RENATI
DES-CARTES
PRINCIPIA
PHILOSOPHIAE:
AMSTELODAMI,
_______________
APUD LUDOVICUM ELZEVIRIUM
ANNO CIO IOC XLIV
Cum Privilegii
SERENISSIMAE PRINCIPI
ELISABETHAE,
FREDERICI BOHEMIAE REGIS,
COMITIS PALATINI ET ELECTORIS SACRI ROMANI IMPERII,
5FILIAE NATU MAXIMAE.
Seréni&longs;&longs;ima Princepsa,
Maximum fructum percepi &longs;criptorum, quae antehac
in lucem edidi, quòd ea perlegere dignata &longs;is, quòdque,
eorum occa&longs;ione in notitiam tuam admi&longs;&longs;us, tales do
accuratâ rerum cognitione deveniunt,s&sillas quae
cum aliquâ ignoratione conjunctae &longs;unt. Per appa
rentes, intelligo vitia quaedam non valde frequentia,
vitiis aliis notioribus oppo&longs;ita; quae quoniam ab iis
magis di&longs;tant quàm intermediae virtutes, idcirco magis
&longs;olent celebrari. Sic quia plures inveniuntur qui peri
cula timidè refugiunt, quàm qui &longs;e incon&longs;ideratè in
ip&longs;a conjiciant, vitio timiditatis temeritas tanquam
virtus opponitur,s&smagis quàm vera fortitudo vulgo
ae&longs;timatur; &longs;ic &longs;aepe prodigi pluris fiunt quàm libera
les;
perveniunt, quàm &longs;uper&longs;titiosi vel hypocritae.
putem, eas &longs;eculis in exemplum proponi. Non deceret
me vel adulari, vel aliquid non &longs;atis per&longs;pectum affir
mare, prae&longs;ertim hoc in loco, in quo veritatis funda
menta jacere conaturus &longs;um;s&s&longs;cio non affectatum ac
15&longs;implex Philo&longs;ophi judicium genero&longs;ae mode&longs;tiae tuae
gratius fore, quàm magis exornatas blandiorum ho
minum laudationes. Quapropter ea tantùm &longs;cribam,
hîc in exordio eodem modo ac in toto reliquo libro
philo&longs;ophabor.
Magnum e&longs;t di&longs;crimen inter verass&sapparentes
virtutes; nec non etiam ex veris, inter illas quae ab 5
Inter veras autem virtutes , multae non à &longs;olâ recti
cognitione, &longs;ed etiam ab errore aliquo na&longs;cuntur: &longs;ic
&longs;aepe à&longs;implicitate bonitas, à metu pietas, à de&longs;pera
tione fortitudo exsurgit. Atque hae ab invicem diver&longs;ae
&longs;unt, ut etiam diver&longs;is nominibus de&longs;ignantur; &longs;ed illae
puraes&s&longs;incerae, quae ex &longs;olâ | recti cognitione pro
&longs;luunt, unams&seandem omnes habent naturam,s&s&longs;ub
uno &longs;apientiae nomine continentur. Qui&longs;quis enim fir
mam
&longs;uâ ratione, quantum in &longs;e e&longs;t, idque omne quod opti
mum e&longs;&longs;e cogno&longs;cit ex&longs;equendi, revera &longs;apiens e&longs;t,
ju&longs;titiam, fortitudinem, temperantiam, reliqua&longs;que
omnes virtutes habet, &longs;ed ita inter &longs;e conjunctas, ut
nullae &longs;upra caeteras emineant;s&sidcirco, quamvis
multo &longs;int prae&longs;tantiores iis quae aliquâ vitiorum
mi&longs;turâ di&longs;tinctae &longs;unt, quia tamen multitudini minùs
&longs;unt notae, non tantis laudibus &longs;olent extolli.
Praeterea, cùm duo ad &longs;apientiam ita de&longs;criptam
requirantur, perceptio &longs;cilicet intellectûss&spropen&longs;io
nemo non e&longs;t capax, &longs;ed quidam aliis multò per&longs;pi
caciorem habent intellectum. Et quamvis &longs;ufficere
debeat iis qui &longs;unt naturâ tardiu&longs;culi, quòd, et&longs;i
multa ignorent, modò tamen fir|mams&scon&longs;lantem
cognitionem perveniant, atque id omne quod rectum
judicabunt ex&longs;equendi, pro modulo &longs;uo &longs;apientess&s
hoc nomine Deo grati&longs;&longs;imi e&longs;&longs;e po&longs;&longs;int: multò tamen
prae&longs;tantiores illi &longs;unt, in quibus, cum firmi&longs;&longs;imâ recte
ma veritatis cogno&longs;cendae cura reperitur.
Summam autem e&longs;&longs;e in Cel&longs;itudine tuâ i&longs;tam curam,
ex eo per&longs;picuum e&longs;t, quòd nec aulae avocamenta, nec
con&longs;ueta educatio quae puellas ad ignorantiam dam
nare &longs;olet, impedire potuerint, quominus omnes bonas
artess&s&longs;cientias inve&longs;tigaris. Deinde &longs;umma etiams&s
incomparabilis ingenii tui per&longs;picacitas ex eo apparet,
quòd omnia i&longs;tarum &longs;cientiarum arcana peniti&longs;&longs;imè
in&longs;pexeris, ac brevi&longs;&longs;imo tempore accuratècognoveris.
peculiare, quòd te unam hactenus invenerim , quae
PRINCIPIORUM
PHILOSOPHIAE
PARS PRIMA:
De principiis cognitionis humanae.
&longs;en&longs;ibilibus judicia priùs tulimus, quàm integrum
nostrae rationis u&longs;um haberemus, multis praejudiciis à
veri cognitione avertimus; quibus non aliter videmur
po&longs;&longs;e liberari, quàm &longs;i &longs;emel in vitâ de iis omnibus
dinis &longs;u&longs;picionem reperiemus.
Veritatem inquirenti,
&longs;emel in vitâ de om
nibus, quantum fieri
potest, e&longs;&longs;e dubitan
dum.
Quins&silla etiam, de quibus dubitabimus, utile erit
habere pro fal&longs;is, ut tantòclariùs, quidnam certiffi
mums&scognitu facillimum &longs;it, inveniamus.
Dubia etiam pro fal&longs;is
habenda.
nem veritatis e&longs;t re&longs;tringenda. Nam Quantùm ad u&longs;um
vitae, quia per&longs;aepe rerum agendarum occa&longs;io praete
riret, antequam nos duiis no&longs;tris ex&longs;olvere po&longs;&longs;emus,
non rarò quod tantùm e&longs;t veri&longs;imile cogimur amplecti;
milius non appareat, alterutrum tamen eligere.
Hanc interim dubita
tionem ad u&longs;um vitae
non e&longs;&longs;e referendam.
Nunc itaque, cùm tantùm veritati quaerendae incum
bamus, dubitabimus inprimis, an ullae res &longs;en&longs;ibiles
ligas. Ob&longs;curi&longs;&longs;imi enim pleri&longs;que aliis, etiam maximè
ingeniosiss&sdoctis, e&longs;&longs;e videntur;s&sferè omnibus u&longs;u
venit ut, &longs;i ver&longs;ati &longs;int in Metaphy&longs;icis, à Geometricis
abhorreant; &longs;i verò Geometriam excoluerint, quae de
primâ Philo&longs;ophiâ &longs;crip&longs;i non capiant : &longs;olum agno&longs;co
ingenium tuum, cui omnia aequè per&longs;picua &longs;unt,s&s
quod merito idcirco incomparabile appello. Cùmque
con&longs;idero tam variams&sperfectam rerum omnium co
gnitionem non e&longs;&longs;e in aliquo Gymno&longs;ophi&longs;tâ jam &longs;ene,
qui multos annos ad contemplandum habuerit, &longs;ed in
Principe puellâ, quae formas&saetate non cae&longs;iam Miner
vam, aut aliquam ex Mu&longs;is, &longs;ed potiùs Charitem re
&longs;ert, non po&longs;&longs;um in &longs;ummam admirationem non rapi.
Cur po&longs;&longs;imus dubitare
de rebus &longs;en&longs;ibilibus.
Denique non tantùm ex parte cognitionis, &longs;ed etiam
ex parte voluntatis, nihil ad ab&longs;olutams&s&longs;ublimem
&longs;apientiam requiri, quod non in moribus tuis eluceat,
animadverto. Apparet enim in illis eximia quaedam
cum maje&longs;tate benignitass&sman&longs;uetudo, perpetuis
fortunae injuriis | lace&longs;&longs;ita, &longs;ed nunquam efferata nec
fracta. Haecque ita me &longs;ibi devinxit, ut non modò Phi
lo&longs;ophiam hanc meam Sapientiae, quam in Te &longs;u&longs;pi
cio, dicandams&scon&longs;ecrandam putem (quia nempe
ip&longs;a nihil aliud e&longs;t quam &longs;tudium &longs;apientiae), &longs;ed etiam
non magis Philo&longs;ophus audire velim, quàm
Sereni&longs;&longs;imae Cel&longs;itudinis tuae
Devoti&longs;&longs;imus cultor
DES-CARTES.
interdum &longs;en&longs;us errare, ac prudentiae e&longs;t, nunquam
nimis &longs;idere iis,qui nos vel &longs;emel deceperunt; deinde,
quia quotidie in &longs;omnis innumera videmur &longs;entire
aut imaginari, quae nu&longs;quam &longs;unt; nulla | que &longs;ic
tanti &longs;igna apparent, quibus &longs;omnum à vigiliâ certò
digno&longs;cat.
Dubitabimus etiam de reliquis, quae antea pro ma
ximècertis habuimus; etiam de Mathematicis demon
&longs;trationibus, etiam de iis principiis, quae hactenus
putavimus e&longs;&longs;e per &longs;e nota : tum quia vidimus ali
quando nonnullos erra&longs;&longs;e in talibus,s&squaedam pro
certi&longs;&longs;imis ac per &longs;e notis admi&longs;i&longs;&longs;e, quae nobis fal&longs;a
videbantur; tum maximè, quia audivimus e&longs;&longs;e Deum,
qui pote&longs;t omnia,s&sà quo &longs;umus creati.
enim, an fortènos tales creare voluerit, ut &longs;emper fal
lamur, etiam in iis quae nobis quàm noti&longs;&longs;ima appa
rent; quia non minùs hoc videtur fieri potui&longs;&longs;e, quàm
ut interdum fallamur, quod contingere antè adverti
mus. Atque &longs;i non à Deo potenti&longs;&longs;imo, &longs;ed vel à nobis
ip&longs;is, vel à quovis alio, nos e&longs;&longs;e fingamus : quò mi
nùs potentem originis no&longs;trae authorem affignabimus,
tantò magis erit credibile, nos tam imper&longs;ectos e&longs;&longs;e,
ut &longs;emper fallamur.
Cur etiam de Mathe
maticis demonstra
tionibus.
Sed interim, à quocunque tandem &longs;imus,s&squan
tumvis
minus in nobis libertatem e&longs;&longs;e experimur, ut &longs;emper
ab iis credendis, quae non planècerta funts&sexplo
rata, po&longs;&longs;imus ab&longs;tinere; atque ita cavere, ne unquam
erremus.
Nos habere liberum
arbitrium, ad cohi
bendum a&longs;&longs;en&longs;um in
dubiis, &longs;icque ad er
rorem vitandum
Sic autern rejicientes illa omnia, de quibus aliquo
modo po&longs;&longs;umus dubitare, ac etiam fal&longs;a e&longs;&longs;e fingentes,
facilèquidem &longs;upponimus nullum e&longs;&longs;e Deum, nullum
coelum , nulla corpora; no&longs;que etiam ip&longs;os non habere
manus, nec pedes, ned denique ullum corpus ; non
gnat enim ut putemus id quod cogitat, eo ip&longs;o tem
pore quo cogitat non exi&longs;tere. Ac proinde haec co
gnitio,
cogito, ergo &longs;um
certi&longs;&longs;ima
, quae cuilibet ordine philo&longs;ophanti occurrat.
Non po&longs;&longs;e à nobis du-
mus dum dubitamus;
atque hoc e&longs;&longs;e pri
mum, quod ordine
philosophando cogno
&longs;cimus.
à corpore
di&longs;tinctionem, agno&longs;cendam. Examinantes
enim quinam &longs;imus nos, qui omnia quae à nobis di
ver&longs;a &longs;unt &longs;upponimus fal&longs;a e&longs;&longs;e, per&longs;picuè videmus,
nullam exten&longs;ionem, nec figuram, nec motum loca
naturam no&longs;tram pertinere, &longs;ed cogitationem &longs;olam,
quae proinde priùss&scertiùs quàm ulla res corporea
cogno&longs;citur; hanc enim jam percepimus, de aliis au
tem adhuc dubitamus.
Di&longs;tinctionem interani
mams&scorpus, &longs;ive
interrem cogitantem
&scorpoream, hinc
agno&longs;sei.
con&longs;ciis in nobis fiunt, quatenùs eorum in nobis con
&longs;cientia e&longs;t. Atque ita non modò intelligere, velle, ima
ginari, &longs;ed etiam &longs;entire, idem e&longs;t hîc quod cogitare.
Nam &longs;i dicam, ego video, vel ego ambulo, ergo &longs;um;
corpore peragitur, conclu&longs;io non e&longs;t ab&longs;olutè certa;
quia, ut &longs;aepe &longs;it in &longs;omnis, po&longs;&longs;um putare me videre,
vel ambulare, quamvis oculos non aperiam,s&sloco
non movear, atque etiam fortè, quamvis nullum ha
&longs;cientiâ videndi aut ambulandi, quia tunc refertur ad
bulare, e&longs;t planè certa.
Quid &longs;it cogitatio
Non hîc explico alia multa nomina, quibus jam u&longs;us
&longs;um, vel utar in &longs;equentibus, quia per &longs;e &longs;atis nota
mihi videntur. Et &longs;aepe adverti Philo&longs;ophos in hoc
rare, quòd ea, quae &longs;implici&longs;&longs;ima erant ac per &longs;e nota,
Logicis definitionibus explicare conarentur; ita enim
ip&longs;a ob&longs;curiora reddebant. Atque ubi dixi hanc pro
po&longs;itionem,
&scerti&longs;&longs;imam, quae cuilibet ordine philo&longs;ophanti
currat, non ideò negavi quin ante ip&longs;am &longs;cire opor
teat,
item, quòd &longs;ieri non po&longs;&longs;it, ut id quod cogitet non exi&longs;tat
&stalia; &longs;ed quia hae &longs;unt &longs;implici&longs;&longs;imae notioness&s
quae &longs;olae nullius rei exi&longs;tentis notitiam praebent,
circo non cen&longs;ui e&longs;&longs;e numerandas.
Quae &longs;implici&longs;&longs;ima &longs;unt
&sper &longs; nota, defini
tionibus Logicis ob
&longs;curiora reddi;s&s
talia inter cognitio
nes &longs;tudio acqui&longs;itas
non e&longs;&longs;e numeranda.
Jam verò ut &longs;ciatur, mentem no&longs;tram non modò
priuss&scertiùs, &longs;ed etiam evidentiùs quàm corpus co
gno&longs;ci, notandum e&longs;t, lumine naturali e&longs;&longs;e noti&longs;&longs;imum,
nihili nullas e&longs;&longs;e affectiones &longs;ive qualitates; atque ideò
ubicunque aliquas deprehendimus, ibi rem &longs;ive &longs;ub
&longs;tantiam, cujus illae &longs;int, nece&longs;&longs;ariò inveniri ;s&squò
plures in eâdem re &longs;ive &longs;ub&longs;tantiâ deprehendimus,
tantò clariùs nos illam cogno&longs;cere. Plura verò in
mente no&longs;trâ, quàm in ullâ aliâ re à nobis deprehendi,
ex hoc manife&longs;tum e&longs;t, quòd nihil planè efficiat, ut ali
quid aliud cogno&longs;camus, quin idem etiam multò cer
tius in mentis no&longs;trae cognitionem nos adducat. Ut &longs;i
terram judico exi&longs;tere, ex eo quòd illam tangam vel
videam, certèex hoc ip&longs;o adhuc magis mihi
dum e&longs;t mentem meam exi&longs;tere : fieri enim for&longs;an
nulla exi&longs;tat; non autem, ut id judicem,s&smea mens
quae id judicat nihil &longs;it; atque ita de caeteris.
Quomodo mens no&longs;tra
notior &longs;it quàm cor
pus.
Nec aliam ob cau&longs;am aliter vi&longs;um e&longs;t iis, qui non
nunquam &longs;atis accuratè di&longs;tinxerunt. Et quamvis &longs;ibi
certius e&longs;&longs;e putârint, &longs;e ip&longs;os exi&longs;tere, quàm quidquam
aliud, non tamen adverterunt, per &longs;e ip&longs;os, mentes
&longs;olas hoc in loco fui&longs;&longs;e intelligendas; &longs;ed contrà po
bant,s&smanibus palpabant, quibu&longs;que vim &longs;entiendi
perperam tribuebant; hocque ip&longs;os à mentis naturâ
percipiendâ avocavit.
Cur non omnibus aequè
innote&longs;cat.
Cùm autem mens, quae &longs;e ip&longs;am novit,s&sde aliis
cit, ut cognitionem &longs;uam ulteriùs extendat : primò
quidem invenit apud &longs;e multarum rerum ideas, quas
quamdiu tantùm contemplatur, nihilque ip&longs;is &longs;imile
extra &longs;e e&longs;&longs;e affirmat nec negat, falli non pote&longs;t. In
varias demon&longs;trationes componit, ad quas quamdiu
attendit, omnino &longs;ibi per&longs;uadet e&longs;&longs;e veras. Sic, exempli
cau&longs;â, numerorums&sfigurarum ideas in &longs;e habet, ha
betque etiam inter communes notiones,
&s&longs;imiles; ex quibus facilè demon&longs;tratur, tres angulos
trianguli aequales e&longs;&longs;e duobus rectis, &c. ; ac proinde
haecs&stalia &longs;ibi per&longs;uadet vera e&longs;&longs;e, quamdiu ad prae
mi&longs;&longs;as, ex quibus ea deduxit, attendit. Sed quia non
tur &longs;e nondum &longs;cire, an fortè talis naturae creata fit,
rent, videt &longs;e meritò de talibus dubitare, nec ullam
habere po&longs;&longs;e certam &longs;cientiam, priu&longs;quam &longs;uae autho
rem originis agnoverit.
Quo &longs;en&longs;u reliquarum
rerum cognitio à Dei
cognitione dependeat.
Con&longs;iderans deinde inter diver&longs;as ideas, quas apud
&longs;e habet, unam e&longs;&longs;e entis &longs;ummè intelligentes, &longs;ummè
potentiss&s&longs;ummè perfecti, quae omnium longèprae
cipua e&longs;t, agno&longs;cit in ip&longs;â exi&longs;tentiam, non po&longs;&longs;ibilem
&scontingentem tantum, quemadmodum in ideis alia
rum omnium rerum, quas di&longs;tin`cte percipit, &longs;ed om
nino
exempli cau&longs;à, percipiat | in ideâ trianguli nece&longs;&longs;ario
contineri, tres ejus angulos aequales e&longs;&longs;e duobus re
ctis, planè &longs;ibi per&longs;uadet triangulum tres angulos ha
bere aequales duobus rectis : ita ex eo &longs;olo quòd
cipiat exi&longs;tentiam nece&longs;&longs;ariams&saeternam in entis
&longs;ummèperfecti ideâ contineri, planè concludere debet
ens &longs;ummè perfectum exi&longs;tere.
Ex eo quòd exi&longs;tentia
nece&longs;&longs;aria in no&longs;tro
de Deo conceptu con
tineatur, rectè con
cludi Deum exi&longs;tere.
Magi&longs;que hoc credet, &longs;i attendat nullius alterius rei
ideam apud &longs;e inveniri, in quâ eodem modo
riam exi&longs;tentiam contineri animadvertat. Ex hoc enim
intelliget, i&longs;tam ideam entis &longs;ummè perfecti non e&longs;&longs;e a
&longs;e effictam, nec exhibere chimericam quandam, &longs;ed
verams&simmutabilem naturam, quaeque non pote&longs;t
non exi&longs;tere, cum nece&longs;&longs;aria exi&longs;tentia in eâ
neatur.
Non eodem in alarium rerum con
ceptibus exi&longs;tentiam
nece&longs;&longs;ariam, &longs;ed con
ringentem duntaxat
contineri.
Hoc, inquam, facilècredet mens no&longs;tra, &longs;i &longs;e priùs
omnino praejudiciis liberârit. Sed quia &longs;umus a&longs;&longs;ueti
reliquis omnibus in rebus e&longs;&longs;entiam ab exi&longs;tentiâ di&longs;tin
guere, atque etiam varias ideas rerum, quae nu&longs;quam
&longs;unt, aut &longs;uerunt, ad arbitrium effingere, facileÂè con-
non &longs;mus planè de&longs;ixi, ut dubitemus an fortè ejus
idea una &longs;it ex iis, quas ad arbitrium e&longs;&longs;inximus, aut
&longs;altem ad quarum e&longs;&longs;entiam exi&longs;tentia non pertinet.
Praejudicia impedire,
quominùs i&longs;ta nece&longs;
&longs;itas exi&longs;stentiae Dei
ab omnibus clarè co
gnoscatur.
habemus, videmus quidem illas, quatenus &longs;unt qui
dam modi cogitandi, non multùm à &longs;e mutuò differre,
&longs;ed quatenus una unam rem, alia aliam reprae&longs;entat,
e&longs;&longs;e valde diver&longs;as;s&squò plus perfectionis objectivae
debere. Nam quemadmodum, &longs;i quis in &longs;e habet
ideam alicujus machinae valde artificio&longs;ae, meritò
quaeri pote&longs;t quaenam &longs;it cau&longs;a àquâ illam | habet :
an nempe viderit alicubi talem machinam ab alio
cerit, anve tanta &longs;it in eo ingenii vis, ut ip&longs;am nullibi
unquam vi&longs;am per &longs;e excogitare potuerit? Totum enim
artificium quod in ideâ illâ objectivè tantùm &longs;ive
tanquam in imagine continetur, debet in ejus cau&longs;â,
reprae&longs;entativè, &longs;altem in primâs&spraecipuâ, &longs;ed reip&longs;â
formaliter aut eminenter contineri.
Quò cuju&longs;que ex no&longs;tris
ideis objectiva perfec
tio major e&longs;t, eò ejus
causam e&longs;&longs;e debere
majorem.
Sic, quia Dei &longs;ive entis &longs;ummi ideam habemus in
nobis, jure po&longs;&longs;umus examinare à quânam causâ
niemus, ut planè ex eo &longs;imus certi, non po&longs;&longs;e illam
nobis &longs;ui&longs;&longs;e inditam, ni&longs;i à re in quà fit revera om
nium perfectionum complementum, hoc e&longs;t, ni&longs;i à
Deo realiter exi&longs;tente. E&longs;t enim lumine naturali noti&longs;
minùs perfectum, ut à cau&longs;â
ideam &longs;ive imaginem ullius rei e&longs;&longs;e po&longs;&longs;e, cujus non
alicubi, &longs;ive in nobis ip&longs;is, &longs;ive extra nos, Archetypis
aliquis, omnes ejus perfectiones reip&longs;â continens, exi
&longs;tat. Et quia &longs;ummas illas perfectiones, quarum ideam
habemus, nullo modo in nobis reperimus, ex hoc ip&longs;o
rectèconcludimus eas in aliquo à nobis diver&longs;o,
nempe in Deo e&longs;&longs;e, vel certè aliquando fui&longs;&longs;e; ex quo
evidenti&longs;&longs;imè &longs;equitur, ip&longs;as adhuc e&longs;&longs;e.
Hinc rur&longs;us concludi
Deum exi&longs;tere.
Hocque &longs;atis certum e&longs;ts&smanife&longs;tum, iis qui Dei
ideam contemplari &longs;umma&longs;que ejus per&longs;ectiones ad
vertere &longs;unt a&longs;&longs;ueti. Quamvis enim illas non compre
hendamus, quia &longs;cilicet e&longs;t de naturâ infiniti ut à
nobis, qui &longs;u|mus finiti, non comprehendatur, nihilo
minus tamen ip&longs;as clariuss&sdi&longs;tinctius quÂàm ullas
res corporeas intelligere po&longs;&longs;umus, quia cogitationem
no&longs;tram magis implent, &longs;untque &longs;impliciores, nec limi
tationibus ullis ob&longs;curantur.
Et&longs;i Dei naturam non
comprehendamus,
ejus tamen perfectio
nes omni aliâ re cla
rius à nobis cogno&longs;ci.
Quia verò non omnes hoc advertunt, atque etiam
quia non, quemadmodum habentes ideam artificio&longs;ae
alicujus machinae &longs;cire &longs;olent undenam illam acce
perint, ita etiam recordamur ideam Dei nobis ali
quando à Deo adveni&longs;&longs;e, utpote quam &longs;emper habui
mus : quaerendum adhuc e&longs;t, àquonam &longs;imus nos
ip&longs;i, qui &longs;ummarum Dei perfectionum ideam in nobis
habemus. Nam certè e&longs;t lumine naturali noti&longs;&longs;imum,
eam rem, quae novit aliquid &longs;e perfectius, à &longs;e non e&longs;&longs;e:
dedi&longs;&longs;et enim ip&longs;a &longs;ibi omnes perfectiones, quarum
ideam in &longs;e habet; nec proinde etiam po&longs;&longs;e ab ullo
e&longs;&longs;e, qui non habeat in &longs;e omnes illas perfectiones,
hoc e&longs;t, qui non &longs;it Deus.
Nos non à nobis ip&longs;is,
&longs;ed à Deo factos,
eumque proinde exi
&longs;tere.
Nihilque hujus demon&longs;trationis evidentiam pote&longs;t
ob&longs;curare, modò attendamus ad temporis &longs;ive rerum
durationis naturam; quae talis e&longs;t, ut ejus partes à &longs;e
mutuò non pendeant, nec unquam &longs;imul exi&longs;tant; at
que ideò ex hoc quòd jam &longs;imus, non &longs;equitur nos in
tempore proximè &longs;equenti etiam futuros, ni&longs;i aliqua
cau&longs;a, nempe eadem illa quae nos primùm produxit,
continuò veluti reproducat, hoc e&longs;t, con&longs;ervet. Facilè
enim intelligimus nullam vim e&longs;&longs;e in nobis, per quam
ut nos à &longs;e diver&longs;os con&longs;ervet, tantò magis etiam &longs;e
ip&longs;um con&longs;ervare, vel potiùs nullâ ullius con&longs;erva
tione indigere, ac denique Deum e&longs;&longs;e.
Exi&longs;tantiae no&longs;trae du
rationem &longs;uffiere,
ad exi&longs;tentiam Dei
demon&longs;trandam.
Magna autem in hoc exi&longs;tentiam Dei probandi
&longs;imul qui&longs;|nam &longs;it, quantùm naturae no&longs;trae fertè infir
&longs;cendi, ot?znia ejui
mitas agno&longs;camus. Nempe ad ejus ideam nobis inge
gen ii vi co&longs;&longs; no&longs;cibilia
nitam re&longs;picientes, videmus illum e&longs;&longs;e aeternum, om
ni&longs;cium, omnipotentem, omnis bonitatis veritati&longs;que
omnia in &longs;e habentem, in quibus aliquam perfectio
nem infinitam, &longs;ive nullâ imperfectione terminatam,
clarè po&longs;&longs;umus advertere.
Ex no&longs;tro modo exi
&longs;tentiam Dei cogno
&longs;cendi, omnia ejus
attributanaturali in
genii vi cogno&longs;cibilia
&longs;imul cogno&longs;ci.
Nam &longs;anè multa &longs;unt, in quibus et&longs;i nonnihil per
ctionis &longs;ive limitationis deprehendimus ; ac proinde
competere Deo non po&longs;&longs;unt. Ita in naturâ corporeâ,
quia &longs;imul cum locali exten&longs;ione divi&longs;ibilitas inclu
ditur, e&longs;tque imperfectio e&longs;&longs;e divi&longs;ibilem, certum e&longs;t,
quaedam &longs;it, quòd &longs;entiamus, quia tamen in omni &longs;en&longs;u
Deum &longs;entire putandum e&longs;t, &longs;ed tantummodo intelli
geres&svelle : neque hoc ip&longs;um ut nos, per operatio
nes quodammodo di&longs;tinctas, &longs;ed ita ut, per unicam a,
&longs;emperque eandems&s&longs;implici&longs;&longs;imam actionem, omnia
&longs;imul intelligat, velits&soperetur. Omnia, inquam,
hoc e&longs;t, res omnes : neque enim vult malitiam peccati,
quia non e&longs;t res.
Deum non e&longs;&longs;e corpo
reum, nec &longs;entire ut
nos, nec velle mali
tiam peccati.
Jam verò, quia Deus &longs;olus omnium quae &longs;unt aut
e&longs;&longs;e po&longs;&longs;unt vera e&longs;t cau&longs;a, per&longs;picuum e&longs;t optimam
philo&longs;ophandi viam nos &longs;equuturos, &longs;i ex ip&longs;ius Dei
cognitione rerum ab eo creatarum explicationem de
ducere conemur, ut ita &longs;cientiam perfecti&longs;&longs;imam, quae
e&longs;t effectuum per cau&longs;as, acquiramus. Quod ut &longs;atis
tutòs&s&longs;ine errandi periculo aggrediamur, eâ nobis
cautelâ e&longs;t utendum, ut &longs;emper quàm maximè recor
demur,s&sDeum authorem rerum e&longs;&longs;e infinitum,s&s
nos omnino finitos.
A Dei cognitione ad
creaturarum cogni
tionem perveniri,
recordando eum e&longs;&longs;e
infinitum,s&snon fi
nitos.
| Ita &longs;i fortè nobis Deus de &longs;e ip&longs;o vel aliis aliquid
revelet, quod naturales ingenii no&longs;tri vires excedat,
qualia jam &longs;unt my&longs;teria Incarnationiss&sTrinitatis,
non recu&longs;abimus illa credere, quamvis non clarè in
telligamus. Nec ullo modo mirabimur multa e&longs;&longs;e, tum
in immen&longs;â ejus naturâ, tum etiam in rebus ab eo
creatis, quae captum no&longs;trum excedant.
Credenda e&longs;&longs;e omnia
quae à Deo revelata
&longs;unt, quamvis cap
tum no&longs;trum exce
dant.
Ita nullis unquam fatigabimur di&longs;putationibus de
infinito. Nam &longs;anè, cùm &longs;imus finiti, ab&longs;urdum e&longs;&longs;et
nos aliquid de ip&longs;o determinare, atque &longs;ic illud qua&longs;i
Sinire ac comprehendere conari. Non igitur re&longs;pon
dere curabimus iis, qui quaerunt an, &longs;i daretur linea
infinita, ejus media pars e&longs;&longs;et etiam in&longs;inita; vel an
numerus infinitus &longs;it par anve impar,s&stalia: quia de
iis nulli videntur debere cogitare, ni&longs;i qui mentem
&longs;uam infinitam e&longs;&longs;e arbitrantur. Nos autem illa omnia,
in quibus &longs;ub aliquâ con&longs;ideratione nullum finem po
terimus invenire, non quidem affirmabimus e&longs;&longs;e in
finita, &longs;ed ut indefinita a &longs;pectabimus. Ita, quia non
po&longs;&longs;umus imaginari exten&longs;ionem tam magnam, quin
intelligamus adhuc majorem e&longs;&longs;e po&longs;&longs;e, dicemus ma
gnitudinem rerum po&longs;&longs;ibilium e&longs;&longs;e indefinitam. Et quia
non pote&longs;t dividi aliquod corpus in tot partes, quin
&longs;ingulae adhuc ex his partibus divi&longs;ibiles intelligantur,
putabimus quantitatem e&longs;&longs;e indefinitè divi&longs;ibilem. Et
quia non pote&longs;t fingi tantus &longs;tellarum numerus, quin
etiam numerum indefinitum &longs;upponemus; atque ita de reliquis.
Nunquam di&longs;putandum
e&longs;&longs;e de infinito, &longs;ed
tantùm ea in quibus
nullos fines, adver
timus, qualia &longs;unt
extensio mundi, di
vi&longs;ibilitas partium
&longs;tellarum,s&sc., pro
indefinitis habenda.
Haecque indefinita dicemus potiùs quàm infinita:
tum ut nomen infiniti &longs;oli Deo re&longs;ervemus, quia in eo
mus, &longs;ed | etiam po&longs;itive nullos e&longs;&longs;e intelligimus; tum
etiam, quia non eodem modo po&longs;itivè intelligimus
alias res aliquâ ex parte limitibus carere, &longs;ed nega
tivè tantùm earum limites, &longs;i quos habeant, inveniri
Quae differentia &longs;it in
inter indefinitums&sin
finitum.
Ita denique nullas unquam rationes, circa res natu
rales, à fine quem Deus aut natura in iis faciendis &longs;ibi
propo&longs;uit, de&longs;umemus: quia non tantum nobis debe
mus arrogare, ut ejus con&longs;iliorum participes e&longs;&longs;e pu
attributis, quorum nos nonnullam notitiam voluit
habere, circa illos ejus effectus qui &longs;en&longs;ibus no&longs;tris
apparent, lumen naturale, quod nobis indidit, con
cludendum e&longs;&longs;e o&longs;tendat; memores tamen, ut jam
dictum e&longs;t a, huic lumini naturali tamdiu tantùm e&longs;&longs;e
credendum, quandiu nihil contrarium à Deo ip&longs;o
revelatur.
Non cau&longs;as finales re
rum creatarum, &longs;ed
efficientes e&longs;&longs;e exa
minandas.
Primum Dei attributum quod hîc venit in con&longs;ide
rationem, e&longs;t, quòd &longs;it &longs;ummè verax,s&sdator omnis
luminis: adeò ut planè repugnet ut nos fallat, &longs;ive ut
propriè ac po&longs;itivè &longs;it cau&longs;a errorum, quibus nos ob
noxios e&longs;&longs;e experimur. Nam quamvis fortè po&longs;&longs;e fal
lere nonnullum ingenii argumentum apud nos homi
nes e&longs;&longs;e videatur, nunquam certè fallendi voluntas
ni&longs;i ex malitiâ vel metus&simbecillitate procedit, nec
proinde in Deum cadere pote&longs;t.
Deum non e&longs;&longs;e errorum
causam.
Atque hinc &longs;equitur, lumen naturae, &longs;ive cogno&longs;
cendi facultatem à Deo nobis datam, nullum unquam
objectum po&longs;&longs;e attingere, quod non &longs;it verum, quatenus
ab ip&longs;â attingitur, hoc e&longs;t, quatenus clarès&sdi&longs;tinctè
percipitur. Meritò enim deceptor e&longs;&longs;et dicendus, &longs;i
perver&longs;am illam ac fal&longs;um pro vero &longs;umentem nobis
dedi&longs;&longs;et. Ita tollitur &longs;umma | illa dubitatio, quae ex eo
petebatur, quòd ne&longs;ciremus an fortè talis e&longs;&longs;emus
naturae, ut falleremur etiam in iis quae nobis eviden
ti&longs;&longs;ima e&longs;&longs;e videnturb. Quins&saliae omnes dubitandi
cau&longs;ae, priùs recen&longs;itae c, facile ex hoc principio tollen
&longs;u&longs;pectae e&longs;&longs;e debent, quia &longs;unt maximè per&longs;picuae.
Atque &longs;i advertamus quid in &longs;en&longs;ibus, quid in vigiliâ,
quidve in &longs;omno clarurn &longs;it ac di&longs;tinctum, illudque ab
quid in quâlibet re pro vero habendum &longs;it agno&longs;ce
mus. Nec opus e&longs;t i&longs;ta pluribus verbis hoc in loco per
&longs;equi, quoniam in Meditationibus Metaphy&longs;icis jam
utcunque tractata &longs;unt a,s&saccuratior eorum explica
Hin &longs;equi omnia quae
clarè percipimus, ve
ra e&longs;&longs;e, ac tolli dubi
tationes antè recen
&longs;itas.
Quia verò, et&longs;i Deus non &longs;it deceptor, nihilominus
tamen &longs;aepe contingit nos falli, ut errorum no&longs;trorum
originems&scau&longs;am inve&longs;tigemus, ip&longs;o&longs;que praecavere
di&longs;camus, advertendum e&longs;t, non tam illos ab intellectu
productionem realis Dei concur&longs;us requiratur: &longs;ed
cùm ad ip&longs;um referuntur, e&longs;&longs;e tantùm negationes,s&s
cùm ad nos, privationes.
Errores no&longs;tros, &longs;i ad
Deum referantur,
e&longs;&longs;e tantùm negatio
nes; &longs;i ad nos, priva
tiones.
Quippe omnes modi cogitandi, quos in nobis expe
unus e&longs;t perceptio, &longs;ive operatio intellectùs; alius verò
volitio &longs;ive operatio voluntatis. Nam &longs;entire, imagi
nari,s&spurèintelligere, &longs;unt tantùm diver&longs;i modi per
cipiendi; uts&scupere, aver&longs;ari, affirmare, negare,
dubitare &longs;unt diver&longs;i modi volendi.
Duos tantùm in nobis
e&longs;&longs;e modos cogitandi,
perceptionem &longs;cilicet
intellectûs,s&sopera
tionem voluntatis.
Cùm autem aliquid percipimus, modò tantùm ni
hil | planè de ip&longs;o affirmemus vel negemus, manife&longs;tum
e&longs;t nos non falli; ut neque etiam cù m id tantùm affir
mamus aut negamus, quod clarès&sdi&longs;tinctèperci
mus, de eo nihilominus judicamus.
Nos non errare, ni&longs;i
eùm de re non &longs;atis
perceptâ judicamus.
Atque ad judicandum requiritur quidem intellectus,
quia de re, quam nullo modo percipimus, nihil po&longs;&longs;u
mus judicar ; &longs;ed requiritur etiam voluntas, ut rei
aliquo modo perceptae a&longs;&longs;en&longs;io praebeatur. Non autem
requiritur (&longs;altem ad quomodocunque judicandum)
integras&somnimoda rei perceptio; multis enim po&longs;
&longs;umus altentiri, quae nonni&longs;i perob&longs;curès&sconfu&longs;è
cogno&longs;cimus.
Non &longs;olùm intellectum,
&longs;ed etiam voluntatem
requiri ad judicandum.
XXXV.
Hanc illo latiùs pàte
re, errorumque cau
&longs;am inde e&longs;&longs;e.
Et quidem intellectùs perceptio, non ni&longs;i ad ea pauca
quae illi offeruntur; &longs;e extendit, e&longs;tque &longs;emper valde
finita. Voluntas verò infinita quodammodo dici pote&longs;t,
quia nihil unquam advertimus, quod alicujus alterius
voluntatis, vel immen&longs;ae illius quae in Deo e&longs;t, objectum
e&longs;&longs;e po&longs;&longs;it, ad quod etiam no&longs;tra non &longs;e extendat : adeò
ut facilè illam, ultra ea quae clarè percipimus, exten
damus; hocque cùm facimus, haud mirum e&longs;t quòd
contingat nos falli.
Neque tamen ullo modo Deus errorum no&longs;trorum
author fingi pote&longs;t, propterea quod nobis Intellectum,
non dedit omni&longs;cium. E&longs;t enim de ratione intellellectûs
creati, ut &longs;it finitus; ac de ratione intellectûs finiti, ut
non ad omnia &longs;e extendat.
Errores no&longs;tros Deo
imputari non po&longs;&longs;e.
Quòd verò lati&longs;&longs;imè pateat voluntas, hoc etiam
ip&longs;ius naturae convenit; ac &longs;umma quaedam in homine
perfectio e&longs;t, quòd agat per voluntatem, hoc e&longs;t liberè,
atque ita peculiari quodam modo &longs;it author &longs;uarum
actionum,s&sob ip&longs;as laudem mereatur. Non enim lau
dantur automata, quòd motus | omnes ad quos
tuta &longs;unt, accuratè exhibeant, quia nece&longs;&longs;ariò illos &longs;ic
accurata fabricarit, quia non nece&longs;&longs;ariò, &longs;ed liberè,
ip&longs;a fabricavit. Eâdeinque ratione, magis profectòno
bis tribuendum e&longs;t, quòd verum amplectamur, cùm
po&longs;&longs;emus non amplecti.
Summam e&longs;&longs;e hominis
perfectionem, quòd
agat liberè, &longs;ive per
voluntatem ;s&sper
hoc laude vel vitupe
rio dignum reddi.
Quòd autem in errores incidamus, defectus quidem
e&longs;t in no&longs;trâ actione &longs;ive in u&longs;u libertatis &longs;ed non in
no&longs;trâ naturâ, utpote quae eadem e&longs;t, cùm non rectè
per&longs;picacitatem intellectui no&longs;tro dare potui&longs;&longs;et, ut
nunquam falleremur, nullo tamen jure hoc ab ip&longs;o
po&longs;&longs;umus exigere. Nec, quemadmodum inter nos ho
mines, &longs;i quis habeat pote&longs;tatem aliquod malum impe
cau&longs;am : ita etiam, quia Deus potui&longs;&longs;et e&longs;&longs;icere ut nun
quam falleremur, ideò errorum no&longs;trorum cau&longs;a e&longs;t
putandus. Pote&longs;tas enim, quam homines habent uni
in alios, ad hoc e&longs;t in&longs;tituta, ut ip&longs;â utantur ad illos à
nes, e&longs;t quam maximè ab&longs;olutas&slibera: ideaque &longs;um
mas quidem ip&longs;i debemus gratias, pro bonis quae nobis
largitus e&longs;t; &longs;ed nullo jure queri po&longs;&longs;umus, quòd non
omnia largitus &longs;it, qua agno&longs;cimus largiri potui&longs;&longs;e.
E&longs;&longs;e defectum in no&longs;trâ
actione, non in no&longs;trâ
naturâ, quòd erre
mus;s&s&longs;aepe &longs;ubdi
torum culpas aliis
dominis, nunquam
autem Deo tribui
po&longs;&longs;e.
tis ad arbitrium vel a&longs;&longs;entiri vel non a&longs;&longs;entiri po&longs;&longs;imus,
adeo' manife&longs;tum e&longs;t, ut inter primass&smaximè com
munes notiones, quae nobis &longs;unt innatae, &longs;it recen&longs;en
dum. Patuitque hoc maximè paulò ant a, cùm de om
authorem modis omnibus nos fallere conari; nihilo
minus enim hanc in nobis libertatem e&longs;&longs;e experieba
mur, ut po&longs;&longs;emus ab iis credendis ab&longs;tinere, quae non
planècerta erants&sexplorata. Nec ulla magis per &longs;e
notas&sper&longs;pecta e&longs;&longs;e po&longs;&longs;unt, quàm quae tunc temporis
non dubia videbantur.
Libertatem arbitrii e&longs;&longs;e
per &longs;e notam.
Sed quia jam Deum agno&longs;centes, tam immensam in
eo pote&longs;latem e&longs;&longs;e percipimus, ut nefas e&longs;&longs;e putemus
exi&longs;timare, aliquid unquam à nobis fieri po&longs;&longs;e, quod
non antè ab ip&longs;o fuerit praeordinatum: facilè po&longs;&longs;umus
nos ip&longs;os magnis difficultatibus intricare, &longs;i hanc Dei
praeordinationem cum arbitrii no&longs;tri libertate conci
liare, atque utramque &longs;imul comprehendere conemur.
Certum etiam omnia
e&longs;&longs;e à Deo praeordi
nata.
Illis verò nos expedieimus, &longs;i recordemur mentem
no&longs;tram e&longs;&longs;e finitam; Dei autem potentiam, per quam
non tantùm omnia, quae &longs;unt aut e&longs;&longs;e po&longs;&longs;unt, ab
aeterno prae&longs;civit, &longs;ed etiam voluit ac praeordinavit,
e&longs;&longs;e infinitam: ideòque hanc quidem à nobis &longs;atis at
tingi, ut clarès&sdi&longs;tinctèpercipiamus ip&longs;am in Deo
e&longs;&longs;e; non autem &longs;atis comprehendi, ut videamus quo
pacto liberas hominum actiones indeterminatas relin
quat; libertatis autems&sindifferentiae, quae in nobis
e&longs;t, nos ita con&longs;cios e&longs;&longs;e, ut nihil &longs;it quod evidentius
&sperfectius comprehendamus. Ab&longs;urdum enim e&longs;&longs;et
propterea quòd non comprehendimus unam rem,
quam &longs;cimus ex naturâ &longs;uâ nobis e&longs;&longs;e debere incom
prehen&longs;ibilem, de alia dubitare, quam intimè compre
hendimus, atque apud no&longs;met ip&longs;os experimur.
Quomodo arbitrii no
&longs;tri libertass&sDei
praeordinatio &longs;imul
concilientur.
Jam verò, cùm &longs;ciamus errores omnes no&longs;tros à
luntate pendere, mirum videri pote&longs;t, quòd unquam
fallamur, quia nemo e&longs;t qui velit falli. Sed longè aliud
e&longs;t velle fallli, quàm velle a&longs;&longs;entiri iis, in quibus cont
tingit errorem reperiri. Et quamvis revera nullus &longs;it,
qui expre&longs;&longs;e velit falli, vix tamen ullus e&longs;t, qui non
tinetur. Quins&sip&longs;a veritatis a&longs;&longs;equendae cupiditas
per&longs;aepe e&longs;&longs;icit, ut ii qui non recte &longs;ciunt quâ ratione
&longs;it a&longs;&longs;equenda, de iis quae non percipiunt judicium
ferant, atque idcirco ut errent.
Quomodo, quamvis no
limus falli, fallamus
voluntatem.
vero admi&longs;&longs;uros, &longs;i tantùm iis a&longs;&longs;en&longs;um praebeamus quae
clarè& di&longs;tinctèpercipiemus. Certum, inquam, quia,
cùm Deus non &longs;it fallax, facultas percipiendi quam no
bis dedit, non pote&longs;t tendere in &longs;al&longs;um; ut neque etiam
facultas a&longs;&longs;entiendi, cùm tantùm ad ea quae clarè per
cipiuntur &longs;e extendit. Et quamvis hoc nullà ratione
probaretur, ita omnium animis à naturâ impreitum e&longs;t,
ut quoties aliquid clarè percipimus, ei &longs;ponte a&longs;&longs;entia
mur,s&snullo modo po&longs;&longs;imus dubitare quin &longs;it verum.
Nos nunquam falli,
cùm &longs;olis clarès&sdi
&longs;tinctè perceptis a&longs;
&longs;entimur.
quam non percipimus, vel nos falli, vel ca&longs;u tantùm
incidere in veritatem, atque ita ne&longs;cire nos non falli .
Sed &longs;anè rarò contingit, ut a&longs;&longs;entiantur iis, quae adver
timus à nobis non e&longs;&longs;e percepta : quia lumen naturae
dum. In hoc autem frequenti&longs;&longs;imè erramus, quòd multa
putemus à nobis olim fui&longs;&longs;e percepta, ii&longs;que, memoriae
mandatis, tanquam omnino perceptis a&longs;&longs;entiamur,
quae tamen revera nunquam percepimus.
Nos &longs;emper malèjudi
care, cùm a&longs;&longs;entimur
non clarè perceptis,
et&longs;i ca&longs;u incidamus
in veritatem; idque
ex eo contingere,
quòd &longs;upponamus ea
fui&longs;&longs;e antea &longs;atis à
nobis per&longs;pecta.
percipiunt &longs;atis rectè, ad certum de eo judicium feren-
tatum judicium po&longs;&longs;it inniti, non modò requiritur ut
&longs;it clara, &longs;ed etiam ut &longs;it di&longs;tincta. Claram voco illam,
quae menti attendenti prae&longs;enss&saperta e&longs;t : &longs;icut ea
clarè à nobis videri dicimus, quae, oculo intuenti
prae&longs;entia, &longs;atis fortiters&sapertè illum movent. Di&longs;tin
ctam autem illam, quae, cùm clara &longs;it, ab omnibus aliis
ita &longs;ejuncta e&longs;ts&spraeci&longs;a, ut nihil planè aliud, qu'am
quod clarum e&longs;t, in &longs;e contineat.
Quid &longs;it perceptio
clara, quid di&longs;tincta.
Ita, dum quis magnum aliquem &longs;entit dolorem,
ri&longs;&longs;ima quidem in eo e&longs;t i&longs;ta perceptio doloris, &longs;ed non
&longs;emper e&longs;t di&longs;tincta; vulgò enim homines illam con
fundunt cum ob&longs;curo &longs;uo judicio de naturâ ejus, quod
putant e&longs;&longs;e in parte dolente &longs;imile &longs;en&longs;ui doloris, quem
&longs;olum clarè percipiunt. Atque ita pote&longs;t e&longs;&longs;e clara
ceptio, quae non &longs;it di&longs;tincta; non autem ulla di&longs;tincta,
ni&longs;i &longs;it clara.
Exemplo doloris o&longs;ten
ditur, claram e&longs;&longs;e
po&longs;&longs;e perceptionem,
et&longs;i non &longs;it di&longs;tincta;
non autem di&longs;tin
ctam, ni&longs;i &longs;it clara.
Et quidem in primâ aetate mens ita corpori fuit im
mer&longs;a, ut quamvis multa clarè, nihil tamen unquam
di&longs;tinctè perceperit; cùmque tunc nihilominus de
multis judicârit, hinc multa hau&longs;imus praejudicia, quae
à pleri&longs;que nunquam po&longs;tea deponuntur. Ut autem nos
iis po&longs;&longs;imus liberare, &longs;ummatim hîc enumerabo &longs;im
plices omnes notiones, ex quibus cogitationes no&longs;trae
componuntur;s&squid in unâquâque &longs;it clarum,
que ob&longs;curum, &longs;ive in quo po&longs;&longs;imus falli, di&longs;tinguam.
Ad primae aetatis prae
judicia emendanda,
&longs;implices notiones
e&longs;&longs;e confiderandas,s&s
quid in quâque &longs;it
clarum.
Quaecunque &longs;ub perceptionem no&longs;tram cadunt, vel
tanquam res, rerumve affectiones qua&longs;dam, con&longs;idera
mus; vel tanquam aeternas veritates, nullam exi&longs;ten
tiam extra cogitationem no&longs;tram habentes. Ex iis quae
tanquam res con&longs;ideramus, maximè generalia &longs;unt
eju&longs;modi, quae ad omnia | genera rerum &longs;e extendunt.
Non autem plura quàm duo &longs;umma genera rerum
agno&longs;co: unum e&longs;t rerum intellectualium, &longs;ive cogita
tantem pertinentium; aliud rerum materialium, &longs;ive
quae pertinent ad &longs;ub&longs;tantiam exten&longs;am, hoc e&longs;t, ad
corpus. Perceptio, volitio, omne&longs;que modi tam perci
piendi quàm volendi, ad &longs;ub&longs;tantiam cogitantem refe
exten&longs;io in longum, latums&sprofundum, figura, mo
tus, &longs;itus, partium ip&longs;arum divi&longs;ibilitas,s&stalia. Seds&s
alia quaedam in nobis experimur, quae nec ad &longs;olam
mentem , nec etiam ad &longs;olum corpus referri debent,
timâ mentis no&longs;trae cum corpore unione profici&longs;cun
tur: nempe appetitus famis, &longs;itis, &c.; itemque, com
motiones, &longs;ive animi pathemata, quae non in &longs;olâ
cogitatione con&longs;i&longs;tunt, ut commotio ad iram, ad hila
&longs;en&longs;us omnes, ut doloris, titillationis, luciss&scolo
rum, &longs;onorum, odorum, &longs;aporum, caloris, duritiei,
aliarumque tactilium qualitatum.
Omnia quae &longs;ub per
ceptionem no&longs;tram
cadunt, &longs;pectari ut
res rerumve affectio
nes, vel ut aeternas
veritates;s&srerum
enumeratio.
Atque haec omnia tanquam res, vel rerum qualitates
fieri non po&longs;&longs;e, ut ex nihilo aliquid fiat, tunc proposi
tio haec :
exi&longs;tens, neque etiam ut rei modus con&longs;ideratur, &longs;ed
ut veritas quaedam aeterna, quae in mente no&longs;trâ &longs;edem
non e&longs;&longs;e : Quod factum e&longs;t, infectum e&longs;&longs;e nequit : Is qui
cogitat, non pote&longs;t non exi&longs;tere dum cogitat
innumera, quae quidem omnia recen&longs;eri facilè non
| po&longs;&longs;unt, &longs;ed nec etiam ignorari, cùm occurrit occa&longs;io
5
ut de iis cògitemus,s&snullis preejudiciis excaecamur.
Aeternas veritates non
posse ita numerari,
&longs;ed nec e&longs;&longs;e opus.
Et quidem, quantum ad has communes notiones,
non dubium e&longs;t quin clarè ac di&longs;tinctè percipi po&longs;&longs;int,
alioqui enim communes notiones non e&longs;&longs;ent dicendae:
ut etiam revera quaedam ex ip&longs;is non aequÂè apud
to
bus percipiuntur. Non tamen, ut puto, quòd unius
hominis cogno&longs;cendi facultas latiùs pateat quàm alte
rius; &longs;ed quia fortè communes i&longs;tae notiones adver
&longs;antur praejudicatis opinionibus quorundam hominum,
15
qui eas idcirco non facile capere po&longs;&longs;unt: etiam&longs;i non
nulli alii, qui praejudiciis i&longs;tis &longs;unt liberi, evidenti&longs;&longs;imè
ip&longs;as percipiant.
Eas clarè percipi, &longs;ed
non omnes ab omni
bus, propter praeju
dicia.
Quantum autem ad ea, quae tanquam res vel rerum
modos &longs;pectamus, operae pretium e&longs;t ut &longs;ingula
&longs;im con&longs;ideremus. Per
gere po&longs;&longs;umus, quam rem quae ita exi&longs;tit, ut nullâ aliâ
re indigeat ad exi&longs;tendum. Et quidem &longs;ub&longs;tantia quae
nullâ planè re indigeat, unica tantùm pote&longs;t inteilligi,
nempe Deus. Alias verò omnes, non ni&longs;i ope
&longs;ûs Dei exi&longs;tere po&longs;&longs;e percipimus. Atque ideò nomen
&longs;ub&longs;tantiae non convenit Deos&sillis
&longs;olet in Scholis, hoc e&longs;t, nulla ejus nominis &longs;ignificatio
pote&longs;t di&longs;tincte intelligi, quae Deos&screaturis &longs;it com
munis.
Quid &longs;it &longs;ubstantia,s&s
quòd i&longs;tud nomen Deo
&screaturis non con
veniat univocè.
Quòd mentis&scorpori
Po&longs;&longs;unt autem &longs;ub&longs;tantia corporeas&smens, &longs;ive
&longs;ub&longs;tantia cogitans, creata, &longs;ub hoc communi con
ceptu intelligi, quòd &longs;int res, quae &longs;olo Dei concur&longs;u
egent ad exi&longs;tendum. Verumtamen non potest &longs;ub&longs;tan
tia primùm animadverti ex hoc &longs;olo, quòd &longs;it res exi
&longs;tens, quia hoc &longs;olum per &longs;e nos non afficit; &longs;ed facilè
ip&longs;am agno&longs;cimus ex | quolibet ejus attributo, per
communem illam notionem, quòd nihili nulla &longs;int
attributa, nullaeve proprietates aut qualitates. Ex hoc
enim quòd aliquod attributum ade&longs;&longs;e percipiamus,
tiam, cui illud tribui po&longs;&longs;it, nece&longs;&longs;ario etiam ade&longs;&longs;e.
quomodo ip&longs;a cogno&longs;
catur.
Et quidem ex quolibet attributo &longs;ub&longs;tantia cogno&longs;
citur; &longs;ed una tamen e&longs;t cuju&longs;que &longs;ub&longs;lantiae praecipua
proprietas quae ip&longs;ius naturam e&longs;&longs;entiamque con&longs;ti
ten&longs;io in longum, latums&spro&longs;undum, &longs;ub&longs;tantiae
corporeae naturam con&longs;tituit;s&scogitatio con&longs;tituit
naturam &longs;ub&longs;tantiae cogitantis. Nam omne aliud quod
corpori tribui pote&longs;t, exten&longs;ionem prae&longs;upponit, e&longs;tque
in mente reperimus, &longs;unt tantùm diver&longs;i modi cogi
tandi. Sic, exempli cau&longs;â, figura nonni&longs;i in re exten&longs;â
pote&longs;t intelligi, nec motus ni&longs;i in &longs;patio exten&longs;o; nec
imaginatio, vel &longs;en&longs;us, vel voluntas, ni&longs;i in re cogi
vel motu,s&scogitatio &longs;ine imaginatione vel &longs;en&longs;u,s&s
ita de reliquis : ut cuilibet attendenti fit manife&longs;tum.
Cuju&longs;que &longs;ubstantiae
unum e&longs;&longs;e praecipuum
attributum, ut mentis
cogitatio, coporis
exten&longs;io.
Atque ita facilè po&longs;&longs;umus duas clarass&sdi&longs;tinctas
habere notiones, &longs;ive ideas, unam &longs;ub&longs;tantiae cogi
attributa omnia cogitationis ab attributis exten&longs;ionis
ideam clarams&sdi&longs;tinctam &longs;ub&longs;tantiae cogitantis in
creataes&sindependentis, id e&longs;t Dei : modòne illam
adaequatè omnia quae in Deo &longs;unt exhibere &longs;uppona
mus, nec quidquam etiam in eâ e&longs;&longs;e fingamus, &longs;ed ea
tantùm advertamus, quae revera in ip&longs;â continentur,
quaeque evidenter percipimus adnaturam | entis &longs;ummè
perfecti pertinere. Nec certè qui&longs;quam talem ideam
Dei nobis ine&longs;&longs;e negare pote&longs;t, ni&longs;i qui nullam planè
Dei notitiam in humanis mentibus e&longs;&longs;e arbitretur.
Quomodo clarass&sdi
&longs;tinctas notiones ha
bere po&longs;&longs;imus, &longs;ub
&longs;tantiae cogitantis,s&s
corporeae, item Dei.
&longs;imè intelligentur, &longs;i nullum iis &longs;ub&longs;tantiae conceptum
affingamus, &longs;ed putemus durationem rei cuju&longs;que e&longs;&longs;e
tantùm modum, &longs;ub quo concipimus rem i&longs;tam, qua
tenus e&longs;&longs;e per&longs;everat. Et &longs;imiliter, nec ordinem nec
numerum e&longs;&longs;e quicquam diver&longs;um à rebus ordinatis
&snumeratis, &longs;ed e&longs;&longs;e tantum modos, &longs;ub quibus illas
con&longs;ideramus.
Quomodo duratio, or
do, numerus etiam
di&longs;tinctè intelligan
tur.
