas. Huius machinæ rota &longs;i alta fuerit pedes quatu
or & uiginti ex puteo, alto pedes
triginta, ex puteo alto pedes ducentos & quadraginta. Sed huic opus e&longs;t ri
uo cui maior uis aquarum &longs;it.
R
A
P
Altera machina duo habet tympana, duos fi&longs;tularum ordines, duas cate
nas ductarias, quæ pilis aquas exprimunt. Cætera proximis pror&longs;us &longs;unt &longs;i
Hæc machina
aquas. Hoc uerò e&longs;tindicium accretionis et diminutionis aquarum, quas in
&longs;e continet lacuna &longs;ubterranea, &longs;iue eas aquas hæc a
&longs;tas per fi&longs;tulas efferat, &longs;iue prima, &longs;iue tertia, aliaúe. Etrabis, quæ e&longs;t &longs;upra
puteum tam altum quàm profunda e&longs;t lacuna, altera parte lapis, a&longs;&longs;er altera,
uterque uno fune appen&longs;us. Sed hic tamen ferreo filo, quod pendet ab altero
eius capite demittitur: & quidem lapis u&longs;que ad oris putei latus, a&longs;&longs;er uerò re
ctà per puteum in lacunam, cuius aquis innatat. Is a&longs;&longs;er tam grauis e&longs;t, ut
ferreum, quod ip&longs;ius fibulam ferream hamulo prehendit, unà cum fune de
or&longs;um, lapidem &longs;ur&longs;um trahere po&longs;sit: itaque quo magis aqua decre&longs;cit, eo ma
gis a&longs;&longs;er deor&longs;um fertur, lapis &longs;ur&longs;um: quo uerò magis accre&longs;cit, eò magis
trà a&longs;&longs;er &longs;ur&longs;um fertur, lapis deor&longs;um. Hic cùm ferè trabem contingit, quia &longs;i
gnum dat aquas ex lacuna pilis per fi&longs;tulas e&longs;&longs;e exhau&longs;tas, machinæ præfe
ctus riui canales occludit, rotamque &longs;i&longs;tit: cùm ferme terram, quæ e&longs;t ad oris
putei latus, attingit, quia &longs;ignificat lacunam e&longs;&longs;e aquis, quæ in eam rur&longs;us
fluxerunt, repletam (aquæ enim attollunt a&longs;&longs;erem, atque ita lapis & funem &
filum ferreum retrahit) idem præfectus canales recludit: quare aquæ riui ite
rum percutientes rotæ pinnas uer&longs;ant machinam. Quoniam uerò operarij
plerunque anniuer&longs;arijs diebus fe&longs;tis non laborant, & profe&longs;tis non &longs;emper
prope machinam, atque ea, &longs;i res hoc po&longs;tulat, continenter trahit aquas, tinti
nabuli &longs;onus a&longs;siduè auditus declarat machinam hanc æquè ac primam in
tegram & nulla re
bes, quæ &longs;unt &longs;upra Alter uerò funiculus lon
gus, cuius &longs;uperius caput ad axiculum religatum e&longs;t, demittitur in puteum:
inferiori eius capiti alligatum e&longs;t lignum: quod quoties axis manus percu
tiunt, toties tintinabulum Tertia
neris machina tunc utuntur metallici, cùm nullus riuus, qui uer&longs;et rotam, de
duci pote&longs;t: cuius hæc e&longs;t fabrica. Cauernam primò fodiunt: quam etiam ro
bu&longs;tis tignis & a&longs;&longs;eribus con&longs;truunt, ne latera ruinas edant, quæ
machinam & homines lædant. At &longs;uperiorem cauernæ partem contegunt
tignis: ut equi machinam trahentes per ea po&longs;sint incedere. Deinde
gna ad &longs;edecim, longa pedes quadraginta, lata & cra&longs;&longs;a pedem unum, fibu
lis in &longs;ummo
riora capita in &longs;ingulorum tignorum humi &longs;tratorum formis includunt, &
tertio quodam connectunt: quo modo rur&longs;us fit area circuli &longs;peciem
cuius linea dimetiens &longs;it Per foramen, quod e&longs;t in me
dia area, de&longs;cendit axis quadrangulus &longs;tatutus, longus pedes quinque & qua
draginta, cra&longs;&longs;us & latus &longs;e&longs;quipedem: cuius codax inferior uoluitur in catil
lo tigni humi in cauerna &longs;trati, &longs;uperior in catillo tigni, quod in &longs;ummo &longs;ub
fibula in formis duorum tignorum erectorum e&longs;t inclu&longs;um. Catillus inferi
or di&longs;tat ab altero cauernæ latere, item ab eiu&longs;dem fronte & à tergo pedes
XVII. axi ad pedem &longs;upra inferius caput e&longs;t rota dentata: cuius linea dimeti
ens habet pedes XXII. Ea rota con&longs;tat ex quatuor radijs & octo curuaturis.
Radij &longs;unt longi pedes XV. cra&longs;si & lati dodrantem: quorum alterum caput
iungunturHæ curuaturæ cra&longs;&longs;æ &longs;unt dodrantem, latæ pedem: ex quibus
&longs;ur&longs;um uer&longs;us eminent & extant dentes recti, alti dodrantem, lati
cra&longs;&longs;i digitos &longs;ex: qui uer&longs;ant tympanum alterius axis &longs;trati, id con&longs;tat ex du
odecim fu&longs;is, longis pedes tres, latis & cra&longs;&longs;is digitos &longs;ex: quod
uoluit axem, circum quem e&longs;t tympanum, habens fibulas ferreas quater cur
uatas: in quibus annuli catenæ ductariæ, quæ pilis per fi&longs;tulas haurit
inhærent. Huius axis &longs;trati codaces ferrei in armillis, quæ in medio trabium
&longs;unt inclu&longs;æ, uer&longs;antur. Supra loculamentum rotæ in axis &longs;tatuti formis ca
pita duorum Eorundem
uerò capita &longs;uperiora
mis inclu&longs;a. In altero autem tigni tran&longs;uer&longs;arij capite inclu&longs;um e&longs;t tigillum,
quod qua&longs;i ex duplicato pendet: cui &longs;imiliter inferius tignum curtum e&longs;t in
clu&longs;um. Id uerò habet ferreum clauum, qui recipit catenam, atque ea rur&longs;us &longs;ta
teram. Hanc machinam, quæ extrahit aquas ex puteo, alto pedes ducentos
& quadraginta, duo & triginta equi circumagunt: atque eorum octo quatu
or horis: deinde hi quie&longs;cunt duodecim horis, & totidem in eorum locum
&longs;uccedunt. Talis autem machina ad radices Meliboci montis & in uicin is
locis e&longs;t u&longs;itata. Quin, &longs;i res hoc po&longs;tulat, plures eiu&longs;modi machinæ unius
uenæ fodiendæ gratia, &longs;ed alia alio in loco profundiore &longs;olent con&longs;trui: ut
in Carpato monte Schemnicij tres: quarum infima ex infima lacuna trahit
aquas ad primos canales, per quos in &longs;ecundam lacunam influunt: media ex
&longs;ecunda lacuna ad &longs;ecundos canales, è quibus in tertiam lacunam defluunt:
&longs;uprema ex terra ad cuniculi canales, per quos effluunt. Eiu&longs;modi tres ma
chinas circumagunt equi &longs;ex & nonaginta: qui per puteum decliuem & co
chleæ in&longs;tar contortum gradibus de&longs;cendunt ad machinas: quarum infima
in loco profundo e&longs;t collocata: qui di&longs;tat à &longs;ubdiali terræ corio ad pedes &longs;ex
centos & &longs;exaginta.
A
D. T
num
Ex eodem genere e&longs;t quarta machinæ &longs;pecies, quæ ita fit.
Duo tigna &longs;ta
tuuntur, in quorum foraminib. &longs;uculæ capita uoluuntur: eam duo uel qua
duo eo&longs;dem trudunt, atque ita illos iuuant. Vici&longs;&longs;im
in eorum Sucula i&longs;tius machinæ, non aliter ac&longs;tratus
ductariæ inhærentes aquas pilis per fi&longs;tulas hauriunt, altitudine
& quadraginta. Altius enim eas extrahere
labor ille maximus non homines modo, &longs;ed etiam equos defatiget. Nam &longs;o
la aqua rotam, cui e&longs;t eiu&longs;modi
res e
&longs;ed alia alio in loco profundiore &longs;olent con&longs;trui.
S
Quinta machina partim tertiæ &longs;imilis e&longs;t, partim quartæ.
Nam à uiris ro
bu&longs;tis ut hæc circumagitur: ut illa duos habet axes, quanque utrunque
& tria tympana utriu&longs;que axis codaces &longs;ic in
exilirene Inferiori
tatum: &longs;uperiori altera tympanum quod ex fu&longs;is con&longs;tat, altera id, in quo fi
bulæ ferreæ &longs;unt infixæ: quibus annuli catenæ ductariæ &longs;imiliter inhæren
tes aquas pilis per fi&longs;tulas eadem altitudine hauriunt. Hanc machinam uo
lubilem duo uirorum paria uici&longs;&longs;im uer&longs;ant: alterum &longs;tans laborat, alterum
dit, tympana ad machinam facilius circumagendam adiuuant.
A
ex fu&longs;is con&longs;tans
Sextæ machinæ item duo &longs;unt axes: inferior altera parte habet
à duobus calcantibus uer&longs;atur, altam pedes tres & uiginti, latam quatuor,
ut alter iuxta alterum &longs;tare po&longs;&longs;it: altera tympanum dentatum. Inferiori ue
rò &longs;unt duo tympana & una rota: alterum tympanum ex fu&longs;is con&longs;tat, in al
tero infixæ &longs;unt fibulæ ferreæ. Rota &longs;imilis e&longs;t ei, quam habet &longs;ecunda ma
china, quæ terras & Cal
cantes autem ne cadant manibus prehendunt perticas, ad rotæ latera interi
us affixas: quam cùm uer&longs;ant tympanum dentatum &longs;imul circumactum im
pellit alterum, quod ex fu&longs;is con&longs;tat, quo modo rur&longs;us annuli catenæ ducta
riæ tertij tympani fibulis inhærentes aquas pilis per fi&longs;tulas hauriunt altitu
dine pedum &longs;ex & &longs;exaginta.
A
T
&longs;unt fibulæ ferreæ
Sed machina,
Primò
ca&longs;tellum in cauerna &longs;ub&longs;tructa collocatur, Ca&longs;tel
lo &longs;untduo o&longs;tia et leuari
in antis excauatis et rur&longs;us demitti po&longs;&longs;unt, ut illo modo o&longs;tia
claudantur. Sub o&longs;tijs &longs;unt duo canales, ex a&longs;&longs;erib.
facti: qui
ca&longs;tello
&longs;ant rotam: breuior defert aquas, quæ percutiunt pinnas rotam uoluentes
uer&longs;us ca&longs;tellum: longior eas, quæ percutiunt pinnas rotam uer&longs;antes in
trariam partem. Rotæ autem theca &longs;iue loculamentum con&longs;tat ex contigna
tione, ad quam etiam interius affixæ &longs;unt tabulæ. Ip&longs;a rota e&longs;t alta pedes &longs;ex
& triginta, atque inclu&longs;a in axi. Habet uerò duplices, ut iam dixi, pinnas: qua
rum alteræ alteris &longs;itu &longs;unt oppo&longs;itæ, ut rota modo uer&longs;us ca&longs;tellum uer&longs;ari
po&longs;&longs;it, modo retro contrario motu. Axis quadrangulus e&longs;t et longus pedes
XXXV. cra&longs;&longs;us & latus pedes duos: cui po&longs;t rotam ad pedes &longs;ex &longs;unt quatu
or orbes alti & cra&longs;&longs;i pedem:
tuor. Ad hos affixa &longs;unt clauis ferreis tot tigna, ut eos orbes omnes conte
gant. Vt autem continenter collocari po&longs;sint, in &longs;ummo &longs;unt latiora, in imo
angu&longs;tiora: atque i&longs;to modo fit unum tympanum, circa quod uer&longs;atur catena
ductaria, cuius capitibus implicati &longs;unt unci bulgas prehendentes. Tale ue
rò tympanum iccirco conficitur, ut axis integer maneat. Id enim cum u&longs;u de
teritur facile reparari pote&longs;t. Non longè præterea ab axis capite e&longs;t alterum
tympanum altum undique circum axem pedes duos, latum unum, huic har
pago, quoties res po&longs;tulat, impactus machinam retinet: qui qualis &longs;it &longs;uprà
explicaui. Ad axem infundibuli loco e&longs;t tabulatum aliquantum decliue, ha
bens in fronte uenæ latitudinem quindecim pedum, & totidem in tergo: in
cuius utraque parte palus e&longs;t robu&longs;tus, habens catenam ferream, cui grandis
e&longs;t uncus. Hanc
tens o&longs;tia ca&longs;telli occludit, & eo&longs;dem ad &longs;uperiorem partem trahens reclu
dit. Atque rector ille machinæ iuxta ca&longs;tellum in loculamento pen&longs;ili con&longs;i
&longs;tit. Itaque cum altera bulga iam ferè u&longs;que ad
claudit o&longs;tium ut rota &longs;i&longs;tatur. Effu&longs;a autem bulga re&longs;erat alterum
alteræ pinnæ ab impetu aquarum percu&longs;&longs;æ rotam in partem contrariam a
gant. Quod &longs;i mox o&longs;tium occludere non pote&longs;t, & aquarum
tinere, inclamat &longs;ocium atque eum iubet harpagonem &longs;ubleuatum alteri tym
pano impingere, atque &longs;ic rotam &longs;i&longs;tere. Duo uerò uici&longs;sim
quorum alter &longs;tat in ea tabulati parte, quæ e&longs;t in fronte putei: alter in ea quæ
e&longs;t in dor&longs;o. Itaque &longs;i bulga iam ferè fuerit extracta, cuius rei &longs;ignum dat annu
lus quidam catenæ ductariæ, qui in altera tabulati parte con&longs;i&longs;tit:
pagonem, hoc e&longs;t grande ferrum uncinatum uni catenæ ductariæ annulo
implicat, & partem catenæ &longs;ub&longs;equentem omnem u&longs;que eò ad tabulatum tra
hit, dum bulga ab altero effundatur. Et quidem iccirco ut catenæ ductariæ
pars cum altera bulga uacua demi&longs;&longs;a &longs;uo pondere
partem de axe non detrahat, totaque in puteum Sed eiu&longs;dem labo
ris &longs;ocius cernens bulgam aquis plenam ferme e&longs;&longs;e extractam, inclamat ma
chinæ rectorem, eumque iubet o&longs;tium ca&longs;telli claudere, ut &longs;pacium effunden
di habere po&longs;sit. Bulga effu&longs;a rector machinæ alterum ca&longs;telli
puteum demittatur: deinde totum re&longs;erat. Itaque cùm iam pars catenæ ad ta
bulatum tracta rur&longs;um circumuoluta, tympano etiam ip&longs;a demi&longs;&longs;a fuerit in
puteum, extrahit uncum alterius harpagonis grandem, qui eum annulo ca
tenæ implicauit. At quintus iuxta lacunam in fo&longs;&longs;a quadam latente
ne, &longs;i contingat ut annnlo dirupto pars catenæ aut aliud quiddam decidat,
lædatur: is batillo ligneo & bulgam regit et aquas in eam ingerit, &longs;i &longs;ua &longs;pon
teip&longs;as non hau&longs;erit. Quoniam uerò nuncin &longs;upremam cuiu&longs;que bulgæ par
tem in&longs;uunt circulum ferreum ut &longs;emper pateat, & in lacunam immi&longs;&longs;a per
&longs;e ip&longs;a hauriat aquas, non opus e&longs;t ullo bulgarum gubernatore. Præterea
quia his temporibus eorum, qui in tabulato con&longs;i&longs;tunt, alter bulgam effun
dit, alter uectibus demi&longs;sis o&longs;tia ca&longs;telli occludit, aut &longs;ur&longs;um tractis re&longs;erat:
idem
modo tres tantum in hac machina Quinetiam quia in
terdum is, qui effundit bulgam, priorem harpagonei.
pano imprimens rotam &longs;i&longs;tit, duo omnem laborem &longs;ibi &longs;umunt.
C
o&longs;tijs
num maius
lamentum pen&longs;ile
V
Sed de machinis tractorijs &longs;atis:
Cùm puteus fuerit
ualde
pertinet: aut cuniculus
aer, quòd extenuari cra&longs;&longs;us offunditur, atque difficulter &longs;pi
Itaque
opus e&longs;t machinis, quas etiam Græci
rentPrimum uenti
ptos in Su
per
longiora,
tium
atiores, immi&longs;&longs;i altius, pariter ac primæ machinæ tigna, in
maneant immobilia. Quodque
in
clu&longs;a &longs;unt tria tigna tran&longs;uer&longs;aria:
terumAd hoc & ad illud
per antecedentis
unt quatuor anguli et
cipiunt. Vtuerò ad &longs;uperiora &longs;ublati
res operculo, in orbis
re uentis nece&longs;sitate in&longs;pirantur.
Atta
men id genus
&longs;ic locari pote&longs;t, ut uentus per &longs;upremam eius partem flatum in&longs;piret.
T
V
Secunda huius generis machina uenti flatus in puteum canali longo in
ducit. Is ex quatuor a&longs;&longs;eribus toties coniunctis & coagmentatis, quoties al
titudo putei hoc po&longs;tulat, in quadranguli
ræ
ex puteo uel extat, & quidem altitudine trium quatuorúe pedum: uel non
extat: &longs;i extat, &longs;peciem infundibuli quadranguli præ &longs;e ferens latius & paten
tius quàm ip&longs;e canalis e&longs;t, ut eò facilius flatum concipere po&longs;&longs;it: &longs;i non extat,
latius canali non e&longs;t, &longs;ed ad id è regione uenti &longs;pirantis a&longs;&longs;eres affiguntur,
qui flatum excipientes in ip&longs;um ingerunt.
O
Tertia ex fi&longs;tula uel fi&longs;tulis & ua&longs;e con&longs;tat: etenim &longs;uper
&longs;tatuitur uas
ius os
fi&longs;tula in canalem in
Suprema fi&longs;tulæ pars
inclu&longs;a e&longs;t in orbe tam cra&longs;&longs;o, quàm ua&longs;is
circum ip&longs;um uer&longs;ari po&longs;sit. Ex orbe
do foramine, quod e&longs;t in medio ua&longs;is fundo: qua parte ad
axiculus &longs;tatutus, qui per uas ferè
&longs;imillimi, foramen, inque eo includitur,
xa e&longs;t: & quidem è regione &longs;piritalis oris: quod e&longs;&longs;e quadrangulum & &longs;emEtenim uentus, ex
pul&longs;am rectà uer&longs;us partem ei aduer&longs;am extendit: quo modo uas os &longs;pirita
le in ip&longs;um uentum obuertit: quod eius flatum concipit, eumque fi&longs;tula in ca
nalem longum, uel fi&longs;tulis in puteum deducit.
V
A
Alterum machinarum &longs;piritalium genus ex flabellis con&longs;tat, itemque uari
um & multiplex e&longs;t: nam flabella uel in &longs;ucula includuntur, uel in axe. Si in
&longs;ucula, ea aut cauum tympanum, ex duabus rotis & pluribus tabulis inter &longs;e
coagmentatis compo&longs;itum, in &longs;e continet, aut quadrangulum loculamen
tum. Sed
tummodo habet foramina: &
habet præterea duo &longs;piritalia foramina quadrangula: quorum &longs;uperius con
cipit auram: inferius canalis longus excipit, quo eadem in puteum induci
tur. Suculæ autem capita utrinque ex tympano eminentia chelæ &longs;tipitum, uel
tignorum caua cra&longs;&longs;is laminis ferrata &longs;u&longs;tinent: quorum alterum habet ue
ctem, in altero quatuor infixæ &longs;unt perticæ, quibus capita cra&longs;&longs;a & grauia
&longs;unt, ut eorum pondere &longs;ucula cùm circumagitur depre&longs;&longs;a ad motum proni
or fiat: itaque cùm operarius uecte uer&longs;at
lò po&longs;t dicam, foramine &longs;piritali auram
excipit canalis longus, impellunt: quæ per eum penetrat in puteum.
T
C
Loculamento pror&longs;us eadem quæ tympano &longs;unt: &longs;ed alterum altero lon
gè præ&longs;tat. Etenim flabella
ferè attingant, omnemque auram conceptam in canalem longum impellant:
ra partim recedat, ip&longs;um tam utile quàm tympanum e&longs;&longs;e Verùm
loculamentum non humi modo locatur, &longs;ed etiam &longs;uper tigna, &longs;icuti mola,
quam uer&longs;ant uenti, &longs;tatuitur, habetque eius &longs;ucula loco uectis etiam extra i
p&longs;um quatuor alas molæ alis &longs;imiles. Hæ impetu uentorum percu&longs;&longs;æ &longs;ucu
lam circumagunt: quo modo eius flabella, quæ intra
tum, foramine &longs;piritali hau&longs;tum, per canalem Quan
quam
tamen quia cùm cælum &longs;ilet à uentis, ut &longs;æpè &longs;ilet,
cæteræ e&longs;t ad uentulum puteo faciendum accommodata.
L
E
E
A
Si uerò flabella includuntur in axe, ea plerunque
mobile capit: cui axi ex altera parte e&longs;t tympanum, quod ex fu&longs;is con&longs;tat: id
aquarum impetus percutit, uer&longs;atum: &longs;i locus aquarum copiam &longs;uppeditat,
hanc machinam fabricari utili&longs;simum e&longs;t, & quòd nullo egeat uectiario, cui
merces danda &longs;it, & auram perpetuam puteo per longum canalem in&longs;piret.
T
&longs;unt
ferior
Flabellorum uerò, quæ in formis &longs;uculæ uel axis inclu&longs;a
culamentum in &longs;e continent, tria &longs;unt genera: unum fit ex tenuibus tabulis,
altis & latis prout altitudo & latitudo tympani uel loculamenti po&longs;tulat: al
terum ex tabulis æquè latis, &longs;ed humilibus, ad quas tenuia & longa populi
uel alterius arboris lentæ re&longs;egmina &longs;unt affixa: tertium ex tabulis proxi
mis &longs;imilibus, ad quas alæ Hoc
minus u&longs;itatum e&longs;t quàm &longs;ecundum: quod rur&longs;us minus quàm primum. In
P
S
Tertium machinarum &longs;piritalium genus, non minus quàm &longs;ecundum ua
rium & multiplex, con&longs;tat ex follibus: quorum non flatu &longs;olum putei & cu
niculi canalibus longis uel fi&longs;tulis in&longs;pirantur, &longs;ed etiam hau&longs;tu à grauibus
& pe&longs;tilentibus halitibus purgantur. Hos diducti foraminibus &longs;piritalibus
per canales hauriunt & in &longs;e alliciunt, illum compre&longs;&longs;i per nares in canales
uel fi&longs;tulas in&longs;pirant: eos uerò uel homo comprimit, uel equus, uel impetus
aquæ. Si homo, &longs;uper canalem longum, ex puteo eminentem, &longs;ic ponitur &
ad tigna affigitur inferius follis magni tabulatum, ut, cùm flatum per cana
lem in&longs;pirare debet, eius naris in ip&longs;o includatur: cùm graues uel pe&longs;tilentes
halitus haurire, canalis os follis foramen &longs;piritale undique
cum &longs;uperiore follis tabulato uectis copulatus, per medij axiculi formam, in
qua &longs;ic inclu&longs;us e&longs;t ut ea parte immobilis maneat, penetrans de&longs;cendit. Axi
culi autem codaces ferrei in foraminibus tignorum &longs;tatutorum uer&longs;antur.
Itaque cùm operarius uectem deprimit, &longs;uperius follis tabulatum attollitur, &longs;i
mul & fores &longs;piritalis foraminis &longs;piritu rapti aperiuntur: quomodo follis, &longs;i
naris eius in canali inclu&longs;a fuerit, aerem liberum in &longs;e allicit, &longs;in canalis os fo
ramen eius &longs;piritale comprehenderit, graues uel pe&longs;tilentes halitus ex pu
teo, centum & uiginti etiam pedes alto, trahit & canali haurit. Cùm uerò la
pis in &longs;uperius tabulatum impo&longs;itus, id deprimit fores &longs;piritalis forami
nis clauduntur, & follis priore modo aerem &longs;alubrem per narem canali
expirat. Quoniam uerò tunc aura &longs;alubris maiore putei parte intrat, fo&longs;&longs;o
res, quòd ea fruantur, laborem &longs;u&longs;tinere po&longs;&longs;unt: nam putei minor
pars, quæ in æ&longs;tuarij loco e&longs;t, ab altera maiore tabulis continentibus, & ex
&longs;ummo putei ad imum u&longs;que pertinentibus,
lis longus, &longs;ed angu&longs;tus, ferè ad imas putei fauces de&longs;cendit.
P
F
Vbi uerò nullus puteus in eam altitudinem fuerit depre&longs;&longs;us, ut cunicu
lum, longius in montem actum, attingat, fabricetur talis machina, quam
operarius trahat: iuxta cuniculi canales, per quos aqua effluit, fi&longs;tulæ ligneæ
collocentur arctius connexæ, ut flatum continere po&longs;sint. Hæ ab ore cuni
culi u&longs;que ad ultimam eius partem pertineant: ad quos os exi&longs;tat follis &longs;ic co
locatus, ut flatum conceptum per narem fi&longs;tulis, uel canali longo, in&longs;pirare
po&longs;sit. Quia enim alius flatus alium &longs;emper impellit, in
aeris mutationes facit: quare fo&longs;&longs;ores in&longs;tituta perficere po&longs;&longs;unt.
C
Sin halitus graues follibus è cuniculis hauriendi fuerint,
plicati uel triplicati, naribus carentes & priore parte clau&longs;i, in &longs;edilibus col
locantur: quos operarius non aliter pedibus calcando
in templis &longs;unt ad organa, quæ uarios & dulces &longs;onos edunt. Follium
qui&longs;que graues i&longs;tos halitus inferioris tabulati foramine &longs;piritali per canalem
longum tractos foramine tabulati &longs;uperioris expirat uel in aerem liberum,
uel in aliquem puteum, uel in fo&longs;&longs;am quampiam latentem. Hoc foramen fo
riculam habet, quam flatus noxius toties aperit, quoties exit. Quoniam ue
rò aerem follibus tractum alius continenter &longs;ub&longs;equitur, non grauis modo
extrahitur ex cuniculo mille & ducentos pedes longo, aut etiam longiore,
&longs;ed &longs;alubris naturaliter ip&longs;um eundem parte eius aperta, quæ
extra canalem illum Quo modo cùm aeris mutationes
fiant, fo&longs;&longs;o
ni e&longs;&longs;ent
re, & po&longs;t pedes &longs;ummùm ducentos &longs;emper puteum ex &longs;uperiore cuniculo
ad inferiorem pertinentem fodere, ut aer, qui in illum influxit, in hunc pute
is de&longs;cendens fo&longs;&longs;oribus &longs;alutaris e&longs;&longs;e po&longs;sit: quod &longs;ine magno impendio
perficere non po&longs;&longs;ent. At duas machinas &longs;upradictis a&longs;similes follibus equi
uer&longs;ant: quarum altera ad axem habet ligneum orbem, circumcirca gradi
reis calceandi induci &longs;olent, inclu&longs;us continenter, pedibus calcans orbe
mul cum axe circumagit: cuius dentes longi deprimunt tigilla folles com
primentia. Quale uerò &longs;it organum quod eos rur&longs;us diducit, & qualia &longs;unt
ip&longs;orum &longs;edilia libro nono planius explicabo. Follis autem qui&longs;que &longs;i graues
halitus ex cuniculo trahit, eos &longs;uperioris tabulati foramine expirat: &longs;in ex
puteo, eodem uel nare. Orbi præterea e&longs;t rotundum foramen, quod, cùm
machina &longs;i&longs;tenda e&longs;t, trude traijcitur. Altera uerò machina duos habet axes,
&longs;tatutum equus uer&longs;at: eius autem
ti tympanum, quod ex fu&longs;is con&longs;tat. Cæteris machina &longs;imilis e&longs;t proximæ:
hic etiam follium nares in canalibus longis collocatæ, flatum in puteum uel
cuniculum in&longs;pirant.
M
O
F
F
C
M
O
E
M
A
A
E
Vt
dare pote&longs;t, ita etiam uetus ratio Aer enim non tantum ip&longs;a putei altitudine, cuius rei ille
mentionem facit, fit grauior, &longs;ed etiam cuniculi longitudine.
C
At metallicorum machinæ &longs;can&longs;oriæ &longs;unt &longs;calæ, ad alterum putei latus af
fixæ: hæ pertinent uel ad cuniculum, uel ad &longs;olum putei: earum fabricam
nece&longs;&longs;e habeo tradere quòd omnibus in locis &longs;int u&longs;itatæ, &
cùm conficiuntur, requirant, quàm diligentiam cùm affiguntur. Verùm me
tallici non &longs;olùm &longs;calarum gradibus de&longs;cendunt in fodinas, &longs;ed etiam in&longs;i
dentes in bacillo uel in crate, ad funem ductarium religata, in eas demittun
tur trib. machinis tractorijs quas primo de&longs;crip&longs;i.
Cùm præterea putei ual
dè deuexi fuerint fo&longs;&longs;ores alijque operarij in&longs;identes in corio, circum lumbos
dependente, qua&longs;i deuehuntur non aliter ac pueri tempore hyberno, cùm
in aliquo colle aqua conglaciauerit frigoribus. Attamen ne decidant altero
brachio circundant funem extentum, qui &longs;uperius ad tignum, quod ad os
putei collocatur, religatus e&longs;t: inferius ad palum, in eius &longs;olo defixum. His
tribus modis metallici annumerari pote&longs;t quar
tus: qui e&longs;t, cùm homines & equi per puteum, ut dixi, decliuem & cochleæ
in&longs;tar contortum gradibus in &longs;axo inci&longs;is de&longs;cendunt ad machinas &longs;ubter
raneas: atque rur&longs;us a&longs;cendunt.
D
I
Re&longs;tat de malis & morbis metallicorum ac de modis quibus &longs;ibi ab ip&longs;is
cauere po&longs;&longs;unt: nam &longs;emper maiorem rationem ualetudinis &longs;u&longs;tentandæ,
quàm lucri faciendi habere conuenit, ut liberè munerib. corporis fungi po&longs;
&longs;imus. Eorum
tim oculos, quæ dam denique homines interimunt. Aqua in quibus puteis
ine&longs;t multa & frigidior crura uitiare &longs;olet: etenim frigus e&longs;t
Sed fo&longs;&longs;ores ad eam rem &longs;atis altos perones &longs;ibi comparent, qui crura tuean
tur ab aquarum frigore: cui
commodoContra uerò a
liquæ fodinæ adeo &longs;iccæ &longs;unt, ut pror&longs;us aqua careant: quæ ariditas maius
etiam malum dat operarijs: &longs;iquidem puluis, qui cietur & agitatur fo&longs;sioni
bus, penetrans in a&longs;peram u&longs;que arteriam & pulmones, parit difficultatem an
helitus & uitium, quod Quod &longs;i uim corrodendi
habuerit, pulmones exulcerat, & tabem ingignit in corporibus: hinc in me
tallis Carpati montis
omnes dira illa tabes immatura morte affecit. Aldebergi certe in Mi&longs;ena in
fodinis reperitur pompholyx nigra, quæ u&longs;que ad o&longs;&longs;a exedit uulnera, & ul
cera. Ferrum quoque corrodit: atque ob id claui earum ca&longs;arum omnes &longs;unt li
gnei. Quin etiam cadmiæ quoddam genus e&longs;t quod operariorum pedes, a
quis madidos, itemque manus exedit: pulmones & oculos lædit. Fodientes
igitur &longs;ibi non modo perones comparent, &longs;ed chirothecas etiam ad
u&longs;que altas: & ue&longs;icas laxas Per has enim puluis neque trahetur ad
arteriam & pulmones, nec in oculos inuolabit: non di&longs;&longs;imiliter apud Roma
nos &longs;ibi cauebant minij confectores, ne puluerem eius lethalem haurirent.
Tum
in cuniculo: cui malo remedia &longs;unt machinæ &longs;piritales, quas paulò antè ex
po&longs;ui. Sed e&longs;t aliud malum magis pe&longs;tiferum, quodque homini mox affert
necem: in quibus puteis, uel fo&longs;sis latentibus, uel cuniculis duricies
igni frangitur, in his aer inficitur ueneno: &longs;iquidem uenæ & uenulæ
&longs;uræque
bus metallicis alijsque fo&longs;silibus: quod ip&longs;um cum fumo &longs;ubleuatur, non ali
ter ac pompholy
ad &longs;uperiorem parietis partem adhære&longs;cit: id &longs;i ex terra euolare nequiuerit,
&longs;ed deciderit in lacunas, atque eis innatauerit, Etenim
&longs;i quando aqua iactu lapidis aut alterius rei
cunis euolat: itaque &longs;piritu ductum homines inficit: &longs;ed idem magis efficit fu
mus igni nondum extincto. Corpora autem animantium i&longs;to ueneno infe
cta plerunque continuo turge&longs;cunt, & omnem motum ac &longs;en&longs;um amittunt,
&longs;ineque dolore intereunt. Homines etiam ex puteis &longs;calarum gradibus a&longs;cen
dentes, ubi uirus incrementum &longs;ump&longs;erit, rur&longs;us in eos decidunt: quia ma
nus non faciunt &longs;uum officium globo&longs;æque & rotundæ ip&longs;is uidentur e&longs;&longs;e, i
temque pedes. Aut &longs;i bona fortuna parumper læ&longs;i ex his malis eua&longs;erint, palli
di &longs;unt & &longs;imiles mortuorum. Itaque tunc nemo in eam ip&longs;am fodinam uel in
proximas de&longs;cendat: aut &longs;i fuerit in eis, a&longs;cendat ocyus. Prouidi certè &longs;oler
tesque fo&longs;&longs;ores die Veneris ad ue&longs;petam incendunt &longs;truem In
terea uis illa fumi uiro&longs;i euane&longs;cit. E&longs;t etiam ubi ratio cum Orco habetur:
nam quidam loci metallici, licet rari &longs;int, &longs;ua &longs;ponte uirus gignunt, pe&longs;tilen
temque auram exhalant: &longs;icut etiam quædam uenarum cauernæ, &longs;ed hæ &longs;æpi
us graues halitus in &longs;e continent. Ad Planam Boemiæ oppidum &longs;unt non
nulli &longs;pecus qui quibu&longs;dam anni temporibus halitum ex acidulis emittunt
lucernas re&longs;tinguentem, & fo&longs;&longs;ores, diutius in eis morantes, necantem. Pli
nius quoque
rentia putearios necant, experimentum huius periculi demi&longs;&longs;a
na &longs;i extinguatur: tunc &longs;ecundum puteum dextra ac &longs;ini&longs;tra fodiuntur æ&longs;tu
aria, quæ grauiorem illum halitum recipiant. Verum Planæ con&longs;truunt fol
les, qui graues i&longs;tos halitus
dixi. Quinetiam interdum operarij de &longs;calis in puteos delap&longs;i brachia, cru
ra, ceruices frangunt, aut decidentes in lacunas &longs;uffocantur: plerunque uerò
in cau&longs;a e&longs;t negligentia præ&longs;idis: cuius e&longs;t proprium munus & &longs;calas ita ue
hementer ad tigna affigere ut non abrumpantur, & lacunas, ad quas putei
pertinent, ita firmè a&longs;&longs;eribus contegere, ne ip&longs;is motis homines decidant in
aquas: quocirca præ&longs;es diligenter &longs;uum munus exequatur: tum ianua ca&longs;æ
non uergat in aquilonem, ne tempore hyberno &longs;calæ frigoribus congelent:
nam id ubi factum fuerit, manus frigore rigentes, uel lubricæ &longs;uum tene
officium facere non po&longs;&longs;unt: ip&longs;i etiam homines &longs;int prouidi, ne, &longs;i nihil ho
rum fuerit, &longs;ua cadant incuria. Concidunt præterea montes, eaque ruina op
pre&longs;si homines intereunt. Certè cum quondam Go&longs;clariæ Ramesbergum
de&longs;edi&longs;&longs;et, ruinis tot homines &longs;unt oppre&longs;&longs;i, ut uno die circiter quadringen
tas fœminas uiris orbatas e&longs;&longs;e annales loquantur: et ab hinc annos undecim
Aldebergi &longs;uffo&longs;&longs;i montis pars re&longs;oluta re&longs;edit, & &longs;ex fo&longs;&longs;ores improui&longs;ò
oppre&longs;&longs;it: ab&longs;orbuit Id
his accidit montibus, quibus uenæ &longs;unt cumulatæ. Itaque fo&longs;&longs;ores
fornices crebros montibus &longs;u&longs;tinendis, aut &longs;ub&longs;tructiones faciant. Saxum
quoque abruptum articulos atterit: quod ne fiat metallici &longs;tructuris nece&longs;&longs;a
rijs puteos, cuniculos, fo&longs;&longs;as latentes fulcire debent. At in no&longs;tris fodinis
non e&longs;t &longs;olifuga, quam Sardinia gignit. Animal e&longs;t, ut Solinus &longs;cribit, perex
iguum &longs;imileque araneis forma: &longs;olifuga dicta, quod diem fugiat. In metallis
argentarijs plurima e&longs;t: occultim reptat, & per imprudentiam &longs;uper&longs;edenti
bus pe&longs;tem facit. Sed, ut idem ait, fontes calidi & &longs;alubres aliquot locis effer
ue&longs;cunt, qui abolent à &longs;olifugis in&longs;ertum uenenum. Sed in quibu&longs;dam fo
dinis no&longs;tris, quanquam perpaucis, e&longs;t alia pe&longs;tis & pernicies: dæmones &longs;ci
licet a&longs;pectu truci: de quibus dixi in libro De &longs;ubterraneis animantibus in
&longs;cripto: quod genus Quæ
dam autem ex his malis atque aliæ quædam res cau&longs;a &longs;unt, cur putei amplius
fodi non &longs;oleant. Itaque prima & poti&longs;&longs;ima cau&longs;a e&longs;t, quòd non &longs;int fœcundi
&longs;teriles. Secunda affluentis aquæ multitudo: quam neque metallici po&longs;&longs;unt
deriuare in cuniculos, quia tam altè in montes agi non po&longs;sint: neque machi
nis extrahere, quod putei &longs;int admodum profundi: aut &longs;i po&longs;&longs;ent eam extra
res quàm pauperioris uenæ fructus. Tertia e&longs;t aer grauis, quem
mini non arte,
fo&longs;&longs;io non puteorum tantum, &longs;ed etiam cuniculorum de&longs;eritur. Quarta
uirus in &longs;ingulari loco genitum, &longs;i id funditus tollere, uel leuius facere in no
&longs;tra pote&longs;tate non fuerit: ea de re &longs;pecus ad Planam Laurentius dictus non
fodi &longs;olebat, cùm argento non careret. Quinta dæmon truculentus & ho
micida: etenim ab eo, &longs;i expelli non po&longs;sit, nemo non fugit. Sexta, &longs;ub&longs;tru
ctiones &longs;i labefactatæ conciderint: eas enim ruina montis &longs;equi &longs;olet. Sub
&longs;tructiones autem tunc &longs;olum re&longs;tituuntur, cùm uena admodum diues me
talli fuerit. Septima motus bellici: propter quos ni&longs;i certò con&longs;tet fo&longs;&longs;o
res de&longs;erui&longs;&longs;e puteos & cuniculos, reficiendi non &longs;unt. Non enim credamus
maiores no&longs;tros tam inertes & ignauos fui&longs;&longs;e, ut fo&longs;&longs;iones, quæ potuerint
fieri cum fructu, reliquerint. No&longs;tris profecto temporibus non pauci metal
lici, cùm anilibus fabulis per&longs;ua&longs;i refeci&longs;&longs;ent puteos de&longs;ertos, operam & ole
um perdiderunt: ne igitur po&longs;teritas acta agat, ex re eius erit in tabulas refer
re, Id quod quon
dam Fribergi factum e&longs;&longs;e con&longs;tat puteis de&longs;ertis propter copiam & affluen
tiam aquarum.
De re Metallica Libri VI. FINIS.
GEORGII AGRICO
LAE DE RE METALLICA
LIBER SEPTIMVS.
Sextvs liber de&longs;crip&longs;it ferramenta, ua&longs;a, machi
nas, hic uenarum experiendarum rationes de&longs;cri
bet: eas enim effo&longs;&longs;as, ut utiliter excoqui, et ex ip&longs;is
à
operæprecium e&longs;t prius experiri. Sed talis experi
menti quanquam mentio facta e&longs;t à &longs;criptoribus,
tamen nemo ex illis præcepta eius memoriæ tra
didit: quocirca mirum non e&longs;t &longs;i ætate po&longs;teriores
nihil de eo &longs;crip&longs;erint. Metallici certè ex i&longs;tius ge
neris experimento cogno&longs;cunt de uenis utrum aliquod quodpiam metal
lum, an nullum in &longs;e contineant: aut, &longs;i ip&longs;æ nobis indicia unius metalli uel
plurium o&longs;tenderint, multum an paucum in eis in&longs;it: qua ratione
uenæ partes metalli participes, ab his, quæ eius expertes &longs;unt, &longs;eparari po&longs;
&longs;unt. Atque illæ rur&longs;us, in quibus multum e&longs;t ab his in quibus paucum.
Ni&longs;i
enim hoc antea, quàm ex uenis conflentur metalla, diligenter factum fuerit,
non &longs;ine magno dominorum detrimento excoquentur. Nam partes uena
Hoc modo cum fumo euolant, altero cum recremento & cadmia
tur: quo domini operam perdunt, quam po&longs;uerunt in fornacibus atque cati
nis præparandis, & eos nouas impen&longs;as in eiu&longs;modi recrementa & cæteras
res facere nece&longs;&longs;e e&longs;t. Verum metalla iam excocta experiri &longs;olemus, ut explo
ratum habere po&longs;&longs;imus quota
plumbi: aut quotam auri particulam libra argenti in &longs;e contineat. Et contrà
quotam æris uel plumbi portionem habeat
ta argenti particula &longs;it in auri libra: atque ex ea re conijcere licet, utiliter po&longs;&longs;it
necne metallum precio&longs;um à uili &longs;ecerni: quin etiam tale experimentum do
cet utrum nummi boni &longs;int an adulterini, manife&longs;toque deprehendit argen
tum, &longs;i eius plus quàm fuerit iu&longs;tum, monetarij mi&longs;cuerint auro: aut æs, &longs;i ei
us plus, quàm fas &longs;it, ijdem temperauerint cum auro uel argento:
mnium rationem quàm potero, diligenti&longs;simè explicabo. Venarum
experimentum, quod &longs;olis metallicis utile e&longs;t, ab excoctione differt &longs;ola ma
teriæ paucitate: etenim
nobis lucrum dabit an damnum, ni&longs;i enim metallici &longs;tudio incumberent in
eam
cum detrimento, interdum &longs;ine ullo emolumento excoquerent: nam expe
riri uenas impen&longs;is admodum exiguis, excoquere
&longs;umus. Simili autem modo fiunt.
Primùm enim ut uenas experimur in for
nacula, &longs;ic ea&longs;dem excoquimus in fornace. Deinde utrobique non ligna, &longs;ed
carbones incenduntur: tum ut in catillo fictili, cùm uenas experimur, metal
la quæ in ip&longs;is in&longs;unt, &longs;i aurum, argentum, æs, plumbum fuerint, iu&longs;ti&longs;&longs;imè
mi&longs;centur, ita in primis fornacibus, cùm eædem excoquuntur, permi&longs;ceri &longs;o
lent. Præterea ut hi, qui uenas explorant igni, metallum uel liquidum effun
dentes, uel frigefactum fracto catillo terreno purgant à recrementis, ita ex
coctores quàmprimum metallum è fornace defluxerit in catinum,
infundentes, ab eo rutris auferunt recrementa. Po&longs;tremò ut in catillo ci
nereo aurum uel argentum à plumbo &longs;eparatur, ita quoque in &longs;ecundis forna
cibus. Sed artificem
&longs;tructum rebus nece&longs;&longs;arijs ad experimentum uenire: atque fores conclauis, in
quo &longs;tatuta e&longs;t fornacula, claudere, ne quis intempe&longs;tiuè accedens mentem
eius, in operas intentam, perturbet: libram præterea in &longs;uo loculamento col
locare, ut ea, cùm ip&longs;e ma&longs;&longs;ulas metallorum ponderat, flatu uentorum huc
& illuc agitari Verùm res &longs;ingulas,
ad experimentum nece&longs;&longs;arias, de&longs;cribam exor&longs;us à fornaculis: quarum alia
ab alia differt figura, materia, loco in quo collocatur: figura quidem quòd
&longs;it teres uel quadrangula. Atque hæc magis e&longs;t ad uenas experiendas accom
modata.
F
F
Materia uerò
dam fictilis. Lactericia extruitur in camini foco, alto pedes tres & dimi
ferrea in eodem collocatur, &longs;imiliter fictilis. Sed latericia e&longs;t alta
tus lata
digitos, quæ laterum
ctea ferrea, luto &longs;uperius oblita, ne propter uim ignium detrimentum acci
piat. In fronte fornaculæ &longs;upra bracteam e&longs;t os, altum palmum,
At bractea habet tria foramina, in utroque
latere unum, tertium in po&longs;teriori eius parte: quæ lata &longs;unt digitum, longa
tres digitos: per ea tum cinis ex carbonibus candentibus decidit, tum &longs;pirat
flatus penetrans in cameram, quæ &longs;ub ip&longs;a bractea e&longs;t: itaque is flatus ignem
excitat.
riendo appellant, apud chymi&longs;tas ex uento nomen inuenit: uerum bracteæ
ferreæ pars, quæ è fornacula extat & eminet longa e&longs;&longs;e &longs;olet dodrantem, la
ta palmum. In ea carbunculi locati expeditè in fornaculam per ip&longs;ius os for
cipe imponuntur, rur&longs;usque, &longs;i res hoc po&longs;tulat, ex fornacula exempti in ea
dem reponuntur.
B
Ferrea autem fornacula con&longs;tat ex quatuor bacillis ferreis, altis &longs;e&longs;quipe
dem, inferius parumper diuaricatis & latis ut firmius &longs;tare po&longs;&longs;int: ex quo
rum duobus prior fornaculæ pars, ex duobus po&longs;terior efficitur: cum i&longs;tis
bacillis utriu&longs;que partis conglutinata & conferruminata &longs;unt bacilla ferrea
tran&longs;uer&longs;aria, numero tria: prima ubi ad altitudinem palmi a&longs;&longs;urrexerunt:
&longs;ecunda ubi ad altitudinem pedis: tertia in &longs;umma eorum parte. Recta
quidem bacilla ca parte perforata &longs;unt, qua cum ip&longs;is conglutinantur
tran&longs;uer&longs;aria, ut à lateribus in ea includi po&longs;sint alia bacilla ferrea &longs;imi
liter utrinque tria numero. Itaque duodecim &longs;unt bacilla tran&longs;uer&longs;aria,
quæ tres efficiunt ordines, imparibus interuallis di&longs;tinctos: etenim ab u
no bacillo recto ad alterum in infimo ordine e&longs;t interuallum unius pedis &
quinque digitorum. At in medio inter priora
&longs;pacium trium palmorum & unius digiti. Laterum uerò bacilla inter &longs;e di
&longs;tant tribus palmis et
dem bacilla et po&longs;teriora e&longs;t interuallum duorum palmorum, inter laterum
uerò bacilla trium, ut i&longs;to modo fornacula in &longs;umma parte fiat angu&longs;tior:
tis bacillo includitur: quod os æquè ac lactericiæ fornaculæ, altum e&longs;t pal
mum, latum quinque digitos. Tum prius infimi ordinis bacillum tran&longs;uer&longs;a
rium ad
foramina penetrant duo baccilla ferrea, quæ cùm ip&longs;a, tum quatuor infi
mi ordinis bacilla &longs;u&longs;tinent bracteam
è fornacula extat: inferiora quoque fornaculæ latera ab infimo bacillorum or
dine u&longs;que ad &longs;upremum bracteis ferreis teguntur: quæ filis ferreis
ad bacilla, lutoque oblinuntur, ut quàm diuti&longs;&longs;ime uim ignium ferre po&longs;&longs;int.
At fictilem fornaculam ex terra pingui & &longs;pi&longs;&longs;a & mediocri, quod ad molli
tudinem et duriciem attinet, fingere conuenit. Ea uerò ferè eandem habet al
titudinem quam &longs;errea: eiusque pes con&longs;tat ex duabus tabulis fictilibus, lon
gis pedem & tres palmos, latis pedem & palmum. Vtriu&longs;que
tis prioris utrunque latus &longs;ic &longs;en&longs;im e&longs;t reci&longs;um ad palmi
tummodo latum fiat &longs;emipedem & digitum: quæ pars eminet è fornacula.
Sed tabulæ &longs;unt cra&longs;&longs;æ ferè &longs;e&longs;quidigitum: &longs;imiliter fictiles parietes, qui ad
digitum tran&longs;uer&longs;um à margine
&longs;uperiorem eodem modo &longs;u&longs;tinent. Sunt uerò parietes alti tres digitos, ha
bentes foramina quatuor, quæ &longs;ingula alta &longs;unt circiter ternos digitos: &longs;ed
po&longs;terioris quidem partis & utriu&longs;que lateris lata &longs;unt quinque digitos: prio
ris uerò latum e&longs;t &longs;e&longs;quipalmum, ut eò
caluerit
tabula ideo exteriori parte filo ferreo, in
tur
tres digitos, lata digitum, ut cùm &longs;uperior propter ignium uim, aut propter
aliam cau&longs;am uitium fecerit, inferior pede inuer&longs;o in eius
ea foramina & cinis ex prunis, ut dixi, decidit, & fornaculæ in&longs;piratur aura
penetrans in cameram per parietum foramina. Ip&longs;a uerò fornacula quadran
gula e&longs;t: inferiori eius parte intus lata palmos tres & digitum unum, longa
palmos tres & totidem digitos: &longs;uperiori lata palmos duos & digitos tres,
ut etiam ip&longs;a fiat angu&longs;tior: Alta autem e&longs;t pedem. Po&longs;terior
inferius in medio exci&longs;a e&longs;t in modum &longs;emicirculi, qui &longs;it &longs;emidigitum altus:
pari modo latus utrunque: atque non &longs;ecus ac fornacula in priori eius parte ha
bet os &longs;uperius
fores fene&longs;trati etiam ex terra &longs;unt, habentque an&longs;am. Quin operculum forna
culæ ex terra factum &longs;uam habet an&longs;am, filoque ferreo uincitur: tum ip&longs;ius for
naculæ exteriorem
bus impre&longs;&longs;is triangulorum formæ &longs;olent effici. Fornaculæ
manent ac fixæ &longs;unt, fictiles uerò & ferreæ ex uno loco portantur ad
atque latericiæ citius parari po&longs;&longs;unt, ferreæ magis durant, fictiles &longs;unt aptio
res. Metallici præterea faciunt fornaculas temporarias hoc modo.
Late
res tres &longs;upra focum &longs;tatuunt, utrinque unum, tertium à tergo: pars prior pa
tet flatui: his lateribus imponunt bracteam ferream: cui rur&longs;us tres lateres,
qui carbones arceant & contineant. Sed loco fornacula alia ab alia differt,
quòd quædam in altiori collocetur, quædam in humiliori. Ea uerò locatur
ponit: in humiliori, per cuius
naculæ loco artifici e&longs;t circulus ferreus: etenim &longs;uper
& inferius oblinitur luto, ne flatus follis &longs;ub ip&longs;o exeat. Quod &longs;i fieret tardi
us, uena excoqueretur, & æs lique&longs;ceret in catino triangulari, qui in
pe imponitur, & rur&longs;us eximitur. Circulus
&longs;us &longs;emidigitum: eius &longs;pacium interius plerunque latum e&longs;t pedem et
qua parte flatus follis in ip&longs;um penetrat, exci&longs;us e&longs;t. Sed follis e&longs;t duplica
tus, qualem habere &longs;olent aurifices, aliquando etiam fabri ferrarij: cui in me
dio e&longs;t a&longs;&longs;er, in quo ine&longs;t foramen &longs;piritale, latum quinque digitos, longum &longs;e
ptem, &longs;uo a&longs;&longs;erculo tectum: quod è regione e&longs;t foraminis &longs;piritalis infimi a&longs;
&longs;eris. Eius uerò eadem e&longs;t latitudo & longitudo.
Sed follis longus e&longs;t, exce
pto capite, tres pedes: latus po&longs;trema parte, ubi quodammodo rotundatur,
pedem & palmum: ad caput, tres palmos. Ip&longs;um autem caput etiam
e&longs;t tres palmos:
mos & Po&longs;tea paulatim fit angu&longs;tius: naris, quæ unica, longa e&longs;t pe
dem & duos digitos: ea in foramine muri, cra&longs;&longs;i pedem &
ut etiam dimidia capitis pars, in quam naris includitur: circulum uerò ferre
um in foco &longs;tatutum tantummodo attingit: nam extra murum non eminet.
Corium follis &longs;ui generis clauis ferreis infixum e&longs;t a&longs;&longs;eribus: tum corio u
trinque a&longs;&longs;eres
a&longs;&longs;eris parte clauis, quibus lata &longs;unt capitula, infixum: &longs;imiliter
te capitis: Medius
uis ferreis utrinque cu&longs;pidatis & utrinque directò deor&longs;um uer&longs;us actis affigi
tur, ut leuari non po&longs;&longs;it. Bacillum uerò ferreum in medio e&longs;t duorum tigno
rum erectorum, per quæ penetrat. Superius etiam axiculus ligneus, habens
codaces ferreos, in foraminibus eorundem tignorum uoluitur: in cuius me
dij forma inclu&longs;us e&longs;t uectis, et clauis ferreis affixus, ut Lon
gus autem e&longs;t quinque pedes & dimidium: cuius po&longs;tremam
dit annulus ferreus bacilli ferrei, pertinentis ad caudam infimi a&longs;&longs;eris ip&longs;ius
follis: quam alter eius annulus &longs;imiliter prehendit. Itaque cùm artifex uectem
deprimit, follis pars inferior leuatur, flatumque in narem compellit: atque eti
am &longs;piritus, per
leuat &longs;uperiorem follis partem: cuius a&longs;&longs;eri &longs;uperpo&longs;itum e&longs;t plumbum tam
graue, ut eam follis partem rur&longs;us po&longs;&longs;it deprimere: quæ depre&longs;&longs;a æquè ac
inferior pars per narem I&longs;to modo &longs;e habet follis duplicatus:
qui fabricatus e&longs;t propter circulum ferreum, in quo catillus triangularis, in
quo uena æris excoquitur, & æs lique&longs;cit, collocatur.
C
E
Dixi de fornaculis & circulo ferreo, nunc dicam de tegula & catillis.
Te
gula Tegit
culi, in eos incidentes, experimentum impediant. Lata e&longs;t &longs;e&longs;quipalmum: al
titudine, quæ plerunque &longs;olet e&longs;&longs;e palmaris, re&longs;pondet ori fornaculæ, longi
tudine ferè toti fornaculæ. Veruntamen priori tantum parte attingit os ei
us, alioqui undequaque à lateribus & po&longs;teriori parte iccirco di&longs;tat digitos
tres, ut carbones in medio loco, qui e&longs;t inter ip&longs;am &
&longs;int. Habet uerò
integra e&longs;t, po&longs;terior duas habet fene&longs;tellas, & utrunque latus duas uel tres
uel etiam quatuor: per quas calor penetrans in catillos uenam excoquit: uel
loco fene&longs;tellarum habet parua foramina: & po&longs;teriori quidem parte
in utroque uerò latere plura. Quinetiam po&longs;terior pars &longs;ub fene&longs;tellis uel par
uis foraminib. ter excl&longs;a e&longs;t in modum &longs;emicirculi alti
quater. Po&longs;terior
T
At catilli materia, ex qua fiunt, inter &longs;e
Sunt enim uel terreni uel
cinerei: atque terreni, quos etiam fictiles appellamus, rur&longs;us in figura & ma
gnitudine &longs;unt di&longs;similes. Nam quidam in &longs;cutellæ figuram &longs;unt formati, &
mediocriter cra&longs;&longs;i, latique tres digitos & unciæ men&longs;uralis capaces: in quibus
uena cum
uel argenti experiri &longs;olent.