Et quidem hîc per
quod alibi per
deramus &longs;ub&longs;tantiam ab illis affici, vel variari, voca
mus modos; cum ab i&longs;tà variatione talem po&longs;&longs;e deno
minari, vocamus
raliùs &longs;pectamus tantùm ea &longs;ub&longs;tantiae ine&longs;&longs;e, vocamus
litates, &longs;ed attributa tantùm e&longs;&longs;e dicimus, quia nulla
in eo variatio e&longs;t intelligenda. Et etiam in rebus crea
tis, ea quae nunquam in iis diverso modo &longs;e habent, ut
exi&longs;tentias&sduratio, in re exi&longs;tentes&sdurante, non
qualitates aut modi, &longs;ed attributa dici debent.
Quid &longs;int modi, quli
tates, attributa.
Alia autem &longs;unt in rebus ip&longs;is, quarum attributa vel
modi e&longs;&longs;e dicuntur; alia veròno&longs;trâ tantùm cogita
tione. Ita, cùm tempus Âà duratione generaliter &longs;umptâ
di&longs;tinguimus, dicimusque e&longs;&longs;e numerum motûs, est
tanùm modus cogitandi; neque enim profectò intel
motis : ut patet ex eo quòd, &longs;i duo corpora, unum
tardè, aliud celeri|ter per horam moveatur, non plus
temporis in uno quàm in alio numeremus, et&longs;i multò
plus &longs;it motûs. Sed ut rerum omnium durationem me
illorum macimorum,s&smaximè aequabilium, Âà quibus
fiunt annis&sdies; hancque durationem tempus voca
mus. Quod proinde nihil, praeter modum cogitandi,
durationi generaliter &longs;umptae &longs;uperaddit.
Quaedam attributa e&longs;&longs;e
gitatione. Et quid
duratios&stempus.
&longs;ed tantùm in abstracto, &longs;ive in genere con&longs;ideratur,
e&longs;t modus cogitandi duntaxat; uts&salia omnia quae
Numerums&suniversa
lia omnia e&longs;&longs;e tantùm
modos cogitandi.
Fiunt haec univer&longs;alia ex eo tantùm, quòd unâs&s
&longs;imilia &longs;unt, cogitanda : ut etiam unums&sidem nomen
omnibus rebus per ideam i&longs;tam reprae&longs;entatis impo
nimus; quod nomen e&longs;t univer&longs;ale. Ita, cùm videmus
duos lapides, nec ad ip&longs;orum naturam, &longs;ed ad hoc tan
numeri quem vocamus binarium; cùm que postea duas
aves, aut duas arbores videmus, nec etiam earum
naturam, &longs;ed tantùm quòd duae &longs;int con&longs;ideramus,
repetimus eandem ideam quam priùs, quae idèo est
nome binarium appellamus. Eodemque modo, cùm
dam ejus ideam formarnus, quam vocamus ideam
trianguli;s&seâdem po&longs;tea ut univer&longs;ali utimur ad
omnes alias figuras tribus lineis comprehen&longs;as animo
no&longs;tro exhibendas. Cúmque advertimus, ex triangulis
alios e&longs;&longs;e habentes unum angulum rectum, alios non
habentes, formamus ideam universalem trianguli re
ctanguli, quae relata ad praecedentem, ut magis gene
ralem,
gula ab aliis di&longs;tinguuntur. Et quòd in iis ba&longs;is poten
tia aequalis &longs;it potentiis laterum, e&longs;t pro
omnibuss&s&longs;olis conveniens. Ac denique, &longs;i &longs;uppo
namus aliquos eju&longs;modi triangulos moveri; alios non
moveri, hoc erit in iis
pacto quinque univer&longs;alia vulgo' numerantur: genus,
Quomodo univer&longs;alia
fiant ;s&squae &longs;int
Numerus autem, in ip&longs;is rebus, oritur ab earum
di&longs;tinctione: quae
&srationis. Realis
plures &longs;ub&longs;tantias :s&shas percipimus &longs;e mutuo rea
liter e&longs;&longs;e di&longs;tinctas, ex hoc &longs;olo quòd unam ab&longs;que
alterâ clarès&sdi&longs;tinctè intelligere po&longs;&longs;imus. Deum
enim agno&longs;centes, certi &longs;umus ip&longs;um po&longs;&longs;e efficere
quidquid di&longs;tinctè intelligimus : adeò ut, exempli
cau&longs;â, ex hoc &longs;olo quôd jam habeamus ideam &longs;ub
&longs;tantiae exten&longs;ae &longs;ive corpore, quamvis nondum certò
&longs;ciamus ullam talem revera exi&longs;tere, certi tamen &longs;umus
illam po&longs;&longs;e exi&longs;tere; atque &longs;i exi&longs;tat, unamquamque
ejus partem, à nobis cogitatione definitam, realiter ab
aliis eju&longs;dem &longs;ub&longs;tantiae partibus e&longs;&longs;e di&longs;tinctam. Item-
rem cogitantem,s&spo&longs;&longs;it cogitatione excludere á &longs;e
ip&longs;so omnem aliam &longs;ub&longs;tantiam, tam cogitantem quàm
exten&longs;am, certum e&longs;t unumquemque, &longs;ic &longs;pectatum, ab
tiâ corporeâ realiter di&longs;tingui. Ac etiam&longs;i &longs;uppomamus,
Deum alicui tali &longs;ub&longs;tantim cogitanti &longs;ub&longs;tantiam ali
quam corpoream tam arctè conjunxi&longs;&longs;e, ut arctiùs
jungi non po&longs;&longs;int,s&sita ex illis duabus unum quid con
quantumvis arctèip&longs;as univerit, potentiâ, quam antè
habebat ad eas &longs;eparandas, &longs;ive ad unam ab&longs;que aliâ
con&longs;ervandam, &longs;eip&longs;um | exuere non potuit,s&squae vel
à Deo po&longs;&longs;unt &longs;separari, vel &longs;ejunctim con&longs;ervari, rea
De distinctionibus, ac
primò de reali.
dum propriè dictum,s&s&longs;ub&longs;tantiam cujus e&longs;t modus;
alia inter duos modos eju&longs;dem &longs;ub&longs;tantiae. Prior ex eo
cogno&longs;citur, quòd po&longs;&longs;imus quidem &longs;ub&longs;tantiam clarè
&longs;ed non po&longs;&longs;imus, vicever&longs;â, modum illum intelligere
&longs;ine ip&longs;â. Ut figuras&smotus di&longs;tinguuntur modaliter
à&longs;ub&longs;tantiâ corporeâ, cui in&longs;unt; ut etiam affirmatio
&srecordatio à mente. Po&longs;terior verò cogno&longs;citur ex
agno&longs;cere, ac vicever&longs;â; &longs;ed neutrum tamen &longs;ine eâ
dem &longs;ub&longs;tanti cui in&longs;unt. Ut &longs;i lapis moveaturs&s&longs;it
quadratus, po&longs;&longs;um quidem intelligere ejus figuram
quadratam &longs;ine motu;s&svicever&longs;â, ejus motum &longs;ine
ram po&longs;&longs;um intelligere &longs;ine lapidis &longs;ub&longs;tantiâ. Di&longs;tin-
&longs;ub&longs;tantiâ vel à modo alterius &longs;ub&longs;tantiae , ut motus
unius corporis ab alio corpore vel à mente, atque ut
motus duratione, realis potiús dicenda e&longs;&longs;e videtur
quàm modalis : quia modi illi non clarè intelliguntur
&longs;ine &longs;ub&longs;tantiis realiter di&longs;tinctis, quarum &longs;unt modi.
De di&longs;tinctione modali.
Denique
aliquod ejus attributum, &longs;ine quo ip&longs;a intelligi non
pote&longs;t, vel inter duo talia attributa eju&longs;dem alicujus
&longs;ub&longs;tantiae. Atque agno&longs;citur ex eo, quòd non po&longs;&longs;imus
claram &, di&longs;tinctam i&longs;tius &longs;ub&longs;tantiae ideam formare, &longs;i
ab eâ illud attributum excludamus; vel non po&longs;&longs;imus
unius ex eju&longs;modi attributis ideam clar percipere, &longs;i
illud ab alio &longs;e|paremus. Ut, quia &longs;ub&longs;tantia quaevis, &longs;i
ce&longs;&longs;et durare, ce&longs;&longs;at etiam e&longs;&longs;e, ratione tantúm
tione &longs;uâ di&longs;tinguitur;s&somnes modi cogitandi, quos
tanquam in objectis con&longs;ideramus, ratione tantúm
differunt, tum ab objectis de quibus cogitantur, tum
á &longs;e mutu in unos&seodem objecto. Memini quidem
me alibi hoc genus di&longs;tinctionis cum modali
junxi&longs;&longs;e, nempe in &longs;ine re&longs;pon&longs;ionis ad primas obje
ctiones in Meditationes de primâ Philo&longs;ophiâ a : &longs;ed ibi
non erat occa&longs;io de ip&longs;is accurat differendi,s&s&longs;uffi
ciebat ad meum in&longs;titutum, quòd utramque reali
di&longs;tinguerem.
De di&longs;tinctione
rationis.
Cogitatios&sexten&longs;io &longs;pectari po&longs;&longs;unt ut con&longs;tituen
tes naturas &longs;ub&longs;tantiae intelligentess&scorporeae; tunc
que non aliter concipi debent, qum ip&longs;a &longs;ub&longs;tantia
&scorpus; quo pacto clari&longs;&longs;imè ac di&longs;tinctti&longs;&longs;imè intel
liguntur. Quins&sfaciliús intelligimus &longs;ub&longs;tantiam
exten&longs;am, vel &longs;ub&longs;tantiam cogitantem, quam &longs;ub&longs;tan
Nonnulla enim e&longs;t difficultas, in ab&longs;trahendâ notione
&longs;ub&longs;tantiae notionibus cogitationis vel exten&longs;ionis,
quae &longs;cilicet ab ip&longs;â ratione tantúm diver&longs;ae &longs;unt;s&s
non di&longs;tinctior fit conceptus ex eo quòd pauciora in
in ip&longs;o comprehendimus, ab omnibus aliis accuratè
di&longs;tinguamus.
Quomodo cogitatios&s
exten&longs;io di&longs;tinctè co
gno&longs;ci po&longs;&longs;int, ut con
&longs;tituentes naturam
mentiss&scorporis.
Cogitatios&sexten&longs;io &longs;umi etiam po&longs;&longs;unt pro modis
&longs;ub&longs;tantiae, quatenus &longs;cilicet unas&seadem mens plures
idem corpus, retinendo &longs;uam eandem quantitatem,
pluribus diver&longs;is modis pote&longs;t extendi : nunc &longs;cilicet
magis &longs;ecundúm longitudinem, minú&longs;que &longs;ecundúm
latitudi|nem vel profunditatem, ac paulò po&longs;t è, contra
gitudinem. Tuncque modaliter &longs;ub&longs;tantiâ di&longs;tinguun
turs&snon minús clarè ac di&longs;tincté quám ip&longs;a po&longs;&longs;unt
intelligi : modo' non ut &longs;ub&longs;tantiae, &longs;ive res quaedam ab
aliis &longs;eparatae, &longs;ed tantummodo ut modi rerum &longs;pe
rum &longs;unt modi con&longs;ideramus, eas ab his &longs;ub&longs;tantiis
di&longs;tinguimus,s&squales revera &longs;unt agno&longs;cimus. At è
contra, &longs;i ea&longs;dem ab&longs;que &longs;ub&longs;tantiis, quibus in&longs;unt,
vellemus con&longs;iderare, hoc ip&longs;o illas ut res &longs;ub&longs;i&longs;tentes
&longs;underemus.
Quomodo etiam
ut modi &longs;ubstantiae.
Eâdem ratione, diver&longs;os cogitationum modos, ut
intellectionem, imaginationem, recordationem, voli
tionem, &c.; itemque diver&longs;os modos exten&longs;ionis &longs;ive
ad exten&longs;ionem pertinentes, ut figuras omnes,s&s&longs;itus
partium,s&sip&longs;arum motus, optimè percipiemus, &longs;i
tantúm ut modos rerum quibus in&longs;unt &longs;pectemus;s&s
quantúm ad motum, &longs;i de nullo ni&longs;i locali cogitemus,
ac de vi qu excitatur (quam tamen &longs;uo loco expli
care conabor a) non inquiramus.
Quomodo ip&longs;arum mo
di &longs;int etiam cogno
&longs;cendi.
Super&longs;unt &longs;en&longs;us, affectus,s&sappetitus, qui quidem
etiam clarè percipi po&longs;&longs;unt, &longs;i accurat caveamus, ne
quid ampliús de iis judicemus, quàm id praeci&longs;è, quod
in perceptione no&longs;trâ continetur,s&scujus intimè con
&longs;cii &longs;umus. Sed perdifficile e&longs;t id ob&longs;ervare, &longs;altem
circa &longs;en&longs;us : quia nemo no&longs;trûm e&longs;t, qui non ab
ineunte aetate judic^rit, ea omnia quae &longs;entiebat, e&longs;&longs;e
res qua&longs;dam extra mentem fuam exi&longs;tentes ,s&s&longs;en
&longs;ibus &longs;uis, hoc e&longs;t, perceptionibus quas de illis ha
bebat, planè &longs;imiles. Adeò ut videntes, ex|empli gra
tiâ, colorem, putaverimus nos videre rem quandam
extra nos po&longs;itam,s&splanè &longs;imilem ideae illi coloris,
quam in nobis tunc experiebamur; idque ob con
&longs;uetudinem ita judicandi, tam clars&sdi&longs;tinctè vi
dere nobis videbamur ut pro certo-& indubitato
haberemus.
Quomodo &longs;en&longs;us, affe
ctuss&sappetitus,
clarè cogno&longs;cantur,
quamvis &longs;aepe de iis
malè judicemus.
Idemque planè e&longs;t de aliis omnibus quae &longs;entiuntur,
etiam de titillatione ac dolore. Quamvis enim haec
extra nos e&longs;&longs;e non putentur, non tamen ut in &longs;olâ
mente &longs;ive in perceptione no&longs;trâ &longs;olent &longs;pectari, &longs;ed
ut in manu, aut in pede, aut quâvis aliâ parte no&longs;tri
cau&longs;â, dolorem &longs;entimus tanquam in pede, illum e&longs;&longs;e
quid extra no&longs;tram mentem, in pede exi&longs;tens, quàm
cúm videmus lumen tanquam in Sole, illud lumen
dicia &longs;unt primae no&longs;trae aetatis, ut infrà clarè appa
rebit.
In ip&longs;o de dolore judi
cio &longs;aepe nos falli.
Ut autem h”c quod clarum e&longs;t ab eo quod ob&longs;cu
rum di&longs;tinguamus, diligenti&longs;&longs;imé e&longs;t advertendum,
ac di&longs;tinctè percipi, cúm tantummodo ut &longs;en&longs;us, &longs;ive
cogitationes, &longs;pectantur. Cúm autem res quaedam e&longs;&longs;e
judicantur, extra mentem no&longs;tram exi&longs;tentes, nullo
planè modo po&longs;&longs;e intelligi quaenam res &longs;int, &longs;ed idem
colorem, vel &longs;entire in aliquo membro dolorem, ac &longs;i
diceret &longs;e id ibi videre vel &longs;entire, quod quidnam &longs;it
planè ignorat, hoc e&longs;t, &longs;e ne&longs;cire quid videat aut &longs;en
tiat. Et&longs;i enim, minús attendendo, &longs;ibi facilè per&longs;uadeat
ponat e&longs;&longs;e quid &longs;imile &longs;en&longs;ui illi coloris aut doloris,
quem apud &longs;e experitur: &longs;i tamen examinet quidnam
&longs;it, | quod i&longs;te &longs;en&longs;us coloris vel doloris, tanquam in
corpore colorato vel in parte dolente exi&longs;tens, reprae
Quomodo in i&longs;tis id,
quod clarè cogno&longs;ci
mus, ab eo in quo
falli po&longs;&longs;umus, &longs;it di
&longs;tinguendum.
Prae&longs;ertim &longs;i con&longs;ideret, &longs;e longè alio modo cogno
&longs;cere, quidnam &longs;it in vi&longs;o corpore magnitudo, vel fi
gura, vel motus (&longs;altem localis: Philo&longs;ophi enim, alios
quo&longs;dam motus locali diver&longs;os effingendo, naturam
vel duratio, vel numerus,s&s&longs;imilia, quae in corporibus
corpore &longs;it color, vel dolor, vel odor, vel &longs;apor, vel
quid aliud ex iis, quae ad &longs;en&longs;us dixi e&longs;&longs;e referenda.
Quamvis enim videntes aliquod corpus, non magis
certi &longs;imus illud exi&longs;tere, quatenus apparet figuratum,
quàm quatenus apparet coloratum : long tamen evi
dentiús agno&longs;cimus, quid &longs;it in eo e&longs;&longs;e figuratum,
quàm quid &longs;it e&longs;&longs;e coloratum.
Longè aliter cogno&longs;ci
magnitudinem figu
ram, &c., quàm co
lores, dolores, &c.
Patet itaque in re idem e&longs;&longs;, cúm dicimus nos per
cipere colores in objectis, ac &longs;i diceremus nos
pere aliquid in objectis, quod quidem quid &longs;it igno
ramus, &longs;ed à quo efficitur in nobis ip&longs;is &longs;en&longs;us quidam
valde manife&longs;tuss&sper&longs;picuus, qui vocatur &longs;en&longs;us co
lorum. In modo autem judicandi permagna e&longs;t diver
&longs;itas : nam quamdiu tantùm judicamus aliquid e&longs;&longs;e in
objectis (hoc e&longs;t, in rebus, quale&longs;cunque demum illae
&longs;int, àquibus &longs;en&longs;us nobis advenit), quod quidnam &longs;it
ignoramus, tantùm abe&longs;t ut fallamur, quin potiús in
eo errorem praecavemus, quo 'd advertentes nos ali
quid ignorare, minús proclives &longs;imus ad temerè, de
ip&longs;o judicandum. Cúm verò putamus nos percipere
colores in objectis, et&longs;i revera ne&longs;ciamus quidnam &longs;it,
quod tunc nomine coloris appellamus, nec ullam &longs;imi
li|tudinem intelligere po&longs;&longs;imus, inter colorem quem
&longs;upponimus e&longs;&longs;e in objectis,s&sillum quem experimur
e&longs;&longs;e in &longs;en&longs;u : quia tamen hoc ip&longs;um non advertimus,
&smulta alia &longs;unt, ut magnitudo, figura, numerus, &c.
quae clarè percipimus non aliter à nobis &longs;entiri vel,
intelligi, quàm ut &longs;unt aut &longs;altem e&longs;&longs;e po&longs;&longs;unt in ob
jectis: facilè in eum errorem delabimur, ut judicemus
nino &longs;imile colori quem &longs;entimus, atque ita ut id,
quod nullo modo percipimus, nobis clarè percipi
arbitremur.
Nos pose duobus modis
de &longs;en&longs;ibilibus judi
cium ferre, quorum
uno errorem praeca
vemus, alio in erro
rem incidimus.
cau&longs;am licet agno&longs;cere. Nempe in primâ aetate, mens
no&longs;tra tam arctè corpori erat alligata, ut non aliis
cogitationibus vacaret, quàm iis &longs;olis, per quas ea
&longs;entiebat quae corpus afficiebant : necdum ip&longs;as ad
quid corpori incommodum occurrebat, &longs;entiebat do
lorem; ubi quid commodum, &longs;entiebat voluptatem;
&subi &longs;ine magno commodo vel incommodo corpus
afficiebatur, pro diver&longs;itate partium in quibuss&s
dam &longs;en&longs;us, illos &longs;cilicet quos vocamus &longs;en&longs;us &longs;apo
rum, odorum, &longs;onorum, caloris, frigoris, luminis,
colorum,s&s&longs;imilium, quae nihil extra cogitationem
po&longs;itum reprae&longs;entant. Simulque etiam percipiebat
ut &longs;en&longs;us, &longs;ed ut res quaedam, vel rerum modi, extra
cogitationem exi&longs;tentes, aut &longs;altem exi&longs;tendi capaces,
exhibebantur, et&longs;i hanc inter i&longs;ta differentiam non
dum notaret. Ac deinde, cùm corporis machinamen
vi variis modis moveri po&longs;&longs;it, hinc inde temerè &longs;e | con
torquens, ca&longs;u commodum quid a&longs;&longs;equebatur aut
fugiebat incommodum, mens illi adhaerens incipiebat
advertere id, quod ita a&longs;&longs;equebatur aut fugiebat,
figuras, motus,s&stalia, cium ut res aut rerum modos
quorum in &longs;e &longs;en&longs;um ab ip&longs;o effici advertebat. Atque
omnia tantúm referens ad utilitatem corporis, cui erat
immer&longs;a, eò plus aut minùs rei e&longs;&longs;e putabat in uno
quoque objecto à quo afficiebatur, prout plus aut
nus ab ip&longs;o afficiebatur. Unde factum e&longs;t, ut multò
plus &longs;ub&longs;tantiae, &longs;eu corporeitatis, e&longs;&longs;e putaret in &longs;axis
aut metallis, quàm in aquâ, vel ae
tieis&spondero&longs;itatis in iis &longs;entiebat. Quins&sa‘
quandiu nullum in eo ventum aut &longs;rigus aut calorem
experiebatur, pro nihilo pror&longs;us ducebat. Et quia
non plus luminis à &longs;tellis quàm ab exiguis flammis
lucernarum ip&longs;i affulgebat, idcirco nullas &longs;tellas flam
mis i&longs;tis majores &longs;ibi reprae&longs;entabat. Et quia nec ter
ram in gyrum verti, nec ejus &longs;uperficiem in globum
curvatam e&longs;&longs;e notabat, ide proclivior erat ad putan
dum,s&seam immobilem,s&sejus &longs;uperficiem planam
e&longs;&longs;e. Milleque aliis eju&longs;modi praejudiciis, prima in
fantiâ, mens no&longs;tra imbuta e&longs;t; quae deinde in pueritiâ
non recordabatur fui&longs;&longs;e à &longs;e &longs;ine &longs;ufficienti examine
recepta, &longs;ed tanquam &longs;en&longs;u cognita, vel natur &longs;ibi
indita, pro veri&longs;&longs;imis evidenti&longs;&longs;imi&longs;que admi&longs;it.
Praecipuam errorum
cau&longs;am à praejudiciis
infantiae procedere
Et quamvis jam maturis annis, cùm mens non am
pliús tota corpori &longs;ervit, nec omnia ad illud refert,
&longs;ed etiam de rerum, in &longs;e ip&longs;is &longs;pectatarum, veritate
inquirit, permulta ex iis, quae &longs;ic antea judicavit, fal&longs;a
e&longs;&longs;e deprehendat : non | tamen ideò facilèe ip&longs;a ex me
moriâ &longs;uâ expungit,s&squamdiu in eâ heerent, vario
rum errorum cau&longs;ae e&longs;&longs;e po&longs;&longs;unt. Ita, exempli cau&longs;â,
quoniam a primâ aetate &longs;tellas imaginati &longs;umus
o&longs;tendant ip&longs;as e&longs;&longs;e quàm maximas, tantúm tamen
praejudicata opinio adhuc valet, ut nobis perdifficile
&longs;it, ip&longs;as aliter quàm priús imaginari.
Alteram errorum cau&longs;am e&longs;&longs;e, quòd prae
judiciorum oblivi&longs;ci
nequeamus.
defatigatione pote&longs;t ad ullas res attendere; omnium
que difficillimè ad illa attendit, quae nec &longs;ensibus, nec
quidem imaginationi prae&longs;entia &longs;unt: &longs;ive quia talem,
ex eo quòd corpori conjuncta &longs;it, habet naturam; &longs;ive
quia in primis annis, cum tantúm circa &longs;en&longs;uss&sima
caeteris rebus cogitandi u&longs;ums&sfacilitatem acqui&longs;ivit.
Hinc autem &longs;it, ut iam multi nullam &longs;ub&longs;tantiam intel
ligant, ni&longs;i imaginabilem,s&scorpoream,s&setiam &longs;en
quae in exten&longs;ione, motus&sfigurâ con&longs;i&longs;tunt, et&longs;i alia
multa intelligibilia &longs;int; nec putant quidquam po&longs;&longs;e
&longs;ub&longs;i&longs;tere, quod non &longs;it corpus ; nec denique ullum
corpus non &longs;en&longs;ibile. Et quia revera nullam rem, qua
detur, hinc accidit, ut plerique in tot^ vit nihil ni&longs;i
confu&longs;e percipiant.
Tertiam Causam e&longs;&longs;e,
quòd defatigemur, ad
ea, quae &longs;en&longs;ibus prae
&longs;entia non &longs;unt, atten
dendo;s&sideò a&longs;&longs;ue
ti &longs;imus de illis, non
ex praesenti percep
tione, &longs;ed ex praecon
ceptâ opinione judi
care.
Et denique, propter loquelae u&longs;um, conceptus omnes no&longs;tros
verbis, quibus eos exprimimus, alligamus,
mus. Cùmque faciliús po&longs;tea verborum quàm rerum
recordemur, vix unquam ullius rei conceptum habe
mus tam di&longs;tinctum, ut illum ab omni verborum con
ceptu &longs;eparemus, cogita|tione&longs;que hominum ferè om
adeò ut per&longs;aepe vocibus non intellectis praebeant
aliis qui eas recte intelligebant accepi&longs;&longs;e. Quae omnia,
quamvis accurat hic tradi non po&longs;&longs;int, quia natura
humani corporis nondum fuit expo&longs;ita, necdum pro
batum e&longs;t ullum corpus exi&longs;tere, videntur tamen &longs;atis
po&longs;&longs;e intelligi, ut juvent ad claross&sdi&longs;tinctos con
ceptus ab ob&longs;curiss&scon&longs;u&longs;is digno&longs;cendos.
Quartam cau&longs;am e&longs;&longs;e,
quòd cenceptus no
&longs;tros verbis, quae re
bus accuratè non re&longs;
pondent, alligemus.
Itaque ad &longs;eriò philo&longs;ophandum, veritatemque om
nium rerum cogno&longs;cibilium indagandam: primò, om
vendum, ne ullis ex opinionibus olim à nobis receptis
fidem habeamus, ni&longs;i prius, iis ad novum examen re
vocatis veras e&longs;&longs;e comperiamus. Deinde, ordine e&longs;t
attendendum ad notiones, quas ip&longs;imet in nobis ha
bemus, eaeque omness&s&longs;olae, quas &longs;ic attendendo clarè
ac di&longs;tinctÂŽ cogno&longs;cemus, judicandae &longs;unt verae. Quod
agentes, inprimis advertemus nos exi&longs;tere, quatenus
&longs;umus naturae cogitantis;s&s&longs;imul etiam,s&se&longs;&longs;e Deum,
&snos ab illo pendere,s&sex ejus attributorum con&longs;i
deratione caeterarum rerum veritatem po&longs;&longs;e indagari,
quoniam ille e&longs;t ip&longs;arum cau&longs;as&sdenique, praeter
notiones Deis&smentis no&longs;trae, e&longs;&longs;e etiam in no
notitiam multarum propo&longs;itionum aeternae veritatis, ut
quòd ex nihilo nihil fiat, &c.; itemque, naturae cuju&longs;
dam corporeae, &longs;ive exten&longs;ae, divi&longs;ibilis, mobilis, &c.;
itemque, &longs;en&longs;uum quorundam qui nos afficiunt, ut do
loris, colorum &longs;aporum, &c., quamvis nondum &longs;cia
mus quae &longs;it cau&longs;a, cur ita nos afficiant. Et haec confe
rentes cum iis quae confu&longs;iùs antea cogitabamus, u&longs;um
claross&sdi&longs;tinctos | omnium rerum cogno&longs;cibilium
conceptus formandi acquiremus, Atque in his paucis
Summa eorum quae ob
servanda &longs;unt, ad re
ctè philosophandum.
Praeter caetera autem, memoriae no&longs;trae pro &longs;ummâ
regulâ e&longs;t infigendum, ea quae nobis Deo revelata
fortè lumen rationis, quàm maximè clarums&sevidens,
aliud quid nobis &longs;uggerere videretur, &longs;oli tamen au
thoritati divinae potiùs quàm proprio no&longs;tro judicio
fidem e&longs;&longs;e adhibendam. Sed in iis, de quibus fides
lo&longs;ophum aliquid pro vero a&longs;&longs;umere, quod verum e&longs;&longs;e
nunquam per&longs;pexit;s&smagis fidere &longs;en&longs;ibus, hoc e&longs;t,
incon&longs;ideratis in&longs;antiae &longs;uae judiciis, quàm maturae
rationi.
Autoritatem divinam
perceptioni no&longs;trae
e&longs;&longs;e praeferendam :
&longs;ed eâ &longs;eclu&longs;â non de
cere philosophum
aliis quàm perceptis
a&longs;&longs;entiri.
PRINCIPIORUM
PHILOSOPHIAE
PARS CECUNDA:
De Prîncipiis rerum materialium.
Et&longs;i nemo non &longs;ibi &longs;atis per&longs;uadeat res materiales
existere, quia tamen hoc à nobis paulò ant in dubium
revocatum e&longs;t a,s&sinter primae no&longs;trae aetatis praejudicia
numeratum, nunc opus e&longs;t ut rationes inve&longs;tigemus,
per quas id certò cogno&longs;catur. Nempe quicquid &longs;enti
mus, procul dubio nobis advenit re aliquâ, quae à
mente no&longs;trâ diver&longs;a est. Neque enim e&longs;t in no&longs;trâ po
te&longs;tate efficere, ut unum potiús quàm aliud &longs;entiamus;
&longs;ed hoc à re illâ quae &longs;en&longs;us no&longs;tros afficit, planè pen
det. Quaeri quidem pote&longs;t an res illa &longs;it Deus, an quid
à Deo diver&longs;um. Sed quia &longs;entimus, &longs;ive potiús à &longs;en&longs;u
impul&longs;i clarè ac di&longs;tinctè percipimus, materiam quan
dam exten&longs;am in longum, latums&sprofundum, cujus
variae partes variis figuris praeditae &longs;unt, ac variis mo
tibus cientur, ac etiam efficiunt ut varios &longs;en&longs;us ha
beamus colorum, odorum, doloris, &c.: &longs;i Deus
diatè per &longs;e ip&longs;um i&longs;tius materiae exten&longs;ae ideam menti
no&longs;trae exhiberet, vel tantúm &longs;i efficeret ut exhibere
gurae, nec motûs : nulla ratio pote&longs;t excogitari, cur
non deceptor e&longs;&longs;et putandus. Ip&longs;am enim clarè intelli
gimus tanquam rem à Deos&s nobis, &longs;ive mente
videmur a, ejus ideam à rebus extra nos po&longs;itis, quibus
omnino &longs;imilis e&longs;t, advenire ; Dei autem naturae planè
repugnare ut &longs;it deceptor, jam antè e&longs;t animadver&longs;um b.
Atque ide hîc omnino concludendum e&longs;t, rem quan
Quibus rationibus re
rum materialium
exi&longs;tentia certòco
gno&longs;catur.
ne&longs;que illas proprietates quas rei exten&longs;ae convenire
clarè percipimus habentem, exi&longs;tere. E&longs;tque haec res
exten&longs;a, quam corpus &longs;ive materiam appellamus.
II.
Quibus etiam cogno
scatur corpus huma
num menti e&longs;&longs;e arctè
conjunctum.
Eâdem ratione, menti no&longs;trae corpus quoddam ma
concludi pote&longs;t, ex eo quòd per&longs;picuè advertamus
dolores alio&longs;que &longs;en&longs;us nobis ex improvi&longs;o advenire;
quos mens e&longs;t con&longs;cia non à &longs;e &longs;olâ profici&longs;ci, nec ad
&longs;e po&longs;&longs;e pertinere ex eo &longs;olo quòd &longs;it res cogitans,
mobili adjuncta &longs;it, quae res humanum corpus appel
latur. Sed accuratior ejus rei explicatio non e&longs;t hujus
loci c.
Satis erit, &longs;i advertamus &longs;en&longs;uum perceptiones non
junctionem,s&snobis quidem ordinari exhibere, quid
ad illam externa corpora prode&longs;&longs;e po&longs;&longs;int aut nocere;
non autem, ni&longs;i interdums&sex accidenti, nos docere,
facilè deponemus,s&s&longs;olo intellectu, ad ideas &longs;ibi à
naturâ inditas diligenter attendente, hîc utemur.
Sen&longs;uum perceptiones,
non quid revera &longs;it in
rebus, &longs;ed quid hu
mano compo&longs;ito pro
&longs;it vel ob&longs;it, docere.
Quod agentes, percipiemus naturam materiae, &longs;ive
corporis in univer&longs;um &longs;pectati, non con&longs;i&longs;tere in eo
quòd &longs;it res dura, vel pondero&longs;a, vel colorata, vel alio
aliquo modo &longs;en&longs;us afficiens : &longs;ed tantúm in eo quòd
&longs;it res exten&longs;a in longum, latums&spro&longs;unduma. Nam,
quantum ad duritiem, nihil aliud de illâ &longs;en&longs;us nobis
indicat, quàm partes durorum corporum re&longs;i&longs;tere
tui manuum no&longs;trarum, cùm in illas incurrunt. Si
enim, quotie&longs;cunque manus no&longs;trae ver&longs;us aliquam par
tem moventur, corpora omnia ibi exi&longs;tentia recederent
eâdem celeritate quâ illae accedunt, nullam unquam
duritiem &longs;entiremus. Nec ullo modo pote&longs;t intelligi,
corpora quae &longs;ic recederent, idcirco naturam corporis
e&longs;&longs;e ami&longs;&longs;ura; nec proinde ip&longs;a in duritie con&longs;i&longs;tit.
Eâdemque ratione o&longs;tendi pote&longs;t,s&spondus,s&scolo
rem,s&salias omnes eju&longs;modi qualitates, quae in ma
teriâ corporeâ &longs;entiuntur, ex eâ tolli po&longs;&longs;e, ip&longs;â integrâ
remanente : unde &longs;equitur, at nullâ ex illis ejus natu
ram dependere.
Naturamcorporis non
in pondere, duritie,
colore, aut &longs;imilibus;
&longs;ed in &longs;olâ exten&longs;ione
con&longs;i&longs;tere.
Duae verò adhuc cau&longs;ae &longs;uper&longs;unt, ob quas pote&longs;t
dubitari, an vera natura corporis in &longs;olâ exten&longs;ione
con&longs;i&longs;tat. Una e&longs;t, quòd multi exi&longs;timent, pleraque
corpora &longs;ic po&longs;&longs;e rarefieri ac conden&longs;ari, ut rarefacta
plus habeant exten|&longs;ionis quàm conden&longs;ata; &longs;intque
etiam nonnulli adeò &longs;ubtiles, ut &longs;ub&longs;tantiam corporis
ab eju&longs;dem quantitate, atque ip&longs;am quantitatem ab ex
ten&longs;ione di&longs;tinguant. Altera e&longs;t, quòd ubi nihil aliud
&spro&longs;undum, non &longs;oleamus decere ibi e&longs;&longs;e corpus, &longs;ed
tantummodo &longs;patium,s&squidem &longs;patium inane, quod
ferè omnes &longs;ibi per&longs;uadent e&longs;&longs;e purum nihil.
Praejudicia de rare&longs;a
ctiones&sde vacuo,
hanc corporis natu
ram ob&longs;curiorem fa
cere.
quicunque ad cogitationes &longs;uas attendet, ac nihil volet
admittere ni&longs;i quod clarè percipiat, nonputabit in ip&longs;is
aliud quidquam contingere, quàm figurae mutationem:
ita &longs;cilicet, ut rara corpora illa &longs;int, inter quorum par
&sper hoc tantúm den&longs;iora reddantur, quòd ip&longs;orum
partes, ad invicem accedentes, intervalla i&longs;ta' immi
nuant vel planè tollant: quod ultimum &longs;i aliquando
contingat, tunc corpus tam den&longs;um evadit , ut repu
tunc exten&longs;um e&longs;t, quàm cúm partes habens à &longs;e mu
tuò di&longs;&longs;itas majus &longs;patium ampleditur: quia quicquid
exten&longs;ionis in poris &longs;ive intervallis à partibus ejus
relictis continetur, nullo modo ip&longs;i tribui debet, &longs;ed
replentur. Ut cúm videmus &longs;pongiam, aquâ vel alio
liquore turgentem, non putamus ip&longs;am &longs;ecundúm &longs;in
gulas &longs;uas partes magis exten&longs;am, quàm cúm com
pre&longs;&longs;a e&longs;ts&s&longs;icca; &longs;ed tantummodo poros habere
fu&longs;am.
Quomodo fiat rare
factio.
Et &longs;anè non video, quid moverit nonnullos, ut mal
lent dicere rarefactionem fieri per augmentationem
quantitatis, quàm ip&longs;am hoc &longs;pongiae exemplo expli
deamus ullos ip&longs;orum poros qui ampliores reddantur,
accedat : non e&longs;t tamen rationi tam con&longs;entaneum,
aliquid non intelligibile effingere, ad eorum rarefa
ctionem verbotenus explicandam, quàm ex hoc quòd
rarefiant, concludere in ip&longs;is e&longs;&longs;e poros, &longs;ive intervalla
quae ampliora redduntur,s&snovum aliquod corpus ac
cedere quod ip&longs;a implet, et&longs;i hoc novum corpus nullo
&longs;en&longs;u percipiamus. Nulla enim ratio nos cogit ad cre
dendum, corpora omnia quae exi&longs;tunt debere &longs;en&longs;us
no&longs;tros afficere. Ac rarefactionem perfacilè hoc modo,
non autem ullo alio, fieri po&longs;&longs;e percipimus. Ac deni
que planè repugnat aliquid novâ quantitate vel novâ
exten&longs;ione augeri, quin &longs;imul etiam nova &longs;ub&longs;tantia
exten&longs;a, hoc e&longs;t, novum corpus ei accedat. Neque
enim ullum additamentum exten&longs;ionis vel
tis, &longs;ine additamento &longs;ub&longs;tantiae quae &longs;it quantas&s
exten&longs;a, pote&longs;t intelligi, ut ex &longs;equentibus clariús
patebit.
Eam non po&longs;&longs;e ullo alio
modo intelligibili
explicari.
Quippe quantitas à &longs;ub&longs;tanti exten&longs;â in re non
differt, &longs;ed tantúm ex parte noi&longs;tri conceptús, ut &
merus à re numerat. Ita &longs;cilicet ut totam naturam
&longs;ub&longs;tantiae corporeae, quae e&longs;t in &longs;patio decem pedum,
po&longs;&longs;imus con&longs;iderare, quamvis ad i&longs;tam men&longs;uram de
cem pedum non attendamus : quia plane eadem intel
ligitur in quâlibet i&longs;tius &longs;patii parte ac in toto. Et vice
ver&longs;â, pote&longs;t intelligi numerus denarius, ut etiam
quantitas continua decem pedum, et&longs;i ad i&longs;tam deter
minatam &longs;ub&longs;tantiam non attendamus : quia planè
idem e&longs;t conceptus numeri denarii, &longs;ive ad hanc men
&longs;uram decem pedum, &longs;ive ad quidlibet aliud re&longs;eratur;
&squantitas continua decem pedum, et&longs;i non po&longs;&longs;it
titas, pote&longs;t tamen &longs;ine hac determinat. In re autem
fieri non pote&longs;t, ut vel minimum quid ex i&longs;tâ quantitate
aut exten&longs;ione tollatur, quin tantundem etiam de &longs;ub
&longs;tantiâ detrahatur, quin tantundem de quantitate ac
exten&longs;ione tollatur.
Quantitatems&snume
rum di&longs;&longs;erre tantùm
ratione Âà re quantâ
&snumeratâ.
Et quamvis fortè nonnulli aliud dicant , non puto
tamen ip&longs;os aliud eâ de re percipere; &longs;ed cùm &longs;ub&longs;tan
per nomen &longs;ub&longs;tantiae intelligunt, vel confu&longs;am tan
tùm &longs;ub&longs;tantiae incorporeae ideam habent, quam fal&longs;ò
tribuunt corporeae, huju&longs;que &longs;ub&longs;tantiae corporeae ve
ram ideam exten&longs;ioni relinquunt, quam tamen acci
quàm mente comprehendunt.
Substantiam corpo
ream, cùm à quanti
tate &longs;uâ di&longs;tinguitur,
confu&longs;è concipi tan
quam incorperam.
Non etiam in re differunt &longs;patium, &longs;ive locus inter
nuss&s&longs;ub&longs;tantia corporea in eo contenta, &longs;ed tantúm
in modo, quo nobis concipi &longs;olent. Revera enim ex
con&longs;tituit, eadem planè e&longs;t cum illâ quae con&longs;tituit
corpus. Sed in hoc differentia e&longs;t, quòd ip&longs;am in cor
pore ut &longs;ingularem con&longs;ideremus,s&sputemus &longs;emper
mutari quoties mutatur corpus : in &longs;patio verò unita
corpore quod &longs;patium implet, non tamen exten&longs;io
&longs;patii mutari cen&longs;eatur, &longs;ed remanere unas&seadem,
quamdiu manet eju&longs;dem magnitudinis ac figurae, fer
vatque eundem &longs;itum inter externa quaedam corpora,
Quid &longs;it &longs;patium, &longs;ive
locus internus.
Et auidem facilè agno&longs;cemus, eandem e&longs;&longs;e exten&longs;io
nem, | quae naturam corporiss&snaturam &longs;patii con&longs;ti
tuit , nec magis haec duo &longs;e mutu differre, quàm
natura generis aut &longs;peciei differt à naturâ individui : &longs;i
attendentes ad ideam quam habemus alicujus corporis,
exempli cau&longs;â, lapidis, rejiciamus ab illâ id omne
quod ad corporis naturam non requiri cogno&longs;cimus :
nempe rejiciamus prima duritiem, quia &longs;i lapis lique
fiat aut in pulvi&longs;culos quàm minuti&longs;&longs;imos dividatur,
illam amittet, neque tamen ide de&longs;inet eite corpus;
non con&longs;iderantur in lapide, vel iis mutatis, non ideò
lapis corporis naturam ami&longs;i&longs;&longs;e exi&longs;timatur. Ita enim
advertemus, nihil planè in ejus ideâ remanere, prae
terquàm quòd &longs;it quid exten&longs;um in longum, latums&s
profundum : quod idem continetur in ideâ &longs;patii, non
modò corporibus pleni, &longs;ed ejus etiam quod vacuum
appellatur.
Quomodo in re non dif
ferat à &longs;ub&longs;tantiâ
corporâ.
rejiciamus etiam colorem, quia vidimus &longs;aepe lapides
adeò pellucidos, ut nullus in iis e&longs;&longs;et color; rejicia
mus gravitatem, quia quamvis ignis &longs;it levi&longs;&longs;imus, non
ideò minús putatur e&longs;&longs;e corpus; ac denique rejiciamus
friguss&scalorem, alia&longs;que omnes qualitates, quia vel15
E&longs;t autem differentia in modo concipiendi; nam,
&longs;ublato lapide ex &longs;patio vel loco in quo e&longs;t, putamus
etiam eius exten&longs;ionem e&longs;&longs;e &longs;ublatam, utpote quam ut
&longs;ingularems&sab ip&longs;o in&longs;eparabilem &longs;pectamus. Sed
interim exten&longs;ionem loci, in quo erat lapis, remanere
arbitramur, eandemque e&longs;&longs;e, quamvis jam ille locus
lapidis ligno, vel aquâ, vel ae
pore occupetur,vel etiam vacuus e&longs;&longs;e credatur: quia
ibi con&longs;ideratur exten&longs;io in genere, cen&longs;eturque eadem
vel etiam ip&longs;ius vacui, &longs;i quod detur, modò tantúm &longs;it
eju&longs;dem magnitudinis ac | figurae, &longs;ervetque eundem
&longs;itum inter corpora externa, quae &longs;patium illud deter
Quomodo a eâdem
differat in modo, quo
concipitur.
Quippe nomina loci aut &longs;patii non &longs;ignificant quic
quam diver&longs;um à corpore quod dicitur e&longs;&longs;e in loco,
&longs;ed tantúm ejus magnitudinem, figuram,s&s&longs;itum inter
alia corpora de&longs;ignant. Et quidem, ut ille &longs;itus deter
quae ut immobilia &longs;pectemus; ac prout ad diver&longs;a re&longs;pi
cimus, dicere po&longs;&longs;umus eandem rem, eodem tempore,
locum mutare ac non mutare. Ut, cùm navis in mari
provehitur, qui redet in puppi manet &longs;emper uno in
dem &longs;itum &longs;ervat;s&sille idem a&longs;&longs;idu locum mutat, &longs;i
ratio littorum habeatur, quoniam a&longs;&longs;iduè ab unis re
cedits&sad alia accedit. Ac proeterea, &longs;i putemus ter
ram moveri, tantumque praeci&longs;e procedere ab Occi
Oriente in Occidentem promovetur, dicemus rur&longs;us
illum qui redet in puppi, locum &longs;uum non mutare :
quia nempe loci determinationem ab immotis qui
bu&longs;dam coeli punctis de&longs;umemus. Sed &longs;i tandem co
ver&longs;o reperiri, ut probabile e&longs;&longs;e infrà o&longs;tendetur a, inde
concludemus nullum e&longs;&longs;e permanentem ullius rei lo
cum, ni&longs;i quatenus à cogitatione no&longs;trâ determinatur.
Quid &longs;it locus
externus.
Differunt autem nomina locis&s&longs;patii, quia locus
cùm loquimur de &longs;patio. Dicimus enim frequenter
unam rem in locum alterius &longs;uccedere, quamvis non
&longs;it accurat eju&longs;dem magnitudinis, nec figurae; &longs;ed
tunc negamus illam idem | &longs;patium occupare ; ac
per, cùm ille &longs;itus mutatur, dicimus locum mutari,
quamvis eadem magnitudo ac figura permaneat. Cùm
que dicimus rem e&longs;&longs;e in hoc loco, nihil aliud intelli
gimus, quàm illam obtinere hunc &longs;itum inter alias res;
&scùm addimus ip&longs;am implere hoc &longs;patium vel hunc
locum, intelligimus praeterea ip&longs;am e&longs;&longs;e hujus deter
minatae magnitudinis ac figurae.
In quo differant locus
&sspatium.
Atque ita &longs;patium quidem &longs;emper &longs;umimus pro ex
ten&longs;ione in longum, latums&sprofundum. Locum au
tem aliquando con&longs;ideramus ut rei, quae in loco e&longs;t,
internum,s&saliquando ut ip&longs;i externum. Et quidem
internus idem planè e&longs;t quod &longs;patium; externus autem
&longs;umi pote&longs;t pro &longs;uperficie quae proximè ambit locatum.
Notandumque e&longs;t, per &longs;uperficiem non hîc intelligi
ullam corporis ambientis partem, &longs;ed &longs;olum
num, qui medius e&longs;t inter ip&longs;um corpus ambienss&sid
quod ambitur, quique nihil aliud e&longs;t qum modus: vel
certè intelligi &longs;uperficiem in communi, quae non &longs;it
pars unius corporis magis qum alterius, &longs;ed eadem
&longs;emper e&longs;&longs;e cen&longs;eatur, cùm retinet eandem
dinems&sfiguram. Et&longs;i enim omne corpus ambiens cum
&longs;uâ &longs;uperficie mutetur, non ideò res quam ambit lo
cum mutare exi&longs;timatur, &longs;i eundem interim &longs;itum &longs;er
vet inter illa externa, quae tanquam immobilia &longs;pectan
tur. Ut &longs;i navim in unam partem à fluminis lap&longs;u, &
in contrariam à vento tam aequaliter impelli &longs;uppona-
quis credet ip&longs;am manere in eodem loco, quamvis
omnis &longs;uperficies ambiens mutetur.
Quomodo locus exter
nus pro &longs;uperficie
corporis ambientis
rectè &longs;umatur.
Vacuum autem philo&longs;ophico more &longs;umptum, hoc
po&longs;&longs;e manife|&longs;tum e&longs;t, ex eo quòd eyten&longs;io &longs;patii,
vel loci interni, non differat ab exten&longs;ione corporis.
Nam cùm ex hoc &longs;olo quòd corpus &longs;it exten&longs;um in
longum, latums&sprofundum, rectè concludamus
&longs;it aliqua exten&longs;io, idem etiam de &longs;patio, quod va
cuum &longs;upponitur, e&longs;t concludendum : quòd nempe,
cúm in eo &longs;it exten&longs;io, nece&longs;&longs;ari etiam in ip&longs;o &longs;it
&longs;ub&longs;tantia.
Repugnare ut detur
vacuum, &longs;ive in quo
nulla planè &longs;it res.
mus &longs;ignificare locum vel &longs;patium in quo nulla planè
&longs;it res, &longs;ed tantummodo locum in quo nulla &longs;it ex iis
rebus, quas in eo e&longs;&longs;e debere cogitamus. Sic, quia urna
facta e&longs;t ad aquas continendas, vacua dicitur, cùm
aquis abundet, &longs;i in eâ de&longs;int pi&longs;ces. Sic inane e&longs;t navi
gium, quod comparatum erat ad vehendas merces, &longs;i
&longs;olis arenis, quibus frangat impetus venti, &longs;it onu&longs;tum.
Sic denique inane e&longs;t &longs;patium, in quo nihil e&longs;t &longs;en&longs;i
num &longs;it : quia non &longs;olemus con&longs;iderare, ni&longs;i eas res quae
à &longs;en&longs;ibus attinguntur. Atqui &longs;i po&longs;tea, non attenden
tes quid per nomina vacuis&snihili &longs;it intelligendum,
in &longs;patio quod vacuum e&longs;&longs;e diximus, non modò nihil
mus in eundem errorem incidemus, ac &longs;i ex eo quòd
vacuam e&longs;&longs;e, ide judicarernus ae
non e&longs;&longs;e rem &longs;ub&longs;i&longs;tentem.
Vacuum ex vulgi u&longs;u
non exclurere omne
corpus.
Lap&longs;ique rumus ferrèomnes à primâ aetate in hunc
errorem, propterea quòd non advertentes ullam e&longs;&longs;e
inter vass&scorpus in eo contentum nece&longs;&longs;ariam con
junctionem non putavimus quicquam obilare, quo
minus &longs;altem | Deus efficiat, ut corpus, quod vas ali
quod replet inde auferatur,s&snullum aliud in ejus
locum &longs;uccedat. Jam autem, ut errorem illum emen
demus, con&longs;iderare oportet nullam quidem e&longs;&longs;e con
nexionem inter vass&shoc vel illud corpus particulare
quod in eo continetur, &longs;ed e&longs;&longs;e maximam, ac omnino
nece&longs;&longs;ariam, inter va&longs;is figuram concavams&sexten&longs;io
nem in genere &longs;umptam, quae in eâ cavitate debet
contineri. Adeò ut non magis repugnet nos concipere
rnontem &longs;ine valle, quàm intelligere i&longs;tam cavitatem
ab&longs;que exten&longs;ione in eâ content, vel hanc exten&longs;io
nem ab&longs;que &longs;ub&longs;lantiâ quae &longs;it exten&longs;a : quia, ut &longs;aepe
dictum e&longs;t, nihili nulla pote&longs;t e&longs;&longs;e exten&longs;io. Ac proinde,
&longs;i quaeratur quid fiet, &longs;i Deus auferat omne corpus
quod in aliquo va&longs;e continetur,s&snullum aliud in
ablati locum venire permittat : re&longs;pondendum e&longs;t, va&longs;is
latera &longs;ibi invicem hoc ip&longs;o fore contigua. Cúm enim
inter duo corpora nihil interjacet, nece&longs;&longs;e e&longs;t ut &longs;e
rnutuò tangant; ac manife&longs;tè repugnat ut di&longs;tent, &longs;ive
ut inter ip&longs;a &longs;it di&longs;tantia,s&stamen ut i&longs;ta di&longs;tantia &longs;it
nihil : quia omnis di&longs;tantia e&longs;t modus exten&longs;ionis,s&s
ideò &longs;ine &longs;ub&longs;lantiâ exten&longs;a e&longs;&longs;e non pote&longs;t a.
Quomodo emendandum
&longs;it praejudicium de
vacuo ab&longs;olutè &longs;ump
to.
Po&longs;tquam &longs;ic advertimus &longs;ub&longs;tantiae corporeae
turam in eo tantúm con&longs;i&longs;tere, quòd &longs;it res exten&longs;a;
eju&longs;que exten&longs;ionem non e&longs;&longs;e diver&longs;am ab eâ, quae &longs;pa
tio quantumvis inani tribui &longs;olet: facilè cogno&longs;cimus
fieri non po&longs;&longs;e, ut aliqua ejus pars plus &longs;patii occupet
paullò antè explicato a; vel ut plus &longs;it materiae, &longs;ive
&longs;ub&longs;tantiae corporeae, in va&longs;e, cùm plumbo, vel auro,
vel alio quantumvis gravi ac duo corpore plenum e&longs;t,
quàm cúm ae
ab earum gravitate aut duritie, &longs;ed à&longs;olâ exten&longs;ione,
quae &longs;emper in eodem va&longs;e e&longs;t aequalis.
Ex his ea confirmari, 20
dicta &longs;unt.
Cogno&longs;cimus etiam fieri non po&longs;&longs;e ut aliquae atomi,
&longs;ive materiae partes ex natur &longs;ua indivi&longs;ibiles, exi&longs;tant.
quantumvis parvae fingantur, po&longs;&longs;umus adhuc unam
quamque ex ip&longs;is in duas aut plures minores cogita
tione dividere, ac proinde agno&longs;cere e&longs;&longs;e divi&longs;ibiles.
Nihil enim po&longs;&longs;umus cogitatione dividere, quin hoc
caremus id ip&longs;um e&longs;&longs;e indivi&longs;ibile, judicium no&longs;trum
à cognitione diffentiret. Quin etiam &longs;i fingamus, Deum
efficere volui&longs;&longs;e ut aliqua materiae particula in alias
minores dividi non po&longs;&longs;it, non tamen illa propri indi
creaturis dividi po&longs;&longs;e, non certè &longs;ibi ip&longs;t eju&longs;dem divi
dendae facultatem potuit adimere : quia fieri planè
non pote&longs;t, ut propriam &longs;uam potentiam imminuat,
quemadmodum &longs;uprâ notatum e&longs;t b. Atque ideò, ab&longs;o
naturâ &longs;uâ e&longs;t talis.
Ex his etiam demon&longs;strari, nullas atomos
dari posse.
Cogno&longs;cimus praeterea hunc mundum, &longs;ive &longs;ub&longs;tan
tiae corporeae univer&longs;itatem, nullos exten&longs;ionis fuae &longs;i
nes habere a. Ubicunque enim fines illos e&longs;&longs;e fingamus,
&longs;emper ultra ip&longs;os aliqua &longs;patia indefinitè exten&longs;a non
modò imaginamur, &longs;ed etiam verè imaginabilia, hoc
e&longs;t, realia e&longs;&longs;e percipimus; ac proinde, etiam &longs;ub&longs;tan
tiam corpoream indefinitè exten&longs;am in iis contineri.
Quia, ut iam &longs;u&longs;è o&longs;ten&longs;um e&longs;t, idea ejus exten&longs;ionis,
quam in &longs;patio qualicunque concipimus, eadem plane
e&longs;t cum ideâ &longs;ub&longs;tantiae corporeae.
Item mundunt e&longs;&longs;e in
definitè exten&longs;um.
| Hincque etiam colligi facilè pote&longs;t, non aliam e&longs;&longs;e
materiam coelis&squàm terrae; atque omnino, &longs;i mundi
e&longs;&longs;ent infiniti, non po&longs;&longs;e non illos omnes ex unâs&s
eâdem materiâ con&longs;tare; nec proinde plures, &longs;ed unum
tantùm, e&longs;&longs;e po&longs;&longs;e b: quia per&longs;picuè intelligimus illam
materiam, cujus natura in eo &longs;olo con&longs;i&longs;lit qud &longs;it
&longs;ub&longs;tantia exten&longs;a, omnia omnino &longs;patia imaginabilia,
in quibus alii i&longs;ti mundi e&longs;&longs;e deberent, jam occupare:
nec ullius alterius materiae ideam in nobis reperimus.
Item unams&seandam
e&longs;&longs;e materiam coelis&s
terrae ; ac plures
mundos e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;e.
Materia itaque in toto univer&longs;o unas&seadem exi&longs;tit,
utpote quae omnis per hoc unum tantúm agno&longs;citur,
quòd &longs;it exten&longs;a. Omne&longs;que proprietates, quas in
eâ clarè percipimus, ad hoc unum reducuntur, quòd
&longs;it partibilis,s&smobilis &longs;ecundúm partes,s&sproinde
capax illarum omnium affectionum, quas ex ejus par
tium motu &longs;equi po&longs;&longs;e percipimus. Partitio enim, quae
fit &longs;olâ cogitatione, nihil rnutat; &longs;ed omnis materiae
det à motu. Quod pa&longs;&longs;im etiam à Philo&longs;ophis videtur
fui&longs;&longs;è animadver&longs;um, quia dixerunt naturam e&longs;&longs;e prin
cipium motûss&squietis. Tunc enim per naturam intel
dunt, cluales ip&longs;as e&longs;&longs;e experimur.
Omnen materiae va
riationem, &longs;ive om
nem ejus formarum
diver&longs;itatem pendere
à motu.
Motus autem (&longs;cilicet localis, neque enim ullus
alius &longs;ub cogitationem meam cadi a; nec ide etiam
ullum alium in rerum naturâ fingendum puto), motus,
quâ corpus aliquod ex uno locoinalium migrat
quemadmodum &longs;uprà monuimus b eandem rem eodem
tempore dici po&longs;&longs;e locum mutares&snon mutare, ita
eadem etiam dici pote&longs;t moveris&snon moveri. Ut qui
moveri, &longs;i re&longs;piciat ad littora eaque ut immota con&longs;i
deret; non autem, &longs;i ad ip&longs;am navim, inter cujus partes
eundem &longs;emper &longs;itum &longs;ervat. Quin etiam, quatenus
vulgò putamus in omni motu e&longs;&longs;e adionem, in quiete
quie&longs;cere quàm moveri, quia nullam in &longs;e actionem
&longs;entit.
Quid &longs;it motus juxta
vulgarem &longs;en&longs;um
Sed &longs;i non tam ex vulgi u&longs;u, quàm ex rei veritate,
con&longs;ideremus quid per motum debeat intelligi, ut ali
e&longs;&longs;e
poris, ex vicini eorum corporum, quae illud immediatè
contingunts&stanquam quie&longs;centia &longs;pectantur, in viciniam
aliorum.
rur&longs;us hoc ip&longs;um con&longs;tare po&longs;&longs;it ex multis partibus,
quae alios in &longs;e habeant motus. Et dico eite
nem
illum &longs;emper e&longs;&longs;e in mobili a, non in movente, quia
haec duo non &longs;atis accuratè &longs;olent di&longs;tingui; ac e&longs;&longs;e
duntaxat ejus modum, non rem aliquam &longs;ub&longs;i&longs;ten
tem &longs;icut figura e&longs;t modus rei figuratae, ac quies rei
quie&longs;centis.
Quid &longs;it motus propriè
umptus.
Quippe notandum e&longs;t, magno nos, in hoc,
dicio laborare, quòd plus actionis ad motum requiri
arbitremur, quàm ad quietem. Hocque ide nobis ab
ineunte aetate per&longs;ua&longs;imus, quòd corpus no&longs;trum &longs;oleat
moveri à no&longs;trâ voluntate, cujus intim con&longs;cii &longs;umus,
&squie&longs;cere ex hoc &longs;olo quòd terrae adhaereat per
vitatem, cujus vim non &longs;entimus. Et quidem quia i&longs;ta
gravitas, aliaeque plures cau&longs;ae, nobis non animad
ver&longs;ae, motibus quos in | membris no&longs;tris ciere volu
mus re&longs;i&longs;tunt, e&longs;&longs;iciuntque ut fatigemur, putamus
majore actione,&longs;ive majore vi opus e&longs;&longs;e ad motum
ciendum, quàm ad illum &longs;i&longs;tendum. &longs;umentes &longs;cilicet
actionem pro conatu illo, quo utimur ad membra
no&longs;tras&sillorum ope alia corpora permovenda. Quod
tamen praejudicium facilè exuemus, &longs;i con&longs;ideremus,
non modò conatu nobis opus e&longs;&longs;e ad movenda corpora
Non plus actionis re
quiri ad motum quàm
ad quietem.
externa, &longs;ed &longs;aepe etiam ad eorum motus &longs;i&longs;tendos,
cùm à gravitate aliâve cau&longs;a non &longs;i&longs;tuntur. Ut, exempli
gratiâ, non majori utimur actione ad navigium in aquâ
&longs;tagnante quie&longs;cens impellendum, quàm ad idem, cúm
movetur, &longs;ubitò retinendum : vel certè non multò ma-30marg>
gravitas,s&seju&longs;dem lentor a, quibus paulatim &longs;i&longs;ti
po&longs;&longs;et.
Cúm autem hîc non agatur de illâ actione, quae in
&longs;ed de &longs;olâ tran&longs;latione, ac tran&longs;lationis ab&longs;entiâ, &longs;ive
quiete: manife&longs;tum e&longs;t hanc tran&longs;lationem extra cor
pus motum e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;e, atque hoc corpus alio modo
&longs;e habere, cúm transfertur,s&salio, cúm non trans&longs;er
aliud in eo &longs;int, quàm duo diver&longs;i modi.
Motums&squietem e&longs;&longs;e
tantùm diver&longs;os mo
dos corporis moti.
Addidi praeterea, tran&longs;lationem fieri
porum contiguorum in viciniam aliorum
ex uno loco in alium: quia, ut &longs;uprà explicui b, loci
cùm per motum intelligimus eam tran&longs;lationem quae
&longs;it ex viciniâ corporum contiguorum, quoniam una
tantùm corpora eodem temporis momento eju&longs;dem
mobilis contigua e&longs;t&longs;e po&longs;&longs;unt, non po&longs;tumus i&longs;ti mo
tantùm.
Motum propriè &longs;um
tum non referri, ni&longs;i
ad corpora contigua
ejus quod movetur.
Addidi denique, tran&longs;lationem illam fieri ex vici
niâ, non quorumlibet corporum contiguorum, &longs;ed
corpus AB transferri ex viciniâ corporis CD c, quin
&longs;imul etiam intelligatur corpus CD transferri ex vici
ni corporis AB : ac planè eadem viss&sactio requi
omnino propriam,s&snon ad aliud relatam, naturam
motui tribuere vellemus, cùm duo corpora contigua
unum in unam, aliud in aliam partem transferuntur,
&longs;icque à &longs;e mutuò &longs;eparantur, tantundem motûs in
uno quàm in altero e&longs;&longs;e diceremus. Sed hoc à com
muni loquendi u&longs;u nimium abhorreret : cúm enim
a&longs;&longs;ueti &longs;imus &longs;tare in terrâ, eamque ut quie&longs;centem
con&longs;iderare, quamvis aliquas ejus partes, aliis mino
ribus corporibus contiguas, ab eorum vicini
ferri videamus, non tamen ip&longs;am ideò moveri pu
tamus.
Nec referri nifi ad ea
corpora contigua,
quae tanquam quie
&longs;cientie &longs;pectantur.
Huju&longs;que rei praecipua ratio e&longs;t, quòd motus intel
ligatur e&longs;&longs;e totius corporis quod movetur, nec po&longs;&longs;it
ita intelligi e&longs;&longs;e totius terrae, ob tranflationem
dam ejus partium ex viciniâ minorum corporum qui
bus contiguae &longs;unt : quoniam &longs;aepe plures eju&longs;modi
tran&longs;lationes &longs;ibi mutuò contrarias, in ip&longs;à licet ad
terra,s&s&longs;upra ip&longs;am eodem
pore corpus A B transferatur | ab E
ver&longs;us F, ac C D ab H ver&longs;us G,
quamvis hoc ip&longs;o partes terrae
corpori A B contiguae à B ver&longs;us A
transferantur, neque minor vel
alterius naturaa actio in iis e&longs;&longs;e debeat, ad illam
tranflationem, quàm in corpore A B : non ide intel
ligimus terram moveri à B ver&longs;us A, &longs;ive ab Occi
dente ver&longs;us Orientem, quia pari ratione ob id quòd
ejus partes corpori CD contiguae transferantur à C
ver&longs;us D, intelligendum e&longs;&longs;et eam etiam in aliam par-
duo inter &longs;e pugnant. Ita ergo, ne nimium communi
u&longs;u loquendi recedamus, non hîc dicemus terram mo
veri, &longs;ed &longs;ola corpora ABs&sCD; atque ita de reliquis.
po&longs;itivum in corporibus quae moventur, propter quod
moveri dicuntur, reperiri etiarn in aliis ip&longs;orum con
tiguis, quae tamen ut quie&longs;centia tantúm &longs;pectantur a.
Cur ex duobus corpo
ribus contiguis quae
&longs;eparantur ab invi
cem, unum potiùs
quàm, aliud moveri
dacatur.
Et&longs;i autem unumquodque corpus habeat tantùm
corporibus &longs;ibi contiguiss&squie&longs;centibus recedere
intelligitur, participare tamen etiam pote&longs;t ex aliis
innumeris, &longs;i nempe &longs;it pars aliorurn corporum alios
motus habentium. Ut, &longs;i quis ambulans in navi horo
tùm motu &longs;ibi proprio movebuntur, &longs;ed participabunt
etiam ex alio, quatenus, adjunctae homini ambulanti,
unam cum illo materiae partem component,s&sex alio
quatenus erunt adjunctae navigio in mari fluctuanti,
quatenus adjunctae ip&longs;i terrae, &longs;i quidem tota terra moveatur.
Omne&longs;que hi motus revera erunt in rotulis
iftis; &longs;ed quia non facilè tam multi &longs;imul intelligi, nec
etiam omnes agno&longs;ci pogunt, &longs;ufficiet unicum illum,
Quomodo in eodem cor
pore innumeri diver&longs;i
motus e&longs;&longs;e po&longs;&longs;int.
Ac praeterea ille unicus cuju&longs;que corporis motus,
qui ei proprius e&longs;t, in&longs;tar plurium pote&longs;t con&longs;iderari :
ut, cùm in rotis curruum duos diver&longs;os di&longs;tinguimus,
unum &longs;cilicet circularem circa ip&longs;arum axem,s&salium
cti, patet ex eo, quòd unumquodque punctum cor
poris quod movetur, unam tantùm aliquam lineam
de&longs;cribat. Nec refert, quòd i&longs;ta linea &longs;aepe &longs;it valde
contorta a,s&sideò pluribus diver&longs;is motibus genita
videatur : quia po&longs;&longs;umus imaginari, eodem modo
quamcunque lineam, etiam rectam, quae
omnium &longs;implici&longs;&longs;ima e&longs;t, ex in&longs;initis di
ver&longs;is motibus ortam e&longs;&longs;e. Ut &longs;i linea AB
feratur ver&longs;us C D,s&seodem tempore
punctum A feratur ver&longs;us B, linea recta
A D, quam hoc punctum A de&longs;cribet,
non minús pendebit à duobus motibus rectis, ab A in
Bs&sab AB in CD, quàm linea curva, quae à quovis
rotae puncto de&longs;cribitur, pendet motu recto &
lari. Ac proinde, quamvis &longs;aepe utile &longs;it unum motum
in plures partes hoc pado di&longs;tinguere, ad faciliorem
ejus perceptionem, ab&longs;olut tamen loquendo, unus
tantúm in unoquoque corpore e&longs;t numerandus.
Quomodo etiam motus
propriè &longs;umptus, qui
in quoque corpore
unicus e&longs;t, pro pluribus &longs;umi po&longs;&longs;it.
Ex hoc autem quòd &longs;uprâ fuerit animadver&longs;um b,
loca omnia corporibus plena e&longs;&longs;e, &longs;emperque ea&longs;dem
materiae partes aequalibus locis coaequari, &longs;equitur
nullum corpus moveri po&longs;&longs;e ni&longs;i per circulum, ita &longs;ci
licet ut aliud aliquod | corpus ex loco qem ingreditur
expellat, hocque rur&longs;us aliud,s&saliud, u&longs;que ad
mum, quod in locum à primo derelictum, eodem tem
poris momento quo derelictus e&longs;t, ingrediatur. Hocque
facilè intelligimus in circulo perfecto, quia videmus
nullum vacuum, nullamque rarefactionem aut con
B, mod eodem tempore pars B moveatur ver&longs;us C,
C ver&longs;us D, ac D ver&longs;us A -Sed
idem intelligi etiam pote&longs;t in
tumlibet irregulari, modò ad
vertatur quo pado omnes
locorum inaequalitates inae
quali motuum celeritate po&longs;
teria contenta in &longs;patio EFGH circulariter moveri
pote&longs;t ab&longs;que ullâ conden&longs;atione vel vacuo,s&seodem
tempore ejus pars quae e&longs;t ver
&longs;us
&longs;us E, modò tantum, ut
&longs;patium in G &longs;upponitur e&longs;&longs;e
quadruplo latius quàm in E,
ac duplò quàm in Fs&sH, ita
veatur in E quàm in G, ac duplo celeriús quàm in
F vel H; atque ita relilquis omnibus in locis motús
celeritas angu&longs;tiam loci compen&longs;et. Hoc enim pacto,
in quovis determinato tempore, tantundem materiae
tran&longs;ibit.
Quomodo in omni motu
integer circulus cor
porum &longs;imul movea
tur.
Fatendum tamen e&longs;t in motu i&longs;to aliquid reperiri,
quod mens quidem no&longs;tra percipit e&longs;&longs;e verum, &longs;ed ta
men quo pacto fiat, non comprehendit: nempe divi
&longs;ionem quarundam particularuni materiae in infinitum,
&longs;ive indefinitam atque in tot partes, ut nullam cogi-
telligamus ip&longs;am in alias adhuc minores reip&longs;a e&longs;&longs;e
divi&longs;am. Fieri enim non pote&longs;t, ut materia quae jam
implet &longs;patium G, &longs;ucce&longs;&longs;iv impleat omnia &longs;patia
innumeris gradibus minora, quae &longs;unt inter Gs&sE, ni&longs;i
aliqua ejus pars ad innumerabiles illorum &longs;patiorum
men&longs;uras figuram &longs;uam accommodet : quod lit fiat,
nece&longs;&longs;e e&longs;t omnes imaginabiles ejus particulas, quae
&longs;unt revera innumerae, à &longs;e mutuò aliquantulum re
moveri,s&stalis quantulacunque remotio vera
&longs;io e&longs;t a.
Hinc &longs;equi divi&longs;ionem
materiae in particu
las revera indefini
tas, quamvis eae nobis
&longs;int invomprehen&longs;ibi
les.
Notandum autem nie hîc non loqui de totâ materiâ,
&longs;ed tantúm de aliqu'a ejus parte. Quamvis enim &longs;up
ponamus duas aut tres ejus partes e&longs;&longs;e in G tantae
latitudinis quantm e&longs;t &longs;patium E, itemque etiam
res alias minores, quae maneant indivi&longs;ae : nihilomi
nus intelligi pote&longs;t eas moveri circulariter ver&longs;us E,
modò quaedam alias ip&longs;is admi&longs;tae &longs;int, quae &longs;e quomo
doli|bet inflectant,s&sfiguras &longs;uas &longs;ic mutent, ut junctae
i&longs;tis figuras &longs;uas non ita mutantibus, &longs;ed &longs;olam
ritatem motûs ad rationem loci occupandi accommo
dantibus, omnes angulos quos i&longs;tae alias non occupa
bunt, accuratè compleant. Et quamvis, quomodo fiat
inde&longs;inita i&longs;la divi&longs;io, cogitatione comprehendere ne
queamus, non ideò tamen debemus dubitare quin
fiat : quia clarè percipimus illam nece&longs;&longs;ariò &longs;equi ex
naturâ materiae nobis evidenti&longs;&longs;imè cognitâ, percipi
mu&longs;que etiam eam e&longs;&longs;e de genere eorum quae à mente
no&longs;trâ, utpote finità, capi non po¤¤unt b.
Quomodo fiat divi
&longs;io,s&squòd non &longs;it du
bitandum quin fiat,
et&longs;i non comprehendatur.
Motûs naturà &longs;ic animadver&longs;â, con&longs;iderare oportet
ejus cau&longs;am, eamque duplicem : primò &longs;cilicet uni
ver&longs;alems&sprimariam, quae e&longs;t cau&longs;a generalis om
nium motuum qui &longs;unt in mundo; ac deinde parti
quos priús non habuerunt, acquirant. Et generalem
quod attinet, manife&longs;tum mihi videtur illam non aliam
e&longs;&longs;e, quàm Deum ip&longs;um, qui materiam &longs;imul cum
motus&squiete in principio creavit, jamque, per &longs;olum
quietis in eâ totâ quantum tunc po&longs;uit con&longs;ervat. Nam
quamvis ille motus nihil aliud &longs;it in materià motâ
quàm ejus modus; certam tamens&sdeterminatam
habet quantitatem, quam facilè intelligimus eandem
in &longs;ingulis ejus partibus mutetur. Ita &longs;cilicet ut pute
mus, cúm una pars materiae duplò celeriús movetur
quàm altera,s&shaec altera duplò major e&longs;t quàm prior,
tantundem motús e&longs;&longs;e in minore quàm in majore; ac
alicujus alterius ip&longs;i aequalis fieri celeriorem. Intelli
gimus | etiam perfectionem e&longs;&longs;e in Deo, non &longs;olúm
quòd in &longs;e ip&longs;o &longs;it immutabilis, &longs;ed etiam quòd modo
quàm maxim con&longs;tantis&simmutabili operetur: adeò
vel divina revelatio certas reddit, qua&longs;que &longs;ine ullâ
in creatore mutatione fieri percipimus aut credimus,
nullas alias in ejus operibus &longs;upponere debeamus, ne
qua inde incon&longs;tantia in ip&longs;o arguatur. Unde &longs;equitur
materiae, cúm primúm illas creavit, jamque totam
i&longs;tam materiam con&longs;ervet eodem planè modo eàdem
que ratione quà priús creavit, eum etiam tantundem
motûs in ip&longs;à &longs;emper con&longs;ervare a.
Deum e&longs;&longs;e primòriam
motis cau&longs;am :s&s
eandem &longs;emper mo
tûs quantitatem in
univer&longs;o conservare.
vi&longs;a, manere, quantum in &longs;e e&longs;t, in eodem &longs;emper &longs;tatu,
nec unquam mutari ni&longs;i à cau&longs;is externis. Ita, &longs;i pars
aliqua materiae &longs;it quadrata, facilè nobis per&longs;uademus
illam perpetuò man&longs;uram e&longs;&longs;e quadratam, ni&longs;i quid
aliunde adveniat quod ejus figuram mutet. Si quie&longs;cat,
non credimus illam unquam incepturam moveri, ni&longs;i
ab aliquà cau&longs;à ad id impellatur. Nec ulla major ra
tio e&longs;t, &longs;i moveatur, cur putemus ip&longs;am unquam &longs;uâ
&longs;ponte,*s&sà nullo alio impeditam, motum illum &longs;uum
e&longs;&longs;e intermi&longs;&longs;uram. Atque ideò concludendum e&longs;t, id
quod movetur, quantum in &longs;e e&longs;t, &longs;emper moveri. Sed
quia hîc ver&longs;amur circa terram, cujus con&longs;titutio talis
e&longs;t, ut motus omnes qui propè illam fiunt, | brevi &longs;i&longs;tan
turs&s&longs;aepe ob cau&longs;as quae &longs;en&longs;us no&longs;tros latent : ideò
ab ineunte átate &longs;aepe judicavimus eos motus, qui &longs;ic
à cau&longs;is nobis ignotis &longs;i&longs;tebantur, &longs;uà &longs;ponte de&longs;inere.
Jamque proclives &longs;umus ad illud de omnibus exi&longs;ti
mandum, quod videmur in multis eite experti nempe
Quod profecto legibus naturae quàm-maxim adver&longs;a
tur: quies enim motui e&longs;t contraria, nihilque ad &longs;uum
contrarium, &longs;ive ad de&longs;tructionem &longs;ui ip&longs;ius, ex pro
Prima les naturae :
quòd unaquaeque res,
quantum in &longs;e e&longs;t,
&longs;emper in eodem statu
per&longs;everet; &longs;icque
quòd &longs;emel movetur,
&longs;emper moveri per
gat.
Atque ex hac eâdem immutabilitate Dei, regulae
quádam &longs;ive leges naturae cogno&longs;ci po&longs;&longs;unt, quae &longs;unt
cau&longs;ae &longs;ecundariá ac particulares diver&longs;orum motuum,
quos in &longs;ingulis corporibus advertimus. Harum primà
e&longs;t, unamquamque rem, quatenus e&longs;t &longs;implex &10
Et verò quotidiana experientia, in iis quae projiciun
tur regulam no&longs;tram omnino confirmat. Neque enim
alia ratio e&longs;t, cur projecta per&longs;everent aliquandiu in
motu, po&longs;tquam à manu jaciente &longs;eparata &longs;unt, quàm
poribus retardentur. Et manife&longs;tum e&longs;t ip&longs;a &longs;olere ab
ae
moventur, paulatim retardari, atque ideb motum ip&longs;o
rum diu durare non po&longs;&longs;e. Ae
periri, &longs;i flabello ip&longs;um percutiamus; idemque volatus
avium confirmat. Et nullus alius e&longs;t liquor, qui non
manife&longs;tiús adhuc, quàm ae
re&longs;i&longs;tat.
De motu projectorum.
riae, &longs;eor&longs;im &longs;pectatam, non tendere unquam ut &longs;ecun
dúm ullas lineas obliquas pergat moveri, &longs;ed tantum
modo &longs;ecundúm rectas ; et&longs;i multae &longs;aepe cogantur
deflectere propter occur&longs;um aliarum, atque, ut paulò
circulus, ex omni materiâ &longs;imul motâ. Cau&longs;a hujus
regulae eadem e&longs;t quae prae|cedentis, nempe immutabi
litass&s&longs;implicitas operationis, per quam Deus motum
in materiâ con&longs;ervat. Neque enim illum con&longs;ervat,
ni&longs;i praeci&longs;è qualis e&longs;t eo ip&longs;o temporis momento quo
antè. Ac quamvis nullus motus fiat in in&longs;tanti, mani
fe&longs;tum tamen e&longs;t omne id quod movetur, in &longs;ingulis
in&longs;tantibus quae po&longs;&longs;unt de&longs;ignari dum movetur, de
terminaturn e&longs;&longs;e ad motum &longs;uum continuandurn
&longs;us aliquam partem, &longs;ecundúm lineam rectam, non
autem unquam &longs;ecundúm ullam lineam curvam. Ut,
exempli cau&longs;â, lapis
A, in fundâ E A per
circulum A B F
tus, eo in&longs;tanti, quo
e&longs;t in puncto A, de
terminatusquidem e&longs;t
ad motum ver&longs;us ali
quam partem, nempe
&longs;ecundùm lineam re
ctam ver&longs;us C, ita
&longs;cilicet ut linea recta
A C &longs;it tangens cir
culi. Non autem fingi
pote&longs;t illum determinatum e&longs;&longs;e ad ullum motum
curvum : et&longs;i enim priús venerit ex L ad A per li
neam curvam, nihil tamen i&longs;tiu's curvitatis intelligi
pote&longs;t in eo remanere, dum e&longs;t in puncto A. Hocque
etiam experientiâ confirmatur, quia &longs;i | tunc è fundâ
egrediatur, non perget moveri ver&longs;us B, &longs;ed ver&longs;us
C. Ex quo &longs;equitur, omne corpus quod circulariter
movetur, perpetuò tendere ut recedat à centro cir
culi quem de&longs;cribit. Ut ip&longs;o manûs &longs;en&longs;u experimur
in lapide, dum illum fundâ circumagimus. Et quia
con&longs;ideratione i&longs;tâ in &longs;equentibus &longs;aepe utemur, dili-
Altera lex naturae :
quòd omnis motus ex
&longs;e ip&longs;o &longs;it rectus;s&s
ideò quae circulariter
moventur, tendere
&longs;emper ut recedankt Âà
centro circuli quem
de&longs;cribunt.
Tertia lex naturae haec e&longs;t : ubi corpus quod move
tur alteri occurrit, &longs;i minorem habeat vim ad pergen
dum &longs;ecundùm lineam rectam, quàm hoc alterum ad
motum &longs;uum retinendo &longs;olam motús determinationem
amittit; &longs;i verò habeat majorem, tunc alterum corpus
&longs;ecum movet, ac quantum ei dat de &longs;uo motu, tantun
dem perdit. Ita experimur dura quaelibet corpora pro
à motu ce&longs;&longs;are, &longs;ed ver&longs;us contrariam partem reflecti;
contrà verò, cúm occurrunt corpori molli, quia facilè
in illud motum omnem &longs;uum tran&longs;mittunt, ideò &longs;tatim
ad quietem reduci. Atque omnes cau&longs;ae particulares
accidunt, in hac tertiâ
lege continentur, &longs;altem eá quae ip&longs;ae corporea &longs;unt;
an enim,s&squalem, mentes humanae vel Angelicá vim
habeant corpora movendi, non jam inquirimus, &longs;ed ad
tractationem
Tertia lex: quòd unum
corpus, alteri fortio
ri occurrendo, nihil
amittat de &longs;uo motu ;
occurrendo verò mi
nùs forti, tantum
amittat, quantum in
illud transfert.
quòd differentia &longs;it inter motum in &longs;e &longs;pectatums&s
ip&longs;ius determinationem ver&longs;us certam partem, quâ &longs;it
ut i&longs;ta determinatio po&longs;&longs;it mutari, motu integro rema
nente. Cúm enim, ut antè dictum e&longs;t, unaquaeque res,
e&longs;&longs;e per&longs;eve|ret, quamdiu à nullâ cau&longs;à externâ de&longs;trui
tur;s&sin occur&longs;u duri corporis, appareat quidem cau&longs;a
quae impediat, ne motus alterius corporis, cui occur
rit, maneat determinatus ver&longs;us eandem partem; non
motus motui non e&longs;t contrarius: hinc &longs;equitur illum
idcirco minui non debere.
Probatio prioris partis
hujus regulae.
Demon&longs;tratur etiam pars altera ex immutabilitate
operationis Dei, mundum eâdem actione, quâ olim
creavit, continuò jam con&longs;ervantis. Cúm enim omnia
corporibus &longs;int plena,s&snihilominus uniu&longs;cuju&longs;que
corporis motus tendat in lineam rectam, per&longs;picuum
e&longs;t Deum ab initio, mundum creando, non modò diver
&longs;as ejus partes diver&longs;imodè movi&longs;&longs;e, &longs;ed &longs;imul etiam
effeci&longs;&longs;e, ut unae alias impellerent motu&longs;que &longs;uos in
illas transferrent : adeò ut jam, ip&longs;um con&longs;ervando
eâdem actione, ac cum ii&longs;dem legibus cum quibus
creavit, motum, non ii&longs;dem materiae partibus &longs;emper
infixum, &longs;ed ex unis in alias prout &longs;ibi mutuò
runt tran&longs;euntem, con&longs;ervet. Sicque haec ip&longs;a crea
turarum continua mutatio immutabilitatis Dei e&longs;t
argumentum.
Probatio po&longs;terioris
partis.
Hic verò diligenter advertendum e&longs;t, in quo con&longs;i
&longs;tat vis cuju&longs;que corporis ad agendum in aliud, vel ad
actioni alterius re&longs;i&longs;tendum : nempe in hoc uno, quòd
unaquaeque res tendat, quantum in &longs;e e&longs;t, ad perma
nendum in eodem &longs;tatu in quo e&longs;t, juxta legem primo
loco po&longs;itam a. Hinc enim id quod alteri conjunctum
e&longs;t, vim habet nonnullam, ad impediendum ne
jungatur; id quod di&longs;junctum e&longs;t, ad manendum di&longs;
junctum; id quod quie&longs;cit, ad per&longs;everandum in &longs;uà
quiete, atque ex con&longs;equenti ad re&longs;i&longs;tendum iis omni
bus quae illam po&longs;&longs;unt mutare; id quod molvetur, ad
per&longs;everandum in &longs;uo motu, hoc e&longs;t, in motu eju&longs;dem
ae&longs;timari tum à magnitudine corporis in quo e&longs;t,s&s
&longs;uperficiei &longs;ecundúm quam i&longs;tud corpus ab alio di&longs;
jungitur; tum à celeritate motús, ac naturâs&scon
currunt.
In quo con&longs;i&longs;tat vis
cuju&longs;que corporis ad
agendum vel re&longs;i&longs;ten
dum.
Atque notandum e&longs;t, unum motum alteri motui
aequÂè veloci nullo modo e&longs;&longs;e contrarium, &longs;ed propriè
tantúm duplicem hic inveniri contrarietatem. Unam
oppo§iam.
tatems&starditatem, quatenus &longs;cilicet i&longs;ta tarditas de
quietis naturà participat. Alteram inter determinatio
nem motus ver&longs;us aliquam partem,s&soccur&longs;um cor
poris in illâ parte quie&longs;centis vel aliter moti; atque
movetur, haec contrarietas e&longs;t major vel minor.
Motum non e&longs;&longs;e motui
contrarium, &longs;ed quie
ti ;s&sdeterminatio
nem in unam partem,
determinationi in
partem oppo&longs;itam.
Ex quibus ut po&longs;&longs;imus determinare, quo pacto &longs;in
gula corpora motus &longs;uos augeant vel minuant, vel in
minari, quanium cu
alias partes convertant, ob aliorum corporum occur
unoquoque &longs;it virium, &longs;ive ad movendum, &longs;ive ad mo
tui re&longs;i&longs;tendum; ac pro certo &longs;tatuere, illud &longs;emper,
quod valentius e&longs;t, fortiri &longs;uum e&longs;&longs;edum. Hocque fa
cilè calculo &longs;ubduci po&longs;&longs;et, &longs;i duo tant'um corpora &longs;ibi
reliquis omnibus &longs;ic divi&longs;a, u.t eorum motus à nullis
aliis circumjacentibus impedirentur nec juvarentur;
ea enim regulas &longs;equentes ob&longs;ervarent a.
francüaise des Principes, et p. 327.
Quomodo po&longs;&longs;it deter
minari, quantum cu
ju&longs;que corporis mo
tus mutetur propter
aliorum corporum
regulas &longs;equentes.
Primò, &longs;i duo illa corpora, puta Bs&sC, e&longs;&longs;ent planè
aequalia,s&saequè velociter moverentur, B quidem à
directum Âà &longs;ini&longs;trâ ver&longs;us | dextram,
cùm &longs;ibi mutuò occurrerent,
cterentur,s&spo&longs;tea pergerent moveri, B ver&longs;us dex
trams&sC ver&longs;us &longs;ini&longs;stram, mullâ parte &longs;uae celeritatis
ami&longs;&longs;â a.
XLVI
Prima.
Secundò, &longs;i B e&longs;&longs;et tantillò majus quàm C, caeteris
po&longs;itis ut priùs, tunc &longs;olum C reflecteretur, &
Secunda.
que ver&longs;us &longs;ini&longs;tram eâdem, ceoerotate movereteur.
XLVIII.
Tertia.
Tertiò, &longs;i mole e&longs;&longs;ent aequalia, &longs;ed B tantillò cele
riùs moveretur quàm C, non tantùm ambo pergerent
moveri ver&longs;us &longs;ini&longs;stram, &longs;ed etiam transferretur ex B
in C media pars celeritatis quâ hoc ab illo
tur : hoc e&longs;t, &longs;i fui&longs;&longs;ent priùs &longs;ex gradus celeritatis in
B,s&squatuor tantùm in C, post mutuum occur&longs;um
unumquodque tenderet ver&longs;us &longs;inistram, cum quinque
gradibus celeritatis.
Quartò, &longs;i corpus C planè quie&longs;ceret, e&longs;&longs;etque paulò
majus quàm B, quâcunque cum celeritate B movere
tur ver&longs;us C, nunquam ip&longs;um C moveret ; &longs;ed ab eo
reppeleretur in contrariam partem : quia corpus quie&longs;
cens magis re&longs;i&longs;tit magnae celeritati quàm parvae, idque
pro ratione exce&longs;&longs;ús unius &longs;upra alteram;s&sidcirco
&longs;emper major e&longs;&longs;et vis in C ad re&longs;i:&longs;tendum, quàrn in B
ad impellendum b.
Quarta.
Quintò, &longs;i corpus quie&longs;cens C e&longs;&longs;et minus quàm B,
tunc quantumvis tarde B ver&longs;us C moveretur, illud
&longs;ecum moveret, partem &longs;ilicet &longs;ui motûs ei talem
transferendo, ut ambo po&longs;tea aequè celeriter moveren
ip&longs;i tertiam partem &longs;ui motûs, quia una illa tertia pars
tam celeriter moveret corpus C, quàm duae re&longs;i
duae corpus B duplo majus. Et ita, po&longs;tquam B ip&longs;i C
occurri&longs;&longs;et, | unà tertiâ parte tardiús moveretur quàm
veretur per &longs;patium duorum pedum, quàm priús ut
moveretur per &longs;patium trium. &longs;odem modo, &longs;i B e&longs;&longs;et
triplo majus quàm C, transferret ip&longs;i quartam partem
&longs;ui motûs;s&s&longs;ic de caeteris a.
Quinta.
aequale corpori B ver&longs;us illud moto, partim ab ip&longs;o
impelleretur,s&spartim ip&longs;um in contrariam partem
repelleret : nempe, &longs;i B veniret ver&longs;us C cum quatuor
gradibus celeritatis, communicaret ip&longs;i C unum gra
tem adver&longs;am b.
Sexta.
Denique, &longs;i Bs&sC ver&longs;us eandem partem moveren
tur, C quidem tardiús, B autem illud in&longs;equens cele
riús, ita ut ip&longs;um tandem attingeret, e&longs;&longs;etque C majus
exce&longs;&longs;us magnitudinis in C: tunc B trans&longs;erret tantum
de &longs;uo motu in C, ut ambo po&longs;tea aequè celeriters&sin
ea&longs;dem partes moverentur. Si autem à contra exce&longs;&longs;us
celeritatis in B minor e&longs;&longs;et, quàm exce&longs;&longs;us magnitu
motum omnem &longs;uum retineret. Atque hi exce&longs;&longs;us ita
computantur: &longs;i C e&longs;&longs;et duplo majus qum B,s&sB non
moveretur duplo celeriús qum C, ip&longs;um non pelleret,
&longs;ed in contrariam partem reflecteretur; &longs;i verò magis
quàm duplo celeriús moveretur, ip&longs;um pelleret.
Nempe, &longs;i C haberet tantúm duos gradus celeritatis,s&s
B haberet quinque, demerentur duo gradus ex B, qui
tran&longs;lati in C unum tantúm gradum e&longs;&longs;icerent, quia
C e&longs;t duplo majus qum B: quo &longs;ieret ut duo corpora
Bs&sC cum tribus gradibus celeritatis | po&longs;tea move
rentur;s&sita de caeteris e&longs;t judicandum. Nec i&longs;ta egent
probatione, quia per &longs;e &longs;unt manife&longs;ta.
Septima.
Sed quia nulla in mundo corpora e&longs;&longs;e poitunt à re
liquis omnibus ita divi&longs;a,s&snulla circa nos e&longs;&longs;e &longs;olent
planè dura, ide multò difficiliús iniri pote&longs;t calculus,
ad determinandum quantum cuju&longs;que corporis motus
ob aliorum occur&longs;um mutetur. Simul enim habenda
e&longs;t ratio eorum omnium, qu illud circumquaque con
tingunt, eaque, quantum ad hoc, valde diver&longs;os
bent effectus, prout &longs;unt dura vel fluida : quorum
ideò diver&longs;itas in quo con&longs;i&longs;tat, hic e&longs;t quaerendum.
Harum regularum
u&longs;um e&longs;&longs;e di&longs;&longs;icilem,
propterea quòd
unumquodquè cor
pus Âà multis &longs;imul
tangatur.
Nempe, &longs;en&longs;u te&longs;te, non aliam agno&longs;cimus, quàm
quòd fluidorum partes facilè recedant ex locis &longs;uis,
atque ide manibus no&longs;tris ver&longs;us illa &longs;e moventibus
non re&longs;i&longs;tant; contràautem durorum partes ita &longs;ibi
mutu cohaerent, ut non &longs;ine vi, quae &longs;ufficiat ad i&longs;tam
illorum cohaerentiam &longs;uperandam, &longs;ejungi po&longs;&longs;int. Et
ulteriús inve&longs;tigantes quî fiat ut quaedam corpora &longs;ine
ullâ difficultate loca &longs;ua corporibus aliis relinquant,
alia non item : facilè advertimus ea quae jam &longs;unt
runt ab aliis occupentur; &longs;ed ea quá quie&longs;cunt, non
&longs;ine aliquâ vi ex locis &longs;uis extrudi po&longs;&longs;e. Unde licet
colligere, corpora divi&longs;a in multas exiguas particulas,
verò, quorum omnes particulae juxta &longs;e mutuò quie&longs;
cunt, e&longs;&longs;e dura.
Quae &longs;int corpora du
ra, quae fluida.
Neque profectò ullum glutinurn po&longs;&longs;umus excogi
tare, quod particulas durorum corporum firmiús inter
po&longs;&longs;et glutinum i&longs;tud ? Non &longs;ub&longs;tantia : quia, cúm par
ticulae i&longs;tae &longs;int &longs;ub&longs;tantiae, nulla ratio e&longs;t cur per aliam
&longs;ub&longs;tantiam potiús | quàm per &longs;e ip&longs;as jungerentur.
Non etiam e&longs;t modus ullus diver&longs;us à quiete : nullus
i&longs;tae particulae &longs;eparentur, quàm ip&longs;arum quies. Atque
praeter &longs;ub&longs;tantiass&searum modos, nullum aliud ge
nus rerum agno&longs;cimus a.
Durorum paries nullo
alio glutino &longs;imul
jungi, quàm earum
quiete.
Quantum autem ad fluida, et&longs;i &longs;en&longs;u non adverta
guae facilè tamen ex e&longs;&longs;ectibus id colligitur, praecipuè
in ae
rumpant. Neque enim actio ulla corporea, qualis i&longs;ta
corruptio e&longs;t, &longs;ine motu locali e&longs;&longs;e pote&longs;t ; cau&longs;ae
tas, quòd i&longs;tae fluidorum particulae non po&longs;&longs;int omnes
eodem tempore in unamquamque partem ferri; quod
tamen requiri videtur, ut non impediant motum cor
porum ex qualibet parte venientium, quemadmodum
cau&longs;à, corpus durum B moveatur ver&longs;us C, ac quae
termedii D ferantur in con
trarium à C ver&longs;us B, hae
motum eius non juvabunt,
&longs;ed contrà magis impe
dient, quàm &longs;i plan e&longs;&longs;ent
&longs;ine motu. Quze difficultas ut &longs;olvatur, recordandum
e&longs;t, non motum, &longs;ed quietem e&longs;&longs;e motui contrariam; &
motûs determinationem ver&longs;us unam partem e&longs;&longs;e con
trariam eju&longs;dem determinationi ver&longs;us partem oppo
&longs;itam, ut iam dictum e&longs;t a; itemque omne id quod
movetur, tendere &longs;emper ut pergat moveri &longs;ecundùm
lineam rectam b. Ex his enim patet: primò, corpus
rum B, | dum quie&longs;cit, magis opponi, &longs;uà illâ quiete,
motibus particularum corporis fluidi D &longs;imul &longs;pecta
tis, quàm ii&longs;dem opponeretur &longs;uo motu, &longs;i moveretur.
Ac deinde, quantum ad determinationem, verum qui
dem e&longs;t tot e&longs;&longs;e ex particulis ip&longs;ius D, quae moventur
à C ver&longs;us B, quot &longs;unt quae moventur in contrarium:
quippe epedem &longs;unt quae, venientes à C, impingunt in
&longs;uperficiem corporis B, ac deinde retorquentur ver
&longs;us C. Et quidem &longs;ingulae ex i&longs;lis &longs;eor&longs;im &longs;pectatae, im
pingentes in B, pellunt ip&longs;um ver&longs;us &longs;, atque ita
gis impediunt, ne moveatur ver&longs;us C, quàm &longs;i e&longs;&longs;ent
&longs;ine motu; &longs;ed, quia totidem etiam ab F tendunt in B,
illudque pellunt ver&longs;us C, idcirco, quantum ad hoc
attinet B non magis pellitur ver&longs;us unam partem
manet immotum. Cuju&longs;cunque enim figurae ip&longs;um
e&longs;&longs;e &longs;upponamus, &longs;emper accurat à totidem particu
lis fluidi ex unâ parte pelletur quàm ex alterâ; modò
quàm in reliquas. Et &longs;upponere debemus B omni ex
parte à fluido D &longs; circumdari; atque &longs;i fortè non tanta
&longs;it i&longs;tius fluidi quantitas in F quàm in D, nihil refert:
quia non agit in B &longs;e toto, &longs;ed duntaxat iis &longs;uis parti
&longs;pectavimus B ut immotum; jam &longs;i ponamus ip&longs;um
ab aliquâ vi, aliunde adveniente, impelli ver&longs;us C,
haec vis (quantumvis exigua) &longs;ufficiet, non quidem ad
ip&longs;um &longs;e &longs;olâ movendum, &longs;ed ad concurrendum cum
ad illud etiam pellendum ver&longs;us C, eique partem &longs;ui
motûs communicandam a.
Fluidorum particulas
aequali vi ver&longs;us om
nes partes moveri. Et
corpus durum in flui
do exi&longs;tens, à mini
mâ vi po&longs;&longs;e determi
nari ad motum.
Quod ut clariús intelligatur, fingamus primò, cor
pus durum B nondum e&longs;&longs;e in fluido FD, &longs;ed hujus fluidi
circulariter &longs;ecund`m ordinem notarum a e i; alia&longs;que
o u y a o moveri eodem modo &longs;ecundùm ordinem nota
rum o u y. Ut enim corpus aliquod &longs;it fluidum, debent
ejus particulae moveri pluribus modis, ut jam dictum
inter as&so : quid fiet? Nempe particulae a e i o impe
dientur ab ip&longs;o, ne po&longs;&longs;int tran&longs;ire ab o ver&longs;us a, ut
ab&longs;olvant circulum &longs;ui motûs; itemque particulae o u y a
impedientur ne pergant ab a ver&longs;us o; ac venientes ab
ver&longs;us
que nullam &longs;olae habebunt vim ad illud movendum,
&longs;ed reflectedentur ab
una circulatio ex duabus, &longs;ecundúm ordinem
rum a i o u y a. Et ita, propter occur&longs;um corporis B,
non quidem &longs;i&longs;tetur ullo modo ip&longs;arum motus, &longs;ed
mutabitur tantúm determinatio, nec incedent per li
neas tam rectas a, vel tam prope accedentes ad rectam,
quàm &longs;i in B non impingerent. Tandem denique
lens B ver&longs;us C, haec vis,
quantumvis exigua, juncta
ei quâ particulá fluidi, ve
nientes ab
&longs;um etiam pellunt ver&longs;us
C, &longs;uperabit eam quà venientes ab
contrariam partem repellunt; atque ideò &longs;ufficiet ad
ip&longs;arum determinationem mutandam,s&sefficiendum
ut ferantur &longs;ecundùm ordinem notarum
tum hoc requiritur ad motum corporis B non impe
diendum b : | quia, cúm duo corpora determinantur ad
motum ver&longs;us partes plan contrariass&s&longs;ibi mutuò
oppo&longs;itas, illud in quo major e&longs;t vis, alterius determi
nationem debet mutare. Atque quod hîc dico de
ticulis
in B impingunt, e&longs;t intelligendum : quàd nempe &longs;in
gulee ex iis qu2e illud pellunt ver&longs;us C, oppo&longs;itá &longs;int
totidem aliis, id ip&longs;um in contrariam partem pellen
ad harurn determinationem mutandam; quòdque,
quamvis nullae fortè de&longs;cribant tales circulos, quales
hîc reprae&longs;entantur
lentibus moveantur.
Eju&longs;dem rei demon
&longs;tratio.
Ita ergo mutatâ determinatione particularum fluidi,
quae impediebant ne corpus B moveretur ver&longs;us C
hoc corpus B omnino incipiet moveri,s&squidem eâ
lit; &longs;i &longs;upponamus in i&longs;lo fluido nullas e&longs;&longs;e particulas,
quae non celeriùs, vel &longs;altem aequè celeriter movean
tur. Nam, &longs;i quae tardiús agantur, quatenus ex illis
con&longs;tat rationem fluidi non habet, neque tunc &longs;ufficit
exi&longs;tens movendum; &longs;ed tanta requiritur, ut &longs;uperet
re&longs;i&longs;tentiam quae oritur ab i&longs;tarum fluidi particularum
tarditate. Ac ideò &longs;aepe videmus ae
fluida, multúm re&longs;i&longs;tere corporibus, quae in ip&longs;is valde
dere, cùm lentiús procedunt.
Si quae fluidi particulae
tardiús moveantur,
quàm corpus durum
in eo exi&longs;tens, illud
hac in parte fluidi
rationem non habere.
Cúm autem corpus B &longs;ic movetur ver&longs;us C, non pu
tandum e&longs;t, illud accipere &longs;uum motum à &longs;olâ vi exter
nâ ip&longs;um impellente, &longs;ed maximà ex parte à fluidi par
acquirent ea particulit corporis duri B quae &longs;unt inter
larium
Corpus durum ab alio
duro impul&longs;um, non
omnem &longs;uum motum
ab co mutuari, &longs;ed
partim etiam à fluido
circumjacente.
Supere&longs;t tantùm hîc explicandum, cur paulò antè
non dixerim a, mutari ab&longs;olutè determinationem parti
cularum
ad motum corporis B non impediendum. Quippe
celeriús moveri, quàm à
vi adventitià impul&longs;um e&longs;t,
quamvis &longs;aepe omnes par
ticulae fluidi F D multo plus
habeant agitationis.
que unum e&longs;t ex iis, quae nobis inter philo&longs;ophandum
proecipuè &longs;unt ob&longs;ervanda, ut ne cui cau&longs;ae ullum ef
fectum tribuamus, qui potentiam ejus excedat. Ita
ponentes corpus durum B, in medio fluidi &longs;D priús
immotum, nunc ab-externâ aliquà vi, exempli cau&longs;â
à manu meâ, tardo motu impelli : cúm haec &longs;ola im
pul&longs;io meá manûs &longs;it cau&longs;a cur moveatur, credi non
debet ip&longs;um celeriús moveri quàm impellitur;s&squam
vis omnes fluidi particulae multo celeriús moveantur,
non putandum e&longs;t eas determinari ad motus circulares
pul&longs;ione, &longs;ed ip&longs;as, quatenus celeriús aguntur,in qua
&longs;libet alias partes, ut priús, ferri b.
Non po&longs;&longs;e tamen ab i&longs;to
fluido majorem cele
ritatem acquirere,
quàm habeat à duro,
à quo impul&longs;um est.
Atque ex his clarè percipitur, corpus durum undi
que fluido cinctum,s&sin illo quie&longs;cens, ibi tanquam
in aequilibrio con&longs;i&longs;tere; ac quantumvis &longs;it magnum,
&longs;emper tamen à minimâ vi po&longs;&longs;e in hanc vel illam par
tem impelli: &longs;ive illa vis aliunde adveniat, &longs;ive in hoc
&longs;it &longs;ita, quòd fluidum | i&longs;tud, totum &longs;imul, ver&longs;us ali
ac totus ae
Quod ubi contingit, omnino nece&longs;&longs;e e&longs;t, corpus du
rum, in tali fluido exi&longs;tens, &longs;imul cum ip&longs;o deferri; nec
dillum e&longs;t a, corpus quie&longs;cens à nullo alio &longs;e minori,
quantumvis celeriter acto, pote&longs;t ad motum impelli.
Cúm corpus fluidum
totum &longs;imul ver&longs;us
aliquam partem fer
tur, nece&longs;&longs;ariò &longs;ecum
deferre corpus du
rum quod in &longs;e con
tinet.
Quinimò, &longs;i ad verams&sab&longs;olutam motús naturam
attendamus, quá con&longs;i&longs;tit in tran&longs;latione corporis
&sin utroque ex corporibus, quae &longs;e mutuò contingunt,
e&longs;t aequalis, quamvis non eodem modo &longs;oleat nomi
nari : plan agno&longs;cemus, non tam proprià moveri cor
pus durum, cum &longs;ic à `fluido ip&longs;um continente defer
à vicinis i&longs;tius fluidi particulis minús recedit.
Cúm corpus durum à
fluido &longs;ic de&longs;ertur,
non idcirco moveri.
Unum autem adhuc e&longs;t, in quo experientia regulis
motûs, paulló antè traditis b, valde videtur adver&longs;ari:
nempe quòd videamus multa corpora, manibus no
ut nullâ earum vi &longs;ejungi po&longs;&longs;int. Si enim illorum par
tes nullo alio glutino &longs;ibi invicem adhaereant, quàm
quòd &longs;ingulá juxta vicinas quie&longs;cant c,s&somne corpus
quod quie&longs;cit, ab alio &longs;e majori quod movetur, po&longs;&longs;it
cur (exempli cau&longs;â) clavus ferreus, vel aliud quod
libet, non magnum, &longs;ed valde durum corpus, &longs;olâ vi
manuum no&longs;trarum in duas partes dividi non po&longs;&longs;it.
pro uno corpore numerare; cùmque i&longs;ta media pars
manu no&longs;trâ &longs;it minor, videtur ejus vi debere po&longs;&longs;e
mo|veri, atque &longs;ic ab alià medià parte divelli. Sed no
tandum e&longs;t manus no&longs;tras e&longs;&longs;e admodum molles, &longs;ive
ad naturam corporum fluidorum magis quàm duro
rum accedentes; ideoque non totas &longs;imul agere &longs;olere
in corpus ab iis movendum, &longs;ed eam tantùm ip&longs;arum
partem, quae, corpus i&longs;tud tangens, tota &longs;imul in illud
incumbit. Quippe, &longs;icuti media pars clavi ferrei,
tenus ab aliâ ejus mediâ parte e&longs;t dividenda, rationem
habet unius corporis: &longs;ic pars manûs no&longs;trae proximè,
illam tangens,s&sip&longs;â minor, quatenus à reliquis eju&longs;
dem manús partibus &longs;ejungi pote&longs;t, habet rationem
alterius corporis. Et quia faciliùs à reliquâ manu
te&longs;t &longs;eparari quàm pars clavi à reliquo clavo,s&si&longs;ta
&longs;eparatio &longs;ine doloris &longs;en&longs;u fieri nequit, ideò clavum
&longs;erreum &longs;olâ manu frangere non po&longs;&longs;umus; &longs;ed &longs;i
illam malleo, limâ, forfice, aliove in&longs;trumento mu
niamus, ut ita eius vis ad partem corporis dividendi,
minorem corpore quo utitur, ad illud dividendum
Cur quaedam corpora
tam dura &longs;int, ut,
quamvis parva, non
facilè manibus no
&longs;tris dividantur.
Nihil hîc addam de figuris nec quomodo ex earum
infinitâ varietate motuum quoque varietates innu
merae con&longs;equantur, quia &longs;atis iila per &longs;e patebunt,
ubicunque u&longs;us veniet ut de ip&longs;is agamus. Et &longs;uppono
meos lectores vel primò elementa Geometria jam no
vi&longs;&longs;e, vel &longs;altem ingenium &longs;atis aptum habere ad Ma
thematicas demon&longs;trationes intelligendas. Nam planè
profiteor me nullam aliam rerum corporearum
riam agno&longs;cere, quàm illam omnimode divi&longs;ibilem,
vocant,s&spro objecto &longs;uarum demon&longs;trationum a&longs;&longs;u
munt; ac nihil planè in ip&longs;à con&longs;iderare, praeter i&longs;tas
divi&longs;iones, figurass&smotus; nihilque de | ip&longs;is ut ve
nibus, de quarum veritate non po&longs;&longs;umus dubitare,
tam evidenter deducatur, ut pro Mathematicâ demon
&longs;tratione &longs;it habendum. Et quia &longs;ic omnia Naturae Phae
nomena po&longs;&longs;unt explicari, ut in &longs;equentibus appare
nec alia etiam optanda.
Non alia principia in
Phy&longs;icâ, quàm in
Geometriâ, vel in
Mathe&longs;i ab&longs;tractá, à
me admitti, nec opta
ri, quia &longs;ic omnia na
turae phaenomena ex
plicatur,s&scertae de
iis demon&longs;trationes
dari po&longs;&longs;unt.
PRINCIPIORUM
PHILOSOPHlAE
PARS TERTIA.
De Mundo ad&longs;pectabili.
Inventis jam quibu&longs;dam principiis rerum
lium, quae non à praejudiciis &longs;en&longs;uum, &longs;ed à lumine
rationis ita petita &longs;unt, ut de ip&longs;orum veritate dubi
tare nequeamus, examinandum e&longs;t, an ex iis &longs;olis om
nia naturae phaenomena po&longs;&longs;imus explicare. Incipien
dumque ab iis quae maxim univer&longs;alia &longs;unt,s&sà
quibus reliqua dependent : nempe à generali totius
hujus mundi ad&longs;pectabilis con&longs;tructione. De quâ ut
rectè philo&longs;ophemur, duo &longs;unt inprimis ob&longs;ervanda.
Unum, ut attendentes ad in&longs;initam Dei potentiams&s
bonitatem, ne vereamur nimis ampla,s&spulchra, &
ab&longs;oluta ejus opera imaginari; &longs;ed è contrà cavea
mus, ne &longs;i quos fortè limites, nobis'non certò cognitos,
in ip&longs;is &longs;upponamus, non &longs;atis magni&longs;icè de Creatoris
potentiâ &longs;entire videamur.
Opera Dei nimis am
pla cogitari non po&longs;&longs;e.
Alterum, ut etiam caveamus, ne nimis &longs;uperbè de
Caventum e&longs;&longs;e, ne ni
mis &longs;uperbe de nobis
ip&longs;is &longs;entientes, fines
quos Deus &longs;ibi propo
&longs;uit in creando mun
do, à nobis intelligi
&longs;upponamus.
nobis ip&longs;is &longs;entiamus. Quod fieret non modò, &longs;i quos
limites, | nobis nullà cognitos ratione nec divinâ re
velatione, mundo vellemus affingere, tanquam &longs;i vis
no&longs;trae cogitationis, ultra id quod à Deo revera factum
propter nos &longs;olos ab illo creatas e&longs;&longs;e fingeremus a; vel
tantùm, &longs;i &longs;ines quos &longs;ibi propo&longs;uit in creando uni
ver&longs;o, ingenii no&longs;tri vi comprehendi po&longs;&longs;e putaremus.
III.
Quo &longs;en&longs;u dici po&longs;&longs;it
omnia propter homi
nem facta e&longs;&longs;e.
Deo propter nos facta e&longs;&longs;e, ut nempe tantò magis ad
agendas ei gratias impellamur, eju&longs;que amore incen
damur ac quarnvis etiam &longs;uo &longs;en&longs;u &longs;it verum , qua
tenus &longs;cilicet rebus omnibus uti po&longs;&longs;umus aliquo
dis exercendum, Deumque ob admiranda ejus opera
&longs;u&longs;piciendum : nequaquam tamen e&longs;t veri&longs;imile, &longs;ic
omnia propter nos facta e&longs;&longs;e, ut nullus alius &longs;it eorum
u&longs;us; effetque planè ridiculums&sineptum id in Phy
quin multa exi&longs;tant, vel olim extiterint, jamque e&longs;&longs;e
defierint, quae nunquam ab ullo homine vi&longs;a &longs;unt aut
intellecta, nunquamque ullum u&longs;um ulli praebuerunt.
Principia autem quae jam invenimus , tam va&longs;ta &longs;unt
in hoc mundo a&longs;pectabili contineri videamus; ac etiam
multò plura, quàm mens no&longs;tra cogitando perlu&longs;trare
unquam po&longs;&longs;it. Sed jam brevem hi&longs;loriam b praecipuo
rum naturae phoenomen
dem ut ip&longs;is tanquam rationibus utamur ad aliquid
probandum : cupimus enim rationes effectuum à
cau&longs;is, non autem contrà cau&longs;arum | ab effectibus
deducere; &longs;ed tantùm ut ex innumeris effectibus, quos
apparituras quàm appareant Jupiters&sSaturnus è
Terrâ con&longs;pecti; nec fortè etiam Solem inajorern vi&longs;um
iri, &longs;i re&longs;piceretur ex Fixis, quàm Fixae nobis Terrâ
videntur : atque id|circo, ut &longs;ine praejudicio partes
e&longs;&longs;e ne Lunam, vel Terram, vel Solem magnitudine
Stellas &longs;uperare arbitremur.
De phaenomenis, &longs;ive
experimentis;s&squis
eorum u&longs;us ad philo
&longs;ophandum.
Planetam, Jove aut
Saturno minorem.
Differunt autem inter &longs;e Stellae, non modò quòd
unae aliis &longs;int majores; &longs;ed etiam quòd quádam pro
primis de Sole dubium e&longs;&longs;e non pote&longs;t, quin lucem
quâ oculos no&longs;tros per&longs;tringit, in &longs;e habeat : neque
enim tantam ab omnibus Fixis &longs;imul &longs;umptis mutuari
pote&longs;t, cúm ip&longs;á tantam ad nos non mittant, nec
aliud corpus apparet magis radio&longs;um, à quo illam
accipiat : &longs;i quod autem e&longs;&longs;et, procul dubio appareret.
Idem de omnibus Stellis fixis facilè credetur ab iis,
qui con&longs;iderabunt quàm vividos radios vibrent, ac
cujus Ste1lae fixae tam vicini e&longs;&longs;emus quàm Solis, cre
dibile e:&longs;t eam ip&longs;o non minorem, nec minús lucidam
e&longs;&longs;e apparituram.
Solems&sFixas propriâ
luce fulgere.
Contrà verò Lunam videmus, eâ tantum parte
&longs;cimus illam e&longs;&longs;e proprio lumine de&longs;titutam,s&stantùm
radios à Sole acceptos ver&longs;ús oculos no&longs;tros refle
ctere. Quod idem etiam de Venere per&longs;picillorum ope
ob&longs;ervatur. Idemque de Mercurio, Marte, Joves&s
rum lumen obtu&longs;ius &longs;ive placidius &longs;it quàm Fixarum,
minari.
Lunams&salios Plane
tas lucem à Sole mu
tuari.
Denique idem de Terrâ experimur : conflata enim
e&longs;t ex opacis corporibus, quae Solis radios excipientia,
illos non minús validè quàm Luna reflectunt; quin
etiam nubibus e&longs;t involuta, quae licèt multà minús
opacae &longs;int, quàm ple|raeque aliá ejus partes, &longs;aepe
tamen ip&longs;as videmus, cúm à Sole illu&longs;trantur, non
minús albicantes e&longs;&longs;e quàm Lunam; adeò ut &longs;it &longs;atis,
manife&longs;tum, eam ratione luminis à Lunà, Venere,
Mercurio, alii&longs;que Planetis non differre.
Terram ratione lumi
nis Âà Planetis non
differe.
Quod etiam con&longs;irmatur, ex eo quòd, Lunà exi&longs;tente
inter Solems&sTerram, ejus facies quae à Sole non
illu&longs;tratur, debile quoddam lumen o&longs;tendat, quod
facilè conjicimus ad illam pervenire à Terrâ, quae
tunc radios à Sole receptos eam ver&longs;ús reflectit; mi
nuitur enim paulatim, prout pars Terrae à Sole illu
minata ab eà &longs;e avertit.
Lunam, cùm nova e&longs;t,
à Terrâ illuminari.
Atque omninino, &longs;i Terram ex Jove re&longs;piceremus,
minor quidem, &longs;ed fortè non minús lucida nobis ap
pareret,
autem Planetis, major videretur; &longs;ed ex Fixis, propter
nimiam earum di&longs;tantiam, omnem con&longs;pectum effu
geret. Ex quibus &longs;equitur ip&longs;am inter Planetas,s&s
Solem inter Stellas Fixas po&longs;&longs;e numerari.
Solem inter Fixas,s&s
Terram inter Pla
netas po&longs;&longs;e numerari.
Differunt etiam inter &longs;e Stellae in eo, quòd illae quas
Fixas vocamus, eandem &longs;emper à &longs;e mutuò di&longs;tantiam,
eundemque ordinem &longs;ervent; aliae autem a&longs;&longs;iduè inter
&longs;e &longs;itum mutent : unde Planetae &longs;ive errantes appel
lantur.
cúm quis ex unà navi alias eminus re&longs;picit inter &longs;e
&longs;itum mutantes, &longs;aepe pote&longs;t dubitare quibu&longs;nam ex
illis,s&sannon etiam &longs;uae, motus (à quo procedit i&longs;ta
&longs;itûs variatio) &longs;it tribuendus : ita errores Planetarum,
gno&longs;ci non po&longs;&longs;it, quibu&longs;nam corporibus &longs;int propriè
tribuendi. Cúmque &longs;int valde inoequaless&simplicati,
non facile e&longs;t illos explicare, ni&longs;i ex | variis modis, qui
bus po&longs;&longs;unt intelligi, unum aliquem eligamus, &longs;ecun
inventae &longs;unt ab A&longs;tronomis tres diver&longs;ae hypothe&longs;es,
hoc e&longs;t, po&longs;itiones, quae non ut verae, &longs;ed tantúm ut
phaenomenis explicandis idoneae, con&longs;iderantur.