&longs;iores & capaciores: utpote quinque uel &longs;ex uel
liquatur, ut fundi, dilatari, igni explorari po&longs;&longs;it. In
runque excoquitur. Sed cinerei ex cinere
ius inferior pars admodum cra&longs;&longs;a, e&longs;t figura: uerum minus
plumbum &longs;eparatur ab argento, & experimentum perficitur.
C
finguntur & de modo, quo efficiuntur, e&longs;t Alij eos ex &longs;implici o
mnis generis cinere formant: qui boni non &longs;unt, quod i&longs;tiu&longs;modi cinis ali
quam pinguitudinem in &longs;e contineat: quamobrem tales catilli quando con
caluerunt, facile rumpuntur. Alij faciunt eos item ex cinere qui&longs;cunque
fuerit, &longs;ed qui ante percolatus &longs;it: qualis e&longs;t in quem, lixiuij faciendi gratia,
aqua calida fuit infu&longs;a: atque is rur&longs;us in &longs;ole aut fornace &longs;iccatus cribro, è &longs;etis
facto, purgatur: quamuis autem aqua calida pinguitudinem cineris eluerit,
tamen catilli ex eo facti non &longs;unt boni, quod ip&longs;e cinis cum minutis carbun
culis, arenulis, lapillis &longs;oleat e&longs;&longs;e permi&longs;tus. Alij uerò &longs;imiliter eos ex quo
cunque cinere efficiunt, &longs;ed primò in cinerem ip&longs;um infundunt aquam, et pur
gamentum ei innatans auferunt. Dein aquam, po&longs;tquam pura facta fuerit,
effundentes
tis lapillis & arenulis.
gamentum auferatur: quod duplex e&longs;t,
culi & pinguitudines, atque res aliæ aquis innatantes: alterum graue, quales
&longs;unt lapilli, arenulæ, & &longs;i quæ aliæ res re&longs;ident in fundo ua&longs;culi. Itaque primo
aqua infundatur in cinerem & leue purgamentum auferatur. Deinde cinis
agitetur manibus, ut bene
datur in alterum ua&longs;culum: quo modo remanent in priori ua&longs;culo lapilli &
arenulæ, ac &longs;i quid aliud fuerit graue quæ reijciuntur. Po&longs;tquam uerò cinis
omnis in hoc altero ua&longs;culo re&longs;ederit, quod ex aqua cogno&longs;citur &longs;i pura fa
cta gu&longs;tatum non
tem, qui reman&longs;it in ua&longs;culo in &longs;ole aut fornace &longs;iccetur: atque is aptus e&longs;t ad
catillos: maximè &longs;i fuerit faginus, aut ex alijs lignis, cui accretiones annuæ te
nues &longs;unt. Qui uerò ex uitiu &longs;armentis & lignis, quibus accretiones annuæ
&longs;unt cra&longs;&longs;æ, factus fuerit,
&longs;atis &longs;icci non &longs;int, in igni diuidi & Quo
circa &longs;i faginus aut eius &longs;imilis non fuerit, in promptu globulos ex tali cine
re, qui modo iam dicto fuerit purgatus, artifices faciunt, eosque in fornace pi
&longs;toris uel figuli Ignis
midumOmnis
tu&longs;tior, eo melior e&longs;t:
&longs;a cinis qui fit ex o&longs;&longs;ib.
Po&longs;tremò aliqui
alutarij Nonnulli uerò malunt
uti
mantium uel ex &longs;pinis pi&longs;cium partem
tem unam, cineris &longs;cobis corij combu&longs;tæ partem dimidiam: ex hac enim mi
&longs;tura fiunt boni catilli, &longs;ed multò meliores conficiuntur ex paribus portio
nibus cineris &longs;cobis corij combu&longs;tæ, cineris o&longs;&longs;ium capitis ouilli uel uituli
ni, cineris cornu ceruini: at omnium optimi formantur ex &longs;olius cornu cer
uini u&longs;ti puluere: nam is propter uehementem &longs;iccitatem metalla minime
combibit. Veruntamen no&longs;trates metallici plerunque eos efficiunt ex cinere
fagino: quem modo iam dicto paratum primò
ut cohærere po&longs;&longs;it, & in mortariolo tundunt. Deinde cineribus, qui &longs;unt ex
caluarijs quadrupedum, aut ex pi&longs;cium &longs;pinis, in&longs;per&longs;is iterum
autem magis tunduntur, eo meliores fiunt. Quidam uerò lateres terunt, &
eum puluerem cribra
res non &longs;inunt molybdænam corrodentem catillos, aurum uel
bere. Alij ut idem caueant catillos formatos oui albumine
rum in &longs;ole &longs;iccatos tundunt, maximè &longs;i uenam uel æs, quod ferrum in &longs;e
tinet, uoluerint explorare.
madefaciunt cineres, eosque exiccant, & in mortariolo tundunt, atque format
catillos. At in officinis, in quibus argentum ab ære &longs;ecernitur, ex cineris cati
ni &longs;ecundæ fornacis, qui admodum &longs;iccus e&longs;t, duabus partibus et una Sed his etiam modis formati catilli locandi &longs;unt in &longs;ole aut
in fornace. Deinde quocunque modo formati &longs;iccis in locis diu
tò enim fuerint uetu&longs;tiores, tantò &longs;unt &longs;icciores atque meliores.
figuli modo formant catillos terrenos & triangulares, &longs;ed ip&longs;i
riciam & mollitudinem attinet. Mi&longs;cent
catillorum ueterum fractorum, aut lateris u&longs;ti & triti: itaque terram &longs;ic
uere permi&longs;tam formant pi&longs;tillo, quam deinde exiccant: hi etiam catilli quò
uetu&longs;tiores fuerint, eò &longs;unt &longs;icciores atque meliores. At mortariola in quibus
catilli formantur, duorum &longs;unt generum, minora &longs;cilicet & maiora. In min o
ribus conficiuntur catilli cinerei, in quibus
bum combibit, purgatur: in maioribus item cinerei, in quibus argentum ab
ære & plumbo &longs;eparatur. Vtraque uerò ex orichalco fiunt: atque ima &longs;ui parte
fundum non habent, ut catilli integri ex eis eximi po&longs;&longs;int. Pi&longs;tilla quoque du
plicia &longs;unt, minora &longs;cilicet & maiora: utraque
us eminet tuber
format cauam catilli partem. Quæ uerò ip&longs;i contigua e&longs;t, &longs;uperficiei morta
rioli re&longs;pondet.
M
E
Hæc hactenus: nunc de uenarum
parantur autem urendo, torrendo, tundendo, lauando: &longs;ed
dus &longs;umere nece&longs;&longs;e e&longs;t, ut &longs;ciri po&longs;&longs;it quotam eius partem i&longs;tiu&longs;modi præpa
rationes con&longs;ump&longs;erint:
duricie depo&longs;ita po&longs;&longs;it tundi & lauari. Duri&longs;&longs;imus uerò priu&longs;quam uritur
aceto perfunditur, ut citius igni molle&longs;cat: &longs;ed lapis mollis primò
e&longs;t malleo, & in mortario tundendus, atque redigendus in Si uerò terra fuerit
in alueo, atque id quod re&longs;edit
les, quæ lauantur, rur&longs;us &longs;iccandæ &longs;unt: at uena cuiu&longs;que metalli diues
tur, neque tunditur, neque lauatur, &longs;ed torretur tantum, ne i&longs;tis præparandi mo
dis aliquid metalli pereat. Succen&longs;is uerò ignibus torretur in olla, quæ lu
to ob&longs;tructa e&longs;t, inclu&longs;a. Vilior
ta: non enim magnam metalli iacturam facimus, &longs;i quid ex ea perdamus. Ve
rùm de omnibus his uenarum & paulo po&longs;t & in
&longs;equenti libro uberius di&longs;putabo: nunc explicare decreui ea quæ metallici
additamenta &longs;olent nominare, quod adijciantur ad uenas
endas, &longs;ed
quando cum uenis permi&longs;ta coquuntur in fornacula uel in fornace, ex eis
de calfaciant uenas, aut penetrent in ip&longs;as igni &longs;unt magno ad purgamenta
à metallis &longs;eparanda
ab igni tuentur uenas,
latum ex fornace euolat: In primo genere &longs;unt
plumbum, idem in globulos redactum, aut ignis ui in cinerem
nium
plumbarius, æs, idem u&longs;tum, eius bracteæ,
auri, argenti, æris, plumbi,
ctum, atramentum
tibus fornacibus facile lique&longs;cunt, arenæ ab eis re&longs;olutæ, tofus mollis,
quoddam fi&longs;&longs;ile album. Sed
&longs;puma argenti utiliora &longs;unt uenis quæ facile
difficile: lapis In &longs;ecundo genere &longs;unt ferri &longs;quæ
ma, eiu&longs;dem recrementum, &longs;al artificio&longs;us, &longs;iccæ feces uini, aceti,
aurum ab argento &longs;ecernunt: atque hæ feces & &longs;al artificio&longs;us habent uim pe
netrandi in uenas: & quidem permagnam feces uini, &longs;ed maiorem aceti, ma
ximam Ferri uerò &longs;quamis & recre
mentis, quia tardius liquantur, In tertio gene
re &longs;unt pyrites, panes ex eo conflati,
us &longs;quama, eius &longs;cobs elimata, eius recrementum,
à lapidibus facile igni lique&longs;centibus re&longs;olutæ, tofus. Sed in primis pyrites
& panes ex eo conflati uenarum &longs;orbent metalla: atque ip&longs;a ab igni, con&longs;um
ptore eorum, tuentur. In quarto genere &longs;unt plumbum & æs, atque eis cogna
ta. Itaque de additamentis liquet quædam e&longs;&longs;e natiua, alia in recrementorum
numero, cætera à Certe quidem cùm uenas experimur
exiguam
gno impendio po&longs;&longs;umus: cùm uerò ea&longs;dem excoquimus, grandem adiun
gere &longs;ine magno nequimus: quocirca con&longs;ideremus impen&longs;am quanta &longs;it,
ne in uenas excoquendas faciamus maiorem, quàm ex metallis conflatis ca
piamus fructum. Color autem fumi quem emittunt uenæ, batillis uel lami
nis ferreis candentibus impo&longs;itæ, docet nos de additamentis, quibus ad eas Etenim &longs;i fue
rit purpureus, e&longs;t optimus, & uenæ plerunque non indigent &longs;ingularis alicu
ius
dam lapide æro&longs;o conflatus: &longs;i luteus, &longs;puma argenti & &longs;ulfur: &longs;i ruber, nitri
recrementum & &longs;al: &longs;i uiridis, panis ex æro&longs;is lapidibus conflatus, & &longs;puma
argenti & uitri recrementum: &longs;i niger, &longs;al liquefactus, uel ferri recrementum
& &longs;puma argenti, atque &longs;axum calcarium candidum: &longs;i candidus, &longs;ulfur & fer
rum quod uitio æruginis infe&longs;tatur: &longs;i in uiridi candidus, ferri
& arenæ à lapidibus facile lique&longs;centibus re&longs;olutæ: &longs;i media eius pars lutea
fuerit & den&longs;a, extimæ uerò uirides, eædem arenæ & ferri Ve
rùm color fumi non modo nos docet de remedijs, quæ cuique uenæ &longs;unt ad
hibenda, &longs;ed etiam ferè de &longs;uccis concretis cum ea permi&longs;tis, qui talem
emittunt: nam plerunque cæruleus &longs;ignificat uenam cæruleo e&longs;&longs;e infectam: lu
teus auripigmento: ruber, &longs;andaraca: uiridis, chry&longs;ocolla: niger, bitumine
nigro: candidus, candido: in uiridi candidus, eodem eum chry&longs;ocolla per
mi&longs;to: cuius media pars e&longs;t lutea & extimæ uirides, &longs;ulfure.
aliæque res fo&longs;&longs;iles cum metallis permi&longs;tæ,
Quod &longs;i uenæ participes fuerint &longs;tibij, ad eas adijcitur ferri recrementum: &longs;i
pyritæ, panis ex lapide æro&longs;o
tibus re&longs;olutæ: &longs;i uenæ ferri, pyrites & &longs;ulfur: ut enim uenæ cum &longs;ulfure per
mi&longs;tæ additamentum e&longs;t ferri recrementum, ita contrà auri uel argenti ue
næ, ferri uena infectæ, à qua non facile &longs;eparantur, &longs;ulfur: &longs;ed etiam arenæ à
lapidibus facile lique&longs;centibus re&longs;olutæ. Sal autem artificio&longs;us ad uenas ex
periendas aptus multis modis conficitur: primò ex paribus portionibus
aridæ uini fecis, aceti, hominis urinæ &longs;imul decoctis donec in &longs;alem uertan
tur. Secundo item ex paribus portionibus cineris, quo infectores lanarum
utuntur, calcis, aridæ uini fecis purgatæ, &longs;alis liquati: etenim &longs;ingulorum li
bra Deinde omnia decocta ad ter
tias colantur: tum ad re&longs;iduum &longs;alis non liquati libra adijcitur, &
ciæ quatuor, atque lixiuij libris octo &longs;uperfu&longs;is &longs;imul in olla, argenti &longs;puma in
trin&longs;ecus obducta, coquuntur u&longs;que dum exiccata &longs;al fiant. Tertiò &longs;ic confici
tur: &longs;al non liquatus, & ferrum, quod rubigine infe&longs;tatur, inijciuntur in uas:
quod hominis urina &longs;uperfu&longs;a operculo tegitur, ac triginta diebus reponi
tur in loco tepido: po&longs;tea
diu Quartò, &longs;al artificio&longs;us hoc modo
fit. In lixiuio ex calcis & cineris, quo infectores
tionibus facto, pares portiones &longs;alis, &longs;aponis, aridæ uini albi fecis, halinitri
coquuntur u&longs;que ad eum finem dum in &longs;alem abeant: is ramentum lotura col
lectum mi&longs;tum, liquefacit. At
experiendas aptum &longs;it: ip&longs;um in ollam, argenti &longs;puma intrin&longs;ecus
inijcitur, & lixiuium ex calce uiua factum &longs;æpius &longs;uperfunditur & coquitur
u&longs;que dum ignis id con&longs;umat. Quod &longs;i halinitrum non inflammatur igni à
quo ip&longs;um &longs;al, ex lixiuio, quod calcem combibit, ortus, tuetur, præparatum
e&longs;t. Sed in primis laudantur &longs;equentes compo&longs;itiones, quæ omnem uenam
excoquunt, quam ardor ignis difficulter di&longs;&longs;oluit & diffundit: quarum una
le lique&longs;cunt candidis & puris atque comminutis: cum eius enim pulueris &longs;e
muncia permi&longs;centur &longs;pumæ argenti fuluæ, item comminutæ, unciæ duæ:
quæ mi&longs;tura inijcitur in catillum fictilem eius capacem: ac &longs;ub tegulam
dentisCùm autem aquæ in&longs;tar fluxerit, quod ei horæ
dimidio &longs;pacio accidit, ex fornacula exempta effunditur in aliquem
ea temperatura, ubi refrixerit, uitri &longs;imilis e&longs;&longs;e apparebit: quæ rur&longs;us commi
nuitur. I&longs;tiu&longs;modi uerò puluis qualicunque uenæ metallicæ, quæ, cùm eam
experimur, non facile lique&longs;cit, in&longs;pergitur & recrementum ex&longs;udabit. Alij
in locum &longs;pumæ argenti cinerem plumbi &longs;ub&longs;tituunt, qui &longs;ic conficitur. In
plumbum, in catino liquefactum, conijcitur &longs;ulfur: et mox quadam qua&longs;i cu
te tegitur: qua &longs;ublata rur&longs;us inijcitur &longs;ulfur, rur&longs;u&longs;que cutis nata detrahitur:
quod &longs;æpius fit, et quidem, donec plumbum in puluerem re&longs;olutum fuerit.
Sed ualens additamentum
parati, &longs;alis liquati, recrementorum uitri, fecis uini aridæ, &longs;ingulorum uncia,
&longs;pumæ argenti triente, uitri in puluerem triti be&longs;&longs;e, hoc additamentum ad
uenam, quæ par pondus habeat, adiectum eam liquefacit. Valentius uerò
con&longs;tat ex paribus portionibus fecis albi uini &longs;iccæ, &longs;alis communis, halini
tri præparati, quæ tria &longs;imul in olla, argenti &longs;puma intrin&longs;ecus obducta, tor
rentur u&longs;que dum puluis inde fiat candidus: cum quo tantundem &longs;pumæ ar
genti commi&longs;cetur. Huius uerò mi&longs;turæ pars unà cum duabus uenæ expe
riendæ partibus permi&longs;cetur. Quo ualentius fit ex nigri plumbi cinere, hali
nitro,
gento &longs;eparant: &longs;ed nigri plumbi cinis conficitur ex plumbi libra, & &longs;ulfuris
libra: plumbeo malleo percu&longs;&longs;um dilatatur: atque alterius bractea, alterius &longs;ul
fur inijcitur in catinum uel ollam, & &longs;imul torrentur u&longs;que dum ignis &longs;ulfur
con&longs;umat & plumbum in cinerem uertat. Halinitri uerò comminuti libra
cum auripigmenti item in puluerem triti libra commi&longs;cetur, & in patina fer
rea coquuntur donec lique&longs;cant: po&longs;tea effunduntur, & refrigerata iterum
in puluerem conteruntur. Stibij autem libra & fecis &longs;iccæ bes alternatim in
ijciuntur in catinum, & coquuntur u&longs;que ad eum finem dum ma&longs;&longs;ula inde &longs;i
at: quæ &longs;imiliter re&longs;oluitur in puluerem: huius pulueris bes & plumbei cine
ris libra, itemque pulueris ex halinitro & auripigmento facti libra permi&longs;cen
tur, & ex eis conficitur puluis: cuius una pars ad duas uenæ partes addita
liquefacit, & à recrementis purgat. At ualenti&longs;&longs;imum e&longs;t quod habet &longs;ulfu
ris drachmas duas, & recrementi uitri totidem, &longs;tibij, &longs;alis ex urina decocta
confecti, &longs;alis
ti &longs;utorij, fecis uini &longs;iccæ, &longs;alis ex anthyllidis cinere facti, &longs;iccæ fecis aquarum
quibus aurum ab argento aurifices &longs;eparant, aluminis igne re&longs;oluti in pul
uerem &longs;ingulorum
ctilem, & mi&longs;tura puluere uitri Venetiani comminuti con&longs;pergitur: quæ
cùm &longs;e&longs;quihora, uel duabus horis cocta fuerit, ma&longs;&longs;ula in fundo catilli re&longs;i
debit, à qua mox plumbum &longs;eparatur. E&longs;t etiam
tiones recrementi ferri, to&longs;i albi, &longs;alis. Sed po&longs;tquam tales &longs;ucci fuerint &longs;ecre
ti, ip&longs;æ uenæ arida uini fece ad eas adiecta excoquuntur. E&longs;t quod ab igni
tuetur &longs;tibium, ne id con&longs;umat: et à &longs;tibio metalla, quale e&longs;t quod con&longs;tat ex
paribus portionibus &longs;ulfuris, halinitri præparati, &longs;alis liquati, atramenti &longs;u
torij &longs;imul in urina uel lixiuio coctorum, donec nullus odor affletur è &longs;ulfu
re: quod fit trium uel quatuor horarum &longs;pacio. E&longs;t præterea operæpre cium
&longs;ubijcere aliquas alias mi&longs;turas. Accipito uenæ ut conuenit præparatæ par
tès duas, &longs;cobis ferri elimatæ partem unam, &longs;alis item partem unam: atque mi
&longs;ceto: deinde ea inijcito in catillum fictilem, & in fornacula locato: ubi igni
re&longs;oluta confluxerint, ma&longs;&longs;ula in fundo catilli re&longs;idebit. Vel accipito uenæ
et ochræ plumbeæ pares portiones, atque cum ip&longs;is mi&longs;ceto paucam ferri &longs;co
bem elimatam, & inijcito in catillum: tum &longs;uper ip&longs;am
bem ferri elimatam. Vel accipito uenam in puluerem contritam, eamque &longs;par
gito in catillum: deinde ei in&longs;pergito tantundem &longs;alis ter aut quater urina
madefacti & rur&longs;us torrefacti: tum iterum atque iterum uenæ puluerem & &longs;a
lem: po&longs;tea catillum operculatum & oblitum imponito in carbones arden
tes. Vel accipito uenæ partem unam, globulorum plumbeorum partem u
nam, uitri Venetiani partem dimidiam, recrementi uitri tantundem. Vel ac
cipito uenæ partem unam, globulorum plumbeorum partem unam, &longs;alis
partem dimidiam, aridæ uini &longs;iccæ quartam unius partis, fecis
aurum ab argento &longs;ecernunt tantundem. Vel accipito pares portiones ue
næ præparatæ, & pulueris in quo item in&longs;unt pares portiones minutorum
plumbi globulorum, &longs;alis liquati, &longs;tibij, recrementorum ferri. Vel accipito
pares portiones uenæ, in qua ine&longs;t aurum, atramenti &longs;utorij, fecis uini &longs;iccæ,
&longs;alis. Hactenus de additamentis.
In fornaculam autem eo, quo dixi, modo
præparatam primo tegulam imponito: deinde prunas &longs;uper eam conijci
to, electosque carbunculos: nam ex minus bonis multum fit cineris, qui
tegulam collectus operationem ignis impedit: tum catillos fictiles forcipe
&longs;ub tegulam locato, & &longs;ub priorem ip&longs;ius partem ponito carbonem arden
tem, ut catilli citius calefiant: quem, cùm plumbum
uel uena, rur&longs;us forcipe eximito. Po&longs;tquam autem catilli excande&longs;centigni,
primò per cannam ferream duos pedes longam & capacem digiti cinerem
uel carbunculum, &longs;i quis in eos inciderit, &longs;piritu difflato & di&longs;pergito: quod
idem faciendum erit, &longs;i cinis uel carbunculus in catillos cinereos in ciderit:
deinde plumbeum globulum inijcito forcipe: quod plumbum ubi in
uerti, con&longs;umique cœperit, ad ip&longs;um addito uenam præparatam in charta in
uolutam. Multo autem artifici præ&longs;tat eam inuoluere in chartam, &longs;icque im
ponere in catillos, quàm æneo cochleari in ip&longs;os infundere. Cùm enim ca
tilli &longs;int parui, &longs;i cochleari u&longs;us fuerit, non raro aliquam uenæ partem diffun
dit. Charta uerò cremata carbunculo forcipe prehen&longs;o uenam moueto, ut
plumbum eam combibat, cumque ip&longs;o metallum uenæ mi&longs;ceatur: quæ mi
&longs;tio cùm facta fuerit, tunc
refcit, nigrique annuli &longs;peciem quandam gerit: partim innatat plumbo cum
auro uel argento permi&longs;to: quod mox ab eo auferto. Quod &longs;i eiu&longs;modi non fuerit
in promptu, &longs;eor&longs;um plumbum e&longs;t experiendum, ut certo &longs;ciatur, quantam
argenti portionem in &longs;e contineat, utque calculis &longs;ubductis de uena rectè iu
dicetur: ni&longs;i enim tale plumbum fuerit, experimentum erit fal&longs;um & fallax.
Verùm globuli plumbei hoc modo formantur: forceps e&longs;t ferrea longa cir
citer pedem unum: eius chelæ continent ferrum diui&longs;um, quod
oui figuram exprimit: utrunque habet duas partes cauas, quod ferrum diui
&longs;um, cùm compre&longs;&longs;um fuerit &longs;uperius, ex ip&longs;o eminet infundibulum: in quo
&longs;unt duo foramina, quorum alterum ad unam partem cauam penetrat, alte
rum ad alteram. Itaque plumbum infu&longs;um defluit per foramina, in partes ca
uas, efficiunturque una effu&longs;ione globuli duo.
F
I
Nec hoc in loco de diuer&longs;a quorundam artificum experiendi ratione re
ticere debeo: qui primò in catillos inijciunt uenam præparatam, eamque co
quunt. Deinde addunt plumbum: quæ ratio mihi non probatur: etenim ue
na i&longs;to modo ferruminari &longs;olet: quare po&longs;tea commota non bene, aut admo
dum tardè cum plumbo mi&longs;cetur. Quod &longs;i catillis eiu&longs;modi fictilibus omne
fornaculæ &longs;pacium, quod contegit tegula, non compleatur (nam interdum
compleri &longs;olet, cùm &longs;cilicet multarum uenarum, aut multarum unius uenæ
partium una experimur) in uacua loca catillos cinereos ponito, ut interea i
gne&longs;cant. Quod et&longs;i una hora plerunque fit, tamen id ip&longs;um minoribus citi
us, maioribus tardius contingit: ni&longs;i uerò catilli, anteaquam in eos inijciatur
metallum, cum plumbo permi&longs;tum, igniti fuerint, ip&longs;i &longs;olent &longs;æpe di&longs;rum
pi, plumbum &longs;emper contremi&longs;cere, nonnunquam ex ip&longs;is exilire. Si autem
catillus di&longs;rumpatur, aut plumbum ex eo exiliat, aliam uenæ partem experi
ri oportet: &longs;in plumbum contremi&longs;cat, tunc catillus pruna lata ac tenui tega
tur: quam cùm
exhalat. Quinetiam &longs;i in &longs;ecuda excoctione plumbum, quod in mi&longs;tura in
e&longs;t, non con&longs;umeretur, &longs;ed &longs;tabile & &longs;ixum permanens tegeretur quadam
qua&longs;i cute, &longs;ignum e&longs;t, quod non &longs;atis ardore ignis concaluerit. Aridum igi
tur lignum tedæ, uel arboris ei con&longs;imilis, in mi&longs;turam imponito, inque ma
nu teneto, ut cùm concaluerit, retrahere ab ea po&longs;&longs;is: tum curato, ut &longs;emper
calorem &longs;atis multum, eumque æqualem habeat. Quod &longs;i calor mi&longs;turam
caudata uideatur, &longs;igno e&longs;t calorem ip&longs;um, qua cauda e&longs;t, nimium e&longs;&longs;e: qua
re catillum paruo unco ferreo, cuius manubrium item &longs;it ferreum &
&longs;e&longs;quipedem, circumagito, ut altera pars æquè cale&longs;cat ab igni.
P
Præterea &longs;i quando mi&longs;tura &longs;atis plumbi n on habuerit, addito cum forci
pe ferrea, uel cochleari æneo, cui manubrium prælongum e&longs;t, tantum eius, Ne uerò mi&longs;tura frige&longs;cat, id ip&longs;um ante concalefacito: &longs;ed
&longs;atius e&longs;t primo tantum plumbum, quanto opus e&longs;t ad uenam excoquen
dam, addere, quàm po&longs;tea cùm dimidia excoctio perfecta fuerit: ne totum Porrò ubi calor ignis iam
ferè con&longs;ump&longs;erit plumbum, tunc aurum argentumué, uarijs coloribus ef
flore&longs;cit: at ubi totum fuerit con&longs;umptum, auri uel argenti re&longs;idet in catillo:
quam &longs;tatim ex fornacula eximito, ma&longs;&longs;ulamque, dum adhuc calet, ex eo ex
trahito, ne cinis ad eam adhære&longs;cat: quod plerunque fit, &longs;i ma&longs;&longs;ula, ubi iam re
frixerit, ex eo extrahatur. Quod &longs;i etiam tunc cinis ad eam adhæ&longs;erit, cultro
non radito, ne aliquid pereat, atque experimentum fiat fal&longs;um: &longs;ed forcipe fer
rea comprimito, ut cinis di&longs;&longs;iliat ip&longs;o pre&longs;&longs;u. Vtile denique e&longs;t duo, triaué uni
us uenæ experimenta facere eodem tempore, ut &longs;i forte unum non &longs;ucce&longs;&longs;e
rit, ex altero aut &longs;altem ex tertio certior fieri po&longs;&longs;is. At interea dum artifex
uenam experitur ne uehemens ignis calor oculos eius lædat, quia &longs;æpius in
tro&longs;picere, accurateque con&longs;iderare omnia nece&longs;&longs;e e&longs;t, utile erit ei &longs;emper in
promptu habere tabellam ligneam &longs;ubtilem, latam duos palmos,
qua&longs;i rimam quandam po&longs;&longs;it cernere.
T
Verùm plumbum, quod uenæ metallicæ argentum combibit, horæ par
tium trium de quatuor &longs;pacio ignis con&longs;umit in catillo cinereo. Experimen
to autem perfecto ex fornacula eximitur tegula, rutroque ferreo extrahitur
cinis non modo ex latericia et ferrea, &longs;ed ex fictili etiam, ne eam deponere de
pede opus &longs;it. At ex uena in catillum triangularem coniecta &longs;ic conflatur
ma&longs;&longs;ula, ex qua po&longs;tea conficitur metallum. Primò in circulum ferreum im
ponuntur prunæ carbonesque: deinde catillus triangularis, qui continet ue
nam, atque res quæ eam liquefacere atque à recremento purgare po&longs;&longs;unt: tum
folle duplicato excitatur ignis, uenaque tamdiu coquitur, u&longs;que dum ma&longs;&longs;ula
in fundo catilli re&longs;ideat. Duplicem rationem uenarum experiendarum e&longs;&longs;e
demon&longs;trauimus: unam qua in catillo fictili plumbum mi&longs;cetur cum uena,
deinde in cinereo rur&longs;us ab eo &longs;eparatur: alteram, qua excoquitur primo in
catillo fictili triangulari, deinde in altero fictili cum plumbo permi&longs;cetur,
in cinereo rur&longs;us ab eo &longs;eparatur.
ueniat: aut &longs;i neutra ei conueniat,
&longs;imus: &longs;ed iure ordimur ab auri uena, ouam utraque ratione &longs;olemus experiri:
etenim &longs;i illa diues fuerit, & nobis igni non repugnare uideatur, &longs;ed facilè li
que&longs;cere, eius centumpondium, minora pondera intelligimus, unà cum &longs;e&longs;
cuntia uel duabus uncijs plumbi, de maioribus ponderibus loquimur, mi
&longs;tum conijcitur in
mi&longs;ceant
adijcito parum &longs;alis
nabit, facietque ne mi&longs;tura multum
ea filo ferreo moueto, ut plumbum undiquaque circumeat aurum, idque ab&longs;or
beat & expuat purgamenta: quod ubi factum fuerit, mi&longs;turam eximito & à
recrementis purgato: tum eam conijcito in catillum cinereum & coquito,
u&longs;que eò, dum exhalet totum plumbum, aurique ma&longs;&longs;ula re&longs;ideat in fundo: &longs;in
auri uena igni
urina, quæ &longs;alem
enim illam &longs;æpius u&longs;&longs;eris & re&longs;tinxeris, eò facilius
us igni lique&longs;cit, & quicquid habet recrementi, ex&longs;udat. Huius uenæ u&longs;tæ,
liquefacit, partibus tribus & plumbi partibus &longs;ex
inijcito in catillum triangularem: quem in circulum ferreum, ad quem follis
duplicatis pertinet, imponito: atque primùm lento igni coquito, deinde &longs;en
&longs;im acriori u&longs;que dum lique&longs;cat, & aquæ in&longs;tar fluat. Quod &longs;i uena liquefacta
non fuerit, ad eam plu&longs;culum i&longs;tiu&longs;modi additamenti, cum æqua &longs;pumæ ar
genti fuluæ portione permi&longs;ti, addito: & filo ferreo
eum finem dum omnis lique&longs;cat: tum ex circulo
ubi refrixerit, decutito: quam
po&longs;terius in cinereo. Aurum denique, quod in catilli fundo re&longs;edit,
& refrigeratum coticulæ atterito, ut cogno&longs;cere po&longs;&longs;is quota in eo in&longs;it ar
genti portio: aut uenæ auri centumpondium minoris ponderis in catillum
triangularem conijcito, & ad eam addito recrementi uitri drachmam maio
ris ponderis. Quod &longs;i excoctioni repugnabit, adijcito fecis uini &longs;iccæ & u
Quod &longs;i etiam tum repugnabit, tantundem fecis
aceti, aut aquarum, quæ aurum ab
la in fundo catilli re&longs;idebit: quam iterum coquito in altero catillo fictili, ter
tiò in cinereo. Sed utrum pyrites aurum in &longs;e contineat necne, anteaquam
in fornacula excoquatur, &longs;ic cogno&longs;cimus. Si ter crematus, ter acri aceto re
&longs;tinctus, non fuerit fractus, nec ei color immutatus, auri particeps e&longs;t: &longs;ed a
cetum, quo re&longs;tinguitur, permi&longs;tum &longs;it, uel cum hominis urina uel cum &longs;ale,
qui in ip&longs;um coniectus & &longs;æpius agitatus triduo re&longs;oluitur: nec pyrites au
ro caret, qui cùm crematus coticulæ atteritur, eam
cùm atterebatur crudus, colorabat. Nec auri expers e&longs;t is, cuius
tura collectum igni coctum facilè lique&longs;cit, olet parum, pulchrum remanet:
&longs;ed id ip&longs;um cùm igni coquitur, in carbonem excauatum inijcitur, & altero
carbone tegitur. Quinetiam uenam auri, &longs;eu potius eius arenam &
lotura, uel
lum aqua madefacti & igni &longs;ic calfacti, ut
argenti uiui partes duæ primò conijciuntur in patinam ligneam, catini mo
do profundam: &
&longs;pacio
&longs;ubactæ in&longs;tar cra&longs;&longs;e&longs;cat: & nec
neque Tum aqua
calida uel &longs;altem tepida, in
ra: deinde in eandem patinam infunditur frigida, ac mox argentum uiuum,
quod aurum omne ab&longs;orbuit, à reliquo ramento lotura collecto
unum confluit: po&longs;tea id ab auro hac ratione &longs;eparatur. Olla tegitur linteo,
filorum lini xylini contextu facto, uel aluta tenui: in cuius mediam
nu depre&longs;&longs;am mi&longs;tura infunditur: po&longs;t aluta complicata funiculo incerato
ligatur, & argentum uiuum per eam expre&longs;&longs;um patina excipit. Aurum ue
rò, quod in aluta re&longs;edit, in catillum fictilem effunditur, atque ardentibus car
bonibus appo&longs;itis purgatur. Alij &longs;purciciam non eluunt aqua calida, &longs;ed a
cri lixiuio & aceto: eos enim liquores in ollam infundunt, & in eandem ra
mentum lotura collectum cum argento uiuo permi&longs;tum
lam
cicia effundunt, &
inde in urceum, in terra defo&longs;&longs;um, hominis urinam infundunt: & urceo im
ponunt ollam, cuius fundum habet foramen: inque eam aurum
perculo tectam oblinunt:
donec rube&longs;cat olla.
bo excoquunt in catillo cinereo, ut id ip&longs;um æs ab eo &longs;eparari po&longs;&longs;it: &longs;in ar
gentum, ab eo aqua, quæ hæc duo &longs;ecernit metalla, &longs;eparant. Quidam, cùm
aurum &longs;ecernunt ab argento uiuo, mi&longs;turam in alutam non infundunt, &longs;ed
eam inijciunt in uas fictile cucurbitinum, quod in fornacula locatum carbo
nibus ardentibus &longs;en&longs;im calfaciunt: mox operculi foramen bractea ferrea te
gunt: quæ humore &longs;udat. Sed quamprimum amplius non &longs;udauerit, eam lu
to oblinunt: & ad breue tempus
& argentum uiuum, quod ad ip&longs;um adhæret, pede leporino
At uena argenti &longs;i diues fuerit, quale e&longs;t argentum rude, &longs;ed &longs;æpius &longs;ui colo
ris uel plumbei, rarius cinereum, nigrum, rubrum, purpureum, luteum, po&longs;t
quam purgatum &
intelligo, in plumbi, in catillo cinereo liquefacti, unciam conijcitur & coqui
tur, u&longs;que eò, dum mi&longs;tura exhalet plumbum: &longs;in pauper uel mediocris, pri
mò exiccari debet, deinde comminui, tum ad eius centumpondium plum
bi uncia Quæ &longs;i mox ignis
calore liquata non fuerit, ei oportet paucum puluerem primi additamenti
compo&longs;iti in&longs;pergere: atque &longs;i tunc etiam liquata non fuerit, iterum atque
paucum donec lique&longs;cat & recrementum ex&longs;udet: ut uerò id citius perficia
tur puluis in&longs;per&longs;us agitetur filo ferreo: po&longs;tquam catillus è fornacula fue
rit exemptus, temperatura infundatur in foramen lateris cocti: ubi cùm re
frixerit à recremento purgata, inijciatur in catillum cinereum & coquatur,
u&longs;que dum ip&longs;a omne plumbum exhalet. Argenti, quod in catillo remanet,
pondus indicat quotam argenti portionem uena in &longs;e contineat. Sed æris
uenam &longs;ine plumbo experimur: nam &longs;i cum eo fuerit excocta, æs euolare &longs;o
let & di&longs;&longs;ipari: itaque talis uena certo pondere primo uritur & acri igni cre
matur circiter &longs;ex aut octo horas. Deinde cùm refrixerit,
uatur: tum ramentum lotura collectum rur&longs;us crematur,
tur, &longs;iccatur, expenditur: portio, quam, dum cremaretur & lauaretur, perdi
dit, reuocatur ad calculos: quod ramentum lotura
na æris conflato, habetur: huius tria centumpondia cum &longs;quamæ æris, hali
nitri, uitri Venetiani &longs;ingulorum totidem centumpondijs
lum triangularem inijcito, eumque in circulum ferreum, qui e&longs;t in foco cami
ni ante follem
nam excoquendam incidat, & citius lique&longs;cat, tegito. Primò autem
folle leniter efflato ut uena &longs;en&longs;im igni cale&longs;cat: deinde ualenter: tum ualenti
us, donec lique&longs;cat, & quæ ad
quid habet
tandem fracto inuenies æs, quod expendito ut &longs;cire po&longs;&longs;is quotam rur&longs;us
uenæ partem ignis con&longs;ump&longs;erit.
tumpondia, &longs;alis
tumpondium
uenitur ma&longs;&longs;ula æris puri, &longs;i uena eius metalli diues &longs;uerit: &longs;in minus, ma&longs;&longs;u
la lapidea, cui æs e&longs;t immi&longs;tum: quæ rur&longs;us crematur, tunditur, iterumque ex
coquitur in altero catillo fictili, adiectis lapidibus facile lique&longs;centib. & hali
nitro: atque re&longs;idet in fundo catilli æris puri ma&longs;&longs;ula. Quod &longs;i &longs;cire uolueris,
quota in ip&longs;o
catillo cinereo: de quo experimento dicam po&longs;tea. Qui uerò mox &longs;cire cupi
unt, quotam argenti portionem uena æris in &longs;e contineat, hi eam cremant,
mam argenti &longs;uluam
gulam ardentis fornaculæ collocant, ad horæ dimidiæ &longs;pacium: ubi cùm
uerit, eximunt: refrigeratam à recremento purgant, rur&longs;usque eam comminu
unt: cum eius centumpondio &longs;e&longs;cuntiam globulorum
inijciunt in alterum catillum fictilem: quem &longs;ub tegulam ardentis fornacu
læ collocant adijcientes ad mi&longs;turam
ti compo&longs;iti, quod uenas liquefacit: liquatam eximunt: refrigeratam à
mentoPo&longs;tremò eam
bum exhalauerit, &longs;olumque argentum reman&longs;erit. Nigri autem plumbi
i&longs;to modo experiri conuenit: lapidis plumbarij puri &longs;emunciam, & chry&longs;o
collæ, quam boracem uocant, tantundem
fictilem inijcito, carbonem
mum chry&longs;ocolla crepuerit, & lapis plumbarius liquefactus fuerit, quod ci
to eis accidit, carbonem à catillo amoueto: & in ip&longs;ius fundo plumbum re&longs;i
debit: quod expendito: & eius portionem, quam ignis con&longs;ump&longs;it, ad calcu
los reuocato. Si uerò etiam &longs;cire uolueris, quota argenti particula in plum
bo in&longs;it, id in catillo cinereo excoquito, u&longs;que dum omne plumbum exhalet.
Vel uenam plumbi qualemcunque urito, lauato, ramenti lotura collecti cen
tumpondium & pulueris compo&longs;iti, qui uenas liquefacit, tria centumpon
dia commi&longs;ta in catillum fictilem inijcito, & in circulum ferreum colloca
to ut lique&longs;cat: refrigeratum à
perficito. Vel accipito uenæ præparatæ uncias duas, æris u&longs;ti drachmas
quinque, uitri aut recrementi eius in puluerem redacti unciam unam, &longs;alis
munciam
lento igni calefacito ne Vbi mi&longs;tura liquefacta fuerit ignem fol
le magis excitato: deinde ex prunis eximito catillume, t &longs;inito refrige&longs;cere in
aere: aqua uerò non perfu dito, ne plumbi ma&longs;&longs;ula nimio frigore commota
cum recrementis mi&longs;ceatur: atque &longs;ic experimentum fiat fal&longs;um: po&longs;tquam au
tem catillus refrixerit, in eius fundo inuenies ma&longs;&longs;ulam plumbeam. Vel acci
pito uenæ uncias duas, &longs;pumæ argenti
duas, halinitri &longs;emunciam. Quod &longs;i uena difficulter excoquitur, ad eam ad
ijcito &longs;cobem ferri elimatam, quæ, quia ualde calefacit,
cernit à plumbo ac reliquis metallis. Quinetiam uena plumbi nigri, ut con
uenit, præparata conijcitur in catillum, & &longs;olum ad eam adijciuntur arenæ à
lapide facile lique&longs;cente re&longs;olutæ, aut &longs;cobs ferri elimata, & experimentum
perficitur. Venam uerò plumbi candidi hac ratione experiri poteris: eam
primò urito, deinde comminuito, tum lauato: ramentum lotura collectum
rur&longs;us urito, comminuito, lauato: eius centumpondium unum &
cum chry&longs;ocollæ, quam boracem nominant, centumpondio
mi&longs;tura, aquis madefacta, ma&longs;&longs;ulam formato, po&longs;tea carbonem magnum &
teretem perforato. Foramen
tres, inferius angu&longs;tum: hoc, cùm collocatur carbo, inferiorem locum, illud
&longs;uperiorem occupet. Collocetur uerò in catinum fictilem, & undique ad eum
apponantur carbones ardentes. Vbi uerò carbo perforatus ignem conce
perit, ma&longs;&longs;ula in &longs;uperius eius foramen imponitur, & lato carbone ardente
tegitur: atque pluribus earbonibus circum eum appo&longs;itis folle acris ignis ex
defluxerit in catinum. Vel accipito carbonem magnum, eumque excauato &
luto oblinito, ne uena candens exiliat. Præterea in media eius parte facito fo
quos uenam proijcito: at in paruum foramen imponito ignem, & follis ma
nualis narem ut ignem excitare po&longs;&longs;is: uerùm carbonem eum locato in fo
uea luto oblita: in qua excoctione perfecta inuenies ma&longs;&longs;ulam plumbi can
didi. At uenam plumbi cinerei hoc modo experimur: eius fragmenta in ca
tillum fictilem inijcimus, & &longs;ub tegulam ardentis fornaculæ collocamus:
quamprimum calefacta fuerint, &longs;tillant plumbo: quod in unam
fluit. Venam uerò argenti uiui &longs;ic experiri conuenit:
in
bones ardentes imponito: po&longs;tquam ei in&longs;ederit u&longs;tæ color catinum extra
hito: nam &longs;i diutius ip&longs;um coxeris, mi&longs;tura argentum uiuum, unà cum fumo
exhalat: quod ip&longs;um in fundo catini uel alterius ua&longs;is refrigerati inuenitur.
Aut uenam eius tritam inijcito in uas fictile cucurbitinum, & id in fornacu
lam imponito, atque operculo, cui longa e&longs;t naris, contegito: nari autem &longs;up
ponito ampullam, quæ recipiat argentum uiuum, quo ip&longs;a &longs;tillat: &longs;it uerò a
qua frigida in ampullam infu&longs;a, ut argentum uiuum igni
tinuo refrigeretur & confluat: nam argentum uiuum ui ignis in &longs;ublime fer
tur, & per operculi narem in ampullam defluit. Experimur etiam uenam ar
genti uiui eodem plane modo, quo eam excoquimus: quem &longs;uo loco expli
cabimus. Po&longs;tremò uenam ferri experimur in camino fabri ferrarij: eadem
uritur,
imponitur, qui &longs;cobem ferream ad &longs;e trahit: ea pennis deter&longs;a catino excipi
tur: atque magnes u&longs;que eò in ramentum lotura collectum imponitur, & &longs;cobs
detergitur, dum re&longs;tet, quam ad &longs;e alliciat. Ea
tur in catino donec lique&longs;cat, & ex ea ferrea ma&longs;&longs;ulula Quod &longs;i ma
gnes citò, facileque &longs;cobem ad &longs;e traxerit, uenam ferri diuitem e&longs;&longs;e
&longs;i tardè, pauperem: &longs;i pror&longs;us eam re&longs;puere ui&longs;us fuerit, ferri paulum, aut ni
hil in &longs;e continere. Sed de experimento
cam de metallorum experimento. Quod utile e&longs;t tum monetarijs & merca
toribus, qui metalla emunt & uendunt: tum metallicis, &longs;ed maxime domi
nis & præfectis fodinarum: atque dominis & præfectis officinarum, in qui
bus metalla excoquuntur, aut alterum ab altero &longs;eparatur. Primò autem di
cam quomodo experiri
contineat: &longs;ed aurum & argentum habentur nunc precio&longs;a, reliqua uerò o
mnia uilia. Quondam metalla uilia combu&longs;ta &longs;unt, ut precio&longs;a pura haberi
po&longs;&longs;ent. Veteres etiam u&longs;tione indagarunt quotam argenti portionem au
rum in &longs;e contineret: eoque modo omne
uis iactura fuit:
tifi caturus inuenit rationem idem deprehendendi non
& qua ma&longs;&longs;a magna accuratius quam parua explorari pote&longs;t:
tarijs Sed
tum, in quo aurum, primò coticulæ atteratur: deinde eidem acus auri uel ar
genti &longs;imillima: quo modo ex lineis productis cogno&longs;citur, quota argenti
portio in auro in&longs;it, quota auri in argento: mox ad
ro, adijciatur tanta eiu&longs;dem portio, ut auri Tum
in
pote eius &longs;emuncia, uel &longs;emuncia & &longs;icilicus minoris ponderis: &longs;i Etenim catillus, cùm plum
bum & æs de&longs;unt, quæ con&longs;umat,
bibit. Tandem auri trientem & argenti libram in
quere conuenit: nam &longs;i aurum &
tur, is, utiam dixi,
fuerit, purum non inuenitur. Coquantur uerò hæc metalla u&longs;que dum ip&longs;um
coquatur in altero catillo cinereo: utraque ma&longs;&longs;ula malleo percu&longs;&longs;a dilatetur:
utraque bracteola in fi&longs;tulæ figuram formetur: utraque conijciatur in paruam
uncia & drachma maioris ponderis affundantur: lento igni calefiant: quo
modo bullulæ figura margaritis a&longs;&longs;imiles ad fi&longs;tulas adhære&longs;cere uidentur.
Quo Sed po&longs;t
quam rubor euanuerit, bullulæ candidæ margaritis non tantum figura, &longs;ed
effundatur, & infundatur altera:
excitauerit, effundatur & fi&longs;tulæ
fontana lauentur: magis uerò
re
ni ignis calore
nibus tegatur, ac oris flatu modico
ad &longs;i par pondus erit, artifex
Po&longs;tremò ambæ in altera lance po&longs;itæ ponderen
tur. Vnæ
remanet in auro, & ab eo &longs;eparari Ex
gno&longs;cimus pondus & auri & argenti &qring;d in ma&longs;&longs;a ine&longs;t. Quod &longs;i quis artifex
ei opus e&longs;t
&longs;ed
excitat: &
or Ad
rò
reo
uel triens æris, minora pondera intelligo. At &longs;i
aurum
rit, altero Sed uilia metalla experimenti gratia
talli ma&longs;&longs;a
moque Artifex ex
aliquot panibus æris excindit portiones, ex paruis paruas, ex mediocribus
mediocres, ex magnis magnas:
cis aucllanæ æquant, magnæ dimidiæ ca&longs;taneæ
cres mediocri modo &longs;e habent. Excindit uerò portiones ex media inferiori
parte cuiu&longs;que panis: quas portiones &longs;imul
uum
æris panes quanti Hæ portiones, &longs;ic enim &longs;cribit,
exci&longs;æ &longs;unt ex ære, quod pendit uiginti centumpondia: itaque cùm &longs;cire uult
in
iam uires habuerit,
gnem
po&longs;tea flatu follis duplicati dimidio horæ &longs;pacio excitat et auget
enim Itaque cùm ferè ad definiti temporis
rit follem, tunc forcipe remouet prunas, & ligno in tenue &longs;ci&longs;&longs;o, quod forci
pe prehendit, æs mouet. Quod fi facile mouere
pror&longs;us
nem
pus inflat Vbi uerò æs omne
utitur: nam &longs;i eo uteretur ignis
e&longs;&longs;et ditius Itaque
primum
gnus aut paruus &longs;olet e&longs;&longs;e, prout
gratia liquefit. Habet autem &longs;uum manubrium &longs;imiliter ferreum, quo capit
ip&longs;um cùm æs infu&longs;um fuerit, ac immergit in aquam &longs;olij prope locati, ut æs
refrigeretur: quod rur&longs;us ad ignem exiccat, cuneoque ferreo eius
cutit. Portionem uerò cu&longs;pidi proximam &longs;uper incude cudit, efficitque bra
cteam: quam di&longs;cindit in particulas.
C
Alij æs
nouas & puras
Alij loco Alij
effundunt: ex quo dilap&longs;o globuli minuti fiunt. Alij æs
dunt in
æs fundatur & ex eo efficiatur bractea, uel in globulos re&longs;oluatur, uel lime
tur, Quod &longs;i
rit, omnis labor fru&longs;tra e&longs;t &longs;u&longs;ceptus. Eodem
Sed redeo ad
æris Cùm æs i&longs;tis modis
boPrimò
bum
unius horæ et quartæ eius partis &longs;pacio ignis
bo: id ubi
trunque
apponere ad
dere. Quod &longs;i tale æs fuerit, à quo difficulter
igni exploretur in catillo cinereo,
ctilem: deinde æs
bibat
dum
& in
fit &longs;i temperatura aliqua, in qua ine&longs;t Cùm ue
rò At
mi&longs;tum
to. Dein ut æs in
dilatato, & ex eo
obe&longs;t: quare non e&longs;t nece&longs;&longs;e neque
re, neque At metalla mi&longs;ta &longs;ignata, quæ monetæ nomi
nantur, hoc modo experimur. Nummos
& &longs;uprema parte, eiusque laterib. exemptos primo bene purgato: deinde in
catillo triangulari liquefactos uel in globulos redigito, uel ex eis bracteas ef
ficito: Maiores uerò qui
tum be&longs;&longs;em
rum be&longs;&longs;em:
ticulas in duos catillos cinereos prius calefactos inijcito: quanto
ta fuerit precio&longs;ior, tanto minore
pus e&longs;t: quanto uilior, tanto maiore: etenim &longs;i bes
ciamSed quam
ito: lento igni coquito, donec omne
&longs;uo calore
gato: &longs;i neutra libræ
erit pondus,
lancem, plenum e&longs;t erroris: quare id ip&longs;um iterare oportet. Quod &longs;i bes in &longs;e
netam, adimit
tales, atque in æs quod ad argentum adiecit: qua de re copio&longs;ius dixi in libris
De precio Aureos
dis experimur: etenim &longs;i æs cum auro
argenteos igni excoquimus: &longs;i
cernit: &longs;in æs &
donecignis æs &
Re&longs;tat de coticula, qua explorare
bis dee&longs;t fornacula, &longs;æpe tegula, &longs;æpe catilli, nec ulla mora
coticulæ, quam &longs;emper in promptu habere po&longs;&longs;umus, aurum argentumúe
atterimus: quid quod aureos
&longs;it? uerùm eligere oportet
grior fuerit, & &longs;ulfuris magis expers, eò melior e&longs;&longs;e &longs;olet: de cuius natura ali
bi &longs;crip&longs;i. Coticulæ
&longs;iue canalien&longs;e, &longs;iue igni Deinde una aliqua
acus, quam eius e&longs;&longs;e
acus altera
quæ dilutiorem habet colo
ris, uel argenti &longs;imul et æris portio &longs;it in auro: aut quota æris in Sunt
enim quadruplices. Primæ ex auro & argento factæ, &longs;ecundæ ex auro & æ
re, tertiæ ex auro & argento & ære, quartæ ex argento & ære. Primis tribus
Sed eiu&longs;modi
acus &longs;ic parantur. Pondera minora proportione re&longs;pondent maioribus: u
tri&longs;que utuntur non modo metallici, &longs;ed
minora formantur, & unaquæque pendit be&longs;&longs;em,
cam nominant. Cùm autem bes, quo utuntur, qui cudunt
in quatuor & uiginti binas &longs;extulas, quas Græco nomine
lant: binæ uerò &longs;extulæ quæque in quatuor &longs;emi&longs;extulas, quæ grana uocant:
&longs;emi&longs;extula quæque in tres quaternas &longs;iliquas, quas granula nuncupant, &longs;i a
cus fecerimus ad
octo: &longs;i ad
Sed i&longs;tis duobus modis numerus
non paucæ propter
tur ad numerum binarum
quatuor & uiginti fiunt:
e&longs;t. Quæ cunque igitur uirgula argentea coticulæ attrita eam ita ut hæc acus
colorat, ip&longs;a unam auri
cùm iam
liquis acubus e&longs;t iudicandum. Secunda acus fit ex duabus & uiginti duellis
argenti, & ex duabus auri. Tertia ex una & uiginti duellis argenti, & ex tri
bus auri. Quarta ex uiginti duellis argenti, & ex quatuor auri.
Quinta ex de
cem & nouem duellis argenti, & ex quinque auri. Sexta ex decem & octo du
ellis argenti, & ex &longs;ex auri. Septima ex decem & &longs;eptem duellis argenti, &
ex &longs;eptem auri. Octaua ex &longs;edecim duellis argenti, & ex octo auri.
Nona ex
quindecim duellis argenti, & ex nouem auri. Decima ex quatuordecim du
ellis argenti, & ex decem auri. Vndecima ex tredecim duellis argenti, & ex
undecim auri. Duodecima ex duodecim duellis argenti, & ex totidem auri.
Decimatertia ex undecim duellis argenti, & ex tredecim auri. Decimaquar
ta ex decem duellis argenti, & ex quatuordecim auri. Decimaquinta ex no
uem duellis argenti, & ex quindecim auri. Decima&longs;exta ex octo duellis ar
genti, & ex &longs;edecim auri. Decima&longs;eptima ex &longs;eptem duellis argenti, & ex de
cem & &longs;eptem auri. Decimaoctaua ex &longs;ex duellis argenti, & ex decem & o
cto auri. Decimanona ex quinque duellis argenti, & ex decem & nouem au
ri. Vice&longs;ima ex quatuor duellis argenti, & ex uiginti auri.
Vice&longs;imaprima
ex tribus duellis argenti, & ex una & uiginti auri. Vice&longs;ima&longs;ecunda ex dua
bus duellis argenti, & ex duabus & uiginti auri. Vice&longs;imatertia ex una du
ella argenti, & ex tribus & uiginti auri. Vice&longs;imaquarta tota formatur ex
auro puro.
Itaque primis undecim acubus coticulæ attritis experimur,
ta Quoniam
uerò Se
cunda ex tredecim duellis auri & ex undecim æris. Tertia ex quatuordecim
duellis auri & ex decem æris. Quarta ex quindecim duellis auri, & ex
æris. Quinta ex &longs;edecim duellis auri, & ex octo æris.
Sexta ex
duellis auri, & ex Septima ex decem & octo duellis auri & ex &longs;ex
æris. Octaua ex
Nona ex uigin
ti duellis auri, & ex quatuor æris. Decima ex una & uiginti duellis auri, &
ex tribus æris. Vndecima ex duabus & uiginti duellis auri, & ex duabus æ
ris. Duodecima ex tribus & uiginti duellis auri & ex una æris.
Decimater
tia ex auro puro. Sed hoc genus
aurei nummi rariores &longs;int: maxime hi in quibus magna æris portio ine&longs;t. At
quod tales aurei nummi &longs;int uulgati. Sed quia cum auro pares uel impares
tur ex duodecim duellis auri & &longs;ex argenti ac Secunda ex trede
cim duellis auri & quinque duellis & una &longs;extula argenti ac
naque &longs;extula æris. Tertia ex quatuordecim duellis auri & quinque argenti ac
Quarta ex quindecim auri, & quatuor duellis ac una &longs;extula ar
genti, atque totidem duellis unaque &longs;extula æris. Quinta ex &longs;edecim duellis au
ri, & quatuor argenti ac totidem æris. Sexta ex
& tribus duellis atque una &longs;extula argenti, ac
ris. Septima ex decem & octo duellis auri, & tribus duellis argenti ac
æris. Octaua ex
la argenti, atque totidem duellis unaque &longs;extula æris. Nona ex uiginti duellis
auri, & duabus argenti ac totidem æris. Decima ex una & uiginti duellis au
ri, & ex una duella unaque &longs;extula argenti, item ex una duella unaque &longs;extula
æris. Vndecima ex duabus & uiginti duellis auri, & ex una duella argenti,
atque etiam una æris. Duodecima ex tribus & uiginti duellis auri, & una &longs;e
xtula argenti unaque æris. Decimatertia ex auro puro.
Alij ut duo &longs;cripu
la argenti uel æris, quæ in&longs;unt in auri be&longs;&longs;e,
que & uiginti conficiunt: quarum prima con&longs;tat ex duodecim duellis auri,
& &longs;ex argenti ac totidem æris. Secunda ex duodecim duellis unaque &longs;extu
la auri, & quinque duellis unaque &longs;extula & dimidia argenti, ac totidem duel
lis unaque &longs;extula & dimidia æris: eadem proportione reliquæ acus forman
tur. At Romanos &longs;cripulari differentia dixi&longs;&longs;e Plinius autor e&longs;t, quantum
auri e&longs;&longs;et in aliqua temperatura, quantum argenti uel æris. Vtroque
do acus, & de quibus dixi, & de quibus iam dicturus &longs;um, confici po&longs;&longs;unt.
Si uerò impares argenti & æris portiones cum auro permi&longs;tæ fuerint, acus
&longs;eptem & triginta fiunt, quarum prima formatur ex duodecim duellis au
ri, nouem argenti, tribus æris. Secunda iterum ex duodecim duellis auri, o
cto argenti, quatuor æris. Tertia
Quarta ex tredecim duellis auri, octo duellis & dimidia &longs;extu
la Quinta ex tredecim
duellis auri,
ti, tribus duellis & una &longs;extula, ac binis quaternis &longs;iliquis æris. Sexta ex tre
decim duellis auri, &longs;ex duellis & dimidia &longs;extula atque binis quaternis duellis Septima ex quatu
ordecim duellis auri, duellis unaque
&longs;extula æris. Octaua ex quatuordecim duellis auri, &longs;ex duellis & una &longs;extu
la atque binis quaternis &longs;iliquis duellis & dimidia &longs;extula ac unis
quaternis &longs;iliquis æris. Nona ex quatuordecim duellis auri, quinque duellis
& &longs;e&longs;qui&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis argenti, quatuor duellis & binis
quaternis &longs;iliquis æris. Decima ex quindecim duellis auri, &longs;ex duellis & &longs;e&longs;
qui&longs;extula Vndecima ex quinde
cim duellis auri, &longs;ex Duodecima ex quindecim duellis au
ri, quinque duellis & &longs;emi&longs;extula
Decimatertia ex &longs;edecim duellis auri, &longs;ex Decimaquar
ta ex &longs;edecim duellis auri, quinque duellis & &longs;emi&longs;extula atque unis quaternis
&longs;iliquis argenti, duab. duellis & una &longs;extula ac binis quaternis &longs;iliquis æris.
Decimaquinta ex &longs;edecim duellis auri, quatuor duellis & una &longs;extula atque
binis quaternis &longs;iliquis argenti, tribus duellis & &longs;emi&longs;extula ac unis quater
nis &longs;iliquis æris. Decima&longs;exta ex
&longs;emi&longs;extula Decima&longs;eptima ex
&
quis De
cima octaua ex
&longs;iliquis duellis & &longs;e&longs;qui&longs;extula atque binis quaternis &longs;iliquis æ
ris. Decimanona ex XVIII. duellis auri, quatuor duellis & una &longs;extula
tiVice&longs;ima ex
tuor Vice&longs;ima prima ex
duellis & una &longs;extula Vice&longs;ima &longs;e
cunda ex XIX. duellis auri, tribus duellis & &longs;e&longs;qui&longs;extula argenti, una duella
& &longs;emi&longs;extula æris. Vice&longs;ima tertia ex XIX. duellis auri, tribus duellis & &longs;e
mi&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis
quaternis &longs;iliquis æris. Vice&longs;ima quarta ex XIX. duellis auri, duabus duellis
& &longs;e&longs;qui&longs;extula atque binis quaternis &longs;iliquis argenti, duabus duellis & unis
quaternis &longs;iliquis æris. Vice&longs;ima quinta ex uiginti duellis auri, tribus argen
ti, una æris. Vice&longs;ima &longs;exta ex uiginti duellis auri, duabus duellis & una &longs;e
xtula atque binis quaternis &longs;iliquis argenti, una duella & &longs;emi&longs;extula ac unis
quaternis &longs;iliquis æris. Vice&longs;ima &longs;eptima ex XX. duellis auri, duabus duellis
& &longs;emi&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis argenti, una duella unaque &longs;extula &
binis quaternis &longs;iliquis æris. Vice&longs;ima octaua ex XXI. duellis auri, duabus
duellis & &longs;emi&longs;extula Vice&longs;ima nona ex una & ui
ginti duellis auri, duabus argenti, una æris. Trice&longs;ima ex una & uiginti duel
lis auri, una duella & &longs;e&longs;qui&longs;extula argenti, una duella & &longs;emi&longs;extula æris.
Trice&longs;ima prima ex XXII. duellis auri, una duella unaque &longs;extula argenti, una
&longs;extula æris. Trice&longs;ima
nis &longs;iliquis æris. Trice&longs;ima tertia ex duabus & uiginti duellis auri, una duel
la & binis quaternis &longs;iliquis argenti, &longs;e&longs;qui&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis
æris. Trice&longs;ima quarta ex tribus & uiginti duellis auri, &longs;e&longs;qui&longs;extula
&longs;emi&longs;extula æris. Trice&longs;ima quinta ex trib.
& uiginti duellis auri, una &longs;extu
la atque binis quaternis &longs;iliquis argenti, &longs;emi&longs;extula & unis quaternis &longs;iliquis
æris. Trice&longs;ima &longs;exta ex trib.
& uiginti duellis auri, una &longs;extula & unis qua
ternis &longs;iliquis argenti, &longs;emi&longs;extula & binis quaternis &longs;iliquis æris. Trice&longs;ima
&longs;eptima ex auro puro.
cus efficiunt: atque
ære
ri, &longs;ex duellis & una &longs;extula atque binis quaternis &longs;iliquis argenti, duabus du
ellís & &longs;emi&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis æris.
ellis auri, &longs;ex duellis & unis quaternis &longs;iliquis duellis & &longs;e&longs;qui
&longs;extula ac binis quaternis &longs;iliquis æris. Tertia ex quindecim duellis auri,
quinque duellis & &longs;emi&longs;extula duellis & &longs;e&longs;qui&longs;extula æris.
Quar
ta ex &longs;edecim duellis auri, &longs;ex duellis & &longs;emi&longs;extula
qui&longs;extula æris. Quinta ex &longs;edecim duellis auri, quinque duellis & una &longs;extu
la atque binis quaternis &longs;iliquis
quaternis &longs;iliquis æris. Sexta ex &longs;edecim duellis auri, quatuor duellis & &longs;e&longs;
qui&longs;extula atque binis quaternis &longs;iliquis
nis &longs;iliquis æris. Septima ex
&longs;extula unisque quaternis &longs;iliquis
quaternis &longs;iliquis æris. Octaua ex
& unis quaternis &longs;iliquis
nis &longs;iliquis æris. Nona ex
&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis duellis & &longs;emi&longs;extula atque bi
nis quaternis &longs;iliquis æris. Decima ex
ellis & una &longs;extula Vndecima ex
& octo duellis auri, quatuor duellis argenti, duab. duellis æris.
Duodecima
ex XVIII. duellis auri, tribus duellis & una &longs;extula duellis & u
na &longs;extula æris. Decimatertia ex XIX. duellis auri, tribus duellis & &longs;e&longs;qui&longs;e
xtula ac unis quaternis &longs;iliquis argenti, una duella atque binis quaternis &longs;ili
quis æris. Decimaquarta ex XIX. duellis auri, tribus duellis & &longs;emi&longs;extula
ac unis quaternis &longs;iliquis argenti, una duella unaque &longs;extula atque binis quater
nis &longs;iliquis æris. Decimaquinta ex XIX. duellis auri, duab.
duellis & &longs;e&longs;qui
&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis argenti, duabus duellis & binis quaternis
&longs;iliquis æris. Decima &longs;exta ex uiginti duellis auri, tribus
De
cima &longs;eptima ex uiginti duellis auri, duabus duellis & una &longs;extula
na duella unaque &longs;extula æris. Decima octaua ex XX. duellis auri, duabus ar
genti & Decimanona ex XXI. duellis auri, duabus duellis & &longs;e
mi&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis argenti, una &longs;extula atque binis quaternis
&longs;iliquis æris. Vice&longs;ima ex una & uiginti duellis auri, una duella & &longs;e&longs;qui&longs;e
xtula ac unis quaternis &longs;iliquis argenti, una duella atque binis quaternis &longs;i
liquis æris. Vice&longs;ima prima ex una & uiginti duellis auri, una duella &
ac unis quaternis &longs;iliquis æris. Vice&longs;ima &longs;ecunda ex duabus & uiginti du
ellis auri, una duella unaque &longs;extula, atque binis quaternis &longs;iliquis
&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis æris. Vice&longs;ima tertia ex duab.
& uiginti du
ellis auri, una duella unaque &longs;extula argenti, una &longs;extula æris. Vice&longs;ima quar
ta ex duabus & uiginti duellis auri, una duella et &longs;emi&longs;extula, ac unis quater
nis &longs;iliquis argenti, una &longs;extula atque binis quaternis &longs;iliquis æris. Vice&longs;ima
quinta ex tribus & uiginti duellis auri, &longs;e&longs;qui&longs;extula ac unis quaternis &longs;ili
quis argenti, binis quaternis &longs;iliquis æris. Vice&longs;ima&longs;exta ex tribus & uigin
ti duellis auri, &longs;e&longs;qui&longs;extula argenti, &longs;emi&longs;extula æris. Vice&longs;ima &longs;eptima ex
tribus & uiginti duellis auri, una &longs;extula atque binis quaternis &longs;iliquis
&longs;emi&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis æris. Vice&longs;ima octaua ex auro puro.
Sequitur quartum genus
nent, aut æreos, qui Bes
di&longs;tribuitur dupliciter: uel enim duodecies in quinque drachmas &
pulum
in quatuor & uiginti quaternas &longs;iliquas, quas
uel in &longs;edecim &longs;emuncias, quas lothones nuncupant: quaru quæque rur&longs;us di
uiditur aut in decem & octo quaternas &longs;iliquas, quas uocant granula, aut &longs;e
decim &longs;emuncias, quarum ut quæque di&longs;tribuitur in quatuor drachmas, ita
quæque drachma in quatuor
mantur acus,
ginti:
una & triginta: nam &longs;i conficerentur ad
numerus
guam
las quàm monetas, quæ ex argento & ære con&longs;tant, experimur. Alteræ &longs;ic
&longs;e habent. Prima efficitur ex tribus & uiginti æris partibus, & una argenti
parte: quare quæcunque uirgula uel
rat ut hæc acus, in ea ine&longs;t quarta & uice&longs;ima
tur ex duabus & uiginti æris partibus & duabus Tertia ex una & ui
ginti æris partibus, & tribus argenti. Quarta ex uiginti æris partibus et qua
tuor argenti. Quinta ex decem &
Se
xta ex decem & octo æris partibus & &longs;ex argenti. Septima ex
æris partibus & Octaua ex &longs;edecim æris partibus & octo ar
Nona ex quindecim æris partibus & nouem argenti.
Decima ex qua
Vndecima ex tredecim æris parti
Duodecima ex duodecim æris partibus &
argenti. Decimatertia ex undecim æris partibus & tredecim argenti.
Deci
maquarta ex decem æris partibus & quatuordecim argenti. Decimaquinta
ex Decima &longs;exta ex octo æris parti
bus & &longs;edecim Decima &longs;eptima ex
&
Decimaoctaua ex &longs;ex æris partib.
&
Decimano
na ex quinque æris partib. &
Vice&longs;ima ex quatuor æris
partibus & uiginti Vice&longs;ima prima ex tribus æris partib, & una & ui
æris partib.
& duab.
ac uiginti
Vice&longs;ima tertia ex una æris parte ac trib. ac uiginti
Vice&longs;ima
quarta ex puro argento. Alteræ uerò acus ita &longs;e habent.
Prima conficitur ex
quindecim Tertia ex quatuor
decim &longs;emuncijs æris, & duabus argenti. Quarta ex tredecim &longs;emuncijs &
&longs;icilico æris, & duabus &longs;emuncijs & &longs;icilico argenti. Quinta ex tredecim &longs;e
muncijs æris & tribus argenti. Sexta ex duodecim &longs;emuncijs & &longs;icilico æ
ris & tribus &longs;emuncijs atque &longs;icilico argenti. Septima ex duodecim &longs;emun
cijs æris & quatuor argenti. Octaua ex undecim &longs;emuncijs & &longs;icilico æris
& quatuor &longs;emuncijs atque &longs;icilico argenti. Nona ex undecim &longs;emuncijs æ
ris & qninque argenti. Decima ex decem &longs;emuncijs & &longs;icilico æris, ac quinque
&longs;emuncijs atque &longs;icilico argenti. Vndecima ex decem &longs;emuncijs æris & &longs;ex
argenti. Duodecima ex nouem &longs;emuncijs & &longs;icilico æris, & &longs;ex &longs;emuncijs
atque &longs;icilico argenti. Decimatertia ex nouem &longs;emuncijs æris, & &longs;eptem &longs;e
muncijs argenti. Decimaquarta ex octo &longs;emuncijs & &longs;icilico æris, &
&longs;emuncijs & &longs;icilico argenti. Decimaquinta ex octo &longs;emuncijs æris, & toti
dem argenti. Decima&longs;exta ex &longs;eptem &longs;emuncijs & &longs;icilico æris, ac octo &longs;e
muncijs & &longs;icilico argenti. Decima&longs;eptima ex &longs;eptem
uem argenti. Decimaoctaua ex &longs;ex &longs;emuncijs & &longs;icilico æris, & nouem &longs;e
muncijs atque &longs;icilico argenti. Decimanona ex &longs;ex &longs;emuncijs æris, & decem
argenti. Vice&longs;ima ex quinque &longs;emuncijs & &longs;icilico æris, ac decem &longs;emuncijs
atque &longs;icilico argenti. Vice&longs;imaprima ex quinque &longs;emuncijs æris, & undecim
argenti. Vice&longs;ima &longs;ecunda ex quatuor
&longs;emuncijs & &longs;icilico argenti. Vice&longs;ima tertia ex quatuor &longs;emuncijs æris, &
duodecim argenti. Vice&longs;ima quarta ex tribus &longs;emuncijs & &longs;icilico æris, ac
duodecim &longs;emuncijs & &longs;icilico argenti. Vice&longs;ima quinta ex tribus &longs;emun
cijs æris, & tredecim argenti. Vice&longs;ima &longs;exta ex duabus &longs;emuncijs & &longs;icili
co æris, ac tredecim &longs;emuncijs & &longs;icilico argenti. Vice&longs;ima &longs;eptima ex dua
bus &longs;emuncijs æris, & quatuordecim argenti. Vice&longs;ima octaua ex una &longs;e
muncia & &longs;icilico æris, & quatordecim &longs;emuncijs atque &longs;icilico argenti. Vi
ce&longs;ima nona ex una &longs;emuncia æris, & quindecim &longs;emuncijs argenti. Trice
&longs;ima ex &longs;icilico æris & quindecim &longs;emuncijs atque &longs;icilico argenti. Trice&longs;ima
prima ex argento puro. Hæc hactenus.
Pluribus forta&longs;&longs;e uerbis quàm o
ptimarum artium &longs;tudio&longs;i de&longs;iderent, tamen ad harum rerum cognitionem
nece&longs;&longs;arijs: nunc de ponderibus dicam,
plicia &longs;unt metallicis, maiora &longs;cilicet & minora. Centumpondium e&longs;t
& maximum pondus, nimirum centum librarum, atque ob id
ctum. Dimidium
rum. Quarta centumpondij pars, quæ e&longs;t quinque & uiginti librarum, e&longs;t ter
tium pondus:
ptimum, duarum: octauum, libræ unius. Hæc uerò libra e&longs;t &longs;edecim uncia
rum: cuius dimidia pars nempe &longs;elibra, quam no&longs;tri marcam nominant, e&longs;t
unciarum octo: &longs;iue, ut ip&longs;i diuidunt, &longs;emunciarum &longs;edecim: quæ &longs;elibra e&longs;t At decimum e&longs;t
duodecimum, duarum, decimumtertium, unius &longs;emunciæ: decimumquar
tum, &longs;icilici: decimumquintum, unius drachmæ: decimum&longs;extum, dimidiæ
drachmæ. Ita di&longs;tribuuntur maiora pondera.
Minora uerò &longs;unt portiones
factæ ex argento uel orichalco, uel ære: quarum prima & maxima plerunque
pendit drachmam unam: quanto enim minora fuerint, tanto utiliora &longs;unt:
minus enim & uenæ, uel metalli Ea au
tem portio nominatur centumpondium, re&longs;pondetque maiori librarum nu
mero: quas item centum pendit. Secunda e&longs;t librarum quinquaginta: tertia,
quinque & uiginti: quarta, &longs;edecim: quinta, octo: &longs;exta, quatuor: &longs;eptima, dua
rum, octaua, unius libræ: nona, &longs;elibræ: decima, octo &longs;emunciarum: undeci
ma, quatuor: duodecima, duarum: decimatertia, unius: decima quarta, &longs;icili
ci: quæ e&longs;t ultima. Nam portiones, quæ re&longs;pondent drachmæ & dimidiæ
drachmæ non &longs;unt u&longs;itatæ. In his autem portionibus ponderum minorum
omnibus numeri librarum & &longs;emunciarum &longs;unt in&longs;cripti. At metallici qui
dam ærarij minora, ut etiam maiora, pondera aliter di&longs;tribuunt in partes: e
tenim eorum maximum pondus pendit libras centum & duodecim, quæ
prima particula e&longs;t: &longs;ecunda, quatuor & &longs;exaginta: tertia, duas & triginta:
quarta, &longs;edecim: quinta, octo: &longs;exta, quatuor: &longs;eptima, duas: octaua, unam: no
na, &longs;elibram, &longs;iue &longs;emuncias &longs;edecim: decima,
tuor: duodecima, duas: decimatertia, unam.
Verùm minorem &longs;elibram, quam no&longs;tri, ut &longs;æpe dixi, appellant marcam,
Romani be&longs;&longs;em
partiuntur in quatuor & uiginti binas &longs;extulas: &longs;ingulas binas &longs;extulas in
quatuor &longs;emi&longs;extulas: &longs;ingulas &longs;emi&longs;extulas in tres quaternas &longs;iliquas. Sin
gulas præterea quaternas &longs;iliquas
nas &longs;iliquas: nec has partiuntur in quatuor &longs;iliquas. Itaque prima & maximæ
particula, quæ bes e&longs;t, pendit quatuor & uiginti binas &longs;extulas: &longs;ecunda, du
odecim: tertia, &longs;ex: quarta, tres: quinta, duas: &longs;exta, &longs;ingulas &longs;iue quatuor &longs;e
mi&longs;extulas: &longs;eptima, duas &longs;emi&longs;extulas: octaua, unam: &longs;iue tres quaternas &longs;ili
quas: nona, duas: decima, unam. Quinetiam monetarij, qui &longs;ignant
be&longs;&longs;em minorem &longs;imiliter atque maiorem partiuntur: no&longs;tri quidem in
cias &longs;edecim, &longs;emunciam uerò in decem & octo quaternas &longs;iliquas. Ip&longs;is
particulæ &longs;unt decem, quibus in alteram libræ lancem impo&longs;itis, ponderant
argentum, quod, cùm igni experiuntur mi&longs;turam, &longs;upere&longs;t ære iam con&longs;um
pto: quarum prima e&longs;t bes, & pendit &longs;emuncias &longs;edecim: &longs;ecunda, octo: ter
tia, quatuor: quarta duas: quinta
&longs;exta, nouem quaternas &longs;iliquas: &longs;eptima, &longs;ex: octaua, tres: nona, duas: deci
ma, unam. At Norebergij monetarij, qui cudunt argentum, be&longs;&longs;em etiam di
uidunt in
in quatuor nummulos: quibus &longs;unt nouem particulæ: quarum prima pen
dit &longs;emuncias &longs;edecim: &longs;ecunda, octo: tertia, quatuor: quarta, duas: quinta, u
nam. Be&longs;&longs;em enim non aliter ac no&longs;tri di&longs;tribuunt: &longs;ed quia &longs;emunciam par
unum, &longs;iue nummulos quatuor: octaua, nummulos duos: nona unum. Ve
rùm Agrippinen&longs;es & Antuerpiani diuidunt be&longs;&longs;em in duodecim quinas
drachmas & &longs;ingula &longs;cripula, quæ pondera nummos Quodque ue
rò rur&longs;us di&longs;tribuunt in quatuor & uiginti quaternas &longs;iliquas, quas nomi
nant grana: eis autem &longs;unt decem particulæ:
duodecim nummos: &longs;ecunda, &longs;ex: tertia, tres: quarta, duos: quinta, unum &longs;i
ue quatuor & uiginti quaternas &longs;iliquas: &longs;exta, duodecim quaternas &longs;ili
quas: &longs;eptima, &longs;ex: octaua, tres: nona, duas: decima, unas. Itaque his æquè ac no
&longs;tris bes diuiditur in quaternas &longs;iliquas ducentas octoginta octo: Noreber
gijs uerò in nummulos ducentos quinquaginta &longs;ex. Po&longs;tremò Veneti be&longs;
&longs;em partiuntur in uncias octo: unciam, in quatuor &longs;icilicos: &longs;icilicum, in &longs;ili
quas &longs;ex & triginta: qui duodecim particulas facere po&longs;&longs;unt, quibus
&longs;i quando mi&longs;turas argenti & æris experiri uelint: quarum prima erit bes &
pendet uncias octo:
quatuor: quinta, &longs;icilicos duos: &longs;exta, &longs;icilicum unum: &longs;eptima, &longs;iliquas
& octo: octaua, nouem: nona, &longs;ex: decima, tres: undecima, duas: duodecima,
unam. Quoniam uerò Veneti di&longs;tribuunt be&longs;&longs;em in &longs;iliquas mille centum
quinquaginta duas, & quaternæ &longs;iliquæ ducentæ octoginta octo, in quot
no&longs;tri diuidunt be&longs;&longs;em, efficiunt totidem &longs;iliquas, utrique idem &longs;entiunt: et&longs;i
Veneti be&longs;&longs;em minutius concidunt. Atque ponderum tam maiorum quàm
minorum, quibus metallici utuntur, hæc ferè ratio e&longs;t: itemque
bus monetarij & mercatores cùm metalla & monetas experiri &longs;olent. Maio
res uerò be&longs;&longs;es, quos adhibent cùm magnas earundem rerum ma&longs;&longs;as pon
derant, explicaui libro De re&longs;tituendis men&longs;uris & ponderibus in&longs;cripto,
& &longs;ecundo Deprecio metallorum & monetis. Tres autem minores libræ
&longs;unt, quibus uenas, metalla, additamenta ponderamus: prima, qua
deris uncijs in eius alteram lancem, & totidem in alteram impo&longs;itis uitium
non facit. Secunda &longs;ubtilior e&longs;t, qua ponderamus uenas
tallum: ea
ce, atque in altera uenam uel metallum tam graue quàm tantulum
diumTertia e&longs;t &longs;ubtili&longs;&longs;ima, qua ponderamus ma&longs;&longs;ulam auri uel argen
ti, quæ experimento perfecto in catilli cinerei fundo re&longs;edit. Quod &longs;i quis &longs;e
cunda libra ponderabit plumbum, uel tertia uenam, multum eis nocebit.
Quod autem metalli pondus minus ex uenæ uel metalli mi&longs;ti centumpon
dio minore conficitur, idem metalli pondus maius ex uenæ uel metalli mi
&longs;ti centumpondio maiore conflatur.
P
T
De re Metallica Libri VII. FINIS.
GEORGII AGRICO
LAE DE RE METALLICA
LIBER OCTAVVS.
Qvemadmodvm uenas experimenti gratia tra
ctare conueniat, &longs;uperiore libro explicaui, nunc ag
grederer ad maius opus, id ip&longs;um &longs;cilicet, quod no
bis parit metalla, ni&longs;i prius uenarum præparanda
rum rationes e&longs;&longs;ent exponendæ: cùm enim natura
metalla plerunque procreare &longs;oleat impura & mi&longs;ta
cum terris & &longs;uccis concretis, & lapidibus, nece&longs;&longs;e
e&longs;t eas res fo&longs;&longs;iles, plera&longs;que à uenis metallicis antea
quam excoquantur, quoad fieri pote&longs;t, &longs;eparare. I
taque quibus modis uenæ di&longs;cernantur, tundantur malleis, urantur, tundan
tur pilis, molantur in farinam, cribrentur, lauentur, torreantur, crementur
nune dicam, exordiarque à prima laborandi ratione. Periti metallici cùm ue
nas fodiunt, mox in ip&longs;is puteis aut cuniculis
à terris, &longs;uccis concretis, lapidibus: precio&longs;amque in alucis, uilem in ua&longs;is re
ponunt. Quod &longs;i fo&longs;&longs;or aliquis rerum metallicarum imperitus non fecerit,
aut peritus etiam nece&longs;&longs;itate, cui parendum fuit, coactus facere non potue
rit, quamprimum id quod effo&longs;&longs;um e&longs;t, ex fodina fuerit extractum, omne lu
&longs;trari debet, uenæque pars metalli diues di&longs;cerni ab eius parte metalli exper
te, &longs;iue terra &longs;iue &longs;uccus concretus, &longs;iue lapis fuerit. Nam uenam inutilem &longs;i
mul cum utili excoquere damno&longs;um e&longs;t: &longs;iquidem impen&longs;æ pereunt, quod
ex terris & lapidibus conflentur, recrementa tantummodo inania & inuti
lia: ex &longs;uccis concretis quidam impediant metallorum excoctionem, & da
mnum dent. At &longs;axa, quæ &longs;unt ad uenam diuitem, etiam ip&longs;a, ne quid metal
li pereat, &longs;unt tundenda, comminuenda, lauanda. Verùm &longs;i fo&longs;&longs;ores uel igna
ri, uel incauti uenas, dum eas cauarent, cum terris & &longs;axis commi&longs;cuerunt,
munus metalli rudis &longs;ecernendi, uel uenæ præ&longs;tantis non uiri modo &longs;u&longs;ci
piunt, &longs;ed etiam pueri uel mulieres: eam uerò mi&longs;turam in abacum longum,
cui totos ferè dies a&longs;&longs;ident, inijciunt, & ab ea metallum &longs;eparant: &longs;eparatum
in alueos colligunt: collectum in ua&longs;a inijciunt: quæ in officinam, in qua ue
næ excoqui &longs;olent, inuehuntur.
A
Sed metallorum, quæ pura uel rudia &longs;unt effo&longs;&longs;a, quod genus &longs;unt argen
tum purum, aut rude plumbei uel cinerei coloris, ma&longs;&longs;as præ&longs;ides
lapidi &longs;uperimpo&longs;itas malleis quadrangulis & cra&longs;&longs;is percutientes dilatant:
quas laminas deinde uel trunco impo&longs;itas ferreis cuneis
cant in partes: uel ferramento, forficis &longs;imili concidunt: cius altera chela, in
trunco immobili infixa, longa e&longs;t pedes tres: altera, quæ metallum concidit,
&longs;ex. Eas autem metalli partes po&longs;thæc excoctores in catillis ferreis calfactas
in &longs;ecundis fornacibus excoquunt.
M
T
Et&longs;i uerò fo&longs;&longs;ores in puteis aut cuniculis res fo&longs;&longs;iles di&longs;creuerunt, tamen
uenæ metallicæ ex ip&longs;is extractæ aut euectæ malleis in partes frangen
dæ &longs;unt, uel minutim contundendæ, comminuendæque, ut i&longs;to etiam modo
præ&longs;tantiores & meliores partes à uilioribus & deterioribus di&longs;cerni po&longs;
&longs;int: quod in uenis excoquendis plurimum ualet: etenim &longs;i di&longs;crimine remo
to uenæ excoquantur, precio&longs;a non raro magnum
u&longs;quam uilis igni lique&longs;cat: aut una alteram con&longs;umit: quod ne fiat partim
hac diligentia, partim additamentis po&longs;&longs;umus cauere: &longs;ed &longs;i uena metalli ali
cuius uilis fuerit, eius extractæ uel euectæ, meliorem partem conijcere opor
tet in unum aliquem locum: deteriorem uerò itemque &longs;axa abijcere. Di&longs;cre
tores autem cuique abaco durum & latum lapidem Abaci
longi
quorum latera & tergum a&longs;&longs;eres, ex eis circiter pedem
frons, cui &longs;ecretor a&longs;&longs;idet, patet. Eorum uerò alij uenæ auri uel argenti, diui
tis ma&longs;&longs;am lapidi &longs;uperimpo&longs;itam & malleo lato, &longs;ed non cra&longs;&longs;o, percu&longs;&longs;am
modò in partes frangunt, & in unum uas conijciunt: modò
&longs;tantes à uilioribus di&longs;cernentes, unde nomen inuenerunt, eas &longs;eparatim in
diuer&longs;a ua&longs;a inijciunt & colligunt. Alij uerò uenæ minus auri uel argenti di
uitis ma&longs;&longs;am item lapidi &longs;uperimpo&longs;itam, malleoque lato & cra&longs;&longs;o percu&longs;&longs;am
minutim contundunt: ac, cùm multa fuerit comminuta, collectam in unum Va&longs;orum duplex genus e&longs;t: alterum altius, & in medio paulo
amplius quàm in infimo uel &longs;ummo: alterum humilius. Quod cùm in imo
amplius &longs;it, continuo &longs;ur&longs;um uer&longs;us aliquanto e&longs;t angu&longs;tius: illud &longs;uperius
operculo tegitur, hoc non tegitur: &longs;ed bacillum ferreum per eius an&longs;as pe
netrans utrinque recuruatur: quod manibus, cùm uas
henditur. Di&longs;cretores autem in primis a&longs;&longs;iduos e&longs;&longs;e oportet.
A
gulus
Alter modus uenas
ta contunduntur anteaquam urantur. Operariorum certe, qui Go&longs;elariæ i
&longs;to modo magnis malleis tundunt pyritas, pedes &longs;unt corticibus qua&longs;i ocre
is armati, manus chirothecis prælongis: ne glareæ de fragmentis de&longs;ilien
tes eos &longs;aucient.
P
At in magnæ Germaniæ regione, quæ Ve&longs;tofalia dicitur, & in Germa
niæ inferioris regione quæ Eifalia nominatur, operarij contrà uenarum pri
us u&longs;tarum fragmenta in rotundam aream, lapidibus duri&longs;&longs;imis arctè &longs;tra
tam, coniecta terunt ferramentis, quæ figura ferè malleis &longs;imilia &longs;unt, u&longs;u tri
bulis: nam longa pedem, lata palmum, cra&longs;&longs;a digitum, in medio &longs;icuti mallei
habent foramen, in quo includitur manubrium ligneum
&longs;um, &longs;ed longum ad pedes tres &
tiore uehementius
ti parte percutientes ea conterunt: quo modo etiam tribulis, quanquam ea
lignea & teretia &longs;unt, atque ad perticas appen&longs;a, frumenta in area Ve
nas autem comminutas &longs;copis
uantur in area curta: ad cuius caput lotor &longs;tans rutro ligneo &longs;ur&longs;um uer&longs;us
crahit aquam: quæ rur&longs;us delap&longs;a id, quod leue e&longs;t, rapit in &longs;ubiectum cana
lem: quam lauandi rationem paulo po&longs;t planius explicabo.
A
A
F
A
At duabus de cau&longs;is uenæ uruntur: uel enim ut ex duris molles & fragi
les factæ facilius aut tundi malleis pilisúe, aut mox excoqui po&longs;&longs;int: uel ut
res pingues
fulfur &longs;æpius in uenis metallicis ine&longs;t, & plerunque plus quàm cætera nocet
metallis omnibus, excepto auro: uerùm maximè nocet ferro, minus plum
bo candido quàm uel cinereo, uel nigro, uel argento, uel æri. Quoniam ue
rò rari&longs;&longs;imè inuenitur aurum, in quo non &longs;it argentum, etiam uenæ auri &longs;ul
fur in &longs;e continentes urendæ &longs;unt priu&longs;quam excoquantur: etenim &longs;ulfur in
cinerem re&longs;oluit metallum in uehementi&longs;&longs;imo fornacum igni, atque ex eo re
crementum efficit: idem agit bitumen: imo interdum argentum con&longs;umit:
&qring;d in cadmia bitumino&longs;a licet uidere. Sed nunc ad urendi modos uenio: &
primò uenis
Terra
fit area
leis comminutarum fragmenta: primò maxima, deinde mediocria, po&longs;tre
mò minima: &longs;icque coagmentatio clementer a&longs;&longs;urgens metæ forma figura
tur. Ne uerò di&longs;&longs;ipetur eiu&longs;dem uenæ arenula aquis madida ip&longs;i illinitur, &
Quidam &longs;i talis arenula eis defuerit, pyram puluere, à car
bonibus re&longs;oluto, non aliter ac carbonarij tegunt. At Go&longs;elariæ compo&longs;iti
oni, in metæ figuram formatæ, atramentum &longs;utorium rubrum, quo de&longs;tillat
pyrites u&longs;tus, aquis madefactum illinunt. Alibi autem &longs;emel uena uritur:
alibi bis, alibi ter, prout ip&longs;ius duricies id po&longs;tulat. Go&longs;elariæ quidem cùm
pyrites tertiò uritur, is, qui in
p&longs;i, quiddam &longs;ubuiride, aridum, a&longs;perum, tenue: quod ignis non aliter ac a
miantum non facile comburit. Quinetiam per&longs;æpe aqua immittitur in ue
nam u&longs;tam & adhuc calentem, hac de cau&longs;a, ut magis molle&longs;cat & friabilis
fiat. Nam cùm uis ignium eius humorem exiccauit, aqua calentem facilius
A
figura
Sed terra item effo&longs;&longs;a fiant areæ multò ampliores, & ad normam quadra
tæ: à quarum lateribus atque tergo muri ducantur, ut ignis ardorem magis
contineant: à fronte uerò &longs;imiliter patere debent. In his &longs;eparatim uena
plumbi candidi uratur hoc modo. Primò ligna circiter duodecim pedes
longa in area locentur, quater uici&longs;&longs;um, recta & tran&longs;uer&longs;a. Deinde maiora
rum latera apponantur: quin eiu&longs;dem uenæ arenulæ ip&longs;is quoque illinantur
& batillis tundantur, ne prius quàm u&longs;ta fuerint, decidant: tum ligna incen
dantur.
P
L
Plumbi uerò nigri uena, &longs;i u&longs;tionis indigebit, in aream conijciatur pror
&longs;us a&longs;&longs;imilem, &longs;ed decliuem: eique ligna &longs;uperimponantur: à fronte etiam ad
uenam, ne decidat, arbor apponatur. Vena &longs;ic u&longs;ta quodammodo lique&longs;cit,
& recrementis fit &longs;imilis. In Tauri&longs;cis autem pyrites, in quo aliquid auri, &longs;ul
furis, atramenti &longs;utorij ine&longs;t, po&longs;tquam ultimum ex eo aqua cocto
fuit, in fornacem furni figura ferè &longs;imilem, in quam ligna &longs;unt impo&longs;ita, con
ijcitur, ut, cùm uritur, id quod utile, cum fumo non euolet, &longs;ed ad fornacis te
&longs;tudinem adhære&longs;cat: quo modo &longs;æpe etiam &longs;ulfur de duobus eiu&longs;dem te
&longs;tudinis foraminibus, per quæ fumus eluctatur, &longs;tiriarum in&longs;tar pendet.
P
O
&longs;imilis
Si uero pyrites uel cadmia, uel alia uena metalli particeps
ris uel bituminis in &longs;e Eam
minamSub ip&longs;a ollæ, in qui
bus aqua ine&longs;t, collocantur: in
tur: inque ea pinguitudo, &longs;i &longs;ulfur fuerit,
nigra &longs;upernatans
uena, Ab ea uerò &longs;ic &longs;eparata
bus præbet: maxime &longs;ulfurea. Ex uapore
fertur, &longs;ulfur uel bitumen fit pompholygis &longs;imile, & tam leue, ut difflari &longs;piri
tu po&longs;&longs;it. Alij
meras di&longs;tincta.
les diuidit, in quibus ollæ, &longs;imiliter Supe
rior uerò rur&longs;us in tres partes e&longs;t di&longs;tributa:
muro, cuius &longs;uprema pars e&longs;t, &longs;emper patet: in ea enim ligna imponuntur: a
lijs duabus &longs;unt ferreæ fores, quæ lignis accen&longs;is clauduntur, ut non minus
quàm te&longs;tudo ignis
uimento habent, collocantur ollæ fundo carentes: cuius loco cancelli, ex fer
reis &longs;ilis facti, in quanque imponuntur: per quorum foramina &longs;ulfuro&longs;i uel bi
tumino&longs;i uapores à uena u&longs;ta manant in ollas inferiores.
ollarum &longs;ingulæ centumpondium uenæ capiunt: qua repletæ operculis te
guntur, lutoque oblinuntur.
L
uenæ &longs;uperiniecti ardentes
dia
O
Eislebij quoque & in finitimis locis cùm
expertes, ex quibus æs conflatur, non utuntur &longs;true lignorum, &longs;ed fa&longs;cibus
uirgultorum: quondam id genus lapides ex puteis extractos mox &longs;uper fa
&longs;ces uirgultorum &longs;ub&longs;tratos inijciebant, eisque accen&longs;is urebant. Nunc
primò in unum aceruum conuehunt: deinde ad quoddam tempus ita
ut aer & imber eos aliquo modo molles efficiant: tum prope aceruum &longs;ter
nunt fa&longs;ces uirgultorum: atque in ip&longs;os inuehunt proximos lapides: po&longs;tea
rur&longs;us in uacuo loco, à quo primi lapides ablati &longs;unt, fa&longs;ces uirgultorum po
nunt: & lapides primis proxime adiunctos eis inijciunt: quod
eum finem dum lapides omnes fuerint in fa&longs;ces uirgultorum coniecti, fiatque
tuniulus: po&longs;tremò incendunt fa&longs;ces uirgultorum: uerùm non ea parte, qua
flat uentus &longs;ed oppo&longs;ita, ne ignis ui uenti
gultorum quàm lapides urantur & molles fiant: quo &longs;ane modo lapides eti
am fa&longs;cibus uicini ignem concipiunt, eumque communicant cum proximis:
atque hi iterum cum finitimis: ardetque &longs;ic pyra &longs;æpenumero dies triginta plu
resue continuos. Lapis autem i&longs;te æro&longs;us fi&longs;&longs;ilis copio&longs;ius, ut aliàs dixi, exu
dat illud, cui natura e&longs;t &longs;imilis amianto.
A
L
At uenæ pilis præferratis iccirco tunduntur, ut metallum à lapidibus &
tecti &longs;axis di&longs;cerni po&longs;&longs;it. Machinæ, qua id ip&longs;um perficitur, &longs;pecies, quarto
machinarum, quibus metallici utuntur, generi &longs;ubiecta, hoc modo fabrica
tur: truncus quernus longus pedes &longs;ex, latus & altus duos & palmum humi
locatur: in cuius medio cap&longs;a e&longs;t longa pedes duos & digitos &longs;ex, alta
& &longs;ex digitos: cius frons patet, quæ o&longs;tium appellari pote&longs;t: eiu&longs;dem
tegitur &longs;olea ferrea, cra&longs;&longs;a palmum, lata palmos duos & totidem digitos: cu
ius utrunque latus cuneatum in truncum adigitur. Prior uerò & po&longs;terior ei
us pars eidem trunco affiguntur clauis ferreis: ad latera cap&longs;æ &longs;uper
&longs;tatuuntur duo tigna, quorum &longs;uperiora capita aliquantum reci&longs;a in formis
trabium domicilij includuntur: à cap&longs;a pedibus duobus & dimidio duo ti
gna tran&longs;uer&longs;a continenter coniunguntur: quorum capita intrin&longs;ecus
reci&longs;a iacent in formis exterioribus i&longs;torum tignorum &longs;tatutorum: atque ibi
cum ip&longs;is terebrantur, perque foramen hoc
cuius alterum caput duo habet cornua: alterum
traiecto &longs;ic coercetur, ut tigna arctius con&longs;tringat: quinetiam ex cornibus al
terum uer&longs;us uergit, alterum deor&longs;um: at &longs;uper ea tigna tran&longs;uer&longs;a ad
pedum trium & dimidij iterum duo eiu&longs;modi tigna tran&longs;uer&longs;a &longs;imili modo Tignis autem tran&longs;uer&longs;is &longs;unt foramina quadrangula, in quæ
pila præferrata immittuntur: ea longe inter &longs;e non di&longs;tant, & arctius in illis
continentur. Habet uerò quodque pilum retro dentem, quem inferius &longs;euo li
nire oportet, ut eò facilius attolli po&longs;&longs;it: eum autem axis angulati bini den
tes longi & &longs;uperiore parte in rotundo lati uici&longs;&longs;im attollunt, ut pilum deci
dens in cap&longs;am capite ferreo &longs;axa in eam coniecta contundat & comminu
at. Sed axis rotam habet pinnatam, quam aquæ impetus impellit: uerùm ca
p&longs;æ o&longs;tio pro foribus a&longs;&longs;er e&longs;t: qui in antis trunci excauatis & leuari pote&longs;t,
ut o&longs;tio re&longs;erato operarius arenam, in quam &longs;axa contrita &longs;unt, itemque &longs;abu
lum & glareas batillo eximat: & demitti, ut o&longs;tio clau&longs;o alia &longs;axa iniecta rur
&longs;us pilis præferratis tundantur: &longs;ed, &longs;i truncus quernus in promptu non fue
rit, duo tigna humi locantur, & inter &longs;e fibulis ferreis coniungantur:
utrunque longum &longs;it pedes &longs;ex, latum pedem, altum &longs;e&longs;quipedem: quæ altitu
do cap&longs;æ e&longs;&longs;e debet: ea fit priore tigno latitudine dodrantis, & longitudine
duorum pedum & trientis ac &longs;emunciæ pror&longs;us exci&longs;o: in cuius &longs;olo effo&longs;&longs;o
locetur &longs;axum duri&longs;&longs;imum, cra&longs;&longs;um pedem, latum
cauum remanet, ip&longs;um terra uel arenula
e&longs;t ante cap&longs;am a&longs;&longs;eribus tegatur: &longs;axum perfractum auferatur, & in eius lo
cum al ud reponatur: licet etiam cap&longs;am minorem &
lorum facere capacem.
C
P
D
Pila autem efficiuntur ex tigillis nouem pedes longis, quadrangulis, un
diquaque latis &longs;emipedem: cuiusque caput ferreum ita &longs;e habet. Inferior eius
pars
cra&longs;&longs;a e&longs;t
gitos, cra&longs;&longs;a
&longs;a
ta: &longs;imili modo
cuncus ferreus latus: qui Vt uerò
nenter
partis inferioris
ta digitos Qui uerò tria pila
maiora faciunt: etenim cum quadrangula exi&longs;tant, undique lata &longs;unt tres pal
mos: cuiu&longs;que autem caput ferreum ita &longs;e habet: totum longum e&longs;t pedes du
os & palmum: inferius &longs;exangulum: ubi latum & cra&longs;&longs;um exi&longs;tit digitos &longs;e
ptem. Inferior eius pars, quæ ex pilo extat, longa e&longs;t
&longs;uperior, quæ in eo includitur, palmos tres: inferiore eius parte lata & cra&longs;&longs;a Deinde paulatim fit angu&longs;tior & tenuior, ut &longs;uperiore parte mane
at lata digitos tres & dimidium, cra&longs;&longs;a duos: ubi anguli quodam modo reci
&longs;i &longs;unt: eaque parte perforatum e&longs;t. Foramen uerò longum digitos tres,
quæ in pilo inferius exci&longs;o inciuditur uncinatam & &longs;triatam faciunt, ut un
cis in pilum infixis & cuneis in &longs;trias adactis in ip&longs;o pror&longs;us immobilis ma
neat: præ&longs;ertim cum duabus præterea quadrangulis laminis ferreis cingan
tur. Axem uerò alij ad circinum di&longs;tribuunt in &longs;ex partes, alij in nouem: &longs;ed
&longs;atius e&longs;t eum in duodecim partiri, ut uici&longs;&longs;im una pars plana dentem in &longs;e
contineat, altera eo careat.
P
tum & &longs;triatum
pili
Rota uerò ne hyeme uel altæ niues uel glacies, uel
& conuer&longs;ionem impediant, in quadrangula contignatione pror&longs;us inclu
ditur. Tigna
num
trat: quæ in rotæ pinnas
contignatione effluit. Rotæ autem radij non raro in medio axe longo inclu
duntur: cuius dentes utrinque pila attollunt, quæ uel utraque uenas &longs;iccas aut
udas tundunt, uel altera &longs;iccas, udas altera, pro ut res hoc aut illud po&longs;tulat:
foramina infixis, altera tantummodo uenas tundunt.
C
ut rota uideri po&longs;sit. R
At glareas &longs;axorum uel lapidum & &longs;abulum atque arenas è cap&longs;a huius ma
chinæ exemptas & cumulatas, aut è tumulo, qui e&longs;t prope fodinam ra&longs;tro
erutas operarius inijciat in cap&longs;am &longs;uperius & è fronte
des tres, latam ferè
bus: &longs;ed fundum filis ferreis in&longs;tar retis contextum &longs;it, & ad duo bacilla fer
rea, quæ ad utriu&longs;que lateris a&longs;&longs;erem affixa &longs;unt, item filis ferreis Hoc
eius fundum foramina habet, per quæ glareæ nucis auellanæ magnitudine
penetrare non po&longs;&longs;unt: quæ &longs;unt maiores quàm ut penetrent, eas operarius
reportat, rur&longs;usque pilis &longs;ubijcit: eas uerò quæ penetrarunt, & &longs;abulum atque
arenas in uas magnum colligit & ad loturam re&longs;eruat: cùm autem laboran
di munus exequitur cap&longs;am duobus funiculis de trabe &longs;u&longs;pendit. Hæc ca
p&longs;a cribrum quadrangulum rectè nominari pote&longs;t, ut etiam id genus aliæ
quæ &longs;equuntur.
C
con&longs;tat
de trabe &longs;u&longs;pen&longs;a, cuius fundi pars prona con&longs;picitur.
Alij utuntur cribro, euius uas ligneum duobus ferreis circulis cingitur:
fundum, non aliter ac cap&longs;æ, ferreis filis in&longs;tar retis contexitur: id imponunt
duobus a&longs;&longs;erculis &longs;ic affixis ad &longs;tipitem, in terra
uer&longs;us &longs;uperpo&longs;itus &longs;it. Quanquam quidam &longs;tipitem terræ
eum &longs;uper &longs;olum
fiat: cui illam infigunt: in hoc cribrum operarius glareas, lapillos, &longs;abulum,
arenas tumulo erutas, batillo ferreo inijcit: & eius an&longs;as manibus tenens, i
p&longs;um agitando &longs;uccutit: ut eo motu per fundum arena, &longs;abulum, lapilli, mi
nutæ glareæ decidant. Alij non u&longs;urpant cribrum, &longs;ed cap&longs;am patentem:
cuius fundum item filis ferreis
obus tignis &longs;tatutis inclu&longs;o, locatam ducunt & reducunt.
C
fundum
tran&longs;uer&longs;um
Alij utuntur cribro, cui uas æneum e&longs;t, utrinque habens an&longs;am
drangulam: per quas an&longs;as pertica penetrat: cuius alterum caput, quod ex al
tera an&longs;a eminet ad dodrantem, cùm operarius in
&longs;um impo&longs;uerit, perticam &longs;æpius, & quidem uici&longs;&longs;im, à &longs;e ab&longs;trahit, & ad &longs;e
retrahit: quo motu per cribri fundum res minutæ
put in funem facile imponi po&longs;&longs;it, ip&longs;e inferius bacillo longo duos palmos
diducitur: etenim duplicatus de&longs;cendit: quod utrunque eius caput ad trabem
&longs;it religatum. Attamen pars funiculi po&longs;t bacillum dependet longa &longs;emipe
dem. Quinetiam magna cap&longs;a in hac re e&longs;t u&longs;itata: cuius fundum uel ex a&longs;&longs;e
re foraminum pleno conficitur, uel filis ferreis, ut cæterarum cap&longs;arum con
texitur: ex medijs a&longs;&longs;eribus, qui ad eius latera &longs;unt, &longs;emicirculus ferreus ex
tat: ad quem funiculus, ex tigno uel trabe &longs;u&longs;pen&longs;us, alligatur, ut cap&longs;a trahi
& in omnes partes inclinari po&longs;&longs;it: ei utrinque duo &longs;unt manubria, ci&longs;ij manu
brijs non di&longs;&longs;imilia: quæ duo operarij prehendentes cap&longs;am, ultro citroque
tractam et retractam agitant: hac Germani, qui in Carpato monte habitant,
poti&longs;&longs;imum utuntur: i&longs;tis autem tribus cap&longs;is & duobus cribris minutæ res
à maiu&longs;culis iccirco di&longs;cernuntur, ut earum quæ tran&longs;mi&longs;&longs;æ &longs;imul lauandæ
&longs;unt, æquales fiant portiones: nam fundum tam cap&longs;arum quàm cribrorum
foramina habet, quæ glareas nucis auellanæ magnitudine non
in fundo remanentes metallici &longs;iccas, &longs;i metallo
nuel adole&longs;centes ab eis, & lapillis, & &longs;abulo, & arenis, & terris in tumulo è
fodina ege&longs;to &longs;itis &longs;axorum fragmenta ra&longs;tris quinque dentibus &longs;epararint.
C
M
E
Neu&longs;olæ uerò, quod
ris uenæ, quæ &longs;unt in iugis & cacuminibus
perarius alter di&longs;cernit, alter terras, arenas, &longs;abulum, lapillos, glareas, atque eti
am uenas pauperiores, ne impen&longs;æ in non tritam & interdum ferè præcipi
tem uiam, atque longam & difficilem uecturam faciendæ &longs;int, ci&longs;io aduehit:
& idip&longs;um inuertens eas in cap&longs;am longam patentem, & tabellis tran&longs;uer
&longs;is di&longs;t, ntam, & ad rupem præcipitem affixam inijcit: quæ pedum fere cen
tum & quinquaginta altitudine delabuntur in cap&longs;am breuem, cuius fun
dum ex ærea lamina cra&longs;&longs;a & foraminum plena con&longs;tat: ea cap&longs;a habet duo
manubria, quibus attrahitur & retruditur: &longs;uperius
lis colurnis factos, quib. uncus ferreus funis ex arboris ramo uel trabe, quæ
ex tigno &longs;tatuto eminet, &longs;u&longs;pen&longs;i inijcitur: hanc cap&longs;am di&longs;cretor aliquoties
attrahit, ’& ad arborem uel tignum ualide appellit: quo modo res minutæ
uem, cuius
ad arborem uel tignum ualide appellit: iterumque minutiores tertia cap&longs;a ex
ceptæ delabuntur in tertiam cap&longs;am breuem, cuius
bet foramina, quam cap&longs;am tertius di&longs;cretor, &longs;imiliter ad arborem uel
ualide appellit, ac tertio res minutulæ per foramina Dum
autem operarius ci&longs;io aduehit aliam tumuli partem
terea di&longs;cretor unco ex arcubus extracto &longs;uam cap&longs;am aufert, camque inuer
tens, glareas uel &longs;abulum, quod in eius fundo reman&longs;it, coaceruat. Minutu
las uero res, in abacum delap&longs;as, primus lotor, nam
tores, deuerrit, et cribro, cuius foramina &longs;unt angu&longs;tiora quàm tertiæ cap&longs;æ
breuis foramina, exceptas lauat in ua&longs;e, aquis ferè pleno. Quod cùm fuerit
co, quod cribrum tran&longs;mi&longs;it,
id, quod in ua&longs;e re&longs;edit, batillo conijcit in abacum
lauat in cribro, cui angu&longs;tiora &longs;unt foramina: quod etiam tunc in uas decidit
idem eximit & in tertij lotoris abacum inijcit: qui id ip&longs;um lauat in cribro,
cui angu&longs;ti&longs;&longs;ima &longs;unt foramina. Æris autem ramenta, quæ in ultimo ua&longs;e re
&longs;ederunt, exempta excoquuntur: id uerò, quod qui&longs;que lotor radio ab&longs;tulit,
in area linteis exten&longs;is contecta lauatur. Quin etiam Aldebergi, quod plum
bi
cap&longs;is breuibus ex trabe &longs;u&longs;pen&longs;is
& priore parte patent: qua glareæ, quas non tran&longs;mi&longs;crunt, earum ad
appul&longs;u &longs;tatim excuti po&longs;&longs;unt.
O
P
F
S
p&longs;a breuis
primum
S
T
At &longs;i uena metalli diues fuerit, terræ, arenæ, &longs;abulum, glareæ
cto Cribrum
latum
ut per ea glareæ eruo non maiores decidant. Filis uerò ferreis rectis et tran&longs;
uer&longs;is, quæ ubi &longs;e contingunt clauiculæ ferreæ complectuntur, contextum
circulo ferreo, duobusque bacillis tran&longs;uer&longs;is item ferreis innititur: reliquam
cribri partem, è tabulis in ua&longs;is figuram formatam, duo circuli ferrei
ueruntamen nonnulli id ip&longs;um colurnis aut quernis circulis uinciunt: &longs;ed
tunc tribus. Habet autem utrinque an&longs;am: quas materiam metallicam lauatu
rus manibus tenet: in hoc cribrum adole&longs;cens res lauandas conijcit: mulier
ip&longs;um uici&longs;&longs;im ad dextram & &longs;ini&longs;tram uer&longs;ans &longs;uccutit: quo modo terras,
arenas, glareas minores tran&longs;mittit: maiores in eo remanent: quæ eiectæ &
coaceruatæ &longs;ubijciuntur pilis. Limus uerò cum arenis, &longs;abulo, glareis aqua
exantlata ex ua&longs;e batillo ferreo eijcitur: & in canali, de quo paulò po&longs;t di
cam, lauatur.
C
C
A
materiam, quam cribrum tran&longs;mi&longs;it, ex ua&longs;e eijcit.
Sed Bohemi utuntur corbe uiminibus contexta, &longs;e&longs;quipedem lata, &longs;emi
&longs;e uel parua lacuna aquis fere plena: quod ex ea in uas uel
emptum lauant in lance: quæ po&longs;teriore parte altior e&longs;t, priore humilior &
plana: ex qua, cum an&longs;is, quas item duas habet, prehen&longs;am agitant in aqua,
id, quod leue e&longs;t, effluit: quod graue & metallicum, in eius fundo re&longs;idet.