Fixas eandem &longs;emper
à &longs;e mutuò di&longs;tantiam
retinere, non autem
Planetas.
rias hypotheses po&longs;&longs;e
explicari.
Harum primò e&longs;t Ptolemaei, quae quoniam multis
decremento luminis, quod in Venere &longs;icut in Lunâ
ob&longs;ervatur), jam vulgò ab omnibus Philo&longs;ophis rejici
&longs;olet, ideoque hîc à me praetermittetur a.
Hypothe&longs;in Ptolemaei
apparentiis non &longs;atis
facere.
Secunda e&longs;t Copernici,s&stertia Tychonis Brahe:
modo phaenomenis &longs;atisfaciunt,s&snon magna inter
ip&longs;as differentia e&longs;t, ni&longs;i quòd illa Copernici aliquantò
&longs;implicior &longs;its&sclarior; adeò ut Tycho non habuerit oc
ca&longs;ionem illam rnutandi, ni&longs;i quia non hypothe&longs;in dum
Hypotheses Copernici
&sTychonis non dif
ferre in quantum hy
pothe&longs;es.
Quippe, cùm Copernicus non dubitâ&longs;&longs;et motum
Terrae tribuere, hoc Tycho tanquam in Phy&longs;icâ valde
ab&longs;urdum, atque à communi hominum &longs;en&longs;u alie
num, voluit emendare; &longs;ed, quia veram motús natu
quàm alter.
Tychonem verbo mi
nus, &longs;ed re plus mo
tûs Terrae tribuere,
quàm Copernicum.
Quapropter ego, in hoc tantùm ab utroque di&longs;&longs;en
tiens, quòd omnem motum verius quam Tycho,s&s
curio&longs;iús quàm Copernicus, &longs;im Terrae detracturus :
illam hîc proponam hypothe&longs;in, quae omnium &longs;impli
ci&longs;&longs;ima,s&stam ad phaenomena intelligenda, quàm ad
eorum cau&longs;as naturales inve&longs;tigandas accommodati&longs;
&longs;ima e&longs;&longs;e videtur : ip&longs;amque tantúm pro hypothe&longs;i,
non pro rei veritate haberi velim.
Me accuratiùs quàm
Copernicum,s&sve
riùs quàm Tycho
nem, Terrae motum
negare.
| Primò, quia nondum certi &longs;umus, quantum à
nobis di&longs;tent Stellee fixae, nec po&longs;&longs;umus eas fingere
tam remotas, ut hoc phaenomenis repugnet: ne &longs;imus
contenti &longs;upponere ip&longs;as e&longs;&longs;e &longs;upra Saturnum, ut
vulgò omnes admittunt, &longs;ed libertatem &longs;umamus
quantumlibet altiores exi&longs;timandi. Si enim earum
altitudinem cum di&longs;tantiis hîc &longs;upra terram nobis
notis vellemus comparare, illa, quae jam iis ab omni
bus conceditur, non eitet minús incredibilis quàm
quávis major; &longs;i verà ad Dei creatoris
tiam re&longs;piciamus, nulla pote&longs;t cogitari tam magna,
ut ideò &longs;it minús credibilis quàm quaevis minor.
Atque non tantúm ad Planetarum, &longs;ed etiam ad Co
metarum phaenomena commodè explicanda, maxi
mum &longs;patium inter illass&s&longs;phaeram Saturni
dum e&longs;&longs;e, infrà o&longs;tendam a.
Fixas &longs;upponendas e&longs;&longs;e
à Saturno quamma
ximè di&longs;tantes.
Secundò, quia Sol in hoc convenit cum Fixis,s&s
cum flammâ, quòd lumen à &longs;e ip&longs;o emittat: putemus
eundem etiam in motu cum flammà,s&sin &longs;itu cum
Fixis, convenire. Nempe nihil quidem hic &longs;upra
pora, juxta quae po&longs;ita e&longs;t, ni&longs;i &longs;int admodum &longs;olida
&sdura, particulatim di&longs;&longs;olvit, ac &longs;ecum movet. Sed
tamen ejus motus &longs;it tantúm &longs;ecundum partes,s&stota
alio corpore, cui adhaereat, deferatur; quâ ratione
po&longs;&longs;umus etiam exi&longs;timare Solem con&longs;tare quidem ex
materiâ valde fluidàs&smobili, quá omnes coeli cir
cumjacentis partes &longs;ecum rapit; &longs;ed in hoc nihilomi
in aliam migret.
Solem in&longs;tar flammae
ex materiâ quidem
valde mobili con&longs;ta
re, &longs;ed non ideò ex
uno loco in alium mi
grare.
Neque incongrua videri debet Solis cum flammâ
com|paratio, ex eo quòd nullam flammam hîc videa
mus quae non continuo egeat alimento; quod idem
minús flamma, quàm quodvis aliud corpus, ubi &longs;emel
exi&longs;tit, &longs;emper exi&longs;tere per&longs;everat, ni&longs;t ab aliquâ cau&longs;â
externâ de&longs;truatur ; &longs;ed, quia con:&longs;tat materiâ quam
maximè fluidàs&smobili, a&longs;&longs;idu hic &longs;upra terram à
mento, non ut eadem quae jam exi&longs;tit con&longs;ervetur, &longs;ed
tantúm ut, dum ip&longs;a extinguitur, &longs;emper alia nova
in ejus locum &longs;ub&longs;tituatur. Solem autem non ita de
&longs;truunt partes coeli ei vicinae, ideòque non ita eget
detur a, novam &longs;emper materiam in Solem ingredi,s&s
aliam ex eo elabi.
Solem à flammâ dif
ferre, quòd non ita
egeat alimento.
Hîcque notandum e&longs;t, &longs;i Sol in &longs;itu non differat à
Fixis, ip&longs;as omnes in unius alicujus &longs;phaerae circum&longs;e
quia ille in eâde, i&longs;tâ &longs;phaerae circumferentiâ e&longs;&longs;e non
pote&longs;t. Sed, ut Sol va&longs;tum quoddam circa &longs;e spatium
habet, in quo nulla Stella fixa continetur : ita &longs;ingulae
Fixae ab omnibus aliis valde remotae e&longs;&longs;e debent,s&s
unae multò magis quàm aliae, à nobiss&sà Sole di&longs;tare.
Sic in hac figurâ, &longs;i S &longs;it Sol, F
figurae planum, per omnes &longs;patii dimen&longs;lones &longs;par&longs;ae
intelligentur a.
Fixas. omnes in eâdem
&longs;phaerâ non ver&longs;ari,
&longs;ed unamquamque
va&longs;tum &longs;patium circa
de&longs;titutum.
| Tertiò, putandum e&longs;t, non tantúm Soliss&sFixarum,
quidam : quod jam vulgò omnes A&longs;tronomi conce
dunt, quia vident phaenomena Planetarum vix aliter
po&longs;&longs;e explicari.
Coelos e&longs;&longs;e &longs;tudios.
Sed in hoc multi mihi videntur errare, quòd flui
vacuum imaginentur, ita ut motibus quidem aliorum
corporum non re&longs;i&longs;tat, &longs;ed praeterea nullam habeat
vim ad ip&longs;a &longs;ecum deferenda: neque enim in rerum
naturà ullum tale vacuum e&longs;le pote&longs;t, ac fluidis omni
aliorum corporum motibus, quòd in &longs;eip&longs;is etiam
habeant motum. Et quia hic motus facilè in omnes
partes determinatur, ejus vi, cúm in unam aliquam
partem e&longs;t determinatus, nece&longs;&longs;arià &longs;ecum deferunt
externâ retinentur, quantumvis ip&longs;a &longs;int. &longs;olidas&s
quie&longs;centias&sdura; ut ex ant dictis b e&longs;t manife&longs;tum.
Caelos omnia corpora
in &longs;e contenta &longs;ecum
deferre.
Quartò, cúm videamus Terram nullis columnis
&longs;uffultam, nulli&longs;que &longs;unibus appen&longs;am, &longs;ed circum
quidem illam quie&longs;cere, ac nullam habere propen
&longs;ionem ad motum, quandoquidem nullam adverti
mus. Sed ne putemus hoc ob&longs;tare, quominús ab i&longs;to
coelo deferatur,s&sejus motibus immota ob&longs;equatur :
anchoris alligata, in medio mari quie&longs;cit, et&longs;i fortè
aquae ingens moles, occulto cur&longs;u delabens, ip&longs;am
&longs;ecum &longs;erat.
Terram in coelo &longs;uo
quie&longs;cere, &longs;ed nihilo
minus ab eo deferri.
Et quemadmodum caeteri Planetae in hoc cum Terrâ
conveniunt, quòd &longs;int opacis&sradios Solis reflectant,
| non immeritò arbitrabimur illos etiam in hoc ei
&longs;imiles e&longs;&longs;e, quòd unu&longs;qui&longs;que quie&longs;cat in eâ coeli
regione in quâ ver&longs;atur; quòdque omnis variatio &longs;itûs
quae in illis ob&longs;ervatur, ex eo tantúm procedat, quòd
omnis materia coeli, quae illos continet, moveatur.
Idemque &longs;entiendum
e&longs;&longs;e omnibus Pla
netis.
Hîcque oportet eorum memini&longs;&longs;e quae de naturâ
motûs &longs;uprà dicta &longs;unt a: nempe illum quidem (&longs;i pro
priè loquamur,s&s&longs;ecundúm rei veritatem), e&longs;&longs;e tan
túm tranflationem unius corporis ex vicinià eorum
corporum, quae ip&longs;um immediat contingunts&stan
quam quie&longs;centia &longs;pectantur, in viciniam aliorum. Sed
&longs;aepe etiam ex u&longs;u vulgi actionem omnem, quâ corpus
aliquod ex uno loco in alium migrat, motum vocari;
&shoc &longs;en&longs;u dici po&longs;&longs;e, eandem rem eodem tempore
moveri ac non moveri, prout ejus locum variè deter
minamus. Unde &longs;equitur nullum in Terrâ, nec etiam
in aliis Planetis, motum propriè dictum reperiri: quia
non transferuntur ex viciniâ partium coeli quae illos
immediatè contingunt, quatenus i&longs;tae partes coeli ut
immotae con&longs;iderantur. Ad hoc enim deberent ab
omnibus &longs;imul &longs;ejungi, quod non &longs;it &longs;ed quia materia
coeli fluida e&longs;t, nunc unae ejus particulis, nunc aliae, à
Planetâ quem contingunt removentur, idque per mo
tum qui illis tantum tribui debet, non autem Planetae:
quae in terrae &longs;uperficie fiunt, non tribui &longs;olent ip&longs;i
terrae, &longs;ed illis aquies&sae
runtur.
Terram, propriè lo
quendo, non moveri,
nec ullos Planetas,
quamvis à coelo tran&longs;
ferantur.
dum quidem e&longs;t Planetas alios omnes moveri, nec
non etiam Solems&s&longs;ixas; &longs;ed non, ni&longs;i admodum
incongruè, idem de Terr^ dici pote&longs;t. Vulgus enim à
Terrae partibus, ut im|mobilibus &longs;pectatis, Stellarum
tenus à locis ita determinatis recedunt : quod com
modum e&longs;t ad u&longs;um vitá, ideoque rationi con&longs;en
taneum. Quin etiam omnes ab ineunte aetate putavimus,
Terram non e&longs;&longs;e globo&longs;am, &longs;ed planam,s&sin eâ e&longs;&longs;e
mundi cardines, Orientem, Occidentem, Meridiem,
&sSeptentrionem; quibus idcirco u&longs;i &longs;umus ad reli
quorum omnium corporum loca de&longs;ignanda. Sed &longs;i
quis Philo&longs;ophus, animadvertens Terram e&longs;&longs;e globum
Stellas &longs;ixas eundem &longs;emper inter &longs;e &longs;itum &longs;ervare,
his utatur ut immotis ad illius locum determinan
dum,s&sideò affirmet ip&longs;am moveri, ab&longs;que ratione
loquetur. Nam primò, juxta philo&longs;ophicum &longs;en&longs;um,
mota, quales &longs;unt Fixae, &longs;ed per contigua ejus quod
dicitur moveri. Ac deinde, juxta u&longs;um vulgi, non e&longs;t
cur Fixas con&longs;ideret ut immotas, potiús quàm Ter
ram, ni&longs;i quòd putet ultra ip&longs;as non e&longs;&longs;e ulla alia cor
po&longs;&longs;int moveri, Terra autem quie&longs;cere, illo &longs;en&longs;u quo
putare à ratione e&longs;t alienum : cúm enim mens no&longs;tra
&longs;it talis naturá, ut nullos in mundo limites agno&longs;cat,
qui&longs;quis ad immen&longs;itatem Deis&s&longs;en&longs;uum no&longs;trorum
infirmitatem attendet, aequius e&longs;&longs;e judicabit
cari, ultra illas omnes Stellas &longs;ixas quas videmus,
fortè e&longs;&longs;e alia corpora, ad quae comparata Terra quie
ere, ip&longs;oe autem omnes &longs;imul moveri dici po&longs;&longs;int,
quàm &longs;u&longs;picari nulla po&longs;&longs;e talia e&longs;&longs;e.
Nullum etiam motum
Terrae e&longs;&longs;e tribuen
dum, quamvis motus
impropriè juxta
u&longs;um vulgi &longs;umatur;
&longs;ed tunc rectèdici,
alios Planetas mo
veri.
Sic itaque &longs;ublato omni &longs;crupulo de Terrae motu,
putelmus totam materiam coeli in quâ Planetae ver&longs;an
tur, in modum cuju&longs;dam vorticis, in cujus centro e&longs;t
Sol, a&longs;&longs;iduè gyrare, ac ejus partes Soli viciniores ce
leriús moveri quàm remotiores, Planeta&longs;que omnes
(è quorum numero e&longs;t Terra) inter ea&longs;dem i&longs;tius
le&longs;tis materiá partes &longs;emper ver&longs;ari. Ex quo &longs;olo, &longs;ine
ullis machinamentis, omnia ip&longs;orum phaenomena fa
cillim intelligentur. Ut enim in iis fluminum locis,
in quibus aqua in &longs;e ip&longs;am contorta vorticem facit, &longs;i
variae &longs;e&longs;tucae illi aquá incumbant, videbimus ip&longs;as
&longs;imul cum eà deferri,s&snonnullas etiam circa propria
centra converti,s&seò celeriús integrum gyrum ab&longs;ol
vere, quò centro vorticis erunt viciniores;s&sdenique,
quamvis &longs;emper motus circulares affectent, vix tamen
unquam circulos omnino perfectos de&longs;cribere, &longs;ed
nonnihil in longitudinems&slatitudinem aberrare: ita
eadem omnia de Planetis ab&longs;que ullâ di&longs;&longs;icultate po&longs;
&longs;umus imaginari,s&sper hoc unum cuncta eorum phae
nomena explicantur.
Planetas omnes circa
Solem à coelo deferri.
Sit itaque S Sol,s&somnis materia coele&longs;tis eum
cumjacens ita moveatur in ea&longs;dem partes, nempe ab
per B ver&longs;us C, &longs;upponendo polum Borealem &longs;upra
hujus figurae planum eminere ut ea quae e&longs;t circa
Saturnum, impen
ginta ad eum per
totum circulum
deferendum; ea ve
ro quae e&longs;t circa Jo
illum cum ejus a&longs;
&longs;eclis deferat per
circulum
Mars duobus an
uno anno, Venus* octo men&longs;ibus,s&sMercurius tribus,
circuitus &longs;uos in circulis
eos deferente, ab&longs;olvant.
Quomodo &longs;inguli Pla
netae deferantur.
| Nec non etiam corpora quádam opaca, per&longs;picil
culae, ip&longs;iu&longs;que &longs;uperficiei contigua &longs;unt, &longs;patio viginti
&longs;ex dierum eum circumeant.
Quomodo etiam Solis
maculae.
Ac praeterea, ut &longs;aepe in aquarum vorticibus vidi
contingere, in majori illo coele&longs;tis materiá vortice &longs;int
alter in cujus centro &longs;it Terra, qui,in ea&longs;dem partes
ac major vortex &longs;erantur ;s&sille qui habet Jovem
in centro, deferat circa ip&longs;um quatuor ejus a&longs;&longs;eclas,
tali celeritate, ut remoti&longs;&longs;imus diebus 16, &longs;equens die
unum circuitum perficiat; &longs;icque, dum &longs;emel in ma-
culos circa Jovem aliquoties percurrant. | Eodemque
rnodo vortex, qui habet Terram in centro, efficiat ut
Luna men&longs;is &longs;patio earn circumeat, ip&longs;a autem Terra
&longs;ingulis diebus circa proprium axem integrum gyrum
ab&longs;olvat; ita ut eodem tempore quo Terras&sLuna cir
culum communen &longs;emel peragrabunt, Terra 365 vici
bus circa proprium centrum,s&sLuna duodecies circa
Terram vertatur.
Quomodo etiam Terra
circa proprium cen
trum,s&sLuna circa
Terram vehatur.
Denique, ne putemus omnia centra Planetarum
curatè in eodem plano &longs;emper con&longs;i&longs;tere, nec circulos
quos de&longs;cribunt e&longs;&longs;e omnino perfectos; &longs;ed, ut in om
nibus aliis rebus naturalibus contingere videmus, i&longs;ta
tantúm praeterpropter talia e&longs;&longs;e, ac etiam labentibus
&longs;aeculis continuò mutari arbitremur.
Motus coelorum non
e&longs;&longs;e perfectè circulares.
Nempe, &longs;i haec figura reprae&longs;entet planum, in quo
centrum Terrae toto anno ver&longs;atur, quod vocatur pla
num Eclipticae atque ope Fixarum in coelo determi
natur, putandum e&longs;t unumquemque ex aliis Planetis
in alio quodam plano ver&longs;ari, ad hoc nonnihil
nato,s&sip&longs;um inter&longs;ecante in lineâ quae tran&longs;it per
centrum Solis : ita ut Sol in omnibus i&longs;tis planis repe
riatur. Exempli cau&longs;à, orbita Saturni &longs;ecat nunc Eclip
ticam in &longs;ignis Cancris&sCapricorni, &longs;upra ip&longs;am au
tem attollitur hoc e&longs;t ver&longs;ús Boream inclinatur in
Librâ,s&sinfra eandem ver&longs;ús Au&longs;trum deprimitur in
Ariete angulu&longs;que ip&longs;ius inclinationis e&longs;t circiter gra
duum
Eclipticam in aliis locis ; &longs;ed inclinatio in Joves&s
Marte e&longs;t minor, in Venere uno circiter gradu major,
&sin Mercurio maxima : e&longs;t enim fere 7 graduum. Ac
vationes Scheineri S. 1. a, po&longs;t cujus diligentiam nihil
circa i&longs;ta|rum macularum phaenomena de&longs;iderari po&longs;&longs;e
videtur), in planis 7 gradibus aut ampliús ad Eclipticam
tus hac in re non differat à motibus Planetarum. Luna
etiam circa Terram fertur, in plano quod 5 gradibus
ab Eclipticà deflectit;s&sTerra circa proprium axem
in plano AEquatoris 23 ½ gradibus ab Eclipticâ defle
Atque hae Planetarum aberrationes ab Eclipticâ vo
cantur motus in latitudinem b.
De aberratione Plane
tarum in latitudinem.
Ip&longs;orum autem circuitiones circa Solem vocantur
motus in longitudinem. Hique etiam in eo aberrant,
aetate, Saturnus ab eo remotior e&longs;t in Sagittario quàm
in Geminis, vice&longs;imâ circiter di&longs;tantia &longs;uae parte; Ju
piter in Librâ remotior e&longs;t quàm in Ariete; &longs;icque alii
Planetae habent Aphelias&sPerihelia &longs;ua aliis in locis c.
deprehendentur; ac &longs;inguli Planetae, nec non etiam
Terra, planum in quo nunc e&longs;t Ecliptica, diver&longs;is in
locis &longs;ecabunt,s&spaulo magis vel minús ab illà defle
ctent;s&sillorum maximae ac minimae à Sole di&longs;tantiae
De motu in longitui
nem.
Jam verò non opus e&longs;t ut o&longs;tendam, quo pacto ex
hac hypothe&longs;i &longs;equantur phaenomena dieis&snoctis,
ae&longs;tatiss­emis, &longs;ive acce&longs;&longs;ús Solis ad Tropicos,s&s
&sretrogradationum quae apparent in Planetis, prae
ce&longs;&longs;ionis aequinodiorum, variationis in obliquitate
Eclipticae, ac &longs;imilia : &longs;acil enim ab illis, qui vel pri
ma elementa A&longs;tronomiae didicerunt) intelligentur a.
Phaenomena omnia per
hanc hypothe&longs;in fa
cillimè intelligi.
Sed breviter adhuc dicam, quo pacto ex hypothe&longs;i
Bra|heanâ, quam vulgà jam admittunt illi omnes qui
Copernicanam repudiant, plus motús Terrae quàm per
hanc tribuatur. Primò, manente Terrâ juxta eorum
opinionem immobili, nece&longs;&longs;e e&longs;t ut totum coelum,
unà cum &longs;tellis, circa ip&longs;am &longs;ingulis diebus volvatur :
quod intelligi non pote&longs;t, quin &longs;imul intelligatur fieri
tran&longs;lationem omnium partium Terrae, ex viciniâ par
tium coeli quas tangunt in viciniam aliarum; cúmque
haec tran&longs;latio &longs;it reciproca, ut &longs;uprà dictum e&longs;t b, &
eadem plan vis &longs;ive actio ad illam requiratur in Terrâ
atque in coelo, nulla ratio e&longs;t cur, propter ip&longs;am,
coelo potiús quàm Terrae moturn tribuamus. Quinimò,
juxta &longs;uperiús dicta, Terrae duntaxat e&longs;t tribuendus:
quia &longs;it &longs;ecundúm totam ejus &longs;uperficiem, non autem
eodem modo &longs;ecundúm totam &longs;uperficiem coeli, &longs;ed
tantúm &longs;ecundúm partem concavam, Terrie conti
guam, quae ad convexam comparata perexigua e&longs;t.
Nec refert &longs;i dicant, &longs;e non tantúm putare concavam
coeli &longs;tellati &longs;uperficiem à terrâ &longs;eparari, &longs;ed &longs;imul
etiam convexam ab alio coelo illud ambiente, nempe
à coelo cry&longs;tallino vel Empyreo; atque hanc e&longs;&longs;e ratio
nern cur illum motum coelo potiús tribuant quàm
terrae. Nullum enim haberi pote&longs;t argumentum, quo
convexae coeli &longs;tellati ab alio coelo ip&longs;um ambiente;
&longs;ed planè ex arbitrio illam fingunt. Atque ita, juxta
ip&longs;orum hypothe&longs;in, ratio cur motus &longs;it terrae tribuen
tribuant,s&sTerrae quietem, e&longs;t incertas&sà &longs;olâ illo
rum imaginatione efficta.
Juxta Tychonis hypo
thesin dicendum e&longs;&longs;e,
Terram moveri circa
proprium centrum.
Ex eàdem Tychonis hypothe&longs;i, Sol motu annuo
circa Terram gyrans, non modò Mercuriums&sVene
eo remotiores &longs;unt quàm Terra, &longs;ecum ducit : quod
intelligi non pote&longs;t, prae&longs;ertim in coelo fluido, quale
illud &longs;upponunt, quin tota coeli materia interjacens
&longs;imul &longs;eratur,s&sinterim Terra vi aliquâ &longs;eparetur à
circulum de&longs;cribat. Quapropter haec rur&longs;us &longs;eparatio,
quae e&longs;t totius Terrae, ac peculiarem in eâ actionem
requirit, ejus motus erit dicendus.
Ac etiam illam moveri
circa Solem motu an
nuo.
Unus autem adhuc in meâ hypothe&longs;i &longs;crupulus
Fixas &longs;ervet, nece&longs;&longs;e &longs;it Terram, quae circa illum fertur,
ad ip&longs;as accedere ac recedere toto &longs;uae orbitee inter
vallo : quod tamen ex phaenomenis non potuit hacte
nus deprehendi. Sed hoc excu&longs;atur per immen&longs;am
talem &longs;cilicet, ut totus ille circulus qui à Terrâ de&longs;cri
bitur circa Solem, &longs;i ad eam comparetur, in&longs;tar puncti
&longs;it habendus. Quod fateor incredibile videri po&longs;&longs;e,
magnalia Dei con&longs;iderare non a&longs;&longs;uetis,s&sTerram ut
praecipuam partem univer&longs;i, ac domicilium hominis,
propter quem coetera omnia facta &longs;int, &longs;pectantibus;
comparatam in&longs;tar puncti e&longs;&longs;e, non ita mirum videri
debet.
Terrae tran&longs;lationem
nullam efficere a&longs;pe
ctùs diver&longs;itatem in
Fixis, propter maxi
mam ip&longs;arum di&longs;tan
tiam.
Ac praeterea Cometae, quos jam fatis con&longs;tat in
no&longs;tro ae
opinabatur, va&longs;ti&longs;&longs;imum i&longs;tud &longs;patium inter &longs;pheram
Saturnis&s&longs;ixas requirunt, ad omnes &longs;uas excur&longs;iones
ab&longs;olvendas : adeò enim variae &longs;unt, adeò immanes,
&sà Fixarum &longs;tabilitate atque à regulari Planetarum
circa Solem circuitione adeò di&longs;crepantes, ut ab&longs;que
eo ad nullas naturae leges revolcari po&longs;&longs;e videantur.
Neque nos movere debet qu'od Tychos&salii A&longs;tro
nomi, qui diligenter eorum parallaxes inve&longs;tigârunt,
dixerint tantùm illos e&longs;&longs;e &longs;upra Lunam, ver&longs;ùs &longs;phae
ram Veneris aut Mercurii, non autem &longs;upra ip&longs;um
Saturnum : hoc enim non minùs recte ex &longs;uis calculis
concludere potui&longs;&longs;ent, quàm illud. Sed cum di&longs;puta
rent contra veteres, qui Cometas inter meteora &longs;ublu
naria numerabant, contenti &longs;uerunt o&longs;tendere illos in
coelo e&longs;&longs;e; nec au&longs;i &longs;unt omnem altitudinem, quam
calculo deprehendebant, iis tribuere, ne minús facile
crederetur.
Hanc etiam Fixarum
di&longs;tantiam requiri ad
motus Cometarum,
quos jam con&longs;tat e&longs;&longs;e
in coelo.
Praeter haec autem generaliora, po&longs;&longs;ent adhuc parti
cularia multa, non mode circa Solem, Planetas, Come
tass&s&longs;ixas, &longs;ed proecipu etiam circa Terram (nempe
illa omnia quae in ejus &longs;uperficie videmus), inter phae
nomena hic recen&longs;eri. Ut enim veram hujus mundi
a&longs;pectabilis naturam agno&longs;camus, non &longs;atis e&longs;t ali
quas cau&longs;as invenire, per quas ea quae in coelo eminus
a&longs;picimus explicentur; &longs;ed ex ii&longs;dem etiam, illa omnia
quae in Terrâ cominus intuemur, deduci debent. Atqui
generaliorum cau&longs;as determinandas; &longs;ed tum demum
ip&longs;as po&longs;tea rectè à nobis determinatas &longs;ui&longs;&longs;e cogno&longs;ce
mus cúm ex ii&longs;dem non ea dumtaxat ad quae re&longs;pexi
tavimus, explicari advertemus.
Omnia quÂàe hîc in Ter
râ vodemus, ad phae
nomena etiam perti
nere, &longs;ed non opus
e&longs;&longs;e initio ad cuncta
re&longs;picere.
Et certè, &longs;i nullis principiis utamur ni&longs;i evidenti&longs;&longs;imè
per&longs;pectis, &longs;i nihil ni&longs;i per Mathematicas con&longs;equen
tias ex iis deducamuss&sinterim illa quae &longs;ic ex ip&longs;is
ratè con&longs;entiant, injuriam Deo &longs;acere videremur, &longs;i
cau&longs;as rerum hoc pacto à nobis inventas, fal&longs;as e&longs;&longs;e
&longs;u&longs;picaremur, tanquam &longs;i nos | tam imperfectos ge
nui&longs;&longs;et, ut ratione no&longs;trà reale utendo fallamur.
Vix fieri po&longs;&longs;e quin
cau&longs;ae, ex quibus om
nia phaenomena clarèè
deducuntur, &longs;int ve
rae.
mur &longs;i de tantis rebus philo&longs;ophando, genuinam
earum veritatem à nobis inventam e&longs;&longs;e affirmemus,
rnalim hoc in medio relinquere, atque omnia quae
deinceps &longs;um &longs;cripturus tanquam hypothe&longs;in propo
gnum operae pretium me feci&longs;&longs;e arbitrabor, &longs;i omnia
quae ex ip&longs;à deducentur cum experimentis con&longs;entiant:
ita enim ex eà tantundem utilitatis ad vitam, atque ex
ip&longs;ius veritatis cognitione, percipiemus.
Me tamen eas, quas hîc
exponam, pro hypo
the&longs;ibus tantùm ha
beri velle.
das, earum cau&longs;as altiùs hic repetam, quam ip&longs;as
unquam extiti&longs;&longs;e exi&longs;timem. Non eniin dubium e&longs;t,
quin mundus ab initio fuerit creatus cum omni &longs;uâ
perfectione a : ita ut in eos&sSols&sTerras&sLuna,s&s
nati &longs;int infantes, &longs;ed &longs;aeti &longs;int homines adulti. Hoc
&longs;ides Chri&longs;tiana nos docet, hocque etiam ratio natu
ralis plan per&longs;uadet. Attendendo enim ad immen&longs;am
Dei potentiam, non po&longs;&longs;umus exi&longs;timare illum
quam quidquam feci&longs;&longs;e, quod non omnibus &longs;uis nu
meris fuerit ab&longs;olutum. Sed nihilominus, ut ad plan
tarum vel hominum naturas intelligendas, long me
lius e&longs;t con&longs;iderare, quo pacto paulatim ex &longs;eminibus
na&longs;ci po&longs;&longs;int, quàm quo pacto à Deo in primà mundi
origine creati &longs;int : ita, &longs;i quae principia po&longs;&longs;imus exco
gitare, valde &longs;implicias&scognitu facilia, ex quibus
tanquam ex &longs;eminibus quibu&longs;dam,s&s&longs;ideras&sTerram,
&sdenique omnia quae in | hoc mundo a&longs;pectabili
deprehendimus, oriri potui&longs;&longs;e demon&longs;tremus, quamvis
ip&longs;a nunquam &longs;ic orta e&longs;&longs;e prob &longs;ciamus, hoc pacto
tamen eorum naturam longè meliús exponemus, quàm
&longs;i tantúm, qualia jam &longs;int, de&longs;criberemus. Et quia
talia principia mihi videor inveni&longs;&longs;e, ip&longs;a breviter hîc
exponam.
Meque etiam hîc non
nullas a&longs;&longs;umpturum,
quas con&longs;tat fal&longs;as
e&longs;&longs;e.
Ex antedictis a jam con&longs;tat, omnium mundi corpo
rum unams&seandem e&longs;&longs;e, materiam, in qua&longs;libet
partes divi&longs;ibilem, ac jam reip&longs;a in multas divi&longs;am,
quae diver&longs;imodè moventur, motu&longs;que habent aliquo
modo circulares b,s&s&longs;emper eandem motuum
titatem in univer&longs;o con&longs;ervant. At quàm magnae &longs;int
i&longs;tae partes materiae, quàm celeriter moveantur,s&s
quales circulos de&longs;cribant, non po&longs;&longs;umus &longs;olà ratione
diver&longs;is à Deo temperariis&squemnam prae coeteris ele
gerit, &longs;ola experientia docere debet. Jamque idcirco
nobis liberum e&longs;t, quidlibet de illis agumere, modò
con&longs;entiant. Itaque, &longs;i placet, &longs;upponemus omnem
illam materiam, ex quâ hic mundus ad&longs;pectabilis e&longs;t
compo&longs;itus, fui&longs;&longs;e initio à Deo divi&longs;am in particulas
quam-proxime inter &longs;e aequales, s&smagnitudine me
coeli atque a&longs;tra componuntur; ea&longs;que omnes tantun
dem motûs in &longs;e habui&longs;&longs;e, quantum jam in mundo re
peritur;s&saequaliter fui&longs;&longs;e motas, tum &longs;ingulas circa
propria &longs;ua centra,s&s&longs;eparatim à &longs;e mutuò, ita ut
mus; tum etiam plures &longs;imul, circa alia quaedam
puncta b aequè à &longs;e mutuò remota,s&seodem modo
di&longs;po&longs;ita ac jam &longs;unt centra Fixarum; nec non etiam
circa | alia aliquanto plura, quae aequent numerum
bantur in &longs;patio A E I c, verterentur circa punctum S,
&squae continebantur in &longs;patio A E V, circa F,s&sita
de caeteris : &longs;icque tot varios vortices componerent
quot jam a&longs;tra &longs;unt in mundo d.
Quaenam &longs;int ea, quae
hîc a&longs;&longs;umo ad phae
nomena omnia ex
plicanda.
quam cau&longs;is omnes qui in hoc mundo apparent effe
ctus &longs;ecundúm leges naturae &longs;uprà expo&longs;itas e oriantur.
Et non puto alia &longs;impliciora, vel intellectu faciliora,
vel etiam probabiliora rerum principia posse excogi
tari. Et&longs;i enim fortè etiam ex Chao per leges naturae
idem ille ordo qui jam e&longs;t in rebus deduci po&longs;&longs;et,
idque olim &longs;u&longs;ceperim explicandum a : quia tamen
rerum creatoris perfectione, quàm proportio vel ordo,
&sminús di&longs;tinctè etiam à nobis percipi pote&longs;t, nul
Iaque proportio, nullu&longs;ve ordo &longs;implicior e&longs;t,s&sco
litate : idcirco hic &longs;uppono omnes materiae particulas
initio fui&longs;&longs;e, tam in magnitudine quàm in motu, inter
&longs;e oequales,s&snullam in univer&longs;o inaequalitatem re
linquo, proeter illam quae e&longs;t in &longs;itu Fixarum,s&squae
ut negari planè non po&longs;&longs;it. Atque omnino parum
refert, quid hoc pacto &longs;upponatur, quia po&longs;tea juxta
leges naturae e&longs;t mutandum. Et vix aliquid &longs;upponi
pote&longs;t, ex quo non idem e&longs;&longs;edus (quanquam forta&longs;&longs;e
enim illarum ope materia formas omnes quarum e&longs;t
capax, &longs;ucce&longs;&longs;ivà a&longs;&longs;umat, &longs;i formas i&longs;tas ordine con
&longs;ideremus , tandem ad iliam quae e&longs;t hujus mundi
polterimus devenire : adeò ut hic nihil erroris ex fal&longs;â
Harum &longs;uppo&longs;itionum
fal&longs;itatem non impe
dire, quominùs ea
quoe ex ip&longs;is dedu-
e&longs;&longs;e po&longs;&longs;int.
Itaque, ut naturae legum efficacitatem in propo&longs;itâ
hypothe&longs;i o&longs;tendere incipiamus, con&longs;iderandum e&longs;t
illas particulas, in quas totam hujus mundi materiam
initio divi&longs;am &longs;ui&longs;&longs;e &longs;upponimus, non potui&longs;&longs;e quidem
&longs;patium continuum non replent; &longs;ed cuju&longs;cunque
figurae tunc fuerint, eas non potui&longs;&longs;e &longs;ucce&longs;&longs;u tem
poris non fieri rotundas, quandoquidem varios habue
runt motus circulares. Cúm enim in principio &longs;atis
eadem illa vis per&longs;everans, haud dubiè &longs;atis magna
po&longs;tea Occurrerunt, atterendos : ad hoc enim non
tanta, quàm ad illud, recluirebatur. Et ex hoc solo,
quòd alicujus corporis anguli &longs;ic atterantur, facilè
intelligimus illud tandem fieri rotundum : quia hoc in
loco nomen anguli ad omne id, quod in tali corpore
ultra figuram &longs;phaericam prominet, e&longs;t extendendum.
Quomodo omnes caele
&longs;tis materiae particu
lae factae &longs;int &longs;phaeri
cae.
Cum autem nullibi &longs;patia omni corpore vacua e&longs;&longs;e
po&longs;&longs;int, cúmque rotundm illae materiae particulae,
&longs;imul junctae, perexigua qudam intervalla circa &longs;e
relinquant: nece&longs;&longs;e e&longs;t i&longs;la intervalla quibu&longs;dam aliis
materiae ramentis minuti&longs;&longs;imis, figuras ad ip&longs;a im
plenda aptas habentibus, ea&longs;que pro ratione loci
occupandi perpetuà mutantibus, impleri. Nempe,
dum earum materiae particularum, quae &longs;iunt rotundae,
anguli paulatim atteruntur, id quod ex ip&longs;is eraditur
adeà e&longs;t minutum,s&stantam celeritatem acquirit, ut
&longs;olà vi &longs;ui motús in ramenta innumerabilia dividaltur;
&longs;icque impleat omnes angulos, quos ali materiae
particulae &longs;ubingredi non po&longs;tunt.
Circa i&longs;tas particulas
&longs;phaericas aliam e&longs;&longs;e
debere materiam &longs;ub
titiorem.
Notandum enim e&longs;t, quà minora &longs;unt i&longs;ta particu
larum aliarum ramenta, eà &longs;aciliús moveri, atque in
alia adhuc minutiora comminui po&longs;&longs;e: quia quò mi
nora a, eò plus habent &longs;uperficiei b, pro ratione &longs;uae
molis :s&soccurrunt aliis corporibus &longs;ecundùm
ficiem, dividuntur verà &longs;ecundúm molem c.
Hujus &longs;ubtilioris mate
riae particulas facil
limè dividi.
Notandum etiam e&longs;t ip&longs;a multo celeriùs agitari,
quàm alias materiae particulas, à quibus tamen &longs;uam
patentes vias feruntur, expellunt i&longs;ta per obliquass&s
angu&longs;tas. Eâdem ratione, quà videmus ex folle, quam
vis lent claudatur, ae
&longs;uprà demon&longs;tratum e&longs;t, aliquam materiae portionem
celerrime moveri, ac in partes reip&longs;a indefinitas dividi
debere ut varii motus circularess&sinaequales &longs;ine
rarefactione vel vacuo fieri po&longs;&longs;int ; nec ulla alia, prae
Ea&longs;dem celerrimè
moveri.
Jam itaque duo habemus genera materiae valde di
ver&longs;a, quae duo prima elementa hujus mundi a&longs;pecta
bilis dici po&longs;&longs;unt. Primum e&longs;t illius, qum tantam vim
habet agitationis, ut aliis corporibus occurrendo, in
&longs;uas ad omnes angulorum ab iis relictorum angu&longs;tias
implendas accommodet. Alterum e&longs;t ejus, quae divi&longs;a
e&longs;t in particulas &longs;phaericas, valde quidem minutas, &longs;i
cum iis corporibus, quae oculis cernere po&longs;&longs;umus,
titatis,s&sdivi&longs;ibiles in alias multà minores. Ter
tiumque paulò po&longs;t inveniemus, con&longs;tans par|tibus vel
magis cra&longs;&longs;is, vel figuras minús ad motum aptas ha
bentibus. Et ex his tribus omnia hujus mundi a&longs;pe
&sStellas fixas ex primo, Coelos ex &longs;ecundo,s&sTer
ram cum Planetiss&sCometis ex tertio. Cúm enim
Sols&sFixae lumen ex &longs;e emittant, Coeli illud tran&longs;mit
tant, Terra, Planetae, ac Cometae remittant: triplicem
ad tria elementa referemus.
Tria e&longs;&longs;e hujus mundi
a&longs;pectabilis elementa.
Non malè etiam omnem materiam, in spatio A E i a
comprehensam, quae gyrat circa centrum S, pro primo
coelo &longs;umemus ;s&somnem illam, quae circa centra F,
&longs;, innumerabiles alios vortices componit, pro &longs;e
reperitur, pro tertio a. Exi&longs;timamu&longs;que hoc tertium,
re&longs;pectu &longs;ecundi, e&longs;le immen&longs;um,s&s&longs;ecundum, re&longs;
pectu primi, permagnum. Sed tertii coeli con&longs;ideratio
pote&longs;t in hac vitâ.s&sde mundo tantúm a&longs;pedabili
tractamus. Vortices autem, quorum centra F, &longs;
&longs;imul pro uno tantúm coelo numeramus, quia &longs;ub unâ
&seâdem ratione à nobis con&longs;iderantur; &longs;ed vorticem
liari tamen coelo,s&squidem omniuin primo, &longs;umimus:
quia Terram habitationem no&longs;tram paulò pò&longs;t b in illo
inveniemus, ideàque multò plura in ip&longs;o habebimus
&longs;pectanda quàm in reliquis,s&snomina rebus, non
tiones explicandas, imponere &longs;olemus.
Tres etiam in illo cae
los di&longs;tingui posse.
Crevit autem c initio pallulatim materia primi ele
menti, ex co quòd particulae &longs;ecundi a&longs;&longs;iduo motu &longs;e
invicem magis ac magis attererent; cúmque major
ad implenda exigua illa &longs;patia, quae inter particulas
&longs;phaericas &longs;ecundi elementi &longs;ibi mutuà incumbentes
reperiuntur, quidquid ex eâ re&longs;idui fuit, po&longs;tquam
&longs;patia i&longs;la impleta &longs;unt, ad centra S, F, &longs;
&longs;uit : nempe Solem in centro S , ac Stellas &longs;ixas in
aliis centris. Po&longs;tquam enim particulae &longs;ecundi ele
menti &longs;uerunt magis attritee, minús &longs;patii occupâ
derunt, &longs;ed ab iis aequaliter omni ex parte recedentes,
loca ibi &longs;phaerica reliquerunt, à materià primi ele
menti ex omnibus circumjacentibus locis eò affluente,
replenda.
Quomodo Sols&sFixae
formatae &longs;int.
Ea enim e&longs;t lex naturae a, ut corpora omnia quae in
orbem aguntur, quantum in &longs;e e&longs;t, à centris &longs;ui motûs
recedant. Atque hic illam vim, quà &longs;ic globuli &longs;ecundi
elementi, nec non etiam materia primi circa centra
S, F, congregata, recedere conantur* ab i&longs;tis centris,
quàm potero accurati&longs;&longs;imè explicabo. In eâ enim
&longs;olâ lucem con&longs;i&longs;tere infrà o&longs;tendetur b ;s&sab ip&longs;ius
cognitione multa alia dependent.
Quid &longs;it lux.
Cùm dico globulos &longs;ecundi elementi recedere co
nari a centris circa quae vertuntur, non putandum e&longs;t
idcirco me illis aliquam cogitationem affingere, ex
quâ procedat i&longs;te conatus; &longs;ed tantùm ip&longs;os ita e&longs;&longs;e
&longs;itos,s&sad motum incitatos, ut revera &longs;int eb ver&longs;ùs
ituri, &longs;i à nullâ alià cau&longs;a impediantur.
Quis conatus ad motum
in rebus inanimatis
&longs;it intelligendus.
Quia verò frequenter multae cau&longs;ae diver&longs;ae agunt
&longs;imul in idem corpus, atque unae aliarum effectus
impediunt, prout ad has vel illas re&longs;picimus, dicere
po&longs;&longs;umus | ip&longs;um eodem tempore tendere, &longs;ive ire
conari, versùs diver&longs;as partes. Ut, exempli cau&longs;a,
lapis A, in fundâ EA, circa centrum E rotatus, tendit
quidem ab A ver&longs;ùs B, &longs;i omnes cau&longs;ae, quae occurrunt
ad ejus motum determinandum, &longs;imul &longs;pectentur, quia
revera eò ver&longs;ùs fertur. Sed &longs;i re&longs;piciamus ad &longs;olam
vim motùs quae in ip&longs;o e&longs;t, dicemus illum, cum e&longs;t in
expo&longs;itam : ponentes &longs;cilicet lineam AC e&longs;&longs;e rectam,
quae tangit circulum in punc`to AE. Si enim lapis è
fundâ egrederetur, eo temporis momento, quo ve
ab A ver&longs;ùs C, non ver&longs;us B; ac quamvis &longs;unda hunc
effectum impediat, non tamen impedit conatum. Si
denique non re&longs;piciamus ad totam i&longs;tam vim motûs,
&longs;ed tantùm ad illam | ejus partem quae à fundâ impe
quae fortitur &longs;uum e&longs;&longs;edum, dicemus hunc lapidem,
dum e&longs;t in puncto A, tendere tantùm ver&longs;ùs D, &longs;ive
recedere conari à centro E &longs;ecundùm lineam rectam
EAD.
Quomodo in eodem cor
pore conatus ad di
ver&longs;os motus ¤imul
e&longs;&longs;e po&longs;&longs;int.
lapis, in puncto A exi&longs;tens, ferretur ver&longs;us C, &longs;i à nullâ
alia vi impediretur, cum motu quo formica, in eodem
E Y e&longs;&longs;et baculus, &longs;upra quem recta incederet ab A
ver&longs;us Y, dum interim ip&longs;e baculus verteretur circa
centrum E, ac eju&longs;dem baculi punctum A de&longs;criberet
circulum ABF, e&longs;&longs;entque hi duo motus ita inter &longs;e
contemperati, ut formica perveniret ac X cùm bacu-
ita ip&longs;a &longs;emper exi&longs;teret in lineâ rectâ ACG. Ac
deinde conferamus etiam eam vim, quâ | idem lapis,
actus in &longs;undà &longs;ecundùm lineam circularem A B F, re
A D, BC, &longs;G, cum conatu qui remaneret in formicâ,
&longs;i vinculo vel glutino aliquo detineretur in puncto A
&longs;upra baculum E Y, dum interim i&longs;te baculus eam de
ferret circa centrum E per lineam circularem A B F;
recedere à centro E &longs;ecundùm lineas rectas E A Y,
E B Y,s&s&longs;imiles.
Quomodo ea quae cir
culariter moventur,
conentur recedere à
centro &longs;ui motûs.
Scio quidem motum i&longs;tius formicae fore initio tar
di&longs;&longs;imum, atque ideò ejus conatum, &longs;i tantùm ad prin
atqui profectò non plan nullus e&longs;t,s&sdum &longs;ortitur
effectum, augetur, ado ut motus ex eo proveniens &longs;a
tis celer e&longs;&longs;e po&longs;&longs;it. Nam, ut adhuc alio utamur exem
plo, &longs;i E Y &longs;it canalis, in quo
mo quidem temporis mo
mento, quo i&longs;te canalis age
tur in gyrum circa centrum
E, globulus A motu tantùm
&longs;us Y; &longs;ed &longs;ecundo momento
paulò celeriùs incedet : priorem enim vim retinebit,
ac praeterea novam acquiret à novo conatu recedendi
à centro E : quia, quandiu durat motus circularis,
momentis. Atque hoc experientia confirmat: &longs;i enim
brevi globulus, in eo exi&longs;tens, ab A ad Y perveniet.
Idemque etiam experimur in fundâ: quò celeriùs enim
lapis in eâ rotatur, eâ magis funis intenditur; atque
i&longs;ta ten&longs;io, à &longs;olâ vi quà lapis recedere conatur à
tro &longs;ui motûs exorta, exhibet nobis i&longs;tius vis quanti
tatem.
Quanta &longs;it vis i&longs;tius
conatûs.
Quod verò hîc de lapide in fundâ, vel de globulo
in canali circa centrum E rotato, dictum e&longs;t, facilè in
telligitur eodem modo de omnibus globulis &longs;ecundi
elementi : quòd nempe unu&longs;qui&longs;que &longs;atis magnâ vi
recedere conetur à centro vorticis in quo gyratur:
retinetur enim hinc inde ab aliis globulis circumpo
&longs;itis, non aliter quàm lapis à fundâ. Sed praeterea i&longs;ta
vis in illis multùm augetur, ex | eo quòd &longs;uperiores ab
inferioribus,s&somnes &longs;imul à materiâ primi elementi,
in centro cuju&longs;que vorticis congregatâ, premantur.
Ac primò quidem, ut accuratè omnia di&longs;tinguantur,
de &longs;olis i&longs;tis globulis hic agemus; nec ad materiam
primi elementi magis attendemus, quàm &longs;i &longs;patia
nia, quae ab illà occupantur, vacua e&longs;&longs;ent, hoc e&longs;t,
quàm &longs;i plena e&longs;&longs;ent materià, quae aliorum corporum
motus nullo modo juvaret, nec impediret. Nullam
enim aliam e&longs;&longs;e po&longs;&longs;e &longs;patii vacui veram ideam, ex
antedictis a e&longs;t manife&longs;tum.
Hunc conatum reperi
ri in materiâ caelo
rum.
Cùm globuli omnes qui volvuntur circa S, in vor
tice AEI, conentur recedere ab S, ut iam demon&longs;tra
tum e&longs;t b, &longs;atis patet illos, qui &longs;unt in lineà rectà SA,
premere &longs;e mutuò omnes ver&longs;ùs A;s&sillos, qui &longs;unt
teris : adeò ut, &longs;i non &longs;int &longs;atis multi ad occupandum
omne &longs;patium inter Ss&scircumferentiam A E I, totum
quod non occupant, relinqua
tur
&longs;ibi mutuò incumbunt (exem
pli cau&longs;à, ii qui &longs;unt in lineâ
rectâ S E), non omnes in&longs;tar
baculi &longs;imul vertuntur, &longs;ed uni
&longs;uum ab&longs;olvunt, ut infrà fu&longs;iùs
exponetur a, &longs;patium quod re
linquunt ver&longs;us S, non pote&longs;t
non e&longs;&longs;e rotundum. Et&longs;i enim
S E, | quàm in S A vel S 1, adeò ut in&longs;imi lineae S E vici
niores e&longs;&longs;ent centro S, quàm infimi lineae SI : quia
tamen infimi illi citiùs circuitum ab&longs;olvi&longs;&longs;ent quàm
&longs;uperiores, nonnulli ex ip&longs;is adjunxi&longs;&longs;ent &longs;e &longs;latim ex
ideòque nunc omnes infimi i&longs;tarum linearum aequali
ter remoti &longs;unt à puncto S,s&sita &longs;patium BCD, quod
circa illud relinquunt, e&longs;t rotundum.
Ip&longs;um efficere, ut cor
pora Soliss&sFixa
rum &longs;int rotunda.
Praeterea notandum e&longs;t, non modò globulos omnes
E; &longs;ed etiam unumquemque ex ipris premi ab omni
bus aliis, qui continentur inter lineas redas ab illo
ad circumferentiam BCD ductas,s&sip&longs;am tangentes.
Ita, exempli cau&longs;â, globulus &longs; premitur ab omnibus
&longs;i locus F e&longs;&longs;et vacuus, unos&seodem temporis mo
tio B F D contenti accederent,
quantum po&longs;&longs;ent, ad illum
plendum, non autem ulli alii.
Nam, quemadmodum videmus
eandem vim gravitatis, quae la
pidemin libero ae
rectà ducit ad centrum terrae,
illum etiam obliquè eò deferre,
cùm impeditur ejus motus re
ctus à plani alicujus declivi
tate : ita non dubium e&longs;t quin eadem vis, quâ globuli
omnes in spatio B F D contenti recedere conantur à
centro S &longs;ecundùm lineas rectas ab illo centro eductas,
&longs;ufficiat ad ip&longs;os etiam inde removendos, per lineas à
centro i&longs;to declinantes.
Eundem efficere, ut ma
teria caele&longs;tis ab om
nibus punctis circum
ferentiae cuju&longs;que
&longs;tellae vel Solis rece
dere conetur.
| Hocque exemplum gravitatis rem apertè declarèa
bit, &longs;i con&longs;ideremus globos plumbeos in va&longs;e B F D
contentos,s&s&longs;ibi mutuò &longs;ic incumbentes, ut, fora
mine facto in fundo va&longs;is F, globus I vi gravitatis &longs;uae,
descendat ; &longs;imul enim alii duo 2, 2, ilum &longs;equentur,
&shos &longs;ub&longs;equentur alii tres 3, 30, 3,s&s&longs;ic de caeteris ;
ita ut eodem temporis momento, quo infimus I
piet moveri , alii omnes, in &longs;patio triangulari B F D
dem notare licet duos globos 2, 2, po&longs;tquam aliquan
tulum &longs;equuti &longs;unt globum i de&longs;cendentem, &longs;e mutuò
impedire ne ulteriùs pergant. Sed idem in globulis
petuo &longs;int motu, quamvis aliquando po&longs;&longs;it contingere,
ut eodem plan modo &longs;int di&longs;po&longs;iti ac globi plumbei
in hac figurâ depicti, hoc non ni&longs;i per minimum tem
poris pundum, quod in&longs;tans vocant, durare pote&longs;t,
Ac proeterea notandum e&longs;t vim luminis, non in aliquâ
motûs duratione con&longs;i&longs;tere, &longs;ed tantummodo in pre&longs;
&longs;ione a &longs;ive in primâ preparatione ad motum, et&longs;i fortè
ex eâ motus ip&longs;e non &longs;equatur.
Globulos materiae cae
le&longs;tis &longs;e mutuò non
impedire in i&longs;to co
natu.
quam pro luce accipio, à Solis vel cuju&longs;libet Stellae
fixae corpore in omnes partes aequaliter &longs;e digundat ;
s&sin minimo tem|poris momento ad quamlibet di&longs;tan
tiam extendatur;s&sid quidem &longs;ecundùm lineas rectas,
bu&longs;libet aliis ejus &longs;uperficiei punctis eductas. Unde
reliquae omnes lucis proprietates deduci po&longs;&longs;unt.
Quodque fortè multis paradoxum videbitur, haec om
nia ita &longs;e haberent in materiâ coele&longs;ti, etiam&longs;i nulla
adeò ut, &longs;i corpus Solis nihil aliud e&longs;&longs;et quàm &longs;patium
vacuum nihilominus ejus lumen non quidem tam
forte, &longs;ed quantum ad reliqua, non aliter quàm nunc
cerneremus, &longs;altem in circulo &longs;ecundùm quem ma
explicare, quidnam &longs;it in ip&longs;o ac Stellis, quo i&longs;ta
vis luminis augeaturs&s&longs;ecundùm omnes &longs;phaerae di
men&longs;iones diffundatur, nonnulla de coelorum motu
&longs;unt praemittenda.
Quâcunque ratione moti fuerint ab initio fingulli
eorum vorticese iam debent e&longs;&longs;e ita inter &longs;e compo
&longs;iti ut unu&longs;nui&longs;que in eam partem feratur, &longs;ecundùm
quam reliquorum omnium circum&longs;tantium motus mi
nùs illi adver&longs;antur : quia tales &longs;unt leges naturae a, ut
inflecti. Quamobrem &longs;i ponamus primum vorticem,
cujus centrum S, ferri ab A per E ver&longs;us I, alius vor
tex ei vicinus, cujus centrum F, ferri debet ab A per E
nulli alii circumjacentes impediant : &longs;ic
demque modo tertius vortex, cujus centrum non &longs;it in
plano S A F E, &longs;ed &longs;upra illud extans, curn centris Ss&s
F triangulum con&longs;tituat,s&squi duobus aliis vortici
bus A E I s&s A E V in lineâ AE junga|tur b, ferri debet
cujus centrum
motus conveniat cum motu primi quia &longs;ic adver&longs;a
retur motibus &longs;ecundis&stertii; nec ab E ver&longs;us V,
quemadmodum &longs;ecundus, quia repugnarent primuss&s
quia repugnarent primuss&s&longs;ecundus : atque ideò &longs;u
pere&longs;t, ut unum ex polis &longs;uis habeat ver&longs;us E alium
que in parte oppo&longs;ità ver&longs;us B, vertaturque circa
axem EB, ab I ad V.
Omnes lucis proprieta
tes in i&longs;to conatu in
veniri : adeò ut lux
ejus ope cerni po&longs;&longs;et
tanquam ex &longs;tellis
mánans, et&longs;i nulla vis
e&longs;&longs;et in ip&longs;is &longs;tellis.
Cuju&longs;que vorticis coelo-
partes aliorum vor
ticum ab eorum polis
remotas.
trarietatis in i&longs;tis motibus fore, &longs;i trium priorum
vorticum eclipticae, hoc e&longs;t, circuli à polis remo
ti&longs;&longs;imi, &longs;ibi mutuò direat occurrant in punao E, in
quo &longs;it polus quarti vorticis. Nam &longs;i, exempli cau&longs;â,
turque in orbem &longs;ecundùm ordinem notarum IVX,
lineam rectam EI, alia&longs;que ip&longs;i paral
lelas,s&s&longs;ecundus vortex eandern
det &longs;ecundùm lineam EV,s&stertius
&longs;ecundùm lineam EX, quâ ratione
motui ejus circulari nonnihil repu
gnabunt. Sed hoc facilè natura per
leges motùs emendat, trium priorum
vorticum eclipticas nonnihil infle
ctendo in eam partem, &longs;ecundùm
quam vertitur quartus I V X ; quo &longs;it
ut illi po&longs;tea ip&longs;um radant, non &longs;e
cundùm lineas recta's | EI, EV, EX, &longs;ed &longs;ecundùm
obliquas I I
con&longs;entiant.
Motus i&longs;torum vorti
cum aliquo modo in
flecti, ut inter &longs;e con
&longs;entiant.
Nec &longs;anè ullus mihi videtur excogitari po&longs;&longs;e alius
modus, &longs;ecundùm quem variorum i&longs;torum vorticum
motus &longs;ibi mutuò minùs adver&longs;entur. Si enim duorum
polos &longs;e mutuò tangere &longs;upponamus, vel ambo in ea&longs;
dem partes &longs;erentur,s&sita in unum vorticem coale&longs;
cent; vel in contrarias,s&sita &longs;ibl mutuà quammaximè
repugnabunt. Atque ideò, quamvis non tantum mihi
a&longs;&longs;umam, ut omnium coeli vorticum &longs;ituss&smotus
au&longs;im determinare, puto tamen generaliter po&longs;&longs;e affir
mari, atque hic &longs;atis e&longs;&longs;e demon&longs;tratum, polos cuju&longs;
que vorticis non tam vicinos e&longs;&longs;e polis aliorum vorti
valde remotis.
Duorum vorticum po
los &longs;e mutuò tangere
non po&longs;&longs;e.
Praeterea, inexplicabilis illa varietas quae apparet
in &longs;itu Fixarum, planè o&longs;tendere videtur, illos vortices
Quòd autem nulla Stella fixa e&longs;&longs;e po&longs;&longs;it, ni&longs;i in centro
alicujus talis vorticis, ex ip&longs;arum luce judico e&longs;&longs;e ma
nife&longs;tum : lucem enim accurati&longs;&longs;im per tales vortices,
ac &longs;ine illis nullà alià ratione, po&longs;&longs;e explicari, partim
cùm nihil plan aliud in Fixis &longs;en&longs;u percipiamus,
praeter ip&longs;arum lucems&sapparentem &longs;itum, nullam
habemus rationem aliud iis tribuendi, quàm quod ad
haec duo explicanda requiri judicamus. At non magis
coele&longs;tis circa ip&longs;as volvantur, quàm ad apparentem
earum &longs;itum , ut i&longs;ti vortices &longs;int magnitudine inae
quales. Sed &longs;an &longs;i &longs;int inaequales, nece&longs;&longs;e e&longs;t, ut quo
rundam partes à polis remotae tangant aliorum partes
ad invicem applicari non po&longs;&longs;unt.
Vortices i&longs;tos e&longs;&longs;e ma
gnitudine inaequales.
Ex his autem cogno&longs;ci pote&longs;t, materiam primi ele
menti fluere continuà ver&longs;us centrum cuju&longs;que vorti
cis, ex aliis circumjacentibus vorticibus, per partes
cumjacentes vortices effluere, per partes ab eju&longs;
dem polis remotas. Nam &longs;i ponamus, exempli cau&longs;â,
fuss>27 En marge (Ire édit.) NB. Vide fig. pag.
a. Voir t. V, p. 172.
b. Art. LVII, LVIII er suiv., p. 73, 75, etc.
c. Art. CXXX et CXXXII.
Sol, eju&longs;que polos e&longs;&longs;e A au&longs;tralem,s&sB borealem,
circa quos totus gyrat; quatuorque circumjacentes
vortices K, O, L, C, gyrare circa axes TT, YY, ZZ,s&s
&salios duos Ks&sL in partibus ab eorum polis valde
remotis : patet ex antedictis a, omnem ejus materiam
recedere conari ab axe AB, atque ideò majori vi ten
que in Ys&sM occurrat polis vorticum Os&sC, in qui
bus non magna e&longs;t vis ad ei re&longs;i&longs;tendum;s&sin As&sB
occurrat partibus vorticum Ks&sL, quae ab eorum polis
&longs;unt remoti&longs;&longs;imae, ac proinde majorem habent vim ad
lares vorticis S ad eundum ver&longs;us Ls&sK: non dubium
e&longs;t, quin materia, quae e&longs;t in Ks&sL, progredi debeat
ver&longs;us S, atque illa, quae e&longs;t in S, ver&longs;us Os&sC.
Materiam primi ele
menti ex polis cuju&longs;
que vorticis fluere
ver&longs;us centrum,s&sex
centro ver&longs;us alias
partes.
Atque id quidem non tantùm de materia primi
gendum, &longs;i nullae cau&longs;ae peculiares horum motum eò
ver&longs;ùs impedirent. Verùm, quia multò celerior e&longs;t
agitatio primi elementi quàm &longs;ecundi, &longs;emperque ip&longs;i
liber e&longs;t tran&longs;itus per illos exiguos angulos, qui à
mus omnem materiam, tam primi quàm &longs;ecundi ele
menti, contentam in vortice L, unos&seodem tempore
à loco medio inter centra Ss&sL progredi coepi&longs;&longs;e
ver&longs;us S, intelligeremus tamen illam primi elementi
&longs;ecundi. Atqui materia primi elementi, &longs;ic in &longs;patium S
ingre&longs;&longs;a, tantâ vi protrudit globulos &longs;ecundi, non modò
ver&longs;us eclipticam
polos
propiùs accedant ver&longs;us S, quàm u&longs;que ad certum
aliquem terminum, qui hîc literâ B notatus e&longs;t. Idem
que de vortice K,s&saliis omnibus e&longs;t judicandum.
Idem de materiâ &longs;e
cundi elementi non
po&longs;&longs;e intelligi.
Praeterea etiam con&longs;iderare oportet particulas &longs;e
cundi elementi quae volvuntur circa centrum L, non
solùm habere vim recedendi ab i&longs;to centro, &longs;ed etiam
per&longs;everandi in &longs;uà celeritate; qu duo &longs;ibi quodam
vicinis aliis vorticibus, qui &longs;upras&sin&longs;ra planum
hujus figurae intelligendi &longs;unt, intra certos terminos
cohibitae, non po&longs;&longs;unt evagari ver&longs;us B, quin tardiùs
moveantur inter Ls&sB, quàm inter Ls&salios vicinos
quidem tantò tardiùs, quanto &longs;patium L B erit majus.
Nam, cùm circulariter moveantur, non po&longs;&longs;unt plus
temporis impendere in tran&longs;eundo inter Ls&si&longs;tos alios
vortices, quàm inter Ls&sB. Atque idcirco, vis quam
nonnihil evagentur ver&longs;us B, quia ibi occurrunt par
tibus circumpolaribus vorticis S, quae non difficulter
ip&longs;is cedunt; &longs;ed ex adver&longs;o vis quam habent, ad reti
nendam celeritaltem &longs;ui motûs impedit ne u&longs;que adeò
locum in materiâ primi elementi : et&longs;i enim in hoc
con&longs;entiat cum particulis &longs;ecundi, quòd &longs;imul cum
ip&longs;is gyrando, recedere conetur à centris vorticum in
quibus continetur; in eo tamen maxim di&longs;&longs;entit, quòd
cùm ab i&longs;tis centris recedit, quia ubique ferè aequales
invenit vias, ad motus &longs;uos continuandos : nempe in
angu&longs;tiis angulorum, qui à globulis &longs;ecundi elementi
non implentur. Quamobrem non dubium e&longs;t, quin ma
partes polis As&sB vicinas, non modò ex vorticibus K
hac figuâ ; quia non omnes in eodem plano &longs;unt in
telligendi, nec verum eorum &longs;itum, nec magnitudi
nem, nec numerum po&longs;&longs;um determinare. Non etiam
vortices Os&sC, ac etiam ver&longs;us plures, &longs;ed quorum
nec &longs;itum, nec magnitudinem, nec numerum definio.
Ut neque de&longs;inio, an eadem illa materia ex Os&sC &longs;ta
tos alios vortices, à prinio coelo remotiores, antequam
circulum &longs;ui motùs ab&longs;olvat.
Quae &longs;it ratio hujus
diver&longs;itatis.
Sed paulò diligentiùs e&longs;t con&longs;iderandum, quomodo
ip&longs;a moveatur in &longs;patio
&longs;ecundi elementi occurrens illos ver&longs;us B propellit;
eodemque modo alia pars, quae venit à B, rectà pergit
u&longs;que ad
quos repellit ver&longs;us A. Et &longs;tatim tam quae e&longs;t ver&longs;us
eclipticam
circumjacentes aequaliter pellit; ac denique per meatus,
qui &longs;unt inter i&longs;tos globulos circa eclipticarn
ver&longs;us Ms&sY elabitur. Praeterea, dum i&longs;ta materia pri
ver&longs;us
ticis circa axem A B adeò ut &longs;ingula ejus ramenta
lineas &longs;pirales, &longs;ive in modum cochleae contortas, de&longs;
cribant; quae &longs;pirales po&longs;tea, cùm ad
Et quia &longs;patium
quos materia primi elementi in illud ingreditur, vel
ex ip&longs;o egreditur, idcirco &longs;emper ibi aliqua ejus ma
teriae pars manet, corpu&longs;que fluidi&longs;&longs;imum componit,
quod perpetuà circa axem
cum non putandum &longs;it, omnino aequalem copiam ma
teriae primi elementi &longs;ummitti ver&longs;us S, à vorticibus
vicinis unius poli atque à vicinis alterius ; nex etiam
tes directè oppo&longs;itas mittant, nec alios vortices, pri
mum coelum ver&longs;us ejus eclipticam tangentes, certum
aliquem ip&longs;ius circulum, qui pro eclipticà &longs;umi po&longs;&longs;it,
partes i&longs;tius circuli, alia&longs;que ip&longs;i vicinas egredientem,
pari facilitate in &longs;e admittere : non tamen inde ullae
inaequalitates in figurâ Solis argui poitunt, &longs;ed tantùm
in ejus &longs;itu, motus&squantitate. Nempe &longs;i vis materiae
&longs;it quàm venientis à polo B, illa quidem materia
priu&longs;|quam alterius occur&longs;u repelli po&longs;&longs;it, longiùs
progredietur ver&longs;us B, quàm haec altera ver&longs;us A; &longs;ed
ita longiùs progrediendo, ejus vis minuetur; ac juxta
loco, in quo earum vires erunt inter &longs;e planè aequales,
atque ibi corpus Solis con&longs;tituent: quod proinde re
motius erit à polo A, quàm à polo B. Sed non majori
vi pellentur globuli &longs;ecundi elementi, in ejus circum
rentia i&longs;ta minùs erit rotunda. Item, &longs;i materia primi
elementi faciliùs egrediatur ex S ver&longs;us 0, quàm ver
&longs;us C (illic &longs;cilicet liberius &longs;patium inveniendo), hoc
ip&longs;o corpus S nonnihil accedet ver&longs;us O,s&si&longs;lo acce&longs;&longs;u
ubi vis erit utrimque aequalis. Atque ita, quamvis ad
&longs;olos quatuor vortices L, C, K, 0, re&longs;piceremus, modò
tantùm eos &longs;upponamus e&longs;&longs;e inter &longs;e inaequales, inde
&longs;equitur, Solem S, nec in &longs;patio medio inter Os&sC,
nec etiam in medio inter Ls&sK, e&longs;&longs;e debere. Major
que adhuc in ejus &longs;itu inoequalitas pote&longs;t intelligi
Quomodo moveatur
materia, quae Solem
componit.
Varias e&longs;&longs;e inaequalita.
Notandumque e&longs;t in priniis, hoc corpus &longs;phaericum
ex eo, quòd alii plures vortices ip&longs;um circum&longs;tent.
Praeterea, &longs;i materia primi elementi, veniens ex vor
ticibus Ks&sL, non &longs;ecundùm lineas tam rectas feratur
ver&longs;us S, quàm ver&longs;us alias aliquas partes, exempli
vertetur, non &longs;int in lineis rectis à Ks&sL ad S ductis,
&longs;ed Au&longs;tralis
materia primi elementi facillimè egreditur ab S ver
&longs;us C , tran&longs;eat per punctum circumferentiae &longs;ed, vici
nius puncto d quàm puncto
i&longs;ta materia praecipuè tendit ab S ver&longs;us O, tran&longs;eat
quàm puncto
num in quo movetur illa ejus materia, quae maximum
circulum de&longs;cribit, paulò magis inclinetur à parte e
ver&longs;us polum
inclinetur ver&longs;us
tum quàm recta SY. Unde &longs;equetur axem, circa quem
tota Solis materia vertitur,s&scujus extremitates &longs;unt
poli
celeriùs gyrare inter
celeritate gyrare inter
Varias etiam e&longs;&longs;e in
ejus materiae motu.
LXXV.
Eas tamen non impe
dire ne ejus figura &longs;it
rotunda.
Quod tamen non pote&longs;t impedire, ne ip&longs;lus corpus
&longs;it quam-proxim rotundum : quia interim alius ejus
motus, à polis ver&longs;us eclipticam, inaequalitates i&longs;tas
compen&longs;at. Eâdemque ratione, quà videmus ampul
lam vitream ex eo &longs;olo fieri rotundam, quòd aer
ejus materiam igne liquefactam per tubum ferreum
omnes alias partes re&longs;lectitur,s&s&longs;acile illas
omnes pellit : ita materia primi elementi, corpus Solis
per ejus polos ingre&longs;&longs;a, debet omnes globulos &longs;ecundi
pellere; non minùs illos in quos obliqu tantùm
reflectitur, quàm illos in quos directè impingit.
Notandum deinde materiam i&longs;tam primi elementi,
dem | motum rectum, à polis AB ad Solem,s&sà Sole
ad eclipticam YM, ac circularem circa polos toti coelo
A M B Y communem ; &longs;ed prieterea etiam, maximams&s
praecipuam partem &longs;uae agitationis impendere in mi
exiguos angulos, per quos tran&longs;it, accurat po&longs;&longs;it im
plere. Unde &longs;it, ut eius vis, valde divi&longs;a, debilior &longs;it;
ac &longs;ingulae ejus minuti motibus globulorum &longs;ecundi
elementi &longs;ibi vicinorum ob&longs;equantur, &longs;emperque pa
tam obliquos motus coguntur, atque ad rectà pergen
dum ver&longs;us qua&longs;cunque partes. Eam autem materiam,
quae e&longs;t in corpore Solis coacervata, valde multum
virium ibi habere, propter con&longs;en&longs;um &longs;uarum omnium
&longs;uas vires impendere in globulis &longs;ecundi elementi cir
cumjacentibus hinc inde propellendis.
De motu primi ele
menti, dum ver&longs;atur
inter globulos &longs;ecun
di.
Atque ex his pote&longs;t intelligi, quantum materia
primi elementi conferat ad illam actionem, in quâ
actio non modò ver&longs;us eclipticam, &longs;ed etiam ver&longs;us
polos in omnes partes &longs;e di&longs;&longs;undat. Nam primò, &longs;i
putemus e&longs;&longs;e aliquod &longs;patium in H, &longs;olâ materiâ primi
elementi repletum,s&stamen &longs;atis magnum ad unum
globuli omnes contenti in cono
concavum hemi&longs;phaerium
Quomodo Solis lumen
non modò ver&longs;us Ecli
pticam, &longs;ed etiam ver
&longs;us polos &longs;e di&longs;&longs;undat.
Jamque id &longs;upra o&longs;tensum e&longs;t a de globulis contentis
in triangulo, cuju&longs; ba&longs;is erat &longs;emicirculus eclipticae
&longs;olaris, quamvis nondum ulla actio primi elementi
&longs;pectaretur; | &longs;ed nun hoch ipsum de ii&longs;dem, &longs;i
hujus primi elementi ope clariùs patebit. Ea enim
ejus pars, quae corpus Solis componit tam globulos
&longs;ecundi elementi qui &longs;unt ver&longs;us eclipticam
etiam eos qui &longs;unt ver&longs;us polos
neque enim ip&longs;a majori vi movetur ver&longs;us
ver&longs;us
quae jam &longs;upponitur e&longs;&longs;e in H, tendit ver&longs;us C, unde
per Ks&sL ver&longs;us S tanquam in circulum regrediatur.
eorum acce&longs;&longs;u &longs;patium quod priùs ibi erat, corpori
Solis accre&longs;cat, impleaturque materià primi elementi,
à centris K, L)s&s&longs;imilibus eò confluente.
Quomodo ver&longs;us Ecli
pticam &longs;e diffundat.
Quin ip&longs;a potiùs ad hoc juvat; cùm enim omnis
agitata in H exi&longs;tens, magis propendet ad inde egre
diendum quàm ad remanendum : quò enim &longs;patium
in quo ver&longs;atur e&longs;t angu&longs;tius, eò magis inflectere
cogitur &longs;uos otus. Et idcirco minim mirum e&longs;&longs;e
poris, alia corpora, per quantumvis magna &longs;patia
diffu&longs;a, &longs;imul moveantur ; nec proinde etiam, cur non
tantùm Solis, &longs;eds&sStellarum quam-maxim remota
rum, actio ad terram u&longs;que in minimo temporis mo
Quàm facilèad motum
unius exigui corporis, alia quammaxi
mèab eo remota mo
veantur.
Si deinde putemus &longs;patium N &longs;olâ materiâ primi
elementi plenum e&longs;&longs;e, facilè intelligemus omnes glo
bulos &longs;ecundi, qui continentur in cono
riâ primi, quae, in Sole exi&longs;tens, à
movetur, eò ver&longs;ùs pelli de|bere, quamvis ex &longs;e ip&longs;is
nullam fortè habeant propen&longs;ionem ad i&longs;tum motum;
neque enim etiam ei repugnant, ut neque materia
e&longs;t ad eundum ver&longs;us S, ibique &longs;patium implendum,
quod, ex eo quòd globuli hemi&longs;phaerii concavi
ver&longs;us N ferentur, corpori Solis accre&longs;cet. Nec ulla
e&longs;t difficultas, quòd, unos&seodem tempore, globuli
N ver&longs;us S, tanquam motibus contrariis debeant
ferri : cùm enim haec materia primi non tran&longs;eat ni&longs;i
per illa angu&longs;ti&longs;&longs;ima intervalla, quae globuli &longs;ecundi
non replent, ejus motus ab ip&longs;is non impeditur ; ut
rum loco nunc utimur arenam ex va&longs;e &longs;uperiori
de&longs;cendentem impedire quominùs ae
inter&longs;titia ejus granulorum ad&longs;cendat.
Quomodo lumen Sòlis
tendat ver&longs;us polos.
Quaeri tantùm pote&longs;t, an tantâ vi pellantur globuli
quàm globuli
ac &longs;imul à proprio motu; quod non videtur, &longs;i Hs&sN
ab S aequidi&longs;tent. Sed quemadmodum, ut jam nota
tum e&longs;t, minor e&longs;t di&longs;tantia ver&longs;us polos, inter Solem
ver&longs;us eclipticam : ita tunc ad &longs;ummum illa vis e&longs;&longs;e
pote&longs;t aequalis, cùm eadem e&longs;t proportio inter lineas
HSs&sNS, quae e&longs;t inter M Ss&sA S. Unumque tantùm
habemus in naturâ phaenomenum, ex quo ejus rei
Cometa tantam coeli partem pererrat, ut primò vi&longs;sus
in exlipticâ, videatur deinde ver&longs;us unum ex polis, ac
postea rur&longs;us in eclipticâ; tunc enim habitâ
à Sole | e&longs;&longs;e infrà o&longs;tendam a), caeteris paribus, majus
appareat ver&longs;us eclipticam quàm ver&longs;us polum.
An aequalis&longs;it ejus vis
in poliss&sin eclipti
câ.
Supere&longs;t adhuc notandum, circa globulos &longs;ecundi
ticis, minores e&longs;&longs;e ac celeriùs moveri, quàm illos qui
paulò magis ab eo di&longs;tant, idque u&longs;que ad certum ter
minum, ultra quem &longs;uperiores inferioribus celeriùs
moventur,s&squantum ad magnitudinem, &longs;unt aequales.
omnium minuti&longs;&longs;imos globulos &longs;ecundi elementi e&longs;&longs;e
juxta &longs;uperficiem Solis
datim e&longs;&longs;e majores, u&longs;que ad &longs;uperficiem &longs;phaeroidis
H N Q R, ultra quam omnes &longs;unt acquales; atque illos
moveri; adeà ut fortè globuli H, Q, triginta annos vel
etiam plures impendant in ab&longs;olvendo uno circuitu
circa polos A, B, &longs;uperiores autem ver&longs;us Ms&sY,
itemque inferiores ver&longs;us
hebdomadas ab&longs;olvant.
Globulos &longs;ecundum ele
menti Soli vicinos
minores e&longs;&longs;e, ac ce
leriùs moveri quàm
remotiores, u&longs;que ad
certam di&longs;tantiam,
ultra quam &longs;unt om
nes magnitudine ae
quales,s&seò celerius
moventur, quò &longs;unt à
Sole remotiores.
Et primò quidem b, quòd &longs;uperiores ver&longs;us Ms&sY
celeriùs ferri debeant, quàm inferiores ver&longs;us Hs&sQ,
facilè demon&longs;tratur. Ex eo enim quòd &longs;uppo&longs;uerimus c,
fuit, quia nullum habuimus ip&longs;arum inaequalitatis ar
gumentum),s&squòd &longs;patium in quo tanquam in vortice
circulariter aguntur, non &longs;it accuratè rotundum; tum
tum etiam quia illud debet e&longs;&longs;e angu&longs;tius, è regione
centri a cuju&longs;que ex i&longs;tis vorticibus vicinis, quàm è re
gione aliarum ejus partium : nece&longs;&longs;e e&longs;t ut aliquando
quaedam ex ip&longs;is celeriùs quàm aliae molveantur, cùm
nempe ordinem debent mutare, ut ex vià latiori tran
&longs;eant in angu&longs;tiorem. Sic, exempli cau&longs;à, duo globi qui
non po&longs;&longs;unt tran&longs;ire inter
duo viciniora Cs&sD ni&longs;i
unus alium proecedat ;s&s
manife&longs;tum e&longs;t eum qui prae
cedit altero celerius mo
veri. Deinde, quia omnes
globuli primi coeli totâ &longs;ua
vi recedere conantur à centro S, &longs;tatim atque aliquis
ex ip&longs;is celeriùs quàm vicini movetur, ille, hoc ip&longs;o
majorem habens vim, magis à centro illo recedit;s&s
ita &longs;emper &longs;uperiores illi &longs;unt qui celeriùs moventur.
Quanta autem &longs;it i&longs;ta eorum celeritas, &longs;ola
tia docere pote&longs;t nullamque habemus ejus experien
tiam, ni&longs;i in Cometis, quos ex uno ccelo in aliud
migrare infrà o&longs;tendam b; ut neque po&longs;&longs;umus determi
nare tarditatem circuli HQ, ni&longs;i ex motu Saturni,
quem in illo vel infra illum e&longs;&longs;e demon&longs;trabo c.
Cur remoti&longs;&longs;imi cele
riùs moveantur quàm
aliquantò minùs re
moti.
Quòd verò, infra termininum HQ, globuli propiores
centro S celeriùs circulum &longs;uum ab&longs;olvant quàm re
motiores, provatur ex circumvolutione materiae &longs;o
laris, omnem illam coeli partem &longs;ibi vicinam &longs;ecum
rapientis : neque enim pote&longs;t dubitari, cùm ip&longs;a &longs;it ce
lerrimèagitata,s&s&longs;emper aliquid &longs;uî per angu&longs;tos mea
eclipticam emittats&sver&longs;us polos recipiat, quin ha
beat vim &longs;ecum rapiendi globulos i&longs;tos u&longs;que ad certam
di&longs;tantiam. Huju&longs;que | di&longs;tantiae terminum de&longs;igna
mus ellip&longs;i H N QR, non circulo : quamvis enim Sol &longs;it
&longs;phaericus, ac non minori vi pellat materiam coeli cir
cumjacentem ver&longs;us polos quàm ver&longs;us eclipticam,
illâ actione in quâ ejus lucem con&longs;i&longs;tere diximus a, non
pote&longs;t tamen idem intelligi de hac alterâ actione, quâ
i&longs;tam coeli materiam &longs;ecum in orbeni rapit, quia
det à &longs;olo ejus motu circulari circa &longs;uum axem; qui
motus procul dubio potentior e&longs;t in eclipticâ, quàm
ver&longs;us polos;s&sideò hîc Hs&sQ magis di&longs;tare debent
ab S, quàm Ns&sR. Atque hinc infra b ratio reddetur,
cur Cometarum caudae aliquando rectae, aliquando
curvae appareant.
Cur Solis proximi ce
leriùs etiam feran-
motiores.
Cùm autem hîc, intra terminum H Q, inferiores
globuli materiae coele&longs;tis celeriùs moveantur quàm
&longs;uperiores, debent etiam e&longs;&longs;e minores; &longs;i enim e&longs;&longs;ent
majores vel aequales, hoc ip&longs;o haberent plus virium,
ideoque &longs;uperiores evaderent. Sed ubi &longs;emel contin
git, aliquem tantà e&longs;&longs;e minorem iis qui &longs;upra ip&longs;um
&longs;unt, ut magis ab iis magnitudine &longs;uperetur, quàm illos
celeritate &longs;uperet, &longs;emper po&longs;tea illis inferior manere
debet. Et&longs;i verò globulos i&longs;tos in principio quàm
rati&longs;&longs;imè aequales à Deo factos fui&longs;&longs;e &longs;upponamus c, fieri
tamen non potuit, lap&longs;u temporis, ob inaequalitatem
atiorum quae percurrun,s&sinaequalitatem eorum
quin aliqui aliis minores evaderent, iique e&longs;&longs;ent &longs;atis
multi ad &longs;patium H N Q R implendum. Neque enom
vorticis A Y B M comparatumy ni&longs;i tanquam adinodum
parvum; ut etiam magnitudo Solis, ad ip&longs;um compa
rata, perexigua e&longs;t intelligenda; quamvis i&longs;ta eorum
proportio | non potuerit hîc in figurà exhiberi, quia
nimis va&longs;ta e&longs;&longs;e debui&longs;&longs;et. Notandum etiam e&longs;t varias
e&longs;&longs;e alias inaequalitates in motibus partium coeli
proe&longs;ertim earum quae &longs;unt inter Ss&sH vel Q, de qui
bus paulò pò&longs;t commodiùs agetur.
Cur iidein Solis pro
ximi, &longs;int remotiori
bus minores.
Denique non e&longs;t omittendum, materiam primi
menti, venlentem ex vorticibus K, L,s&s&longs;imilibus, prae
cipu quidem ferri ver&longs;us Solem, &longs;ed plurimas tamen
etiam ejuspartes per totum vorticem A Y B M di&longs;pergi,
atque inde ad alios C, O,s&s&longs;imiles tran&longs;ire , ac &longs;luendo
circa globulos &longs;ecundi elementi, efficere ut ip&longs;i tum
circa propria centra, tum fortè etiam aliis modis mo
veantur. Cùmque &longs;ic i&longs;ti globuli non unà tantùm ra
tione, &longs;ed multis diver&longs;is eodem tempore agitentur,
hinc clarè percipitur ip&longs;os, cu ju&longs;cunque figurae fuerint
in principio, nunc debere e&longs;&longs;e planè &longs;phaericos, non
in&longs;tar cylindri, aut cuju&longs;vis &longs;phaeroidis, unâ tantùm ex
parte rotundos.
Globulos &longs;ecundi ele
menti variis modis
&longs;imut moveri, quo &longs;it
utplanè &longs;phaerici red
dantur.
Po&longs;tquam autem naturam primis&s&longs;ecundi elementi
&longs;ic utcunque explicuimus ut tandem de tertio agere
po&longs;&longs;imus, con&longs;iderandum e&longs;t, materiam primi non e&longs;&longs;e
aequaliter agitatam &longs;ecundùm omnes &longs;uas minutias,
&longs;ed &longs;aepe in perexiguâ ejus quantitate innumeros repe
riri diver&longs;os gradus celeritatis. Quod perfacilè de
mon&longs;tratur, tum ex modo quo ejus generationem
&longs;uprà de&longs;crip&longs;imus tum etiam ex continuo ejus u&longs;u :
culae &longs;ecundi elementi, nondum &longs;phaericoe, &longs;ed angu
lo&longs;ae, ac totum &longs;patium in quo erant implentes, mo
veri non potuerint, quin earum anguli attererentur,
diver&longs;imodè mutarent, pro ratione diver&longs;i loci occu
pandi, &longs;icque primi elementi formam a&longs;&longs;umerent;
nuncque | adhuc eodem modo putamus, illud pri
mum elementum in&longs;ervire implendis omnibus &longs;patio
Unde manife&longs;tum e&longs;t una&longs;qua&longs;que ex ejus minutiis
majores initio non fui&longs;&longs;e quàm anguli particularum
ex quibus ex&longs;cindebantur; &longs;ive quàm &longs;patium, quod
tres globuli, &longs;e mutuò contingentes, in medio &longs;uî
vi&longs;as manere potui&longs;&longs;e, dum alize interim egredientes
ex angu&longs;tis &longs;patiis, quorum figura mutabatur magis
&smagis, indefinitè dividi debuerunt. Sint, exempli
Cau&longs;â, tres globuli A, B, C, quorum
in G, circa propria centra tantùm
vertantur, dum interim tertius C,
tangens primum in E, volvetur &longs;upra
ip&longs;um ab E ver&longs;us I, donec puncto D
fe&longs;tum e&longs;t materiam primi elementi, quae continetur
in &longs;patio triangulari FGI, &longs;ive ex pluribus ramentis
con&longs;tet, &longs;ive tantùm ex uno, po&longs;&longs;e interim manere im
motam; &longs;ed illam quae e&longs;t in &longs;patio &longs;IED nece&longs;&longs;ariò
puncta Ds&sF po&longs;&longs;e de&longs;ignari, quod non &longs;it majus eo
C, accedendo ad B, efficit ut linea D&longs; tran&longs;eat per
innumeros diver&longs;os gradus brevitatis.
Varios e&longs;&longs;e gradus ce
leritatis in minutis
primi elementi.
Sic igitur in materià primi elementi, quaedam &longs;unt
ramenta reliquis minùs divi&longs;a,s&sminùs celeriter
tata; quae cùm &longs;upponantur exci&longs;a fui&longs;&longs;e ex angulis
particularum &longs;ecundi cùm nondum in globulos tor
natae erant,s&somnia &longs;patia &longs;ola implebant, non po&longs;
&longs;unt non habere fi|guras valde angulo&longs;as,s&sad motum
ineptas. Unde &longs;it ut facilè &longs;ibi mutuo adhaereant,
magnamque partem &longs;uae agitationis trans&longs;erant in illa
alia ramenta, quae minuti&longs;&longs;ima &longs;unt,s&scelerrim agi
tantur. Quia, juxta leges naturoe a, majora corpora,
caeteris paribus, faciliùs id quod habent agitationis in
minora transferunt, quàm novam ullam agitationem
ab i&longs;tis aliis recipiant.
Eas ejus mitzutias quae
minimùm habent ce
leritatis, facilè id ip
&longs;um quod habent aliis
trans&longs;erre, ac &longs;ibi
mutud adhaerere.
Et quidem talia ramenta praecipuè reperiuntur in eâ
materiâ primi elementi, quae à polis ver&longs;us medium
coeli &longs;ecundùm lineas rectas movetur : ejus enim
partes quamminimùm agitatae &longs;ufficiunt ad i&longs;tum
tum rectum, non autem ad alios magis obliquoss&s
varios, qui fiunt in aliis locis; ex quibus idcirco
expelli &longs;olent in viam i&longs;tius motûs recti,s&sibi congre
gantur in exiguas ma&longs;&longs;as, quarum &longs;iguram hîc velim
diligenter con&longs;iderari.
Tales minutias &longs;ibi mu
tija adharentes, pra
cipuè inveniri in eâ
materiâ primi ele
menti, quae polis ad
centra vorticum fer
tur.
Nempe, cùm &longs;aepe tran&longs;eant per angu&longs;ta illa &longs;patia
triangularia, quae in medio trium globulorum &longs;ecundi
elementi, &longs;e mutuò tangentium, reperiuntur, debent
induere &longs;iguram in &longs;uâ latitudines&sprofunditate trian
gularem. Quantum autem ad longitudinem, non
cau&longs;à pendere, quàm à copià materiae ex quà i&longs;tae
ma&longs;&longs;ulae, conflantur; &longs;ed &longs;ufficit illas concipere tan
quam exiguas columnas, tribus &longs;triis in modum coch
po&longs;&longs;int per illos angu&longs;tos meatus, figuram habentes
trianguli curvilinei FGI, qui &longs;emper inter tres globu
los &longs;ecundi elementi &longs;e mutuò tangentes reperiuntur.
Quippe ex eo quòd &longs;int oblongae, ac motu celerrimo
interim ip&longs;i alio motu circa polos coeli rotantur, clarè
intelligitur illa|rum &longs;trias in modum cochlearum de
bere e&longs;&longs;e intortas;s&squidem magis vel minùs intor
tas, prout tran&longs;eunt per partes axi vorticis remo
celeriùs in illis quàm in i&longs;tis rotantur, ut ante dictum
e&longs;t a.
Qualis &longs;it figura i&longs;ta
rum minutiarum,
quae particulae &longs;tria
tur deinceps vocabun
tur.
Ac etiam ex eo quòd ip&longs;ae veniant ver&longs;ùs medium
coeli ex partibus contrariis, unae &longs;cilicet ab Au&longs;trali,
axem in unass&sea&longs;dem partes movetur: manife&longs;tum
e&longs;t illas quae veniunt à polo Au&longs;trali, non in ea&longs;dem
partes debere intortas e&longs;&longs;e, ac illas qu veniunt à polo
Boreali, &longs;ed planè in contrarias. Quod animadver
infrà explicandae b praecipuè dependent.
I&longs;tas particulas ab op
po&longs;itis polis venien
tes, contrario modo
e&longs;&longs;e intortas.
Sed ne quis fortè exi&longs;timet, me &longs;ine ratione affir
mare, tres tantùm &longs;trias in i&longs;tis primi elementi parti
culis e&longs;&longs;e po&longs;&longs;e, cùm tamen globuli &longs;ecundi non ita
triangularia &longs;patia circa &longs;e relinquant, velim hîc no
tari, alla quaevis loca ampliora, quae inter globulos
i&longs;tos &longs;aepe reperiuntur, habere &longs;emper &longs;lios angulos
ac, quantum ad coetera, e&longs;&longs;e in
perpetuâ mutatione : adeà ut par
ticulee &longs;triatae primi elementi, per
illa tran&longs;euntes, eam etiam figu
ram quam de&longs;crip&longs;imus, debeant
duere. Nam, exempli cau&longs;â, quatuor globuli A, B, C, H,
&longs;e tangentes in punctis K, L, G, E, relinquuiit in medio
&longs;uî &longs;patium quadrangulare, cujus qui&longs;que angulus e&longs;t
omnino aequa|lis unicuique ex angulis trianguli FGI;
cùmque quatuor i&longs;ti lobuli moventur, &longs;patium i&longs;tud
a&longs;&longs;iduè figuram mutat, fitque nunc quadratum, nunc
oblongum, ac etiam interdum in duo alia &longs;patia trian
gularia dividitur; unde &longs;it ut materia primi clementi
minùs agitata, quae in eo ex&longs;i&longs;tit, ad unum vel duos ex
ejus angulis debeat confluere, ac re&longs;iduum &longs;patii
querem ateriae mobiliori,s&sfiguras &longs;uas faciliùs mutan
ti, ut eas ad omnes i&longs;torum globulorum motus accom
modet. Atque &longs;i fortè unum ex ejus ramentis, in uno ex,
i&longs;tis angulis exi&longs;tens, extendat &longs;e ibi ver&longs;-Lis partem illi
angulo oppo&longs;itam, ultra &longs;patium aequale triangulo FGI,
debebit inde expelli, ac proinde imminui, cùm acci
det ut tertius globulus tangat duos illos, qui angulum
in quo ver&longs;atur conficiunt. Nempe, &longs;i materia minùs
agitata, occupans angulum G, extendat &longs;e ver&longs;ùs D
ultra lineam F 1, inde extrudetur à globulo C, atque
eatenus minuetur, cùm hic globulus C accedet ad B,
elementi, quae in eo maximae &longs;unt,s&sreliquis minùs
agitatae, per longos coeli tradus tran&longs;eundo, non poitunt non
possunt non &longs;aepe ita ver&longs;ari inter tres globulos ad &longs;e
figuram determinatam,s&saliquandiu in ip&longs;is perma
nentem, praeter illam quam de&longs;crip&longs;imus.
Tres tantùm &longs;trias in
ip&longs;is e&longs;&longs;e.
Et&longs;i autem hae particulae oblongae ac &longs;triatze valde
differant à reliquâ materià primi elementi, non tamen
bulos &longs;ecundi verigintur : tum quia nullum peculiarem
earum e&longs;&longs;edum ibi advertimus; tum etiam, quia mul
tas alias non multo minores nec celeriùs agitatas, in
eâ contineri arbitramur, | ita ut inter omnium minu
ut facilè ex inoequalitate viarum quas perlabuntur,
agno&longs;ci pote&longs;t.
Inter particulas &longs;tria
tass&somnium minu
ti&longs;&longs;imas, varias e&longs;&longs;e
alarium magnitudi
nes in primo ele
mento.
Sed quando materia i&longs;ta primi elementi ad corpus
Solis alteriu&longs;ve &longs;ideris pervenit, ibi omnes ejus minu
elementi obicibus impediantur, in &longs;imiles motus con
&longs;entire laborant. Unde &longs;it ut illae &longs;triatae, nec non
etiam aliee multae paulò minores, quae ob figuras ni
mis angulo&longs;as, molemve nimis magnam, tantam agi
&longs;ibi mutuò facilè adhaerentes, propter inaequalitatem
&longs;uarum figurarum, moles aliquando permagnas com
ponant, quae, intimoe coeli &longs;uperficiei contiguae, &longs;ideri
ex quo emer&longs;erunt adjunguntur,s&sibi re&longs;i&longs;tentes illi
&longs;pici &longs;olent. Eâdem enim ratione, quà videmus aquam
liquore&longs;que alios quo&longs;cunque, cùm igni admoti effer
ve&longs;cunt, atque aliquas particulas diver&longs;ae à reliquis
naturae ac minùs ad motum aptas in &longs;e continent,
den&longs;am &longs;pumam ex particulis i&longs;tis conflatam emittere,
quae &longs;upra ip&longs;orum &longs;uperficiem natare, figura&longs;que ad
modum irregularess&smutabiles habere &longs;olet: ita per
&longs;picuum e&longs;t materiam Solis, utrimque ex ejus polis
ver&longs;ùs eclipticam ebullientem, debere particulas &longs;uas
&longs;triatas, alia&longs;que omnes quae facilè &longs;ibi mutuò adhae
rent, ac difficulter communi ip&longs;ius motui ob&longs;equuntur,
ex &longs;e tanquam &longs;pumam expellere.
Quomodo ex iis macu
lae in Solis vel &longs;tella
rum &longs;uperficie gene
rentur.
Atque hinc a facile e&longs;t cogno&longs;cere, cur Solis maculae
non &longs;oleant apparere circa ejus polos, &longs;ed potiùs in
partibus | eclipticae vicinis;s&scur figuras habeant
valde variass&sincertas;s&sdenique cur in orbem circa
Solis polos, &longs;i non tam celeriter quàm ejus &longs;ub&longs;tantia,
&longs;altem &longs;imul cum eà parte coeli quae illi proxima e&longs;t,
moveantur.
Hinc cogno&longs;ci praeci
puas harum macula
rum proprietates.
At verò, quemadmodum plerique liquores eandem
&longs;pumam, quam initio efferve&longs;cendo emittunt, rur&longs;us
po&longs;tea diutiùs ebulliendo re&longs;orbents&sab&longs;umunt : ita
putandum e&longs;t, eàdem facilitate quà materia macula
rum è corpore Solis emergit, atque in ejus &longs;uperficie
cumulatur, paulò pò&longs;t etiam imminui,s&spartim in
ejus &longs;ub&longs;tantiam refundi, partimque per coelum vici
num di&longs;pergi. (Non enim ex toto Solis corpore, &longs;ed
tantùm ex materià quae recens in illum ingre&longs;&longs;a e&longs;t,
maculae i&longs;tae formantur.) Ac reliqua materia quae
e&longs;ts&sdefaecata, &longs;ummâ vi &longs;emper gyrans, partim eas
quae jam factae &longs;unt abradit, dum interim aliâ in parte
novae generantur ex novâ materiâ Solem ingrediente :
&longs;anè tota Solis &longs;uperficies, partibus circumpolaribus
exceptis, materiâ ex qua componuntur tegi &longs;olet. At
qui maculae tantùm e&longs;&longs;e dicuntur, ubi materia illa e&longs;t
tam den&longs;as&s&longs;tipata, ut vim luminis à Sole venientis
Quomodo i&longs;tae maculae
di&longs;&longs;olvantur, ac novae
generentur.
Praeterea pote&longs;t contingere, ut macul i&longs;tae, cùm
&longs;unt paulò cra&longs;&longs;ioress&sden&longs;iores, priùs in &longs;uà circum
ferentiâ quàm in medio atterantur à puriore materiâ
Solis eas circumfluente; &longs;icque ut extremitates earum
viae &longs;int : unde &longs;equitur ip&longs;as ibi Iridis coloribus pingi
debere, ut antehac de pri&longs;rnate vitreo in Meteoris,
cap. 8 a, explilcui. Et tales aliquando colores in illis
ob&longs;ervantur.
Cur in quarundam ex
tremitate colores iri
dis appareant.
culas i&longs;tas fluendo, &longs;upra ip&longs;arum extremitates a&longs;&longs;ur
gat; tuncque, inter illass&scoeli vicini &longs;uperficiem in
tercepta, cogitur ad motum &longs;olito celeriorem : eodem
modo quo fluminum rapiditas &longs;emper e&longs;t major in
Unde &longs;equitur Solis lumen ibi aliquantò fortè ius e&longs;&longs;e
debere. Atque ita maculae in &longs;aculas converti &longs;olent,
hoc e&longs;t, quaedam &longs;olaris &longs;uperficiei partes, quae priùs
aliis erant ob&longs;curiores, po&longs;tea fiunt lucidiores. Ac
magna copia novae materiae aliâ ex parte ip&longs;is accedit
&sadhaeret.
Quomodo maculae in
faculas vertantur,
vel contrà.
Cùm autem i&longs;tae maculae di&longs;&longs;olvuntur, noii abeunt
in minutias planè &longs;imiles iis ex quibus fuerant
tae : &longs;ed partim in tenuiores, ac &longs;imul &longs;olidiores, &longs;ive
figuras minùs angulo&longs;as habentes; quo nomine ad
motum &longs;unt aptiores,s&sideò facile per meatus, qui
&longs;unt inter globulos coeli circumjacentis, ver&longs;us alios
vortices tendunt; partim in tenui&longs;&longs;imas, quae ex
rum angulis era&longs;ae, vel in puri&longs;&longs;imam Solis &longs;ub&longs;tantiam
convertuntur, vel abeunt etiam ver&longs;ùs coelum; partim
denique in cra&longs;&longs;iores, quae ex pluribus &longs;triatis, alii&longs;ve
&longs;imul junctis compo&longs;ita, ver&longs;ùs coelum expelluntur,
ubi, cùm &longs;int nimis magnae ad tran&longs;eundum per illos
In quales particulas
maculae di&longs;&longs;ovantur.
angu&longs;tos meatus, quos globuli &longs;ecundi elementi circa
&longs;e relinquunt, ip&longs;a etiam globulorum i&longs;torum loca
&longs;ubingrediuntur,s&squia figuras habent valde irregu
laress&sramo&longs;as, non tam facilèac illi globuli moveri
po&longs;&longs;unt. 20
Sed &longs;ibi mutuò nonnihil adhaerentes, componunt
ibi magnam quandam molem, rariffimam,s&sari (&longs;ive
potius aetheri) terrae circum&longs;u&longs;o non ab&longs;imilem, quae
à Sole circumquaque fortè u&longs;que ad &longs;phaeram Mer
curii vel etiam ultra illani, &longs;e extendit. Nec tamen
aether i&longs;te in immen&longs;um cre&longs;cere pote&longs;t, etiam&longs;i novae
&longs;emper particu1ae ex macularum di&longs;&longs;olutione ip&longs;i acce
dant, quia globulorum &longs;ecundi elementi per illud
&, circa illud continua agitatio &longs;acilb pote&longs;t totidem
alias diltolvere, ac rur&longs;us in materiam primi elementi
convertere. uippe omnes Solis aliorumque &longs;iderum
niam ejus partes ad motum minùs aptae &longs;unt quàm
globuli &longs;ecundi elementi, ad tertium elementum re
ferimus ".
Quomodo ex ip&longs;is aether
circa Solems&s&longs;tella
generetur. Huncque
aetherems&si&longs;tas ma
culas ad tertium ele
mentum referri.
Sed verò macularum productio vel di&longs;&longs;olutio à tam
minutiss&stam incertis cau&longs;is dependet, ut minimè &longs;it
mirandum, &longs;i quando nullae pror&longs;us in Sole appareant,
vel &longs;i è contrà nonnunquam &longs;int tam multae, ut totum
ejus lumen ob&longs;curent. Ex hoc enim quòd pauca aliqua
ex ramentis primi elementi &longs;ibi invicem adhaere&longs;cant,
&longs;it unius maculae rudimentum, cui facilè po&longs;tea plura
alia junguntur, quae, ni&longs;i in priora illa impingendo
partem &longs;uae agitationis amitterent, &longs;ibi mutuò non
po&longs;&longs;ent adhaerere.
Macularum productio
nems&sdi&longs;&longs;olutionem
à cau&longs;is valde incertis
pendere.
Notandumque e&longs;t maculas i&longs;tas, cùm primum ge
nerantur, e&longs;&longs;e corpora molli&longs;&longs;imas&srari&longs;&longs;ima, ideòque
facilè frangere impetum ramentorum primi elementi,
quae in ip&longs;as impingunt,s&silla &longs;ibi adjungere. Paula
tim autem po&longs;tea interiorem earum &longs;uperficiem, con
tantùm abradis&s| perpoliri, &longs;ed etiam conden&longs;aris&s
indurari, aliâ interim earum &longs;uperficie, quae coelo ob
ver&longs;a e&longs;t, mollis&srarâ remanente. Ideoque ip&longs;as non
&longs;acilà di&longs;&longs;olvi, ex eo quòd materia Solis interiorem
circumfluats&stran&longs;cendat, &longs;ed contrà potiùs &longs;emper
augeri, quamdiu i&longs;tae earum orae, &longs;upra Solis &longs;uper&longs;i
ciem eminentes, ejus materiae occur&longs;u non den&longs;antur.
Hincque pote&longs;t contingere, ut aliquando unas&seadem
Quomodo eadem ma
cula totum aliquod
&longs;idus tegere po&longs;&longs;it.
Sic referunt quidam hi&longs;torici a, Solem aliquando per
plures dies continuos, aliquando etiam per integrum
annum, &longs;olito pallidiorem, Lunae in&longs;tar, &longs;ine radiis lu
cem tri&longs;tem praebui&longs;&longs;e. Notarique pote&longs;t multas &longs;tellas
nunc minores majore&longs;ve apparere, quàm olim ab
A&longs;tronomis de&longs;criptae &longs;unt. Cujus non alia ratio e&longs;&longs;e
videtur, quàm quòd pluribus paucioribu&longs;ve maculis
earum lux obtundatur.
Cur Sol aliquando vi
&longs;us &longs;it ob&longs;curior;s&s
cur quarundam &longs;tel
larum magnitudines
apparentes muten
tur.
Ouinetiam fieri pote&longs;t, ut aliquod &longs;idus tots&stam
den&longs;is maculis involvatur, ut vi&longs;um no&longs;trum pror&longs;us
effugiat : &longs;icque olim Plejades numeratae &longs;unt &longs;eptem,
quae jam &longs;ex tantùm con&longs;piciuntur. Itemque fieri po
te&longs;t, ut aliquod &longs;idus, nobis antea non vi&longs;um, bre
vi&longs;&longs;imo tempore atque ex improvi&longs;o, magnà luce
geat. Nempe, &longs;i totum ejus corpus ingentis&scra&longs;&longs;â
maculâ fuerit hactenus contectum, jamque accidat ut
materia primi elementi, &longs;olito copio&longs;iùs ad illud
affluens, &longs;upra exteriorem i&longs;tius maculae &longs;uperficiem
&longs;e diffundat, brevi&longs;&longs;imo tempore totam conteget;
atque tunc i&longs;lud &longs;idus non minorem lucem ex &longs;e emit
tet, | quàm &longs;i nullà planè maculà involveretur. Po
te&longs;tque po&longs;tea, vel diu aequè fulgidum remanere, vel
paulatim rur&longs;us ob&longs;curari. Sicque contigit, in &longs;ine
anni 1752, quandam &longs;tellam, prius non vi&longs;am, in &longs;igno
Cur aliquae fixae di&longs;pa
reant, vel ex impro
vi&longs;o appareant.
Ca&longs;&longs;iopejae apparui&longs;&longs;e, quae maximam initio habuit lu
cem,s&s&longs;en&longs;im po&longs;tea ob&longs;curata, initio anni 1574 di&longs;
paruit. Ac etiam aliae nonnullae in coelo jam lucent,
quae olim non apparebant : quarum rerum cau&longs;a hîc
fu&longs;iùs e&longs;t explicanda. 30
Sit, exempli cau&longs;â, &longs;idus | circumquaque tectum
maculâ
poros &longs;ive meatus habeat permultos, per quos omnis
materia primi elementi, etiam illa quae con&longs;tat parti
enim in principio &longs;uae generationis fuerit molli&longs;&longs;ima
&srari&longs;&longs;ima, tales pori facilè in ip&longs;â formati &longs;unt;
cùmque po&longs;tea den&longs;abatur, particulae i&longs;tae &longs;triatae,
aliaeque primi elementi, continuò per illos tran&longs;eundo,
eou&longs;que angu&longs;tati &longs;unt, ut nullae materiae particulae,
&longs;triatis primi elementi cra&longs;&longs;iores, viam per ip&longs;os ha
bere po&longs;&longs;int; ac etiam ut ii meatus, qui particulas
&longs;triatas ab uno polo venientes admittunt, non aptae
tortae recipiendas.
Multos e&longs;&longs;e meatus in
maculis, per quos li
berè tran&longs;eunt parti
culae &longs;triatae.
Nempe particulae &longs;triatae primi elementi, venientes
non ab uno aliquo pundo duntaxat, &longs;ed à totâ coeli
regione quae e&longs;t ver&longs;us polum A,s&stendentes non
ver&longs;us unicum punctum I, &longs;ed ver&longs;us totum medium
coeli H I Q, formant &longs;ibi meatus in maculâ
cundùm lineas rectas axi
utrimque ver&longs;us
aditus in totà ejus &longs;uperficiei medietate
&longs;unt,s&sexitus in alià medietate
particulae &longs;triatae, venientes à parte A, facilè quidem
ip&longs;os ingredi po&longs;&longs;int per partem
ver&longs;am
nec egredi per
con&longs;tet ni&longs;i ex ramentis primi elementi minuti&longs;&longs;imis,
quae, &longs;ibi mutuò adhaerentia, quo&longs;dam qua&longs;i ramulos
componunt, particulae &longs;triatae, venientes à parte
i&longs;torum ramulorum extremitates, &longs;ibi in meatibus i&longs;tis
occurrentes, inflectere debuerunt ver&longs;us
&longs;i per eo&longs;dem meatus eis e&longs;&longs;et regrediendum à
&longs;us
tes ip&longs;arum tran&longs;itum impe|dirent. Eodemque modo
particulae &longs;triatae, venientes à parte B, meatus alios
&longs;ibi excavarunt, quorum ingre&longs;&longs;us in totâ &longs;uperficie
Quae &longs;it di&longs;po&longs;itio i&longs;to
rum meatuum,s&scur
particulae &longs;triatae per
illos retrogredi non
po&longs;&longs;int.
Notandumque e&longs;t i&longs;tos etiam meatus cochlearum
in&longs;tar e&longs;&longs;e excavatos, ad formam particularum &longs;triata
rum quas admittunt, ideòque illos qui unis patent, non
patere aliis à polo oppo&longs;ito venientibus,s&scontrario
modo intortis.
Cur etiam quae, veniunt
ab uno polo, non
tran&longs;eant per eo&longs;dem
meatus, quam quae
meatus, quanz quae
veniunt ab alio.
Ita igitur niateria primi elementi utrimque ex polis
per i&longs;tos meatus ad &longs;idus I pote&longs;l pervenire; ac quia
ejus particulae &longs;triatae caeteris &longs;unt cra&longs;&longs;iores, ideòque
majorem habent vim ad pergendum &longs;ecundùm lineas
protinus egrediuntur per
globulis &longs;ecundi elementi, vel materim primi à B
venienti, non po&longs;&longs;unt ulteriùs pergere &longs;ecundùm li
neas rectas, &longs;ed, in omnes partes reflexae, per aethe
tuntur-& quotquot ingredi po&longs;&longs;unt meatus maculae,
vel macularum, qu ibi &longs;idus i&longs;tud tegunt, per illos
rur&longs;us progrediuntur ab
medium &longs;idus tran&longs;eundo,s&sper atherem circum
nunt. Quae verò ab i&longs;tis meatibus capi non po&longs;&longs;unt,
vel occur&longs;u particularum hujus aetheris di&longs;&longs;olvuntur,
vel per partes vicinas eclipticae QH in coelum abire
coguntura. Quippe notandum e&longs;t particulas &longs;triatas,
quae &longs;ingulis momentis ad &longs;uperficiem &longs;ideris I appel
lunt, non e&longs;&longs;e tam multas, ut repleant omnes meatus
ad men&longs;uram &longs;uam excavatos in maculis
etiam in coelo non replent omnia intervalla, quae &longs;unt
inter globulos &longs;ecundi elementi ; &longs;ed magna copia
&longs;ubtilioris materiae illis admixta e&longs;&longs;e debet, propter
varios i&longs;torum globulorum motus; quae materia &longs;ub
tilior cum ip&longs;is ingrederetur i&longs;tos meatus, ni&longs;i parti
culae &longs;triatae, ab alio &longs;ideris hemi&longs;phaerio reflexae, ma
jorem haberent vim ad illos occupandos. Quae verò
hîc de particulis &longs;triatis per hemi&longs;phaerium
dientibus &longs;unt dicta, de iis etiam quae ingrediuntur
per hemi&longs;phaerium
&longs;ibi alios meatus, à prioribus planè diver&longs;os, exca
vârint, per quos &longs;emper plurimae fluunt à
&longs;idere I ac maculis ip&longs;um circuindantibus;s&sdeinde,
in omnes partes reflexae, per aetherem xx revertuntur
ad
eclipticam, quot novae à polo B accedunt.
Quomodo materia pri
mi elementi per i&longs;tos
meatus fluat.
Re&longs;iduum autem materiae primi elementi, quod in
&longs;patio I continetur, circa axem
inde recedere conatur; ideòque quo&longs;dam exiguos
meatus &longs;ibi ab initio formavit, &longs;emperque pol&longs;tea con
&longs;ervat in maculâ
cant,s&sper quos aliquid i&longs;tius materiae &longs;olet effluere,
&longs;triatis, ingreditur. Cùm enim omnes maculae partes
&longs;ibi invicem adhaereant, non pote&longs;t circumferentia
&longs;idere | contineri.
Quod alii etiam mea
tu&longs; illos decu&longs;&longs;atim
intere&longs;ecent.
Et ideò etiam illa vis, in quâ lumen con&longs;i&longs;tere &longs;uprà
diximus a, vel nulla pror&longs;us in ip&longs;o, vel non ni&longs;i admo
dum debilis e&longs;&longs;e pote&longs;t. Nam, quatenus ejus materia
ab i&longs;to axe, in maculâ frangitur,s&sad globulos &longs;e
cundi elementi non pertingit; nec etiam illa, quâ ejus
particulae &longs;triatae, ab uno polo venientes, rectà ver&longs;ùs
alium tendunt, quicquam pote&longs;t pra&longs;tare non modò
bulorum coele&longs;tium in quos impingunt, ac etiam ali
quantò tardiùs, quàm reliqua materia primi elementi,
moventur; &longs;ed praecipuè quia illae quae ab uno polo
veniunt non magis i&longs;tos globulos in unam partem
propellunt, quàm aliae, ex alio polo venientes, in
adver&longs;am.
Quod lumen &longs;tellae per
maculam vix po&longs;&longs;it
tran&longs;ire.
Materia autem coele&longs;tis in toto vortice, hoc &longs;idus I
circumjacente, comprehen&longs;a, &longs;uas interim vires pote&longs;t
retinere, quamvis fortè illae non &longs;ufficiant ad &longs;en&longs;um
luminis | in oculis no&longs;tris excitandum : fierique pote&longs;t
ut interim i&longs;te vortex praevaleat aliis vorticibus &longs;ibi
vicinis,s&sforteiùs illos premat quàm ab ip&longs;is prematur.
Unde &longs;equeretur &longs;idus I augeri debere, ni&longs;i macula
circumferentia vorticis I &longs;it A Y B M, putandum e&longs;t ejus
globulos, circumferentiae i&longs;ti proximos, eandem ha
bere vim ad progrediendum ultra ip&longs;am, ver&longs;us alios
vortices circumpo&longs;itos, ac globulos horum vorticum
ad progrediendum ver&longs;us I, non majorem nec
rem : haec enim unica ratio e&longs;t, cur eius circumferen
tia ibi potiùs quàm alibi terminictur. Si autem, caeteris
immutatis contingat ut minuatur illa vis quâ, | exem
pli cau&longs;â, materia vorticis O tendit ver&longs;ùs I (hocque
variis ex cau&longs;is pote&longs;t contingere, ut &longs;i ejus materia in
alios vortices tran&longs;eat, vel multae maculae circa &longs;idus
in O exi&longs;tens generentur, &c.), nece&longs;&longs;e e&longs;t, ex legibus
naturae, ut globuli vorticis I, qui &longs;unt in circumferen
tiâ Y, ultra ip&longs;am pergant ver&longs;ùs P;s&squia reliqui
omnes, qui &longs;unt inter Is&sY, eo ver&longs;ùs etiam tendunt,
inde augeretur &longs;patium in quo e&longs;t &longs;idus I, ni&longs;i macula
mittit illud augeri, globuli coele&longs;les ei proximi paulò
majora &longs;olito intervalla circa &longs;e relinquent,s&splus
materiae primi elementi in iis intervallis continebitur,
habere pote&longs;t. Si autem contingat particulas primi
elementi, per poros maculae exeuntes in globulos
illos impingentes, vel aliam quamvis cau&longs;am, aliquos
ex i&longs;tis globulis à maculae &longs;uperficie &longs;ejungere, mate
plens, &longs;atis virium habebit ad alios globulos i&longs;tis
vicinos ab eàdem maculae &longs;uperficie &longs;ejungendos;s&s
quò plures ab illâ ita &longs;ejunget, eò plus virium acqui
ret : ideòque brevi&longs;&longs;imo tempore, ac tanquam in mo
continetur, non minori vi pellet globulos coeli circum
po&longs;itos, quàm eo&longs;dem pelleret ip&longs;um &longs;idus I, &longs;i nulla
macula illud involvens ejus actionem impediret : at
que ita magnâ luce ex improvi&longs;o fulgebit.
De&longs;criptio &longs;tellae ex im
provi&longs;o apparentis.