C
pars
At auri uena malleis contu&longs;a uel pilis
di molitur in farinam. Prima mola, quam aquarum impetus circumagit, &longs;ic
&longs;e habet: axis ad circinum rotundatur, aut angulatus efficitur: cuius codaces
ferrei uer&longs;antur in dimidiatis catillis ferreis, qui in tignis inclu&longs;i &longs;unt: is uerò
axis impellitur rota, cuius pinnas, ad frontem affixas, percutit fluminis im
petus. In eodem axe inclu&longs;um e&longs;t tympanum dentatum: cuius dentes in late
re fixi &longs;unt: hi impellunt alterum tympanum, quod ex fu&longs;is materiæ duri&longs;si
mæ con&longs;tat. Hoc autem tympanum e&longs;t circum axem ferreum, habentem in
imo codacem, qui in tigni cuiu&longs;dam catillo ferreo uer&longs;atur: in &longs;ummo &longs;ub
&longs;eudem ferream quæ molam continet, itaque cùm alterius tympani dentes al
terius fu&longs;os
ta effunditur in canalem, & ex eo in officinæ &longs;olum delap&longs;a accumulatur: in
de auecta re&longs;eruatur ad loturam: quoniam uerò hæc
ut mola modò attollatur, modò demittatur, duæ trabes, quæ trudibus at
tolli & demitti po&longs;&longs;unt, tignum, in cuius catillo ferreo axis ferrei codax uer
&longs;atur, &longs;u&longs;tinent.
A
con&longs;tat
L
Molæ præterea tres &longs;unt in auri uenis, in primis uerò lapidibus
tibus
rum impetus, &longs;ed hominum uires, et&longs;i duas etiam iumentorum,
Prima uer&longs;atilis à proxime de&longs;cripta tantummodo differt rota: quæ clau&longs;a
uer&longs;atur ab hominibus ip&longs;am calcantibus, aut ab introductis equis, uel a&longs;i
nis, uel etiamr bu&longs;tis capris: quorum iumentorum oculi linteis illigantur.
Secunda tam tru&longs;atilis quàm uer&longs;atilis à &longs;uperioribus duabus differt altero
axe &longs;tatuto, qui ei pro &longs;trato e&longs;t. Axis ille ad inferius caput habet uel
quem operarij duo tabellas eius pedibus retro trudentes
aut a&longs;inus, unde a&longs;inaria dicta, circumagit. Axis autem circumacti
dentatum, quod e&longs;t ad &longs;uperius eius caput, uer&longs;at id, quod ex fu&longs;is con&longs;tat,
& unà cum eo molam. Tertia uer&longs;atilis e&longs;t: nam non tru&longs;a manibus, &longs;ed cir
cumacta uer&longs;atur: inter quam & cæteras magnum e&longs;t di&longs;crimen: etenim in
ferior lapis molaris &longs;uperius formam habet, ut molam, quæ uer&longs;atur circum
ferreum axiculum continere po&longs;&longs;it. Is in media molaris forma inclu&longs;us per
molam penetrat. Operarius autem ferreum uectem &longs;tatutum, qui e&longs;t ad &longs;u
periorem lapidem molarem, qui proprie mola dicitur, manu
cumagit: mola media e&longs;t perforata: in quod foramen uena coniecta delabi
tur in inferiorem lapidem molarem, ibique molitur in farinam: quæ &longs;en&longs;im ex
eius foramine decidit: & uarijs modis, quos po&longs;tea exponam, lauatur, pri
u&longs;quam cum argento uiuo permi&longs;ceatur.
P
O
mola
axiculus &longs;tatutus
molaris uectis
Attamen quidam fabricantur machinam, quæ una auri uenam uno eo
demque tempore Machinæ unica e&longs;t rota, quam riui impetus eius pinnas percutiens
uer&longs;at: axi ab altero rotæ latere exi&longs;tunt longi dentes: qui pila attollunt, ue
namque &longs;iccam contundunt: mox in rotundum molæ receptaculum iniecta,
& &longs;en&longs;im per eius foramen illap&longs;a molitur in farinam. Inferior lapis molaris
e&longs;t quadrangulus, &longs;ed formam habet rotundam, in qua mola rotunda uer&longs;a
tur: atque foramen, ex quo farina in primum uas delabitur. Verùm axiculi fer
rei &longs;ub&longs;cus in mola, codax in trabis catillo includitur: cuius axiculi tympa
num, quod ex fu&longs;is con&longs;tat, à tympano axis dentato circumactum
&longs;at. Vt uerò farina continenter incidit in
&longs;us ex eo effluit in &longs;ecundum, quod humilius e&longs;t: & ex &longs;ecundo in tertium,
quod humilimum: ex tertio plerunque in lacu&longs;culum ex una arbore
in unoquoque autem ua&longs;e ine&longs;t argentum uiuum, unicuique a&longs;&longs;erculus e&longs;t im
po&longs;itus & ad ip&longs;um affixus: per cuius medij foramen penetrat axiculus &longs;ta
tutus: is ne altius quàm oportet, in uas de&longs;cendat, qua
tuberat: ad eius inferius caput duæ tabellæ inter &longs;e
tertia decu&longs;&longs;at: &longs;uperiori codax e&longs;t in trabis catillo inclu&longs;us: at
axiculum e&longs;t paruum tympanum, quod ex fu&longs;is con&longs;tat:
&longs;atur à paruo tympano dentato, quod e&longs;t circum
terum caput in magno axe &longs;trato inclu&longs;um e&longs;t:
uo cra&longs;&longs;is laminis ferrato: itaque tabellæ, quarum ternæ in &longs;ingulis ua&longs;is in or
bem torquentur, farinana cum aqua permi&longs;tam
ri ramenta ab ea &longs;eparant: quæ delap&longs;a argentum
gat. Sordes uerò aqua rapit: argentum uiuum in alutam, uel linteum lini xy
lini contextu factum infunditur: quæ cùm, ut aliàs &longs;crip&longs;i, comprimitur, ar
gentum uiuum per eam defluit in ollam &longs;ubiectam: aurum in ea remanet pu
rum. Alij in locum ua&longs;orum tres canales latos &longs;ub&longs;tituunt: quorum qui&longs;que
habet axiculum angulatum: in quo &longs;enæ tabellæ angu&longs;tæ inclu&longs;æ &longs;unt, &
ad eas totidem tabellæ latiores tran&longs;uer&longs;æ affixæ: quas aqua immi&longs;&longs;a percu
tiens circumagit: hæ farinam cum aqua permi&longs;tam agitantes metallum ab
ea &longs;ecernunt: ueruntamen &longs;i farina, in qua auri ramenta in&longs;unt, purgatur, pri
or lauandi ratio hac longe præ&longs;tat, quod ea argentum uiuum, quod in ua&longs;is
continetur, &longs;tatim ad &longs;e alliciat: &longs;i farina, in qua lapilli nigri, ex quibus confla
tur plumbum candidum, in&longs;unt, minime e&longs;t a&longs;pernanda. Quanquam rami
abiegni conuoluti, & in canales, in quibus talis farina de mola per canalicu
lum in eos delap&longs;a lauatur, impo&longs;iti utiliores &longs;unt: nam lapilli uel ab eis reti
nentur, uel, &longs;i aqua ip&longs;os rapit, de eis decidunt & &longs;ub&longs;idunt.
M
E
E
E
con&longs;tat
A
E
inclu&longs;us
axiculi
At &longs;eptem lauandi rationes &longs;unt plurium metallorum uenis communes:
lauantur enim uel in canali &longs;implici, uel in canali tabellis di&longs;tincto, uel in ca
tecta, uel in cribro angu&longs;to. Cæteræ uerò lauandi rationes aut alicuius me
talli propriæ &longs;unt, aut cum ratione pilis tundendi uenas udas Ca
nalis autem &longs;implex &longs;ic &longs;e habet: primò caput altius e&longs;t quàm canalis,
pedes tres, latum &longs;e&longs;quipedem: quod con&longs;tat ex a&longs;&longs;eribus &longs;uper tigna impo
&longs;itis & ad ea affixis: eius latus utrunque habet tigillum in a&longs;&longs;eres immi&longs;&longs;um:
quod aquam in id per fi&longs;tulam uel canaliculum influentem arcet, cogitque re
ctà defluere. Eius uerò medium aliquanto depre&longs;&longs;ius e&longs;t, ut in eo glareæ &longs;a
xorum & maiu&longs;cula metallorum ramenta &longs;ub&longs;idere po&longs;&longs;int: ad altitudinem
dodrantis &longs;ub capite e&longs;t canalis depre&longs;&longs;us in
latus & altus &longs;e&longs;quipedem: cuius fundum & utrunque latus e&longs;t ex a&longs;&longs;eribus fa
ctum, ne terra &longs;orbeat metallorum ramenta, aut aquis madefacta incidat in
canalem,
cum hoc canali recto
latus & altus &longs;e&longs;quipedem, atque &longs;imiliter a&longs;&longs;erum munitione &longs;eptus: infima
parte occluditur tabella, &longs;ed etiam humiliore, ut aqua defluere po&longs;&longs;it: quam
tertius canalis excipit, & extra domicilium deducit. In illo canale &longs;implici la
uatur materia metallica, quam quinque cribra ampla tran&longs;mi&longs;erunt in offici
næ &longs;olum: ip&longs;am enim auectam & coaceruatam lotor inijcit in caput cana
lis, & aqua in ip&longs;um per fi&longs;tulam & canaliculum immi&longs;&longs;a, cam, quæ in medi
um caput defluxit & re&longs;edit, agitat rutro ligneo: &longs;ic po&longs;thac appellabimus
in&longs;trumentum
mum, infixa: qua agitatione aqua fit turbida, rapitque limum & arenam, atque
minutula metallorum ramenta in &longs;ubiectum canalem: maiu&longs;cula uerò cum
glareis remanent in capite: quæ ablata adole&longs;centes in abacum ampli lacus
aut in aream curtam conijciunt, eaque à glareis di&longs;cernunt: po&longs;tquam canalis
limo & arenis refertus fuerit, lotor fi&longs;tulam, per quam aqua influit in caput,
occludit. Mox ea, quam continet canalis, effluit: quod quamprimum
fuerit, limum & arenas, cum minutulis metallorum ramentis permi&longs;tas, ba
tillo eijcit, & eas in area linteis exten&longs;is contecta lauat: quinetiam canali non
dum repleto per&longs;æpe adole&longs;centes eas in alueum iniect
inferunt & lauant. In capite huius canalis etiam farina metallica lauatur, &longs;ed
maxime ea, in qua lapilli nigri in&longs;unt, quo modo in
conuolutus imponitur, &longs;icuti quoque, cùm uenæ udæ pilis tunduntur, in ma
gnos canales imponi &longs;olet. Lapilli autem maiu&longs;culi, qui in &longs;uprema canalis
parte re&longs;ident, &longs;eparatim lauantur in canali deuexo: &longs;eparatim in eodem me
diocres, qui in media &longs;ub&longs;idunt: &longs;eparatim limus, cum minutulis lapillis mi
&longs;tus, qui po&longs;t ramum in infima canalis parte &longs;ub&longs;idit in area linteis exten&longs;is
contecta.
C
C
Ab hoc alter canalis differt pluribus tabulis, quibus in
&longs;i quibu&longs;dam gradibus di&longs;tinguitur. Imponuntur uerò &longs;i longus pedes du
odecim fuerit, quatuor: &longs;i nouem, tres: quanto quæque capiti proximior, tan
to altior: quanto ab eo remotior, tanto humilior. Itaque cùm &longs;uprema fuerit al
ta
digitos duos, infima In hoc canali
metallica,
materia u&longs;que ad eum
ip&longs;um immi&longs;&longs;a rutro ligneo agitatur,
lotore exemptis aqua colatur. Deinde materia metallica, quæ in eius rece
ptaculis re&longs;edit, rur&longs;us lauatur uel in area curta, uel in area linteis exten&longs;is
tecta, uel in cribro angu&longs;to: &longs;ed quia curta cum hoc canale & &longs;uperiore ple
runque coniungitur, fi&longs;tula aquam primo in canalem tran&longs;uer&longs;um infundit:
ex quo per unum canaliculum defluit in canalem, per alterum in aream.
F
canalis
Canalis uerò deuexus, quod ad a&longs;&longs;eres attinet, reliquis duobus di&longs;&longs;imilis
de a&longs;&longs;ere tegitur:
rima remaneat, per
re po&longs;&longs;it: recta enim defluere debet n
extra Adole&longs;cens
menta impura, uel lapillos nigros impuros de aceruo &longs;umit, eosque in canalis
caput inijcit, uel Lotor uerò eadem in canali agitat rutro ligneo:
quo modo limus
uel lapilli &longs;imul cum limo
ferè &longs;ex
&longs;tus effluat in
Schlaccheualdi & Irbere&longs;dorfi lapilli nigri in i&longs;tiu&longs;modi canali lauantur &longs;e
mel aut bis: Aldebergi ter quaterué: Gairi &longs;æpe &longs;epties: nam Schlaccheualdi
& Irbere&longs;dorfi uena, in qua &longs;unt lapilli nigri &longs;atis magni, &longs;ub pila &longs;ubijcitur:
Aldebergi, in qua multo minores: Gairi etiam
uix exigui lapilli
qui tractant uenas
rijs officinis in Certior.
n.
hæc lauandi ratio e&longs;t que
cribris Prope
A
Nunc duo canales deuexi &longs;imili modo facti plerunque
quidem à capite di&longs;tat pedes tres: Canalis uerò à canali quatuor: &longs;ed unus
canalis tran&longs;uer&longs;us &longs;ub utroque deuexo e&longs;t: unus
menta uel lapillos nigros
caputDuo
alterius &longs;ini&longs;tro in&longs;idens n.
&longs;unt utrique canali, et in trabis, quæ e&longs;t in
domicilio, dimidiata armilla ferrea uoluitur pertica teres,
cra&longs;&longs;a
et
in cuius foramine uer&longs;atur alterum caput axiculi, in quo inclu&longs;um e&longs;t rutelli
mine, quæ
tres &
gitos &longs;ex, cra&longs;&longs;a
ius
pillos nigros cum limo permi&longs;tos, qui
in
mi&longs;tus defluit in
S
I
armilla ferrea ad trabem affixa
Quinetiam priu&longs;quam arca curta e&longs;&longs;et inuenta, & cribrum angu&longs;tum me
tallorum uenæ inprimis uerò plumbi candidi, &longs;iccæ pilis tu&longs;æ
amplo lacu, ex una uel duabus arborib. cauato: ad cuius caput erat abacus,
in quem uena comminuta conijciebatur: quam lotor rutro ligneo, cui lon
gum erat manubrium, detrahebat in lacum, & aqua in eum immi&longs;&longs;a uenam
eodem rutro agitabat.
L
Area autem curta e&longs;t &longs;uperiore parte, qua per
fluit, angu&longs;ta: nempe lata tantummodo pedes duos: inferiore latior, pedes
&longs;cilicet tres & totidem palmos: ad latera uerò longa pedes &longs;ex affixæ &longs;unt
tabellæ altæ palmos duos: cæteris &longs;implicis canalis capiti &longs;imilis e&longs;t, ni&longs;i &qring;d
in medio non e&longs;t depre&longs;&longs;a: &longs;ub hac e&longs;t canalis tran&longs;uer&longs;us tabella humiliore
clau&longs;us: in hac area non uenæ modo agitatæ rutro ligneo lauantur, &longs;ed ado
le&longs;centes etiam metallorum ramenta, in eam coniecta, &longs;ecernunt à &longs;axorum
glareis, & in ua&longs;a colligunt: ea metallici nunc raro utuntur:
negligentia &longs;æpius deprehen&longs;a in cau&longs;a e&longs;t cur in eius lo cum &longs;ucce&longs;&longs;erit cri
brum angu&longs;tum: quin limus, qui in canali re&longs;edit, &longs;i uena diues fuerit, &longs;ubla
tus in cribro angu&longs;to, uel in area linteis exten&longs;is contecta lauatur.
A
Verùm area linteis exten&longs;is
Tigna duo, longa pedes
decem & octo, lata &longs;emipedem, cra&longs;&longs;a tres palmos decliuia
rum pars prona dimidia e&longs;t exci&longs;a, ut
a&longs;&longs;eribus longis pedes tres & tran&longs;uer&longs;is, continenterque po&longs;itis teguntur: di
midia e&longs;t integra & altior quàm a&longs;&longs;eres
ex lateribus, &longs;ed rectà defluat:
quatis
tur, ut ip&longs;um
in alijs: &longs;i. n.
ta, uel lapillos nigros rapit &longs;ub ip&longs;a, & labor inutilis &longs;u&longs;cipitur: linteis ita
ten&longs;is
&longs;tos
tunt
rum
nec limus in lacum uel in canalem tran&longs;uer&longs;um defluat. Quàm primum
nullus aut paucus in linteis in&longs;ederit, &longs;ed tantummo do metallorum ramen
ta, uel lapilli nigri, tunc ea
cidunt: redeuntque &longs;ubinde ad eundem laborem. Po&longs;tremò aquam ex ua&longs;e
&longs;i uel ramenta uel lapilli de linteis delap&longs;i in lacu aut canali tran&longs;uer&longs;o re&longs;ede
cint, limum iterum lauant.
T
L
Aliqui lintea nec auferunt, nec in ua&longs;is lauant, &longs;ed ip&longs;is utrinque tabellas an
gu&longs;tas atque non multum cra&longs;&longs;as &longs;uperimponunt, & eas ad tigna clauis affi
gunt: &longs;imilique modo materiam metallicam rutris ligneis agitantes lauant:
quamprimum autem iterum nullus aut paucus limus in linteis in&longs;ederit, &longs;ed
tantummodo metallorum ramenta uel lapilli nigri, tum alterum tignum eri
fundunt: quo modo id quod ad lintea adhære&longs;cit, decidit in canalem &longs;ubie
ctum, ex una arbore cauatum, & in terra effo&longs;&longs;a locatum: cuius cauum &longs;upe
riore parte latum e&longs;t pedem, inferiore minus latum, quod
eiu&longs;dem canalis medio includunt tabellam, ut maiu&longs;cula
ta, uel maiu&longs;culi lapilli in priore parte, in quam inciderunt, remaneant, minu
& tandem per eius foramen defluit in lacum. Maiu&longs;cula autem metallorum
minutula uerò ramenta uel lapillos rur&longs;us in hac area linteis exten&longs;is conte
cta: quæ i&longs;to modo, quòd affixa maneant, diutius durant: & ferè
pus ab uno lotore tam cito perficitur, quàm altero &longs;implum à duobus.
A
generis &longs;itula
Cribrum etiam angu&longs;tum nuper in u&longs;u metallico e&longs;&longs;e cœpit: in hoc mate
ria metallica conijcitur, cribraturque in ua&longs;e aqua ferè pleno: &longs;uccutiturque cri
brum: quo &longs;uccu&longs;&longs;u id quod e&longs;t infra erui magnitudinem tran&longs;mittit in uas,
reliquum in eius fundo remanet: hoc duplex e&longs;t: meta'licum, quod inferio
rem locum obtinet: &longs;axeum & terrenum, quod &longs;uperiorem: graue enim &longs;em
per de&longs;cendit, leue uis aquarum &longs;ur&longs;um fert, quod aufertur radio, qui tabel
la tenuis e&longs;t ferè &longs;emicirculi figura, longa dodrantem, alta &longs;emipedem: &longs;ed le
ue Po&longs;tea iterum alia materia in cribrum conijcitur & &longs;uccutitur.
Vbi uerò
multa metallorum ramenta in cribro re&longs;ederint, in alueum aliquem propè
po&longs;itum eijciuntur. At quia cum limo non &longs;olum auri uel argenti ramenta,
&longs;ed etiam arenæ, pyritæ, cadmiæ, galenæ, lapidum
decidunt in uas, nec eas aqua, quod graues &longs;int,
re pote&longs;t, Ne au
tem eam arenam mox cribrum rur&longs;us
aut glareas. Quoniam uerò &longs;i cribrum non recte &longs;uccu&longs;&longs;erit, &longs;ed inclinauerit
ad latus, lapilli uel glareæ ex una parte amouentur, ac iterum tam metallica
materia quàm inanis decidit in uas, laborque fru&longs;tra &longs;u&longs;cipitur, angu&longs;tius eti
am cribrum fecerunt metallici no&longs;trates, quod ne inertes
te&longs;t fallere: ad quam loturam eis nihil opus e&longs;t fundo ex lapillis &longs;ub&longs;tratis fa
cto: qua lauandi ratione limus cum minutulis metallorum ramentis decidit
in uas: maiu&longs;cula in cribro re&longs;ident: quæ inanis arena contegit: ea radio au
fertur: ramenta collecta &longs;imul cum alijs excoquuntur: limus cum minutulis
contextum: id quod radio e&longs;t ablatum, &longs;i uena metalli diues fue
rit, in area linteis exten&longs;is contecta lauatur:
&longs;i pauper, abijcitur.
C
gu&longs;tius
Per&longs;olui lauandi rationes plu
nunc ad alteram uenarum quàm
uenit. Cùm anno M. D. XII.
Georgius illu&longs;tris Saxonum Dux in Mi&longs;e
na ius omnium tumulorum è fodinis ege&longs;torum dedi&longs;&longs;et nobili & pruden
ti uiro Sigi&longs;mundo Malthicio, patri loannis epi&longs;copi Mi&longs;eni & Henrici: Is
Dippolde&longs;ualdi & Aldebergi, quibus in locis
bus plumbum candidum
inuenit machinam, quæ uenas udas pilis præferratis tunderet. Venas
udas uocamus aquis, quæ in cap&longs;am influunt, madefactas: quo modo etiam
interdum pila uda nominamus, item aquis madida: contrà pila &longs;icca uel ue
nas &longs;iccas appellamus nullis aquis, dum pilis tunduntur, madefactas: &longs;ed re
deamus ad no&longs;trum propo&longs;itum. Hæc machina non multum di&longs;&longs;imilis e&longs;t
ei, quæ uenas &longs;iccas pilis præferratis tundit: horum
midio &longs;unt maiora quàm illorum: nec cap&longs;a, quæ, ex trunco querno uel fa
gino confecta, in &longs;pacio, quod e&longs;t inter tigna &longs;tatuta locatur, è fronte patet,
fed ex altero latere: ea longa e&longs;t pedes tres, lata dodrantem, alta pedem & di
gitos &longs;ex: &longs;i caret fundo, &longs;imiliter &longs;tatuitur &longs;uper &longs;axum durum atque planum,
in terra paululum effo&longs;&longs;a po&longs;itum: & qua
teolis rallis obturantur: &longs;in habet fundum, &longs;olea ferrea, longa pedes tres, la
ta dodrantem, cra&longs;&longs;a palmum in ea locatur, qua patet ad ip&longs;am ferrea lamina
foraminum plena affigitur, ut inter eam & caput proximi pili &longs;pacium duo
rum digitorum &longs;it: atque tantundem inter laminam & tignum &longs;tatutum, in
cuius foramine po&longs;itus e&longs;t canalis paruus & longiu&longs;culus: per quem argen
ti uena minutim contu&longs;a cum aqua defluit in
&longs;it, hatillo ligneo eijcitur in proximum &longs;olum a&longs;&longs;eribus tectum: quod in la
cu &longs;ub&longs;edit, batillo ferreo &longs;eparatim in &longs;olum: plerique faciunt duos canales,
ut dum operarius unum, eo, quod re&longs;edit, refertum, exinanit, interea aliud
in altero re&longs;ideat: ad alterum cap&longs;æ latus, quod e&longs;t properotam, quæ machi
nam uer&longs;at, aqua per canaliculum in eam influit: qua etiam operarius
contundendam inijcit in cap&longs;am, ne fragmenta, &longs;i in pila fuerint coniecta, i
p&longs;is &longs;int impedimento: atque hac ratione uena argenti uel auri minutim pili
tunditur.
C
L
B
V
Cùm uero
ma tudi
quam
lem
cim, altus
pilli mediocres & limus
cres
uolutus
claudit Seor&longs;um
gri lapilli maiu&longs;culi batillo
mus. Etenim &longs;eparatim in area linteis exten&longs;is
uantur, & torrentur, & excoquuntur: exceptis lapillis, qui in media canalis
parte re&longs;ederunt. Hi.
n.
et&longs;i &longs;emper &longs;eparatim
canalis parte re&longs;ederunt, &longs;imul
tur, &longs;imul
cta, neque in canali deuexo lauatur, &longs;ed &longs;eparatim: atque lapilli, ex eo
or&longs;um Duos
uer&longs;us: atque eum rur&longs;us rectus in lacum, qui e&longs;t extra conclaue, exonerans.
C
pit
fluit, ad
cius
&longs;edit,
quos lotor batillo ligneo eijcit: in
ctosIs
illos canales magnos: in
lis permi&longs;ti
tim eiecti bis
uexo. Hi
xo. Canalis &longs;implicis a&longs;&longs;imilis ab eo differt capite: &qring;d hic
alter in medio depre&longs;&longs;um. Hic præterea habet
nibus
&longs;tis laborib. defatigaretur: in &qring;s &longs;tans totos dies in&longs;umit: &longs;ed canales magni,
&longs;implicis a&longs;&longs;imilis, deuexus, area linteis exten&longs;is
tur in
&longs;tat,
um munus exequi po&longs;&longs;int.
C
milis
In area autem linteis exten&longs;is
&longs;ub&longs;ederunt in infima parte magnorum canalium & canalis &longs;implicis a&longs;&longs;i
milis & deuexi lauantur: eius lintea in lacu ex una arbore cauato, & duabus
tabellis, ut tres cap&longs;æ fiant, di&longs;tincto abluuntur: & primum quidem & &longs;e
cundum in prima, tertium & quartum in &longs;ecunda, quintum & &longs;extum in ter
tia. Sed quia in i&longs;tis lapillis minutulis aliquæ lapidis &longs;axi marmoris arenulæ
ine&longs;&longs;e &longs;olent, eos magi&longs;ter in canali deuexo puros facit &longs;copis &longs;upremam eo
rum partem leniter uerrens, non æqualibus ductibus, &longs;ed modò rectis, mo
dò tran&longs;uer&longs;is: quo modo aqua arenulas, quòd &longs;int leuiores, per canalem ra
pit in lacum: lapillos, quòd grauiores, in canali relinquit. Canalibus autem
omnibus tam intra quàm extra conclaue &longs;ubijciuntur uel lacus, uel canales
tran&longs;uer&longs;i, in quos exonerant: ut aqua perpaucos lapillos minutulos in flu
men deferre po&longs;&longs;it. Sed lacus magnus, qui e&longs;t extra conclaue, plerunque con
ficitur ex contignationibus quadratis: atque longus, & latus, & altus e&longs;t pe
des octo: in quo cùm multus limus,
&longs;ederit, primò aqua turbine extracto emittitur: deinde limus eiectus laua
tur extra domicilium in area linteis exten&longs;is contecta: tum in canali
deuexo, qui e&longs;t in conclaui: quibus modis minuti&longs;&longs;imi
lapilli fiunt puri.
C
L
Sed limus, cum minutulis lapillis
canali tran&longs;uer&longs;o, qui extra domicilium e&longs;t &longs;ub linteis, &longs;ub&longs;edit, is effluit in ri Vt uerò etiam lapillorum par
tem metallici capere po&longs;&longs;int, plures in alueo riui uel fluuij faciunt extructio
nes &longs;imilimas his, quæ conficiuntur &longs;upra moletrinas, ut impetus aquarum
deflectant ad fo&longs;&longs;as, in quibus cur&longs;u &longs;uo ad rotas profluunt. Ad alterum au
tem cuiu&longs;que extructionis latus e&longs;t area ad quinque uel &longs;ex uel &longs;eptem
titudinem
plius &longs;exaginta: itaque cùm aqua riui uel fluuij autumno & hyeme inundaue
rit terram, tunc fores extructionum clauduntur: quo modo uis aquarum li
mum cum lapillis permi&longs;tum, rapit in areas: qui uere & æ&longs;tate &longs;imiliter la
uatur in area linteis exten&longs;is contecta, & in canali deuexo: colligunturque la
pilli nigri, &longs;ed minutuli. At cùm alueus riui uel fluuij à domicilijs, in quibus
lauantur lapilli nigri, iam cœperint di&longs;tare quatuor millibus pa&longs;&longs;uum, me
tallici tales extructiones non faciunt, &longs;ed in pratis &longs;epes obliquas, & ante &longs;in
gulas eiu&longs;dem longitudinis fo&longs;&longs;am, ut limus cum lapillis nigris mi&longs;tus, riui
uel fluuij
lectus
dem tales areas & &longs;epes plurimas, quæ i&longs;tius generis limum
&longs;ena &longs;ub Aldebergo uidere licet ad Mogelicium fluuium illum &longs;emper &longs;ub
rubrum, cùm &longs;axa, cum lapillis nigris permi&longs;ta, tunduntur pilis.
F
Sed redeo ad machinas.
&longs;truere
do nece&longs;&longs;e e&longs;t riuum deductum altius defluere in &longs;uperiores rotas, quòd a
xes uer&longs;ent, quorum dentes grauiora pila attollunt. Machinarum enim
periorum
dem propterea, quòd omnes cap&longs;æ in eadem planicie collocentur: qua de
cau&longs;a etiam ea pila dentes habent &longs;ub parte &longs;uperiore,
inferiorem. Aquas autem ex duabus &longs;uperioribus rotis defluentes duo ca
nales lati excipiunt, ex quibus præcipitant in duas inferiores rotas. Quia ue
rò i&longs;tiu&longs;modi machinarum omnium pila ferè contigua &longs;unt, ne capita ferrea
&longs;e conterant, qua in eis Vbi uerò propter
uallis angu&longs;tias tot machinæ con&longs;trui non po&longs;&longs;unt, monte duobus in locis,
quorum alter altero &longs;it altior, cauato et æquato duæ machinæ, quas
micilium in &longs;e continet, &longs;olent confici: aquam ex &longs;uperiore rota defluentem
item canalis latus excipit: ex quo &longs;imiliter præcipitat in inferiorem. Verùm
cap&longs;æ non in una planicie
circa duobus operarijs, qui uenam in cap&longs;as inijciant opus e&longs;t. At cùm nul
lus riuus, qui ex altiore loco præcipitet in &longs;uperiorem rotæ partem deduci
pote&longs;t, deducitur qui inferiorem uer&longs;et: eius aquæ multæ in unum
ip&longs;as continendas aptum, colliguntur: ex quo foribus &longs;ubleuatis emittun
tur in rotam, quæ in canali uer&longs;atur. I&longs;tiu&longs;modi autem rotæ pinnæ altiores
&longs;unt, & &longs;upinæ &longs;ur&longs;um uer&longs;us extant: alterius uerò humiliores, & pronæ de
or&longs;um uer&longs;us uergunt.
P
S
T
Q
Quinetiam in Iulijs & Rheticis Alpibus, ac in Carpato monte nunc au
ri, uel etiam argenti uena &longs;ubiecta pilis, interdum amplius uiginti ex ordine
næ, per quæ uena
tran&longs;uer&longs;um: ex quo duobus canaliculis defertur in capita
ten&longs;is
& ad quem utrinque eminentes tabellæ &longs;unt affixæ, con&longs;tat: in eo a&longs;&longs;ere mul
ta &longs;unt caua catillis, in
tur, & magnitudine æqualia & figura &longs;imilia: quibus cauis deor&longs;um uer&longs;us
breues &longs;unt rece&longs;&longs;us auri uel argenti ramenta recipientes: quibus cum caua
ferè plena fuerint, a&longs;&longs;er in alterum latus erigitur, ut ramenta excidant in alue
um grandem: caua etiam aquis affu&longs;is eluuntur. Separatim
ta lauantur in alueo, &longs;eparatim ea quæ in linteis re&longs;ederunt: alueus ille læuis
& altus duos digitos tran&longs;uer&longs;os figura ferè nauiculæ &longs;imilis e&longs;t: nempe pri
ore parte latus, po&longs;teriore angu&longs;tus: in cuius medio canaliculus e&longs;t tran&longs;uer
&longs;us: in quo auri uel argenti ramenta pura &longs;ub&longs;idunt, arenæ quod leuiores;
ex eo excidunt.
P
A
A
In quibu&longs;dam præterea Marauiæ locis auri uena, quæ ex lapidibus lique
ditur:
minutæ particulæ, quæ in &longs;upremo lacu re&longs;ident, in alueo nigro lauantur.
Hactenus de machinis, quæ uenas udas
or&longs;us ab auro: uenæ certe in quib. illius metalli particulæ in&longs;unt, & arenæ ri
næ præterea in lacu: &longs;ed non uno modo
las uel
rint foramina: retinent, &longs;i eis caruerint:
cap&longs;a in eius primò
Area
duodecim, lata tres, Ne uerò uena
uel arena, cui Hæc area &longs;uper duo &longs;cabella imponitur:
tius po&longs;teriore, ut glareæ et lapilli ex ip&longs;a deuolui po&longs;&longs;int. Lotor
caput, quod altius e&longs;t,
aream deuoluuntur in humum: auri particulæ uel
per foramina in
A
R
Cap&longs;a uerò, cui
In hanc cap&longs;am
auri materia lauanda
lauatur, batillo ferreo di&longs;cu&longs;&longs;is id &qring;d tenue e&longs;t ex cap&longs;æ fundo decidit in ca
nalem, quod cra&longs;&longs;um in eo remanet: id ip&longs;um rutro ex eius parte ferè media
alterius lateris patente extrahitur. Quia uerò aqua multa nece&longs;&longs;ario in
immittitur, ne delap&longs;a in
dio longior fuerit, quindecim tabellis,
or e&longs;t, ex ordine in ip&longs;um impo&longs;itis di&longs;tinguitur, & cap&longs;ulæ
tran&longs;mittit replendæ: &longs;ed
cœperit, canaliculus, per
aliò deriuatur: mox infima tabella ex canali eximitur, & id &qring;d &longs;ub&longs;edit cum
reliqua aqua
quodque &longs;eparatim alueo excipitur: quodque
& ca
p&longs;ulis, minutula in inferioribus Alueus
quippe oleo uel alia re pingui imbutus, ut ad
adhære&longs;cant: niger, nempe fuligine infectus, ut
dat: utrinque inferius in medio paulatim exci&longs;us, ut manibus
teneri atque agitari po&longs;&longs;it: qua ratione auri particulæ uel ramenta
&longs;olet, in
C
bellæ
At auri ramenta
earum cauis re&longs;ident: &longs;i tectæ, tegumentis Caua fiunt uarijs mo
dis: aut enim filis ferreis uel tabellis tran&longs;uer&longs;is ad aream affixis, aut non pe
netrantibus foraminibus, uel rotundis in ip&longs;a eiu&longs;ué capite cauatis, uel qua
drangulis, uel tran&longs;uer&longs;is.
tibus: quas &longs;ingulas ordine per&longs;equar. Ad a&longs;&longs;eris, longi pedes &longs;ex, lati unum
& quadrantem, latera lotor item affigit eminentes tabellas, ne arena, in qua
auri ramenta in&longs;unt, de eis delabatur: Deinde multa fila ferrea,
uer&longs;um inter &longs;e
reis affigit:
area ad caput habet, manibus prehendens eam aliquoties in flumine uel ri
uo ducit & reducit: quo modo lapilli & glareæ per aream deuoluuntur, are
næ,
cu&longs;&longs;as & in
A
Alij, in quorum numero &longs;unt Lu&longs;itani, lateribus areæ itidem longæ circi
ter pedes &longs;ex, latæ &longs;e&longs;quipedem affigunt eminentes tabellas, &longs;ed &longs;upinæ plu
res tran&longs;uer&longs;as, digitum tran&longs;uer&longs;um inter &longs;e di&longs;tantes. Lotor autem uel eius
uxor, aquam in areæ caput immittit: arenam, in qua auri ramenta in&longs;unt, in
pius eruit: quo modo auri ramenta in eis re&longs;ident: arenas & alias res inutiles
aqua rapit in uas areæ &longs;ubiectum. Ip&longs;a uerò ramenta minuto batillo ligneo
eijcit in
&longs;um uer&longs;us ducendo & reducendo auri ramenta facit pura: etenim
reliquiæ ex lance effluunt, ramenta in medio eius cauo &longs;imili catillo
plana: ueruntamen ea planicies, qua &longs;triges in ip&longs;am exonerant, angu&longs;tior
e&longs;t: latior, qua defluit aqua.
C
cu&longs;pidatum
Sed caua rotunda &longs;imul cum canaliculis in ip&longs;o areæ corpore inciduntur,
uel eidem inuruntur: id
latum e&longs;t ad pedes quatuor: eius
angu&longs;tius e&longs;t. Hæc area, &longs;imiliter habens tabellas ad latera affixas, plena e&longs;t
i&longs;tiu&longs;modi cauis
ad
area duob. &longs;cabellis in riuo uel flumine, aut in
ui po&longs;&longs;int. Lotor autem arenas in eius caput inijcit batillo, & canali reclu&longs;o
aquam immittit: quæ
& lapillos cum cæteris arenis in uas areæ
ferta fuerint, excutit, & in alueo lauat: has iterum atque iterum in hac area.
A
S
Quidam in area, item ex tribus a&longs;&longs;eribus compo&longs;ita & longa pedes octo
plures canaliculos tran&longs;uer&longs;os & palmo inter &longs;e di&longs;tantes incidunt:
&longs;uperior pars deuexa e&longs;t, ut auri ramenta, cùm lotor arenas batillo ligneo a
gitat, in eos illabi po&longs;&longs;int: inferior recta, ut eadem ex eis elabi non po&longs;&longs;int:
qui canaliculi quàmprimum ramentorum cum arenulis
rint, area à &longs;cabellis ablata in caput, quod hic non aliud quam &longs;uprema a&longs;&longs;e
rum, ex quibus area con&longs;tat, pars e&longs;t, inuertitur: quo modo ramenta retror
&longs;um lap&longs;a in alterum uas
deuoluuntur: aliqui in ua&longs;orum locum alueos amplos areæ &longs;upponunt. Ra
menta autem impura, ut cæteri, in alueo paruo lauant.
C
Verùm Toringi rotunda caua, quibus digiti tran&longs;uer&longs;i latitudo & altitu
do e&longs;t, &longs;imul cum canaliculis ex alijs ad alia pertinentibus in areæ capite inci
dunt: ip&longs;am uerò aream contegunt linteis: arena lauanda in caput conijci
tur & rutro ligneo agitatur: quo modo leuia auri ramenta aqua rapit in lin
tea, grauia in cauis re&longs;ident, quibus cùm plena fuerint, caput ablatum in uas
inuertitur, & ramenta collecta in alueo lauantur. Aliqui utuntur area, ha
bente quadrangula caua, quibus deor&longs;um uer&longs;us breues &longs;unt rece&longs;&longs;us auri
ramenta recipientes. Alijs e&longs;t area compo&longs;ita ex a&longs;&longs;eribus a&longs;peris propter
minutula re&longs;egmina ad eos adhuc adhære&longs;centia: quæ areæ &longs;unt loco tegu
mentorum, quibus nuda e&longs;t. Ad ea cum arena lauatur auri ramenta non mi
nus adhærent quàm uel ad lintea, uel ad pelles, uel ad pannos, uel ad ce&longs;pi
tes. Lotor autem aream &longs;ur&longs;um uer&longs;us &longs;copis uerrit: qui po&longs;tquam tantam
arenam lauit, quantam lauare uoluit, aquam copio&longs;iorem, quæ ramenta elu
at, in aream remittit, eaque in uas areæ &longs;ubiectum colligit, atque in alueo lauat.
Vt autem Toringi aream contegunt linteis, ita nonnulli pellibus taurinis
uel equinis. Hi arenam auri non expertem rutro ligneo &longs;ur&longs;um uer&longs;us agi
tant: qua ratione id, quod leue e&longs;t, unà cum aqua defluit, auri ramenta inter
pilos re&longs;ident: pelles deinde lauantur in ua&longs;e: po&longs;tremò ramenta collecta in
alueo.
A
in ua&longs;e
mina adhære&longs;cunt
Quo &longs;anè modo Colchi in fontium lacunis pelles animantium colloca
runt: quas quia cùm multa auri ramenta eis adhæ&longs;i&longs;&longs;ent, ab&longs;tulerunt, aura
tus Colchorum aries confictus e&longs;t à poetis: &longs;imiliter autem pellibus non &longs;o
lum auri, &longs;ed etiam argenti rameta & gemmas excipere rationibus metalli
corum conducet.
F
Multi aream panno uiridi, tam longo & lato quàm ip&longs;a e&longs;t, contegunt, &
eum clauis ferreis ita affigunt, ut hi facile rur&longs;us extrahi po&longs;&longs;int, ille auferri:
qui cùm aureus propter ramenta quæ adhæ&longs;erunt, e&longs;&longs;e apparuerit, in pro
prio lauatur ua&longs;e: ramenta collecta in alueo: reliquæ res in uas deuolutæ
denuo in area.
C
V
Quidam in locum panni uiridis &longs;upponunt pannum &longs;e
contextum: cui plurimi &longs;unt noduli, leuiter à contextu ra&longs;i. Quia uerò hi ex
tant & pannus e&longs;t a&longs;per, etiam minutula auri ramenta ad eum
item in ua&longs;e aqua abluuntur.
P
cui
Aliqui fabricantur aream non di&longs;&longs;imilem linteis exten&longs;is
tamen longam. Linteorum
in areæ caput coniectam aqua immi&longs;&longs;a lauant: quo modo auri ramenta re&longs;i
dent in ce&longs;pitibus, limus & arena &longs;imul cum aqua deferuntur in
nalem &longs;ubiectum: qui munere perfecto recluditur:
fluxit, arena & limus auferuntur, et iterum i&longs;to modo lauantur. Ramenta ue
rò quæ ad ce&longs;pites adhæ&longs;erunt, maior aquarum uis, per canaliculum in
immi&longs;&longs;a defert in Hanc
auri lauandi rationem Plinius non ignorauit: ulex, inquit, &longs;iccatus uritur, &
cinis eius lauatur &longs;ub&longs;trato ce&longs;pite herbo&longs;o, ut &longs;idat aurum.
A
C
Quinetiam arenæ cum auri ramentis permi&longs;tæ lauantur in lacu&longs;culo, uel
in lacu, uel in alueo. Lacu&longs;culus, ex po&longs;teriore parte patens, aut ex arboris
trunco quadrangulo cauatur, aut ex a&longs;&longs;ere cra&longs;&longs;o, ad quem tabellæ eminen
tes affiguntur,
tres: eius cauum in aluei altera parte angu&longs;ti figuram formatur: quam
angu&longs;tam ad caput conuertit: ad quod habet duo manubria longa, quibus
in riuo cur&longs;um uer&longs;us ducitur & reducitur: hoc modo lauatur arenula, &longs;iue
in ea fuerint auri ramenta, &longs;iue lapilli nigri, ex quibus plumbum candidum
conficitur.
L
Itali, qui &longs;e auri colligendi gratia ad Germaniæ montes conferunt, riuo
rum arenas, cum auri ramentis &
lauant in longiu&longs;culo & humili lacu, ex una arbore cauato, intrin&longs;ecus & ex
trin&longs;ecus rotundato, ex altera parte patente, ex altera clau&longs;o: quem &longs;ic in riui
alueo infodiunt, ut aqua in eum non incidat, &longs;ed leuiter influat: arenam in i
p&longs;um coniectam agitant rutro ligneo item rotundato: ne uerò ramenta uel Auri autem
L B. E
R
Quidam id genus arenas in alueo lauant amplo: is in domicilio duobus
funiculis ex trabe &longs;u&longs;penditur, ut facile agitari po&longs;&longs;it: inque eum arena conijci
tur, & aqua infunditur. Deinde alueus agitatur:
rur&longs;usque infunditur pura: quod iterum atque iterum fit. Quo modo auri ra
menta in po&longs;teriori aluei parte re&longs;ident, quod grauia &longs;int: arenæ in priore,
quod leues. Hæ autem abijciuntur, illa ad excoquendum
Redit
uerò qui lauat &longs;ubinde ad opus: uerùm hac lauandi ratione metallici raro u
tuntur, monetarij & aurifices &longs;æpe, cùm lauant aurum, Sed eo
rum alueus tres tantummodo habet an&longs;as: quarum unam, cùm alueum agi
tant, manibus
ille &longs;u&longs;penditur de trabe, uel de &longs;tipite, quem &longs;u&longs;tinent chelæ duorum &longs;tipi
tum &longs;tatutorum & in terra defixorum. At metallici in alueo paruo experi
menti gratia frequenter lauant uenas. Is autem, cùm agitatur, in manibus te
netur, & &longs;æpe altera manu concutitur: alioqui hæc lauandi ratio ab illa non
differt.
A
amplus quo monetarij utuntur
Dixi de uarijs arenæ, in qua auri
de materiæ permi&longs;tæ Ta
lis
gè lateque reperitur: et&longs;i
fo&longs;&longs;ores ligonib. latis
bus
let.
liter deuexi &
ebus primo
Deinde
plus minus &longs;ex, & latis
&longs;am,
dentNe uerò &longs;imul
& lapidib.
ob&longs;truitur: at ip&longs;i lo
tores,
&longs;tant in fo&longs;&longs;a, & radices
ex ea Po&longs;tque &longs;pacio qua
tuor
do
&longs;ublatam huc & illuc in aquis agitant u&longs;que dum arena ex eis defluat & deci
dat in fo&longs;&longs;am, &longs;oli lapilli nigri re&longs;tent: quos omnes collectos rur&longs;us in lacu
liqua ab eis &longs;ecernatur. Po&longs;tea &longs;emper ad eundem laborem redeunt, donec
eos materia metallica deficiat, uel riui in fo&longs;&longs;as agendas deduci non po&longs;sint.
R
L
Lacu&longs;culus
e&longs;t pedes v. alta dodrantem, lata digitos VI.
Is ut decliuis &longs;it, collocatur, eique
&longs;ubijcitur uas, quod abiegnos ramos
&longs;culus, cuius pars caua longa e&longs;t pedes tres, alta & lata
minuti lapilli, qui &longs;imul
los &longs;ur&longs;um uer&longs;us agitatos & conuer&longs;os lauant. Lacu&longs;culo &longs;ubijcitur canalis
&longs;us & in medio perforatus in
quantumHæc uerò fo&longs;&longs;a qualis &longs;it,
L
C
riam
Sin
XXX. uel XXXVI. longam: cuius
inter &longs;e Ad
etiamSed quia ar
bores in laterib. obliquè
Ecanali uerò aqua alte defluit prius in abiegnos ramos
tos
quanque aliqui ramos canali
nem: qui,
nec Operarius
uandam
bas di&longs;&longs;ipat furca &longs;epticorni, eaque radices
cit: quo modo lapilli nigri &longs;idunt: qui
fit po&longs;tque lotor
nam apponit, ac materia rur&longs;us in fo&longs;&longs;am
nus exequitur. In infima uerò fo&longs;&longs;a &longs;tat adole&longs;cens atque ligone tenui & cu&longs;pi
dato in id, quod ibidem &longs;ub&longs;edit, infixo ip&longs;um &longs;ubleuat, ne lapilli aqua rapti
deuoluantur: quod fit, cùm id, quod &longs;ub&longs;edit, tam multum fuerit, ut etiam a
biegnos ramos, quibus fo&longs;&longs;æ exitus ob&longs;truitur, contegant.
C
fo&longs;&longs;a tam alte materia iam lauata &longs;it completa, uideri non pote&longs;t
cipitis
Tertia i&longs;tiu&longs;modi materiæ lauandæ ratio &longs;ic &longs;e habet.
Canales duo con
pedem. Ad eorum capita locatur lacu&longs;culus, in quem aqua per canaliculum
influit: in alterum canalem adole&longs;cens uenam, &longs;i pauper fuerit, multam: &longs;i di
ues, minus multam conijcit: inque eum aquam turbine uel ligno tereti extra
cto immittit: ac ip&longs;am uenam batillo ligneo agitat: quo modo lapilli
ui materia permi&longs;ti &longs;ub&longs;idunt in canalis fundo, leuem aqua rapit in canalem
&longs;ubiectum, per quem influit in aream linteis exten&longs;is contectam: in quibus
lapilli minutuli, quos rapuit aqua, In canalem quoque,
po&longs;t eius partem &longs;upremam imponit tabellam humilem, ut maiu&longs;culi lapilli
ibidem re&longs;ideant. Quàm primum autem canalis materia lauata fuerit reple
tus, claudit os lacu&longs;culi, & in altero canali idem lauandi munus exequitur.
Canalis uerò repleti latera malleo ligneo, po&longs;tquam aqua turbine extracto
defluxit in lacu&longs;culum ei
cidat. Quod autem in ip&longs;o &longs;ub&longs;edit, id batillo ligneo, cui
tum, eijcit: quinetiam in i&longs;tius generis canali recrementa argenti tu&longs;a pilis la
uantur, atque &longs;tannum & particulæ panis, ex pyrite conflati, &longs;idunt.
C
B
manubrium curtum
L
Materia talis in&longs;uper uda lauatur in cribro, cuius fundum e&longs;t ferreis filis
contextum: atque hæc quarta Cribrum autem in aquam,
uas in &longs;e continet, immi&longs;&longs;um conqua&longs;&longs;atur: cuius ua&longs;is fundum tam
habet foramen, ut tantum aquæ, cum eo, quod cribrum tran&longs;mittit, permi
&longs;tæ, continenter ex ip&longs;o effluere po&longs;&longs;it, quantum influit: id, quod in canali
&longs;ub&longs;edit, adole&longs;cens uel ferreo ra&longs;tro tridenti eruit, uel rutro ligneo uerrit:
quo modo aqua magnam tam arenæ,
C
C
Hæ ueteres materiæ, quæ nigros lapillos in &longs;e
&longs;unt: Si lapilli nigri, cum terra uel arena
uexa montis uel collis parte
caret, uel in quam riuus deduci non pote&longs;t, i&longs;ta lauandi ratione metallici nu
per uti cœperunt etiam hybernis men&longs;ibus: cap&longs;a patens ex a&longs;&longs;eribus confi
citur longa circiter pedes &longs;ex: lata tres: alta duos & palmum: in cuius parte
rea longa & lata pedes tres, ac foraminum, per quæ lapilli, maiores
&longs;emina, penetrare & decidere po&longs;&longs;int, pleni&longs;&longs;ima. Cap&longs;æ autem &longs;ubijcitur ca
nalis, ex una arbore cauatus, longus circiter pedes quatuor & uiginti, altus
& latus dodrantem: quem plerunque tres tabellæ, in eum impo&longs;itæ, interual
lis
excipit lacus. At materia metallica
&longs;olet, interdum uerò tam alte, ut & cuniculos agere & puteos fodere nece&longs;&longs;e
&longs;it: ea ci&longs;ijs ad cap&longs;am aduehitur: cùm iam lauaturi &longs;unt, canaliculum collo
cant: per quem tantum aquæ, quantum ad loturam &longs;atis e&longs;t, in laminam fer
ream influit: in quam mox adole&longs;cens materiam metallicam batillo ferreo
conijcit: ac ma&longs;&longs;ulas eodem huc & illuc agitans di&longs;&longs;ipat: tum aqua & arena
per laminæ foramina penetrantes decidunt in cap&longs;am. Quod uerò cra&longs;&longs;um
e&longs;t, in lamina re&longs;tat: id eodem batillo in ci&longs;ium inijcit. Interea alter
minor natu
bro trudit, & in &longs;upremam cap&longs;am pellit: quod leue e&longs;t aqua defert in &longs;ubie
ctum canalem: quanquam paucos etiam lapillos nigros:
le&longs;centes continenter &longs;u&longs;tinent, quoad quatuor ci&longs;ia, uel, &longs;i materia diues la
pillorum
uehunt & proijciunt: tum præ&longs;es laboris a&longs;&longs;ere, in quo ante laminam &longs;ito a
dole&longs;cens &longs;tabat, &longs;ublato arenam cum lapillis permi&longs;tam crebro &longs;ur&longs;um &
deor&longs;um rutro trudit, & eodem arenam, quæ, quod leuior &longs;it quàm lapilli,
&longs;uperiorem locum tenet, de eis detrahit ut
cap&longs;æ partem tractos batillo euertit, ut etiam tunc, quod leue e&longs;t, defluere
po&longs;&longs;it. Mox omnes coaceruatos ex cap&longs;a eijcit & aufert.
Hæc dum præ&longs;es
agit, alter
defluens in canali re&longs;edit, rutro ferreo agitat, & retro ad &longs;upremam canalis
partem trudit: quæ, quod plurimos lapillos nigros in &longs;e contineat, rur&longs;us
in laminam coniecta lauatur: at ea quæ in infima canalis parte re&longs;edit, &longs;epara
tim eiecta cumulatur, & in canali deuexo lauatur: quæ uerò in lacu, in area
linteis exten&longs;is Omnis hic labor fructuo&longs;us æ&longs;tiuis diebus &longs;æpius,
nempe decies aut undecies iteratur. Sed lapilli nigri, quos præ&longs;es ex cap&longs;a
eijcit, deinde in cribro angu&longs;to
omnit arena ab eis &longs;eparatur. Quinetiam omnibus his rationibus materiæ
mi&longs;tæ cum ramentis aliorum metallorum, &longs;iue ea fuerint à uenis & fibris ab
repta, &longs;iue in uenis dilatatis ad riuos & fluuios orta, lauari po&longs;&longs;unt.
C
L
Hac etiam recentior & utilior e&longs;t &longs;exta talis materiæ lauandæ ratio: duæ
conficiuntur cap&longs;æ: in quarum utranque aqua per
materiæ batillis ferreis à duobus adole&longs;centibus agitatæ & concu&longs;&longs;æ pars,
quæ per ferreas laminas
eidit, ex cap&longs;a in obliquis canalibus defluit in alterum
& ex eo in aream longam pedes &longs;eptem, latam duos & dimidium: in qua ru
tro ligneo à præ&longs;ide rur&longs;us agitatur, ut pura fiat: id
lap&longs;um in &longs;ubiecto canali
tertius adole&longs;cens ra&longs;tro bidenti radit: quo modo lapilli &longs;idunt, arenam ina
nem aqua rapit in riuum. Vtilior uerò hæc lauandi ratio e&longs;t: nam quatuor
homines munus in duabus cap&longs;is lauandi exequi po&longs;&longs;unt, eùm proxima ge
minata &longs;ex requirat: duos enim adole&longs;centes, qui
nas inijciant, & batillis ferreis agitent: duos item, qui arenam cum lapillis ni
gris mi&longs;tam &longs;ub lamina rutris ligneis crebro trudant, & in &longs;upremam cap&longs;æ
partem pellant: duos præ&longs;ides, qui lapillos nigros eo, quo dixi, modo pu
ros faciant. Verùm laminæ foraminum plenæ loco nunc in cap&longs;is infigunt
cancellos, qui ex ferreis filis tam cra&longs;&longs;is, quàm &longs;ecalis calamus e&longs;t, con&longs;tant:
ne uerò depre&longs;&longs;i pondere &longs;inuo&longs;i fiant, eos tria bacilla ferrea, quæ ip&longs;is tran&longs;
uer&longs;a &longs;ub&longs;ternuntur, &longs;u&longs;tinent: ne batillis ferreis, quibus agitatur materia la
uanda, atterantur, eis quinque uel &longs;ex bacilla ferrea &longs;uperimponuntur recta,
& ad cap&longs;am affiguntur, ut batilla potius ea quàm cancellos atterant: qui ea
de cau&longs;a diutius quàm laminæ durant: ip&longs;i certe integri manent, atque etiam
in bacillorum attritorum locum alia facile reponi po&longs;&longs;unt.
C
C
tran&longs;uer&longs;us
canalis tran&longs;uer&longs;us
R
Septima lauandi ratione lotores utuntur, cùm mons eo loco, quo in &longs;e
tinet lapillos nigros, uel auri aliorumúe
enim lotores, in decliui, quæ ei &longs;ubijcitur, parte fo&longs;&longs;as &longs;æpius plures quàm
quinquaginta agunt, uel totidem lacus faciunt, longos pedes &longs;ex, latos tres,
altos dodrantem: quorum alius ab alio
his temporibus, quibus torrens ex magnis & diuturnis imbribus ortus fer
tur per montem, lotorum alij in &longs;ylua materiam metallicam ligonibus latis
fodiunt & in torrentem trahunt: alij torrentem in fo&longs;&longs;as uellacus deriuant:
alij radices arborum,
&longs;epticornibus eijciunt. Po&longs;t quam uerò torrens delap&longs;us e&longs;t, lapillos nigros,
uel metallorum ramenta, quæ in fo&longs;&longs;is aut lacubus impura re&longs;ederunt, batil
lo exemptos faciunt puros.