Jam verò, &longs;i fortè contingat, i&longs;tam maculam e&longs;&longs;e
tam tenuems&sraram, ut à materià primi elementi,
&longs;upra ejus exteriorem &longs;uperficiem &longs;ic effu&longs;â, di&longs;&longs;ol
vatur, non facilè po&longs;tea &longs;idus I rur&longs;us di&longs;parebit : ad
hoc enim opus e&longs;&longs;et, lit nova macula ip&longs;um totum
rur&longs;us involveret. Sed &longs;i cra&longs;&longs;ior &longs;it quàm ut ita queat
di&longs;&longs;olvi, den&longs;abitur exterior ejus &longs;uperficies a, ob im
mutentur cau&longs;ae, ob quas priùs minuta fuerat illa vis,
quâ materia vorticis O tendit ver&longs;us I, jamque è con
tra augeatur, repelletur rur&longs;us materia vorticis I à P
maculam
culae in ejus &longs;uperficie generabuntur, quae paulatim
ip&longs;ius lumen obtundent;s&sdenique, &longs;i cau&longs;a per&longs;e
veret, plan tollent, atque omnem locum i&longs;tius mate
vorticis I, qui &longs;unt in exteriori ejus circumferentiâ
A P B M, magis &longs;olito prementur, magis etiam pre
ment illos, qui &longs;unt in interiori circumferentiâ xx,
quique ita pre&longs;&longs;i,s&sramo&longs;is particulis aetheris illius,
facilem tran&longs;itum praebebunt particulis &longs;triatis, alii&longs;ve
non minuti&longs;&longs;imis materiae primi elementi, &longs;upra ma
culam
maculas congregentur.
De&longs;criptio &longs;tellae pau
latim di&longs;parentis.
omnibus i&longs;tis macularum corticibus continuos &longs;ibi
meatus excavare ac per omnes &longs;imul, tanquam per
unam &longs;olam | maculam, tran&longs;ire. Formantur enim i&longs;tae
maculae ex ip&longs;â materiâ primi elementi,s&sideò ini
viam praebent. Quod idem de aethere circumfu&longs;o dici
non pote&longs;t; quamvis enim cra&longs;&longs;iores ejus particulae
nonnulla etiam i&longs;torum meatuum ve&longs;tigia retineant,
quoniam ex macularum di&longs;&longs;olutione genitae &longs;unt: quia
ticulas &longs;triatas rectà pergentes, ni&longs;i admodum diffi
culter, admittunt.
In omnibus maculis
multos meatus à par
ticulis &longs;triatis exca
vari.
Sed facil` fieri pote&longs;t, ut eadem &longs;tella &longs;ixa per vices
appareats&sdi&longs;pareat, &longs;inguli&longs;que vicibus quibus
parebit, novo cortice* macularum involvatur. Talis
enim alternatio e&longs;t naturae valde familiaris, in corpo
ribus quae moventur : ita &longs;cilicet ut, cùm ab aliquâ
cau&longs;â ver&longs;ùs certum terminum impul&longs;a &longs;unt, non in
eo &longs;ub&longs;i&longs;tant, &longs;ed ulteriùs pergant, donec rur&longs;us ab
aliâ cau&longs;à ver&longs;ùs ip&longs;um repellantur. Ita, dum pondus
funi appen&longs;um, vi gravitatis ab uno latere ad perpen
diculum &longs;uum de&longs;cendit, impetum acquirit, à quo
ultra i&longs;tud perpendiculum in oppo&longs;itum latus fertur,
donec rur&longs;us gravitas, i&longs;to impetu &longs;uperato, illud
&longs;ùs perpendiculum moveat,s&sinde novus in eo im
petus oriatur. Ita, va&longs;e &longs;emel moto, liquor in eo con
tentus multoties its&sredit, antequam ad quietem
reducatur. Et ita, cùm omnes coelorum vortices in
quodam aequilibrio con&longs;i&longs;tant, ubi unius materia
mel ab i&longs;to aequilibrio rece&longs;&longs;it, pote&longs;t multoties nunc
in unam nunc in adver&longs;am partem excurrere, ante
quam ab i&longs;to motu quie&longs;cat.
Eandem &longs;tellam po&longs;&longs;e
per vices apparere ac
di&longs;parere.
Fieri etiam pote&longs;t ut totus vortex, in quo talis ali
qua &longs;tella fixa continetur, ab aliis circumjacentibus
vorticibus | ab&longs;orbeatur,s&sejus &longs;tella, in aliquem ex
i&longs;tis vorticibus abrepta, mutetur in Planetam vel Co
metam. Nempe duas tantùm cau&longs;as &longs;uprà invenimus a,
harumque una, quae con&longs;i&longs;tit in eo, quòd materia unius
vorticis objectu vicinorum impediatur ne ver&longs;ùs alium
quem po&longs;&longs;it evagari, non pote&longs;t in omnibus logum ha
ticibus Ls&sN ita utrimque prematur, ut hoc impediat
ratione impediri à vortice D, ne re diffundat ver&longs;ùs
Ls&sN, nec etiam ab ullis aliis, ni&longs;i qui &longs;int ei vici
niores, pro ratione &longs;uae magnitudinis ; atque adeò in
omnium maxim vicinis non habet locum. Altera
tem cau&longs;a, quòd nempe materia primi elementi, in
centro cuju&longs;que vorticis &longs;idus componens, globulos
&longs;ecundi circa illud exi&longs;tentes à &longs;e repellat ver&longs;ùs alios
vortices vicinos, locum quidem habet in omnibus iis
vorticibus, quorum &longs;idera nullis maculis involvuntur;
red non dubium e&longs;t, quin den&longs;iorum macularum inter
ventus eam tollat; prae&longs;ertim earum, quae plurium
corticum in&longs;tar &longs;ibi mutuò incumbunt.
Totum aliquando vor
ticem, in cujus cen
tro e&longs;t &longs;tella, de&longs;trui
po&longs;&longs;e.
Atque hinc patet non e&longs;&longs;e quidem periculum, ne
ullus vortex ab aliis vicinis de&longs;truatur, quamdiu &longs;idus
quod in centro &longs;uo habet, nullis maculis e&longs;t involu
tum; &longs;ed, cùm illis tegiturs&sobruitur, pendere tan
tùm à &longs;itu, quem i&longs;te vortex inter alios obtinet, ut vel
citiùs vel tardiùs ab ip&longs;is ab&longs;orbeatur. Nempe &longs;i talis
&longs;it ejus &longs;itus, ut vicinorum aliorum vorticum cur&longs;ui
valde re&longs;i&longs;tat, citiùs ab illis de&longs;truetur, quàm ut multi
macularum cortices circa ejus &longs;idus den&longs;ari po&longs;&longs;int;
&longs;ed &longs;i minori &longs;it ip&longs;is impedimento, | lentè tantùm mi
nuetur; interimque maculaa, &longs;idus in ejus medio po&longs;i
tum ob&longs;identes, den&longs;iores &longs;lent, plure&longs;que ac plures
tam &longs;upra quàm etiam intra illud congregabuntur.
Sic, exempli cau&longs;â, vortex N ita &longs;itus e&longs;t ' ut apertè
cur&longs;um vorticis S magis impediat quàm ulli alii vicini;
quapropter facil` ab hoc vortice S abripietur, &longs;tatim
atque aliquot maculis illius &longs;idus erit involutum : ita
natur lineâ O P Q, terminetur po&longs;tea lineâ
taque materia, quae continetur intra lineas O P Q s&s
O R Q, ei accedat, eju&longs;que cur&longs;um &longs;equatur, reliquâ
vicinos vortices abeunte. Nihil enim aliud vorticem N
&longs;ervare, quàm magna vis materiae primi elementi, in
ejus centro exi&longs;tentis, quae globulos &longs;ecundi circum
quaque ita propellit, ut ejus impul&longs;ui potiùs quàm
motibus vicinorum vorticum ob&longs;equantur : quae vis
interventu niacularum debilitaturs&sfrangitur.
Quomodo de&longs;trui po&longs;&longs;it,
antequam multae ma
culae circa ejus &longs;tel
lam &longs;int congregatae.
Vortex autem C inter quatuor S, &longs;, G, H, duo&longs;que
alios Ms&sN, qui &longs;upra i&longs;tos quatuor intelligendi &longs;unt,
den&longs;ae maculae circa ejus &longs;idus
congregentur, nunquam tamen
totus po&longs;&longs;it everti, quandiu i&longs;ti
&longs;ex &longs;unt viribus inter&longs;e aequales.
Quippe &longs;uppono vortices S, F,
&stertium M, ip&longs;is
tem &longs;upra punctum D, circa pro
pria centra gyrare à D ver&longs;us C:
itemque tres alios G, H,s&s&longs;extum N, &longs;upra ip&longs;os po
&longs;itum, verti ab E | ver&longs;us C; vorticem autem C ita
inter hos &longs;ex e&longs;&longs;e con&longs;titutum, ut ip&longs;os &longs;olos tangat,
&sejus centrum ab eorum &longs;ex centris aequidi&longs;tet, axi&longs;
que, circa quem gyratur, &longs;it in lineâ DE. Quâ ratione
i&longs;torum &longs;eptem vorticum motus inter &longs;e optimè con
veniunt;s&squantumvis multis maculis &longs;idus vorticis C
obruatur, adeò ut perexiguas, vel etiam planè nullas
habeat vires ad globulos coeli circa &longs;e po&longs;itos &longs;ecum
in orbem rapiendos, non tamen ulla e&longs;t ratio, cur alii
&longs;ex illud è loco &longs;uo expellant, quamdiu inter &longs;e &longs;unt
aequales.
Quomodo permultae
maculae, circa ali
quam &longs;tellam e&longs;&longs;e
po&longs;&longs;int, antequam
ejus vortex de de&longs;trua
tur.
Sed ut &longs;ciamus quo pacto tam multae maculae circa
illud generari potuerint, putemus ip&longs;um initio non
jacentribus, ita ut circumferentiam &longs;uam u&longs;qtie ad
puncta 1, 2, 3, 4 extenderet; &longs;idu&longs;que permagnum in
centro &longs;uo habui&longs;&longs;e, utpote qtiod componebatur ex
bus S, F, Ms&sper E ex tribus aliis G, H, N, ver&longs;us C
rectà tendebat,s&sinde non regrediebatur, ni&longs;i in eo&longs;
dem illos vortices ver&longs;us Ks&sL; adeò ut i&longs;tud &longs;idus
&longs;atis virium habere potuerit, ad totam materiam coeli
inaequalitatems&sincommen&longs;urabilitatem quantitatum
&smotuum, quae in aliis partibus univer&longs;i reperitur,
nihil in perpetuo aequilibrio &longs;tare pote&longs;t, ubi fortè
vortex C minùs virium habere coepit quàm alii cir
quidem cum impetu; ita ut ea pars quae &longs;ic migravit,
fuerit major quàm i&longs;ta inaequalitas exigebat, ideòque
rur&longs;us po&longs;tea nonnihil materiae in ip&longs;um ex aliis remi
gravit, atque ita per vices. Cùmque interim multi
magis ac magis illius vires minuebantur,s&sidcirco,
&longs;ingulis vicibus, minùs materiae in illum regredieba
tur quàm ab ip&longs;o exii&longs;&longs;et, donec tandem perexiguus
eva&longs;erit vel etiam totus fuerit ab&longs;orptus, &longs;olo ejus
in materiam aliorum vorticum abire non pote&longs;t, nec
etiam ab i&longs;tis aliis vorticibus è loco, in quo e&longs;t, ex
trudi, quamdiu i&longs;ti vortices &longs;unt inter &longs;e aequales. Sed
interim ejus maculae magis ac magis den&longs;ari debent,
&longs;uam &longs;uperficiem u&longs;que ad lineam 567, tunc facilè
ampliùs fluidums&slucidum, &longs;ed,
Cometae vel Planetae in&longs;tar,
rums&sopacum, &longs;ecum abducet.
Quomodo i&longs;tae multae,
maculae generentur.
Jam verò con&longs;iderandum e&longs;t,
quâ ratione debeat moveri talis
globus opacuss&sdurus, ex mul
tarum macularum congerie
po&longs;itus, cùm primùm ab aliquo
vortice &longs;ibi vicino abreptus e&longs;t. Nempe ita gyrat cum
materiâ à quâ abripitur, ut quandiu minùs habet agi
tationis quàm ip&longs;a, ver&longs;ùs centrum circa quod gyrat
detrudatur. Et quia omnes partes eju&longs;dem vorticis non
eâdem celeritate moventur, nec &longs;unt eju&longs;dem magnitu
dinis; &longs;ed à circumferentià u&longs;que ad certum terminum
earum motus gradatim &longs;it tardior , ac deinde ab i&longs;to ter
mino u&longs;que ad centrum gradatim fit celerior, |s&sip&longs;ae
&longs;unt minutiores, ut &longs;uprà dictum e&longs;t a : &longs;i globus in illo
vortice de&longs;cendens adeò &longs;it &longs;olidus, ut priu&longs;quam perve
nerit ad terminum in quo partes vorticis omnium tar
di&longs;&longs;imè moventur, acquirat agitationem aequalem agi
tationi earum partium, inter quas ver&longs;atur, non ulte
riùs de&longs;cendit, &longs;ed ex illo vortice in alios tran&longs;it,s&se&longs;t
Cometa. Si verò minùs habeat &longs;oliditatis, atque idcirco
in&longs;ra terminum illum de&longs;cendat, ibi po&longs;tea ad certam
di&longs;tantiam à &longs;idere, quod illius vorticis centrum occu
pat, &longs;emper manens, circa ip&longs;um rotatur,s&se&longs;t Planeta b.
Quomodo Stella fixa
mutetur in Cometam
vel in Planetam.
Putemus, exempli causâ, materiam vorticis A E I O,
nun primùm &longs;ecum abripere &longs;idus N,s&scon&longs;idere
mus ver&longs;us quam partem illud feret. Nempe cùm om
nis i&longs;ta materia gyret circa centrum S, ideòque inde
detrudat hoc &longs;idus &longs;ecundùm lineam rectam ver&longs;ùs S :
atque ex naturâ gravitatis infrà a explicandâ, intellige
tur i&longs;tum motum &longs;ideris N, alteriu&longs;ve cuju&longs;vis corpo
ris, ver&longs;ùs centrum vorticis in quo ver&longs;atur, dici po&longs;&longs;e
ejus de&longs;cen&longs;um. Sic, inquam, ip&longs;um detrudit initio,
cum nondum intelligimus in eo e&longs;&longs;e alium motum;
&longs;ed &longs;tatim etiam illud circumquaque ambiendo, &longs;ecum
defert motu circulari ab N ver&longs;ùs A cùmque hic mo
tus circularis ei det vim recedendi à centro S, pendet
tantùm ab ejus &longs;oliditate, ut vel multùm de&longs;cendat
ver&longs;us S, nempe &longs;i perexigua &longs;it ejus &longs;oliditas; vel con
trà, &longs;i magna &longs;it, ab S recedat.
| Per &longs;oliditatem hic intelligo quantitatem materiae
tertii elementi, ex quâ maculae hoc &longs;idus involventes
componuntur, cum ejus moles&s&longs;uperficie compara
tam. Quippe vis, quâ materia vorticis A E I O id defert
circulariter circa centrum S, ae&longs;timanda e&longs;t à magnitu
dine &longs;uperficiei, &longs;ecundùm quam ip&longs;i occurrit; quia quò
major e&longs;t i&longs;ta &longs;uperficies, eo plus materiae in hoc agit.
Vis autem, quâ i&longs;ta materia ver&longs;ùs idem centrum S
ip&longs;um pellit, ae&longs;timanda e&longs;t à magnitudine &longs;patii quod
ab eo occupatur. Quamvis enim omnis illa materia,
quae e&longs;t in vortice A E I 0, conetur recedere ab S , non
tamen omnis agit in &longs;idus N, &longs;ed tantùm ea ejus pars,
quae reip&longs;â inde recedit, cùm hoc accedit; heecque e&longs;t
aequalis &longs;patio quod ab eo &longs;uit occupatum. Denique
vis quam idem &longs;idus N à proprio &longs;uo motu acquirit ad
per&longs;everandum in eodem illo motu, quam ip&longs;ius agita
tionem voco non ae&longs;timanda e&longs;t ab ejus &longs;uperficie,
parte, quae constat materiâ tertii elementi, hoc e&longs;t,
particulis materiae &longs;ibi mutò adhaerentibus, ex qui
bus maculae ip&longs;um involventes componuntur. Quan
menti, quae in eo e&longs;t, cùm a&longs;&longs;iduè ex ipso egrediatur,
materia accedens vim retinere quae priori jam egre&longs;&longs;ae
&longs;uit impre&longs;&longs;a,s&spraeterea vix ulla ei &longs;uit impre&longs;&longs;a, &longs;ed
tantùm motus, qui aliunde in eâ erat, determinatus
e&longs;t ver&longs;us certam partem; atque haec determinatio à
variis cau&longs;is a&longs;&longs;idu pote&longs;t mutari a.
Quid per corporum &longs;o
liditatem,s&squid per
eorum agitationem
intelligamus.
Sic videmus hic &longs;upra terram aurum, plumbums&s
alia metalla, cùm &longs;emel mota &longs;unt, majorem agitatio
nem &longs;ive majorem vim ad per&longs;everandum in &longs;uo motu
retinere, | quàm lignas&slapides eju&longs;dem
niss&sfigurae; ac etiam idcirco magis &longs;olida e&longs;&longs;e pu
tantur, &longs;ive plus habere in &longs;e materiae tertii elementi,
ac pauciores poros qui materiâ primis&s&longs;ecundi replen
tur. Sed auri globulus e&longs;&longs;e pote&longs;t tam minutus, ut
non tantam vim habiturus &longs;it, ad motum &longs;ibi
&longs;um retinendum, quàm globus lapideus vel ligneus
multò major. Pote&longs;tque etiam ma&longs;&longs;a auri tales figuras
induere, ut globus ligneus ip&longs;â minor majoris agi
tationis &longs;it capax : nempe &longs;i extendatur in fila aut
bracteas, aut &longs;pongiae in&longs;tar multis minutis
bus excavetur, aut quocunque alio modo plus &longs;uper
&longs;iciei acquirat, pro ratione &longs;uae materiaes&smolis,
quàm ille ligneus globus.
Soliditatem non à &longs;olâ
materiâ &longs;ed etiam à
magnitudine ac figu
râ pendere.
Atque ita fieri pote&longs;t ut &longs;idus N, quamvis mole per
magnum,s&s&longs;atis multis macularum corticibus
lutum, minùs tamen habeat &longs;oliditatis, &longs;ive minùs
aptitudinis ad motus &longs;uos retinendos, quàm globuli
materiae &longs;ecundi elementi ip&longs;um circumjacentes. Hi
enim globuli, pro ratione &longs;uae magnitudinis, &longs;unt om
nium &longs;olidi&longs;&longs;imi qui e&longs;&longs;e po&longs;&longs;int, quia nullos in ip&longs;is
&sfiguram obtinent &longs;phaericam, quae omnium mini
mum habet &longs;uperficiei, pro ratione molis &longs;ub &longs;e con
tentae, ut Geometris e&longs;t &longs;atis notum. Et praeterea,
tatems&smagnitudinem alicujus &longs;ideris, haec tamen
ex parte compen&longs;atur, eo quòd non vires &longs;ingulorum
ex i&longs;tis globulis, &longs;ed plurium &longs;imul, i&longs;tius &longs;ideris viri
bus opponantur. Cùm enim illi cum aliquo &longs;idere
non etiam i&longs;tud &longs;idus, ut ab S recedant, &longs;i vis inde
recedendi, quae e&longs;l in &longs;idere, &longs;uperet vires &longs;imul junctas,
quae &longs;unt in tot ex i&longs;tis globulis, quot requiruntur ad
&longs;patium quod &longs;idus occupat replendum : tunc ip&longs;um
de&longs;cendant;s&scontrà, &longs;i illi plus habeant virium,
ip&longs;um ver&longs;ùs S expellent.
Quomodo globuli coe
le&longs;tes integro aliquo
&longs;idere &longs;olidiores e&longs;&longs;e
po&longs;&longs;int.
Fieri enim etiam facilè pote&longs;t, ut &longs;idus N multò plus
habeat virium ad per&longs;everandum in &longs;uo motu &longs;ecun
ip&longs;um circumjacentes, etiam&longs;i minùs materiae tertii
elementi in eo contineatur, quàm &longs;ecundi, in tot ex
i&longs;tis globulis, quot requiruntur ad &longs;patium ip&longs;i aequale
occupandum. Quia cùm &longs;int à &longs;e mutuò disjuncti,s&s
agant, non po&longs;&longs;unt tamen omnes &longs;uas vires ita &longs;imul
jungere, ut nulla earum pars inutilis fiat : contrà
autem omnis materia tertii elementi, ex quâ maculae
hoc &longs;idus involventes ae
&longs;imul moveatur, tota etiam vis, quam habet ad per&longs;e-
Similemque ob cau&longs;am, videre licet in fluminibus frag
menta glaciei, vel ligna quae aquae innatant, majori vi
per&longs;equi cur&longs;um &longs;uum, &longs;ecundùm lineas rectas, quàm
ip&longs;am aquam,s&sideò &longs;olere multò fortiùs in riparum
&longs;inus impingere, quamvis minùs materiae tertii ele
menti in iis contineatur, quàm in mole aquae ip&longs;is
aequali.
Quomodo etiam e&longs;&longs;e
po&longs;&longs;it minùs &longs;olidi.
| Denique fieri pote&longs;t, ut idem &longs;idus minùs habeat
&longs;oliditatis, quàm quidam globuli coele&longs;tes,s&smagis
quàm alii paulò minores; tum propter jam dictam ra
tionem, tum etiam quia, licèt non magis nec minùs
&longs;it materiae &longs;ecundi elementi in i&longs;tis globulis minori
bus &longs;imul &longs;umptis, quàm in majoribus, cùm aequale
&longs;patium occupant, e&longs;t tamen in ip&longs;is multà plus
ficieis&spropter hoc à materiâ primi elementi, quae
angulos iis interjectos replet, nec non etiam à quibu&longs;
libet aliis corporibus, faciliùs à cur&longs;u &longs;uo revocantur,
atque ver&longs;ùs alias partes deflectuntur, quàm alii ma
jores.
Quomodo quidam &longs;int
aliquo &longs;idere magis
&longs;olidi, alii minùs.
Jam itaque, &longs;i ponamus &longs;idus N plus habere &longs;olidi
tatis quàm globulos &longs;ecundi elementi, &longs;atis remotos à
centro vorticis S, quos &longs;upponimus omnes eite inter &longs;e
aequales, poterit quidem initio in varias partes ferri,
&smagis vel minùs accedere ver&longs;ùs S, pro variâ
&longs;itione aliorum vorticum à quorum viciniâ di&longs;cedet;
pote&longs;t enim diver&longs;imodè ab ip&longs;is retineri vel impelli;
ac etiam pro ratione &longs;uae &longs;oliditatis, quae quò major
e&longs;t, eò magis impedit ne alias cau&longs;ae po&longs;tea ip&longs;um de
flectant de eâ parte in quam primùm directum e&longs;t.
Veruntamen non valde magnâ non valde magnâ
quievi&longs;&longs;e ; nec ideò etiam ferri contra motum vorticis
A E I O, ver&longs;ùs eas partes quae &longs;unt inter Is&sS, &longs;ed
tantùm ver&longs;us illas quae &longs;unt inter As&sS; ubi tandem
quam motu &longs;uo de&longs;cribit, tangat unum ex iis circulis,
gyrat;s&spo&longs;tquam eò pervenit, ita cur&longs;um &longs;uum ulte
riùs per&longs;equitur, ut &longs;emper magis ac magis recedat à
centro S, donec ex vortice | A E I O in alium migret.
Ut &longs;i moveatur initio &longs;ecundùm lineam NC, po&longs;tquam
pervenit ad C, ubi haec linea curva N C tangit circu
lum, qui ibi de&longs;cribitur à globulis &longs;ecundi elementi
circa centrum S : non pote&longs;t non &longs;tatim recedere ab S
per lineam curvam C2, &longs;itam inter hunc-circulum,s&s
rectam eum in puncto C tangentem. Cùm enim
tum &longs;it ad C, à materiâ &longs;ecundi elementi magis re
motâ ab S quàm ea quae e&longs;t in C, ac proinde celeriùs
acta, &longs;itque ip&longs;â &longs;olidius, ut &longs;upponimus : non pote&longs;t
non habere majorem vim ad per&longs;everandum in &longs;uo
motu &longs;ecundùm lineam rectam tangentem i&longs;tum
culum; &longs;ed &longs;tatim atque rece&longs;&longs;it à puncto | C, occurrit
materiae &longs;ecundi elementi celeriùs motae, quae illum
nonnihil avertit à lineâ rectâ, &longs;imulque augendo ejus
celeritatem efficit ut ulteriùs a&longs;cendat &longs;ecundùm lineam
curvam C 2, quae eò minus di&longs;tat à rectâ tangente, quò
hoc &longs;idus &longs;olidus e&longs;t,s&squò majori cum celeritate de
latum e&longs;t ab N ad C.
De principio motûs
Cometae.
Cùm autem per hunc vorticem A E I O hac ratione
progreditur, tantam vim agitationis acquirit, ut facilè
inde in alios vortices migret, atque ex his in alios.
Notandumque e&longs;t, cùm pervenit ad 2, egrediturque
limites vorticis in quo e&longs;t, ip&longs;um adhuc aliquandiu
retinere ejus materiam circa &longs;e fluentem, nec planè ab
eâ liberari, donec &longs;atis altè in alium vorticem A E V
penetrârit: nempe donec pervenerit ad 3. Eodemque
modo ducit &longs;ecum materiam hujus &longs;ecundi vorticis
quarti ; &longs;icque &longs;emper idem facit, quoties ex | uno
vortice in alium migrat. Et linea quam motu &longs;uo de&longs;
cribit, diver&longs;imodè incurvatur, pro diver&longs;o motu ma
planè alio modo inflexa e&longs;t quàm praecedens N C 2 :
materia vorticis S ab A per E ver&longs;us I; i&longs;tius autem
lineae pars 5 6 7 8 e&longs;t ferè recta, quia materia vorticis in
quo e&longs;t, &longs;upponitur gyrare circa axem XX. Et &longs;idera
ex unis vorticibus in alios hoc pacto migrantia &longs;unt
Cometae : ip&longs;orumque omnia phaenomena hîc expli
care conabor.
De continuatione mo
tùs Cometae per di
ver&longs;os vortices.
In primis ob&longs;ervatur illos &longs;ine ullâ regulâ nobis
notâ, unum per hanc, alium per illam coeli regionem
tran&longs;meare, ac intra paucos men&longs;es aut dies à
&longs;pectu no&longs;tro abire, nec unquam plus, aut certè non
multò plus, &longs;ed &longs;aepe multò minùs quàm mediam coeli
partem percurrere. Ac quidem cùm primùm apparere
incipiunt, &longs;olere &longs;atis magnos videri, nec po&longs;tea valde
augeri, ni&longs;i cùm valde magnam coeli partem
runt; cùm autem de&longs;inunt, gradatim &longs;emper imminui ;
atque initio, vel &longs;altem circa initia &longs;ui motùs, videri
celerrim moveri, &longs;ub finem autem lenti&longs;&longs;imè. Ac de
uno duntaxat memini me legi&longs;&longs;e, quòd circiter me
diam coeli partem peragrârit : de illo &longs;cilicet qui
citur anno 1475, primò tenui capite ac tardi motûs,
inter &longs;tellas Virginis apparui&longs;&longs;e, ac paulò pò&longs;t mirae
magnitudinis factus, per polum Borealem tam cele
riter ince&longs;&longs;i&longs;&longs;e, ut portionem circuli magni triginta
vel quadraginta graduum, unâ die, de&longs;crip&longs;erit ; ac
&longs;igno Arietis paulatim videri de&longs;ii&longs;&longs;e.
Phaenomena Cometa
rum.
Quae omnia hîc facilè intelliguntur. Videmus enim
| eundem Cometam, aliam coeli partem in vortice F,
quam non po&longs;&longs;e hoc pacto aliquando tran&longs;ire. Putan
dumque e&longs;t ip&longs;um ferè eandem celeritatem &longs;emper
retinere : illam &longs;cilicet quam acquirit tan&longs;eundo per
vorticum extremitates, ubi materia coele&longs;tis tam citò
ab&longs;olvat, quemadmodum &longs;uprà dictum e&longs;t a. Et quia
hic Cometa in vortice Y mediam tantùm partem i&longs;tius
gyri,s&smultò minùs in vortice &longs;, nunquamque in
ullo multò plus percurrit: idcirco tantùm per paucos
con
&longs;ideremus illum à nobis videri non po&longs;&longs;e, ni&longs;i quam
diu e&longs;t in illo vorticie prope cujus c entrum ver&longs;amur ;
atque etiam non priùs ibi apparere, quàm b materia
alterius vorticis, ex quo venit, ip&longs;um &longs;equis&scircum
vis idem Cometa rnaneat &longs;emper eju&longs;dem magnitudi
niss&sferè &longs;emper aequè celeriter moveatur, debeat
tamen videri majors&scelerior, initio &longs;ui cur&longs;ûs appa
rentis, quàm in fine; ac interdurn in medio maximus
toris e&longs;&longs;e prope centrum F, Cometa illi multò major
&scelerior apparebit in 3, ubi primùm videri incipiet,
quàm in 4 ubi de&longs;inet : quia linea F 3 multò brevior
F 3 4. Si autem &longs;pectator &longs;it ver&longs;us Y, Cometa quidem
illi aliquantò majors&scelerior apparebit in 5, ubi
videri incipiet, quàm in 8, ubi de&longs;inet; &longs;ed maximus
&scelerrimus apparebit, dum erit inter 6s&s7, ubi erit
&longs;pectatori proximus. Adeò ut, dum erit in 5, apparere
po&longs;&longs;it inter stellas Virginis ; dum inter 6s&s7, prope po
lum Borealem, |s&sibi unâ die triginta vel quadraginta
gradus percurrere, ac tandem occultari in 8, prope
&longs;tellas Pi&longs;cis &longs;eptentrionalis : eodem modo atque ille
mirabilis Cometa anni 1475, qui dicitur à Regiomon
tano ob&longs;ervatus.
Horum phaenomen
explicatio.
Quaeri quidem pote&longs;t cur Cometae non appareant,
ni&longs;i cùm in no&longs;tro coelo ver&longs;antur, cùm tamen Fixae
con&longs;picuae &longs;int, licet ab ip&longs;o longèi&longs;&longs;imè di&longs;tent. Sed in
eo di&longs;&longs;erentia e&longs;t, quòd Fixae, lumen à &longs;e ip&longs;is emit
tentes, multò fortiùs illud vibrent quàm Cometae, qui
tantùm illud, quòd à Sole mutuantur, ad nos refle
ctunt. Et quidem, advertendo lumen cuju&longs;que &longs;tellae
e&longs;&longs;e actionem illam, quâ tota materia vorticis in quo
ver&longs;atur, ab eâ recedere conatur, &longs;ecundùm lineas
rectas ab omnibus ejus &longs;uperfiliciei punctis eductas,
&longs;icque omnem materiam vorticum circumjacentium
premit; &longs;ecundùm ea&longs;dem lineas rectas vel alias
aequipollentes : (cùm nempe i&longs;tae lineae, per alia
pora obliquè tran&longs;euntes, in ip&longs;is refringuntur, ut
in Dioptricâ explicui), facilè` credi pote&longs;t non modò
lumen proximarum &longs;tellarum, ut F &&longs;, &longs;ed etiam re
motiorum, ut Y, vim habere movendi oculos incola
rum terrae, qui putandi &longs;unt non longèè abe&longs;&longs;e à centro
S. Cùm enim illarum, &longs;imulque vorticum ip&longs;as cir-
tur, vis radiorum ab F venientium ver&longs;us S minuitur
guidem a à materiâ vorticis A E I O ip&longs;is renitente, &longs;ed
tamen non tota deletur, ni&longs;i in centro S ; ideòque
ad terram venientes, tran&longs;eundo per vorticem A E V,
nihil in eo &longs;uarum virium amittunt, ni&longs;i ratione di
&longs;tantiae; non enim eorum vim magis minuit materia
hu|jus vorticis, ex eo quòd ab F recedere conetur,
ver&longs;ùs partem &longs;uae circumferentae VX, quàm auget
ex eo quòd etiam tendat ab F ver&longs;us aliam partem
circumferentiae AE : atque ita de caeteris.
Quomodo fixarum lu
men ad Terram u&longs;
que perveniat.
Hîcque obiter e&longs;t advertendum, radios ab Y ad ter
ram venientes, obliquè incidere in lineas A Es&sV X,
quae de&longs;ignant &longs;uperficies, in quibus vortices i&longs;ti ter
minantur,s&sideò in ip&longs;is refringi. Unde &longs;eguitur, &longs;tel
las fixas non videri omnes ex terrâ, tanquam in locis
in quibus revera ex&longs;i&longs;tunt, &longs;ed tanquam &longs;i e&longs;&longs;ent in
locis &longs;uperficiei vorticis A E I O, per quae tran&longs;eunt illi
earum radii, qui perveniunt ad terram, &longs;ive ad vici
niam Solis; ac fortè etiam unams&seandem &longs;tellam in
duobus aut pluribus eju&longs;modi locis apparere. Quae
loca cùm non deprehendantur fui&longs;&longs;e mutata, ex quo
ab A&longs;tronomis notata &longs;unt, non puto aliud quàm
i&longs;tas &longs;uperficies per nomen -firmamenti e&longs;&longs;e intelli
gendum.
An Fixoe in veris locis
videantur :s&squid &longs;it
Firmamentum.
Cometarum autem lumen, cùm &longs;it multò debilius
quàm Fixarum, non &longs;atis habet virium ad oculos no
&longs;tros movendos, ni&longs;i &longs;ub angulo &longs;atis magno
turs&sideò ratione di&longs;tantiae non apparent, cùm à coelo
no&longs;tro &longs;unt nimis remoti; notum enim e&longs;t, quò magis
aliquod corpus à nobis remotum e&longs;t, eò &longs;ub minori
angulo videri. Cùm autem ad ip&longs;um propiùs acce
dunt, variae e&longs;&longs;e po&longs;&longs;unt rationes, ob quas priu&longs;quam
in illud ingrediantur, con&longs;picui non &longs;int : quarum
exempli cau&longs;&longs;â, &longs;i oculus &longs;pectatoris &longs;it ver&longs;us F, non
dum videbit Cometam in 2, quia ibi cingetur adhuc
materiâ vorticis ex quo egreditur :s&stamen videbit
te&longs;t, quod ra|dii &longs;ideris F tendentes ver&longs;ùs 2, ibi refrin-
quae Cometam adhuc involvit,s&srefractio illa ip&longs;os
removeat à perpendiculari, juxta ea quae in Dioptricâ
explicui a: quia nempe radii i&longs;ti multò difficiliùs tran
&longs;eunt per hanc materiam vorticis A E I O, quàm per
illam vorticis A E V X: unde &longs;it, ut longè pauciores
perveniant ad Cometam, quàm &longs;i refractio i&longs;ta non
fieret; hique pauciores, inde ad oculum reflexi, po&longs;
&longs;unt e&longs;&longs;e nimis debiles ad eum movendum. Alia verò
ratio e&longs;t, quòd valde &longs;it credibile, quemadmodum
dem &longs;emper Lunae facies terram re&longs;picit, ita &longs;emper
eandem cuju&longs;que Cometae partem ver&longs;ùs centrum vor
ticis in quo ver&longs;atur, converti, eamque &longs;olam radiis
reflectendis aptam e&longs;&longs;e. Sic nempe, cùm Cometa e&longs;t
in 2, illa ejus pars quae radios pote&longs;t remittere,
&longs;ita e&longs;t centro S, nec ideò videri pote&longs;t ab iis qui &longs;unt
juxta F &longs;ed progrediendo à 2 ad 3, invertit &longs;e brevi
tempore ver&longs;ùs F, atque ideò ibi tunc incipit videri.
Nam rationi valde con&longs;entaneum e&longs;t, primò, ut pute
mus, dum Cometa tran&longs;it ab N per C ver&longs;us 2, illam
ejus partem quae &longs;ideri S obver&longs;a e&longs;t, magis agitari &,
rarefieri propter actionem i&longs;tius &longs;ideris, quàm aliam
partem ab eo aver&longs;am. Secundò, ut putemus agita
tione i&longs;tâ, tenuioress&s(ut ita loquar) molliores par
ticulas tertii elementi, quae &longs;unt in ejus &longs;uperficie, ab
eâ &longs;eparari : unde &longs;it ut radiis reflectendis aptior eva
dat, quàm &longs;uperficies alterius partis. Quemadmodum
ex iis quae de igne in&longs;rà dicuntur b, poterit intelligi,
non aliam e&longs;&longs;e quàm quòd omnis eorum &longs;uperficies,
tam interna quàm externa, particulis i&longs;tis tertii ele
menti mollioribus contecta &longs;it; | quae particulae mol
qui nigri erant, in cineres , non ni&longs;i ex duriss&s&longs;olidis
particulis conflatos atque ideò albos, mutantur;s&s
nulla &longs;unt corpora reflectendis radiis magis apta quàm
alba, nulla minùs quàm nigra. Tertiò, ut putemus
ad motum,s&sideô, juxta leges Mechanicae, debere
&longs;emper e&longs;&longs;e in concavâ parte lineae curvae, quam
Cometa motu &longs;uo de&longs;cribit : quia &longs;ic alià paulò tar
diùs incedit,s&scùm lineae i&longs;tius cavitas &longs;emper re&longs;pi
tas ejus partis N C 2 re&longs;picit centrum S, cavitas partis
2 3 4 re&longs;picit F &c.), ideò illum ex uno vortice in alium
tran&longs;eundo converti. Ut videmus in &longs;agittis per ae
volantibus, pennatam earum partem e&longs;&longs;e &longs;emper aliâ
dunt. Denique plures aliae rationes dari po&longs;&longs;ent, cur
Cometae à nobis non videantur, ni&longs;i quamdiu tran
&longs;eunt per no&longs;trum coelum: ex minimis enim momentis
pendet, ut idem corpu radiis reflectendis aptum &longs;it
quibus &longs;atis multa experimenta non habemus, &longs;ufficere
debent veri&longs;imiles cau&longs;ae, licet eae fortè non &longs;int verae.
Cur Cometoe à nobis
non videantur, cùm
&longs;unt extra no&longs;trum
caelum :s&sobiter, cur
carbones &longs;int nigri,
4& cineres albi.
Praeter haec autem, ob&longs;ervatur etiam circa Come
tas, longèam radiorum veluti comam fulgere, 'a quâ
&longs;i Terra &longs;tet in lineâ rectà inter Cometams&sSolem,
crines in omnes partes di&longs;per&longs;i circa illum appareant.
Et Cometa anni 1475, cùm primùm vi&longs;us e&longs;t, comam
praeferebat; in fine autem &longs;uae apparitionis, quia in
oppo&longs;itâ coeli regione | ver&longs;abatur, comam po&longs;t &longs;e tra
hebat. Haec etiam coma longèior e&longs;t vel brevior: tum
ratione magnitudinis Cometae, in minoribus enim
nulla apparet, nec etiam in magnis, cùm à no&longs;tro
a&longs;pectu recedentes perexigui e&longs;&longs;e videntur; tum etiam
ratione loci, caeteris enim paribus, quò terra remo
tior e&longs;t à lineà rectâ, quae duci pote&longs;t à Cometâ ad
Solem, eò ip&longs;ius coma longèior e&longs;t;s&sinterdum latente
Cometâ &longs;ub radiis Solis, ejus comae extremitas in&longs;tar
trabis igneae &longs;ola con&longs;picitur. Ac denique coma i&longs;ta
interdum paullò latior e&longs;t, interdum angu&longs;tior; inter
dum recta, interdum curva;s&sinterdum à Sole dire
ctè aver&longs;a, interdum non ita praeci&longs;è.
De Cometarum comâ,
&svariis ejus phaeno
menis.
Quorum omnium rationes ut intelligantur, novum
quoddam genus refractionis, de quo in Dioptricâ non
actum e&longs;t, quia in corporibus terre&longs;tribus non nota
tur, hîc e&longs;t con&longs;iderandum. Nempe, ex eo quòd glo
buli coele&longs;tes non &longs;int omnes inter &longs;e aequales, &longs;ed
paullatim minuantur à certo termino, intra quem
continetur &longs;phaera Saturni, u&longs;que ad Solem, &longs;equitur
radios luminis, qui per majores ex i&longs;tis globulis com
municantur, cùm ad minores deveniunt, non modò
&longs;ecundùm lineas rectas progredi debere, &longs;ed etiam ex
parte ad latera refringis&sdi&longs;pergi.
De quâdam, refractio
ne, à quâ i&longs;ta coma
dependet.
Con&longs;ideremus, exempli cau&longs;&longs;â, hanc figuram, in quâ
multis globulis perexiguis incumbunt alii multò ma
quemadmodum globulos &longs;ecundi elementi &longs;uprà de
&longs;crip&longs;imus : adeò ut, &longs;i unus ex ip&longs;is ver&longs;us aliquam
partem pellatur, exempli cau&longs;&longs;à, A ver&longs;ùs B, ejus actio
perientur
ctâ, ab ip&longs;o ver&longs;ùs il
lam partem proten&longs;â,
&longs;ine morâ communi
e&longs;t, actio|nem quidem
i&longs;tam ab A u&longs;que ad
C, integram perveni
re , &longs;ed aliquam tamen
tran&longs;ire posse, ac re&longs;i
duum ver&longs;ùs Ds&sE di&longs;pergi. Globus enim C non pote&longs;t
pellere globulum 2 ver&longs;ùs B, quin &longs;imul etiam pellat
globulos |s&s3 ver&longs;ùs Ds&sE. Neque e&longs;t par ratio, cùm
enim haec ejus actio à duobus illis globis 4s&s5 ita ex
cipiatur, ut videatur etiam deflecti ver&longs;ùs Ds&sE, recta
tamen tendit ad C -tum quia globi i&longs;ti 4s&s5, aequaliter
utrimque ab aliis &longs;ibi vicinis &longs;uffulti, totam illam re&longs;ti
efficit, ut nunquam per ullam temporis moram haec
actio à duobus &longs;imul excipiatur, &longs;ed tantùm, ut &longs;uc
ce&longs;&longs;ive nunc ab unos&smox ab altero tran&longs;mittatur.
Cùm autem globus C pellit tres &longs;imul 1, 2, 3 ver&longs;ùs
remitti,s&squantumvis moveantur, &longs;emper aliqui ex
vis praecipuum ejus radium rectà ver&longs;ùs B deducant,
innumeros tamen alios debiliores utrimque ver&longs;ùs D
&sE di&longs;pergunt. Eodemque modo, &longs;i pellatur globus F
ver&longs;ùs G, cùm ejus actio pervenit ad H, ibi
catur globulis 7, 8, 9, qui praecipuum quidem ejus
radium mittunt ad G, &longs;ed alios etiam ver&longs;ùs Ds&sB
di&longs;pergunt. Hîcque notanda e&longs;t differential, quae oritur
ex obliquitate incidentiae i&longs;tarum adionum in circu
lum C H : actio enim ab A ad C, cùm
riter incidat in illum circulum, radios &longs;uos aequaliter
utrimque di&longs;pergit ver&longs;ùs Ds&sE; actio autem ab F ad
H, quae in eundem obliquè incidit, non di&longs;pergit &longs;uos
ni&longs;i ver&longs;ùs ip&longs;ius centrum, &longs;altem &longs;i obliquitas inci
dentiae &longs;upponatur e&longs;&longs;e graduum 90; &longs;i verò
tur minor, nonnulli quidem ejus actionis radii etiam
in aliam partem mittentur, &longs;ed aliis multò debiliores,
&sideò vix &longs;en&longs;ibiles, ni&longs;i cùm i&longs;ta obliquitas e&longs;t valde
parva : contrà autem radii, qui ver&longs;ùs centrum circuli
obliquè &longs;parguntur, eò &longs;unt fortèiores, quòd i&longs;ta
quitas e&longs;t major.
Explicatio i&longs;tius re
fractionis.
Quorum omnium demon&longs;tratione percept^, facile
e&longs;t illam transferre ad globulos coele&longs;les : quamvis
enim nullus &longs;it locus, in quo &longs;ic maju&longs;culi ex i&longs;tis
globulis alios multò minores tangant, quia tamen ip&longs;i
gradatim &longs;unt minoress&sminores, à certo termino
u&longs;que ad Solem, ut dictum e&longs;t a, facilè credi pote&longs;t non
minorem e&longs;&longs;e differentiam, inter illos qui &longs;unt &longs;upra
orbitam Saturni,s&sillos qui &longs;unt juxta orbitam Terrae,
quàm inter majoress&sminores mox de&longs;criptos atque
e&longs;&longs;e debere in hac Terrae orbitâ, quàm &longs;i minimi ma
ju&longs;culis immediatè &longs;uccederent; nec alium etiam in
locis intermediis, ni&longs;i
quas i&longs;ti radii di&longs;per
guntur, non &longs;int rectae,
&longs;ed paulatim inflexae.
Nempe, &longs;i S &longs;it Sol,
Terra anni &longs;patio de
fertur &longs;ecundùm ordi
nem notarum 2, 3, 4,
D E F G
&longs;tes incipiunt gradatim
e&longs;&longs;e minoress&sminores
u&longs;que ad Solem (quem
terminum &longs;uprà dixi
ram &longs;phaerae perfectae,
&longs;ed &longs;phaeroidis irregu
laris, ver&longs;ùs polos mul
tò depre&longs;&longs;ioris, quàm
C &longs;it Cometa in no&longs;tro
coelo exi&longs;tens : putan
dum e&longs;t radios Solis in hunc Cometam impingentes, ita
inde reflecti ver&longs;ùs omnes partes &longs;phaeroidis D E F G H,
nonnulli ex ip&longs;is hinc inde &longs;pargantur;s&squi obliquè
incidunt in G, non tantùm rectà pergant ver&longs;us 4, &longs;ed
etiam ex parte refrangantur ver&longs;us 3 ;s&sdenique qui
incidunt in H, rectà non perveniant ad orbitam Terrae,
&longs;ed tantùm reflexi ver&longs;ùs 4s&s5, &longs;icque de caeteris.
Unde patet, &longs;i Terra &longs;it in orbitae &longs;uae parte 3, hunc
Cometam ex eâ vi&longs;um iri cum comâ in omnes partes
di&longs;per&longs;â; quod genus Cometae Ro&longs;am vocant : radii
enim directi à C ad 3, ejus caput; alii autem
liores, qui ex Es&sG ver&longs;ùs 3 reflectuntur, ejus crines
exhibebunt. Si verò Terra &longs;it in 4, idem Cometa ex eâ
videbitur per radios rectos CG4,s&sejus coma, &longs;ive
potiùs cauda, ver&longs;ùs unam tantùm partem proten&longs;a,
per radios ex Hs&saliis locis, quae &longs;unt inter Gs&sH,
ver&longs;ùs 4 reflexos. Eodemque modo, &longs;i Terra &longs;it in 2,
Cometa ex eâ videbitur ope radiorum rectorum C E 2,
&sejus coma ope obliquorum qui &longs;unt inter C E 2s&s
C D 2, nec alia erit differential ni&longs;i quòd, oculo exi
&longs;tente in 2, Cometa mane videbitur,s&scoma ip&longs;um
praecedet; oculo autem exi&longs;tente in 4, Cometa vide
bitur ve&longs;peri,s&scaudam &longs;uarn po&longs;t &longs;e trahet.
Explicatio apparitio
nis comoe.
Denique, &longs;i oculus &longs;it ver&longs;ùs punctum S, impedietur
à radiis Solis ne Cometam ip&longs;um videre po&longs;&longs;it, &longs;ed
videbit tantùm ejus comae partem, in&longs;tar igneae trabis,
quae apparebit vel ve&longs;peri vel mane, prout oculus pro
pior erit puncto 4 vel puncto 2 ; atque fortè una mane
&salia ve&longs;peri poterit apparere, &longs;i oculus in ip&longs;o pun
cto medio 5 ex&longs;i&longs;tat.
Quomodo etiam trabes
appareant.
Et quidem haec coma vel cauda interdum recta,
ter|dum nonnihil incurva e&longs;&longs;e debet; interdumque in
rectâ lineà quee tran&longs;it per centra Cometaes&sSolis
interdum nonnihil ab eâ deflectens; ac denique in
terdum latior, interdum angu&longs;tior, vel etiam lucidior,
cùm nempe radii laterales ver&longs;ùs oculum convergunt.
roidis D E F G H : quippe ver&longs;ùs polos, ubi ejus figura
depre&longs;&longs;ior e&longs;t, caudas Cometarum exhibere debet ma
gis rectass&slatas; in flexu qui e&longs;t inter poloss&secli
pticam, magis curvas,s&sà Solis oppo&longs;ito deflectentes;
&sangu&longs;tas. Nec puto quicquam hactenus circa Co
metas fui&longs;&longs;e ob&longs;ervatum, &longs;altem quod nec pro fabulâ,
nec pro miraculo &longs;it habendum, cujus cau&longs;&longs;a hîc non
habeatur.
Cur Cometarum cauda, non &longs;emper in
aver&longs;a, nec &longs;emper
rectâ videatur.
&longs;tellas fixas, ac circa altiores planetas Jovems&sSatur
num appareant. Sed facilis re&longs;pon&longs;io e&longs;t. Primò, ex
eo quòd non &longs;oleant videri in Cometis, cùm eorum
diameter apparens non e&longs;t major quàm fixarum, quia
oculos movendos. Ac deinde, quantum ad fixas, quia
cùm lumen à Sole non mutuentur, &longs;ed illud ex &longs;e ip&longs;is
emittant, i&longs;ta earum coma, &longs;i quee &longs;it, hinc inde in om
nes partes &longs;pargi debet, atque eite perbrevis; jamque
uniformi lineâ circum&longs;criptae, &longs;ed vagis radiis undi
que cinctae apparent;s&snon malè fortèan earum etiam
&longs;cintillationem (cujus tamen plures aliae cau&longs;ee e&longs;&longs;e
po&longs;&longs;unt) huc referemus. Quantum autem ad Jovem
purus, breves etiam interdum comae, in partem à Sole
tale quid alicubi olim legi&longs;&longs;e, quamvis auctoris non
recorder. Ouodque ait Ari&longs;toteles, i. Meteorologic.
cap. 6, de fixis, eas etiam ab AEgyptiis comatas non
nunquam vi&longs;as fui&longs;&longs;e, puto de his planetis potiùs e&longs;&longs;e
intelligendum; quod autem refert de comâ cuju&longs;dam
ex &longs;tellis quae &longs;unt in femore Canis, à &longs;e con&longs;pectâ,
vel ab aliquâ in aere
potiùs ab illius oculorum vitio proce&longs;&longs;it : addit enim
minùs fui&longs;&longs;e con&longs;picuam, cùm oculorum aciem in
ip&longs;am intendebat, quàm cùm remittebat.
Cur tales comoe circa
Fixas aut Planetas
non appareant.
Nunc verò, expo&longs;itis iis omnibus quae ad Cometas
&longs;pectant, revertamur ad Planetas, putemu&longs;que &longs;idus N a
minoris agitationis e&longs;&longs;e capax, &longs;ive minùs habere &longs;oli
ditatis, quàm globulos &longs;ecundi elementi qui &longs;unt
&longs;ùs circumferentiam no&longs;tri cceli, &longs;ed tamen aliquantò
plus habere, quàm aliquos ex iis qui &longs;unt ver&longs;ùs So
lem. Unde intelligemus illud, &longs;tatim atque à vortice
Solis abreptum e&longs;t, continuà ver&longs;ùs ejus centrum
de&longs;cendere debere, donec devenerit ad eos globulos
coele&longs;tes, quibus in &longs;oliditate, &longs;ive in aptitudine ad per
&longs;everandum in &longs;uo motu per lineas rectas, e&longs;t aequale.
Cùmque tandem ibi erit, non ampliùs ad Solem magis
accedet nec etiam ab eo recedet, ni&longs;i quatenus ab
aliquibus aliis cau&longs;&longs;is nonnihil hinc inde propelletur;
&longs;ed inter i&longs;tos globulos coele&longs;tes libratum, circa Solem
a&longs;&longs;iduè gyrabit,s&serit Planeta. Quippe &longs;i propiùs ac
cederet ver&longs;ùs Solem, ibi ver&longs;aretur inter globulos
ad recedendum à centro circa quod gyrat;s&sceleriùs
motos, ac proinde à quibus i&longs;ta ejus vis &longs;imul cum agi
tatione augeretur, &longs;icque inde rur&longs;us regredi debe
globuli coele&longs;les aliquantò minùs celeriter moti, ac
proinde qui ejus agitationem minuerent;s&spaullò
majores, ac proinde qui vim haberent ip&longs;um ver&longs;ùs
Solem repellendi.
De principio motùs
Planetoe.
libratum nonnihil hinc inde propellunt, &longs;unt : primò,
quòd &longs;patium, in quo &longs;imul cum totâ materiâ coeli ro
tatur, non &longs;it perfectè &longs;phaericum; nece&longs;&longs;e e&longs;t enim,
ubi hoc &longs;patium latius e&longs;t, ut i&longs;ta materia coeli lentiùs
Cau&longs;&longs;oe, à quibus ejus
errores pendent. Pri
ma.
Secundò a, quòd materia primi elementi, ex qui
bu&longs;dam vicinis vorticibus ver&longs;ùs centrum primi coeli
fluendo,s&sinde ad quo&longs;dam alios refluendo, tum
globulos &longs;ecundi elementi, tum etiam Planetam inter
Secunda.
Tertiò, quòd meatus qui &longs;unt in corpore i&longs;tius
Planetae, aptiores e&longs;&longs;e po&longs;&longs;int ad particulas &longs;triatas
alia&longs;ve primi elementi quae ex certis coeli partibus
veniunt, quàm ad reliquas, recipiendas : unde fit,
larum &longs;idera involventium &longs;ormari &longs;uprà diximus,
ver&longs;ùs i&longs;tas cceli partes potiùs quàm ver&longs;ùs alias ob
vertantur.
Tertia.
Quartò, quòd jam antè aliqui motus in i&longs;to Planetâ
e&longs;&longs;e potuerint, qui diuti&longs;&longs;imè in eo per&longs;everant, licèt
aliae cau&longs;&longs;ae repugnent. Ut enim videmus turbinem a,
ab hoc &longs;olo quòd &longs;emel à puero intorqueatur, &longs;atis
virium acquirere ad per&longs;everandum in &longs;uo motu per
aliquot horae minuta, interimque aliquot millia gyro
rum ab&longs;olvere, quamvis mole &longs;it exiguus,s&stum ae
circumjacens, tum etiam terra cui in&longs;i&longs;tit, ejus motui
adver&longs;entur : ita facilè credi po|te&longs;t, ex hoc &longs;olo quòd
aliquis Planeta, cùm primùm factus e&longs;t, fuerit motus,
eum à primô mundi origine ad hoc u&longs;que tempus,
ab&longs;que ullâ notabili imminutione celeritatis, circuitus
&longs;uos continuare potui&longs;&longs;e : quia mult` brevius e&longs;t tem
pus quinque vel &longs;ex millium annorum, à quibus mun
dus &longs;tetit, &longs;i cum magnitudine alicujus Planetae
paretur, quam tempus unius horae minuti cum exigui
turbinis mole collatum.
Quarta.
Quintò denique, quòd vis ita per&longs;everandi in &longs;uo
motu &longs;it multò firmiors&scon&longs;tantior in Planetâ, quàm
in materià coele&longs;ti eum circumjacente; ac etiam
mior in magno Planetà quàm in minore. Quippe i&longs;ta
vis in materiâ coele&longs;ti pendet ex eo, qòd ejus globuli
&longs;imul con&longs;pirent in eundem motum; cùmque &longs;int à &longs;e
mutuò disjuncti, parvis ex momentis fieri pote&longs;t, ut
modò plures, modò pauciores ita &longs;imul con&longs;pirent.
Unde &longs;equitur Planetam nunquam tam celeriter mo
veri, quàm globulos coele&longs;tes eum circumjacentes :
et&longs;i enim aequet illum eorum motum, quo &longs;imul cum
ip&longs;is fertur, illi interim habent alios plures, quatenus
à &longs;e mutuò disjunct &longs;unt. Inde etiam &longs;equitur, cùm
tardatur, vel inflectitur, non tantopere, nec tam citò
accelerari , vel tardari, vel in&longs;ledi motum Planetae
inter ip&longs;os ver&longs;antis.
Quinta. 5
phaenomena Planetarum, quod non planè conveniat
cum legibus naturae à nobis expo&longs;itiSa, cuju&longs;que ratio
ex jam didis non facilè reddatur. Nihil enim vetat
quominùs arbitremur, va&longs;ti&longs;&longs;imum illud &longs;patium in
in quatuordecim plure&longs;ve | vortices fui&longs;&longs;e divi&longs;um ,
eo&longs;que ita fui&longs;&longs;e di&longs;po&longs;itos, ut &longs;idera quae in centris
&longs;uis habebant, multis paulatim maculis tegerentur,s&s
deinde i&longs;ti vortices uni ab aliis de&longs;truerentur modo
diver&longs;o eorum &longs;itu. Adeo ut, cùm illi tres, in quorum
centris erant Sol, Jupiters&sSaturnus, cceteris e&longs;&longs;ent
majores, &longs;idera, quae in centris quatuor minorum Jo
vem circum&longs;tantium ver&longs;abantur, ver&longs;ùs Jovem de
vicinorum, ver&longs;ùs Saturnum (&longs;altem &longs;i verum e&longs;t duos
jam Planetas circa ip&longs;um ver&longs;aris&sMercurius, Ve
nus, Terra, Lunas&sMars (quae &longs;idera etiam &longs;ingula
&longs;uum vorticem priùs habuerunt), ver&longs;ùs Solem; ac
bus &longs;ideribus iis adjunctis, confluxerint ver&longs;ùs eun
dem Solem, ip&longs;is multo majorem, po&longs;tquam eorum
vortices &longs;uerunt ab&longs;umpti; Sidera autem reliquorum
cim in hoc &longs;patio, in Cometas abierint.
De primâ productione
omnium Planetarum
Sicque jam videntes primarios Planetas, Mercu
rium, Venerem, Terram, Martem, Jovems&sSaturnum,
ad diver&longs;as di&longs;tantias circa Solem dederri, judicabimus
id ex eo contingere, quòd eorum qui Soli viciniores
&longs;unt, &longs;oliditas &longs;it minor quàm remotiorum. Nec mira
bimur Martem, Terrâ minorem, ip&longs;â tamen magis à
Sole di&longs;tare, quia &longs;olidior nihilominus e&longs;&longs;e pote&longs;t, cùm
&longs;oliditas à &longs;olà magnitudine non pendeat a.
Cur quidam Planetae
&longs;int aliis a Sole re
motiores : idque ab
eorum magnitudine
&longs;olâ non pendere.