L
Octaua ratio proximæ
Lu&longs;itani in &longs;ua pote&longs;tate & ditione tenent, e&longs;t u&longs;itata. In montium charadris
& deuexis atque concauis locis ex ordine plures fo&longs;&longs;as profundas agunt: in
quas aquæ uel ex niuibus &longs;olis calore liquefactis & delap&longs;is, uel ex imbri
bus collectæ &longs;imul cum terris & arenis rapiunt, apud alios lapillos nigros,
apud Lu&longs;itanos auri ramenta à uenis fibrisque re&longs;oluta: quæ
quæ torrentis omnes defluxerint, lotores ex fo&longs;&longs;is eijciunt batillis ferreis, &
lauant in area trita.
M
A
At Poloni in canali longo pedes decem, lato tres: alto unum & quadran
tem, lauant impuram plumbi nigri uenam dilatatam: etenim cum terra ferè
lutea e&longs;t permi&longs;ta, quam argilla tegit uda & areno&longs;a. Itaque ea prius, uena po
&longs;terius effoditur, quam ad riuum uel
aqua canaliculo immittitur, coniectam lotor inferiori canalis parti in&longs;i&longs;tens
eruit rutro angu&longs;to & ferme cu&longs;pidato: cuius ligneum manubrium ad pe
des decem longum e&longs;t: quo modo aqua terram rapit in
lena in canali &longs;ub&longs;idit: eam denuo &longs;emel aut bis eodem modo lauatam facit
puram: deinde &longs;ole &longs;iccatam in æneum cribrum inijcit: atque minutulam,
C
Atque tot &longs;unt i&longs;tius generis lauandi rationes: torrendi uerò una poti&longs;&longs;i
mum u&longs;itata, duæ cremandi: lapilli nigri ignis ardore torrentur: & quidem
in fornace &longs;imillima furno. Torrentur autem &longs;i cæruleus color ip&longs;is in&longs;ede
rit: uel pyrites, & lapis ex quo ferrum Ete
nim cærulei non to&longs;ti plumbum
u&longs;modi fornace in fumum euane&longs;cant, plumbum candidum, ex lapillis ni
gris confectum, maculo&longs;um fit. Lapilli uerò inijciuntur uel in po&longs;teriorem
fornacis partem, uel in
hoc prope: &longs;ic
aut eos attingant. Accen&longs;a ligna gubernantur rutabulo, quod ligneum e&longs;t:
lapilli modò agitantur ra&longs;tro bidenti, modò rur&longs;us æquantur rutro:
utrunque ferreum e&longs;t. Minutuli autem lapilli minus quàm mediocres: atque hi
rur&longs;us minus quàm maiu&longs;culi torreri debent.
tur lapilli, non raro quæ dam materia confluit, lapilli to&longs;ti
uexo lauandi &longs;unt. Eo enim modo materia quæ confluxit impetu aquæ de
fertur in canalem tran&longs;uer&longs;um: ubi collecta molitur: ac rur&longs;us in
eiu&longs;dem canalis area lauatur: qua ratione id quod
metallicum e&longs;t ab eo, quod caret
metallo, &longs;eparatur.
F
At panes ex pyrite uel cadmia uel alijs lapidibus æro&longs;is conflati creman
tur in foueis quadrangulis & ex priore, ut &longs;uperiore, parte patentibus atque
apertis: quæ foueæ plerunque longæ &longs;unt pedes duodecim, latæ, octo: altæ,
tres. Sed panes ex pyrite conflati ferè bis cremantur: ex cadmia, &longs;emel: atque
hi prius in limum, aceto madefactum, inuoluuntur, ne ignis eos unà cum bi
tumine, uel &longs;ulfure, uel auripigmento, uel &longs;andaraca, nimis con&longs;umat: illi pri
mò lento igni, deinde acri cremantur. In utro&longs;que uerò integra nocte
immittitur aqua, ut, &longs;i in eis in&longs;it alumen, aut atramentum &longs;utorium, aut hali
nitrum metallis nociturum, quanquam raro nocere &longs;olet, id eluat: & ip&longs;os
faciat molles. Reliqui uerò &longs;ucci concreti ferè omnes, cum i&longs;tiu&longs;modi panes
uel uenæ excoquuntur, metallis nocent. Panes autem cremandi lignis, cra
tis figura collocatis, imponuntur: atque ea lignorum &longs;trues incenditur.
F
Sed panes ex lapide fi&longs;&longs;ili æro&longs;o excocto confecti, primo proijciuntur in
terram ut di&longs;rumpantur, deinde fa&longs;cibus uirgultorum &longs;ubiectis imponun
tur fornacibus: tum his accen&longs;is
dum fit, &longs;i fuerint bitumino&longs;i, tunc etiam bitumen ardet & redolet. Hæ for
naces &longs;tructuram habent &longs;imilem &longs;tructuræ fornacum, in quibus uenæ ex
coquuntur, ni&longs;i quod ex priore parte pateant: altæ uerò &longs;unt pedes &longs;ex: la
tæ, quatuor: quod genus fornaces tres uni, in qua conflantur panes, &longs;uffici
unt. Primo autem in prima fornace cremantur: deinde cùm refrigerati fue
rint, translati in
&longs;tea reportantur in primam: con&longs;eruaturque is ordo u&longs;que dum &longs;epties uel no
uies crementur.
P
De re Metallica Libri VIII. FINIS.
GEORGII AGRICO
LAE DE RE METALLICA
LIBER NONVS.
Scripsi de diuer&longs;o uenarum præparandarum
opificio, nunc &longs;eribam de uaria
darum ratione. Quanquam enim qui uenas
& torrent &
cum metallis mi&longs;ta uel compo&longs;ita e&longs;&longs;e &longs;olent: mul
tum, qui tundunt pilis: plurimum, qui lauant, cri
brant, di&longs;cernunt, omne tamen id quod
&longs;peciem ab oculis remouet, ac efficit informe quid
dam & rude adimere
rio inuenta e&longs;t excoctio, qua terræ, &longs;ucci concreti, lapides &longs;ic
tallis, ut &longs;uus cuique color in&longs;ideat, ut
gno u&longs;ui &longs;it. Cùm autem excoctio &longs;it eorum, quæ, anteaquam uenæ exco
querentur, cum metallis erant permi&longs;ta, &longs;ecretio, quodque
dammodo perficitur. Verùm quia uenæ metallicæ
primò metallis, quæ in &longs;e continent: deinde cuiu&longs;que metalli copia uel ino
pia, quæ eis e&longs;t: tum hacre, quod aliæ cito igni lique&longs;cant, aliæ tarde, earum
excoquendarum plures rationes &longs;unt: quarum una ut excoctores exij&longs;dem
uenis plus metalli quàm alia Et&longs;i
uerò pluribus interdum excoquendi rationibus ex ij&longs;dem uenis par metal
li pondus conflare po&longs;&longs;unt, tamen maiori &longs;umptu opus e&longs;t ad unam quàm
ad aliam. Atque uenæ quidem uel in fornace uel extra excoquuntur.
Si in for
nace, aut eius ore ad tempus clau&longs;o, aut &longs;emper patente: &longs;i extra
in ollis, uel in canalibus. Sed ut res fiat dilucidior, &longs;ingula per&longs;equar exor&longs;us
à domicilio & fornacibus. Murus, qui &longs;ecundus futurus e&longs;t, latere uel &longs;axo
ducatur cra&longs;&longs;us pedes duos & totidem palmos, ut ad onus ferendum &longs;it ido
neus: altus pedes quindecim: longus pro numero fornacum
quarum in uno domicilio e&longs;&longs;e &longs;olent
multæ. Earum uerò tres parietes, po&longs;teriorem dico, qui e&longs;t ad murum, & u
triu&longs;que lateris, e&longs;&longs;e factos ex natiuis lapidib. &longs;atius e&longs;t quàm ex coctis.
Nam
lateres
quæ interea, dum excoquerentur uenæ, ad parietes adhæ&longs;erunt, cito
uitium & franguntur. At natiui quidam lapides iniurijs ignium re&longs;i&longs;tunt,
& ad longum tempus durant: maxime uerò hi ip&longs;i qui molles &longs;unt & fibra
rum expertes: contra duri & quibus multæ &longs;unt fibræ, igni di&longs;&longs;iliunt & di&longs;&longs;i
pantur: qua de cau&longs;a fornaces, ex eis factæ, facile ab ignibus labefactantur,
& cùm decutiuntur cadmiæ, confringuntur. Prior autem paries conficiatur
ex coctis lapidibus, & inferiore parte habeat os latum palmos tres,
quipedemPo&longs;teriori uerò parieti &longs;it foramen
&longs;ur&longs;um uer&longs;us ad cubiti altitudinem, anteaquam focus fuerit præparatus: id
gum muri fornicem habeat, imponatur fi&longs;tula ferrea uel ænea, in qua nares
follium collocentur: &longs;ed totus paries prior ideo non &longs;it altior quinque pedi
bus, ut in fornacem
&longs;tro ad eam excoquendam opus e&longs;t: at utriu&longs;que lateris paries altus exi&longs;tat pe
des &longs;ex, po&longs;terior &longs;eptem, cra&longs;&longs;us palmos tres: quæque fornacum intus lata &longs;it
quinque palmos, longa &longs;ex & digitum. Latitudinem autem nunc metimur in
teruallo, quod e&longs;t inter utriu&longs;que lateris parietes interiectum: longitudinem
eo, quod e&longs;t inter priorem parietem & po&longs;teriorem. Suprema uerò cuiu&longs;que
fornacis pars aliquanto plus &longs;e dilatet. Sint etiam muro aliquot o&longs;tia: &longs;i &longs;ex
fuerint fornaces, duo: unum inter &longs;ecundam et tertiam fornacem, alterum in
ter quartam & quintam: ea laca &longs;int cubitum, alta pedes &longs;ex: ut excoctores
eis egredientes & regredientes offen&longs;iunculam non accipiant.
dextrum latus primæ fornacis o&longs;tium e&longs;&longs;e nece&longs;&longs;e e&longs;t, &longs;imiliter ad &longs;ini&longs;trum
ultimæ, &longs;i murus longius fuerit nec ne fuerit ductus. Longius uerò
tur, cum officina &longs;ecundarum
rum fornacum officina Excoctor au
tem & qui in prima fornace munus perficit, & qui in ultima, contemplatu
rus folles, aliudúe facturus, ad finem muri egreditur &longs;uo o&longs;tio: qui&longs;que uerò
alius &longs;ibi cum altero communi: uerùm fornaces iccirco inter &longs;e di&longs;tant pedi
bus &longs;ex, ut excoctores, eorumque mini&longs;tri uim caloris facilius &longs;u&longs;tinere po&longs;
&longs;int. Quoniam uerò quæque interius e&longs;t lata quinque palmos, alia ab alia di&longs;tat
pedibus &longs;ex, primæ fornacis dextro lateri e&longs;t &longs;pacium quatuor pedum & tri
um palmorum, atque
officina, nece&longs;&longs;e e&longs;t ut murus longus &longs;it pedes duos & quinquaginta: nam
interior tot fornacum latitudo efficit pedes &longs;eptem & &longs;emi&longs;&longs;em: interualla,
quæ &longs;unt ab unius fornacis caua parte ad alterius fornacis partem
des triginta: &longs;pacium alterius lateris primæ & ultimæ fornacis pedes
& palmos duos, cra&longs;&longs;itudo duorum
quarum men&longs;urarum &longs;umma efficit pedes duos & quinquaginta. Tum ex
tra unam quanque fornacum &longs;it fouea quæ repleta puluere, de quo po&longs;tea di
cturus &longs;um, fi&longs;tucatione &longs;pi&longs;&longs;etur: atque eo modo fiat catinus, qui
fornace defluens excipiat.
F
Sub quoque autem catino & foco fornacis ad
u er&longs;um & latens humoris receptaculum, longum pedes tres, latum palmos
ni e&longs;&longs;et atque ita &longs;e haberet, uis ignium humorem ex terra eliceret, tam ad
cuiu&longs;que &longs;ornacis quàm ad catinum, eosque madidos inflaret: inflati uitium fa
cerent, & metallum partim ab&longs;orberent, partim mi&longs;ceretur cum recremen
tis: quo modo conflatura
terea humoris receptaculo canalis &longs;tructilis æquè ac ip&longs;um altus, &longs;ed latus
digitos &longs;ex, per murum, ad quem e&longs;t fornax extructa, ad alterum eius latus,
&longs;iue prius &longs;iue po&longs;terius penetret & a&longs;cendat, qua patens halitum, in quem
humor e&longs;t conuer&longs;us, expiret de tubo uel fi&longs;tula ænea aut ferrea: quæ ratio
receptaculi conficiendi canalisque, longe optima e&longs;t: alijs quidem e&longs;t canalis
priori &longs;imilis: humoris uerò receptaculum di&longs;&longs;imile: nam
tino non latet, &longs;ed rectum, atque longum e&longs;t pedes duos & palmum: latum
pedem & palmos tres, altum pedem & palmum: quæ ratio receptaculi con
ficiendi &longs;ic à nobis non improbatur, ut eorum qui receptaculum uacans ca
nali &longs;truunt: hoc uerò iccirco improbatur, quod ab ip&longs;o foramen non pate
at ad aerem, per quod halitus &longs;olutè & liberè penetrent.
F
S
T
Atergo autem &longs;ecundi muri ad pedes quindecim ducatur primus murus
altus pedes tredecim. In utroque
gæ pedes decem & nouem atque palmum. Hæ inter &longs;e
Cùm autem &longs;ecundus murus duobus pedibus altior &longs;it primo, in eius tergo
facienda &longs;unt caua, alta pedes duos, lata pedem, longa pedem & palmum: in
quibus cauis, qua&longs;i in quibu&longs;dam formis, altera trabium capita locentur: at
in eiu&longs;modi capitum formis in dudantur capita totidem tignorum
rum
rum capitibus &longs;uperioribus rur&longs;us
rum, quæ muro primo &longs;uperpo&longs;ita &longs;unt. Horum autem &longs;uperiora capita in
formis tignorum &longs;tatutorum, inferiora in formis trabium muro primo &longs;u
perpo&longs;itarum includantur: atque hæc tigna &longs;u&longs;tineant tectum, quod è tegulis
coctilibus con&longs;tet. Singula etiam id genus tigna &longs;ingulis tignis fulciantur:
&longs;ingulis tran&longs;uer&longs;arijs coniungantur cum &longs;tatutis: ad quæ &longs;tatuta, quà &longs;unt
fornaces, affigantur a&longs;&longs;erculi crebri cra&longs;&longs;i circiter digitos duos, lati palmum:
quibus & cratibus, inter tigna interpo&longs;itis
tibus ab incendio non &longs;it periculum. Atque hoc &longs;ane modo &longs;e habeat po&longs;teri
or officinæ pars: quæ in &longs;e continet folles, eorum &longs;edilia, machinam, quæ fol
les comprimit, organum, quod eo&longs;dem diducit: de quibus omnibus paulo
po&longs;t dicam.
A fronte uerò fornacum ducatur tertius murus longus, itemque quartus:
uterque &longs;it pedes nouem altus: æque uerò longus & cra&longs;&longs;us ac alij duo: &longs;ed
ti atque &longs;emipede: à quo
&longs;tratis erigantur, alta pedes &longs;eptem & dimidium, lata & cra&longs;&longs;a cubitum: quo
rum capita
quæ duobus pedibus &
cundum & quintum
perponi po&longs;&longs;int. Quòd &longs;i una trabs tam longa in promptu
di&longs;tinguenda &longs;unt interuallis, nece&longs;&longs;e e&longs;t ut aliud ab alio & extimum
à
ti quintas. In hac trabe longa & muro tertio ac quarto
odecim longæ pedes quatuor & uiginti, latæ
inter &longs;e di&longs;tent pedibus tribus, palmo uno, digitis duobus: in quarum for
mis, quà locatæ &longs;unt in trabe longa, includantur capita totidem
liquè erectorum in aduer&longs;a illa, quæ recta &longs;uper &longs;ecundum murum &longs;tatuta
&longs;unt. Attamen obliquorum capita &longs;tatutorum capita non attingant, &longs;ed ab
eis pedes duos ab&longs;int, ut per eam partem camini patentem fornaces fumum
emittant. Ne uerò obliqua incidant in recta partim caueatur bacillis ferreis,
quæ ex &longs;ingulis ad &longs;ingula eis oppo&longs;ita pertineant: partim tignis,
raris, quæ item à nonnullis obliquis ad recta, quæ ex eorum regione &longs;unt,
pertingant, & ip&longs;is dent &longs;tabilitatem: quibus et obliquis, quà &longs;pectant tigna
recta, tum affigantur crebri a&longs;&longs;erculi, cra&longs;&longs;i circiter digitos duos, lati
ac inter &longs;e At in
capita
bus &longs;ic
tur &longs;ub&longs;tructionibus, quæ fiant ex tignis tran&longs;uer&longs;is & obliquis. Atque tigna
illa etiam Hoc modo &longs;e habeat prior officinæ pars, in tres
rur&longs;us partes di&longs;tributa: quarum prima, lata pedes duodecim, e&longs;t &longs;ub cami
no, qui con&longs;tat ex duobus parietibus, recto & obliquo: altera, totidem pe
des lata, recipit uenam excoquendam, additamenta, carbones, aliaque quibus
opus e&longs;t excoctoribus: tertia lata pedes nouem, continet duo conclauia pa
ribus interuallis di&longs;tincta, in quorum altero e&longs;t fornacula, in altero conclu
ditur Itaque nece&longs;&longs;e e&longs;t huic officinæ
e&longs;&longs;e præter quatuor muros longos &longs;eptem, qui inter illos &longs;int, tran&longs;uer&longs;os:
quorum primus à &longs;uperiore capite primi muri longi perducatur ad &longs;uperi
us caput &longs;ecundi muri longi: &longs;ecundus ab hoc capite procedat ad caput ter
tij muri longi: tertius rur&longs;us ab hoc capite tran&longs;iens per medium
ueniat ad caput quarti muri longi. Quartus uerò ex inferiore capite primi
muri longi ducatur ad inferius caput &longs;ecun di muri longi: quintus ex hoc ca
pite ad caput tertij muri longi pertineat: &longs;extus rur&longs;us ab hoc capite tendat
ad caput quarti muri longi: at &longs;eptimus &longs;pacium, quod e&longs;t inter tertium &
quartum murum longum, in duas partes diducat.
M
M
Q
Sed redeo ad po&longs;teriorem domicilij
rum &longs;edilia, machina quæ folles comprimit, organum quod eo&longs;dem didu
cit. Qui&longs;que autem follis ex corpore & capite con&longs;tat: corpus uerò compo
&longs;itum e&longs;t ex duobus tabulatis, duobus arcubus, duobus corijs: &longs;ed &longs;uperi
us tabulatum cra&longs;&longs;um e&longs;t palmum, longum quinque pedes & tres palmos, la
tum po&longs;teriore parte, ubi utrunque eius latus parum arcuatur, pedes duos &
dimidium: priore, ex qua caput attingit, cubitum. Etenim totum follis cor
pus caput uer&longs;us angu&longs;tatur: quod autem nunc tabulatum appellamus, con
&longs;tat ex duabus tabulis abiegnis coagmentatis et conglutinatis, atque ex dua
bus tabellis tiliaceis, quæ tabularum latera cingunt, & latæ &longs;unt po&longs;teriore
parte digitos &longs;eptem, priore, ex qua caput follis attingunt, &longs;e&longs;quidigitum:
quæ tabellæ cum tabulis iccirco
& ip&longs;as adacti, minus noceant. Attamen quidam nullis tabellis cingunt ta
bulas, &longs;ed his &longs;olis, & quidem admodum era&longs;&longs;is utuntur. Superius illud ta
Foramen abe&longs;t ab ea parte, ex qua tabu
latum attingit caput follis, pedem & tres palmos. E&longs;t uerò in medio tabula
ti longum digitos &longs;ex, latum quatuor: at eius operculum longum & latum
e&longs;t palmos duos & digitum, cra&longs;&longs;um digitos tres, ex cuius po&longs;teriore parte
ideo particula &longs;uperius exci&longs;a e&longs;t, ut manu teneri queat: item ex priore & la
teribus &longs;uperius, ut in tabellis latis palmum, cra&longs;&longs;is digitos tres &longs;imili modo
exei&longs;is, &longs;ed inferius, uer&longs;ari po&longs;&longs;it. Nam operculum obductum claudit fora
men, reductum aperit: uerùm excoctor foramen tunc paululum, ut flatus
per ip&longs;um exeat ex folle, aperit cùm in metu e&longs;t propter
pi &longs;olet ubi &longs;ollis uehementius & crebrius fuerit inflatus: claudit uerò idem
cum corio rupto flatus di&longs;&longs;ipatur: ueruntamen alij &longs;uperius tabulatum bis,
terúe perforan
liforaminis &longs;unt: turbines includunt, eosque, cùm res po&longs;tulauerit, rur&longs;us ex
trahunt. Sed cauda lignum e&longs;t longum palmos &longs;eptem, uel etiam longius,
ut extare po&longs;&longs;it: cuius dimidia pars lata palmos duos & cra&longs;&longs;a palmum cum
ultima huius tabulati parte conglutinatur & ad eam affigitur clauis ligneis,
glutino oblitis: dimidia è tabulato extat & eminet teres atque cra&longs;&longs;a digitos
&longs;eptem. Cum cauda præterea et tabulato conglutinatur tabula longa pedes
duos, lata totidem palmos, cra&longs;&longs;a palmum: quinetiam cum eiu&longs;dem tabula
ti parte inferiore conglutinatur altera tabula etiam longa pedes duos: quæ
di&longs;tat ab ultima tabulati parte tribus palmis: atque hæ duæ tabulæ propterea
cum tabulato conglutinantur, & ad ip&longs;um clauis ligneis glutino oblitis affi
guntur, ut uini diducendi & comprimendi &longs;u&longs;tinere po&longs;&longs;it. Inferius
bulatum æquè ac &longs;uperius
duabus tabellis tiliaceis: æquè etiam latum & cra&longs;&longs;um e&longs;t, &longs;ed longius cubi
to: etenim capitis pars e&longs;t, ut paulo po&longs;t dicam. Habet hoc inferius
foramen &longs;piritale & annulum ferreum: foramen abe&longs;t ab ultima eius parte
circiter cubitum. E&longs;t uerò in medio latitudinis eiu&longs;dem tabulati, longum pe
dem & latum tres palmos: quod æqualiter diuidit columella: quæ pars e&longs;t
tabulati ex ip&longs;o non exci&longs;a, &longs;imiliter longa
tem. At foraminis
& Con&longs;tat
ius pars pilo&longs;a &longs;pectat
ferreis e&longs;t affixa pars corij duplicati & lati
bella. Altera uerò corij pars, quæ po&longs;t
perforata: quæ duo foramina di&longs;tant inter &longs;e digitis &longs;eptem: per ea
lorum extra inferiorem tabulati partem connectitur: &longs;icque tabella cum &longs;upe
riore tabulati parte copulata, de eo non decidit: atque hoc modo &longs;e habet o
perculum & Quod cùm follis diducitur, aperiri &longs;olet, cùm
comprimitur, claudi. Verùm annulus ferreus,
e&longs;t palmos duos, latus palmum: qui po&longs;t foramen &longs;piritale circiter &longs;pacium Di&longs;tat uerò à
po&longs;teriore follis parte ad palmos tres: in annulum i&longs;tum per tran&longs;uer&longs;am ta
inferius follis
affigunt. At arcus uterque inter duo tabulata collocatur, & æquè longus e&longs;t
ac &longs;uperius
gitos tres: quarum duæ longæ po&longs;teriore parte latæ &longs;unt digitos
ore duos &
caput
pariter perforatum, ligneisque clauis glutino oblitis & in foramina infixis,
ip&longs;is tabellis longis coniungitur & conglutinatur: quinetiam utrunque eius
caput unà cum tabellæ longæ capite arcuatur: atque ex eo nomen inuenit.
Quarta autem tabella, quæ abe&longs;tad cubitum à capite follis, di&longs;tendit duas
longas tabellas: cuius capitula, in formis tabellarum longarum inclu&longs;a, cum
eis coniunguntur & conglutinantur: longa uerò e&longs;t, exceptis capitulis, pe
dem, lata palmum & digitos duos. Sunt præterea aliæ duæ paruulæ tabel
læ cum capite follis & inferiore tabulato conglutinatæ, & ad eadem clauis
ligneis, glutino etiam oblitis, affixæ, quæ longæ &longs;unt palmos tres et digitos
duos, altæ palmum, cra&longs;&longs;æ digitum: earum dimidia pars paululum re&longs;ecta
e&longs;t. Hæ tabellæ capita longarum tabellarum
quæ ni e&longs;&longs;ent, eadem capita tanto & tam crebro motu intro compul&longs;a fran
gerentur. Corium
tumque præ&longs;tat equino: utrunque uerò, duo enim &longs;unt, po&longs;teriore follis parte,
qua coniunguntur, latum e&longs;t pedes tres & dimidium: &longs;ed ad utrunque tabula
tum, & ad utrunque arcum longo loro &longs;ingulis &longs;ubiecto
uis cornutis, qui longi &longs;unt digitos quinque:
gum e&longs;t digitos duos & dimidium, latum &longs;emidigitum. Verùm ad tabulata
tam crebris clauis affiguntur coria, ut unius claui cornu alterius cornu ferè
attingat: &longs;ed ad arcus di&longs;&longs;imiliter. Nam ad po&longs;teriorem arcus tabellam tan
tummodo duobus clauis affiguntur: ad longam utranque quatuor: quo &longs;ane
modo fit, ut ad unum arcum decem clauis
quinetiam interdum, cùm excoctor metum habet ne uehemens motus fol
lis ab arcubus
terius generis clauis affigit tabellas abiegnas: quales ad po&longs;teriores
tabellas affigere Quidam corium ad
tabulata & arcus clauis ferreis non affigunt, &longs;ed cochleis ferreis, in tabellas
corio &longs;uperpo&longs;itas &longs;imul adactis. Et&longs;i uerò hæc corij affigendi ratio minus
quàm altera e&longs;t u&longs;itata, tamen dubium non e&longs;t, quin ei
lat. Po&longs;tremò follis caput, æquè ac reliquum eius corpus,
tabulatis, & præterea ex nare. Superius tabulatum longum e&longs;t
&longs;um &longs;e&longs;quipalmum: at inferius pars e&longs;t inferioris totius corporis tabulati: &longs;i
militer uerò atque &longs;uperius longum, &longs;ed cra&longs;&longs;um palmum & digitum: ex qui
bus duobus
&longs;ed caput po&longs;teriore parte, ex qua reliquum corpus attingit, latum e&longs;t cubi
tum. Cùm uerò proce&longs;&longs;erit ad tres palmos, angu&longs;tius factum e&longs;t digitis duo
bus: po&longs;tea tantum re&longs;ecatur, ut priore parte fiat teres & cra&longs;&longs;um palmos du
os ac Naris
e&longs;t fi&longs;tula ex bractea &longs;errea facta: cuius prior pars caua, digitos tres lata e&longs;t: Magis
enim ac magis dilatatur: maxime uerò po&longs;teriore parte, ut ib&longs; flatus copio
&longs;us in eam penetrare po&longs;&longs;it. Tota autem longa e&longs;t pedes tres.
At caput cum
&longs;uperiore tabulato connectitur hoc modo. Bractea ferrea, lata palmum, lon
ga &longs;e&longs;quipalmum, primò affigitur ad alterum capitis latus: di&longs;tatque ab eius
extremitate ad tres digitos. Ex hac bractea extat pars curuata, longa digitos
tres, lata duos. Simili modo altera alterius lateris bractea &longs;e habet.
Deinde
ex earum regione ad &longs;uperius tabulatum affiguntur aliæ duæ bracteæ fer
reæ, di&longs;tantque à laterum extremitate ad digitos duos: quarum utraque lata e&longs;t
&longs;ex digitos, longa &longs;eptem: utriu&longs;que etiam pars media re&longs;ecatur paulo plus
tribus digitis, quod ad longitudinem attinet: duobus, quod ad
ut curuatæ parti bracteæ capitis, ei re&longs;pondenti, in hac caua parte &longs;it locus:
utrinque uerò ex utraque bractea extat pars curuata, longa digitos tres, lata du
os. Ferreus igitur axiculus in has curuatas
ca eum &longs;uperius follis Axiculus uerò lon
gus e&longs;t &longs;ex digitos, paulo cra&longs;&longs;ior digito: &longs;ed ex tabulato &longs;uperiore, ubi adi
p&longs;um bracteæ affiguntur, aliqua particula exci&longs;a e&longs;t: quomodo fit, ut axicu
lus de bracteis iam affixis decidere non po&longs;&longs;it. Affigitur autem utraque ad ta
bulatum quatuor clauis ferreis, quorum capitula &longs;unt ad interiorem tabula
ti partem: acies uerò, &longs;uperius retu&longs;æ, etiam in capitula quodammodo abe
unt: utraque bractea ad caput follis affigitur clauo, cui latum e&longs;t capitulum, et
duobus alijs, quorum capitula &longs;unt ad exteriorem capitis partem:
in medio duarum tabulati bractearum remanet &longs;pacium latum palmos du
os: quod &longs;imiliter bractea ferrea, clauis minutis ad tabulatum affixa, tegitur:
cui re&longs;pondet altera bractea, quæ e&longs;t inter duas bracteas ad caput affixas: la
ta uerò e&longs;t palmos duos & totidem digitos. Porrò
cum aliqua reliqui corporis parte: nam eo teguntur bracteæ, imo prior pars
&longs;uperioris tabulati & utriu&longs;que arcus ac po&longs;terior capitis follis, ne flatus ea
parte ex folle erumpat: latum autem e&longs;t palmos tres & totidem digitos: tam
uerò longum, ut ab uno inferioris tabulati latere per dor&longs;um &longs;uperioris ex
ten&longs;um pertingat: &qring;d ip&longs;um crebris clauis cornutis ad &longs;uperius
una parte affigitur, ab altera ad follis caput: utrinque
T
&longs;tat
bellæ
T I
rior
C
lus
arcuata
C
bulatum eius inferius
tabulatum inferius
SS. E
Atque hoc modo qui&longs;que follis &longs;e habet.
Cùm
paulo minus longa quàm murus fornacum:
&longs;um tres palmos, po&longs;terius palmos tres & digitos duos: prius uerò à tergo
muri
mis tribus. Defodiuntur autem in terra, ut &longs;tabilia permaneant: quinetiam
aliqui, ut idem &longs;iat, per utriu&longs;que aliquot foramina paxillos cuneatos in te
altius agunt. Deinde duodecim tigna
cluduntur in formis tigni, quod e&longs;t prope tergum muri
tigna longa &longs;unt, exceptis capitibus, pedes duos, lata palmos tres &
digitos, cra&longs;&longs;a palmos duos. Sur&longs;um autem uer&longs;us ad palmos duos perforæ
ta &longs;unt: quorum
mum: at interuallis paribus omnia tigna non di&longs;tinguuntur. Etenim
à &longs;ecundo abe&longs;t pedes tres & digitos quinque: pari modo tertium à quarto:
&longs;ecundum uerò à tertio pedes duos, palmum unum, digitos tres:
etiam tignorum interualla eodem modo pariter & impariter &longs;unt di&longs;tincta:
quorum ubique quaterna ad binas fornaces pertinent: &longs;ed eorundem tigno
rum capita &longs;uperiora includuntur in formis trabis immi&longs;&longs;æ: quæ longa e&longs;t
pedes duodecim, palmos duos, digitos tres: nam extat è primo tigno &longs;tatu
to digitos quinque, & totidem è quarto: &longs;ed lata e&longs;t palmos duos & totidem
digitos, cra&longs;&longs;a palmos duos. Quia uerò earum trabium &longs;ingulæ quaternos
folles &longs;u&longs;tentant, tria &longs;int, nece&longs;&longs;e e&longs;t. At è regione tignorum duodecim toti
dem
parte, &longs;ed media, pror&longs;us exci&longs;a &longs;unt, includuntur in formis tigni po&longs;terioris
humi locati: ea uerò longa &longs;unt, exceptis capitibus, pedes duodecim & pal
mos duos, lata palmos quinque, cra&longs;&longs;a duos. Ab infima autem parte &longs;ur&longs;um
uer&longs;us exci&longs;a &longs;unt: quæ pars caua alta e&longs;t pedes quatuor & digitos quinque, la
ta digitos &longs;ex: &longs;ed eorundem tignorum capita &longs;uperiora includuntur in for
mis trabis ip&longs;is impo&longs;itæ: quæ arctè &longs;ubijcitur trabibus à tergo muri forna
cum, et in po&longs;teriore muro collocatis. E&longs;t uerò lata palmos tres, cra&longs;&longs;a duos,
longa pedes tres & quadraginta. Quod &longs;i tam longa in promptu non fue
rit, duæ tre&longs;úe in eius locum &longs;ub&longs;titui po&longs;&longs;unt, quæ iunctæ eandem
longitudinem: &longs;ed ne hæc quidem tigna &longs;tatuta omnia paribus interuallis
digito uno: atque &longs;imiliter tertium à quarto di&longs;tat. Secundum uerò à tertio
pede uno et palmis tribus ac totidem digitos: quo modo etiam reliquorum
tignorum interualla pariter & impariter di&longs;tinguuntur. Cnique præterea ti
gno &longs;tatuto quà &longs;pectat, oppo&longs;itum tignum &longs;tatutum forma e&longs;t &longs;upra
capitis cauam ad pedem & digitum: inque quatuor &longs;tatutorum formis
includitur
formis inclu&longs;æ faciunt, ut melius
Id autem tignum longum e&longs;t pedes tredecim, palmos tres, digitum unum:
nam extat è primo tigno palmos duos & digitos duos: atque
& digitos è quarto: latum uerò e&longs;t palmos duos & Quia uerò duodecim &longs;unt &longs;tatuta, tria &longs;int eiu&longs;modi tigna
nece&longs;&longs;e e&longs;t: uerùm in &longs;ingulis id genus tignis & &longs;ingulis trabibus, quæ mi
longum e&longs;t pedes nouem, latum palmos duos & digitos tres, cra&longs;&longs;um pal
mos duos & digitum. Primum
palmo uno, digito uno: & quidem tam priore quàm po&longs;teriore parte: nam
ibi extra &longs;tatuta tigna locantur &longs;ingula tigilla: pari &longs;pacio tertium di&longs;tat à
quarto: &longs;ed &longs;ecundum abe&longs;t à tertio pedem & digitos tres: atque eodem mo
do reliqua octo tigilla interuallis di&longs;tinguuntur: quintum enim à &longs;exto, &
&longs;eptimum ab octauo di&longs;tat tanto &longs;pacio, quanto primum à &longs;ecundo & terti At &longs;extum à &longs;eptimo tanto &longs;pacio, quanto &longs;ecundum à tertio.
di&longs;tat pedibus tribus & palmis duobus. Cùm uerò tabulæ &longs;ex numero &longs;int,
in &longs;ingulis collocantur bini folles: quorum inferius tabulatum ex eis extat
palmum. Vtriu&longs;que uerò tabulati annulus ferreus per &longs;uum tabulæ foramen
de&longs;cendit: atque in eum adigitur pe&longs;&longs;ulus ligneus, ut ip&longs;um, &longs;icuti &longs;upra dixi,
permaneat immotum: at uterque follis procedit per &longs;ui tigilli tergum in fi&longs;tu
lam æneam, in qua utriu&longs;que naris collocatur capitibus eorum arctè coniun
ctis. Sed fi&longs;tula lamina ænea uel ferrea e&longs;t complicata, longa pedem & pal
mos duos ac totidem digitos, cra&longs;&longs;a &longs;emidigitum, inferiore tamen eius par
te digitum: cuius prior caua pars e&longs;t lata digitos tres, alta digitos duos & di
midium: nam pror&longs;us teres non e&longs;t: po&longs;terior uerò lata e&longs;t pedem, palmos
duos, digitos tres. Lamina autem &longs;uperiore parte, qua complicatur, omni
no non coniungitur, &longs;ed rima manet lata &longs;emidigitum: quæ po&longs;teriore par
te ad tres digitos dilatatur. Hæc fi&longs;tula imponitur in fornacis
in medio muro & fornice e&longs;&longs;e dixi: &longs;ed nares
di&longs;tant à priore eius parte ad digitos quinque.
T
catum
T
ramina
rum formis inclu&longs;um
foramina
E
At tigilla quæ longis axis dentibus depre&longs;&longs;a folles comprimunt, tot &longs;unt
numero quot folles. Quodque uerò inclu&longs;um in binorum
rum foraminibus, longum e&longs;t pedes octo & palmos tres, latum & cra&longs;&longs;um
palmum. Extat autem è priore tigno palmos duos & tantundem è po&longs;terio
re, ut ibi id ip&longs;um bini axis dentes
trant in po&longs;terioris tigni &longs;tatuti foPer
prioris præterea tigni &longs;tatuti foramen
&longs;um uer&longs;us ad palmos tres & totidem digitos, atque per
inclu&longs;i penetrat axiculus ferreus: circa quem, quod uoluatur, tigillum depri
mi & attolli pote&longs;t: Cuiu&longs;que uerò tigilli pars
po&longs;terior ad cubiti longitudinem palmo & digito latior e&longs;t quàm reliqua,
ibique perforata: in quo foramine includitur uectis longus pedes &longs;ex & pal
mos duos, latus tres digitos, cra&longs;&longs;us ferè &longs;e&longs;quidigitum, &longs;uperiore parte ali
quantum curuus, ut ad follis caudam po&longs;&longs;it accedere. Verùm &longs;ub tigillo per
uectis foramen iccirco penetrat clauus, ut ip&longs;e tigillum Vectis
autem à &longs;uperiore parte deor&longs;um uer&longs;us ad digitos &longs;ex perforatus e&longs;t: quod
foramen longum e&longs;t palmos duos, latius digito: in ip&longs;um inijcitur uncus in
&longs;trumenti ferrei, quod cra&longs;&longs;um e&longs;t digitum: &longs;uperiore parte formatum in fi
guram annuli uel rotundi, uel quadranguli, cuius pars caua e&longs;t, lata duos di Eiu&longs;modi uerò annulus altus & latus e&longs;t digitos
duos: at uncus altus e&longs;t digitos tres. Talis autem in&longs;trumenti pars media in
ter annulum & uncum longa e&longs;t palmos tres, & digitos duos. Sed in annu
lo huius
hendens, qui cra&longs;&longs;us e&longs;t digitum: eiu&longs;dem &longs;uperior caua pars lata e&longs;t palmos
duos, inferior digitos duos: alter annulus ferreus, priori
caudam follis
inclu&longs;us e&longs;t annellus alterius
&longs;uperiora tendens prehendit funem religatum ab annulo ferreo
teVel contra ferreus annulus caput
tigni prehendit, in unco autem inclu&longs;us e&longs;t annellus alterius in&longs;trumenti fer
rei, cuius annulus caudam follis cingit: quo modo carent fune. Porrò trabi
bus in duobus muris collocatis imponitur trabs à tignis &longs;uperioribus &longs;tatu
tis
quipalmum: in cuius forma includitur inferius caput tigni &longs;tatuti, longi ex
ceptis capitibus pedes &longs;ex & palmos duos, lati palmos tres, cra&longs;&longs;i duos. Eiu&longs;
modi uerò caput &longs;uperius includitur in forma alterius tigni: quod arctè &longs;ub
ijcitur tignis, quæ ex &longs;tatutis ad obliqua Id uerò tignum latum e&longs;t
palmos duos, cra&longs;&longs;um unum. Tignum præterea &longs;tatutum &longs;ur&longs;um uer&longs;us ad
duos pedes perforatum e&longs;t: quod foramen altum e&longs;t pedes duos, latum di
gitos &longs;ex. Per eiu&longs;dem tigni foramen
&longs;um uer&longs;us ad tres pedes & palmum, atque per foramen tigni, in ip&longs;o inclu&longs;i,
penetrat axiculus ferreus: circa quem, quia uer&longs;atur
li pote&longs;t: quod longum e&longs;t pedes octo. Eius alterum caput &longs;uperiore parte
altius e&longs;t reliquo corpore ad tres digitos, &longs;ub qua eminentia formam habet
latam digitos duos, altam tres, in qua inclu&longs;us e&longs;t annulus ferreus, à quo fu
nem religatum e&longs;&longs;e dixi. Is longus e&longs;t palmos quinque.
Superior eius pars ca
ua e&longs;t lata palmos duos & totidem digitos, inferior palmum & digitum: ei
u&longs;dem tigni dimidia pars, de cuius capite iam feci
tres, cra&longs;&longs;a unum: extatque è tigni &longs;tatuti foramine, in quo inclu&longs;um e&longs;t, tres
pedes. Dimidia uerò, cuius caput &longs;pectat tergum muri fornacum, alta e&longs;t pe
dem & palmum, cra&longs;&longs;a pedem: &longs;upra quam partem &longs;tatuta & affixa e&longs;t cap&longs;a
longa pedes tres & dimidium, lata pedem & palmum, alta &longs;emipedem. Ea
uerò uariat: nam inferius aut angu&longs;tior e&longs;t, aut æquè ac &longs;uperius lata: utraque
lapidibus & terra completur, ut pondero&longs;a fiat. Hoc
dum & prouidendum e&longs;t, ne lapides crebro motu ex cap&longs;a ex cidant: quod
ip&longs;um efficiet bacillo ferreo ex utraque parte cuneato, &longs;i id cap&longs;æ
utrinque in tignum egerit: lapides enim retinere pote&longs;t. Quidam cap&longs;æ loco
in
quoties res po&longs;tulauerit, toties ad
T
&longs;tatutorum
F
T
lata
Re&longs;tat de u&longs;u, in quo e&longs;t hoc organum.
&longs;um comprimit follem: is compre&longs;&longs;us flatum per narem emittit: rur&longs;us uerò
ip&longs;ius cap&longs;æ pondere leuatus concipit flatum, qui per foramen &longs;piritale in i
p&longs;um penetrat. Sed machina, cuius dentes tigilla deprimunt, ita &longs;e habet.
Primo fit axis, ad cuius alterum caput extra domicilium e&longs;t rota, ad alterum
intra
bibus duplicatis inter &longs;e di&longs;tantibus pede, cra&longs;&longs;is digitos quinque, altis
circaDuplicia autem &longs;unt: nam uterque ex binis orbi
bus æquè cra&longs;&longs;is compo&longs;itus e&longs;t: atque clauis ligneis conglutinatus: quineti
am interdum uterque &longs;uperius circumcirca laminis ferreis obductus e&longs;t: fu&longs;i
uerò &longs;unt numero triginta, longi pedem & palmos duos ac
utrinque in orbe includuntur: teretes &longs;unt & lati digitos tres. Di&longs;tant
ter &longs;e totidem digitis. Atque hoc &longs;ane modo &longs;e habet tympanum quod ex fu
&longs;is con&longs;tat. Alterum uerò
plicatus cra&longs;&longs;us e&longs;t palmos duos & digitum: eius orbis interior, qui compo
&longs;itus e&longs;t ex quatuor curuaturis, cra&longs;&longs;us e&longs;t palmum: ubique latus palmos du
os & digitum. Exterior uerò, qui eodem modo, quo interior, factus e&longs;t ex
quatuor curuaturis, cra&longs;&longs;us e&longs;t palmum & digitum: non æqualiter latus, &longs;ed
ubi in eum includitur caput radij, latus e&longs;t pedem & palmum, & digitum,
tummodo lata fiat palmos duos & totidem digitos. Sed curuaturæ exterio
res cum interioribus &longs;ic committuntur, ut quæque exterior in medio interio
ris finiatur: & contra quæque interior in medio exterioris: quali compactio
ne tympanum firmius fieri dubium Curuaturæ præterea exteriores
cum interiorib. Curuatura uerò quæque,
&longs;i eam per tergum
tres. Verùm radij &longs;unt quatuor, lati palmos duos, cra&longs;&longs;i palmum &
longi exceptis capitibus pedes duos & digitos tres: quorum alterum caput
includitur in axe, ibique paxillis adactis firmatur: alterum in trianguli
formatum in curuaturæ exterioris, ip&longs;i oppo&longs;itæ, partem latiorem includi
tur: partim &longs;uam &longs;eruans figuram tam altè quàm curuatura
clauo cum ip&longs;a coniungitur & conglutinatur: qui clauus &longs;ub interiore orbe
infigitur in radio: &longs;ed pars radij in
plex exterior. At
longa &longs;unt palmum. Eis uerò &longs;ubiectum e&longs;t inæquale, nam longum digitos
quinque. Ad eandem figuram pars ex curuatura exci&longs;a e&longs;t.
Porrò tympanum
dentes habet numero &longs;exaginta: quia enim nece&longs;&longs;e e&longs;t tympanum, cui &longs;unt
fu&longs;i, bis uerti anteaquam hoc ip&longs;um &longs;emel uertatur, tot &longs;int oportet: longi
tem &longs;unt pedem. Extant enim ex tympani orbe interiore palmum, ex exteri
ore digitos tres: at lati &longs;unt palmum, cra&longs;&longs;i digitos duos & dimidium. Vtau
tem unus ab altero di&longs;tet digitis tribus A
xis autem cra&longs;&longs;itudo &longs;ecundum proportionem radiorum & curuaturarum
debet confici. Quoniam uerò bini eius dentes &longs;ingula deprimunt tigilla, i
p&longs;um
tet pedem & palmum ac digitum: figuram ferè habens &longs;emicirculi, cuius la
tior pars lata &longs;it palmos tres & Sed den
tes di&longs;tribuendi &longs;unt &longs;ecundum has quatuor axis partes &longs;uperiorem & infe
riorem atque duas quæ &longs;unt à lateribus: itaque axis habeat duodecim forami
na: quorum primum ex &longs;uperiore parte per eum penetret in inferiorem: &longs;e
cundum ex uno latere in alterum. Primum autem di&longs;tet à &longs;ecundo pedibus
quatuor & palmis duobus.
tur, &longs;e habeant, & ij&longs;dem interuallis di&longs;tinguantur: cùm præterea dentes &longs;in
guli &longs;ingulis
tem &longs;uperiorem, &longs;ecundus in eiu&longs;dem partem inferiorem, paxillisque adactis
firmantur ne ex eis excidant. Tertius uerò includitur in &longs;ecundi foraminis
partem, quæ e&longs;t à dextro latere. Quartus in eiu&longs;dem partem, quæ e&longs;t à &longs;ini
&longs;tro: pari modo alij dentes in cluduntur in &longs;equentia foramina: qua ratione
fit, ut dentes uici&longs;&longs;im tigilla deprimant. Po&longs;tremò ne hoc quidem omitten
dum, multis unum tantummodo e&longs;&longs;e axem, cui dentes &longs;imul & rota &longs;int.
A
A
E
Hæc hactenus pluribus uerbis: quæ tamen non intempe&longs;tiue hoc loco
per&longs;ecutus uideri po&longs;&longs;um, quod &longs;ine his omnibus metallorum conflatura,
ad quam nunc aggrediar, fieri non po&longs;&longs;it. Venarum autem auri, argenti, æ
ris, plumbi nigri in fornacibus excoquendarum quatuor &longs;unt rationes: una
auri uel argenti diuitum, altera mediocrium, tertia pauperum, quarta
quæ æs uel plumbum in &longs;e continent: &longs;iue precio&longs;um metallum in eis in&longs;it,
&longs;iue illo careant. Prima uenarum excoctio perficitur in fornace, cuius os ad
tempus clau&longs;um e&longs;t: reliquæ tres in fornacibus, Sed
primò dicam quomodo fornaces ad excoquendas uenas &longs;int præparandæ:
& de prima excoquendi ratione. Puluis quidem è quo focus & catinus con
fici &longs;olent, fit ex carbonibus & terra: carbones pilis &longs;ubiecti
cap&longs;a: quæ priore parte &longs;uperius occluditur tabella, inferius ex eius parte pa
tente carbones in puluerem contriti excidunt. Pila uerò non &longs;unt præferra
ta, &longs;ed lignea pror&longs;us. Attamen ima parte lato circulo ferreo cinguntur.
C
Puluis autem in quem carbones &longs;unt contriti, uel ab ij&longs;dem re&longs;olutus
ijcitur in cribrum, cuius fundum e&longs;t bracteis contextum ligneis: quod cri
brum ducitur & reducitur, aut in duobus ligneis uel ferreis bacillis ad trian
guli &longs;imilitudinem &longs;uper uas locatis, aut in &longs;camno excauato & po&longs;ito in of
ficinæ &longs;olo: puluis qui decidit in uas uel in officinæ &longs;olum ad hanc tempera
turam utilis e&longs;t: carbunculi uerò, qui in cribro reman&longs;erunt, ex eo effundun
tur, rur&longs;usque &longs;ubijciuntur &longs;ub pila.
V
At terra effo&longs;&longs;a primò in &longs;ole exponitur ut &longs;icce&longs;cat: deinde batillo inijci
tur in cratem colurnis uiminibus cra&longs;&longs;is, &longs;ed
liquè erectam, & perticæ innixam: quo modo terra minuta & eius glebulæ
per cratis foramina penetrant, glebæ & lapides non penetrantes deor&longs;um
feruntur in &longs;olum: terra, quæ per cratem penetrauit, ci&longs;io biroto inuehitur
in officinam, ibique cribratur. Cribrum autem, quod &longs;uperiori non e&longs;t di&longs;&longs;i
mile, ducitur & reducitur in tabellis æqualiter cap&longs;æ longæ impo&longs;itis: pul
uis, qui è cribro decidit in cap&longs;am, ad hanc Glebas
uerò, quæ in eo reman&longs;erunt, alij abijciunt, alij &longs;ub pila &longs;ubijciunt: talis pul
uis terrenus cum puluere carbonum permi&longs;cendus & madefaciendus in fo
ueam quandam, ut diutius bonus permaneat, conijcitur: & a&longs;&longs;eribus, ut im
purus non fiat, contegitur.
C
C
Duas autem pulueris carbonum partes accipito, & unam pulueris terræ
contu&longs;æ, eosque pulueres inter &longs;e ra&longs;tello bene mi&longs;ceto: tum aquam
ita madefacito, ut in pilæ figuram niuis in&longs;tar facile formari po&longs;&longs;it. Talis qui
dem puluis &longs;i leuis fuerit, magis madefiat aqua: &longs;i grauis, minus. Sed fornaci
nouæ tantummodo lutum interius illinatur: cùm ut hiantium parietum ca
ua, &longs;i quæ fuerint, compleantur, tum maxime ut id &longs;axa tueatur ab iniuria i
gnium. At quia ueteris fornacis, in qua uena excocta fuit, &longs;axa cum,
refrixit, mini&longs;ter cadmias, quæ ad parietes adhæ&longs;erunt, ferrea &longs;patha decu
tit, atque ferreo rutro & ra&longs;tro quinquedenti extrahit, franguntur, ip&longs;ius caua
&longs;unt primò fragmentis &longs;axorum uel laterum complenda. Faciat autem id i
p&longs;um manus in fornacem per eius os immittens, aut &longs;calis ad eandem appo
&longs;itis earum gradibus a&longs;cendens per &longs;uperiorem
lis &longs;uperius a&longs;&longs;eris pars &longs;it affixa, ut ad eam &longs;e applicare & reclinare poi&longs;it: de
inde ij&longs;dem &longs;calis u&longs;us, parietibus lutum illinat &longs;patha lignea pedes quatuor
longa, cra&longs;&longs;a digitum, inferius ad altitudinem pedis lata palmum, uel etiam
latior: alioqui digitos duos & dimidium. Hac eadem lutum, parietibus for
nacis interius illitum æquet. Attamen æneæ fi&longs;tulæ os ex luto
ne materia circa id ferruminata impediat excoctionem. Folles enim per eam
fornaci in&longs;pirare Tum idem mini&longs;ter paucum puluerem carbo
fundat aquam: &longs;copis undique foueam uerrat: ij&longs;dem eandem aquam
impellens in focum fornacis ip&longs;um etiam uerrat: deinde puluerem mi&longs;tum
& madefactum in fornacem inijciat: iterumque &longs;calarum gradibus
pilo in fornacem immi&longs;&longs;o puluerem tundat, ut focus fiat &longs;olidus. Pilum
teres &longs;it & longum palmos tres: inferius latum digitos quinque, &longs;uperius tres
& dimidium. Nam in metæ &longs;uperius reci&longs;æ figuram formatum e&longs;&longs;e debet:
Manubrium pili teres
midium.
culo ferreo duos digitos lato cingatur. Sunt qui eius loco utuntur duobus
pilis teretibus tam inferius quàm &longs;uperius latis digitos tres &
qui duabus &longs;pathis ligneis, &longs;ed pila &longs;pathis præ&longs;tant. Simili modo in fo
ueam, quæ e&longs;t extra fornacem, inijciat puluerem compo&longs;itum & madefa
ctum, eumque pilo tundat: in quam ferè completam rur&longs;us conijciat pulue
rem, atque eum &longs;ur&longs;um uer&longs;us fi&longs;tulam æneam pilo protrudat, ut ad digitum
&longs;ub eius ore focus decliuis de&longs;cendat in foueam catini: po&longs;&longs;itque metallum
defluere. Iteret autem eadem u&longs;que dum fouea fuerit completa: quam mox
curuata lamina ferrea, longa palmos duos & totidem digitos, lata tres di
gitos, &longs;uperius hebete, inferius acuta excindat, ut catinus fiat rotundus &
latus pedem, altus palmos duos, &longs;i centumpondium plumbi continere de
bet: &longs;in libras tantum &longs;eptuaginta, latus palmos tres, altus æque ac prior pal
mos duos. Foueam uerò exci&longs;am rur&longs;us tundat pilo æneo terete, altos di
gitos quinque, lato totidem: cui &longs;it manubrium teres, curuatum, cra&longs;&longs;um &longs;e&longs;
quidigitum: aut altero pilo æneo, formato in figuram metæ &longs;uperius reci
&longs;æ: cui impo&longs;itus &longs;it turbo inferius reci&longs;us, ut media pili pars manu prehendi
po&longs;&longs;it: quod altum &longs;it digitos &longs;ex, inferiore parte latum digitos quinque, &longs;upe
riore quatuor: alij eius loco u&longs;urpant &longs;pátham ligneam inferius latam pal
mos duos & dimidium, cra&longs;&longs;am unum. Catino præparato redeat ad forna
cem, & oris utrique lateri ac &longs;uperiori eius parti lutum &longs;implex illinat. In
riorem
quo cauere poterit ne lutum, foci puluerem ad &longs;e trahens, eum uitiet: tum in
os fornacis imponat bacillum rectum et teres, longum dodrantem, cra&longs;&longs;um
digitos tres. Po&longs;tea ad lutum apponat carbonem ita longum et latum, ut os
totum occludat. Quod &longs;i unus carbo tam magnus in promptu non fuerit,
duos in eius locum &longs;upponat. Ore &longs;ic ob&longs;tructo tot carbones, quot capit al
ueus bracteis ligneis contextus, inijciat in fornacem. Ne uerò carbo, quo oc
clu&longs;um e&longs;t os fornacis, tunc excidat, eum magi&longs;ter manu teneat. Sint autem
carbones, qui in fornacem inijciuntur, mediocres: magni enim follium fla
tum impediunt, ne per fornacis os exire po&longs;&longs;it in catinum, eumque calefacere.
Tum idem magi&longs;ter carboni ad os fornacis appo&longs;ito lutum illinat, atque
cillumAt mini&longs;ter rur&longs;us tot car
bones maiores, quot aluei quatuor uel quinque capiunt, in fornacem inijci
at, & eam totam compleat carbonibus: paucos etiam carbones conijciat in
catinum, atque &longs;uperinijciat prunas ut calefiat. Ne uerò ignis flamma per os
fornacis ingre&longs;&longs;a carbones incendat, id ip&longs;um luto oblinat, uel claudat ollæ Veruntamen aliqui ue&longs;peri non calefaciunt catinum, &longs;ed ma
gnos carbones ad marginem eius &longs;ic ponunt, ut alius alio nitatur: qui prio
rem rationem &longs;equuntur, mane uerrunt catinum, purgantque à carbunculis
& cineribus: qui po&longs;teriorem, mane titiones ardentes, quos cu&longs;tos officinæ
parauit, carbonibus &longs;uperinijciunt.
F
trum
pæ
/gneæ
pilum æneum
cteis ligneis contextus
qua ad re&longs;tinguendum incendium, &longs;i quo officina confl
cœperit, hauritur
&longs;ta exprimitur
rius terram ferreo in&longs;trumento uerberans
Quarta uerò hora magi&longs;ter exordiatur operam, primoque
dentem per
tis calefiunt: ac certe quidem &longs;i præcedente die uena in eadem fornace fue
rit excocta citius calefiunt: &longs;i non fuerit excocta, tardius. Focus uerò & ca
tinus ni ante calefiant quàm inijciatur uena excoquenda, ip&longs;i uitium facient,
metalla damnum. Nam &longs;i puluis, ex quo uterque e&longs;t confectus, fuerit æ&longs;tiuo
tempore humidus, hyberno congelauerit, uterque ruptus unà cum metallis
& alijs tonitru in&longs;tar &longs;onum fundens di&longs;&longs;ipatur non &longs;ine magno hominum
periculo. Deinde magi&longs;ter inijciat in fornacem recrementa: quæ liquefacta
ex ore defluent in catinum: mox ob&longs;truat os luto, cum quo puluis
e&longs;t permi&longs;tus: id autem manu apponat ad pilum ligneum teres, cra&longs;&longs;um di
gitos quinque, altum palmos duos: cuius manubrium &longs;it longum pedes tres.
Tum conto uncinato recrementa extrahat ex catino: et &longs;i uenam auri uel ar
genti diuitem excocturus e&longs;t, plumbi centumpondium in ip&longs;um imponat:
&longs;in pauperem, dimidium: ad illam enim ei multo plumbo opus e&longs;t: ad hanc,
pauco. Mox plumbo &longs;uperinijciat titiones, ut lique&longs;cat: po&longs;tea ritè faciat o
mnia & ordine quodam inijciat in fornacem, primo tantam panum, ex pyri
te conflatorum, portionem, quanta ad uenam excoquendam opus e&longs;t: de
inde uenæ, cum &longs;puma argenti & molybdæna atque lapidibus qui facile igni
lique&longs;cunt &longs;ecundi generis mi&longs;tæ tantum, quantum duo aluei capiunt: tum
rot carbones, quot recipit alueus bracteis ligneis contextus: po&longs;tremò re
crementa: fornace iam dictis rebus repleta
non nimis ad
ruminata &longs;piritui impedimento &longs;it, ignisque minus luculenter ardeat. Is certe
in præ&longs;tantium
ta pote&longs;t temperare. Temperat autem qui uenæ, quæ terræ particeps e&longs;t,
plus quàm conuenit, in fornacem inijcit: qui aquam, quoties hanc res po&longs;tu
lat, infundit: qui flatus follium moderatur arte: qui in ignem, qua parte lucu
lenter ardet, uenam iacit. Magi&longs;ter quidem aquam in utranque fornacis par
tem paulatim infundens carbones madefaciat, ut ad eos adhære&longs;cant tenu
i&longs;&longs;imæ uenarum partes, quæ alioqui flatu follium, & ui ignium agitatæ &
&longs;ublatæ cum fumo euolarent. Sed quia diuer&longs;a uenarum
tura e&longs;t, excoctores nece&longs;&longs;e habent focum nunc altum nunc
re, & fi&longs;tulam, in qua nares follium &longs;itæ &longs;unt, interdum ualde, interdum pa
rum decliuem ponere: atque fornaci flatum follium modò lenem, modò uehe
mentem in&longs;pirare. Etenim ad uenas, quæ cito calefiunt & lique&longs;cunt, exco
ctoribus opus e&longs;t humili foco, fi&longs;tula, quæ parum decliuis &longs;it po&longs;ita, flatu fol
lium leni: contrà ad eas, quæ tardè calefiunt & lique&longs;cunt alto foco, fi&longs;tula,
quæ multum decliuis &longs;it collocata, flatu follium uehemente: ad has etiam o
pus ip&longs;is e&longs;t fornace multum calfacta, & in qua prius recrementa &longs;unt reco
cta, uel panes ex pyrite conflati, uel lapides, qui facile igni lique&longs;cunt, cocti:
quæ ni fiant uenæ in&longs;identes in foco fornacis, os ob&longs;truunt & qua&longs;i &longs;uffo
cant: quod etiam minutulæ particulæ metallicæ, quæ, dum uenæ
&longs;ub&longs;ederunt, facere Magni præterea folles habeant latas nares: &longs;i enim
angu&longs;tæ fuerint, multus & magnus flatus nimis arctè & acutè in&longs;piratur
fornaci: unde materia liquefacta refrigeratur, & circa nares ferruminatur. Quod
&longs;i uena cumuletur & non lique&longs;cat, excoctor &longs;calis ad latus fornacis appo&longs;i
tis a&longs;cendens eam cu&longs;pidato uel uncinato conto diuidat: quo etiam in fi&longs;tu
lam, in qua follium nares iacent, immi&longs;&longs;o deor&longs;um uer&longs;us uenam circa eam
ferruminatam dimoueat. Po&longs;t autem quartam horæ partem cum iam plum
bum, quod mini&longs;ter in catinum po&longs;uit, liquefactum fuerit, magi&longs;ter conto
aperiat os fornacis: bacillum e&longs;t ferreum, longum pedes tres &
ore parte cu&longs;pidatum & parum curuatum, po&longs;teriore cauum, ut
ligneum in ip&longs;um includi queat: quod longum e&longs;t pedes tres: ita cra&longs;&longs;um ut
manu bene teneri po&longs;&longs;it. Tunc uerò è fornace primò in catinum defluunt re
crementa: in quæ lapis cum metallo permi&longs;tus, uel ad quem illud adhæret,
mutatus e&longs;t: itemque terra & &longs;uccus concretus: deinde materia, ex pyrite con
flata, defluit: tum aurum uel
tinet catinus, combibit. Cùm autem ea, quæ effluxerunt, aliquandiu in cati
no &longs;teterint, ut unum ab alio &longs;eparari po&longs;&longs;it, tunc magi&longs;ter prius recrementa
uel conto uncinato detrahat, uel furcilla ferrea tollat: quæ, quod leui&longs;&longs;ima
&longs;int, &longs;upernatant. Po&longs;terius panes, ex pyrite
diocriter graues &longs;int, medium locum tenent. At mi&longs;turam auri uel argenti
cum plumbo, quæ, quia graui&longs;&longs;ima e&longs;t, infimum
linquat. Quoniam uerò differentia e&longs;t in recrementis, quod &longs;uprema
metallum in &longs;e
ab alijs in aliquo loco reponat, ut ad &longs;ingulos aceruos,
additamenta adijcere po&longs;&longs;it
tum metallum, quod in recrementis ine&longs;t, po&longs;tulat, imponere. In recremen
tis autem recoctis &longs;i multum olent, aliquid metalli ine&longs;t: &longs;i non olent, nihil
quicquam: &longs;eparatim etiam panes, ex pyrite
ximi fuerunt metallo, eius plu&longs;culum in ip&longs;is quàm in recrementis ine&longs;t: ex
his autem omnibus panibus conficitur meta: nam lati&longs;&longs;imus qui&longs;que &longs;emper
inferius locatur. Sed contus uncinatus priore parte habet
men inuenit: cætera conto a&longs;&longs;imilis e&longs;t. Mox magi&longs;ter rur&longs;us claudat os for
nacis, eamque rebus &longs;upra dictis compleat: iterumque
& recrementa, quæ defluxerunt in catinum, atque panes ex pyrite conflatos,
ex eo extrahat conto uncinato: eundem laborem iteret u&longs;que dum certa & de
finita uenæ pars fuerit excocta, & tempus operæ præterierit. Verùm &longs;i ue
na diues fuerit, opera perficitur octo horis: &longs;i pauper, longiore tempore. At
dum altera opera cum prima coniungitur, ambæque perficiuntur decem ho
rarum &longs;pacio. Sed cùm uena omnis iam fuerit excocta &longs;pumæ argenti et mo
lybdænæ tantum, quantum capit alueus, in fornacem inijciat, ut metallum,
quod alio qui in cadmijs remaneret, cum ip&longs;is liquefactis effluat. At cùm po
&longs;tremò recrementa & panes ex pyrite
eo plumbum cum auro uel argento permi&longs;tum cochleari effundat in catil
los æneos uel ferreos, latos palmos tres, altos totidem digitos, &longs;ed interius
luto prius oblitos & calfaciendo rur&longs;us &longs;iccatos, ne candens colliquefactos
perrumpat. Cochlear uerò ferreum &longs;it latum palmos duos: quod ad cætera
ignis ligneum manubrium comburat. Porrò cùm iam &longs;tannum fuerit ex
catino effu&longs;um, tum præfectus rationibus, & præ&longs;es fodinæ panes appen
dant. Magi&longs;ter uerò conto totum fornacis os perfringat: atque ex ea altero
conto uncinato & rutro ac ra&longs;tro quinquedenti cadmias & carbones extra
hat. Contus ille non di&longs;&longs;imilis &longs;it altero uncinato, &longs;ed maior & latior.
Rutri
uerò manubrium longum &longs;ex pedes, ex dimidia parte ferreum exi&longs;tat, ex di
midia ligneum. Fornace autem refrigerata magi&longs;ter cadmias ad parietes ad
huc
priore parte acuta: quæ teres manubrium habeat longum pedes quatuor,
dimidia ex parte ferreum, ligneum ex dimidia. Atque hæc prima
coquendarum ratio e&longs;t. Venæ autem auri & argenti diuites, quia plerunque
ex inæqualibus partibus con&longs;tant, quorum aliæ ocyus, aliæ tardius liquan
tur, tribus poti&longs;&longs;imum de cau&longs;is non po&longs;&longs;unt alia ratione citius & commo
dius excoqui: quarum una e&longs;t: quoties os fornacis oppilatum conto aperi
tur, toties excoctor pote&longs;t con&longs;iderare
&longs;cat, an &longs;par&longs;im feruens non coeat in unum: primo modo uena tardius exco
quitur non &longs;ine maiore impendio: altero metallum, cum recrementis permi
&longs;tum, ex fornace effluit in catinum, in quod recoquendum rur&longs;us impen&longs;a
facienda e&longs;t: tertio His uerò incommodis
hæc remedia &longs;unt: &longs;i uena lente lique&longs;cit aut non coit, oportet aliquam por
tionem ad additamenti, quod uenam liquefacit, pondus adijcere: &longs;i nimis
cito lique&longs;cit, aliquam de eo detrahere. Altera cau&longs;a e&longs;t: toties mi&longs;turam au
ri cum plumbo, uel argenti cum eodem, quod &longs;tannum nominatur, experi
ri po&longs;&longs;umus, quoties ea ex fornace, conto aperta, effluxerit, & in catino re&longs;e
derit: quod experimentum nos docet de mi&longs;tura auro uel argento ne &longs;it di
uitior facta, cùm os fornacis aut &longs;ecundo recluditur aut tertio: an debilis &
uiribus carens nullum amplius aurum uel argentum &longs;orbuerit. Etenim &longs;i di
uitior facta fuerit, aliqua plumbi portione ad eam adiecta uires eius refici de
bent: &longs;i non, ex catino e&longs;t effundenda ut aliud plumbum recens imponi
po&longs;&longs;it. Tertia cau&longs;a de tribus e&longs;t: quando quidem fornacum os, cum uenæ
cæteris rationibus excoquuntur, &longs;emper patet, anteaquam auri uel argenti
diuites, quæ eiu&longs;modi &longs;unt ut diutius repugnent & re&longs;i&longs;tant ignis ardori, ca
lefiant & liquentur, additamenta facile lique&longs;centia ex fornacibus effluunt.
Sequitur igitur, ut aliqua
commi&longs;ceatur: quo modo interdum uenarum ma&longs;&longs;ulæ, pror&longs;us non lique
factæ, in cadmia &longs;olent inueniri: contra cùm eædem ore fornacis ad tempus
clau&longs;o excoquuntur, nece&longs;&longs;e e&longs;t ip&longs;as & additamenta &longs;imul coqui & permi
&longs;ceri. Quanquam enim additamenta citius quàm uenæ lique&longs;cunt, tamen ea
liquefacta, quia &longs;unt in fornace conclu&longs;a, uenam quæ non facile liquatur, li
quefaciunt & cum plumbo permi&longs;cent. Id enim combibit aurum uel argen
tum non aliter ac plumbum candidum uel nigrum, in catino liquefactum,
&longs;orbet aliud non liquefactum, cùm in ip&longs;um coniectum fuerit. Si uerò lique
factum non liquefacto &longs;uperfunditur, id, quia undique defluit, &longs;imiliter non
liquefacit. Ex his igitur omnibus &longs;equitur uenas auri uel argenti diuites
cuius os ad tempus iccirco clau&longs;um e&longs;t ut interea uena cum additamentis li
quatis coqui po&longs;&longs;it: atque po&longs;tea ore aperto unà effluere in catinum, & cum
plumbo ibi liquefacto permi&longs;ceri. Hæc autem uenarum
tio no&longs;tris & Boemis e&longs;t u&longs;itata.
T
ari mi&longs;turam ex catino effundit in catillos:
chlear
fornacem &longs;tat excoctor, & conto eius os aperit:
M
bus in&longs;i&longs;tens cadmias decutit:
contus uncinatus
infixit, appen&longs;urus ad libram portat
ci&longs;tam, in qua res &longs;uas conclu&longs;it, aperit
Et&longs;i uerò in reliquis tribus uenarum excoquendarum rationibus
e&longs;t &longs;imilitudo, quod ora fornacum &longs;emper pateant, ut metalla liquefacta
tinenter
ens: quod mox excipit catinus, altior quàm &longs;olum officinæ &longs;e&longs;quipedem,
ut ad læuam inferius fieri po&longs;&longs;it catinus: in quem, po&longs;tquam
fornax occulto ore eructauit, conto uncinato &longs;ubleuata fuerint, ex &longs;uperio
re catino, cùm iam ferè plenus fuerit, aperto mi&longs;tura auri uel
bo, & pyrites liquefactus, ex quo &longs;ci&longs;&longs;o conficiuntur panes, defluant: &longs;ed pa
nes fracti rur&longs;us conijciuntur in fornacem, ut omne metallum excoqui po&longs;
&longs;it. Mi&longs;tura uerò in catillos ferreos effunditur: excoctor
bum eique cognata, utitur additamentis quæ cuique uenæ
bus libro &longs;eptimo &longs;atis &longs;uperque dixi. I&longs;ta metallorum conflatura uenis, quæ
facile igni lique&longs;cunt, utilis e&longs;t, quod breui tempore excoquantur: quæ diffi
culter, inutilis, quod longo: cùm enim additamenta liquata in fornace
maneant, alteris
recrementa Sed excocto
rem indu&longs;trium &
cum
Puluis autem, ex quo huius fornacis & &longs;equentis focus & catini confici &longs;o
lent, plerunque fit ex paribus pulueris
neris partibus: uerùm cùm huius fornacis focus paratur, bacillum, quod ad
&longs;uperiorem u&longs;que catinum pertinet, in ip&longs;um imponitur: &
na
foco præparato
quod materia liquata continenter effluit in catinum: qui proximus fornaci
&longs;it, ut ip&longs;e magis caleat, mi&longs;tura fiat purior. Quod &longs;i uena
cile liquatur, focus fornacis neque nimium decliuis fiat, ut & additamenta li
quefacta non defluant in catinum
non re&longs;ideat in cadmia, quæ e&longs;t in lateribus fornacis: nec unquam excoctor
adeo tundat
dendo dura fiat: etenim nec ip&longs;a expirare pote&longs;t, nec materia liquata libere
ex fornace effluere. Vena præterea, quæ non facile lique&longs;cit,
&longs;teriorem ferè fornacis partem, ut diutius excoquatur: quæuis uerò in eam
partem, uer&longs;us quam ignis luculenter ardet: qua ratione excoctor eum, quò
uelit, ducet. Sed utra
quæ e&longs;t ad fornacis latus, in quo naris illa collocatur, coniecta, e&longs;&longs;e
Si uerò uena facile lique&longs;cit, tantum eius, quantum capit alueus unus & al
ter inijciatur in priorem fornacis partem, ut ignis hinc repul&longs;us etiam
circa nares follium ferruminatam excoquat. Hæc autem excoquendi ratio
apud Rhetos perantiqua e&longs;t, apud Boemos non ita &longs;ane uetus.
F
ctor ad priorem fornacem &longs;tans uncinato conte recrementa detrahit:
C
inque candentia recrementa infundens ea re&longs;tinguit
ligneis contextus
alteram fornacem magi&longs;ter &longs;tans, & catinum parans eum duobus pilis
tundit:
Altera
ce, cuius os ad tempus clauditur, &
neque diuites neque pauperes, &longs;ed mediocres, quæ facile
bum procliuius combibit: ea iccirco inuenta e&longs;t ut plurima uenæ pars una
opera &longs;ine multo labore, &longs;ine magna impen&longs;a excoqui, et mox cum plumbo
permi&longs;ceri po&longs;&longs;it. Fornax duos habet catinos, unum, cuius pars dimidia e&longs;t
extra fornacem, dimidia intra eam, ut plumbum in ip&longs;um iniectum, quod ei
us pars contineatur in fornace, metalla uenarum facile lique&longs;centium &longs;orbe
at: alterum, ut proxima, inferiorem, in quem mi&longs;tura & pyrites liquefactus
effluant: qui hac excoquen di ratione utuntur, auri uel argenti mi&longs;turam
plumbo, &longs;i res po&longs;tulauerit, &longs;emel atque iterum ex catino effundunt, & aliud
plumbum uel &longs;pumam argenti in eum inijciunt: ip&longs;i quoque ad hanc addita
menta eadem, quæ proximi, adhibent. Hæc autem excoquendi ratio e&longs;t in
u&longs;u Norico.
F
A
trahit recrementa:
nes ex pyrite conflati detrabuntur
dimidia pars con&longs;picitur in altera fornace aperta
midia extra fornacem e&longs;t
a fornace &longs;eparatum ut uideri po&longs;sit
lignea
At tertiæ uenarum excoctionis fornax, cuius os item patet, altior e&longs;t & la
tior quàm Quod &longs;i fodinæ excocto
ribus uenarum copiam &longs;uppeditent, eas in eadem fornace, &longs;i nec ip&longs;a nec ei
us uel focus, uel catinus uitium fecerit, tribus diebus continuis interdiu &
noctu excoquunt: quocirca in i&longs;tiu&longs;modi fornacibus plerunque omnes cad
miarum &longs;pecies Et&longs;i uerò id genus fornaci catinus e&longs;t catino for
nacis
magna uenæ moles continenter & in ea excoquitur, & liquefacta effluit, &
recrementa &longs;unt
plenus fuerit, aperto materia liquida influat. Cùm autem aliquis excoctor
in hoc labore operam duodecim horarum &longs;pacio con&longs;ump&longs;erit, &longs;emper ali
us in eius locum &longs;uccedit: hac ratione uenæ æris & plumbi nigri, atque auri et
argenti pauperrimæ excoquuntur: nam reliquis tribus propter impen&longs;as,
quæ &longs;unt in eas faciendæ, excoqui nequeunt: etenim tamet&longs;i uenæ centum
pondium tantummodo auri drachmam unam uel duas, aut argenti &longs;emun
ciam uel unciam in &longs;e continet, tamen magna eius pars
tur &longs;ine caris additamentis: qualia &longs;unt plumbum, &longs;puma argenti, molybdæ
na.
uel qui facile igni lique&longs;cit, opus e&longs;t: quinetiam panes inde conflati, &longs;i
amplius aurum uel argentum &longs;orbuerint, rur&longs;us reficiuntur &longs;olo pyrite cru
do. Attamen &longs;i ex eiu&longs;modi uenis pauperibus cum pyrite tantummodo ex
coctis materia, ex qua panes conflantur, confici non poterit, adijciantur alia
additamenta prius non excocta: utpote lapis plumbarius, lapides qui facile
igni lique&longs;cunt &longs;ecundi generis, & arenæ ab eis re&longs;olutæ, &longs;axum calcarium,
tofus candidus, &longs;axum fi&longs;&longs;ile album, uena ferri, uel arida lutei coloris. Quan
quam autem hæc uenas excoquendi ratio rudis & nobis non magno u&longs;ui
e&longs;&longs;e uideri pote&longs;t, tamen e&longs;t artificio&longs;a & utilis: ea enim
dus, in quo auri & argenti & æris exigua portio ine&longs;t, ad paucos panes, qui
metallum in &longs;e contineant, redigit: qui et&longs;i primo cocti propter cruditatem
habiles non &longs;unt
in panibus in&longs;unt, combibit, uel ex eis æs conflatur, tamen ut ad eam apti fi
ant: &longs;æpius, & quidem interdum &longs;epties aut octies, ut proximo libro expli
caui, cremantur. I&longs;tiu&longs;modi autem excoctores adeo acuti & &longs;olertes &longs;unt, ut
omne aurum uel argentum, quod artifex uenæ experiundæ in ea dixerit in
e&longs;&longs;e, ex ip&longs;a
na conficit, ei auri drachma uel argenti &longs;emuncia defuerit, eam &longs;ecunda ex re
crementis elicit. Atque hæc uenarum
eos plero&longs;que omnes, qui alijs utuntur, peruulgata.
F
tinus
textum carbonibus plenum
uncinato materiam, quæ circa fornacis os ferruminatur, amouet:
H. A
metimur carbones
Quanquam autem uena plumbi nigri in tertia fornace, cuius os &longs;emper
patet, excoqui &longs;olet, tamen non pauci eam in proprijs quibu&longs;dam fornaCarni uenam i&longs;ti
us plumbi primò urunt: deinde malleis teretibus, &longs;ed admodum latis, fran
gunt &
&longs;axis, quæ iniurijs ignium re&longs;i&longs;tunt, & ambu&longs;ti in calcem non abeunt, facta
& concamerata imponunt ligna uiridia, eisque arida &longs;uperimponunt, atque in
ip&longs;a uenam
iectum focum decliuem: is ex puluere carbonum & terreno con&longs;tat: inque eo
e&longs;t magnus catinus, cuius dimidia pars &longs;ubit &longs;ub fornacem, dimidia ex ea ex
tat: in hunc influit plumbum: quod excoctor, recrementis & cæteris prius
rutro detractis, cochleari effundit in proximos catinos: ex quibus plumbeæ
ma&longs;&longs;æ, po&longs;tquam refrixerunt, extrahuntur. Fornacis autem tergo e&longs;t fora
men quadran&ggrave;ulum, ut ignis plus flatus concipere, utque excoctor per id in
fornacem &longs;erpere, quoties res po&longs;tulat, po&longs;&longs;it. Saxones quoque, qui
in colunt, uenam plumbi in fornace, furno non di&longs;&longs;imili, excoquentes ligna
per foramen, quod e&longs;t in tergo fornacis,
dere cœperint, plumbum ex uena de&longs;tillat in catinum: quem eo
cocto conto aperit: quo modo plumbum unà cum recrementis influit in al
terum catinum &longs;ubiectum: mox hæc detrahit. Po&longs;tremò
refrigeratam ex catino eximit. At Ve&longs;tofali ad decem
accumulant in aliquo decliui montis loco, quò uallem attingit, ut cumulus
&longs;uperius fiat planus: cui &longs;tramina ad trium uel quatuor digitorum cra&longs;&longs;itudi
nem inijciunt: quibus tantam uenam plumbi puram, quantam cumulus fer
re pote&longs;t, &longs;uperinijciunt. Deinde carbones, cùm flauerit uentus, accendunt:
is urget ignem ut uenam excoquat: quomodo
lo effluit in uallis planiciem, latæque ma&longs;&longs;æ, &longs;ed non admodum cra&longs;&longs;æ, fiunt:
in promptu autem &longs;unt aliquot uenæ plumbi
ne procedit, cumulo in&longs;pergunt: ma&longs;&longs;as illas latas, quod impuræ &longs;int, impo
nunt lignis aridis, quæ &longs;u&longs;tinent uiridia catino magno impo&longs;ita, eisque incen
&longs;is illas recoquunt. Poloni uerò focis utuntur ex luto, quod lateres cin
gunt, factis altitudine pedum quatuor: hi utrinque &longs;unt decliues. In &longs;uperiore
foci parte plana collocant magna ligna: eisque parua &longs;uperimponunt luto in
ter ip&longs;a interiecto: quibus tenuia lignorum re&longs;egmina
rur&longs;us uenam plumbi puram, eamque lignis magnis
&longs;is uena lique&longs;cit & defluit in ligna inferiora: ea cùm ignis etiam
rit
iterum i&longs;to modo excoquunt: ex qua tandem lignis, quæ catino magno &longs;u
perimpo&longs;ita &longs;unt, &longs;uperiniecta conflantur ma&longs;&longs;æ plumbeæ. Recrementa ue
rò unà cum
excoquuntur.
C
plumbo
H. T
in tergo fornacis
V
M
Quinetiam
precio&longs;æ excoquuntur, cameras, quæ cra&longs;&longs;iorem fumi partem, metallis
fornaces
&longs;unt extructæ, & quatuor pilæ &longs;u&longs;tinent: &longs;ub qua uenarum excoctores
munus
nacibus a&longs;cendit in latam illam
cipit. In huius media &longs;upra te&longs;tudinem parte e&longs;t foramen,
latum duos: Id utriu&longs;que fornacis fumum, ad cameræ latera
ad eius te&longs;tudinem, & cùm eluctari
& per caminum, quem Græci
emittit: qui totus in muro inclu&longs;us habet aliquot bracteas ferreas, ad quas
materia metallica, cum fumo &longs;ublata, tenuior adhære&longs;cit, ut cra&longs;&longs;ior, ex qua
fit cadmia, ad cameram, quæ non raro in &longs;tirias concre&longs;cit: in altero cameræ
latere e&longs;t fene&longs;tra, in quam uitrea &longs;pecularia &longs;unt impo&longs;ita, ut
tere,
coquuntur, tota clauditur, ut nullus fumus exire po&longs;&longs;it: cùm fuligo & pom
pholyx
dens per eam in cameram ingredi po&longs;&longs;it: ea uerò fuligo
mi&longs;ta, bis &longs;ingulis annis undique ab&longs;ter&longs;a, & cadmia decu&longs;&longs;a per canalem lon
gum, ex quatuor a&longs;&longs;eribus coniunctis in quadranguli figuram
auolet, deijcitur in &longs;olum officinæ, & aquis &longs;al&longs;is a&longs;pergitur: rur&longs;u&longs;que cum ue
na & &longs;puma argenti excocta dominis emolumento e&longs;t. Tales autem came
ræ, quæ materiam
ad omnes uenas metalli diuites, tum maxime ad minutulas particulas me
tallicas, ex uenis &longs;axisque contu&longs;is & lauatis collectas: quod hæ ip&longs;æ ex igni
fornacum &longs;oleant euolare.
F
men
Expo&longs;ui generatim
latim
& aqua tepida affu&longs;a omnis &longs;purcicia elui: quam rationem &longs;eptimo libro ex
plicaui: aut in
illud &longs;eparat à &longs;purcicia. Cernimus enim aurum in
&longs;ed po&longs;tquam omnis aqua ex puluere de&longs;tillarit, is
læ fundo re&longs;idet: qui &longs;æpius oleo, ex fece uini &longs;icca confecto, madefactus &longs;ic
cetur: & in catinum coniectus cum nitro facticio, quod chry&longs;ocollam nomi
namus, uel halinitro & &longs;ale excoquatur: aut
tum
lens &longs;eparet. Sed auri uenam excoquere oportet, uel extra fornacem in cati
no, uel in fornace: in illo
dis, quicunque color ei in&longs;ederit,
ris triens, aridæ uini fecis quadrans tribus horis lento igni coqui debent in
catino: deinde acriori ut lique&longs;cant: mi&longs;tura in argentum
Eiu&longs;dem auri rudis
tur: & in
cia coquantur u&longs;que dum lique&longs;cant: tum
ijciatur in Quam
ferri elimata ad eam adijciatur: uel, &longs;i ea in promptu non fuerit, eius &longs;quama:
utraque enim frangit uires &longs;tibij. Quod cùm ignis
eo, quæ ip&longs;ius &longs;tibij uis e&longs;t, aliqua auri particula, &longs;ed etiam argenti, &longs;i cum au
ro fuerit
in catino cinereo excoquatur, primo u&longs;que dum &longs;tibium exhalet: deinde do
nec plumbum ab eo &longs;eparetur. Eodem modo pyrites, qui aurum in &longs;e conti
net,
rùm Nam
mi&longs;cetur cum æris partibus &longs;ex, &longs;ulfuris parte una, &longs;alis parte dimidia, omni
busque in ollam iniectis &longs;uperfunditur uinum, quod è fecibus uini liquidis,
in ampulla excoctis, de&longs;tillauit. Olla operculata et luto oblita in loco calido
reponitur, ut mi&longs;tura, uino madefacta, &longs;ex dierum &longs;pacio &longs;iccetur: deinde tri
bus horis igni leni coquitur: tum cum plumbo mi&longs;ta acriori. Po&longs;tremò con
ijcitur in Aut ramenti ex py
rite alioúe lapide, ad quem aurum adhæret, lotura collecti libra mi&longs;cetur
&longs;alis &longs;elibra, aridæ uini fecis &longs;elibra, recrementorum uitri triente, recremento
rum auri uel argenti &longs;extante, æris &longs;icilico. Catinus, in
operculo tectus oblinitur luto, & imponitur in
raminibus flatu in&longs;piratur: atque coquitur donec ip&longs;a rube&longs;cat, & res iniectæ Mi
&longs;tura refrigerata rur&longs;us teritur in puluerem, & ad eam &longs;pumæ argenti libra
adijcitur, rur&longs;usque in altero catino coquitur u&longs;que ad eum finem dum lique
&longs;cat. Ma&longs;&longs;a exempta & à recrementis purgata inijcitur in catillum cinereum
atque aurum à plumbo &longs;eparatur. Aut puluis qui habet talis ramenti metal
lici lotura collecti & præparati, &longs;alis, halinitri, aridæ uini fecis, recremen
torum uitri &longs;ingulorum libram, coquitur donec lique&longs;cat. Refrigeratus &
comminutus lauatur: mox ad cum adijcitur argenti libra, &longs;cobis æris eli
matæ triens, &longs;pumæ argenti &longs;extans: & iterum coquitur u&longs;que dum Pò&longs;t ma&longs;&longs;a à recrementis purgata conijcitur in catinum, & aurum
atque argentum à plumbo &longs;eparantur: aurum denique ab argento aqua illa ua
lenti &longs;ecernitur. Aut puluis, qui con&longs;tat ex talis ramenti metallici lotura col
lecti & præparati libra, &longs;cobis æris elimatæ quadrante, pulueris
uenas liquefacit, libris duabus, coquitur donec lique&longs;cat. Mi&longs;tura refrigera
ta denuo in puluerem re&longs;oluitur, torretur, lauatur: quo modo fit puluis cæ
ruleus: cuius & argenti & pulueris
libra, plumbi libræ tres, æris quadrans, &longs;imul coquuntur donec lique&longs;cant.
Deinde ma&longs;&longs;a, ut proxima, tractatur. Aut puluis, qui fit ex talis ramenti me
tallici lotura collecti & præparati libra, halin&longs;tri &longs;elibra, &longs;alis quadrante co
quitur u&longs;que dum lique&longs;cat. Mi&longs;tura refrigerata denuo teritur in puluerem:
cuius libra argenti liquefacti libræ quatuor Aut puluis, qui
citur ex id genus
ni fece facti triente, æris
lique&longs;cat. Po&longs;tea plumbo recoquitur: &
Aut puluis, qui habet id genus ramenti libram, &longs;alis libras duas, &longs;ulfuris &longs;e
libram, &longs;pumæ argenti libram, coquitur & ex eo conflatur aurum. His & &longs;i
milibus modis ramentum aurum in &longs;e continens, extra
bet, &longs;i uel paucum, uel ualde diues erit. Si uerò multum fuerit, aut pauper, in
fornace: magis uerò uena quæ non teritur in puluetem: præ&longs;ertim cùm eius
copiam auraria &longs;uppeditauerint. Sed ramentum auri particeps cum &longs;puma
argenti & molybdæna permi&longs;tum, adiecta ferri &longs;quama excoquatur in for
nace, cuius os ad tempus clauditur, aut in prima uel
patet: quo modo mox ex auro & plumbo fit mi&longs;tura, quæ in &longs;ecundas for
naces inferatur. At pyritæ uel cadmiæ, quæ aurum in &longs;e continet, duæ par
tes u&longs;tæ conijciantur in unam non u&longs;tam & &longs;imul excoquantur in tertia for
nace, cuius os &longs;emper patet,
tur in fornace cuius os ad tempus clauditur, uel in alijs duabus, quarum os
&longs;emper patet: quo modo plumbum &longs;orbet aurum, &longs;iue purum fuerit, &longs;iue ar
gento&longs;um, &longs;iue æro&longs;um: quæ mi&longs;tura etiam in &longs;ecundas fornaces inferatur.
Pyrites uerò, uel alia auri uena cum multa materia, quæ igni
nace euolat, permi&longs;ta excoquatur cum lapide, ex quo conflatur ferrum, &longs;i is
in promptu fuerit. Sex autem partes talis pyritæ, uel auri uenæ in puluerem
re&longs;olutæ & cribratæ, quatuor lapidis, ex quo ferrum conflatur, item
nuti
ijciantur partes duæ & dimidia panis, qui aliquid æris in &longs;e continet: & re
crementorum pars una & dimidia: &longs;ed tot panum
pit, inijciantur in fornacem: deinde res permi&longs;tæ & recrementa. Cùm uerò
iam media catini pars liquoribus, qui è fornace defluxerunt, referta fuerit,
tunc primò
mò mi&longs;tura æris, & auri, & argenti, quæ in fundo re&longs;idet: &longs;ed panes leniter
to&longs;ti cum plumbo recoquantur, fiantque panes qui in alias officinas inferan
tur. Mi&longs;tura uerò æris & auri ac argenti
ri portione plumbi recoquatur: & quidem in catino: atque
multo magis quam iam dicti æris & auri diuites. Verùm ut mi&longs;tura auri &
bræ octo & quadraginta, lapidis, ex quo ferrum conflatur, libræ tres, panis
ex pyrite confecti, uel cum plumbo permi&longs;ti
catino donec lique&longs;cant: detractis recrementis & panibus, ex pyrite confla
tis, mi&longs;tura inferatur in alias fornaces. Sequitur
&longs;tanti&longs;&longs;imi rudis effo&longs;&longs;æ ma&longs;&longs;ulæ non &longs;unt excoquendæ in primis fornaci
bus, &longs;ed in catillis ferreis, ut &longs;uo loco dicam, calfactæ, & cùm in &longs;ecundis for
nacibus
gandæ: &longs;ed eiu&longs;dem tenui&longs;&longs;imæ bracteæ, uel minutæ ma&longs;&longs;ulæ ad lapides aut
marmora aut &longs;axa
aut non &longs;atis puræ, &longs;imul cum panibus, ex pyrite conflatis, & argenti recre
mentis, atque lapidibus, qui facile igni lique&longs;cunt,
bent in fornace, cuius os ad exiguum tempus clauditur: at glomis, qui totus
è minutis argenti puri filis con&longs;tat, & eiu&longs;dem rudisque uirgulæ in olla, ne e
uolent, inclu&longs;æ, ac in eandem fornacem coniectæ unà cum reliquis argenti
uenis excoquendæ &longs;unt. Quidam etiam rudis argenti ma&longs;&longs;ulas non &longs;atis pu
ras in ollis uel catinis triangularibus, operculatis & luto oblitis, inclu&longs;as ex
coquunt: uerùm eas ollas in fornacem non conijciunt, &longs;ed collocant in for
nacula, quæ flatu uenti modicis foraminibus in&longs;piratur: atque hi adijciunt ad
argenti rudis partem unam &longs;pumæ argenti
molybdænæ partes, lapidis plumbarij facile
atque exiguam &longs;alis & &longs;quamæ ferri portionem.
do ua&longs;is re&longs;idet, ut aliud, in &longs;ecundas fornaces infertur: recrementa uerò
coquunturSed ollæ uel catini, ad quos &longs;tan
num aut recrementum adhæ&longs;erit, &longs;ub pila &longs;ubiecti tunduntur & lauantur:
atque ramentum inde collectum unà cum recrementis excoquitur: quæ ratio
argenti rudis
dem Sed uena plum
bi cinerei & &longs;tibij ac molybdæna, &longs;i argentum in &longs;e continent, cum reliquis
argenti uenis excoquantur: &longs;imiliter lapis
pyrites. Si uerò lapis
ti portio in eo ine&longs;t, &longs;eparatim ab alijs excoquatur: quam
explicabo: quia enim nigri plumbi, &longs;icut
communes
pari modo pyrites, &longs;i multus fuerit, &longs;eor&longs;um excoquatur. Ex eius to&longs;ti tribus
partibus & crudi una, addito ramento, &longs;i quod lotura fuerit ex ip&longs;o confe
ctum, & recrementis in tertia fornace, cuius os &longs;emper patet, panes conflen
tur: qui aqua re&longs;tincti crementur: atque eorum partes plerunque quatuor cum
una pyritæ crudi parte rur&longs;us
rumque ex eis conflentur panes: ex quibus, &longs;i multa æris portio in eis fuerit,
crematis & recoctis &longs;tatim æs
recoquantur cum paucis recrementis mollibus: quo &longs;ane modo plumbum,
quod e&longs;t in catino
&longs;upernatat, tertio conficiuntur panes: atque ex eis crematis & recoctis æs. Si
militer ex cadmiæ, in qua ine&longs;t argentum, u&longs;tæ tribus partibus permi&longs;tis
fornace recoquantur: quo modo etiam plumbum, quod catinus in &longs;e conti
net, argentum combibit: quod &longs;tannum in &longs;ecundas fornaces inferatur. Ve
rùm crudi &longs;ilices & lapides, qui facile igni lique&longs;cunt, tertij generis, ac cæte
ri, in quibus pauca
bent: to&longs;ti uerò, crematis pyritæ uel cadmiæ panibus: quod &longs;eparatim utili
ter excoqui non po&longs;&longs;int: &longs;imili modo terræ, quæ paucum argentum in &longs;e
tinent, ij&longs;dem in&longs;pergendæ &longs;unt. Quod &longs;i pyrites & cadmia excoctorem de
fecerint, tales lapides & terras excoquat cum &longs;puma
crementis, lapidibus qui facile igni lique&longs;cunt. Sed
gento rudi fuerit ortum, excoquatur, uel cum &longs;puma argenti & molybdæ
na permi&longs;tuni, & prius
panibus ex pyrite & cadmia conflatis: neutro modo delabitur ex fornace,
aut ex eadem euolat ui flatus follium & ignis agitatum. Sin ortum fuerit ex
lapide plumbario, to&longs;tum cum eo excoquatur: &longs;i ex pyrite, cum pyrite. At
æs purum &longs;iue proprius ei color in&longs;ederit, &longs;iue chry&longs;ocolla uel cæruleo fue
rit tinctum, & rude plumbei coloris, aut fu&longs;ci, aut nigri, excoquantur in for
nace, cuius os uel ad
dem in prima: in eo &longs;i magna argenti portio fuerit, maiorem ip&longs;ius partem
plumbum in catinum
ditur dominis officinæ, in qua argentum ab ære &longs;ecernitur: &longs;in exigua,
plumbum in catinum conijcitur, quod argentum combibat, &longs;ed id unà cum
ære domini iam Quod
&longs;i tale æs in &longs;e
rites fuerit, &longs;iue cadmia metallica fo&longs;&longs;ilis, &longs;iue lapis, ex quo conflatur ferrum,
ad eam adijciatur pyrites crudus facile lique&longs;cens, & recrementa, atque ex eis
excoctis conflentur panes, ex quibus toties crematis, quoties res po&longs;tulat,
& recoctis æs conficiatur. Attamen &longs;i aliqua argenti portio in panibus fue
rit, in quam plumbi impen&longs;a
& liquefactum ip&longs;am combibat. Æs uerò rude minus &longs;yncerum, quale, cùm
plerunque &longs;it cinereum uel purpureum, nigricat & interdum partim
e&longs;t, hoc modo apud Rhetos excoquitur in prima fornace, cuius os &longs;emper
patet. Primus excoctor (tres enim &longs;unt) ad tantum æs rude, quantum recipi
unt ua&longs;a decem & octo, quorum quodque capax e&longs;t modiorum
ferè &longs;eptem, adijcit tantam plumbi recrementorum partem, quantam
ci&longs;ia tria: tantam lapidis fi&longs;&longs;ilis, quantam comprehendit ci&longs;ium unum:
lapidis facile igni lique&longs;centis, quanta pendit quintam centumpondij par
tem: aliquam præterea particulam
lecti: quæ omnia duodecim
nes pendentes &longs;ex centumpondia: & mi&longs;turam, cuius dimidia pars ex ære et
argento con&longs;tat, pendentem dimidium centumpondium: atque ea
tini In &longs;ingulis autem panum centumpondijs ine&longs;t argenti &longs;e
libra, & interdum præterea &longs;emuncia: in dimidio mi&longs;turæ centumpondio
argenti bes uel dodrans, qua ratione &longs;ingulis hebdomadis, &longs;i operarum diAlter excoctor
à primarijs panibus &longs;eparat maximam argenti partem, quam plumbum &longs;or
bet: etenim ad decem & octo centumpondia panum ex ære rudi
addit molybdænæ & &longs;pumæ argenti duodecim centumpondia: lapidis, ex
quo conflatur plumbum nigrum, tria: panum durorum, qui plus argenti in
&longs;e continent, quinque: panum
recrementa, quæ cum excoqueretur æs rude, &longs;upernatarunt: &
menti ex cadmijs confecti: quæ omnia item duodecim horarum &longs;pacio ex
coquit, efficitque tot &longs;ecundarios panes, quot pendunt decem & octo
pondia
tumpondia: in quorum &longs;ingulis ine&longs;t argenti &longs;elibra: quam mi&longs;turam, po&longs;t
quam conto uncinato detraxit panes, effundit in æneos uel ferreos catinos:
quo modo quatuor fiunt panes qui inferuntur in officinam, in qua
ab ære &longs;ecernitur: idem excoctor die &longs;equenti ad &longs;ecundariorum panum de
cem & octo
odecim centumpondia: lapidis, ex quo conflatur plumbum nigrum, tria: pa
num
ip&longs;e excoqueret panes primarios, &longs;upernatarunt: ramentum lotura ex cad
mijs quæ tunc fieri &longs;olent, confectum: quæ omnia &longs;imiliter duodecim hora
rum &longs;pacio excoquit: atque efficit tot tertiarios panes, quot
centumpondia: ac mi&longs;turam æris, & plumbi, & argenti, pendentem unde
cim centumpondia: quorum &longs;ingula in &longs;e continent argenti trientem & &longs;e
munciam:
os catinos: qua ratione iterum quatuor fiunt panes: qui, ut priores, inferun
tur in officinam, in qua argentum ab ære &longs;ecernitur: hoc modo
coctor alternis diebus primarios panes, alternis At ter
tius excoctor ad tot panes tertiarios, quot capiunt undecim ci&longs;ia, addit pa
num durorum, in quibus minus argenti ine&longs;t, tria ci&longs;ia: & recrementa, quæ,
cùm ip&longs;e excoqueret &longs;ecundarios panes, &longs;upernatarunt: & ramentum lotu
ra ex cadmijs, quæ
efficit tot quartarios panes, quos duros nominant, quot
tumpondia, & tot panes duros, qui plus argenti in &longs;e continent, quot pen
dunt quindecim centumpondia: in Hos
panes &longs;ecundus excoctor, ut dixi, adijcit ad primarios & &longs;ecundarios panes
cùm eos recoquit: idem ex tot quartarijs panibus ter crematis, quot recipi
unt undecim ci&longs;ia, conficit ultimos panes, quorum centumpondium
modo
nus argenti ine&longs;t, quindecim centumpondia: in
ti &longs;extans. Hos panes tertius excoctor, ut dixi, addit ad panes tertiarios cùm
eos recoquit. Sed ex ultimis panibus ter crematis & recoctis conficitur æs
nigrum. At æs rude, ex quo conficitur æs purum, quod uel paucum argen
tum in &longs;e continet, uel non facile lique&longs;cit, primò excoquatur in tertia forna
ce cuius os &longs;emper patet: atque ex eo fiant panes, qui &longs;epties cremati deinde
recoquantur, & ex eis confletur æs: cuius panes inferantur in alterius gene
ris Py
rytes autem, quia plerunque non modo æs, &longs;ed etiam argentum in &longs;e
quomodo excoquendus &longs;it cùm de argenti uenis &longs;criberem, expo&longs;ui. Sed &longs;i
in eo argenti minimum fuerit, & æs, quod ex eo conflatur, non facile tracta
ri poterit, ratione, Po&longs;tremò lapis fi&longs;&longs;i
lis æro&longs;us, &longs;iue bitumen, &longs;iue &longs;ulfur in &longs;e contineat, u&longs;tus excoquatur cum la
pidibus, qui facile igni
bus recrementa &longs;upernatant. Ex panibus &longs;epties plerunque crematis & reco
ctis
fimum in catino locum occupant: atque hi uenduntur dominis officinarum,
in quibus
&longs;olent. Si uerò lapis fi&longs;&longs;ilis paruam æris portionem in &longs;e
pila &longs;ubiectus
coquatur: & ex eo fiant panes: ex quibus crematis æs
lapidem fi&longs;&longs;ilem chry&longs;ocolla, uel cæruleum, uel terra lutea aut nigra adhæ
&longs;erit, in quibus æs & argentum in&longs;unt, non lauetur, &longs;ed
dibus, qui facile igni lique&longs;cunt, &longs;ecundi generis eodem modo excoquatur.
At plumbi nigri uena &longs;iue molybdæna fuerit, &longs;iue pyrites, &longs;iue lapis, ex quo
id conflatur,
xi, &longs;ed non minus &longs;æpe in tertia, cuius os &longs;emper patet. Focus & catinus con
ficiuntur ex puluere, in quo parua quædam &longs;quamæ ferri portio ine&longs;t: recre
menta ferri poti&longs;&longs;imum talis uenæ additamentum &longs;unt: quorum utrunque &longs;o
lertes excoctores utile arbitrantur, & ère
tura &longs;it, ut nigrum plumbum in Si molybdæna uel lapis, ex quo
id conflatur, excoquitur, mox è fornace in catinum effluit plumbum: quod
recrementis detractis cochleari hau&longs;tum effunditur: &longs;i uerò pyrites, primò è
fornace, ut Go&longs;elariæ uidere licet, in caunum defluit liquor quidam candi
dus, argento inimicus & nociuus: id enim comburit: quocirca recrementis,
quæ &longs;upernatant, detractis effunditur: uel induratus conto uncinato extra
hitur: eundem liquorem parietes fornacis exudant: deinde ex fornace in ca
tinum defluit &longs;tannum, hoc e&longs;t mi&longs;tura plumbi nigri cum argento: de quo
&longs;tanno prius
dida, po&longs;terius pyritæ panes, &longs;i quos ha
e&longs;&longs;e: &longs;ed quia perexigua & &longs;yluæ carbonum copiam non &longs;uppeditant, æs ex
ip&longs;is non conflatur. Ex &longs;tanno
qui, cùm in &longs;ecunda fornace coquuntur, argentum &longs;eparatur à plumbo: &qring;d
partim in
ma fornace recoctis conficitur plumbum depauperatum: nam eius centum
pondium unam tantummodo argenti drachmam in &longs;e continet: cùm antea
quam
unciæ tres inerant. Sed lapilli nigri & cæteri, ex quibus conficitur
candidum, excoquantur in &longs;ui generis fornacibus: quæ angu&longs;tiores
liquæ fornaces e&longs;&longs;e
altiores, ut angu&longs;tiam &longs;ua altitudine
aliarum e&longs;t
po&longs;&longs;unt: quibus gradibus excoctores a&longs;cendentes lapillos in ip&longs;as conijci
ant: cuiu&longs;que fornacis fundum nullo puluere, ex terra & carbonibus
tis facto, paretur, &longs;ed in ip&longs;o officinæ &longs;olo &longs;axum arenarium non nimis
locetur: & quidem paululum decliue: quod longum &longs;it pedes duos & do
drantem, latum totidem pedes, cra&longs;&longs;um pedes duos:
erit, tanto diutius in igni durat. Circum id
octo uel nouem futura extruatur ex latis arenarijs &longs;axis uel ex i&longs;tis uilibus,
quæ natura de diuer&longs;a materia compo&longs;uit: interius undique æquabiliter luto
oblinatur, ut pars caua &longs;uperius fiat longa pedes duos, lata unum, deor&longs;um
uerò uer&longs;us paulo minus & longa & lata: &longs;upra eam duo &longs;int parietes: inter
quos fumus ex fornaee a&longs;cendat in &longs;olarij pauimentum, atque tandem per an
gu&longs;tum tecti foramen eluctetur. Saxum autem arenarium iccirco in fundo
fornacis decliue locetur, ut plumbum ex lapillis conflatum per os fornacis
in catinum defluere po&longs;&longs;it. Quoniam uerò excoctoribus acri igni opus non
e&longs;t, nec nece&longs;&longs;e habent follium nares in æneam uel ferream fi&longs;tulam impone
re, &longs;ed tantum in muri foramen. Attamen folles po&longs;teriore parte altius collo
centur, ut naribus flatum recta uer&longs;us os fornacis expirent: ut uerò
nares latæ &longs;int: acrior enim ignis ex lapillis nigris plumbum conflare non &longs;o
let, &longs;ed eos coficere & in cinerem mutare: prope gradus &longs;axum ponatur ex
cauatum: in quod
in fornacem excoctor inijciet, quot
perinijciat carbones: qui omnes prius in uas coniecti, & aquis abluti ab are
nis atque lapillis, &longs;i qui ad eos adhæ&longs;erint, purgentur: ne &longs;imul cum lapillis ni
gris lique&longs;centes os ob&longs;truant, & plumbi liquidi ex fornace
os fornacis &longs;emper pateat: ante quod &longs;it catinus paulo &longs;emipede altior, lon
gus dodrantes duos, latus unum. In eum luto oblitum ex ore influit plum
bum: ad cuius catini alterum latus &longs;it humilis murus: latior dodrante, longi
or pede, in quo puluis carbonum iaceat: ad alterum, officinæ &longs;olum decliue,
ut eo
plumbum ex ore fornacis in
ueris à muro in eum detrahat, ut à calido recrementa &longs;eparentur: utque co
tegaturSi uerò po&longs;t detra
cta recrementa puluis totum plumbum
detrahat: idem faciat cùm os catini, quod conto reclu&longs;it ut plumbum in alte
rum catinum
ro, uel cum puluere carbonum permi&longs;to, ob&longs;truet. Habeat etiam excoctor
in promptu &longs;copas, quibus uerrat parietes, qui &longs;unt &longs;upra fornacem: ad eos
enim & ad &longs;olarij pauimentum aliqui minutuli lapilli, ut excoctor diligens
& experiens &longs;it, partim cum fumo adhære&longs;cere Si quis uerò harum re
rum non &longs;atis expertus, lapillos, qui
mediocres, minutuli, &longs;imul excoxerit, domini non exiguam plumbi iact
facient: etenim antea quàm maiu&longs;culi uel mediocres
exuruntur in fornace, uel ex eo euolantes
&longs;ed etiam in &longs;olarij pauimentum decidunt: quos dominus officinæ,
coctor alios &longs;eparatim ab alijs excoquit: & quidem minutulos in latiore for
nace: mediocres, in media: maiu&longs;culos, in angu&longs;tiore. Quinetiam cùm minu
tulos excoquit, leni follium flatu utitur: cùm mediocres, mediocri: cùm ma
iu&longs;culos, uehementi. Nam &longs;i primos excoquit, lento igni indiget: &longs;i alteros,
mediocri: &longs;i tertios, acri. Multo tamen minus acri quàm cùm uenas uel auri
uel argenti, uel æris excoquit. Cùm autem in hoc labore continenter tres di
es & noctes, ut fieri &longs;olet, excoctores operam
nutulorum maius pondus conflare po&longs;&longs;unt, quod cito lique&longs;cant: maiu&longs;cu
lorum minus, quod tardè: mediocrium mediocre, quod medio modo &longs;e ha
beant: qui tamen in fornace, modò latiore, modò mediocri, nunc uerò angu
&longs;tiore non facta, lapillos omnes excoquunt, hi, ut magnum damnum
ciant, primò in eam minutulos
po&longs;tremò non &longs;atis puros: atque, ut conuenit, follium Ne ue
rò lapilli prius ex magnis carbonibus, in fornacem iniectis, deuoluantur in
catinum quàm ex eis
tales carbones, aqua madefactos, inijcit in fornacem, deinde lapillos, tum i
terum ac &longs;æpius uici&longs;&longs;im carbones et lapillos. Sed lapilli collecti ex materia,
quæ diebus æ&longs;tiuis in fo&longs;&longs;a, in quam immittitur riuus, lauatur, hybernis in
laminam ferream foraminum plenam coniecta, excoquantur in fornace pal
mum latiore quàm ea e&longs;t in qua minutuli lapilli, ex terra effo&longs;&longs;i, conflantur:
&longs;ed ad eos
quàm ad maiu&longs;culos excoquendos. Verùm quicunque lapilli coquuntur, &longs;i
prius plumbum ex fornace effluit,
cum. Cum ip&longs;is enim permi&longs;cetur: quod tunc accidere &longs;olet, cùm lapilli uel
minus puri, uel ferrugine, quæ &longs;atis cremata non fuit, infecti in fornacem
iecti fuerint, uel plures quàm oportet: tunc enim, quanquam puri &longs;unt & fa
cile lique&longs;cunt, &longs;imul cum recrementis, cum quibus mi&longs;centur, aut effluunt,
aut in fornace adeo &longs;ub&longs;idunt, ut munere excoquendi nece&longs;&longs;ariò intermi&longs;&longs;o
refringenda &longs;it. Quoties
lum defluxerint, & rutro detracta fuerint, toties os catini aperiatur, & plum
bum deriuetur in alterum catinum: quod quamprimum effluxerit os luto
cum puluere In hoc catino prunæ in
&longs;int, ne plumbum mox effundendum refrige&longs;cat: ex eo, &longs;i tam impurum fue
rit, ut opera inde formari non po&longs;&longs;int, effu&longs;o conficiantur panes recoquen
di in foco, de quo paulo po&longs;t dicam: &longs;i purum, &longs;tatim æreæ laminæ cra&longs;&longs;æ &longs;u
perfundatur prius rectis lineis, deinde &longs;uper eas tran&longs;uer&longs;is ut cancelli fiant:
quorum &longs;inguli ferro &longs;ignatorio in eos impre&longs;&longs;o &longs;ignentur, &longs;i plumbum ex
lapillis effo&longs;&longs;is conflatum fuerit, unum tantummodo &longs;ignum, magi&longs;tratus
&longs;cilicet imprimi &longs;olet: &longs;i ex lapillis &longs;ola lotura collectis, duo magi&longs;tratus &
furca, qua lotores utuntur: tum ex id genus cancellis plerunque tribus ligneo
malleo compactis & coagmentatis formetur una ma&longs;&longs;a. Recrementa uerò
detracta mox batillo ferreo conijciantur in lacu&longs;culum ex una arbore caua
tum, & agitata purgentur à carbonibus: tum exempta
ferreo quadrangulo: deinde cum lapillis proxime coquendis recoquantur.
rum adhuc humidorum &longs;i magnus aceruus fuerit coctus, ex eis
bum propterea conflatur, quòd mox liquefacta rur&longs;us ex &longs;ornace defluant
in catinum. Sed
miæ, quia non raro concipiunt lapillos pror&longs;us non liquatos uel &longs;emiliqua
tos, & plumbi guttas combibunt, pilis udis &longs;ubiecta tundantur: quo modo
lapilli pror&longs;us non liquati per cancellos effluunt in canalem, & ut reliqui la
pilli lauantur: &longs;emiliquati uerò & plumbi guttæ ex cap&longs;a exemptæ primum
cribro, in quo
teis exten&longs;is contecta. At fuligo ad partem camini, quæ fumum emittit, ad
hære&longs;cens, quia etiam ip&longs;a &longs;æpius in &longs;e
fumo ex fornace euolarunt, in area iam dicta, & alterius canalis lauetur: ue
rùm plumbi guttæ & &longs;emiliquati lapilli, quos lutum & lapides, quibus in
cru&longs;tantur fornaces, combiberunt, atque reliquiæ
empti, &longs;imul cum lapillis excoquantur. Cùm autem lapilli nigri tribus die
bus & totidem noctibus in fornace, &longs;icuti &longs;upra dixi parata, excocti fuerint,
nonnullæ particulæ &longs;axorum, ex quibus fornax e&longs;t extructa, igni labefacta
tæ decidunt: quare follibus &longs;ublatis fornax po&longs;teriore parte perfringatur, et
cadmia primo malleis decutiatur, deinde fornax interius tota eorundem &longs;a
xorum glareis, ad id aptatis, & luto rur&longs;us æquabiliter incru&longs;tetur: &longs;axum e
tiam arenarium, in &longs;olo fornacis locatum, &longs;i fecerit uitium, eximatur, & in ei
us locum reponatur alterum: quod ei &longs;upere&longs;t, excoctor acuto malleo re&longs;e
cet atque aptet.