Et videntes inferiores ex i&longs;tis Planetis, altioribus
celeriùs in orbem ferri, putabimus id ex eo fieri, quòd
materia primi elementi, quee Solem componit, celer
rimè gyrando, viciniores coeli partes magis &longs;ecum
abripiat quàm remotiores. Nec interim mirabimur,
quòd maculae quae in ejus &longs;uper&longs;icie apparent, multò
tardiùs ferantur quàm ullus Planeta : (quippe in bre
vi&longs;&longs;imo &longs;uo circuitu viginti &longs;ex dies impendunt, Mercu
rius autem in &longs;uo plu&longs;quàm &longs;exagies majori, vix tres
men&longs;es,s&sSaturnus in &longs;uo fortè bis millies majori,
nos tantùm triginta; qui ni&longs;i celeriùs ip&longs;is moveretur,
plus centum deberet impendere). Hoc enim putabimus
accidere ex eo, quòd particulae tertii elementi, ortae à
continuà macularum dissolutione, congregatae &longs;int
circa Solem, atque ibi magnam quandani molem ae
&longs;ive aetheris componant, fortèà u&longs;que ad &longs;phaeram Mer
curii vel etiam ulteriùs exten&longs;am; cujus aetheris par
ticulae, cùm &longs;int valde irregularess&sramo&longs;ac, &longs;ibi in
vicem &longs;ic adhaerent, ut non disjunctim concitentur,
quemadmodum globuli materiae ccele&longs;tis, &longs;ed omnes
lares, tum etiam pars cceli Mercurio vicina: unde fit,
ut non multo plures circuitus quàm Mercurius, eodem
tempore ab&longs;olvant, nec proinde tam citò moveantur.
Cur Soli viciniores ce
leriùs aliis movean
tur ;s&stamen ejus
maculoe &longs;int tardi&longs;&longs;i
moe.
Deinde, videntes Lunam non modò circa Solem,
&longs;ed &longs;imul etiam circa Terram gyrare, judicabimus id
vel ex eo contingere, quòd, ut Jovis Planetae ver&longs;ùs
Jovem, &longs;ic ip&longs;a ver&longs;ùs Terram con&longs;luxerit, priu&longs;quam
haec circa Solem ferretur -vel potiùs quòd, cùm non
&longs;phaerâ circa Solem debeat ver&longs;ari; &, cùm mole &longs;it
minor aequalem habens vim agitationis, celeriùs de
beat ferri. Nam, Terrâ exi&longs;tente circa Solem S, in cir
culo NTZ, cum quo defertur ab N per T ver&longs;ùs Z, &longs;i
Luna celeriùs acta eodem deveniat, in quâcunque
parte circuli NZ eam initio e&longs;&longs;e contingat, brevi
accedet ad A, ubi à viciniâ Terrae impedita ne rectà
ver&longs;us B, potiùs quàm ver&longs;us D, quia &longs;ic à lineà rectà
minùs deflectet. Dum autem ita perget ab A ver&longs;us B,
omnis materia coele&longs;tis contenta in &longs;patio A B C D, quae
ip&longs;am defert, contorquebitur in modum vorticis circa
centrum T; &longs;icque etiam efficiet ut Terra circa &longs;uum
axem gyret, dum interim haec omnia &longs;imul per circu
lum NTZ circa centrum S ferentur a.
Cur Luna circa Ter
ram gyret.
Quanquam aliae praeterea &longs;int cau&longs;&longs;ae, cur Terra
circa proprium axem vertatur : &longs;i enim antea fuerit
&longs;idus lucidum, in alicujus vorticis centro con&longs;i&longs;tens,
ibi procul dubio &longs;ic gyrabat;s&snunc materia primi
elementi, in ejus centro congregata, &longs;imiles adhuc
motus habet, ip&longs;amque impellit b.
Cur Terra circa &longs;uum
axem vertatur.
| Nec mirabimur, hanc Terram ferè tricies circa &longs;uum
axem convolvi, dum Luna tantùm &longs;emel circumferen
tiam circuli ABCD percurrit. Cùm enim haec circum
ferentia ABCD &longs;it circiter &longs;exagies major Terrae am
bitu, &longs;ic Luna duplò celeriùs adhuc fertur quàm Terra;
&scùm ambae agantur ab eàdem materià coele&longs;ti, quam
credibile e&longs;t non minùs celeriter moveri prope Terram
quàm prope Lunam, non videtur alia cau&longs;a e&longs;&longs;e majoris
in Lunà celeritatis, quàm quòd minor &longs;it quàm Terra c.
Cur Luna celeriùs fe
ratur quàm Terra.
Non etiam mirabimur, quòd &longs;emper eadem pars
Lunae &longs;it Terrae obver&longs;a, vel certè non multùm ab eâ
flectat ; facilè enim judicabimus id ex eo contingere,
Yer&longs;a.
quòd alia ejus pars aliquantò &longs;it &longs;olidior,s&sideò Ter
ram circumeundo majorem ambitum debeat percur
de Cometis. Et certè innumerae illae inaequalitates
in&longs;tar montiums&svallium, quae in ejus facie obver&longs;â
per&longs;picillorum ope deprehenduntur minorem ip&longs;iùs
tatis cau&longs;a e&longs;&longs;e pote&longs;t, quòd alia ejus facies, quae nun
quam in con&longs;pectum no&longs;trum venit, &longs;olùm lumen di
recte à Sole mi&longs;&longs;um excipiat, haec autem etiam illud
quod ex terrà reflectitur.
Cur &longs;emper Lunae fa
cies, quamproximè
eadem &longs;it Terrae ob
ver&longs;a.
Neque magis mirabimur, quòd Luna videatur ali
quantò celeriùs moveri,s&sin omnes partes à cur&longs;u &longs;uo
minùs aberrare, cùm plena e&longs;t vel nova, quàm cùm
dimidia tantùm apparet; &longs;ive cùm e&longs;t ver&longs;ùs partes
coeli B vel D, quàm cùm e&longs;t ver&longs;ùs A vel C. Quia cùm
globuli coele&longs;tes, qui continentur in &longs;patio ABCD,
ratione magnitudiniss&smotus diver&longs;i &longs;int, tam ab iis
ver&longs;ùs L, iis autem qui | &longs;unt ver&longs;ùs Ns&sZ &longs;int &longs;imiles,
liberiùs &longs;e di&longs;&longs;undunt ver&longs;ùs As&sC, quàm ver&longs;ùs Bs&s
D. Unde &longs;equitur ambitum ABCD non e&longs;&longs;e circulum
perfectum, &longs;ed magis ad ellip&longs;is figuram a accedere; ac
materiam coeli lentiùs ferri inter Cs&sA, quàm inter B
&sD b ; ideòque Lunam, quae ab i&longs;tâ materia coeli defer
tur,s&spropiùs accedere debere ver&longs;ùs Terram, &longs;i &longs;it in
motu ad accedendum,s&smagis removeri, &longs;i &longs;it in motu
ad recedendum, cùm ip&longs;am contingit e&longs;&longs;e ver&longs;ùs A vel
C, quàm cùm e&longs;t ver&longs;ùs B vel D.
Cur Luna celeriùs in
cedat,s&sa &longs;uo motu
medio minùs aberret
in conjunctionibus,
quàm in quadris ;s&s
cur ejus coelum non
&longs;it rotundum.
Neque mirabimur quòd Planetae c, qui juxta Satur
num e&longs;&longs;e dicuntur, lenti&longs;&longs;imo vel nullo motu circa ip
&longs;um ferantur, contrà autem qui &longs;unt juxta Jovem, circa
Cur &longs;ecundarii Plane
tae qui &longs;unt circa Jo
vem, tam celeriter ;
qui verò &longs;unt circa
illum gyrent,s&squi&longs;que tanto celeriùs quantò Jovi e&longs;t
vicinior. Hujus enim diver&longs;itatis cau&longs;a e&longs;&longs;e pote&longs;t, quòd
Jupiter, ut Sols&sTerra, circa proprium axe, agatur ;
Saturnus | autem, ut Lunas&sCometae, &longs;emper eandem
continetur.
vel nullo modo mo
veantur.
Praeterea non mirabimur, quòd axis, circa quem
Terra diei &longs;patio convolvitur, non &longs;it perpendiculariter
erectus &longs;upra planum eclipticae, in quo anni &longs;patio
dibus à perpendiculo declinet: unde oritur diver&longs;itas
ae&longs;tatiss­emis in terrâ. Nam motus annuus Terrae
in eclipticâ praecipuè determinatur à con&longs;en&longs;u totius
materiae coele&longs;tis circa Solem gyrantis, ut patet ex eo,
directio autem ejus axis, circa quem fit motus diur
nus , magis pendet à partibus coeli, à quibus materia
primi elementi ver&longs;ùs ip&longs;am fluit. Quippe cùm imagi
nemur omne &longs;patium, quod jam à primo coelo occupa
tices, in quorum centris erant illa &longs;idera, quae nunc
conver&longs;a &longs;unt in Planetas, fingere non po&longs;&longs;umus illo
rum omnium &longs;iderum axes ver&longs;us ea&longs;dem partes fui&longs;&longs;e
conver&longs;os; hoc enim cum legibus naturae non conve
quae in Terrae &longs;idus confluebat, ex ii&longs;dem ferè partibus
firmamenti veni&longs;&longs;e, quas nunc adhuc ejus poli re&longs;pi
ciunt; atque dum multi macularum cortices &longs;upra hoc
&longs;idus paulatim generabantur, particulas &longs;triatas i&longs;tius
ticibus efformâ&longs;&longs;e, ip&longs;o&longs;que ad magnitudinems&sfigu-
lem tran&longs;itum praebere po&longs;&longs;int particulis &longs;triatis, quae ex
aliis firmamenti partibus accedunt : &longs;icque illas, quae
&longs;ibi aptos meatus per globum Terrae &longs;ecundùm ejus
axem efformàrunt, cùm nunc adlhuc per ip&longs;um
tuò fluant, efficere, ut ejus poli ver&longs;ùs ea&longs;dem partes
cceli à quibus veniunt, dirigantur a.
Cur poli Aequatoriss&s
Eclipticoe multùm di
&longs;tent a invicem.
Interim tamen, quia duae conver&longs;iones Terrae, annua
&longs;cilicets&sdiurna, commodiùs peragerentur, &longs;i fierent
circa axes parallelos, cau&longs;&longs;ae hoc impedientes paulatim
utrimque immutantur; unde &longs;it, ut successin temporis
declinatio Eclipticae ab AEquatore minuatur.
Cur paullatim ad invi
cem accedant.
Denique non mirabimur, quòd omnes Planetae,
quamvis motus circulares &longs;emper affedent, nullos ta
men circulos perfectos unquam de&longs;cribant, &longs;ed modis
omnibus, tam in longèitudinem quàm in latitudinem,
&longs;emper aliquantulum aberrent. Cùm enim omnia cor
pora, quae &longs;unt in univer&longs;o, contigua &longs;int, atque in &longs;e
mutuò agant, motus uniu&longs;cuju&longs;que à motibus aliorum
omnium dependet, atque ideò innumeris modis
tur. Nec ullum plan phaenomenum in coelis eminus
con&longs;pectis ob&longs;ervatur, quod non putem hîc &longs;atis fui&longs;&longs;e
explicatum. Supere&longs;t, ut deinceps agamus de illis, quae
cominus &longs;upra Terram videmus.
Ultimas&smaximè ge
neralis cau&longs;a om
nium inaequalitatum,
quoe in motibus cor
porum mundanorum
reperiuntur.
PRINCIPIORUM
PHILOSOPHIAE
PARS QUARTA.
De Terrâ.
genita unquam fu&longs;&longs;e illo modo qui &longs;uprà de&longs;criptus
e&longs;t, ut jam &longs;atis praemonui a, debeo tamen eandem
hypothe&longs;im adhuc retinere, ad ea quae &longs;upra Terram
apparent explicanda; ut tandem &longs;i, quemadmodum
lium hâc viâ, non autem ullâ aliâ, dari po&longs;&longs;e, inde
meritò concludatur, non aliam e&longs;&longs;e earum naturam,
quàm &longs;i tali modo genitae e&longs;&longs;ent.
Fal&longs;am hypothe&longs;im,
quâ jam antÂè u&longs;i &longs;u
mus, e&longs;&longs;e retinendam,
ad veras rerum na
turas explicandas.
Fingamus itaque Terram hanc, quam incolimus,
r
in&longs;tar Solis, quamvis ip&longs;o e&longs;&longs;et multò minor;s&sva&longs;tum
vorticem circa &longs;e habui&longs;&longs;e, in cujus centro con&longs;i&longs;tebat :
&longs;ed, cùm particulae &longs;triatae, aliaeque non omnium mi
nuti&longs;&longs;imae minutiae-i&longs;tius materiae primi elementi, &longs;ibi
verterentur, ex iis primò maculas opacas in Terrae
Solem a&longs;&longs;iduè generari ac di&longs;&longs;olvi. Deinde particulas ter
tii elementi, quae ex continuâ i&longs;tarum macularum di&longs;&longs;o
lutione remanebant, per coelum vicinum diffusas, ma
gnam ibi molem ae
compofui&longs;&longs;e; ac denique, po&longs;tquam i&longs;te aether valde
magnus fuit, den&longs;iores maculas, circa Terram genitas,
eam totam contexi&longs;&longs;e atque obtenebra&longs;&longs;e. Cùmque
ip&longs;ae non po&longs;&longs;ent ampliùs di&longs;&longs;olvi, ac fortè permultae
&longs;ibi mutuò incumberent, &longs;imulque vis vorticis
ram continentis minueretur, tandem ip&longs;am, unà cum
maculiss&stoto ae
jorem vorticem, in cujus centro e&longs;t Sol, delap&longs;am
e&longs;&longs;e.
Quoe &longs;it generatio Ter
roe, &longs;ecundùm i&longs;tam
hypothe&longs;im.
Nunc verò, &longs;i con&longs;ideremus illam nondum ita ver&longs;us
Solem delap&longs;am, &longs;ed paulò pò&longs;t delap&longs;uram, tres in eâ
regiones valde diver&longs;as digno&longs;cemus. Harum primas&s
tùm videtur materiam
primi elementi, &longs;e ibi
non aliâ ratione quàm
in Sole cornmoventis,
nec alterius naturae, ni&longs;i
quòd fortè &longs;it minùs pu
ra ; quia quod a&longs;&longs;iduè,
ex Sole in maculas abit,
non ita pote&longs;t ex eâ ex
purgari. Et &longs;anè idcirco
mihi facilè per&longs;uaderem, jam totum &longs;patium I &longs;olà
ferè materiâ tertii elementi plenum e&longs;&longs;e, ni&longs;i inde
qui videretur, corpus Terrae non po&longs;&longs;e manere | tam
&longs;oliditatem.
Di&longs;tinctio Terrae in tres
regiones :s&sprimae
de&longs;criptio.
Media regio M tota occupatur à corpore valde opa
cos&sden&longs;o: cùm enim hoc corpus facti, &longs;it ex parti
mentum pertinebant), &longs;ibi invicem adjunctis, nulli
videntur in eo meatus relicti e&longs;&longs;e, ni&longs;i tam exigui, ut
&longs;olis illis particulis &longs;triatis &longs;uprà de&longs;criptis, ac reliquae
materiae primi elementi, tran&longs;itum praebere po&longs;&longs;int.
cùm &longs;int eju&longs;dem naturae atque hoc corpus M, ni&longs;i
quòd &longs;int multo tenuioress&srariores, tran&longs;itum tamen
luminis impediunt; quod vix po&longs;&longs;ent, &longs;i earum mea
tus e&longs;&longs;ent &longs;atis lati ad globulos &longs;ecundi elementi ad
fluidâ vel molli formati &longs;int, haud dubiè e&longs;&longs;ent etiam
&longs;atis rectis&slaeves ad actionem luminis non impe
diendam.
De&longs;criptio &longs;ecundoe.
Sed i&longs;tea duae interiores Terrae regiones parum ad nos
Sola tertia &longs;upere&longs;t, ex quâ omnia corpora quae hîc
circa nos reperiuntur, oriri po&longs;&longs;e deinceps o&longs;tende
mus. Nunc autem nihil adhuc aliud in ip&longs;â e&longs;&longs;e &longs;uppo
nimus, quàm magnam congeriem particularum tertii
quarum intima natura ex modo, quo genitae &longs;unt,
pote&longs;t agno&longs;ci.
De&longs;criptio tertioe.
Nempe, cùm ortae &longs;int ex di&longs;&longs;olutione macularum,
quae minuti&longs;&longs;imis primi elementi ramentis, &longs;ibi mutuò
modi ramentis componi debet, atque e&longs;&longs;e &longs;atis magna,
motorum, &longs;u&longs;ti neat; quia quaecunque id non potue
runt, rur&longs;us in primum vel in &longs;ecundum elementum
&longs;int re&longs;olutae.
Particulas tertii ele
menti, quoe &longs;unt in
hac tertiâ regione,
e&longs;&longs; debere &longs;atis ma
gnas.
Ip&longs;as à primos&s&longs;ecun
do elemento po&longs;&longs;e im
mutari.
Verumenimverò, quamvis illae globulis &longs;ecundi
menti totae re&longs;i&longs;tant, quia tamen &longs;ingula ramenta ex
quibus &longs;unt conflatae ip&longs;is cedunt, semper eorum oc
cur&longs;u nonnihil po&longs;&longs;unt immutari.
Cùmque ramenta i&longs;ta primi elementi varias habeant
figuras, non potuerunt plurima &longs;imul tam aptè
jungi, ad unamquamque ex i&longs;tis particulis tertii ele
menti componendam, quin multos angui&longs;ti&longs;&longs;imos mea
tus &longs;oli &longs;ubtili&longs;&longs;imae materiae eju&longs;dem primi elementi
permeabiles, in illâ relinquerent; unde fit, ut quamvis
hae particulae &longs;int multò majores quàm globuli coele&longs;tes,
non po&longs;&longs;int tamen e&longs;&longs;e tam &longs;olidae, nec tantae agitatio
nis capaces. Ad quod etiam facit, quòd figuras ha
beant valdè irregulares,s&sad motum minùs aptas,
quàm &longs;int &longs;phaericae i&longs;torum globulorum. Cùm enim
ramenta ex quibus componuntur, innumeris modis
diver&longs;is conjuncta &longs;int, inde &longs;equitur ip&longs;ass&smagni
tudines&s&longs;oliditates&sfiguris plurimùm ab invicem
differre, ac ferè omnes earum figuras e&longs;&longs;e admodum
irregulares.
E&longs;&longs;e majores globulis
&longs;ecundi elementi, &longs;ed
ii&longs;dem e&longs;&longs;e minus &longs;o
lidass&sminùs &longs;o
lidass&sminùs agita
tas.
Hîcque notandum e&longs;t, quandiu Terra in&longs;tar fixarum
in peculiari &longs;uo vortice ver&longs;ata e&longs;t, necdum ver&longs;ùs So
lem delap&longs;a erat, i&longs;tas particulas tertii elementi, quae
ip&longs;am involvebant, quamvis à &longs;e invicem e&longs;&longs;ent di&longs;
junctae, non tamen hinc inde per coelum temer &longs;par
&longs;as fui&longs;&longs;e, &longs;ed omnes circa &longs;phaeram M conglobatas,
unas aliis incubui&longs;&longs;e; quia pellebantur ver&longs;ùs centrum
agitationis habentes, ab eo centro recedere cona
bantur.
Eas ab initio &longs;ibi mu
tuò incubui&longs;&longs;e circa
Terram.
incumberent, non tam
aptè tamen &longs;imul jun
ctas fui&longs;&longs;e, quin per
multa intervalla circa &longs;e
modà à materiâ primi
elementi, &longs;ed etiam à
globulis &longs;ecundi occu
pabantur: hoc enim &longs;equi debuit ex eo, quòd figuras
unae aliis adjunctae e&longs;&longs;ent.
Varia circa ip&longs;as inter
valla materiae primi
&s&longs;ecundi elementi
reliceta e&longs;&longs;e.
5
Notandum praeterea inferiores ex globulis, qui par
ticulis i&longs;tis immi&longs;ti erant, paullò minores fui&longs;&longs;e quàm
&longs;uperiores : eodem modo quo &longs;uprà o&longs;ten&longs;um e&longs;t b,
res prout ei &longs;unt viciniores. Ac etiam i&longs;tos omnes
globulos non majores fui&longs;&longs;e, quàm jam illi &longs;int qui re
periuntur circa Solem, infra &longs;phaeram Mercurii ; &longs;ed
fortè fui&longs;&longs;e minores, quia Sol major e&longs;t, quàm fuerit
quàm nunc ii &longs;int, qui hîc circa nos ver|&longs;antur. Hi enim
&longs;uperant illos, qui &longs;unt infra &longs;phaeram Mercurii, quo
niam à Sole &longs;unt remotiores.
Globulos &longs;ecundi ele
menti, eò minores ini
tio fui&longs;&longs;e, quò centro
Terroe viciniores.
Et notandum i&longs;tos globulos, vias &longs;ibi retinui&longs;&longs;e inter
dinis accommodatas: ita ut non tam facilè alii globuli
paullò majores per ea&longs;dem tran&longs;ire po&longs;&longs;ent.
Meatu&longs;que inter ip&longs;as
habui&longs;&longs;e angu&longs;tiores.
Notandum denique tunc &longs;requenter accidi&longs;&longs;e, ut
majoress&s&longs;olidiores ex i&longs;tis particulis tertii elementi,
alias minoress&stenuiores &longs;ub &longs;e haberent, quia, cùm
uniformi tantùm motu circa Terrae axem volverentur,
atque ob irregularitates &longs;uarum figurarum &longs;ibi mutuò
facilè adhererent et&longs;i unaquaeque, quò &longs;olidiors&scra&longs;
&longs;ior erat, eò majori vi à globulis &longs;ecundi elementi
cumjacentibus ver&longs;us centrum pelleretur, non tamen
&longs;emper poterant &longs;olidiores &longs;e à minùs &longs;olidis ita extri
care, ut infra ip&longs;as de&longs;cenderent; &longs;ed non rarò eundem
ordinem, quem cùml primùm formarentur obtinue
rant, retinebant.
Non &longs;emper cra&longs;&longs;iores,
tenuioribus inferio
res fui&longs;&longs;e.
Cùm
giones di&longs;tinctus, ver&longs;us Solem devolutus e&longs;t (vortice
&longs;cilicet in quo antea erat ab&longs;umto), non magna qui
dem mutatio in intimâs&smediâ ejus regione potuit
inde oriri; &longs;ed quantum ad exteriorem, primùm duo,
deinde tria, po&longs;tmodum quatuor,s&splura alia corpora
diver&longs;a, in eâ di&longs;tingui debuerunt.
XVI.
De primâ formatione
diver&longs;orum corpo
rum, in tertiâ Terroe
regione.
Quorum corporum produdionem paullo po&longs;t expli
cabo ; &longs;ed priu&longs;quam hoc aggrediar, tres quatuorve
praecipuae actiones, à quibus pendet, hîc &longs;unt
randae. Prima e&longs;t globulorum coele&longs;tium motus, gene
raliter &longs;pectatus. Secunda, gravitas. Tertia, lumen. Et
quarta, calor. Per globulorum coele&longs;tium generalem
motum, intelligo continuam eorum agitationem, quae
tanta e&longs;t, ut non modò &longs;ufficiat ad ip&longs;os rnotu annuo
circa Solem diurno circa Terram deferendos, &longs;ed
agendos. Et quia, in quamcunque partem ita moveri
coeperint, pergunt po&longs;tea quantum po&longs;&longs;unt, &longs;ecundùm
lineas rectas, vel à rectis quam-minimùm deflectentes:
corpora omnia tertiae Terrae regionis componentibus,
immifti, varios in iis effectus producant, quorum tres
praecipuos hîc notabo.
De actionibus, quarum
ope i&longs;ta corpora ge
nita &longs;unt ; ac primò
de generali globulo
rum coele&longs;stium motu.
Primus e&longs;t, quòd pellucida reddant ea omnia cor
tertii elementi tam tenuibus, ut globuli i&longs;ti circa ip&longs;as
in omnes partes ferantur. Cùm enim per i&longs;torum
corporum meatus hinc inde a&longs;&longs;idù moveantur, vimque
habeant eorum particulas &longs;itu mutandi, facilè &longs;ibi vias
dae actioni luminis idoneas, in illis efformant. Sicque
omnino experimur, nullum e&longs;&longs;e in Terrâ liquorem pu
rum,s&stenuibus particulis con&longs;tantem, qui non &longs;it pel
lucidus. Quantum enim ad argentum vivum, cra&longs;&longs;iores
ubique circa &longs;e admittant; quantum verò ad atramen
tum, lac, &longs;anguinem,s&stalia, non &longs;unt liquores puri,
&longs;ed plurimis pulvi&longs;culis durorum corporum in&longs;per&longs;i. Et
quantum ad corpora dura, ob&longs;ervari pote&longs;t ea omnia
erant, pellucida fuerunt, quorumque partes retinent
eundem &longs;itum, in quo po&longs;itze &longs;unt à globulis materiae
coele&longs;tis, dum circa ip&longs;as nondum &longs;ibi mutuò adhaerentes
movebantur. Contrà verò illa omnia e&longs;&longs;e opaca, | quo
externâ, motui globulorum coele&longs;tium ip&longs;is immi&longs;torum
etiam corporibus relicti &longs;int, per quos globuli coele&longs;tes
hinc inde a&longs;&longs;iduè di&longs;currunt, quia tamen hi meatus va
riis in locis &longs;unt interruptis&sinterclu&longs;i, tran&longs;mittendae
actioni luminis, quae nonni&longs;i per vias rectas vel rectis
aequipollentes defertur, idonei e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;unt.
De primo hujus primoe
actionis effectu, qùod
reddat corpora pellu
cida.
Utque hîc intelligatur, quomodo corpora dura &longs;atis
multos meàtus habere po&longs;&longs;int, ad tran&longs;itum praebendum
radiis luminis, ex quâ vis parte venientibus, poma, vel
alii quivis globi &longs;atis magni,s&squorum &longs;uperficies &longs;it
laevis, reticulo includantur, eoque arctè con&longs;trido, ita
ut i&longs;ta poma, &longs;ibi mutuò adhaerentia, unicum qua&longs;i cor
pus componant : in quamcunque partem hoc corpus
convertetur , meatus in &longs;e continebit, per quos globuli
plumbei &longs;upra ip&longs;um injecti, ver&longs;us centrum terrae,
vi gravitatis &longs;uae facilè de&longs;cendent, &longs;ecundùm lineas
rectis aequipollentes; &longs;icque &longs;peciem corporis pellu
cidi, &longs;olidis&sduri exhibebit. Non enim opus e&longs;t ut glo
buli coele&longs;tes, magis rectoss&splures meatus inveniant
in corporibus terre &longs;tribus, per quae radios luminis
tran&longs;mittunt, quàm &longs;int ii per quos globuli plumbei in
ter poma i&longs;ta de&longs;cendunt.
Quomodo corpus &longs;oli
dums&sdurum &longs;atis
multos meatus habe
re po&longs;&longs;it, ad radios
luminis tran&longs;mitten
dos.
XVIII.
De &longs;ecundo i&longs;tius pri
mae actionis effectu :
quòd una corpora ab
aliis &longs;ecernat,s&sli
quores expurget.
Secundus effectus e&longs;t, quòd cùm particulae duorum
Vel plurium corporum terre&longs;trium, prae&longs;ertim liquido
rum, confu&longs;è &longs;imul junctae &longs;unt, globuli coele&longs;tes
dam ex ip&longs;is unas ab aliis &longs;oleant &longs;eparare, &longs;icque in
varia corpora di&longs;tinguere; qua&longs;dam autem alias accu
ratiùs permi&longs;cere, ip&longs;a&longs;que ita di&longs;ponere, ut unaquae
que guttula liquoris ex iis conflati, caeteris omnibus
eju&longs;dem liquoris guttulis | omnino &longs;imilis ex&longs;i&longs;tat.
Quippe, cùm globuli coele&longs;tes moventur in meatibus
menti &longs;ibi obvias a&longs;&longs;idu loco expellunt, donec eas in
ter aliquas alias ita di&longs;po&longs;uerints&sordinâ rint, ut non
magis quàm i&longs;tae aliae ip&longs;orum motibus ob&longs;i&longs;tant, vel,
gregârint. Sic videmus ex mu&longs;to faeces qua&longs;dam, non
modò &longs;ur&longs;ums&sdeor&longs;um (quod gravitatis&slevitati tri
bui po&longs;&longs;et), &longs;ed etiam ver&longs;us va&longs;is latera expelli, vi
numque po&longs;tea defaecatum, quamvis adhuc ex variis
aut cra&longs;&longs;ius in imo quàm in &longs;ummo apparere. Idemque
de caeteris liquoribus puris e&longs;t exi&longs;timandum.
Tertius effectus globulorum coele&longs;tium e&longs;t, quòd
aquae aliorumve liquorum guttas in ae
ab iis diver&longs;o, pendentes, reddant rotundas, ut jam in
Meteoris explicui a. Cùm enim i&longs;ti globuli coele&longs;tes
longè alias habeant vias in aquoe guttâ quàm in ae
circumjacente, &longs;emperque quantum po&longs;&longs;unt &longs;ecundùm
lineas redas, vel ad redas quam-proxim accedentes,
jectu aqueae guttae minùs impediri à motibus &longs;uis,
&longs;ecundùm lineas à redis quam-minimùm deflectentes,
continuandis, &longs;i ea &longs;it perfectè &longs;phaerica, quàm &longs;i quam
cunque aliam figuram fortèiatur. Si quae enim &longs;it pars in
promineat, majori vi globuli coele&longs;tes per ae<25>rem di&longs;
currentes in illam impingent, quàm in caeteras, ideoque
ip&longs;am ver&longs;us centrum guttae protrudent; ac &longs;i quae pars
ejus, &longs;uperficiei centro vicinior &longs;it quàm reliquae, glo
cam faciendam concurrent. Et cùm angulus contin
gentiae, quo &longs;olo linea circularis à rectà di&longs;tat, omni
angulo rectilineo &longs;it minor,s&sin nullâ lineâ curvâ prae
terquam in circulari &longs;it ubique aequalis: certum e&longs;t,
lineam rectam nunquam po&longs;&longs;e magis aequaliter,s&smi
nus in unoquoque ex &longs;uis punctis inflecti, quàm cùm
degenerat in circularem.
De Tertio effectu : quòd
liquorum guttas red
dat rotundas.
Vis gravitatis à tertià i&longs;tâ globulorum coele&longs;tium
actione non multum di&longs;&longs;ert. Ut enim illi globuli per
&longs;olum &longs;uum motum, quo &longs;ine di&longs;crimine quaquaver&longs;us
feruntur, omnes cuju&longs;que guttae particulas ver&longs;us ejus
centrum aequaliter premunt, &longs;icque ip&longs;am guttam fa
ciunt rotundam : ita per eundem motum, totius molis
terrae occur&longs;u impediti, ne &longs;ecundùm lineas rectas
rantur, omnes ejus partes ver&longs;us medium propellunt :
atque in hoc gravitas corporum terre&longs;trium con&longs;i&longs;tit.
Explicatio &longs;ecundae
actionis, quae gravi
tas vocatur.
Cujus natura ut perfectè intelligatur, notandum e&longs;t
primò, &longs;i omnia &longs;patia circa Terram, quae ab ip&longs;ius
Terrae materiâ non occupantur, vacua e&longs;&longs;ent, hoc e&longs;t,
&longs;i nihil continerent ni&longs;i corpus, quod motus aliorum
corporum nullà ratione impediret nec juvaret (&longs;ic
enim tantùm intelligi pote&longs;t vacui nomen),s&sinterim
haec terra circa &longs;uum axem, &longs;patio viginti quatuor ho
rarum, proprio motu volveretur, fore ut illae omnes
ejus partes, quae &longs;ibi mutuò non e&longs;&longs;ent valde firmiter
alligatae, hinc inde ver&longs;us coelum di&longs;&longs;ilirent : eodem
modo, quo videre licet, dum turbo gyrat, &longs;i arena
&longs;upra ip&longs;um conjiciatur, eam &longs;tatim ab illo recedere
atque in omnes partes di&longs;pergi;s&sita Terra non
vis, &longs;ed contrà potiùs levis e&longs;&longs;e dicenda.
Omnes Terrae parts,
&longs;i &longs;olae &longs;pectentur, non
e&longs;&longs;e graves, &longs;ed leves.
Cùm autem nullum &longs;it tale vacuum, nec Terra pro
prio motu cieatur a, &longs;ed à materiâ coele&longs;ti, eam am
biente, omne&longs;que ejus poros pervadente, deferatur,
ip&longs;a habet rationem corporis quie&longs;centis; materia au
tem coele&longs;tis, quatenus tota con&longs;entit in illum motum
quo Terram de&longs;ert, nullam habet vim gravitatis, nec
levitatis; &longs;ed quatenus ejus partes plus habent agita
tionis quàm in hoc impendant, ideoque &longs;emper tectas
occur&longs;u à motibus &longs;uis &longs;ecundùm lineas rerrae
recedunt,s&sin hoc earum levitas con&longs;i&longs;tit.
In quo con&longs;i&longs;tat levitas
materioe coele&longs;tis.
Notandum deinde, vim quam habent &longs;ingulae partes
materiae coele&longs;tis ad recedendum à Terrâ, &longs;uum effe
ctum fortèiri non po&longs;&longs;ent, ni&longs;l, dum ille a&longs;cendunt, ali
infra &longs;e deprimants&spropellant. Cùm enim omnia
&longs;patia quae &longs;unt circa Terram, vel à particulis corpo
rum terre&longs;trium, vel à materiâ coele&longs;ti occupentur ;
atque omnes globuli hujus materiae ccele&longs;tis aequalem
lam &longs;inguli habent vim, ad alios &longs;ui &longs;imiles loco pel
lendos. Sed cùm talis propen&longs;io non &longs;it tanta b in par
ticulis corporum terre&longs;trium, quoties aliquas ex ip&longs;is
&longs;upra &longs;e habent, omnino in eas vim i&longs;tam &longs;uam de
terre&longs;tris non propriè efficitur ab omni materiâ coele&longs;ti
illud circumfluente, &longs;ed praecisè tantùm ab eâ ip&longs;ius
parte, quae, &longs;i corpus i&longs;tud de&longs;cendat, in ejus locum
immediat a&longs;cendit, ac proinde quae e&longs;t illi magnitu
re&longs;tre in medio ae
ticulis tertii elementi, quàm moles | ae
vel angu&longs;tiores habens
poros, in quibus mate
ria coele&longs;tis continea
tur : manife&longs;tum e&longs;t, &longs;i
hoc corpus B ver&longs;us I
de&longs;cendat, molern ae
ris ei aequalem in ejus
locum a&longs;cen&longs;uram. Et
quia in i&longs;tâ mole ae
plus materiae coele&longs;tis
quàm in eo continetur, manife&longs;tum etiam e&longs;t, in ip&longs;â
e&longs;&longs;e vim ad illud deprimendum.
Quomodo partes omnes
Terroe, ab i&longs;tâ mate
riâ coele&longs;ti deor&longs;um
pellantur,s&sita fiant
graves.
Atque ut hic calculus red ineatur, con&longs;iderandum
e&longs;t, in meatibus i&longs;tius corporis B e&longs;&longs;e etiam aliquid
materiae coele&longs;tis, quae opponitur aequali quantitati
&longs;imilis materiae coele&longs;tis, quae in ae
tur, eamque reddit otio&longs;am; itemque in mole ae
e&longs;&longs;e aliquas partes terre&longs;tres, quae opponuntur to
tidem aliis partibus terre&longs;tribus corporis B, nihilque
in eas e&longs;&longs;iciunt. His autem utrimque detractis, quod
reliquum e&longs;t materiae coele&longs;tis in i&longs;tâ mole ae
agere in id quod reliquum e&longs;t partium terre&longs;trium
| in corpore B; atque in hoc uno ejus gravitatem
con&longs;i&longs;tere.
Quanta &longs;it in quoque
corpore gravitas.
Utque nihil omittatur, advertendum etiam e&longs;t, per
materiam coele&longs;tem non hic intelligi &longs;olos globulos
&longs;ecundi elementi, &longs;ed etiain materiam primi iis ad-
ticulas terre&longs;tres, quae cur&longs;um ejus &longs;equutae, caeteris
celeriùs moventur, quales &longs;unt eae omnes quae ae
componunt. Advertendum proeterea, materiam primi
corpora terre&longs;tria deor&longs;um pellenda, quàm globulos
&longs;ecundi, quia plus habet agitationis;s&shos majorem,
quàm particulas terre&longs;tres ae
ob &longs;imilem rationem. Unde &longs;it, ut ex &longs;olâ gravitate
materiae terre&longs;tris contineatur. Et fieri pote&longs;t, ut quam
vis, exempli cau&longs;&longs;â, ma&longs;&longs;a auri vicies plus ponderet,
quàm moles aquae ip&longs;i aequalis, non tamen quadruplo
vel quintuplo plus materiae terre&longs;tris contineat : tum,
ae
aquâ, uts&sin omnibus aliis liquidis corporibus, prop
ter &longs;uarum particularum motum, ine&longs;t levitas a, re&longs;
pectu corporum durorum.
Ejus quantitatem non
re&longs;pondere quantitati
materiae cuju&longs;que cor
poris.
corporum quae &longs;imul moventur, ut jam &longs;uprà o&longs;ten
&longs;um e&longs;t b, nullumque corpus à gravitate &longs;uâ deor&longs;um
ferri, ni&longs;i eodem temporis momento aliud corpus ma
gnitudine ip&longs;i aequale, ac minùs habens gravitatis,
profundos&slato, in&longs;eriores aquae alteriu&longs;ve liquoris
guttae, à &longs;uperioribus non premantur ; | nec etiam pre
mantur &longs;ingulae partes &longs;undi, ni&longs;i à totidem guttis,
quot ip&longs;is perpendiculariter incumbunt. Nam, exem
ab aliis 2, 3, 4, &longs;upra ip&longs;am exi&longs;tentibus, quia &longs;i haec
deor&longs;um &longs;errentur, deberent aliae guttae, 5, 6, 7, aut
a&longs;cendere ; quae, cùm &longs;int
aequÂè graves, illarum de&longs;
cen&longs;um impediunt. Hae au
tem guttae 1, 2, 3, 4, junctis
viribus , premunt partem
fundi B ; quia, &longs;i efficiant
ut de&longs;cendat,
de&longs;cendent etiam ip&longs;ae, ac in earum lo
cum partes ae
dent. Sed eandem va&longs;is partem B non plures guttae
premunt quàm haec 1, 2, 3, 4, vel aliae ip&longs;is aequipol
lentes; quia eo temporis momento, quo haec pars B
pote&longs;t de&longs;cendere, non plures eam &longs;equi poltunt. At
que hinc innumera experimenta circa corporum gra
vitatem vel potiùs, &longs;i &longs;ic loqui licet, gravitationem,
quae malè philo&longs;ophantibus mira videntur, perfacile
e&longs;t explicare.
Cur Corpora non gravitent in locis &longs;uis
naturalibus
Notandum denique, quamvis particulae materiae coe
le&longs;tis eodem tempore multis diver&longs;is motibus ciean
tur, omnes tamen earum actiones ita &longs;imul con&longs;pirare,
ac tanquam in aequipondio con&longs;i&longs;tere a, una&longs;que aliis
opponi, ut ex hoc &longs;olo quòd terrae moles objectu &longs;uo
earum motibus adver&longs;etur, quaquaver&longs;us aequaliter
propendeant ad &longs;e ab ejus viciniâ,s&stanquam ab ejus
centro, removendas; ni&longs;i fortè aliqua exterior cau&longs;&longs;a b
diver&longs;itatem hac in re con&longs;tituat. Tale&longs;que aliquot
tantus, ut &longs;en&longs;u deprehendatur, nondum mihi com
pertum e&longs;t.
Gravitatem corpora
deprimere ver&longs;us cen
trum Terrae.
Vis luminis, quatenus à Sole ac &longs;tellis in omnes
cata a : &longs;upere&longs;t tantùm ut hîc notemus, ejus radios à
Sole delap&longs;os, Terrae particulas diver&longs;imodè agitare.
Quippe, quamvis in &longs;e &longs;pectata, nihil aliud &longs;it quàm
pre&longs;&longs;io quaedam, quze &longs;it &longs;ecundùm lineas rectas, à
aequaliter omnibus particulis tertii elementi, quae &longs;u
premam terrae regionem componunt, &longs;ed nunc unis,
nunc aliis, ac etiam, nunc uni eju&longs;dem particulae ex
tremitati nunc alteri applicatur : facilè pote&longs;t intel
i&longs;tis excitentur. Exempli cau&longs;&longs;â, &longs;i AB &longs;it una ex par
ticulis tertii elementi, &longs;upremam
terrae regionem componentibus,
quae incumbat alteri particulae C,
multae interjaceant, ut D, E, F :
hae interjacentes nunc impedient,
ne radii Solis G, G, premant ex
tremitatem B, non autem ne pre
primetur, atque allia B attolletur.
Et quia i&longs;tae particulae a&longs;&longs;iduè &longs;i
tum mutant, paullò pò&longs;t opponentur radiis Solis ten
dentibus ver&longs;us A, non autem aliis tendentibus ver&longs;us
Solis radii per|tingunt, habet locum;s&sideò omnes a
Solis lumine agitantur.
De tertiâ actione, quae
e&longs;t lumen ; quomodo
particulas ae
moveat.
Haec autem particularum terre&longs;trium agitatio, &longs;ive
orta &longs;it à lumine, &longs;ive ab aliâ quâvis cau&longs;&longs;â, calor
catur; prae&longs;ertim cùm e&longs;t major &longs;olitos&smovet &longs;en
&longs;um; caloris enim denominatio ad &longs;en&longs;um tactùs re
fertur. Notandumque e&longs;t unamquamque ex particulis
terre&longs;tribus &longs;ic agitatam, per&longs;everare po&longs;tea in &longs;uo
motu juxta leges naturae a, donec ab aliquà alià cau&longs;&longs;â
&longs;i&longs;tatur ; atque ideò calorem à lumine ortum, &longs;emper
aliquamdiu po&longs;t &longs;ublatum lumen remanere.
De quartâ, quae e&longs;t ca
lor ; quid &longs;it,s&squo
modo &longs;ublato lumine
per&longs;everet.
Notandum praeterea particulas terre&longs;tres, à radiis
Solis &longs;ic impul&longs;as, alias &longs;ibi vicinas, ad quas i&longs;ti radii
non perveniunt, agitare; ha&longs;que rur&longs;us alias,s&s&longs;ic
con&longs;equenter. Cùmque &longs;emper tota Terrae medietas à
Sole illu&longs;tretur, tot eju&longs;modi particulas &longs;imul commo
veri, ut quamvis lumen in primâ opacâ` &longs;uperficie &longs;ub
&longs;i&longs;tat, calor tamen ab eo genitus u&longs;que ad intimas
partes mediea Terrae regionis debeat pervenire.
Cur altiùs penetret,
quàm lumen.
XXXI.
Cur corpora ferè om
nia rarefaciat.
Notandum denique i&longs;tas particulas terre&longs;tres, cùm
à ealore plus &longs;olito agitantur, in tam angu&longs;to &longs;patio
vulgò non po&longs;&longs;e contineri, quàm cùm quie&longs;cunt vel
minùs moventur quia figuras habent irregulares, quae
minùs loci occupant, cùm certo aliquo modo junctae
25
quie&longs;cunt, quàm cùm a&longs;&longs;iduo motu disjunguntur. Unde
&longs;it, ut calor omnia fere corpora terre&longs;tria rare&longs;aciat,
&longs;ed una magis, alia minùs, pro vario &longs;itus&sfigurâ par
ticularum, ex quibus con&longs;tant.
His variis adionibus animadver&longs;is, &longs;i rur&longs;us
Quomodo &longs;uprema
deremus Terram, jam primùm ad viciniam Solis acce
clentem, |s&scujus &longs;uprema regio con&longs;tat particulis
tertii elementi, &longs;ibi mutuà non firmiter annexis, qui
bus immi&longs;ti &longs;unt globuli coele&longs;tes, aliquantò minores
vel etiam in eâ ad quam venit: facile intelligemus mi
nores i&longs;tos globulos, maju&longs;culis qui eam circumple
duntur, loca &longs;ua relinquere, ho&longs;que maju&longs;culos, in illa
cum impetu ruentes, in multas tertii elementi parti
caeteras detrudere, juvante etiam ad hoc vi gravitatis,
atque ita efficere ut i&longs;tae cra&longs;&longs;iores infra caeteras de
pul&longs;ae, figura&longs;que habentes irregularess&svarias, ar
ctiùs inter &longs;e nectantur quàm &longs;uperiores,s&smotus glo
Terrae regio, qualis hîc exhibetur ver&longs;us A, in duo
corpora valde diver&longs;a di&longs;tinguatur, qualia exhibentur
versus Bs&sC: quo | rum &longs;uperius B e&longs;t rarum, fluidum
&longs;um, durums&sopacum.
diver&longs;a corpora fue
rit primùm divi&longs;a.
Deinde ex eo quòd exi&longs;timmus corpus C à corpore
B di&longs;tinctum fui&longs;&longs;e per hoc &longs;olùm, quòd ejus partes a
globulis coeleftibus deor&longs;um pre&longs;&longs;ae, &longs;ibi invicem
haerent, intelligemus etiam aliud adhuc corpus,
quale e&longs;t D, inter i&longs;ta duo debere po&longs;tea generari.
Etenim figurae particularum tertii elementi, ex quibus
constant corpora Bs&sC, admodum variae &longs;unt, ut &longs;uprà
notatum e&longs;t a, ip&longs;a&longs;que hîc in tria praecipua genera b licet
di&longs;tinguere. Nempe quaedam sunt in varia qua&longs;i brachia
divi&longs;ae, atque hinc inde expan&longs;ae tanquam rami arbo
rum,s&salia id genus; atque hae &longs;unt poti&longs;&longs;mùm, quae
à materiâ coele&longs;ti deor&longs;um expul&longs;ae, &longs;ibi mutuò adhae
re&longs;cunt,s&scorpus C componunt. Aliae &longs;unt &longs;olidiores,
figura&longs;que habent, non quidem omnes globi vel cubi,
&longs;ed etiam cuju&longs;libet ruderis angulo&longs;i; atque hae, &longs;i ma
ju&longs;culae &longs;int, infra caeteras vi gravitatis de&longs;cendunt; &longs;i
autem &longs;int minu&longs;culae, manent prioribus immi&longs;tae, oc
cupantque intervalla quae ab ip&longs;is relinquuntur. Aliae
denique &longs;unt oblongèae, ac ramis de&longs;titutae, in&longs;tar ba
cillorum; atque hae prioribus etiam &longs;e inter&longs;erunt, cùm
&longs;atis magna inter ip&longs;as intervalla reperiunt, &longs;ed non
illis facilè annectuntur.
Di&longs;tinctio particula
rum terrestrium in
tria &longs;umma genera.
Quibus animadver&longs;is, rationi con&longs;entaneum e&longs;t ut
credamus, cùm primùm particulae ramo&longs;ae corporis C
&longs;ibi mutuò coperunt implicari plera&longs;que ex oblongèis
fui&longs;&longs;e ip&longs;is interjectas, ea&longs;que po&longs;tea, dum, ramofae illae
&longs;upra ip&longs;as a&longs;cendi&longs;&longs;e ver&longs;us D, atque ibi &longs;imul con
gregataf fui&longs;&longs;e, in | corpus à duobus aliis Bs&sC valde
diver&longs;um. Eàdem ratione quâ videmus in paludo&longs;is
po&longs;tea ip&longs;ius &longs;uper&longs;iciem tegit. Nec dubium etiam,
quin interim aliae plures ex corpore B delap&longs;ae &longs;int,
quae duorum inferiorum corporum Cs&sD molem
auxerunt.
Quomodo tertium cor
pus inter duo priora
factum &longs;it.
longèoe ramo&longs;is interjectae fuerint, &longs;ed aliae etiam, quae
tanquam rudera aut &longs;ragmenta lapidum &longs;olidae erant,
notandum tamen has &longs;olidiores non tam facilè &longs;upra
ramo&longs;as a&longs;cendi&longs;&longs;e, quàm illas oblongèas; vel, &longs;i quae
di&longs;&longs;e : oblongeae enim, caeteris paribus, plus habent
&longs;uperficiei pro ratione &longs;uae molis atque ideò à mate
rià coele&longs;ti per meatus corporis C &longs;luente, faciliùs ex-
ver&longs;im jacentes &longs;upra &longs;uperficiem i&longs;tius Corporis C
non facilè meatibus occurrunt, per quos in ip&longs;um
regredi po&longs;&longs;int.
Particulas tantùm
unius generis in i&longs;to
corpore contineri. <15
Duas tantùm in eo e&longs;&longs;e
&longs;pecies i&longs;tarum parti
cularum.
Sic itaque multue oblongae particulae tertii elementi
ver&longs;us D congregatae &longs;unt,s&squamvis initio non fue
rint inter &longs;e perfectèaequales nec &longs;imiles hoc tamen
commune habuerunt, quòd nec &longs;ibi mutuò, nec aliis
tertii elementi particulis facilè po&longs;&longs;ent adhaerere
quòdque à materiâ coele&longs;li ip&longs;as circumfluente
rentur; propter hanc enim proprietatem à corpore C
exce&longs;&longs;erunt, atque in D &longs;unt &longs;imul collectae; cùmque
ibi materia coele&longs;tis a&longs;&longs;iduè circa illas fluat, efficiatque
ut variis motibus cieantur, &, unae in aliarum loca
tran&longs;migrent, &longs;ucce&longs;&longs;u temporis &longs;ieri debuerunt laeves
15
&steretes,s&squam-proximè inter &longs;e aequales, atque ad
duas tantùm &longs;pecies reduci. Nempe, quae &longs;uerunt &longs;atis
tenues, ut ab illo &longs;olo impetu, quo à materiâ coele&longs;ti
agebantur, flecti po&longs;&longs;ent, circa alias paullò cra&longs;&longs;iores,
quae &longs;ic flecti non poterant, convolutae, ip&longs;as &longs;ecum
detulerunt. Atque hae duae particularum &longs;pecies, flexi
lium &longs;cilicet atque inflexilium, &longs;ic junctae faciliùs per
&longs;everàrunt in &longs;uo motu, quàm &longs;olae flexiles, vel &longs;olae
inflexiles potui&longs;&longs;ent: unde factum e&longs;t, ut ambae in cor
pore D reman&longs;erint; atque etiam ut illae quae initio
circa alias flecti potuerunt, po&longs;tea &longs;ucce&longs;&longs;u temporis,
a&longs;&longs;iduo u&longs;u &longs;e inflectendi, magiss&smagis flexiles red
derentur fierentque in&longs;tar anguillarum aut brevium
&longs;uniculorum alias autem, cùm nunquam flecterentur,
&longs;i quam ante `flexilitatem habuerint, eam paullatim
amitterent, ac telorum in&longs;tar rigidae manerent.
Praeterea putandum e&longs;t corpus D priùs di&longs;tingui
xxxvii.
coe|pi&longs;&longs;e à duobus aliis Bs&sC, quàm haec duo perfectè
formata e&longs;&longs;ent, hoc e&longs;t, priu&longs;quam C e&longs;&longs;et tam durum,
ut non ampliùs po&longs;&longs;ent ejus particulae arctiùs con
priu&longs;quam particulae corporis B ita e&longs;&longs;ent omnes or
dinatae, ut i&longs;ti materiae coele&longs;ti faciless&saequales vias
undique circa &longs;e praeberent: ideòque po&longs;tea multas
particulas tertii elementi fui&longs;&longs;e adhuc à corpore B ver
rint iis quae congregatae erant in D, infra ip&longs;as de&longs;
cendentes corpori C &longs;e adjunxerunt, ac pro diver&longs;â
ratione &longs;uarum figurarum, vel in ejus &longs;uperficie man
&longs;erunt, vel infra ip&longs;am penetrârunt: &longs;icque hoc unum
aliquâ &longs;uà regione totum fluidum eva&longs;it, iis particulis
ibi congregatis, quarum figurae impediebant ne &longs;ibi
non po&longs;&longs;unt.
Quomodo in&longs;imum cor
pus C, in plura alia
fuerit divi&longs;um.
Ubi auteni etiam particulae, minùs &longs;olidae iis quae
corpus D componebant ex B deor&longs;um lap&longs;oe &longs;unt,
hae&longs;erunt in &longs;uperficie hujus corporis D; ac quia
raeque ex ip&longs;is &longs;uerunt ramo&longs;ae, paullatim &longs;ibi mutuò
annexae, corpus durum E, à duobus Bs&sD, quae &longs;unt
fluida, valde diver&longs;um, compo&longs;uerunt. Atque hoc cor
pus E initio admodùm tenue erat, in&longs;lar cru&longs;tae vel
corticis &longs;uperficiem corporis D contegentis : &longs;ed cum
tempore cra&longs;&longs;ius eva&longs;it, novis particulis ex corpore B
&longs;e illi adjungentibus; nec non etiam ex D, quia, cùm
reliquis eju&longs;dem corporis D plan &longs;imiles non e&longs;&longs;ent,
motu globulorum coele&longs;lium expellebantur, ut mox
dicam. Et quia i&longs;tae particulae aliter di&longs;ponebantur, in
iis partibus terrae ubi dies erat vel aeftas, quàm in
luminiss&scaloris, quod huic corpori accedebat in unâ
die, vel in unâ ae&longs;tate, aliquo modo di&longs;tinguebatur ab
eo, quod eidem accedebat'in die vel ae&longs;tate &longs;equenti;
&longs;uperinductis, fuit conflatum.
De formatione alterius
quarti corporis &longs;u
pra tertium.
Et quidem non longèo tempore opus fuit, ut Terrae
&longs;uprema regio A in duo corpora Bs&sC di&longs;tingueretur;
nec etiam ut multae particulae oblongae coacervaren
corporis E formaretur. Sed non ni&longs;i &longs;patio plurium
annorum particulae corporis D ad duas &longs;pecies paullò
antè de&longs;criptas a reduci, atque omnes cru&longs;tae corporis E
formari potuerunt. Neque enim initio ratio fuit, cur
particulae quae confluebant ver&longs;us D, non e&longs;&longs;ent unae
aliis paullà cra&longs;&longs;ioress&slongèiores, | nec etiam cur
e&longs;&longs;ent plane laevess&steretes, &longs;ed aliquid adhuc &longs;cabri
tiei habere potuerint, quamvis non tantum haberent,
ut ideò ramo&longs;is annecterentur; potueruntque etiam
cra&longs;&longs;iores in unà extremitate quàm in alterâ. Cùm au
tem &longs;ibi mutuò non adhaererent ideòque materia coe
le&longs;tis a&longs;&longs;iduè circumfluens vim haberet ip&longs;as movendi,
pleraeque paullatim mutuo attritu laevess&steretes
eva&longs;erunt, atque inter &longs;e aequaless&s&longs;ecundùm longèi
tudinem aequaliter cra&longs;&longs;ae; propterea quòd per ea&longs;dem
vias tran&longs;ibant,s&salias in aliarum loca &longs;uccedebant,
quae loca non poterant majores recipere, nec à mino
ribus tota impleri. Sed pleraeque etiam, cùm ad com
ejectae &longs;unt;s&sharum quidem nonnullae &longs;e corpori C
adjunxerunt, &longs;ed maxima pars &longs;ur&longs;um a&longs;cendit ver&longs;us
Es&sB, materiamque augendo corpori E &longs;ubmini&longs;travit.
De hujus quarti corpo
ris accretione,s&ster
tii expurgatione.
Quippe tempore dieis&sae&longs;tatis, cùm Sol unam
dietatem corporis D vi luminiss&scaloris rarefaciebat,
non poterat omnis materia i&longs;tius medietatis inter duo
corpora vicina Cs&sE contineri; neque haec corpora
vicina, quae dura erant, locis expellere, atque ideò ple
raeque ejus materiae particulae per poros corporis E
ver&longs;us B a&longs;cendebant, quae deinde tempore noctiss&s
hyemis, ce&longs;&longs;ante i&longs;ta rarefactione, ob gravitatem &longs;uam
rur&longs;us de&longs;cendebant. Multae autem cau&longs;&longs;ae erant, prop
ter quas particulae tertii elementi, quae &longs;ic ex corpore
D egrediebantur, non poterant omnes po&longs;tea in illud
reverti. Nam majore impetu exibant, quàm redibant;
quia major e&longs;t vis dilatationis à calore orta, quàm gra
vitatis. Et idcirco multae per angu&longs;tos meatus corpo
ris E &longs;ibi viam faciebant ad a&longs;cendendum, quae po&longs;tea
nullam invenientes ad revertendum, in ejus &longs;uperficie
con&longs;i&longs;tebant; ac etiam nonnullae, meatibus i&longs;tis im
pactae, ulteriùs a&longs;cendere non valentes, aliis de&longs;cen&longs;u
ris vias occludebant. Praeterea quaecunque caeteris
errant tenuiores,s&sà figurâ laevis&stereti magis di&longs;ta
bant, &longs;olo globulorum coele&longs;tium motu extra corpus
D pellebantur, ideòque primae &longs;e offerebant ad a&longs;cen
dendum ver&longs;us Es&sB ; atque horum corporum particu
lis occurrendo, non rarò figuras &longs;uas mutabant,s&svel
illis adhaerebant, vel &longs;altem de&longs;inebant aptae e&longs;&longs;e ad re
vertendum ver&longs;us D. Unde &longs;equi debuit po&longs;t multos
diess&sannos, ut magna pars hujus corporis D e&longs;&longs;et ab-
ni&longs;i duarum &longs;pecierum antède&longs;criptarum a, etiam
ut corpus E e&longs;&longs;et &longs;atis den&longs;ums&scra&longs;&longs;um, quia ferè
omnes particulae quae ex D recefferant, vel ejus poris
larum corporis B mutatae, illi&longs;que an | nexae, ver&longs;us E
relap&longs;ae erant, &longs;icque cra&longs;&longs;itiem ejus auxerant; ac de
nique ut &longs;patium &longs;atis amplum F, inter Ds&s&longs; relinque
retur; quod non alià materiâ potuit impleri, quam eâ
tenui&longs;&longs;imae per meatus corporis E facilè tran&longs;ierunt in
loca quae ab aliis paullò cra&longs;&longs;ioribus ex D exeuntibus
relinquebantur.*
Quomodo hoc tertiùm
corpus fuerit mole
imminutum,s&s&longs;pa
tium aliquod inter &longs;e
&squartum relique
rit.