F
menta
ni
F
Alij ad murum extruunt duas fornaces, iam à me de&longs;criptis pror&longs;us a&longs;&longs;i
miles, & &longs;upra eas
&longs;upra de&longs;crip&longs;i, &longs;imilem, ni&longs;i quod in utroque latere habeat fene&longs;tram, o&longs;tio ca
reat. Excoctores enim fuliginem ab&longs;ter&longs;uri primò gradibus, qui &longs;unt ad la
tera fornacum a&longs;cendunt, deinde &longs;calis per te&longs;tudinis foramina, quæ &longs;unt &longs;u
pra fornaces, in cameram, ubi fuliginem ab&longs;tergunt, conuerrunt, in alueos
colligunt: quos alius alio deportandos & effundendos tradit: ea camera eti
am ab altera differt caminis: quos duos habet domi u&longs;itatis non di&longs;&longs;imiles:
hi fumum, qui per &longs;uperiorem partem
fractum & repercu&longs;&longs;um excipiunt, & inanem plumbi tandem
plumbum calore ignis re&longs;olutum & in cinerem mutatum, atque lapilli minu
tuli cum fumo euolantes in camera
in camino adhærent.
F
A
C
Si plumbum candidum adeo fuerit impurum, ut, cum malleo percu&longs;
&longs;um ducitur, rimis fathi&longs;cat, &longs;tatim ex eo cancelli non fiunt, &longs;ed pan es, ut &longs;uIs con&longs;tat ex &longs;axis arenarijs me
diam eius partem &
tur luto oblitis: in eo utrinque arida ligna uici&longs;&longs;im recta &
tur, item in medio cra&longs;&longs;iora: quibus imponuntur plumbei panes quinque uel
&longs;ex, qui centumpondia circiter &longs;ex uniuer&longs;i pendunt: hi lignis incen&longs;is
plumbo, quod continenter defluit in catinum, qui in officinæ &longs;olo e&longs;t: in cu
ius catini fundo plumbum impurum &longs;ub&longs;idet,
gi&longs;ter cochleari haurit: &longs;ed prius purum haurire pote&longs;t: ex quo æreæ laminæ
cra&longs;&longs;æ &longs;uperfu&longs;o efficit cancellos: po&longs;terius impurum, ex quo panem. Di&longs;cri
men autem quod inter ea e&longs;t dum et haurit & effundit fluendi facilitate atque
difficultate digno&longs;cit:
minoris Nam
tatis formatur una ma&longs;&longs;a, & ferro &longs;ignatorio, in ip&longs;am impre&longs;&longs;o, &longs;ignatur.
Quidam nullum in officinæ &longs;olo catinum, in quem defluat plumbum, faci
unt, &longs;ed in ip&longs;o foco: ex quo magi&longs;ter carbonibus remotis plumbum hau
&longs;tum laminæ æreæ &longs;uperfundit. Purgamenta uerò, quæ ad ligna & carbo
nes adhærent, collecta in fornace recoquuntur.
F
G. F
Quidam uerò Lu&longs;itani ex lapillis nigris plumbum candidum in paruis
fornacibus conflare &longs;olent. Vtuntur autem follibus teretibus è corio factis:
quibus priore parte e&longs;t orbis ferreus, po&longs;teriore ligneus: in illius foramine
naris e&longs;t inclu&longs;a, in huius medio foramen &longs;piritale: &longs;uperius autem manubri
um uel an&longs;a, qua follis teres diductus accipit auras, compre&longs;&longs;us ea&longs;dem red
dit: is inter orbes habet aliquot annulos ferreos, ad quos corium &longs;ic e&longs;t affi
xum, ut tales &longs;inus fiant, quales uidentur in his laternis chartaceis, quæ com
plicari po&longs;&longs;unt. Cùm autem i&longs;tiu&longs;modi folles flatum uehementem
rent, atque tardius diducantur &
quàm dimidium plumbi candidi centumpondium conflare pote&longs;t.
F
F
M
At ferri uena, cui præcipua bonitas, excoquatur in fornace, quæ &longs;ecundæ
ferè &longs;imilis &longs;it: etenim focus exi&longs;tat altus pedes tres &
gus ad pedes quinque: in cuius medio &longs;it catinus altus pedem, latus &longs;e&longs;quipe
dem.
ut ex uena plus minusué ferri conficitur. Magi&longs;tro certa uenæ ferri men&longs;u
ra detur, &longs;iue ex ea ferrum multum &longs;iue paucum
tam ferri uenam
&longs;tam in&longs;pergat, quantam batillum ferreum capit. Tum iterum ac &longs;æpius &
carbones inijciat, & eis uenam in&longs;pergat: & quidem u&longs;que dum aceruum cle
menter a&longs;&longs;urgentem con&longs;truat: quem tandem carbonibus incen&longs;is igni, fol
lium, artificio&longs;e in fi&longs;tula collocatorum, flatu ad ardendum excitato, exco
quat: quod opus perficere pote&longs;t modò horis octo, modò decem, nunc ue
rò duodecim. Ne autem ignis ardor ei faciem, ut &longs;olet, adurat,
gat: cui tamen &longs;int foramina per quæ cernere & &longs;pirare po&longs;&longs;it: ad fornacem
&longs;it pertica, qua quoties res po&longs;tulat, po&longs;tulat autem cùm folles nimis acrem
flatum in&longs;pirant, uel ip&longs;e uenam reliquam & carbones adijcit, aut recremen
ta detrahit, fores canalis, per quem aquæ defluunt in rotam, axem, qui folles
comprimit, mouentem &longs;i&longs;tat, uel uer&longs;ari permittat: quo &longs;ane modo
fluit
ues, poterit confici: mox magi&longs;ter uiam recrementorum conto aperiat: quæ
cùm tota defluxerint, ma&longs;&longs;am ferream refrigerari &longs;inat: po&longs;tea ip&longs;e & mini
&longs;tri trudibus ferreis
lis ligneis, quibus manubria &longs;int tenuia, &longs;ed quinque pedes longa, percutiant,
ut & recrementa, quæ adhuc ad eam adhære&longs;cunt, decutiant, ac ip&longs;am adu
nent &longs;imul & dilatent. Etenim &longs;i &longs;tatim incudi impo&longs;itam percutiet magnus
malleus ferreus, ab axis, quem uer&longs;at rota, dentibus &longs;ublatus, di&longs;&longs;ipetur: atta
men non multo po&longs;t forcipibus &longs;ublata, & eidem malleo &longs;ubiecta acuto fer
ro in partes quatuor, uel quinque, uel &longs;ex, prout magna fuerit aut parua, &longs;ece
tur: ex quibus in altero camini foco recoctis, & rur&longs;us incudi impo&longs;itis fabri
formant ma&longs;&longs;as quadrangulas, uomeres, canthos, &longs;ed in primis bacilla: quo
rum quatuor, aut &longs;ex, aut octo pendunt quintam
ex his denuo uaria in&longs;trumenta confici &longs;olent. Ad quanque autem mallei per
cu&longs;&longs;ionem adole&longs;cens cochliari aquam in candens ferrum, quod formant fa
bri, infundit: atque hinc e&longs;t quod percu&longs;&longs;iones tam magnum &longs;onum edunt, ut
longe ab officina audiatur. Ma&longs;&longs;a autem de fornace, in qua ferri uena exco
quitur, deiecta in catino remanere &longs;olet ferrum durum, & quod difficulter
ducitur: ex quo
opera.
F
M
Sed ad ferri uenam, quæ uel æro&longs;a e&longs;t, uel cocta difficulter lique&longs;cit, maio
re opera & acriore igni nobis opus e&longs;t: etenim eius partes, in quibus metal
tet &longs;ecernere, & pilis &longs;iccis frangere: &longs;ed & urere, ut alia metalla atque &longs;ucco
nociuos exhalent: & lauare, ut leuia quæque ab eis &longs;eparentur. Excoquantur
uerò in fornace primæ a&longs;&longs;imili, uerùm multo ampliore & altiore, ut multam
uenam, multosque carbones continere po&longs;&longs;it: nam partim uenæ fragmentis,
quæ maiora nuce non &longs;int, partim carbonibus compleatur: quas res exco
ctores gradibus, qui &longs;int ad alterum latus fornacis, a&longs;cendentes inijciant. At
ex tali uena modò &longs;emel, modò bis cocta conflatur ferrum, quod idoneum
e&longs;t ut in foco fornacis ferrariæ recalfiat, & magno illo malleo ferreo &longs;ubie
ctum dilatetur, atque ferro acuto in partes &longs;ecetur.
F
At ars hoc modo
Nam et&longs;i ex uenis, quæ ip&longs;i
cum alijs metallis communes &longs;unt, conflatum lique&longs;cat, tamen aut molle e&longs;t
aut fragile. Tale uerò candens primò in minutas particulas &longs;ecetur, & cum
lapidibus lique&longs;centibus
ferrariæ fiat catinus ex eodem puluere madido, ex quo fiunt catini, qui &longs;unt
ante fornaces in quibus uenæ auri uel argenti excoquuntur: cuius latitudo
&longs;it ad &longs;e&longs;quipedem, altitudo ad pedem. Folles autem &longs;ic collocentur, ut uen
tum medio catino per narem in&longs;pirent: tum catinus totus optimis carboni
bus compleatur & circumcirca ponantur &longs;axorum fragmenta, quæ ferri par
ticulas & carbones &longs;uperfu&longs;os coerceant: &longs;ed
ar&longs;erint, & catinus excanduerit, folles uentum
infundat tantam ferri & lapidis
da uidebitur: in quam, cùm liquefacta fuerit, mediam quatuor ferri ma&longs;&longs;as,
quarum &longs;ingulæ
horis coquat, & bacillo immi&longs;&longs;o ferrum
i&longs;&longs;imam quanque particulam ma&longs;&longs;arum parua foramina combibant: quæ par
ticulæ &longs;ua ui
& fermento &longs;imiles fiunt. Po&longs;tea magi&longs;ter mini&longs;tro adiutus ma&longs;&longs;am
cipe extractam incudi imponat, ut malleus à rota uici&longs;&longs;im &longs;ublatus et demi&longs;
&longs;us ip&longs;am dilatet: quam confe&longs;tim adhuc calidam in aquam inijciat & tem
peret: temperatam rur&longs;us incudi imponat, eamque eodem malleo percu&longs;&longs;am
frangat: mox in&longs;piciens fragmenta
adhuc appareat, an totum quodammodo &longs;it den&longs;atum & mutatum in
Deinde aliam atque aliam ma&longs;&longs;am forcipe prehen&longs;am & extractam in partes
&longs;ecet, tum mi&longs;turam recalfaciat, & ad eam addat recentis partem: quæ & in
locum illius, quam combiberunt ma&longs;&longs;æ, &longs;uccedit, & uires eius, quæ reliqua
fuit, reficit, & ma&longs;&longs;arum particulas, rur&longs;us in catinum impo&longs;itas, facit purio
res: quarum quanque, ut primum excalfacta fuerit, forcipe prehen&longs;am malleo
&longs;ubijciat, & in bacilli Quod, cùm adhuc excande&longs;cit, in frigi
di&longs;&longs;imam aquam
&longs;atum in meram aciem uertitur: quæ ferro e&longs;t multo durior & candidior.
C
ui, ut Sed primò
aceto &longs;aleque purgetur: in linteum lino xylino
datur: per quam complicatam & compre&longs;&longs;am argentum uiuum penetrans
purum in ollam uel patinam &longs;ubiectam delabitur. Vena uerò
ollis excoquitur binis uel &longs;ingulis: &longs;i in binis, &longs;uperiores figura non multum
di&longs;&longs;imiles &longs;unt uitreis ampullis, in quas urinæ, medicis in&longs;pectandæ, infun
di &longs;olent: continuo tamen recta &longs;ur&longs;um uer&longs;us angu&longs;tiores: Inferiores uerò
&longs;im
utri&longs;que maiores. Inferiores u&longs;que ad margines in terra, uel arena, uel cinere de
fodere oportet, in &longs;uperiores uenam in particulas fractam inijcere, eaque com
pletas obturare mu&longs;co, & inuer&longs;as in ora inferiorum imponere, qua coniun
guntur oblinire luto, ne Quan
quam &longs;unt qui, propterea quod defo&longs;&longs;æ &longs;int, nihil tale metuentes eas
linunt: quique glorientur &longs;e non minus argenti uiui pondus conficere quàm
eos qui ip&longs;as oblinunt: ueruntamen oblitæ luto ab exhalando magis tutæ
&longs;unt: quo &longs;ane modo &longs;eptingenta ollarum paria in &longs;olo uel foco collocen
tur, & undique mi&longs;tura, quæ con&longs;tat ex puluere terræ
nibus re&longs;oluto, circumfundantur, ut ex ea &longs;uperiores palmum modo
ad
operarij longa ligna inijciant tran&longs;uer&longs;a. Et&longs;i uerò ligna
acris tamen ignis ardor eas calfaciens
mu&longs;cum in ollas inferiores defluere cogit. Nam &longs;i uena excoquitur in &longs;upe
rioribus ollis, de eis, quà datur exitus, fugit in inferiores: &longs;i contra in inferio
ribus, fertur in &longs;uperiores, uel in opercula, quæ &longs;imul cum ua&longs;is cucurbitinis
ollarum &longs;uperiorum locum Sed ollæ, ne uitium faciant, ex optima
argilla fingantur: &longs;i enim uitium fecerint, argentum uiuum ex eis unà cum fu
mo euolat: qui &longs;i magna dulcedine odoratum
&longs;ignificat.
tes huius mali admoniti terga obuertunt in uentos, qui fumum in contrari
am partem pellunt. Etenim officina circa frontem atque latera patere, & uen
tis expo&longs;ita e&longs;&longs;e debet: tales
gum Hæc ratio uenæ argenti uiui excoquen
dæ plurimis e&longs;t u&longs;itata.
F
&longs;unt collocatæ
O
Simili modo &longs;tibij uena, &longs;i reliquorum metallorum expers fuerit, exco
quitur in &longs;uperioribus ollis: quæ duplo &longs;unt maiores quàm inferiores. Sed
quantæ illæ fuerunt, ex panibus cogno&longs;citur: quibus non omnibus in locis
idem e&longs;t pondus: nam alibi conficiuntur pendentes &longs;ex libras, alibi decem,
alibi uiginti: cùm excoctor in eo labore operam con&longs;ump&longs;erit, ignem aqua
re&longs;tinguit: opercula de ollis remouet: circum & &longs;uper eas terram, cum cine
re Altera ue
rò uenæ argenti uiui excoquendæ ratio hæc e&longs;t. Ollæ uentro&longs;æ in &longs;uperio
rem fornacis quadrangulæ partem
plentur, atque operculis, quibus &longs;ingulis eius tintinabuli, quod uulgus cam
panam nominat, figura e&longs;t ac naris oblonga, teguntur & oblinuntur: &longs;ingu
la ua&longs;a fictilia, quæ parua &longs;unt, & in cucurbitæ figuram formata, binas nares
recipiunt, itemque
locatis, & accen&longs;is uena coquitur, donec omne argentum uiuum in opercu
lum, quod &longs;uperioris ollæ loco e&longs;t, feratur: id deinde ex naribus defluens,
ua&longs;a fictilia cucurbitina recipiunt.
O
Alij conclaue concameratum extruunt: cuius &longs;olum pauimentatum faci
unt medium uer&longs;us concauum, & in muro eiu&longs;dem conclauis cra&longs;&longs;o forna
ces, quarum ora, per quæ in eas ligna
te &longs;unt: fornacibus ollas &longs;uperponunt, & eas uena
uerò ollas &longs;ic fornaces undique lateribus luto conglutinatis claudunt, ut nul
lus fumus eluctari po&longs;&longs;it: &longs;ed eum totum cuiu&longs;que fornacis os emittat. Dein
de inter te&longs;tudinem & pauimentum collocant arbores uirides: tum o&longs;tium
claudunt, & fene&longs;tellas &longs;pecularibus obducunt, atque &longs;ic undique mu&longs;co & li
mo obturant, ut conclaue nullum argentum uiuum exhalare po&longs;&longs;it: po&longs;tea
lignis accen&longs;is uenam
caloris
e&longs;t, fertur. Excoctor, cùm opus perfecit, ignem re&longs;tinguit, & omnibus refri
geratis o&longs;tium & fene&longs;tellas recludit, atque colligit argentum: quod, quia gra
ue, magnam partem &longs;ua &longs;ponte ex arboribus decidit: & in
tem confluit: attamen &longs;i totum non deciderit arboribus commotis decidet.
C
F
Quarta ratio uenæ argenti uiui excoquendæ ita &longs;e habet.
Olla maior &longs;u
per tripodem &longs;tatuta, completur uena comminuta: cui &longs;uperfunditur arena
uel cinis duos digitos cra&longs;&longs;us, & tunditur: mox huius ollæ ori alterius ollæ
minoris os imponitur, & luto obturatur, ne &longs;piritum emittat: uena igni co
cta exhalat argentum uiuum: quod per arenam uel cinerem penetrans fer
tur in ollam &longs;uperiorem: ubi in guttas concre&longs;cens, recidit in arenam uel ci
nerem: quo lauato, argentum uiuum colligitur.
O
in quo lauatur arena
Quinta ratio e&longs;t quartæ non multum di&longs;&longs;imilis: etenim in locum
ollæ, &longs;iue ua&longs;a item fictilia reponuntur: quorum fundum e&longs;t
plum: ea ferè complentur uena comminuta: cui &longs;imiliter &longs;uperfunditur ci
nis duos digitos cra&longs;&longs;us & tunditur. Va&longs;a uerò teguntur operculis digitum
cra&longs;&longs;is, & interius &longs;puma
ponitur: ua&longs;a in fornace collocantur: in quibus uena cocta &longs;imili modo ex
halat argentum uiuum: quod fugiens calorem fertur in operculum: ubi con
gelatum recidit in cinerem: quo item lauato argentum uiuum colligitur.
O
His quinque rationibus argentum
nenda & repudianda e&longs;t: ueruntamen, &longs;i fodina magnam uenæ copiam &longs;up
peditat, prima e&longs;t expediti&longs;&longs;ima & utili&longs;&longs;ima: quod multa uena &longs;imul &longs;ine
magno impendio excoqui po&longs;&longs;it. At plumbum cinereum ex &longs;ui generis ue
nis argenti expertibus, conflatur uarijs modis. Primò fouea in &longs;olo &longs;icco fo
ditur, & puluere carbonum iniecto pilis tunditur: deinde carbonibus
dentibus
ea plumbi cinerei uena conijcitur: quamprimum autem ligna incen&longs;a ar&longs;e
rint, uena excalfacta &longs;tillat plumbo in foueam defluente: cuius panis refrige
ratus ex ea eximitur: quoniam uerò lignis igni adu&longs;tis &longs;æpe carbones, inter
dum recrementa decidunt in plumbum, quod fouea concepit, & ip&longs;um faci
unt impurum, rur&longs;us liquefaciendum e&longs;t in aliquo catino, ut panis purus fie
ri po&longs;&longs;it: quam rem nonnulli con&longs;iderantes foueam in decliui loco fodiunt,
& &longs;ub eo catinum, in quem plumbum ex fouea &longs;tatim effluens manet
atque inde cochliari hau&longs;tum infundunt in ferreos catillos luto interius obli
tos, & ex eo conficiunt panes. Talem autem foueam planis lapidibus &longs;ter
nunt, eorumque
uere, ex carbonibus Alij uenam in
canales, è picea&longs;tris factos, & loco decliui po&longs;itos, cùm lenis uentus flauerit,
bum cinereum liquatum ex canalibus defluit in &longs;ubiectam foueam. Recre
menta uerò, &longs;iue lapides, croceo colore in eis, ut
F
ferreus
ueæ canalibus &longs;ubiectæ
Alij uenam in ferreis catillis excoquunt hoc modo.
Arida, & quidem exi
gua, ligna in lateres circiter &longs;e&longs;quipedem inter &longs;e di&longs;tantes uici&longs;&longs;im recta &
tran&longs;uer&longs;a imponunt & incendunt: ad quæ apponunt catillos ferreos luto
interius oblitos, & uena fracta plenos. Itaque cùm uentus acris ignis
perfert in catillos, tunc uena &longs;tillat plumbo: quod ut confluere po&longs;&longs;it, uena
forcipe agitatur: quàm primum autem conijciunt eam omne plumbum exu
da&longs;&longs;e, catillos forcipe prehendentes auferunt, & plumbum in uacuos catil
los effundunt: atque &longs;ic ex multo unà confu&longs;o panes efficiunt. Alij uenam,
cum qua cadmia non e&longs;t mi&longs;ta, excoquunt in fornace ferrariæ &longs;imillima: in
cuius fouea catinum ex terra
faciunt: atque in eum conijciunt uenam fractam, uel eius ramenta lotura col
lecta, ex quibus plus plumbi conficitur: &longs;i uenam, eam unà cum carbonibus
& paruis lignis aridis
uerò materiam, leni follium flatu. Catino e&longs;t canaliculus, per quem
plumbum defluit in catinum &longs;ubiectum, atque ex eo fit panis.
L
C
Alij in tumulo, è fodinis ege&longs;to, & uentis expo&longs;ito focum con&longs;truunt.
al
tum pedem, latum pedes tres, longum quatuor & dimidium: eumque qua
us obducunt: in hunc primo imponunt arida & parua picea&longs;tri ligna, dein
de &longs;uper ea uenam fractam inijciunt: tum ei
rat uentus, incendunt: quo modo uena &longs;tillat plumbo: lignis igni con&longs;um
ptis cineres & carbones deuerrunt. Guttas uerò plumbi, quæ ceciderunt in
focum & iam frigore concreuerunt, forcipe exemptas in alueum
atque ex liquatis in catino ferreo panem conficiunt.
F
F
Alij denique cap&longs;am longam pedes octo, latam quatuor, altam duos,
ferè arena complent & lateribus &longs;ternunt, atque &longs;ic focum efficiunt. Cap&longs;a in
medio habet ligneum codacem, qui uer&longs;atur in forma duorum
ter &longs;e tran&longs;uer&longs;orum: ea &longs;unt dura, cra&longs;&longs;a, in terra defo&longs;&longs;a, utrinque perforata: in
quæ foramina pali cuneati adiguntur, ut tigna immobilia
cumagi & in uentum, ex quacunque cœli parte flantem, obuerti po&longs;&longs;it. In tali
foco locant ferream cratem, tam longam & latam quàm ip&longs;e e&longs;t, altam uerò
dodrantem: cui pedes &longs;ex &longs;unt, bacilla autem tran&longs;uer&longs;a tam multa ut fer
me contigua &longs;int: crati ligna tedæ imponunt, & &longs;uper ea uenæ fragmenta: &longs;u
per quæ rur&longs;us ligna tedæ, his accen&longs;is uenam excoquunt: cuius
nereum, quo &longs;tillat, quia minime
nibus in ea remanent. Opere &longs;emel perfecto excoctores cratem pertica de
foco deponentes euertunt, atque reliquias accumulant. Scopis uerò
cinereum conuerrentes in alueum colligunt: & ex eo, in catillis ferreis colli
quefacto, panes
ius alterum cornu rur&longs;us e&longs;t bicorne, &longs;ubuertunt, ut panes ex eis excidant:
atque &longs;ubinde ad eundem laborem redeunt.
C
tes
C
P
De re Metallica Libri IX. FINIS.
GEORGII AGRICO
LAE DE RE METALLICA
LIBER DECIMVS.
Qvoniam nono libro uenarum
metallorum conficiendorum rationem explicaui,
con&longs;equens e&longs;t ut explicem, quomodo
cio&longs;um à uili, uel contrà uile à precio&longs;o &longs;ecernatur:
&longs;æpius enim duo metalla, rarius plura ex una ea
demque uena conflari &longs;olent. Naturaliter autem po
ti&longs;&longs;imum auri quædam portio ine&longs;t in
ære: argenti quædam in auro, in ære, in plumbo ni
gro, in ferro: æris aliqua in auro, in
bo nigro, in ferro: plumbi nigri aliqua in argento: ferri denique quædam in
ære. Sed ordiar ab auro: id ab argento, uel hoc etiam ab illo, &longs;eu natura, &longs;eu
ars permi&longs;cuerit ea, &longs;eparatur aqua ualenti, & puluere, qui ferè ex ij&longs;dem re
bus, ex quibus aqua, con&longs;tat. Verùm, ut hic etiam ordinem con&longs;eruem,
primò de compo&longs;itionibus rerum, ex quibus aqua illa conficitur: deinde de
conficiendi ratione: tum de modo, quo aurum &longs;ecernitur ab argento, uel ar
gentum ab auro. In omnibus autem ferè compo&longs;itionibus ine&longs;t
&longs;utorium uel alumen, quod &longs;ola per &longs;e, magis tamen cum halinitro coniun
cta ualeant ad
to &longs;int, &longs;olæ &longs;ua ui, &longs;uaque natura ea metalla &longs;ecernere
tæ coniunctæ. Verùm cùm plures
In prima quidem, cuius u&longs;us
bra & tantundem &longs;alis ac aquæ fontanæ triens. Secunda habet atramenti &longs;u
torij libras duas, halinitri unam,
quantum atramenti &longs;utorij, dum ignis ui in Ter
tia con&longs;tat ex atramenti &longs;utorij libris quatuor, halinitri duabus & dimidia,
aluminis &longs;elibra, aquæ fontanæ &longs;e&longs;quilibra. Quarta ex atramenti &longs;utorij li
bris duabus, halinitri totidem libris, aluminis quadrante, aquæ fontanæ do
drante. Quinta ex halinitri libra, aluminis libris tribus, lateris
bra, aquæ fontanæ dodrante. Sexta ex atramenti &longs;utorij libris quatuor, ha
linitri tribus, aluminis una, lapidis, qui in fornaces ardentes coniectus facile
igni lique&longs;cit tertij generis item una, aquæ fontanæ &longs;e&longs;quilibra. Septima fit
ex atramenti &longs;utorij libris duabus, halinitri &longs;e&longs;quilibra, aluminis &longs;elibra, lapi
dis, qui in fornaces ardentes coniectus facile igni lique&longs;cit, tertij generis li
bra, aquæ fontanæ dextante. Octaua
abus, halinitri totidem libris, aluminis &longs;e&longs;quilibra, fecis aquarum, quæ
ab argento &longs;ecernunt, libra: ad &longs;ingulas autem libras affunditur aquæ puti
dæ &longs;extans. In nona in&longs;unt laterum coctorum libræ duæ, atramenti &longs;utorij
una, halinitri item una, &longs;alis
fontanæ dodrans. Decima &longs;ola caret?
tramento &longs;utorio & alumine: Habet
gni lique&longs;cit tertij generis duas, æruginis, &longs;tibij, &longs;cobis ferri elimatæ, amian
ti &longs;ingulorum &longs;elibram, aquæ fontanæ libram & &longs;extantem. Atramentum
autem
uerem hoc modo. Ip&longs;um inijciatur in
obductum, & coquatur donec lique&longs;cat: tum filo æreo agitetur: po&longs;tea refri
geratum teratur in puluerem: eodem modo halinitrum ui ignis liquatum et
refrigeratum conteratur in puluerem: quin alumen: quod tamen
cteæ ferreæ impo&longs;itum urunt, ac in puluerem re&longs;oluunt. Quan quam autem
omnes illæ aquæ auri etiam ramentum uel puluerem &longs;eparant à &longs;purcicí, ta
men &longs;unt quædam
con&longs;tat ex æruginis libra, Ad &longs;ingulas uerò libras
affunditur aquæ fontanæ uel fluuialis &longs;extans: de qua re, ad
nesAltera
menti facticij, atramenti &longs;utorij, calcis, aluminis, cineris qua lanarum infecto
res utuntur &longs;ingulorum libra, æruginis quadrante, &longs;tibij &longs;e&longs;cuntia. Tertia ex
&longs;elibra. Quarta ex halinitri libra, aluminis
Fornax autem, in qua ualens aqua conficitur, latericia &longs;it & quadrangula,
longa quidem & lata pedes duos, alta totidem pedes & &longs;emi&longs;&longs;em præterea.
Laminis uerò ferreis, quas &longs;u&longs;tineant bacilla ferrea, tegatur. Hæ laminæ &longs;u
perius luto obductæ in medio eorum loco habeant tantum foramen rotun
dum, quantum capere po&longs;&longs;it catinum fictilem, in quo ampulla uitrea collo
catur: & ab utroque eius foraminis latere bina foramina &longs;piritalia, quæ par
ua &longs;int & &longs;imiliter rotunda: infima fornacis pars, ubi ad altitudinem palmi
a&longs;&longs;urrexit, rur&longs;us laminas habeat ferreas, quas item bacilla ferrea &longs;u&longs;tineant,
ut ip&longs;æ laminæ carbones
nacem inijciendi cau&longs;a factum,
tundum: &longs;ub quo &longs;it os &longs;piritale. In catinum autem fictilem, in
catum, inijciatur arena pura: cuius altitudo &longs;it ad
ampulla uitrea imponatur tam altè quàm e&longs;t obducta luto. Etenim eius par
ti paulo plus quàm quartæ, & quidem infimæ lutum ferè liquidum octies
aut decies uix cultelli cra&longs;&longs;itudine illinitur, & toties rur&longs;us exiccatur, ut eius
luti cra&longs;&longs;itudo &longs;it ad pollicem
xylino, uel floccis à panno abra&longs;is, & &longs;ale, ne rimis fati&longs;cat, permi&longs;tum &longs;it, &
bacillo ferreo &longs;æpius uerberatum. Tam autem multæ res, ex quibus
tio con&longs;tat, in ampullam non concludantur ut pror&longs;us plena fiat, ne
coctæ ferantur ad operculum: id item uitreum cum ampulla linteolis, farina
triticca, oui albumine & aqua madefacta, illitis arcti&longs;&longs;ime coniungatur: & ea
parte eis lutum, quod careat &longs;ale, illinatur. Simili modo naris operculi
tera ampulla uitrea, quæ aquam, qua ip&longs;a &longs;tillat, recipit, linteolis coniunga
tur, & ea parte luto obducatur. Attamen
cuneolus ligncus, paulo cra&longs;&longs;ior acu, inter Ea uerò opus e&longs;t
cùm halitus ualenti&longs;&longs;imi nimis feruntur ad &longs;uperiora. Quatuor etiam fora
in quo ampulla collocatur, luto occludantur. His autem omnibus rite factis
res in ampullam coniectæ u&longs;que eò carbonibus
tur, dum ip&longs;æ uaporem exhalare cœperint, & ampulla &longs;udore manare uide
atur. Sed cùm iam ea propter humorem &longs;ublatum rube&longs;cit, & operculi na
ris aqua &longs;tillat,
quinque horologij momenta præterierint, &longs;eu potius tot &longs;oni, cùm eius tinti
nabulum pul&longs;atur, auditi fuerint, tardius quàm decem: etenim &longs;i citius ceci
derit, uitra rumpuntur: &longs;i tardius, &longs;u&longs;ceptum munus certo, definitoque tempo
re, hoc e&longs;t quatuor & uiginti horarum &longs;pacio, non perficitur: quorum alte
rum ne fiat carbones partim ferramento uul&longs;ellæ &longs;imili extrahantur:
ut fieri po&longs;&longs;it, paruula & arida ligna querna carbonibus
res in ampullam coniectæ acriori igni coquantur: &longs;uperioribus etiam fora
minibus &longs;piritalibus, &longs;i res po&longs;tulauerit, reclu&longs;is. Quamprimum autem de
&longs;tillauerint guttæ ampulla uitrea, quæ eas recipit, linteo aquis madefacto te
gatur, ut halitus ualenti&longs;&longs;imos, qui &longs;ur&longs;um feruntur, repercutiat: &longs;ed cum re
bus excoctis ampulla, in quam coniectæ fuerunt, humore albe&longs;cit, acriori i
gni coquatur, u&longs;que dum omnes guttæ de&longs;tillauerint: po&longs;teaquam fornax re
frigerata fuerit, aqua coletur & infundatur in
in eandem inijciatur dimidia argenti drachma: quod di&longs;&longs;olutum aquam tur
bidam efficit liquidam: quæ in ampullam, omnem reliquam aquam conti
nentem, infundatur: & quamprimum feces in fundo re&longs;ederint, aquis effu
&longs;is auferantur: aquæ uerò ad u&longs;um re&longs;eruentur.
F
C. O
A
K. C
At aurum ab argento hac ratione &longs;ecernitur.
Temperatura primum adie
cto plumbo coquatur in catino cinereo u&longs;que dum omne plumbum exhalet,
atque eius bes æris tantummodo drachmas quinque, aut &longs;ummum &longs;ex, in &longs;e
tineat: nam &longs;i plus æris in ip&longs;a fuerit, argentum ab auro &longs;eparatum mox rur
&longs;us cum eo coniungitur: tale
metur in globulos bacillo inferius diffi&longs;&longs;o agitatum, uel in canaliculum fer
reum infundatur, & ex refrigerato efficiatur tenuis bractea. Quoniam uerò
ratio faciendi globulos ex auro argento&longs;o acriorem curam & diligentiam
quàm ex alijs metallis de&longs;iderat, eam nunc paucis exponam: id primò conij
ciendum e&longs;t in catinum: qui deinde operculo tegendus & imponendus e&longs;t
in alterum catinum fictilem, modicum cinerem continentem: tum ita &longs;unt in
fornace collocandi, ut ignis, flatu follis, in&longs;pirari po&longs;&longs;it. Po&longs;tea eis carbones
circundandi &longs;unt: hisque, ne cadant, lapides uel lateres: mox catino &longs;uperiori
carbones inijciendi &longs;unt, & eis prunæ &longs;uperinijciendæ: quibus rur&longs;us carbo
nes, ut catinus undique eis circundetur & contegatur: quem &longs;inere oportet &longs;e
mihora, uel paulo longiore &longs;pacio carbonibus
uidere, ne
&longs;pirandus e&longs;t, ut aurum incipiat lique&longs;cere: mox uer&longs;andum, & experimen
to rapto con&longs;iderandum an liquatum &longs;it. Si fuerit liquatum,
ip&longs;um adiecto catinum rur&longs;us confe&longs;tim operculare conuenit, ne id exha
&longs;us ambulare po&longs;&longs;it: tum catillo forcipe prehen&longs;o hauriendum e&longs;t aurum, &
in uas oblongum, quod aquam frigidi&longs;&longs;imam contineat, ex alto infunden
dum paulatim, ne globuli nimis cra&longs;&longs;i fiant: quanto enim magis fuerint ina
nes & tenues, minus rotundi, tanto magis &longs;unt idonei: qua de cau&longs;a bacillo,
ab imo ad Sed
bractea &longs;ecetur in particulas & inijciatur, ut etiam globuli
lam uitream: & tanta aqua eis affu&longs;a, quanta ad digiti altitudinem &longs;uperet ar
gentum, ampulla tegatur ue&longs;ica, uel linteo incerato ne exhalet: mox calefiat,
donec argentum di&longs;&longs;oluatur: cuius rei &longs;ignum e&longs;t aqua Re&longs;idet au
tem in &longs;undo aurum colore nigricans, argentum cum aqua
natat: quam alij effundunt in catinum æreum, & ei affundunt frigidam, quæ
argentum &longs;tatim congelat: id aqua effu&longs;a
in catino fictili donec lique&longs;cat:
Aurum uerò, quod in ampulla reman&longs;it, eluunt calida, colant, &longs;iccant, cum
pauca chry&longs;ocolla, quam boracem uocant, in catino
infundunt in canaliculum ferreum. Alij in ampullam, quæ continet
argentum, & aquam, quæ eam &longs;eparauit, calidam illius ualentis duplam uel
triplam infundunt, & in eandem ampullam, uel in catinum, in quem omnia
effu&longs;a fuerint, conijciunt bracteolas plumbi nigri & æris: quo modo
ad plumbum, argentum ad æs adhære&longs;cit: atque &longs;eor&longs;um plumbum ab auro,
&longs;eor&longs;um æs ab Sed neutra ratio nobis pro
batur, quod aqua, aurum ab argento &longs;eparans, pereat, cùm rur&longs;us u&longs;ui e&longs;&longs;e
po&longs;&longs;it. Itaque ampulla uitrea interius in fundo in metulam a&longs;&longs;urgens, exterius
luto inferiore parte, ut &longs;upra dixi, obducatur, & in eam inijciatur argentum,
quod pendat Romanas libras tres & dimidiam: atque aqua, quæ alterum ab
altero &longs;ecernat, infundatur & imponatur in
cap&longs;a continet: lenique igni primò calefiat. Ne uerò exhalet aquam, eius &longs;upe
riori extremitati undique
&longs;ubijciatur altera ampulla, quæ guttas de&longs;tillantes recipiat: ea &longs;imiliter in ca
p&longs;a, quæ contineat arenam, collocetur. Coctum autem rube&longs;cit: &longs;ed cùm ru
bor amplius non apparuerit, ampulla ex catino uel cap&longs;a exempta mouea
tur: quo motu aqua incale&longs;cens iterum rube&longs;cit. Quod &longs;i bis aut ter
erit,
multa con&longs;umitur. Sed cum prima omnis de&longs;tillauerit, in ampullam inijcia
tur tantum argentum, quantum prius: nam &longs;i tam multum &longs;emel fuerit inie
ctum, aurum ab eo difficulter &longs;ecernitur: atque infundatur altera aqua, &longs;ed ca
lefacta: ut ip&longs;a & ampulla pariter caleant, utque hæc frigore non di&longs;&longs;iliat: quæ
quoque, &longs;i uento frigido affletur, di&longs;&longs;ilire &longs;olet: deinde tertia aqua infundatur:
atque etiam, &longs;i res hoc po&longs;tulauerit, quarta, hoc e&longs;t aqua alia atque alia infunda
tur, donec lateris cocti color auro in&longs;ederit. Artifici autem &longs;int in promptu
duæ aquæ, quarum una &longs;it altera ualentior. Efficaciore primò utatur, dein
da minus potente, po&longs;tremò rur&longs;us ualentiore. Sed cùm iam fuluus color fu
erit auro, aqua fontana affu&longs;a &longs;ubditis ignibus efferue&longs;cat: quater eadem ab
luatur: u&longs;que eò coquatur in catino dum lique&longs;cat: aquæ, quibus abluitur au
infu&longs;æ coquantur: &longs;ed guttas prius de&longs;tillantes altera ampulla recipiat, alte
ra eas quæ po&longs;terius
hæc aqua ad experiendum aurum utilis e&longs;t, illa ad abluendum: prior etiam
rebus, ex quibus aqua illa ualens conficitur, affundi pote&longs;t. Verum aqua
argento permi&longs;ta, quæ primò de&longs;tillauit, in ampullam inferius latam infu&longs;a
eodem modo coquatur, ut ab argento &longs;epar
mitati item Quod &longs;i aqua adeo multa fue
rit ut feratur ad &longs;uperiora, uel inijciatur pa&longs;tillus unus & alter ex cis qui con
&longs;tant ex &longs;apone, in tenues particulas &longs;ecto, & arida uini fece in puluerem
trita
tur
&longs;cit & paulo po&longs;t rur&longs;us re&longs;idet. Sed cùm iam halitus ualenti&longs;&longs;imi apparent,
aqua olei &longs;peciem offert, operculum rube&longs;cit: ne uerò halitus expirent, am
pulla & operculum ea parte, qua eorum oræ inter &longs;e
&longs;us obducantur, & aqua continenter acriore igni coquatur: tot demum car
bones in fornacem imponantur, quot ardentes
primum omnis aqua de&longs;tillauerit, & &longs;olum
in ampulla reman&longs;erit, ea eximatur: decutiatur
fictilem: coquatur donec lique&longs;cat: filo ferreo inferius recuruato extrahatur
uitrum liquatum, ex argento conficiatur panis: at uitrum ex catino
teratur in puluerem: addatur &longs;puma argenti, fex uini &longs;icca, uitri
halinitrum, & in catino fictili coquatur: ma&longs;&longs;ula, quæ re&longs;idebit, in
nereum translata recoquatur. Sed &longs;i argentum non &longs;atis ignis calore fuerit
&longs;iccatum, id, quod &longs;uprema ampullæ pars continet, nigrum uidetur: quod li
quatum comburitur. Quocirca ampulla luto, quo e&longs;t inferius obducta, ablæ
to reponatur in catinum, & recoquatur u&longs;que ad eum finem, dum nullus ni
gror appareat. Quinetiam &longs;i priori aquæ altera, item cum
affundenda fuerit, affundatur priu&longs;quam halitus ualenti&longs;&longs;imi appareant, a
qua olei &longs;peciem offerat, operculum rube&longs;cat: nam qui po&longs;tea
rit, damnum faciet: quod aqua &longs;oleat exilire, Quod &longs;i ampul
la, dum aurum ab argento, aut ab hoc aqua &longs;ecernitur, di&longs;&longs;iliat, & aquam uel
arena, uel lutum, uel lateres
ptis ignis re&longs;tinguatur: arena & lateres
eis affundatur calida, atque duodecim horarum &longs;pacio
in linteum, lini xylini contextu factum, infu&longs;a coletur: id, quia
tum, &longs;olis uel ignis calore &longs;iccatum conijciatur in catinum fictilem, & coqua
tur, donec A
qua uerò colata infundatur in ampullam, & ab argento, cuius exigua quæ
dam portio in ea ine&longs;t, &longs;eparetur: &longs;ed arena cum &longs;puma
to, arida uini fece, halinitro, &longs;ale mi&longs;ceatur, & in catino fictili coquatur: quo
modo ma&longs;&longs;ula in fundo re&longs;idebit: quæ in catinum cinereum translata reco
quatur, ut plumbum ab argento &longs;eparetur: &longs;ed
tur in catino fictili, deinde recoquatur in cinereo. At argentum &longs;eparamus
ab auto eadem ratione, qua id ip&longs;um experimur: etenim primò iccirco atteDeinde ad au
rum argento&longs;um adijcitur tantum argenti, cuius bes &longs;olum &longs;emunciam, uel
&longs;emunciam & &longs;icilicum æris in &longs;e continet, quantum adijcere oportet: atque
addito plumbo
tum auri mi&longs;tura cum argento dilatatur, & fi&longs;tulæ ex bracteis fiunt: quæ
ijciuntur in ampullam uitream, ac eis affunduntur aquæ ualentes duæ uel
tres: fi&longs;tulæ quæ &longs;uper&longs;unt, pror&longs;us puræ exi&longs;tunt, unis tantummodo qua
ternis &longs;iliquis exceptis, quæ argenteæ &longs;unt: tantum enim argentum in uno
quoque auri be&longs;&longs;e remanet.
A
recte &longs;tatuta
rum operculis exi&longs;tunt nares ex ip&longs;is recta pertinentes in &longs;ubiectas ampul
las
perculis exi&longs;tunt nares ex ip&longs;is tran&longs;uer&longs;æ pertinentes in &longs;ubiectas ampul
las
quam cap&longs;æ inferiores continent, collocatæ
pulla, cum exigua auri particula ab argento non multo e&longs;t &longs;eparanda, &longs;olet
collocari
Sed quia magna impen&longs;a facienda e&longs;t in talem &longs;ecretionem
uigilia: atque omnino in hac re multa opera, &longs;ummaque cura
lertibus altera &longs;ecernendi ratio inuenta e&longs;t minus &longs;umptuo&longs;a, minus ope
ro&longs;a, minus, &longs;i incuria errorem attulerit, damno&longs;a. Ea uerò diuiditur triparti
tò. Etenim una &longs;ulfure perficitur, altera &longs;tibio, tertia aliqua
ex his alijsque rebus con&longs;tat. Primò autem argentum, in quo ine&longs;t aliqua auri
portio, &longs;olum in catino liquefactum redigatur in globulos: quot uerò glo
bulorum libræ fuerint, totidem &longs;int &longs;ulfuris, ignem non experti, &longs;extantes et
&longs;icilici&longs;ed id
tur in ollam fictilem nouam, quatuor &longs;extariorum capacem, aut in plures, &longs;i
globulorum copia extiterit. Olla repleta operculo item fictili tegatur & ob
linatur, atque imponatur in ignem circularem: qui &longs;e&longs;quipedem ideo ab olla
undique di&longs;tet, ut &longs;ulfur argento tantum admi&longs;ceatur, non liquatum de&longs;tillet:
tum aperiatur olla, globulique nigrore infecti eximantur: po&longs;t in catinum fi
ctilem inijciantur talium globulorum libræ tres & triginta, &longs;i tot
pax fuerit. Quot autem libras globuli
&longs;ulfur, pendebant, totider
dantur, &longs;i quæque libra dodrantem argenti & quadrantem æris in &longs;e contine
at: uel dodrantem & &longs;emunciam argenti, &longs;extantem & Si ue
rò dextantem argenti, & &longs;extantem æris, uel dextantem &
ti, &longs;e&longs;cuntiam æris appendantur globulorum æreorum quadrantes: &longs;i deun
cem argenti, unciam æris: uel deuncem & &longs;emunciam argenti,
ris appendantur totidem
&longs;icilici: &longs;i denique argentum purum fuerit, totidem globulorum æreorum tri
entes & &longs;emunciæ appendantur: &longs;ed dimidia eorum globulorum æreorum
pars mox adijciatur ad globulos argenteos nigrore infectos. Catinum
&longs;tatim operculare & oblinire, & in fornacem, quæ foraminibus uento in&longs;pi
ratur, imponere conuenit: quamprimum uerò
aperiatur catinus, & in eum inijciatur cochlear cumulatum reliquorum glo
bulorum æreorum, itemque cochlear
tiones &longs;pumæ argenti, globulorum plumbeorum, &longs;alis, recrementorum ui
tri: atque catinus rur&longs;us operculo tegatur: qui globuli ærei cùm liquati fue
rint, alij inijciantur cum puluere, u&longs;que dum omnes iniecti fuerint: tum de ca
tino pauca mi&longs;tura, non tamen aurea ma&longs;&longs;ula quæ in eius fundo re&longs;idet, ca
tillo hau&longs;ta effundatur, ip&longs;iusque drachma conijciatur in quenque catillum ci
nereum, qui plumbi liquefacti unciam in &longs;e continet: nam plures &longs;int: quo
modo dimidia argenti drachma conficitur. Quàm primum autem
& æs ab
et affundatur aqua ualens: eo enim modo percipitur, an &longs;ulfur aurum omne
&longs;ecreuerit ab argento necne. At &longs;i quis &longs;cire uoluerit, quantula auri ma&longs;&longs;ula
in catini fundo re&longs;ideat, is filo ferreo cra&longs;&longs;o
cum ea &longs;iccata fuerit, filum rectà demittat in catinum: quod tam alte, quàm
alta e&longs;t auri ma&longs;&longs;ula, remanet candidum:
re inficit: quæ ad filum, ni cito retrahatur, adhære&longs;cit. Itaque &longs;i extracto filo au
rum ui&longs;um fuerit, ab argento &longs;atis e&longs;&longs;e &longs;ecretum, mi&longs;tura effu&longs;a auri ma&longs;&longs;ula
lire &longs;olet. Ip&longs;a uerò ma&longs;&longs;ula redigatur in globulos: atque hi quot libras auri
pendunt, totidem
tes appendantur, & omnia &longs;imul conijciantur in catinum fictilem, non in ol
lam: cùm iam lique&longs;cunt, ut aurum citius in catini fundo re&longs;ideat, adijciatur
puluis, de quo proxime dixi. Quanquam
ti minuti&longs;&longs;imæ auri particulæ qua&longs;i quædam &longs;cintillæ apparent, tamen, &longs;i o
mnes, quæ in libra in&longs;unt,
fur &longs;ecreuit aurum ab argento: &longs;i uerò
rur&longs;us inijciatur in catinum fictilem: ad quam &longs;ulfur adijcere non conuenit,
&longs;ed
&longs;idebit in fundo: quæ cum altera ma&longs;&longs;ula auri non diuite coniungatur: &longs;ed
cùm aurum ab argenti libris &longs;ex & &longs;exaginta &longs;ecernitur, argentique & æris, &
&longs;ulfuris mi&longs;tura fit, quæ pendit libras centum triginta duas, ad æs &longs;eparan
dum ab argento nobis opus e&longs;t plumbi libris plus minus quingentis: cum
quibus mi&longs;tura in
ti & molybdæna, quæ recoquantur in primis fornacibus. Panes ex eis con
flati in tertias fornaces imponantur, ut plumbum, quod paululum argenti
in &longs;e continet, ab ære &longs;eparatum rur&longs;us u&longs;ui &longs;it: quinetiam catini et eorum o
percula contundantur, lauentur, &longs;edimen unà cum &longs;puma argenti & moly
bdæna coquatur. Qui
lunt, hi unam auri, tres argenti portiones relinquunt: mi&longs;turam in globulos
redigunt: eos in ampullam conijciunt: aqua ualenti affu&longs;a aurum ab argen
to Quinetiam &longs;i &longs;ulfur ex
lixiuio, quo conficitur &longs;al artificio&longs;us, tam ualido, ut ouum iniectum &longs;uper
natet, coctum u&longs;que dum fumum non emittat, & ardenti carboni impo&longs;itum
lique&longs;cat, conijciatur in argentum liquefactum, ab eo aurum &longs;ecernit.
O
O
At &longs;tibio &longs;ic argentum ab auro &longs;eparetur.
Si in be&longs;&longs;e auri fuerint argenti
&longs;eptem, uel &longs;ex, uel quinque binæ &longs;extulæ, ad
&longs;tibij partes: &longs;ed ne &longs;tibium con&longs;umat aurum in catino fictili igne&longs;cente co
quatur cum ære: quod &longs;i aurum aliquam æris portionem in &longs;e continet, ad
&longs;tibij be&longs;&longs;em adijciatur æris &longs;icilicus: &longs;i nullam, &longs;emuncia: nam æs &longs;tibio ad
aurum ab argento &longs;eparandum e&longs;t adiumento. Aurum autem primò inijcia
tur in catinum fictilem
fertur ad ip&longs;um paucum &longs;tibium adijciatur ne exiliat: id liquefactum breui
temporis &longs;pacio etiam in circum fertur: quod cùm factum fuerit omne reli
quum &longs;tibium inijcere conuenit, catinum operculo tegere, mi&longs;turam coque
re, donec quis iter
datur in alterum catinum ferreum, &longs;uperius latum, inferius angu&longs;tum, in fer
reo uel ligneo trunco collocatum, &longs;ed prius calefactum, & &longs;euo uel cera illi
tum: atque is concutiatur: quo modo aurea ma&longs;&longs;a in ip&longs;ius &longs;undo re&longs;idebit:
quæ catino refrigerato decutiatur, eademque
&longs;ed &longs;ingulis uicibus minore &longs;tibij pondere ad aurum adiecto: &longs;itque ultima &longs;ti
bium auri Tum aurea quidem ma&longs;
&longs;a in catino cinereo coquatur, &longs;tibium uerò rur&longs;us ter uel quater in fictili: &longs;in
gulis autem uicibus re&longs;idebit aurea ma&longs;&longs;ula: &longs;ed &longs;iue tres &longs;iue quatuor ma&longs;&longs;u Ad talis autem &longs;tibij li
bras duas & dimidiam adijciantur aridæ uini fecis libræ duæ, & recremen
torum uitri libra una, atque coquantur in catino fictili: atque etiam ma&longs;&longs;ula re&longs;i
debit in fundo: quæ in catino cinereo coquatur. Po&longs;tremò &longs;tibium adiecto
pauco plumbo, coquatur in catino cinereo, in quo cæteris omnibus igni
&longs;umptis &longs;olum remanebit Quod &longs;i &longs;tibium priu&longs;quam in cinereo
coquatur cum arida uini fece & recremento uitri in fictili coctum non fue
rit, partem argenti con&longs;umit, & cinerem atque pulueres, ex quibus catinus fa
ctus e&longs;t, ad &longs;e allicit. Catinus autem, in quo aurum
cum &longs;tibio, ut etiam cinereus, collocetur in fornace, qualis uel uento forami
nibus in&longs;piratur, uel aurificum e&longs;&longs;e &longs;olet.
F
C
Vt autem aqua ualens, &longs;i argentum, à quo
ijciatur, nobis o&longs;tendit utrum omne fuerit
la in illo re&longs;tet, ita quædam rerum
rum, à quo
tur, nobis declarant, omne &longs;eparauerit necne &longs;eparauerit: quinetiam ij&longs;dem
auro illæ&longs;o ingeniosè & admirabiliter &longs;ecernimus. Sunt uerò uariæ: nam a
lia con&longs;tat ex pulueris latericij &longs;elibra, &longs;alis
moniaci &longs;emuncia, &longs;alis fo&longs;&longs;ilis item &longs;emuncia. Tales autem lateres uel i&longs;tius
generis tegulas, ex quibus puluis
lapillorum experte ductos e&longs;&longs;e oportet, atque modice u&longs;tos, & admodum ue
teres: idque perpetuum e&longs;t. Alia compo&longs;itio fit ex pulueris latericij be&longs;&longs;e, &longs;alis
fo&longs;&longs;ilis triente, halinitri uncia, &longs;alis facticij &longs;emuncia: alia ex pulueris latericij
be&longs;&longs;e, &longs;alis factitij quadrante, halinitri &longs;e&longs;cuncia, &longs;alis ammoniaci uncia, &longs;alis
fo&longs;&longs;ilis &longs;emuncia. Quædam habet pulueris latericij libram, &longs;alis fo&longs;&longs;ilis &longs;eli
bram, quibus nonnulli adijciunt atramenti &longs;utorij &longs;extantem & &longs;icilicum.
Quædam conficitur ex pulueris latericij &longs;elibra, &longs;alis fo&longs;&longs;ilis triente,
tiQuædam
&longs;e, &longs;alis factitij triente, atramenti &longs;utorij candidi &longs;extante, æruginis
halinitri Aliqua fit ex pulueris latericij libra & triente, &longs;alis fo&longs;
&longs;ilis be&longs;&longs;e, falis ammoniaci &longs;extante & &longs;emuncia,
te & Aliqua denique habet pulueris latericij
&longs;alis factitij trientem, atramenti &longs;utorij &longs;e&longs;cunciam. Atque hæc cuiu&longs;que
&longs;itionis
Singulæ res primò &longs;eparatim
per marmor uel &longs;axun: durum impo&longs;iti ferramento, reliquæ in mortarium
pi&longs;tillo: &longs;ingulæ quoque &longs;eor&longs;um cribrandæ: deinde uniuer&longs;æ
& aceto uel hominis urina, qua paucus &longs;al ammoniacus, &longs;i compo&longs;itio eum
non habuerit, re&longs;olutus &longs;it, Quidam tamen aureos globulos
aut bracteolas eadem madefacere malunt: tum alternatim in ollis nouis &
puris, & in quas nulla unquam aqua infu&longs;a fuit, collocari debent: in ima par
te res compo&longs;itæ, quæ mox ferramento æquandæ &longs;unt: po&longs;tea globuli uel
bracteolæ,
gere: tum rur&longs;us res compo&longs;itæ tantæ, quantæ manu
aut amplius, &longs;i ollæ amplæ fuerint,
atque ij&longs;dem eodem modo globuli uel bracteolæ &longs;uperponendæ. Hæc
iterare conuenit, donec ollæ utri&longs;que compleantur: dein operculis tegere, &
qua inter &longs;e
ollas in fornacem imponere: ea tres cameras habeat, quarum infima &longs;it alta
pedem: in hanc & aura per os eius penetrat, & cinis decidit è lignis combu
&longs;tis, quæ &longs;u&longs;tinent bacilla ferrea &longs;ic collocata, ut cratis figuram
Mediæ &longs;it altitudo duorum pedum: per cuius os in eam immittuntur ligna:
quæ uel querna, uel roborea, uel ilignea, uel cerrea e&longs;&longs;e
gnis lentus & diuturnus, quali ad hanc rem nobis opus e&longs;t. At &longs;uprema ca
mera &longs;uperius pateat, ut ollæ in
ignis &longs;u&longs;tinere queant: tanto inter &longs;e &longs;pacio di&longs;tantibus, ut hic bene penetra
re, & ollas calefacere po&longs;&longs;it: quæ etiam ip&longs;æ inferius &longs;int angu&longs;tæ, ut igni in
eundem aliquantum arceant: quinetiam fornax &longs;uperius laterculis non
modumAur&longs;
buli uel bracteolæ & res compo&longs;itæ alternis collocatæ, &longs;i fornax antea,
ollæ his plenæ in ea
ginti leni igni, & paulatim aucto
ueruntamen ignis &longs;ic auctibus cre&longs;cat, ut auri particulæ & res, in quibus uis
argenti & æris ab auro
labor, & &longs;umptus impendatur: itaque &longs;atis e&longs;t tantum ignis e&longs;&longs;e
to ollæ &longs;emper rubræ maneant. Po&longs;t tothoras omnia ligna
ce &longs;unt
da
tur, aurum &longs;inere oportet per &longs;e refrige&longs;cere, minus enim
rò
ua&longs;culo ligneo aut aheno &longs;unt urina uel aqua
po&longs;itæSed aureæ particulæ & res
po&longs;itæ ad eas adhærentes refrigeratæ aut re&longs;tinctæ rutello &longs;unt uer&longs;andæ,
ut
cui
to uel ære, uel utroque permi&longs;tæ è cribro
bracteolæ in eo
&longs;andæ, ut à rebus, quæ Res uerò i
p&longs;æ quæ de cribri foraminibus in
gneo manibus agitato, lauandæ &longs;unt, ut minutæ auri particulæ, quæ &longs;imul
ex cribro
da lauandæ &longs;unt, & ligno uel &longs;copis uer&longs;andæ, ut res madefactæ ab ip&longs;is de
labantur: po&longs;tea omne
gari debet in aheno
in orbem ferreum, cui item &longs;uppo&longs;itum &longs;it ua&longs;culum, proijcere oportet, atque
calida lauare. Ad extremum ip&longs;um conuenit conijcere in alueum, & &longs;iccati
globulum uel bracteolam coticulæ atterere unà cum acu, & con&longs;iderare u
trum
olæ cum rebus compo&longs;itis, quæ argentum & æs in &longs;e trahunt, &longs;imili modo
alternatim collocatis coquantur
po&longs;tulat. Sed noui&longs;&longs;ime tot horis, quot ad cas expurgandas opus erunt: &
tum quidem una aliqua compo&longs;itione ad globulos uel bracteolas adiecta
quæ careat rebus à metallis ortis: quales &longs;unt ærugo &
enim hæc fuerint in Quamobrem quidam nunque talibus
uis latericius & &longs;al, maxime fo&longs;&longs;ilis, totum
&longs;e trahere po&longs;&longs;unt. At monetarij non nece&longs;&longs;e habent aurum pror&longs;us purum
efficere, &longs;ed coquere, donec talis temperatura &longs;it, qualis e&longs;&longs;e debeat
nummûm quos cudunt. Verùm cùm iam fuluus ille color auro in&longs;ederit, &
omnino fuerit purum, aut tale quale præparant monetarij, cum ea chry&longs;o
colla, quam Mauri boracem nominant, uel cum &longs;ale confecto ex lixiuio, ex
cinere anthyllidis uel alterius herbæ &longs;al&longs;æ facto, coquatur, & ex eo liquefa
cto bacilla fiant. Sed res compo&longs;itæ, quæ in &longs;e traxerunt argentum, uel æs,
rato permi&longs;tæ excoquantur in prima fornace: mi&longs;tura
argenti & æris & plumbi, quæ effluxit, denuo coquatur in
ut plumbum & æs ab argento &longs;eparentur: hoc po&longs;tremò in u&longs;trina perpur
getur: quo &longs;ane modo argenti nulla, uel perexigua particula perit.
F
Sunt præterea rerum, quæ aurum ab argento &longs;eparant, aliæ quædam
po&longs;itiones
ti &longs;utorij ignis calore &longs;iccati & in
gati &longs;extante, &longs;tibij triente, &longs;ulfuris
&longs;icilico, halinitri item &longs;icilico, &longs;alis ammoniaci drachma. Sulfur uerò &longs;ic præ
paratur. Primò
tum effu&longs;um in
fundo &longs;iccatur: at &longs;al
&longs;us exiccatur. Altera
purgati libras duas. Tertia fit ex &longs;ulfuris ignem non experti libra, &longs;alis facti
Quarta conficitur ex &longs;alis factitij, &longs;ulfuris
lingulorum libra, chry&longs;ocollæ, Quinta
tri, æruginis. Argentum autem, in quo ine&longs;t aliqua auri portio, primò unà
cum
halet
a&longs;pergatur aliquo de i&longs;tis pulueribus
in agitetur: po&longs;tea effundatur in alterum catinum prius calefactum & &longs;euo
illitum: isque concutiatur: cætera perficiantur ratione iam explicata. Quineti
am aurum ab argenteis poculis, alijsque ua&longs;culis & operibus inauratis inte
gris manentibus &longs;eparatur puluere, qui con&longs;tat ex &longs;alis ammoniaci parte u
na, &longs;ulfuris dimidia: poculum, &longs;iue aliud opus, inauratum olco illinitur: ei in
&longs;pergitur puluis: manu uel forcipe prehen&longs;um admouetur igni, concutitur:
quo modo aurum decidit in aquam ua&longs;is &longs;ubiecti,
Separatur etiam aurum ab argenteis operibus inauratis argento uiuo: id in
fundatur in
calorem &longs;u&longs;tinere po&longs;&longs;it: in eo argenteum opus inauratum collocetur: cùm
ad ip&longs;um
aurum refrigeratum unà cum argento uiuo decidit. Iterum uerò & &longs;æpius
idem
labor &longs;u&longs;cipiatur u&longs;que ad eum finem dum nullum aurum appareat in opere,
cùm in ignem impo&longs;itum fuerit, & ex eo argentum uiuum, quod ad ip&longs;um
adhæ&longs;it, euolarit: mox arti&longs;ex capiat pedem
tum uiuum & aurum: quæ &longs;imul ex opere argenteo deciderunt in lancem:
caque infundat in linteum, lini xylini contextu factum, uel in alutam: per
uel hanc argentum uiuum expre&longs;&longs;um altera lance excipiatur. Aurum uerò
in linteo uel aluta remanebit: quod collectum in carbonem excauatum inij
ciat & coquat donec lique&longs;cat, & ex eo ma&longs;&longs;ula fiat: quam cum pauco &longs;tibio
coquat in catino fictili: eaque in alterum ua&longs;culum infundat: quo modo
in fundo re&longs;idere, &longs;tibium tenere &longs;uperiorem locum uidebit: tum eundem la
borem &longs;umat: po&longs;tremò aureas ma&longs;&longs;ulas in
in igni collocet: qua ratione aurum fit purum. Atque his modis aurum ab
argento, uel contra argentum ab auro &longs;ecernitur: nunc exponam rationes,
quibus æs ab auro &longs;eparatur. Sal, quem uocamus artificio&longs;um, conficitur ex
atramenti &longs;utorij, aluminis, halinitri, &longs;ulfuris ignem non experti
bra, &longs;alis ammoniaci &longs;elibra: quæ res
ex cineris, quo lanarum infectores utuntur, parte una, calcis aqua non re&longs;tin
ctæ item parte una, cineris fagini partibus quatuor. Res autem ex hoc lixi
uio coquantur u&longs;que dum totum con&longs;umatur: mox &longs;iccentur & reponantur
in loco calido, ne in oleum uertantur: deinde cum eis
cinerem re&longs;oluti, libra permi&longs;ceatur: atque huius pulueris compo&longs;iti &longs;ingulæ
&longs;e&longs;cunciæ &longs;ingulis æris, in catino calefacti, libris paulatim in&longs;pergantur: ac &longs;i
lo ferreo multum & celeriter agitentur: catino refrigerato & confracto au
rea ma&longs;&longs;ula reperitur. Altera &longs;ecernendi ratio hæc e&longs;t: &longs;ulfuris ignem non ex
perti libræ duæ, &longs;alis facticij purgati quatuor
tur: huius pulueris &longs;extans & &longs;emuncia adijciantur ad be&longs;&longs;em globulorum
confectorum ex plumbo, et ære, in quo ine&longs;t aurum, plumbi duplo: &longs;imulque
&longs;ula, & à recremento purgetur: ex qua rur&longs;us conficiantur globuli, ad quos,
&longs;i pendunt trientem, pulueris iam dicti &longs;elibra addatur, alternatimque collo
centur in catino:
tur donec globuli lique&longs;cant: paulo po&longs;t catinus ex igni eximatur: ex refri
gerato ma&longs;&longs;ula extrahatur: ex qua purgata et denuo liquefacta tertio globu
li fiant: ad quos, &longs;i pendunt &longs;extantem, pulueris &longs;emuncia & &longs;icilicus adijci
antur, eodemque modo
Tertia ratio e&longs;t: in æris liquefacti libras &longs;ex, &longs;ubinde inijciantur &longs;ulfuris cera
inuoluti, uel cum ea permi&longs;ti, particulæ, et comburantur: pendat uerò &longs;ulfur
&longs;emunciam & &longs;icilicum: deinde halinitri, in puluerem contriti, &longs;icilicus unus
& dimidius proijciantur in idem æs, itemque comburantur: tum denuo &longs;ulfu
ris cera inuoluti &longs;emuncia & &longs;icilicus: po&longs;tea plumbi in cinerem re&longs;oluti, &
cera inuoluti, uel minij, ex plumbo facti, &longs;icilicus et dimidius: mox auferatur
æs, & ad auream ma&longs;&longs;ulam adhuc cum ære pauco permi&longs;tum adijciatur &longs;ti
bium, quod ma&longs;&longs;ulæ &longs;it duplum: & &longs;imul u&longs;que eò coquantur, dum
halet &longs;tibium: tum ma&longs;&longs;ula & plumbum, quod &longs;it ma&longs;&longs;ulæ
tur in catino cinereo. Po&longs;tremò aurum ex eo eximatur, & hominis urina re
&longs;tinguatur: quod &longs;i color nigricans ei in&longs;ederit cum pauca chry&longs;ocolla,
Mauri boracem uocant: &longs;i pallidus, cum &longs;tibio recoctum, fuluum illum tra
het. Sunt qui æs liquefactum cochleari ferreo hauriunt & effundunt in alte
rum catinum, qui foramen habet oblitum luto, eumque imponunt in carbo
nes
&longs;ant: atque hi aurum ab ære &longs;ecernunt: illud in catini fundo re&longs;idet, hoc &longs;uper
natat: mox forcipe ignita catir foramen aperiunt, & effluit æs. Aurum ue
rò, quod reman&longs;it, cum &longs;tibio recoquunt: id cùm exhalauerit, aurum tertiò
cum quarta plumbi parte
guunt. Quarta ratio e&longs;t, æris libra & triens, atque plumbi &longs;extans
effunduntur in alterum catinum, intrin&longs;ecus oblitum &longs;euo uel gyp&longs;o: & ad
ea adijcitur puluis, qui con&longs;tat ex &longs;ulfuris præparati, æruginis, halinitri
gulorumQuinta, æris libra &
beorum libræ duæ, atque &longs;alis artificio &longs;i &longs;e&longs;cuncia inijciuntur in
mò Sexta, æris bes, &longs;ulfuris, &longs;alis, &longs;tibij, &longs;irt
gulorum &longs;extans &longs;imul eo quuntur. Septima, æris bes, &longs;cobis ferri elimatæ,
&longs;alis, &longs;tibij, recrementorum uitri &longs;ingulorum &longs;extans unà coquuntur. Octa
ua æris libra, &longs;ul&longs;uris &longs;e&longs;quilibra, æruginis &longs;elibra, &longs;alis purgati libra, &longs;imul
coquuntur. Nona in æris liquefacti libram inijcitur &longs;ulfuris ignem non ex
perti &
teritur in puluerem: in quem argentum uiuum infunditur: quod aurum ad
&longs;e allicit & trahit. At æs inauratum aqua madefactum igni imponitur: igni
tum frigida re&longs;tinguitur: aurum filis orichalceis colligatis abraditur. His &longs;a
ne rationibus auru ab ære &longs;ecernitur: at Officina uerò, &longs;iue
fit, prope officinam, in qua uenæ auri, uel argenti, uel mi&longs;tæ excoquuntur,
mus decem & nouem: uterque longus &longs;it pedes &longs;ex & triginta, altus quatuor
decim: &longs;ed ex primi muri capite murus
mi muri: deinde po&longs;t pedes quindecim ex eodem muro primò alter murus
tran&longs;uer&longs;us ductus &longs;it ad caput muri medij. In hoc &longs;pacio, quod e&longs;t inter du
os i&longs;tos muros tran&longs;uer&longs;os, collocentur pila, quibus uenæ & alia ad eas ex
coquendas nece&longs;&longs;aria frangantur: à primi quoque muri po&longs;teriore capite ter
tius murus tran&longs;uer&longs;us perductus &longs;it ad alterum caput muri medij, & ab eo
dem ad caput muri po&longs;tremi. Spacium autem, quod e&longs;t inter &longs;ecundum &
tertium murum tran&longs;uer&longs;um, & inter po&longs;tremum & medium murum lon
gum, contineat &longs;ecundam fornacem, in qua plumbum &longs;eparatur ab auro uel
argento, cuius camini paries rectus &longs;tatuatur &longs;uper
&longs;uper trabem, quæ ex &longs;ecundo muro tran&longs;uer&longs;o pertineat ad tertium: ea ita
locata &longs;it, ut pedibus tredecim di&longs;tet à medio muro longo, quatuor à po&longs;tre
mo: ip&longs;a uerò cra&longs;&longs;a & lata &longs;it pedes duos: à terra &longs;ur&longs;um uer&longs;us ad
longam &longs;int pedes duodecim. Quinetiam ne paries obliquus incidat in re
ctum: caueatur partim crebris bacillis ferreis, partim raris tignis luto obdu
ctis, quæ utraque è tignis parietis obliqui ad tigna recti Po&longs;tremò
tectum eodem modo &longs;e habeat, quo
tur: &longs;ed in &longs;pacio, quod e&longs;t inter medium & primum murum longum, & in
ter primum & tertium murum tran&longs;uer&longs;um &longs;int folles, machina, quæ eos de
primit, organum, quod eo&longs;dem diducit. Vnum etiam tympanum, quod e&longs;t
ad axem rotæ, habens fu&longs;os moueat tympanum dentatum axis, cuius den
tes longi follium tigilla deprimunt, & tympanum dentatum axis, cuius den
tes longi, pilorum dentes longos attollunt: &longs;ed
deprimentes tigilla follium uoluantur à &longs;eptentrione ad meridiem: contrà
dentes longi attollentes
trionem. Verùm plumbum ab auro uel argento &longs;ecernitur in hac
fornace: cuius &longs;tructura con&longs;tat ex &longs;axis quadrangulis, ex duobus muris in
terioribus, quorum alter Ip&longs;e
uerò catinus conficitur ex puluere terreno & cinere: &longs;ed primò de &longs;tructura
atque adeo de &longs;axis
tres, cra&longs;&longs;a pedem: ab imo &longs;ur&longs;um uer&longs;us ad pedes duos, & palmos tres, inte
riore & &longs;uprema parte ad
iacere po&longs;&longs;it. Solent
teriore parte pedem &
multo &longs;it angu&longs;tior exteriore. Quod &longs;i latiora fuerint, minus multa e&longs;&longs;e ne
ce&longs;&longs;e e&longs;t: &longs;i angu&longs;tiora, plura. In terram fo diantur altitudine pedis & palmi:
&longs;uperius &longs;emper bina quæque proxima fibula ferrea connectantur: cuius cu
&longs;pides in eorum foramina includantur, & in eadem plumbum liquidum in
fundatur: &longs;ed ea &longs;tructura &longs;axea habeat &longs;piritalia foramina &longs;ex à terra, &longs;ur&longs;um
uer&longs;us ad pedem: atque ita ab ima &longs;axorum parte ad pedes duos & palmum:
quorum quodque &longs;it inter bina &longs;axa altum palmos duos, latum
gitos tres. Vnum &longs;it à dextro latere inter murum, qui murum
igni tuetur, &
cta: per ea exit halitus, quem terra
tinus ad &longs;e traheret, ac uitium faceret: hoc e&longs;t talis cumulus fieret, qualis fieri
&longs;olet cùm talpa terram egerit: cinisque &longs;upernataret, atque catinus &longs;tannum ab
&longs;orberet. Aliqui eadem de cau&longs;a po&longs;teriorem &longs;tructuræ partem pror&longs;us
tentemAt duo muri interiores con&longs;truantur lateribus, latitudinemque
habeant lateris: atque alter alterum tran&longs;uer&longs;us &longs;ecet: quibus etiam ip&longs;is qua
tuor &longs;int foramina &longs;piritalia: in quaque parte unum: quæ circiter digitum &longs;int
altiora et latiora alijs: in ea quatuor templa inijciatur
quantum capit ci&longs;ium, eisque &longs;uperfundatur tantus puluis, à carbonibus re
&longs;olutus, quantum capit alueus maior bracteis lignis contextus. Muri autem
extent è terra cubitum: quibus & &longs;axorum
perponatur orbis è &longs;axo formatus, cra&longs;&longs;us
pertingat ad &longs;axa quadrangula. Quod &longs;i rima aliqua fuerit, ea fragmentis &longs;a
xorum uel laterum expleatur. Orbis autem priore parte decliuis &longs;it, ut cana
liculus, per quem effluet &longs;puma argenti, confici po&longs;&longs;it: attamen orbis &longs;axei
loco quidam ponunt tabulas æneas, ut mi&longs;tura uel &longs;tannum citius calefi
at. Sed operculum, quod globi dimidiati figuram habens tegit
&longs;tet ex ferreis circulis & bacillis, atque operimento. Circuli numero &longs;int tres,
lati circiter
premo pedibus duobus: &longs;ub eis &longs;int bacilla ferrea
uis ferreis affixa: quæ bacilla eandem quam circuli latitudinem & cra&longs;&longs;itudi
nem
tingant: hoc e&longs;t pedes duos et palmos tres: cùm alio qui altitudo operculi &longs;it
tantummodo ad pedem & palmos tres: ad omnia operculi bacilla & circu
los interius bracteæ ferreæ filis ferreis &longs;int alligatæ.
at foramina quatuor:
quem &longs;puma argenti effluet, inferius latum &longs;it pedes duos: &longs;uperius, quia cle
menter a&longs;&longs;urget, angu&longs;tius, nempe latum pedem & palmos tres atque
careat bacillo: nam id ex &longs;uperiore circulo ad medium
ad infimum, pertineat. Alterum uerò foramen, quod exi&longs;tat &longs;uper canalicu
lo
quod etiam careat bacillo. Etenim non bacillum modo
fimum circulum, &longs;ed ip&longs;e etiam infimus circulus ad eam partem non pertine
at, ut magi&longs;ter &longs;pumam argenti ex catino po&longs;&longs;it extrahere. Ad murum præ
terea, quo murus principalis munitur contra uim caloris, ubi follium nares
&longs;ituantur, &longs;int duo foramina lata palmos tres, alta circiter pedem: in quorum
medio duo bacilla de&longs;cendant bractea interius contecta. Fi&longs;tulæ
bus nares
laminis ferreis
pars caua &longs;it lata digitos tres & At
circulo ferreo lato digiots II. qui inferius &longs;it, et ex tribus bacillis ferreis incur
uatis, quæ ab una circuli parte ad Aliud
Po&longs;tremò quæque bractea
habeat parua foramina, in quæ
interius illiniri debet, adhærere po&longs;&longs;it. Operculum præterea habeat tres an
nulos ferreos inclu&longs;os in clauorum ferreorum foraminibus, quæ &longs;int in eo
rum capitibus admodum latis. Hi claui ea parte connectant bacilla cum cir
culo medio: annulis uerò inijciantur unci catenæ, qua operculum &longs;ubleua
tur, quod fit, cùm magi&longs;ter catinum præparat.
S
interiores
ramina operculi
F
In fornacis
mentis
ad digiti altitudinem deprimatur. Pilum uerò &longs;it teres et altum palmos tres,
inferius latum duos, &longs;ur&longs;um uer&longs;us angu&longs;tius: cuius manubrium longum &longs;it
pedes tres: quà in pilum includitur, circulo ferreo cingatur. Quinetiam &longs;a
xis &longs;uperius illinatur lutum, etiam cum &longs;traminibus
mi: in quod occumbat operculum. Hæc omnia
rint, reficiantur. Arti&longs;ex, qui hoc
laborem in duas duorum dierum operas di&longs;tribuit: altero mane
cinerem cribratum, & aqua &longs;ic madefactum, ut niuis in&longs;tar in pi&longs;æ figuram
formari po&longs;&longs;it: cinis uerò &longs;it ex quo
us, quia pinguis e&longs;t, denuo urendus e&longs;&longs;et, ut macer fieret. Eum
manibus compre&longs;&longs;is æquat, catinumque medium uer&longs;us decliuem facit: tum
pilo iam de&longs;cripto ip&longs;um tundit: po&longs;tea duobus pilis paruis,
mat canaliculum, per quem effluit &longs;puma argenti: una enim manu compre
hendit unum, altera alterum: utrunque latum e&longs;t palmum, cra&longs;&longs;um digitos du
os, altum pedem. Vtriu&longs;que manubrium aliquantum teres ad &longs;e&longs;quidigitum
minus quàm ip&longs;um latum e&longs;t, &longs;ed longum pedes tres: tam uerò pilum quàm
manubrium ex uno ligno factum e&longs;t. Mox calceatus in&longs;cendit in catinum,
& eum undique pedibus calcat: quo modo &longs;ub&longs;idit & fit decliuis. Deinde ite
rum eundem tundit pilo magno: tum exuto dextri pedis calceo catini circu
lum eo de&longs;ignat, & de&longs;ignatum excindit lamina ferrea utrinque curuata, atque
longa palmos tres, lata totidem digitos: cui &longs;unt manubria lignea, alta pal
mum & digitos duos, cra&longs;&longs;a item digitos duos. Per ea penetrat utrinque pars
laminæ ferreæ cu&longs;pidata & &longs;uperius recuruata. Quidam parte ligneæ bra
cteæ, cribrum cingentis, laminæ loco utuntur. Ea uerò lata e&longs;t tres digitos,
utrinque ad extremum &longs;ic inci&longs;a, ut manibus teneri po&longs;&longs;it. Po&longs;tea tundit cana
liculum per quem effluit &longs;puma Ne uerò cinis delabatur, aperturam
&longs;axo, ad hanc formato, ob&longs;truit: ad quod apponit
cidat, trudem opponit: tum cineris alueum infundit, eumque pilo magno tun
dit: iterum deinde iterumque cinerem inijcit, & eum pilo tundit. Canaliculo
facto &longs;iccum cinerem catino undique &longs;uperinijcit cribro, ac eum manibus
planat
circaMox in&longs;cendens in catinum, id undique
cinere ob&longs;truit, ne mi&longs;tura liquefacta effluat. Deinde operculi operimento
&longs;ublato in catinum carbones alueo inijcit, prunas uerò batillo ferreo: & has
quidem etiam per foramina, quæ operculum in lateribus habet, easque
batillo adæquat: atque tantum laborem & munus
ficit: tum paruum
&longs;ub canaliculo: ea longa e&longs;t pedes tres & palmum, lata po&longs;teriore parte pe
dem & palmos duos atque totidem digitos, priore palmos duos, &
tidem digitos: at trunco &longs;uperponit &longs;axum, ac ip&longs;i laminam ferream a&longs;&longs;imi
lem inferiori: in quam
inque eos tot prunas, quot batillo ferreo conijcere pote&longs;t: atque catinus unius
horæ &longs;pacio calefit: deinde conto uncinato, quo detrahit &longs;pumam argenti, Vncus
habet figuram duorum
pedes quatuor, ligneum uerò, in ferreum inclu&longs;um, &longs;ex. Verùm aliqui &longs;im
plicem contum uncinatum u&longs;urpant. Po&longs;t horæ ferè unius &longs;pacium rur&longs;us
eodem conto uncinato
canaliculo iacent, in catinum inijcit. Tum iterum po&longs;t horæ &longs;pacium eodem
conto
net, atque ea parte uitium facit: utpote non &longs;atis exiccatus: etenim mini&longs;ter
ip&longs;um fit tribus horis: reliquis duabus iterum catinus quie&longs;cit. Cùm autem
&longs;onitus horæ undecimæ fuerit auditus, tunc cinerem, ex carbonibus
&longs;copis uerrit & de catino deijcit: mox a&longs;cendit &longs;uper operculum, & linteum
tritum intingens in aquam, cum cinere permi&longs;tam, quam ua&longs;culum
totum catinum eo madefacit, & uerrit per foramen operculi manum immit
tens. Con&longs;umit autem interdum duo aquæ &longs;ic mi&longs;tæ ua&longs;cula:
capit
tur metalla, di&longs;rumpatur: tum corio ceruino eundem terens, rimas oblinit.
Quinetiam ad
ta, alterum alteri &longs;uperponens: quæ aliqua ex parte liquefacta con&longs;idunt, &
ob&longs;taculo &longs;unt, ne &longs;puma argenti à flatu follium in orbem moueatur, &longs;ed ibi
&longs;ub&longs;i&longs;tat: uerùm expedit in loco molybdænæ ponere laterem: citius enim,
quod is ualidius calefiat, oritur argenti &longs;puma. Catinus autem iuxta
eius partem profundior fit palmis duobus & totidem digitis: ip&longs;a uerò me
dia pars præterea digito. Sunt qui catino &longs;ic præparato
ui &longs;pongia conceptum, et ex ea rur&longs;us expre&longs;&longs;um, quo re&longs;olutum &longs;it thus in
puluerem contritum. Quidam ei illinunt liquorem, qui con&longs;tat ex oui albu
mine, & eius duplo &longs;anguine taurino, uel medulla:
cem cribro &longs;uperinijciunt. Po&longs;tea magi&longs;ter officinæ ponderat
quo aurum uel argentum, uel utrunque e&longs;t permi&longs;tum: cuius interdum
pondia centum imponuntur in catinum: &longs;ed frequenter &longs;exaginta uel quin
quaginta, uel minus multa: quo facto tres &longs;traminum manipulos circumcir
ca in&longs;pergit catino, ne
canaliculu imponit aliquot plumbi mi&longs;ti panes, & aliquot ad latera per fo
ramen operculi po&longs;tremum: deinde per eiu&longs;dem operculi &longs;uperius
in&longs;cendens in catinum panes, quos ei mini&longs;ter porrigit,
ad operculum: tum a&longs;cendens rur&longs;us manibus immi&longs;&longs;is per idem foramen
etiam aliquot panes imponit in catinum. Eos uerò qui reman&longs;erunt, &longs;ecun
do die furca ferrea lignis per po&longs;tremum operculi foramen &longs;uperimponit.
Panibus &longs;ic collocatis carbonum alueum bracteis ligneis contextum per &longs;u
perius operculi foramen inijcit, ac imponit operimentum operculo:
iuncturam mini&longs;ter luto illinit: ip&longs;e magi&longs;ter dimidium
foramen, quod e&longs;t ad fi&longs;tulas narium, inijcit in catinum, ac folles præparat,
ut &longs;equenti die mane &longs;ecundam operam in choare po&longs;&longs;it. Tale autem labo
randi munus horæ unius &longs;pacio perficit, duodecimaque omnia &longs;unt præpa
rata: quæ horæ omnes collectæ conficiunt &longs;ummam horarum octo.
A
mina ferrea curuata
ferreum
textus
V
bi mi&longs;ts
culum e&longs;t impo&longs;itum
M
gi&longs;ter experimentum rapit
C
Sed iam tempus e&longs;t ut ad &longs;ecundam operam ueniamus.
Mane artifex pri
mò accipiens batilla prunarum duo, ea inijcit in catinum iuxta fi&longs;tulas nari
um per foramen: deinde per idem foramen imponit ligna abiegna uel picea
&longs;tri parua, qualia
mentis tigilla follium, fores attollit ut uer&longs;ari po&longs;&longs;it: atque ita &longs;pacio unius ho
ræ plumbum mi&longs;tum lique&longs;cit: quod cùm factum fuerit quatuor ligna, lon
ga pedes duodecim, per po&longs;tremum operculi foramen imponit, & totidem
per canaliculum: quæ ligna, ne catinum uitient, premendo utrinque &longs;u&longs;tinent
&longs;camna: ea &longs;unt tigna longa pedes tres, lata palmos duos et totidem digitos,
cra&longs;&longs;a palmos duos: quibus utrinque &longs;unt duo pedes diuaricati. Ad
præterea ante canaliculum locatum apponit laminam ferream, ne &longs;puma ar
genti, cùm ip&longs;am ex catino extrahit, ei in calceos in&longs;iliat, pedesque & crura of
fendat: quinetiam reliquos panes batillo uel furca ferrea lignis iam dictis im
ponit per po&longs;tremum operculi foramen. At argentum rude purum, aut
plumbei coloris uel cinerei, uel rubri, uel denique alterius dilatatum & conci
&longs;um atque calefactum in catinis ferreis, tunc in liquidum plumbum, cui argen
tum immi&longs;tum e&longs;t, quod, ut &longs;æpius dixi, nominatur &longs;tannum, infunditur: ac
&longs;ic quod impurum e&longs;t, ab eo &longs;eparatur. Verùm cùm ligna oblonga priore
parte fuerint
te latos digitos duos, deinde &longs;e&longs;quidigitum latos & cra&longs;&longs;os, magi&longs;ter mal
leo in ea impellit, atque ip&longs;is promouet: iacent uerò cunei in &longs;camnis. At alij
cùm &longs;eparant metalla, duo eiu&longs;modi ligna
quod e&longs;t inter folles: totidem per po&longs;tremum foramen, unum per canalicu
lum: &longs;ed his maiore lignorum numero, nempe &longs;exaginta, opus e&longs;t: cùm illi li
gnis quadraginta operam perficere po&longs;&longs;int. Cùm uerò plumbum duabus
horis ita fuerit calefactum, tum id ip&longs;um
calefiat. Quod &longs;i difficulter &longs;eparatur ab argento, in &longs;tannum
ijcit æs & puluerem carbonum. Si uerò mi&longs;tura auri argento&longs;i cum plum
bo uel &longs;tannum ex uena contraxit impurum quiddam, in id inijcit portio
nes, aut pares, uel ergo aridæ uini fecis & uitri Veneti, &longs;iue &longs;alis ammoniaci,
uel uitri Veneti, & &longs;aponis
duas, ferruginis unam. Sunt qui &longs;ingulis compo&longs;itionibus admi&longs;cent halini
tri particulam. Ad mi&longs;turæ autem centumpondium adijcitur pulueris bes,
aut libra, aut libra & triens: prout magis uel minus impura fuerit. Puluis cer
te id, quod Tunc uerò plumbi, cum car
bonibus permi&longs;ti, qua&longs;i cutem
plumbum cùm calefit, gignit, &longs;ed ut minus multam gignat, conto
plumbum. Eo autem tempore, quo penetrat in ip&longs;um, &longs;alit & bullit: tum ma
gi&longs;ter cochleari ferreo haurit paucum plumbum, quod experitur atque ex eo
cogno&longs;cit, quanta argenti portio in ea mi&longs;tura tota in&longs;it. Cochleare uerò la
tum e&longs;t digitos quinque: eius manubrij pars ferrea
totidem. Po&longs;tea conto extrahit &longs;pumam argenti: quæ fit ex plumbo & ære,
&longs;i id quoque inerit in mi&longs;tura, u&longs;tis: quare rectius &longs;puma plumbi quàm argen
ti diceretur. Etenim uitium argenti tunc nullum e&longs;t, &longs;ed plumbum & æs ab
Verùm plumbum magis etiam in alterius fornacis catino, in
quo argentum perpurgatum fit purum. Quondam, Plinio autore, &longs;ub cati
ni canaliculo alter erat catinus: defluebatque &longs;puma argenti ex &longs;uperiore in in
feriorem: ex quo ueruculo &longs;ublata
quo circa ex ea olim fiebant tubuli: nunc, quia non conuoluitur ueruculo,
ronficiuntur ma&longs;&longs;æ.
F
edit but yrum, ne ueneuum, quod catinus exhalat, ei neceat, pecrliere
illius remedium e&longs;t. E.
Si
promptu habet
contum uncinatum apponens mi&longs;turæ, ne effluat, opponit. At cùm iam &longs;u
us argento in&longs;idebit color, tum apparent maculæ lucentes, &, qua&longs;i
colores, albæ. Articulo temporis po&longs;t pror&longs;us fit
mittit fores, ut canali clau&longs;o rota non uer&longs;etur, & folles quie&longs;cant. Sed magi
&longs;ter aliquot aquæ ua&longs;cula infundit in argentum ut refrige&longs;cat. Alij infundut
cerui&longs;iam ut albidius fiat: &longs;ed hoc nihil habet momenti, cùm
&longs;it perpurgandum: po&longs;tea ferramento, cui figura cunei data, panem argente
um attollit, quod In eius
Extractum ue
rò ex catino panem
namTum orichalceis &longs;ilis colligatis, et in
aquam intinctis eum purgat. Cùm
argenti plerunque reperitur, quàm cùm experimentum fieret: etenim &longs;i ante
in centumpondio inerant unciæ tres, & totidem drachmæ, inueniuntur un
ciæ tres & dimidia. Sed molybdæna
mum
molybdæna e&longs;t, ad molybdænam adijcitur. Cinis uerò, qui decidit per cri
brum, eundem, quem prius, præbet u&longs;um: quinetiam ex eo & puluere
catilli fiunt cincrei. Po&longs;tremò ad
pholyx lutea adhæret: atque etiam ad operculi annulos, qui prope foramina
&longs;unt: ea, po&longs;tquam multa adhæ&longs;erit, ab&longs;tergitur.
P
continens
F. B
Sed grus, ut etiam hoc organum de&longs;cribam, quo operculum leuatur, ita
&longs;e habet. Primò e&longs;t &longs;tatutus axis quadrangulus undique latus pedem, longus
pedes XII. eius codax inferior uertitur in catillo æneo, inclu&longs;o in alterum
in cius
includatur, crucisque &longs;peciem
e&longs;t pedes tres, latum & cra&longs;&longs;um pedem. At &longs;uperius axis caput teres e&longs;t: nam
&longs;ic exci&longs;um, ut latum &longs;it palmos tres: id uertitur in dimidiata armilla, utrinque
infixa in trabe, cui paries camini obliquus innititur. Ad axem uerò affixum
e&longs;t loculamentum: etenim primò &longs;ur&longs;um uer&longs;us ad cubiti altitudinem in for
ma axis inclu&longs;um e&longs;t tigillum, longum, exceptis capitulis, cubitum & digi
tos tres, latum & cra&longs;&longs;um palmos duos: deinde iterum &longs;ur&longs;um uer&longs;us ad alti
tudinem pedum quinque, alterum tigillum æque longum, latum, cra&longs;&longs;um e&longs;t
inclu&longs;um Eorum
in formis tigni &longs;tatuti longi pedes &longs;ex & palmos tres, lati & cra&longs;&longs;i
atque clauis ligneis transfixa: tum ab inferiore tigillo &longs;ur&longs;um uer&longs;us ad trium
palmorum altitudinem in axis formis, quæ &longs;unt à lateribus, inclu&longs;a &longs;unt ite
rum duo tigilla longa, exceptis capitulis, pedem & palmum, lata
digitos tres, cra&longs;&longs;a palmum. Pari modo &longs;ub &longs;uperiore tigillo &longs;unt duo eiu&longs;
dem magnitudinis tigilla: quinetiam in &longs;tatuti tigni formis totidem tigilla
inclu&longs;a &longs;unt eiu&longs;dem, cuius proxima longitudinis, &longs;ed cra&longs;&longs;a digitos tres, la
ta palmum & digitos duos: & duo quidem inferiora &longs;upra inferius tigillum
tran&longs;uer&longs;um, &longs;uperiora uerò è regione duorum &longs;uperiorum tigillorum in a
xis lateribus inclu&longs;orum. Exterius
locula nenti prior fores habet: atque etiam po&longs;terior: quorum cardines infixi
&longs;unt in a&longs;&longs;eribus, affixis ad tigilla in lateribus axis inclu&longs;a: tum inferiori tigil
lo tran&longs;u
morum a
ta digitos duos: capitula, quorum utrunque teres, in armillis æneis aut ferreis
uoluuntur: earum altera e&longs;t in axe, altera in tigno &longs;tatuto inclu&longs;a. Circa uerò
axiculum utrinque e&longs;t orbis ligneus, altus pal
mum, &longs;uperius bractea ferrea tectus: hi duo orbes inter &longs;e di&longs;tant palmis du
obus & totidem digitis: habentque fu&longs;os quinque: qui cra&longs;&longs;i digitos duos & di
midium di&longs;tant inter &longs;e digitis tribus: quo modo tympanum &longs;ui generis effi
ciru, quod ip&longs;um à tigno &longs;tatuto abe&longs;t
axe, nempe Deinde ab hoc axiculo &longs;ur&longs;um uer&longs;us ad
pedis & palmi altitudinem e&longs;t alter axiculus ferreus quadrangulus, cuius
quodque latus e&longs;t, latum digitos tres. Ip&longs;e æque ac prior in armillis æneis uel
ferreis uer&longs;atur: circa eum e&longs;t tympanum
ctum, latum pedem & palmos tres, cra&longs;&longs;um palmum & digitos duos: cui in
fr
tympano palmum: di&longs;tant inter &longs;e digitis tribus: atque etiam circa eundem a
xiculum uer&longs;us tignum &longs;tatutum ad duorum palmorum & totidem digito
rum
mum. Is uertitur in tigno &longs;tatuto ea parte exci&longs;o.
Ex hoc orbe & tympani or
be &longs;it Ab hoc altero præterea
axiculo &longs;ur&longs;um uer&longs;us ad altitudinem cubiti e&longs;t axiculus ligneus: cui ferrei
&longs;unt codaces, cuiu&longs;que capitula circulis ferreis &longs;unt cincta, ut codaces in eis fir
is. Hic axiculus di&longs;tat à &longs;uperiore tigillo tran&longs;uer&longs;o circiter cubitum: & pro
pe tignum &longs;tatutum habet tympanum dentatum, latum pedes duos & di
midium: cui in fronte &longs;unt dentes &longs;eptem & uiginti: at altera axiculi pars a
xem uer&longs;us bracteis ferreis e&longs;t tecta, ne à catena, quæ circa eam uoluitur, exe
datur. Eius catenæ annulus extremus inclu&longs;us e&longs;t in fibula ferrea, & in
culum
tigna, uer&longs;atur. Etenim à
dinem e&longs;t gruis ro&longs;trum: quod con&longs;tat ex duobus tignis inclu&longs;is in axe, lon
gis pedes quindecim, latis palmos tres, cra&longs;&longs;is duos: quæ à tergo axis emi
nent cubitum: ibique fibulantur, ligneo præterea clauo, qui per ip&longs;a & axem
penetrat, connectuntur: is clauus altera parte capitulum habet latum, altera
foramen, in quod infigitur paxillus ferreus, ut tigna cum axe arcte con&longs;trin
gat. Ea uerò ro&longs;tri tigna, fulciuntur & &longs;u&longs;tinentur alteris duobus tignis lon
gis pedes &longs;ex & palmos duos, latis & cra&longs;&longs;is item palmos duos: quæ inferi
us inclu&longs;a &longs;unt in formis axis, &longs;uperius ad tigna ro&longs;tri, qua ab&longs;unt ab axe cir
citer pedes quatuor, clauis ferreis affixa. Po&longs;t &longs;uperiora horum
pita uer&longs;us axem e&longs;t fibula ferrea, inferius in tigna ro&longs;tri infixa, ut ea coerce
at & con&longs;tringat. Vtriu&longs;que tigni caput
quadrangula, inter quas e&longs;t tertia lamina ferrea quadrangula interiecta: qua
ratione fit, ut tigna ro&longs;tri neque dilabi po&longs;&longs;int, nec alterum in alterum incide
re: quæ tigna &longs;uperiore parte bracteis ferreis &longs;unt tecta, ad pedum &longs;ex lon
gitudinem, ut lingua in eis promoueri po&longs;&longs;it: quæ lignum e&longs;t ex o&longs;trya uel
alia quadam arbore dura factum, longum cubitum, latum pedem, cra&longs;&longs;um
palmos tres: ex quo utrinque ad altitudinem & latitudinem palmi, pars inferi
us exci&longs;a e&longs;t, ut reliqua inter duo ro&longs;tri tigna ire & redire po&longs;&longs;it. Priore
parte media exci&longs;um e&longs;t ad palmorum duorum & totidem digitorum lon
gitudinem, ut orbiculus æneus, qui e&longs;t circa axiculum ferreum, in eo uolui
po&longs;&longs;it. Habet præterea lingua prope angulos quatuor foramina: in quibus
totidem orbiculi circumacti promouentur in ro&longs;tri tignis: &longs;ed quia lingua,
cùm trahitur & retrahitur, &longs;onitum edit
apud nos ex eo nomen inuenit. Vecti quidem promouetur, catina retrahi
tur. Vncus e&longs;t ferreus, cuius annulus uertitur in fibula ferrea, in dextrum lin
guæ latus infixa: qui uncus includitur in unum aliquem ferreum
dextro ro&longs;tri tigno infixus e&longs;t. At à fronte axis orbiculus e&longs;t æneus, cuius a
xiculus ferreus inclu&longs;us e&longs;t in ro&longs;tri tignis: in quo orbiculo catena,
loculamento, uoluitur: atque per dor&longs;um linguæ excauatum
biculum eius æneum, in ip&longs;o circumacto uer&longs;atur, deque eo de&longs;cendentis un
cus implicatur annulo, in quo inclu&longs;i &longs;unt annuli &longs;upremi trium catenarum
longarum pedes &longs;ex, quæ penetrant per tres annulos ferreos, quos in fora
minibus clauorum infixorum in medio operculi annulo e&longs;&longs;e dixi. Itaque cùm
magi&longs;ter
dit axiculum ferreum inferiorem, qui extat è tigno &longs;tatuto palmum & digi
tos duos: e&longs;tque ea parte axiculus etiam quadrangulus, latus &longs;e&longs;quidigitum,
cra&longs;&longs;us digitum. Pari modo uectis foramen, in quo includitur, quadrangu
Vectis au
tem &longs;emicirculus longus e&longs;t pedem, palmos tres, digitos duos, latus
digitos, cra&longs;&longs;us digitum. Manubrium uerò eius rectum, & teres longum e&longs;t
palmos tres, cra&longs;&longs;um &longs;e&longs;quidigitum. In axiculi capite foramen e&longs;t, in quo cla
uus ferreus infigitur ne uectis excidat. Hic autem grus, quia quatuor habet
tympana, duo quibus &longs;unt fu&longs;i, & totidem dentata, facilius mouetur quàm
alij, quibus tantum duo tympana &longs;unt, alterum &longs;cilicet quod fu&longs;os habet, al
terum dentatum. Multis autem &longs;implex e&longs;t organum: cuius axis &longs;tatuti co
daces eodem modo uer&longs;antur, alter in catillo ferreo, alter in armilla. Ei axi
tran&longs;uer&longs;um exi&longs;tit tignum, quod Ad caput tran&longs;uer&longs;i ua
lidus annulus ferreus e&longs;t affixus, ex quo alter annulus ferreus, in eo inclu&longs;us
eminet: in quo ualidus uectis ligneus arcte rur&longs;us e&longs;t inclu&longs;us: cuius caput
cingit tertius annulus ferreus: ex quo dependet uncus ferreus, &longs;upremo ca
tenæ operculi annuli iniectus. Ad alterum uerò uectis caput e&longs;t catena: quæ
cùm deprimitur, alteram uectis partem attollit, atque ip&longs;a operculum: cùm re
laxatur, eandem demittit &longs;imul cum operculo.
A
T
gilla quæ &longs;unt a lateribus axis
tuti
tena
tigna
T. A
tutus
tran&longs;uer&longs;i annulus
annulus
At in nonnullis locis, ut in Mi&longs;ena Fribergi, &longs;ecunda fornax &longs;uperius la
teribus concamerata ferè &longs;imilis e&longs;t furno. Ea camera pedes quatuor alta ha
latum pedem: ex quo effluit &longs;puma argenti. Alterum, atque etiam
fuerint, à lateribus &longs;unt alta &longs;e&longs;quipedem, lata pedes duos &
qui catinum parat, in fornacem po&longs;&longs;it irrepere: &longs;ed ba&longs;is eius cit cularis ex ce
mentis effecta duas habet uias, halitum expirantes, altas pedes duos, latas
unum: quæ ab una parte ad ei aduer&longs;am ductæ ac directæ &longs;ic penetrant, ut
altera alteram tran&longs;uer&longs;a &longs;ecare, & foramina quatuor e&longs;&longs;e uideantur: eædem
&longs;uperius tectæ &longs;unt &longs;axis latis, &longs;ed tantummodo palmum cra&longs;&longs;is: in quæ &
reliquam ba&longs;is partem interiorem, ex cementis effectam, ut etiam in prioris
fornacis orbem, uel tabulas æneas & &longs;axa inijcitur
mi&longs;tum, Tam autem id quàm cinerem iniectum magi&longs;ter
&longs;iue mini&longs;ter, qui præparat catinum, genibus innixus tundit curtis pilis li
gneis, & marculis item ligneis.
F
M
bulos conficit
C
At Polonis & Vngaris &longs;ecunda fornax item &longs;uperius lateribus concame
rata ferè furno &longs;imilis e&longs;t: inferius autem ba&longs;im habet &longs;olidam, & halitus reSed ad eius alterum latus e&longs;t murus, inter quem & ba
&longs;im catini uia receptaculi loco e&longs;t: &longs;uperius bacillis ferreis ex muro pertinen
tibus ad catinum, & duobus digitis inter &longs;e di&longs;tantibus, tecta. In
paratum primò &longs;tramina inijciunt: inque ea panes &longs;tanneos imponunt: in ba
cilla uerò ligna, quæ accen&longs;a catinum calefaciant, & panes, octoginta modo
centumpondia, modò centum pendentes, colliquefaciant. Deinde ignem le
ni follium flatu excitant: tum bacillis tam multa ligna &longs;uperinij ciunt, ut tan
ta flamma fiat, quanta &longs;ola in catinum pertinens, plumbum ab argento &longs;epa
rare po&longs;&longs;it. Sed
plo, ut magi&longs;ter per id in catinum &longs;erpere queat. At Maraui & Carni, qui
perraro plus quàm argenti be&longs;&longs;em uel dextantem
nace furno fimili plumbum &longs;eparant, nec in catino, qui tectus e&longs;t operculo,
&longs;ed qui uento expo&longs;itus eo caret, in quem panes &longs;tanneos imponunt,
&longs;uperimponuntLignis autem accen
&longs;is ignem primò follis flatu excitant.
F
per quod argenti &longs;puma detrabitur
rens
Dixi de ratione, qua plumbum ab auro uel argento &longs;eparatur: nunc
plicaui. Argentum autem perpurgatur in u&longs;trina: cuius fornacis focum &longs;u
&longs;tinet te&longs;tudo lateribus concamerata: eius fornix, qui priore parte exi&longs;tit, al
tus e&longs;t pedes tres. Sed ip&longs;e focus longus pedes quinque, latus quatuor: à late
ribus & po&longs;teriore parte muri &longs;unt integri: à priore uerò alter fornix alteri
&longs;uperpo&longs;itus e&longs;t: &longs;uper quem & murum caminus &longs;tatutus e&longs;t. Focus foueam
habet
bratus, & in
ip&longs;a &longs;it. Te&longs;ta autem, quæ fictilis e&longs;t, repletur puluere, qui
portionibus o&longs;&longs;ium in puluerem
quo plumbum ab auro uel argento &longs;eparatur: alij ad cinerem admi&longs;cent late
rem
po&longs;
terete, longo pedem, lato palmum & digitum: ex quo extant dentes nume
ro &longs;ex, cra&longs;&longs;i
ferè digito. Hi &longs;ex dentes
teres æque altus ac cæteri, &longs;ed cra&longs;&longs;us Pilum uerò paulatim ab
inferiore parte &longs;ur&longs;um uer&longs;us fit angu&longs;tius, ut ultima manubrij pars teres &longs;it,
cra&longs;&longs;a tres digitos. Quidam utuntur terete pilo quod dentibus caret.
P
ratæ & a&longs;&longs;eribus impo&longs;itæ
Deinde iterum paucus puluis madefactus inijcitur in te&longs;tam, &
qui labor iteratur u&longs;que dum te&longs;ta tota tali puluere fuerit
gi&longs;ter excindit cultello utrinque acuto, & utrinque directo &longs;ur&longs;um uer&longs;us acto,
ut media pars caua &longs;it, lata palmum & digitum: quæ modò recta e&longs;t, modò
curuata. Ip&longs;e uerò cultellus latus &longs;it
gus palmos duos, quæ manubria ad altitudinem palmi careant acie, uel in li
gneis manubrijs includantur. Magi&longs;ter autem una manu cultellum prehen
dens te&longs;tæ puluerem excindit, ut circumcirca cra&longs;&longs;us maneat tres digitos:
ei puluerem o&longs;&longs;ium &longs;iccum cribro &longs;uperinijcit: cuius fundum &longs;etis admo
angu&longs;te collo catis e&longs;t contextum. Po&longs;tea globo ex ligno duri&longs;&longs;imo facto, et
cra&longs;&longs;o &longs;ex digitos, iniecto te&longs;tam utraque manu
lidam efficit: Te&longs;tæ autem diuer&longs;æ &longs;unt
capacitatis: earum enim præparatarum aliæ capiunt argenti libras plus mi
nus quindecim, aliæ uiginti, partim triginta,
quaginta. Sed quæque te&longs;ta &longs;ic præparata in &longs;ole &longs;iccatur, uel in loco calido et
tecto repo&longs;ita. Quanto autem fuerit &longs;iccior & antiquior, tanto e&longs;t melior: o
mnes uerò, cùm argentum perpurgandum e&longs;t, prunis iniectis calefiunt. Alij
loco te&longs;tæ utuntur circulo ferreo, &longs;ed utilior e&longs;t te&longs;ta. Nam &longs;i puluis uitium
fecerit, argentum in illa remanet, ex hoc fundi experte dilabitur. Te&longs;ta præ
terea in focum facilius quàm circulus imponi pote&longs;t, & minus multi pulue
ris indiget: attamen, ne te&longs;ta dilabi po&longs;&longs;it, & argentum damnum facere, qui
dam recte eam circulo ferreo cingunt.
C A. C
uus cui item lignea manubria
nubrijs carens
quam magi&longs;ter cum perpurgat argentum, demittit, ne calor i
gnis oculos lædat
argentum iam liquatum perpurgandum est
pars penetrat in circulum alterius ferramenti in fornacis muro
inclu&longs;i
Purgator autem in promptu habet cratem ferream, cui panes argenteos
&longs;uperimponit, eosque prunis &longs;ubiectis calefacit, ut facilius frangi po&longs;&longs;int. Ha
betitem &longs;ellam orichalceam, latam & longam palmos duos, & digitos du
os, ac in eius medio cauam: eam imponit trunco ex o&longs;trya facto, atque panes
argenteos in ip&longs;a locatos ancipiti malleo percutit, & in partes diuidit: qui
malleus longus e&longs;t pedem & digitos duos, latus palmum. Alij u&longs;urpant tan
tummodo truncum ligneum in medio cauatum. Panum uerò fragmenta ad
huc calida forcipe prehen&longs;a in alueum, foraminum plenum, inijcit, eisque
aquam affundit, ut refrigerata in te&longs;tam &longs;cite imponere po&longs;&longs;it. Imponit ue
rò ea, ut erecta &longs;tent, emineantque ex te&longs;ta interdum ad duorum
titudinem. Inter ip&longs;a uerò, ne unum in aliud incidat, carbunculos collocat:
deinde inijcit in
textos: Is duplicatus longus e&longs;t pedes quatuor & pal
mos duos, po&longs;teriore parte latus pedes duos, & Cætera &longs;imi
lia &longs;unt ei, de&longs;crip&longs;i.
Eius follis naris &longs;ita e&longs;t in fi&longs;tula ænea, lon
ga
di
in mediam te&longs;tam &longs;iue argentum Id efferue&longs;cens depri
mit paruo trunco ad ferrei Lique&longs;cit uerò argentum cùm &longs;uerit circiter
horam in te&longs;ta coctum: quo liquato carbones
ei &longs;uperponit duo ligna abiegna longa pedem & palmos tres, lata palmum
& digitos duos, cra&longs;&longs;a &longs;uperiore parte palmum, infcriore ad tres digitos. In
feriores autem partes coniungit: in quæ ligna rur&longs;us conij cit carbones: nam
acriigni &longs;emper ip&longs;i opus e&longs;t ad purgandum argentum. Purgatur uerò ho
ris duabus uel tribus, prout fuerit purum uel impurum: hoc globulis æreis
aut plumbeis in te&longs;tam &longs;imul iniectis efficit purius. Vt autem, dum
purgat, tantum ignis calorem &longs;u&longs;tinere po&longs;&longs;it, forem ferream, longam pedes
tres, altam pedem, & palmos tres demittit. Hæc utrinque inclu&longs;a e&longs;t in bracte
is ferreis: quam cùm operam in hac re con&longs;ump&longs;erit, batillo ferreo rur&longs;us at
tollit, ut eius cultellus in
apertam teneat. Sed cùm argentum iam fere fuerit purgatum, quam conie
cturam de eo facit ex temporis &longs;pacio, tuncin ip&longs;um infigit contum
reum: qui aciem habet chalybeatam & teres e&longs;t, atque longus pedes tres & di
midium, cra&longs;&longs;us digitum. Bracteam autem argenteam adhærentem ad con
tum orichalco impo&longs;itam malleo decutit: ac ex eius colore conijcit an argen
tum &longs;atis purgatum &longs;it necne. Si fuerit perpurgatum, albi&longs;&longs;imum e&longs;t, & eius
bes, drachma excepta, purus exi&longs;tit. Quidam uerò argentum hauriunt fer
rei in&longs;trumenti cauo: &longs;ed cuiu&longs;que be&longs;&longs;is argenti &longs;icilicus comburitur:
etiam, cùm ualde fuerit impurum, drachmæ tres uel &longs;emuncia. At purgator
ignem gubernat, & argentum liquidum
go pedes nouem, cra&longs;&longs;o digitum, priore parte primò ad latus dextrum cur
uato, deinde recuruato, ut efficiatur circulus, cuius caua pars ad palmum la
ta &longs;it. Alij utuntur
extat. Quin idem ferreum habet in&longs;trumentum &longs;iue forcipem uul&longs;ellæ figu
ra, quo carbones prehendit, & ip&longs;o manu compre&longs;&longs;o eos ponit ac reponit:
id longum e&longs;t pedes duos,