Ita corpus E, quamvis graviuss&sden&longs;ius quàm F,
ac fortè etiam quàm D, aliquandiu tamen ob &longs;uam
duritiem, fornicis in&longs;tar, &longs;upra Ds&s&longs; &longs;u&longs;pen&longs;um man
&longs;it. Sed notandum e&longs;t ip&longs;um, cùm primùm formari
coepit, meatus habui&longs;&longs;e quam-plurimos, ad men&longs;uram
corporis D excavatos. Cùm enim ejus &longs;uperficiei tunc
ver&longs;us B a&longs;cendebant, ac noctu rur&longs;us de&longs;cendebant,
&longs;emperque &longs;e mutuò con&longs;equentes, i&longs;tos meatus im
plebant. Cùm autem po&longs;tea, corpore D mole imminuto,
non ampliùs ejus particulae omnes meatus corporis E
occupârunt, aliae minores particulae, ex B venientes, in
earum loca &longs;ucce&longs;&longs;erunt; cùmque hae i&longs;tos meatus
corporis E non &longs;atis implerent,s&svacuum in naturâ
non detur, materia coele&longs;tis, quâ &longs;olà omnia exigua in
tervalla, quae circa particulas corporum terre&longs;trium
reperiuntur, impleri po&longs;&longs;unt, in illos ruens, eorum
figuras immutabat, impetumque faciebat ad quo&longs;dam
ita diducendos, ut hoc ip&longs;o alii vicini angu&longs;tiores red
derentur. Unde facilè contingebat, ut, quibu&longs;dam par
tibus corporis E à &longs;e mutuò disjunctis, in eo fierent
fi&longs;&longs;urae, quae po&longs;tea &longs;ucce&longs;&longs;u temporis majoress&sma
jores eva&longs;erunt. Eâ dem plane? ratione, quâ videmus
ae&longs;tate in terrâ multas rimas | aperiri, dum à Sole &longs;icca
tur, eamque magiss&smagis hiare quà diutiùs &longs;iccitas
per&longs;everat.
Quomodo multae fi&longs;&longs;u
rae in quarto factae
&longs;int15
Cùm autem multae tales rimae e&longs;&longs;ent in corpore E,
atque ip&longs;ae &longs;emper augerentur, tandem ejus partes tam
parum &longs;ibi mutuò adhae&longs;erunt, ut non ampliùs in mo
dum fornicis inter Fs&sB poltet &longs;u&longs;tineri,s&sideò totum
confractum, in &longs;uperficiem corporis C gravitate &longs;uâ
delap&longs;um e&longs;t. Cùmque haec &longs;uperficies &longs;atis lata non
e&longs;&longs;et, ad omnia | illius &longs;ragmenta &longs;ibi mutuò adjacen
tia,s&s&longs;itum quem prius habuerant &longs;ervantia, recipien
da, quaedam ex ip&longs;is in latus inclinari atque una in
alia recumbere debuerunt. Nempe, &longs;i ex. gr. in eo
tractu corporis E, quem haec figura reprae&longs;entat, praeci-
ut duo &longs;ragmenta 2 3s&s67 paullò priùs quàm reliqua
coeperint delabi;s&saliorum quatuor &longs;ragmentorum
extremitates 2, 3, 5,s&s6 priùs quàm oppo&longs;itae I, 4s&sv;
delap&longs;a &longs;it, quàm extremitas v &longs;ragmenti v6: non du
bium e&longs;t, quin ip&longs;a jam debeant eo modo e&longs;&longs;e di&longs;po&longs;ita,
&longs;upra &longs;uperficiem corporis C, quo hîc depicta &longs;unt; ita
&longs;cilicet, ut fragmenta 23s&s67 proximè jungantur cor
una in alia recumbant, &c.
Quomodo ip&longs;um in va
rias partes &longs;it con
fractum.
Nec dubium etiam, quin corpus D, quod fluidum
e&longs;ts&sminùs grave quàm fragmenta corporis E, occupet
quidem, quantum pote&longs;t, inferiores omnes cavitates
&longs;ub i&longs;tis fragmentis relictas, nec non | eorum rimass&s
meatus; &longs;ed praeterea etiam, quia totum in illis
neri non pote&longs;t, quin &longs;upra in&longs;eriora ex i&longs;tis fragmen
tis, ut 23s&s67, a&longs;cendat.
Quomodo tertium cor
pus &longs;upra quartum
ex parte a&longs;cenderit,
&sex parte infra re
man&longs;erit.
Jamque &longs;i con&longs;ideremus, hîc per corpus Bs&sF ae
intelligi; per C, quandam terrae cru&longs;tam interiorem
cra&longs;&longs;i&longs;&longs;imam, ex quâ metalla oriuntur; per D, aquam;
ac denique per corpus E, terram exteriorem, quae ex
lapidibus, argillâ, arenàs&slimo e&longs;t con&longs;tata : facilè
etiam per aquam, &longs;upra &longs;ragmenta 23s&s67 eminen
tem, maria; per alia &longs;ragmenta molliter tantùm incli
nata,s&snullis aquis teda, ut 89,s&svx, camporum
nities; ac per alia magis erecta, ut 12s&s94 v, montes
intelligemus. Et denique adverte|mus, cùm fragmenta
i&longs;ta vi propriae gravitatis hoc pacto delap&longs;a &longs;unt, eo
rum extremitates, &longs;ibi mutuò fortiter alli&longs;as, in alia
multa minora fragmenta di&longs;&longs;ilui&longs;&longs;e, quae &longs;axa in
bu&longs;dam litoribus maris, ut in I,s&smultiplicia montium
9s&sv, ac etiam &longs;copulos in mari, ut in 3s&s6, compo
&longs;uerunt.
Inde in &longs;uperficie Ter
roe ortos e&longs;&longs;e montes,
campos, maria, &c.
Quoae &longs;it ae*ris natura
Atque intimee horum omnium naturae ex jam dictis
ae
nihil aliud e&longs;&longs;e debere, qu'am congeriem particularum
tertii elementi, tam tenuiums&sà &longs;e mutuò disjuncta
rum, ut quibu&longs;libet motibus globulorum coele&longs;tium
ob&longs;equantur; ideòque illum e&longs;&longs;e corpus valde rarum,
rae po&longs;&longs;e componi. Quippe, ni&longs;i ejus particulae à &longs;e
mutuò e&longs;&longs;ent planè disjunctae, jamdudum adhae&longs;i&longs;&longs;ent
corpori E; cùmque disjunctae &longs;int, unaquaeque movetur
independenter à vicinis, occupatque totam illam exi
prium &longs;uum centrum requirit, s&sex eâ vicinas omnes
expellit. Quamobremnihil refert, cuju&longs;nam &longs;int figurae.
<
Ae
cùm enim ejus particulae ferè omnes &longs;int flexiles, in
quò celeriùs aguntur, eò latiùs &longs;e extendunt,s&sidcirco
majorem &longs;patii &longs;phaeram ad motum &longs;uum requirunt;
atque notum e&longs;t ex dictis a, per calorem nihil hîc aliud
quàm accelerationem motûs in i&longs;tis particulis,s&sper
Cur facilièrarefiats&s
den&longs;etur.
XLVII.
De violentâ ejus com
pre&longs;&longs;ione in quibu&longs;
dam machinis.
Denique ae
vim habet re&longs;iliendi, ac per ampliorem locum &longs;e proti
nus extendendi. Unde fiunt machinae, quae ope &longs;olius
ae
gulis in locis attolliturs&sdeprimitur, interimque &longs;em
per ab Oriente in Occidentem fluit. Ad cujus rnotûs
cau&longs;&longs;am explicandam, ponamus nobis ob oculos exi
habet, quique cum illâs&scum Lunâ in maiori vortice
circa Solem fertur. Sitque A B C D ille exiguus vortex a;
EFGH Terra; 1234 &longs;uperficies maris, à quo, majoris
per&longs;picuitatis cau&longs;&longs;â, Terram ubique tegi &longs;upponimus;
&longs;ideremus, &longs;i nulla in i&longs;to vortice Luna e&longs;&longs;et, punctum
T, quòd e&longs;t centrum Terrae, fore in puncto M, quòd
e&longs;t vorticis centrum; &longs;ed Lunâ Ç ex&longs;i&longs;tente ver&longs;us B,
materia coele&longs;tis hujus vorticis aliquantò celeriùs mo
veatur quàm Luna vel Terra, quas &longs;ecum de&longs;ert, ni&longs;i
punctum T aliquanto magis di&longs;taret à B quàm à D,
Lunae prae&longs;entia impediret, ne illa tam liberè fluere
po&longs;&longs;et inter Bs&sT, quàm inter Ts&sD; cùmque locus
Terrae in i&longs;to vortice non determinetur, ni&longs;i ab aequa
litate virium materiae coele&longs;tis eam circumfluentis,
evidens e&longs;t ip&longs;am idcirco nonnihil accedere debere
ver&longs;us D. Atque eodem modo, cùm Lunâ erit in
rae centrum e&longs;&longs;e debebit inter Ms&sA : &longs;icque &longs;emper
Terra nonnihil à Lunâ recedit. Praeterea, quoniam hoc
pacto, ex eo quòd Luna &longs;it ver&longs;us B, non modò &longs;patium
per quòd materia coele&longs;tis fluit inter Bs&sT, &longs;ed etiam
illud per quòd fluit inter Ts&sD, redditur angu&longs;tius :
inde &longs;equitur i&longs;tam materiam coele&longs;tem ibi celeriùs
fluere, atque ideò magis premere, tum &longs;uperficiem ae
in 6s&s8 tum &longs;uperficiem aquae in 2s&s4, quàm &longs;i Luna
non e&longs;&longs;et in vorticis diametro BD; cùmque corpora
ae
quantur, ip&longs;a minùs alta e&longs;&longs;e debere &longs;upra Terrae partes
Fs&sH, quàm &longs;i Luna e&longs;&longs;et extra hanc diametrum BD;
ac è contrà e&longs;&longs;e altiora ver&longs;us Gs&sE, adeò ut &longs;uperfi
cies aquae 1, 3,s&sae
Jam verò, quia pars Terrae quae nunc e&longs;t in F, è
gione puncti B, ubi mare e&longs;t quam-minimè altum,
po&longs;t &longs;ex horas erit in G, e regione pun`cti C, ubi e&longs;t al
ti&longs;&longs;imums&spo&longs;t &longs;ex alias horas in H, e regione puncti
D, atque ita con&longs;equenter; vel potiùs, quia Luna etiam
interim nonnihil progreditur à B ver&longs;us C, utpote quae
men&longs;is &longs;patio circulun ABCD percurrit, pars Terrae
horas cum 12 minutis, praeterpropter, erit ultra pun
ctum G, in eâ diametro vorticis ABCD, quae illam
eju&longs;dem vorticis diametrum, in quâ tunc Luna erit, ad
ma;s&spo&longs;t &longs;ex alias horas cum duodecim minutis, erit
ultra punctum H, in loco ubi aqua erit quamminimè
alta, &c. Unde clarè intelligitur aquam maris, &longs;ingulis
duodecim hotis cum 24 minutis, in unos&seodem loco
Cur aqua horis 6 1/5
cendat. s&shoris 6 1/5
de&longs;cendat.
Notandum e&longs;t nunc vorticem ABCD non e&longs;&longs;e ac
curatè rotundum, &longs;ed eam ejus diametrum, in quâ
illâ quae ip&longs;am &longs;ecat ad angulos rectos, ut in &longs;uperiore
parte o&longs;ten&longs;um e&longs;t a; unde &longs;equitur fluxuss&srefluxus
maris debere e&longs;&longs;e majores, cùm Luna nova e&longs;t vel
plena, quàm in temporibus intermediis b.
Cur ae&longs;tus maris &longs;int
majores, cùm Luna
plena e&longs;t vel nova.
Notandum etiam, Lunam &longs;emper e¤¤e in planèo
Eclipticae vicino, Terram autem motu diurno &longs;ecun
dùm planèum aequatoris converti; quae duo planèa in
aequinoctiis &longs;e inter&longs;ecant, in &longs;ol&longs;titiis autem multùm
ab invicem di&longs;tant : unde &longs;equitur, maximos ae&longs;tus.
maris e&longs;&longs;e debere circa initia Veriss&sAutumni.
Cur in aequinoctiis &longs;int
maximi.
Praeterea notandum e&longs;t, dum Terra fertur ab E per
F ver&longs;us G, &longs;ive ab Occidente in Orientem, aquae tu
morem 412, itemque ae
parti Terrae E incumbunt, paullatim ad alias ejus par
tes magis Occidentales migrare; ita ut post sex horas
parti Terrae G. Idemque etiam de tumoribus aquaes&s
ae
&sae
tes Occidentales fluxu continuo ferantur a.
Cur ae
dentem fluant.
tamen deprehenditur ex eo quòd magnae navigationes
&longs;int multò tardioress&sdifficiliores ver&longs;us partes
Orientales quàm Occidentales ;s&squòd in qui
bu&longs;dam maris angu&longs;tiis, aqua &longs;emper fluat ver&longs;us oc
quae mare habent in Oriente, ut Bra&longs;ilia, non tantùm
Solis calorem sentiant, quàm eae quae longos terrae
tractus habent ad Orientems&smare ad Occidentem,
ut Guinea; quoniam ae
Cur in eâdem poli al
titudine, regiones
quae mare habent ad
Orientem, &longs;int aliis
magis temperatae.
Notandum denique, totam quidem Terram mari
non tegi, ut paullò antè a&longs;&longs;ump&longs;imus b; &longs;ed tamen, quia
Oceanus per omnem ejus ambitum &longs;e diffundit, idem
de illo, quantum ad generalem aquarum motum, e&longs;&longs;e
&longs;tagna, quorum aquae ab Oceano &longs;unt disjunctae, nul
los eju&longs;modi motus patiuntur : quia eorum &longs;uperficies
tam latae non &longs;unt, ut multò magis in unâ parte quàm
in aliâ, ob Lunae prae&longs;entiam, à materiâ coele&longs;ti pre
fractuum, quibus cingitur Oceanus, ejus aquarum
incrementas&sdecrementa diver&longs;is horis ad diver&longs;a
litora perveniunt, unde innumerae eorum varietates
oriuntur.
Cur nullus &longs;it fluxus
nec refluxus in lacu
buss&s&longs;tagnis : aut
cur in variis litori
bus variis horis fiat.
Quarum omnium varietatum cau&longs;ae particulares de
duci poterunt ex dictis a, &longs;i con&longs;ideremus aquas Oceani,
cùm Luna nova e&longs;t vel plena, in locis à litoribus re
motis ver&longs;us Eclipticams&sAEquatorem horâ &longs;extâ, tam
matutinâ quàm ve&longs;pertinâ, e&longs;&longs;e alti&longs;&longs;imas,s&sideò
&longs;us litora fluere; horà autem duodecimà, e&longs;&longs;e maximè
depre&longs;&longs;as,s&sideò à litoribus ad illa loca refluere : ac
prout litora &longs;unt vicina vel remota, prout aquae ad
ip&longs;a tendunt per vias magis rectas vel obliquas, latas
vel angu&longs;tas, profundas vel vado&longs;as ad ip&longs;a citiùs aut
tardiùs,s&sin majore aut minore copiâ deferri. Ac
etiam, propter admodùm varioss&sinaequales eorum
anfractus, &longs;aepe contingere ut aquae ver&longs;us unum lit
tus tendentes, iis quae ab alio litore veniunt occur
rant, utque ita earum cur&longs;us diver&longs;imodè mutetur. Ac
denique varios ventos,s&squorum nonnulli quibu&longs;
dam in locis ordinarii &longs;unt, i&longs;tas aquas diver&longs;is mo
dis impellere. Nihil enim puto ullibi ob&longs;ervari circa
fluxums&srefluxum maris, cujus cau&longs;&longs;a in his paucis
non contineantur.
Quomodo ejus cau&longs;&longs;ae,
partictilares, in &longs;in
gulis litorius &longs;int
inve&longs;tigandae.
Circa terram interiorem C, notare licet eam con
&longs;tare particulis cuju&longs;vis figurae, ac tam cra&longs;&longs;is, ut glo
buli &longs;ecundi elementi ordinario &longs;uo motu eas &longs;ecum
non abripiant, &longs;ed tantùm deor&longs;um premendo graves
reddant, ac per meatus, qui plurimi inter ip&longs;as
etiam facit materia primi elementi, eos ex i&longs;tis mea
tibus, qui angu&longs;ti&longs;&longs;imi &longs;unt, replens ac idem faciunt
particulae terre&longs;tres &longs;uperiorum corporum Ds&sE,
dunt, atque inde nonnullas ex cra&longs;&longs;is hujus corporis
particulis &longs;ecum abducunt. Quippe credibile e&longs;t, &longs;u
periorem ejus &longs;uperficiem con&longs;tare partibus ramo&longs;is,
&longs;ibi quidem mutuò valde firmiter annexis; utpote quae,
coele&longs;tium per corpora Bs&sD di&longs;currentium, primae
&longs;u&longs;tinuerunts&sfregerunt; &longs;ed inter quas nihilominus
permulta &longs;unt intervalla &longs;atis lata, ut per ip&longs;a parti
culae aquae dulcis,s&s&longs;alis, nec non etiam alize angu
De naturâ Terrae inte
rioris.
| Verùm infra i&longs;tam &longs;uperficiem, partes corporis C
minus arcte &longs;ibi mutuò adhaerent; ac etiam fortÂŽ in
quâ dam ab ip&longs;â di&longs;tantiâ, multae &longs;imul &longs;unt congre
gatae, quae figuras habent tam teretess&stam Iveves, ut,
nec, quemadmodum aquae partes, globulos &longs;ecundi
elementi undique circa &longs;e fluere permittant, facilè ta
men agitentur, tum à minutioribus ex i&longs;tis globulis,
qui nonnulla etiam &longs;patia inter ip&longs;as inveniunt, tum
&longs;ti&longs;&longs;imos angulos ibi relictos replet. Atque ideò liquo
rem componunt valde pondero&longs;ums&sminimè pelluci
dum, cuju&longs;modi e&longs;t argentum vivum.
De naturâ argenti vivi.
Praeterea, quemadmodum videmus eas maculas,
admodùm irregularess&svarias, ita exi&longs;timandum e&longs;t
culis &longs;imili conflata e&longs;t, non ubique e&longs;&longs;e aequaliter
den&longs;am;s&sideò quibu&longs;darn in locis tran&longs;itum praebere
majori copiae primi elementi, quàm in reliquis; atque
hanc materiam primi elementi, per corpus C
&longs;euntem, eius partes quibu&longs;dam in locis fortiùs quàm
in aliis commovere, &longs;icuti etiam calor à Solis radiis
excitatus, atque, ut &longs;uprà dictum e&longs;ta, u&longs;que ad intima
Terrae pertingens, non uniformiter agit in hoc cor
pus C, quia faciliùs ei communicatur per fragmenta
corporis E, quam per aquam D: atque altitudo mon
tium efficit , ut quaedam Terrae partes Soli obver&longs;ae,
multò magis incale&longs;cant, quàm ab illo aver&longs;ae : ac
denique aliter incale&longs;cunt ver&longs;us AEquatorem, aliter
ver&longs;us polos, calorque i&longs;te per vices variatur propter
vici&longs;&longs;itudinem tum dieis&snoctis, tum praecipuè ae&longs;tatis
­emis.
De inaequalitate calo
ris interiorem Ter
ram pervadentis.
Unde fit, ut omnes particulae hujus terrae interioris
C &longs;emper aliquantulum,s&smodò plus modò minùs
moveantur; non eae &longs;olùm quae vicinis non annexae
sz>241
&longs;unt, ut particulae argenti vivi,s&s&longs;alis, &, aquae dulcis,
&saliae quzevis in majoribus ejus meatibus contentae ;
&longs;ed etiam eae quae &longs;unt omnium duri&longs;&longs;imae, ac &longs;ibi mu
tuò quam-firmi&longs;&longs;imè adhaerent. Non quidem quòd hae
videmus arborum ramos ventis impul&longs;os agitari,s&s
eorum intervalla nunc majora reddi, nunc minora,
quamvis i&longs;tae arbores idcirco radicibus &longs;uis non evel
lantur -ita putandum e&longs;t cra&longs;&longs;ass&sramo&longs;as corporis
&longs;oleant vi caloris ab invicem planè disjungi, &longs;ed ali
quantulum duntaxat concutiantur,s&smeatus circa &longs;e
relictos modò magis modò minùs aperiant. Cùmque
duriores &longs;int aliis particulis, ex &longs;uperioribus cor
motu i&longs;to &longs;uo contundunts&scomminuunt, &longs;icque ad
duo genera figurarum reducunt, quae hîc &longs;unt con&longs;i
deranda.
De i&longs;tius caloris
actione.
Nempe particulae quarum materia paullò &longs;olidior
que contu&longs;ae, ex teretibuss&srigidis planèen ac flexiles
redduntur non aliter quàm ferri candentis virga
rotunda crebris malleorum ictibus in laminam oblon
gam pote&longs;t complanèari. Cùmque interim hae parti
meatus i&longs;tos &longs;er
pant, duris eorum parietibus alli&longs;ae atque affrictae,
gladiolorum in&longs;tar acuuntur, &longs;icque in &longs;uccos quo&longs;dam
acres, acidos, erodentes vertuntur : qui &longs;ucci po&longs;tea
cum metallicà materià concre&longs;centes, atramentum
componunt.
Du &longs;uccis acribuss&saci
dis, ex quibus fiunt
atramentum, &longs;uto
rium, alumen, &c.
Particulae autem molliores, quales &longs;unt pleaeque
ex terrâ exteriori E delap&longs;ae, nec non etiam eae aquae
dulcis, ibi penitùs eli&longs;ae, tam tenues evadunt, ut motu
materiae primi elementi di&longs;cerpantur, atque in multos
minuti&longs;&longs;imoss&squàm-maximè flexiles ramulos
dantur : qui ramuli, terre&longs;tribus aliis particulis adhae
rentes, componunt &longs;ulphur, bitumen,s&salia omnia
pinguia &longs;ive oleaginea, quae in &longs;odinis reperiuntur.
De materiâ oleagineâ
bituminis, &longs;ulphuris,
&sc.
Atque &longs;ic tria hîc a habemus, quae pro tribus vulgatis
Chymicorum principiis, &longs;ale, &longs;ulphure ac Mercurio,
&longs;umi po&longs;&longs;unt: &longs;umendo &longs;cilicet &longs;uccum acrem pro &longs;ale,
molli&longs;&longs;imos ramulos oleagineae materiae pro &longs;ulphure,
ip&longs;umque argentum vivum pro illorum Mercurio. Cre
dique pote&longs;t omnia metalla ideò tantùm ad nos per
venire, quòd acres &longs;ucci, per meatus corporis C
tes, qua&longs;dam ejus particulas ab iis disjungant, quae
deinde materiâ oleagineâ involutae atque ve&longs;titae, facilè
ab argento vivo calore rarefacto &longs;ur&longs;um rapiuntur,s&s
pro diver&longs;is &longs;uis magnitudinibus ac figuris, diver&longs;a
metalla con&longs;tituunt. Quae fortèai&longs;&longs;e &longs;ingula de&longs;crip&longs;i&longs;&longs;em
hoc in loco, &longs;i varia experimenta, quae ad certam
eorum cognitionem requiruntur, facere hactenus li
cui&longs;&longs;et.
De Chymicorum prin
ciptis;s&squomodo
metalla in fodinas
a&longs;cendant.
Jam verò con&longs;ideremus Terram exteriorem E, cujus
fragmenta quaedam &longs;ub mari delite&longs;cunt, alia in
pos extenduntur, alia in montes attolluntur. Et note
mus inprimis, quàm facilè in eâ po&longs;&longs;it intelligi, quo
pâcto fontess&sflumina oriantur;s&squamvis &longs;emper
in mare fluant, nunquam tamen ip&longs;orum aqua de&longs;i
ciat, nec mare augeatur aut dulce&longs;cat. Quippe, cùm
sz>243
infrà camposs&smontes magnae &longs;int cavitates aquis
plenae, non dubium e&longs;t, quin multi quotidie vapores,
hoc e&longs;t, aquae particulae vi caloris ab invicem dis
junctae ac celeriter motae, u&longs;que ad exteriorem cam
perveniant; videmus enim etiam plero&longs;que i&longs;tiu&longs;modi
vapores ulteriùs u&longs;que ad nubes attolli, ac faciliùs
per terrae meatus a&longs;cendunt, ab ejus particulis &longs;u&longs;
fulti, quàm per ae
i&longs;ti vapores &longs;ic a&longs;cenderunt, frigore &longs;uccedente tor
pe&longs;cunt,s&sami&longs;&longs;â vaporis formâ rur&longs;us in aquam ver
tuntur ; quae aqua de&longs;cendere non pote&longs;t per eo&longs;dem
illos meatus, per quos vapor a&longs;cendit, quia &longs;unt ni
intervallis cru&longs;tarum &longs;ive corticum, quibus tota exte
rior terra conflata e&longs;t quae viae ip&longs;am obliquè &longs;ecun
dùm valliums&scamporum declivitatem deducunt.
Atque ubi i&longs;tae &longs;ubterranae aquarum viae in &longs;uper
fontes &longs;caturiunt, quorum rivi multi &longs;imul congregati
flumina componunt,s&sper decliviores exterioris ter
rae &longs;uperficiei partes in mare labuntur.
De Terrâ exteriore,s&s
de origine fontium.
Quamvis autem a&longs;&longs;iduè multae aquae ex montibus
ex quibus a&longs;cendunt, po&longs;&longs;unt exhauriri, nec mare au
geri. Haec enim terra exterior non potuit modo paullò
antè de&longs;cripto a agenerari, nempe ex fragmentis corpo
D multos &longs;ibi patenti&longs;&longs;imos meatus &longs;ub i&longs;tis fragmen
tis retinuerit : per quos tanta &longs;emper ejus quantitas à
mari ver&longs;us radices montium redit, quanta ex mon
tibus egreditur. Atque ita, ut animalium &longs;anguis in
eorum veniss&sarteriis, &longs;ic aqua in terrae veniss&sin
fluviis circulariter fluit.
Cur mare non augea
tur ex eo, quòd flu
mina in illud fluant.
Et quamvis mare &longs;it &longs;al&longs;um, &longs;olae tamen aquae dulcis
particulae in fontes a&longs;cendunt, quia nempe &longs;unt te
nues ac flexiles, particulae autem &longs;alis, cùm &longs;int rigidae
ac durae, nec facilè in vapores mutari, nec ullo modo
per obliquos terrae meatus tran&longs;ire po&longs;&longs;unt. Et quam
vis a&longs;&longs;idu i&longs;la aqua dulcis in mare per flumina rever
tatur, non ideò mare dulce&longs;cit, quia &longs;emper aequalis
quantitas &longs;alis in eo manet.
Cur fontes non &longs;int &longs;al
fi, nec mare dulces
cat.
Sed tamen non valde mirabimur, &longs;i fortè in qui
bu&longs;dam puteis, à mari valde remotis, multum &longs;alis
reperiatur. Cùm enim terra multis rimis fati&longs;cat, fieri
facilè pote&longs;t, ut aqua &longs;al&longs;a non percolata u&longs;que ad
illos puteos perveniat : &longs;ive quia maris &longs;uperficies
aequè alta e&longs;t atque ip&longs;orum fundus; &longs;ive etiam quia;
sz>245
ubi viae &longs;unt &longs;atis latae, facilè &longs;alis particulae àparticu
lis aquae dulcis per coporis duri declivitatem &longs;ur&longs;um
attolluntur. Ut experiri li
cet in va&longs;e, cujus labra non
A B C : dum enim aqua &longs;al
&longs;a in eo evaporatur, omnes
ejus orae &longs;ali cru&longs;tâ ve&longs;tiri
&longs;olent.
Cur in quibu&longs;dam pu
teis aqua &longs;it &longs;al&longs;a.
tibus nonnullis, magnae &longs;alis inoles in&longs;tar lapidum
concreverint. Quippe, aquâ maris eò a&longs;cendente, ac
particulis flexilibus aquae dulcis ulteriùs pergentibus,
&longs;olum &longs;al in cavitatibu's, quae ca&longs;u ibi fuerunt, reman
Cur etiam ex quibu&longs;
dam montibus &longs;al e&longs;
fodiatur.
LXIX.
De nitro alii&longs;que &longs;ali
bus, à &longs;ale marino
diver&longs;is.
Seds&saliquando &longs;alis particulae nonnullos &longs;atis an
gu&longs;tos terrae meatus pervadunt, atque ibi nonnihil de
figurâs&squantitate fuâ delperdentes, in nitrum, vel
&longs;al ammoniacum, vel quid &longs;imile mutantur. Quin
ac &longs;atis rigidae, ab ori|gine &longs;uâ nitris&saliorum &longs;a
lium formas habuerunt. Neque enim in alio &longs;itae &longs;unt
eae formae, quàm quòd illorum particulae &longs;int oblon
gae, non flexiles, nec ramo&longs;ae, ac prout de caetero va
Praeter vapores ex aquis &longs;ub terrâ latentibus eductos,
multi etiam &longs;piritus acres,s&soleagineae exhalationes,
nec non vapores argenti vivi, aliorum metllorum
particulas &longs;ecum vehentes, ex terrâ interiori ad ex
ris omnia fo&longs;&longs;ilia componuntur. Per &longs;piritus acres
&longs;alium volatilium, ab invicem &longs;ejunctas,s&stam celeri
ter &longs;e commoventes, ut vis quâ in omnes partes mo
veri per&longs;everant, praevaleat e orum gravitati. Per exha
lationes autem intelligo particulas ramo&longs;as,
mas, oleagineae materiae, &longs;ic etiam motas. Quippe in
aquis,s&saliis &longs;uccis,s&soleis, particulae tantùm repunt ;
&longs;ed in vaporibus, &longs;piritibus,s&sexhalationibus, volant.
De vaporibus, &longs;piriti
bus,s&sexhalationi
bus Âà terrâ interiore
ad exteriorem a&longs;cen
dentibus.
intercepti firmiùs haerent,s&sideò duriora corpora
efficiunt, quàm exhalationes aut vapores. Cùmque
permagna inter heec tria &longs;it diver&longs;itas, pro diver&longs;itate
particularum ex quibus con&longs;tant, multa etiam ex ip&longs;is
lapidum, aliorumque fo&longs;&longs;ilium non tran&longs;parentium
nera oriuntur, cùm in angu&longs;tis terree meatibus inclu&longs;a
haerent, ip&longs;iu&longs;que particulis permi&longs;centur;s&smulta
genera fo&longs;&longs;ilium tran&longs;parentium, atque gemmarum,
cùm in rimiss&scavitatibus terrae primùm in &longs;uccos
colliguntur,s&sdeinde paulatim, maximè | lubricis &
fluidis eorum particulis abeuntibus, reliquae &longs;ibi mu
tuò adhaere&longs;cunt.
Quomodo ex variâ eo.
rum mi&longs;turâ, varia
lapidum, aliorumque
fo&longs;&longs;ilium genera ori
antur.
Et quidem &longs;piritus majori vi &longs;ic volant,s&sfaciliùs
angu&longs;tos quo&longs;que terrae meatus pervadunt, atque ip&longs;is10
auro, argento, plumbo, alii&longs;que impraegnant ; ip&longs;ique
deinde ob eximiam &longs;uam lubricitatem ulteriùs per
gunt, aut deor&longs;um relabuntur; aut etiam aliquando
ibi haerent, cùm meatus per quos regredi po&longs;&longs;ent, &longs;ul
phureis exhalationibus impediuntur. Atque tunc ip&longs;ae
argenti vivi particulae, minuti&longs;&longs;imâ i&longs;tarum exhalatio-
denique &longs;pirituss&sexhalationes, nonnulla etiam me
talla, ut aes, ferrum, &longs;tibium, ex terrâ interiore ad
exteriorem adducunt.
Quomodo metalla ex
terrâ interiore adex
tertiorem perveniant,
&squomodo minium
fiat.
Sic etiam vapores argenti vivi, terrae rimulass&s
maju&longs;culos meatus perreptando, particulas aliorum
metallorum &longs;ibi admi&longs;tas in iis relinquunt,s&sita illam25
dere ex iis partibus terrae interioris, quibus fragmenta
exterioris immediatè conjuncta &longs;unt. Ut ex. gr. in hac
figurâ, ex 5 ver&longs;us v, quia per aquas evehi non po&longs;
&longs;unt. Unde fit, ut non pa&longs;&longs;im omnibus in locis metalla
Cur non in omnibus
terrae locis metalla
inveniantur.
Notamdum etiam, haec metalla per terrae venas ver
&longs;us radices montium &longs;olere attolli, ut hîc ver&longs;us v,
ibique poti&longs;&longs;inmum congregari, quia ibidem terra plu
ribus rimis quàm in aliis locis fati&longs;cits&squidem in
obver&longs;ae &longs;unt, magis quàm in aliis congregari, quia
major ibi e&longs;t calor, cujus vi attolluntur. Et ideò etiam
in illis prae&longs;ertim locis à fo&longs;&longs;oribus quaeri &longs;olent.
Cur poti&longs;&longs;imùm inve
niantur in radicibus
montium, ver&longs;us Me
ridiems&sOrientem.
Neque putandum e&longs;t, ullà unquam fodiendi perti
tum quia exterior nimis e&longs;t cra&longs;&longs;a, &longs;i ad hominum vi
res comparetur; | tum praecipus propter aquas inter
medias, quae eò majore cum impetu &longs;alirent, quò pro
fundior e&longs;&longs;et locus in quo primùm aperirentur earum
Fodinas omnes e&longs;&longs;e in
terrâ exteriore; nec
po&longs;&longs;e unquam ad in
teriorem fodiendo
perveniri.
particulis terrae conjunctae, faciunt argillam ;s&sdeni
que &longs;olae, in oleum vertuntur, cùm earum motus ita
langue&longs;cit, ut &longs;ibi mutuò planè incumbant.
D &longs;ulphure, bitumine,
argillâ, oleo.
Exhalationum particulae tenui&longs;&longs;imae, quales paullò
antè de&longs;criptae &longs;unt a, nihil ni&longs;i purum ae
componunt, &longs;ed tenuioribus &longs;pirituum particulis facilè
reddunt; ac deinde hae ramo&longs;ae, &longs;uccis acribus ac me
tallicis quibu&longs;dam particulis admi&longs;tae, &longs;ulphur con&longs;ti
tuunt ;s&sadmi&longs;tae particulis terrae, multis etiam eju&longs;
modi &longs;uccis gravidae, &longs;aciunt bitumen ;s&scum &longs;olis5
Sed cùm celeriùs agitantur, quàm ut ita in oleum
verti po&longs;&longs;int, &longs;i fortè in rimass&scavitates terrae
gnâ copiâ affluant, pingues ibis&scra&longs;&longs;os &longs;umos com
ponunt, non ab&longs;imiles iis qui ex candelâ recens ex
&longs;tinctâ egrediuntur; ac deinde, &longs;i quae fortè ignis
&longs;cintilla in i&longs;tis cavitatibus excitetur, illi &longs;umi proti
nus accenduntur, atque &longs;ubitò rarefacti, omnes
ceris &longs;ui parietes magnâ vi concutiunt, prae&longs;ertim cùm
multi &longs;piritus ip&longs;is &longs;unt admi&longs;ti :s&sita oriuntur terrae
motus.
Quomodo fiat terrae
motus.
Contingit etiam aliquando, cùm hi motus fiunt,
ut parte terrae disjectâs&sapertâ, flamma per juga
tium coelum ver&longs;us erumpat. Idque ibi potiùs &longs;it, quàm
in humilioribus locis: tum quia &longs;ub montibus plures
&longs;unt cavitates, tum etiam, quia magna illa fragmenta,
quibus con&longs;tat terra exterior, in &longs;e invicem reclinâta,
faciliorem ibi praebent exitum flammae, quàm in ullis
aliis locis. Et quam vis claudatur terrae hiatus, &longs;imul
ac flamma hoc pacto ex eo erupit, fieri pote&longs;t, ut tanta
&longs;ulphuris aut bituminis copia ex montis vi&longs;ceribus ad
ejus &longs;ummitatem expul&longs;a &longs;it, ut ibi longo incendio
&longs;ufficiat. Novique fumi po&longs;tea in ii&longs;dem cavitatibus
rur&longs;us collecti,s&saccen&longs;i, facilè per eundem hiatum
modi incendiis &longs;int in&longs;ames, ut AEtna Siciliae, Ve&longs;uvius
Campaniae, Hecla I&longs;landiae, &c.
Cur ex quibu&longs;dam
montibus ignis erum
pat.
Denique, durat aliquando terrae-motus per aliquot
tas e&longs;&longs;e &longs;olet, in quâ pinguess&sinflammabiles fumi
colliguntur, &longs;ed plures diver&longs;ae, terrâ multo &longs;ulphure
aut bitumine &longs;aturâ disjunctae; cùmque exhalatio in
unis accen&longs;a terram &longs;emel concu&longs;&longs;it, aliqua mora in
pletos, ad alias po&longs;&longs;it pervenire.
Cur plures concu&longs;&longs;io
nes fieri &longs;oleant in
terrae motu : &longs;icque
per aliquot horas aut
dies interdum duret.
Sed hîc &longs;upere&longs;t ut dicam, quo pacto in i&longs;tis cavi
tatibus flamma po&longs;&longs;it accendi, &longs;imulque ut explicem
ignis naturam. Particulae terre&longs;tres, cuju&longs;cumque &longs;int
elementi motum &longs;equuntur, ignis formam habent ; ut
etiam habent ae
di elementi volitantes, eorum agitationem imitantur.
Sicque primas&spraecipua inter ae
ticulae agitentur. Jam enim &longs;uprà &longs;atis o&longs;ten&longs;um e&longs;t,
motum materiae primi elementl multò celeriorem e&longs;&longs;e
quàm &longs;ecundi. Sed alia etiam e&longs;t permagna differentia,
quòd et&longs;i cra&longs;&longs;iores tertii elementi particulae, quales
ae
nem &longs;int nece&longs;&longs;ariae, ac contrà ille purior &longs;it, minu&longs;
que corruptioni obnoxius, cùm &longs;olis minuti&longs;&longs;imis par
ticulis con&longs;tat. Cra&longs;&longs;iores enim, ni&longs;i calore continuo
unt ejus formam. Ignis autem, &longs;ine cra&longs;&longs;iu&longs;culis cor-
tur, e&longs;&longs;e non pote&longs;t.
De naturâ ignis, eju&longs;
que ab ae
tate.
Cùm enim globuli &longs;ecundi elementi occupent omnia
intervalla circa Terram, quae &longs;atis magna &longs;unt ad illos
capiendos,s&s&longs;ibi mutuò omnes ita incumbant, ut uni
ab&longs;que aliis moveri non po&longs;&longs;int (ni&longs;i fortè circulariter
circa proprium axem), quamvis materia primi elemen
ti, omnes exiguos angulos à globulis i&longs;tis relictos re
plens, in ip&longs;is quam-celerrimè moveatur, &longs;i tamen non
habeat plus &longs;patii, quàm quòd in i&longs;tis angulis
tur, non pote&longs;t ibi habere &longs;atis virium ad particulas
terre&longs;tres, quae omnes à &longs;e mutuò &, à globulis &longs;ecundi
elementi &longs;u&longs;tinentur, &longs;ecum rapiendas, nec proinde ad
ignem generandum. Sed ut ignis alicubi primùm exci
tetur, debent aliquâ vi expelli globuli coele&longs;tes, ab
tervallis nonnullarum particularum terre&longs;trium, quae
deinde ab invicem disjunct, atque in &longs;olâ materiâ
primi elementi natantes, celerrimo ejus motu rapian
turs&squaquaver&longs;us impellantur.
Quomondo primùm
excitetur.
Utque ille ignis con&longs;ervetur, debent i&longs;tae particulae
terre&longs;&longs;tres e&longs;&longs;e &longs;atis cra&longs;&longs;ae, &longs;olidae, atque ad motum
aptae, ut à materiâ primi elementi &longs;ic impul&longs;ae, vim ha
beant globulos coele&longs;tes, à loco illo in quo e&longs;t ignis,
&sin quem redire parati &longs;unt, repellendi ; atque ita
impediendi ne globuli i&longs;ti rur&longs;us ibi occupent
valla primo elemento relicta, &longs;icque vires ejus fran
gendo ignem ex&longs;tinguant.
Quomodo con&longs;ervetur.
Ac praeterea particulae terre&longs;tres, in globulos i&longs;tos
impingentes, non po&longs;&longs;unt ab iis impediri, ne ulteriùs
pergant,s&segrediendo ex eo loco in quo primum
mentum &longs;uas vires exercet, ignis formam amittant,
remaneret, ni&longs;i, eodem tempore aliquae ex i&longs;tis parti
culis terre&longs;tribus, in aliquòd corpus ae
gendo, alias &longs;atis &longs;olidas particulas ab eo disjunge
elementi abreptae, novum ignem continuò generarent.
Cur egeat alimento.
Sed ut haec accuratiùs intelligantur, con&longs;ideremus
primò varios modos quibus ignis generatur, deinde
omnia quae ad ejus con&longs;ervationem requiruntur, ac
quàm ut ex &longs;ilicibus ignis excutiatur ; hocque ex eo
fieri exi&longs;timo, quòd &longs;ilices &longs;int &longs;atis duris&srigidi,
&longs;imulque &longs;atis friabiles. Ex hoc enim quòd &longs;int duris&s
&longs;patia quae multas eorum particulas interjacent,s&sà
globulis &longs;ecundi elernenti &longs;olent occupari, &longs;olito fiunt
angu&longs;tiora,s&sideò i&longs;ti globuli ex&longs;ilire coacti, nihil prae
ter &longs;olam materiam primi elementi circa illas
quunt ; deinde ex eo quòd &longs;int friabiles, &longs;imul ac i&longs;tae
&longs;ilicum articulae non ampliùs ictu premuntur ab in
vicem di&longs;&longs;iliunt, &longs;icque materiae primi elementi, quae
&longs;ola circa ip&longs;as reperitur, innatantes, ignem compo
nunt. Ita, &longs;i A &longs;it &longs;ilex, inter cujus anteriores
las globuli &longs;ecundi elementi con&longs;picui &longs;unt, B reprae
&longs;entabit eundem &longs;ilicem, cùm ab aliquo corpore duro
percutitur,s&sejus meatus angu&longs;tiores facti, nihil
ampliùs ni&longs;i materiam primi elementi po&longs;&longs;unt conti
nere ; C verò eundem jam percu&longs;&longs;um, cùm quaedam
ejus particulae ab eo &longs;eparatae, ac &longs;olam materiam pri
mi elementi circa &longs;e habentes, in ignis &longs;cintillas &longs;unt
conver&longs;ae.
Quomodo ex &longs;ilicibus
excutiatur.
Si lignurn, quantumvis &longs;iccum, hoc pacto percutia
tur, non idcirco &longs;cintillas ita emittet, quia cùm non
adeò durum &longs;it, prima ejus pars quae corpori percu
tienti occurrit, flectitur ver&longs;us &longs;ecundam, eamque at
tingit, priu&longs;quam haec &longs;ecunda flecti incipiat ver&longs;us ter
tiam. Sicque globuli &longs;ecundi elementi non eodem tem
pore ex multis eorum intervallis, &longs;ed &longs;ucce&longs;&longs;ivè nunc
ex uno, nunc ex alio di&longs;cedunt. Atqui &longs;i hoc lignum
aliquandius&s&longs;atis validè fricetur, inaequalis ejus par
ticularum agitatios&svibratio, quae oritur ex i&longs;tâ fri
ctione, pote&longs;t ex pluribus earum intervallis globulos
&longs;ecundi elementi excutere, &longs;imulque ip&longs;as ab invicem
disjungere, atque ita in ignem mutare.
Quomodo ex lignis
&longs;iccis.
Accenditur etiam ignis ope &longs;peculi concavi, vel
vitri convexi, multos Solis radios ver&longs;us eundem ali
quem locum dirigentis. Quamvis enim i&longs;torum radio
rum actio globulos &longs;ecundi elementi pro &longs;ubjecto &longs;uo
motu,s&scùm procedat à materià primi elementi, ex
quà Sol e&longs;t conflatus, &longs;atis habet celeritatis ad ignem
excitandum, radiique tam multi &longs;imul colligi po&longs;&longs;unt,
ut &longs;atis etiam habeant virium, ad particulas corporum
Quomodo ex collectio
ne radiorum Solis.
Quippe nihil refert, à quâ cau&longs;&longs;â particulae terre&longs;tres
celerrimè moveri primùm incipiant. Sed quamvis antea
fuerint &longs;ine motu, &longs;i tantùm innatent materiae primi
elementi, ex hoc &longs;olo protinus celerrimam agitatio
bus alligata, in aquâtorrente e&longs;&longs;e non pote&longs;t, quin
&longs;imul cum ip&longs;â&longs;eratur. Et quamvis ea terre&longs;tres parti
cula nondum primo elemento &longs;ic innatent,&longs;i tantùm
à quâlibet alià cau&longs;à &longs;atis celeriter agitentur, hoc ip&longs;o
ita excutient, ut &longs;ttim ei innatare incipiant;s&sporrò
ab illo in motu &longs;uo con&longs;ervabuntur. Quamobrem om
nis motus valde concitatus &longs;u&longs;&longs;icit ad ignem excitan
dum. Et talis in &longs;ulmine ac turbinibus &longs;olet reperiri,
ae
Quomodo à &longs;olo motu
valde violento.
Quanquam &longs;anèvix unquam i&longs;te &longs;olus motus ibi e&longs;t
ignis cau&longs;&longs;a; nam ferè&longs;emper ae
lationes, quarum talis e&longs;t natura, ut facilè vel in flam
&s&longs;tellae trajicientess&scadentes in alto ae
Quippe jam dictum e&longs;t a exhalationes con&longs;tare particu
lis tenui&longs;&longs;imis,s&sin multos qua&longs;i ramulos divi&longs;is, qui
bus involutae &longs;unt aliae paullà cra&longs;&longs;iores, ex &longs;uccis
bus aut &longs;alibus volatilibus eductae. Notandumque e&longs;t
hos ramulos &longs;olere e&longs;&longs;e tam minutoss&sconfertos, ut
nihil per illorum inter&longs;titia, praeter materiam primi
elementi tran&longs;ire po&longs;&longs;it ; inter particulas autem i&longs;tis
ramulis ve&longs;titas, e&longs;&longs;e quidem alia majora intervalla,
quae globulis &longs;ecundi elementi &longs;olent impleri, tuncque
exhalatio non igne&longs;cit; &longs;ed interdum etiam accidere,
ut occupentur à particulis alterius exhalationis aut
&longs;piritûs, quae inde &longs;ecundum elementum expellentes,
primo duntaxat locum relinquunt, eju&longs;que motu
tinus abreptae flammam componunt.
Quomodo à diver&longs;orum
corporum mi&longs;turâ.
&longs;cente, facilè alia, ex loco calidiore adveniens, aut
particulis ad motum aptioribus | con&longs;tans, aut etiam
aliquo leni vento impul&longs;a, in ejus poros impetum facit,
atque ex iis &longs;ecundum elementum expellit; cùmque
particulae prioris exhalationis nondum tam arctè &longs;imul
junctae &longs;unt, quin hoc aliarum impetu disjungi po&longs;&longs;int,
hoc ip&longs;o in flammam erumpunt : quâ ratione &longs;tellas
trajicientes accendi puto.
In fulmine, in &longs;tellis
trajicientibus.
Et quidem in fulmine, vel fulgetris, cau&longs;&longs;a quae
plures exhalationes &longs;imul compingit, manife&longs;ta e&longs;t,
propter unius nubis in aliam lap&longs;um. In ae
tranquillo, unâ exhalatione frigore den&longs;atâ &20
Cùm autem exhalationis particulae in corpus tam
cra&longs;&longs;ums&svi&longs;cidum coaluerunt, ut non ita
quae in lignis putridis, in pi&longs;cibus &longs;ale conditis, in gut
tis aquae marinae,s&s&longs;imilibus &longs;olet apparere. Ex hoc
enim &longs;olo, quòd globuli &longs;ecundi elementi à materiâ
patet. Cùmque plurium particularum terre&longs;trium &longs;imul
junctarum intervalla tam angu&longs;la &longs;unt, ut &longs;oli primo
elemento locum dent, et&longs;i fortè hoc primum elemen
tum non &longs;atis habeat virium ad ip&longs;as disjungendas,
circumjacentes, actione illâ quam pro lumine &longs;umen
dam e&longs;&longs;e diximus, impellendos. Et tales puto e&longs;&longs;e &longs;tel
las cadentes; &longs;aepe enim earum materia humi delap&longs;a,
vi&longs;cidas&stenax e&longs;&longs;e deprehenditur : quanquam &longs;anè
quae habuit lucem: potuit enim e&longs;&longs;e aliqua tenuis
flamma ei adhaerens.
In iis quae lucents&snon
urunt : ut in &longs;tellis
cadentibus.
At in guttis aquae marinae, cujus naturam &longs;uprà ex
explicuimus c, facilè e&longs;t videre quo pacto lux excitetur d :
&longs;ibi mutuò manent implexae, alias quae &longs;unt rigidae ac
laeves, vi tempe&longs;tatis, alteriu&longs;ve cuju&longs;libet motûs, ex
guttâ excutiuntur,s&s&longs;piculorum in&longs;tar vibratae, facilè
ex ejus viciniâ globulos &longs;ecundi elementi expellunt,
pi&longs;cibus qui &longs;iccari incipiunt,s&stalibus, non aliunde
lucem oriri puto, quàm quòd in iis dum &longs;ic lucent,
mentum admittant.
In guttis aquae mari
nae, in lignis putri
dis,s&s&longs;imilibus.
Quòd verò alicujus &longs;piritûs aut liquoris particulae,
meatus corporis duri, vel etiam liquidi, &longs;ubeundo,
ignem, aliquando po&longs;&longs;int excitare, o&longs;tendunt foenum
madidum alicubi conclu&longs;um, calx aquâ a&longs;per&longs;a, fer
mentationes omnes, liquore&longs;que non pauci Chymicis
noti, qui dum inter &longs;e permi&longs;centur, incale&longs;cunt, ac
etiam aliquando inflammantur. Non enim alia ratio e&longs;t
cur foenum recens, &longs;i recondatur antequam &longs;it &longs;iccum,
paullatim incale&longs;cat, flammamque &longs;ponte concipiat,
quàm quòd multi &longs;piritus vel &longs;ucci, per herbarum vi
ridium poros ab earum radicibus ver&longs;us &longs;ummitates
fluere a&longs;&longs;ueti, atque ibi vias ad men&longs;uram &longs;uam accom
modatas habentes, maneant aliquandiu in herbis
&longs;is; quae, &longs;i interim angu&longs;to loco includantur, particulae
i&longs;torum &longs;uccorum ex unis herbis in alias migrantes,
multos meatus in ip&longs;is jam &longs;iccari incipientibus inve
niunt, paullò angu&longs;tiores quàm ut illos &longs;imul cum glo
bulis &longs;ecundi elementi &longs;ubire po&longs;&longs;int; ideòque per illos
fluentes, &longs;olâ materiâ primi elementi circumdantur, à
quâ celerrimè impul&longs;ae, ignis agitationem acquirunt.
e&longs;t inter duo corpora Bs&sC, reprae
&longs;entet unum ex meatibus alicujus
herbae virentis, ac funiculi I, 2, 3,
exiguis orbiculis circumdati, &longs;u
mantur pro particulis &longs;uccorum &longs;ive
&longs;pirituum, à globulis &longs;ecundi ele
menti per eju&longs; modi meatus vehi &longs;olitis; &longs;patium autem
inter corpora Ds&sE &longs;it alius meatus angu&longs;tior herbae
non ampliùs &longs;ecundum elementum, &longs;ed primum dun
taxat circa &longs;e habere po&longs;&longs;int : per&longs;picuum e&longs;t ip&longs;as inter
Bs&sC motum moderatum &longs;ecundi elementi, &longs;ed inter
refert, quòd perexigua tantùm quantitas i&longs;tius primi
elementi circa ip&longs;as reperiatur. Satis enom e&longs;t, quòd
ip&longs;i totae innatent : quemadmodum videmus navem
&longs;ecundo flumine delabentem, non minùs facilè ip&longs;ius
utrimque ferè attingat) quàm ubi e&longs;t lati&longs;&longs;imum. Sic
autem celeriter motae, multò plus habent virium ad
particulas corporum circumjacentium concutiendas,
quàm ip&longs;um primum elementum : ut navis etiam in
tit quàm aqua fluminis à quo defertur. et idcirco in
duriores foeni particulas irruendo, facilè ip&longs;as &longs;eparant
ab invicem, prae&longs;ertim cùm plures &longs;imul à diver&longs;is par
tibus in eandem ruunt cùmque &longs;atis multas hoc pacto
concutiunt duntaxat, nondumque habent vim multas
&longs;imul ab invicem disjungendi, lentè tantùm foenum
calefaciunts&scorrumpunt.
In iis quAe incale&longs;cunt
&snon lucent : ut in
faeno incluso.
Eâdem ratione credere licet, cùm lapis excoquitur
&longs;ecundi elementi pervios, adeò laxari, ut aquae parti
culas, &longs;ed primo tantùm elemento cinctas, admittant.
Atque, ut hîc omnia &longs;imul complectar, quoties aliquòd
corpus durum admi&longs;tione liquoris alicujus incale&longs;cit,
talis men&longs;urae, ut i&longs;tius liquoris particulas, &longs;olâ ma-
rationem e&longs;&longs;e puto, cùm unu&longs; liquor alteri liquori
affunditur: &longs;emper enim alteruter con&longs;tat particulis
ramo&longs;is, aliquo modo implexiss&snexis, atque ita
corporis duri vicem &longs;ubit : ut de ip&longs;is exhalationibus
paullò antè a intellectum e&longs;t.
In calce aquâ a&longs;per&longs;â
&sreliquis.
His autem omnibus modis, non tantùm in terrae &longs;u
perficie, &longs;ed etiam in ejus cavitatibus, ignis pote&longs;t
accendi. Nam ibi &longs;piritus acres cra&longs;&longs;arum exhalatio
num meatus ita po&longs;&longs;unt pervadere, ut in iis flammam
accendant;s&s&longs;axorum vel &longs;ilicum fragmenta, &longs;ecreto
aquarum lap&longs;u alii&longs;ve cau&longs;is exe&longs;a, ex cavitatum for
nicibus in &longs;ubstratum &longs;olum decidendo, tum ae
terceptum magnâ vi po&longs;&longs;unt explodere, tum etiam &longs;ili
cum colli&longs;ione ignem excitare; atque ubi &longs;emel unum
corpus flammam concepit, facilè ip&longs;am etiam aliis
vicinis corporibus, ad eam recipiendam aptis, com
municat. Flammae enim particulae, i&longs;torum corporum
particulis orrurrentes, ip&longs;as movents&s&longs;ecum abdu
cunt. Sed hoc non tam &longs;pectat ad ignis generationem,
quàm ad ejus con&longs;ervationem; de quâ deinceps e&longs;t
agendum.
Quomodo in cavitatibus
terrae ignis accenda
tur.
Con&longs;ideremus exempli cau&longs;â, candelam accen&longs;am
A B, putemu&longs;que in omni &longs;patio C D E, per quòd ejus
flamma &longs;e extendit, multas quidem volitare particulas
cerae, vel cuju&longs;libet alterius materiae oleagineae, ex
quâ haec candela conflata e&longs;t, multo&longs;que etiam globu
primi elementi &longs;ic innatare, ut ejus motu rapiantur;
&squamvis &longs;e mutu'o &longs;aepe tangants&simpellant, non
tamen omni ex parte &longs;ufficiant, quemadmodum &longs;o
Quomodo candela
ardeat.
Materia autem primi elementi, quae magnà copiâ in
hac flammâ reperitur, &longs;emper conatur egredi ex loco
in quo e&longs;t, quia celerrimè movetur;s&squidem egredi
&longs;ur&longs;um ver&longs;us, hoc e&longs;t, &longs;e removeat à centro Terrae,
bulis
pantibus, e&longs;t levior;s&stum hi glo
buli,
ae
tinus flammam &longs;uffocarent, &longs;i &longs;olo
primo elemento con&longs;taret. Sed par
ticulae terre&longs;tres, ab ellychnio F G a&longs;
&longs;iduè egredientes, &longs;tatim atque primo
&longs;equuntur,s&soccurrentes iis aeris
particulis, quae paratae erant ad de&longs;cendendurum in lo
cum flammae, ip&longs;as repellunt, &longs;icque ignem con&longs;ervant.
Quomodo ignis in eâ
con&longs;ervetur.
Cùm autem hae &longs;ur&longs;um ver&longs;us praeciputè tendant, hinc
celeriùs aguntur quàm i&longs;tae particulae ae
repellunt, non po&longs;&longs;unt ab iis impediri, quominus ulte
deponunt, &longs;icque vertuntur in fumum.
Cur ejus flamma &longs;it
acuminata,s&sfumus
ex eâ egrediatur.
Qui &longs;umus nullum in toto ae
nullibi vacuum e&longs;t, ni&longs;i, prout egreditur ex flammâ,
lari motu regrederetur. Nempe, dum
fumus a&longs;cendit ad H, pellit inde ae
rem ver&longs;us Is&sK, qui ae
&longs;ummitatem candelae B ac radices el
lychnii F, ad flammam accedit, eique
alendae in&longs;ervit. Sed ad hoc non &longs;u&longs;
ficeret, propter partium &longs;uarum te
nuitatem, ni&longs;i multas cerae particulas,
calore ignis agitatas, per ellychnium
&longs;ecum adduceret. Atque ita flamma
debet a&longs;&longs;iduè renovari ut con&longs;erve
tur,s&snon magis eadem manet, quàm flumen ad quòd
novae &longs;emper aquae accedunt.
Quomodo ae
corpora flammam
alant.
Motum autem circularem ae
riri, quoties magnus ignis in cubiculo aliquo
tatur. Si enim cubiculum ita &longs;it clau&longs;um, ut praeter
tubum camini per quem fumus exit, unum tantùm ali
quòd foramen &longs;it apertum, &longs;entietur continuà magnus
ventus, per hoc foramen ad focum tendens, in locum
fumi abeuntis a.
De motu ae
ignem.
cupari.
De iis quae ignem
ex&longs;tingiuunt.
Atque ex his patet, ad ignis con&longs;ervationem duo re
quiri : primum, ut in eo &longs;int particulae terre&longs;tres, quae,
à primo elemento impul&longs;ae, vim habeant impediendi,
ne ab ae
&longs;ocetur. Loquor tantùm de liquoribus &longs;upra ignem30
Contrà autem aqua videtur igni valde adver&longs;a, quia
particulis con&longs;tat non modò cra&longs;&longs;iu&longs;culis, &longs;ed etiam
laevibuss&sglabris: quo &longs;it, ut nihil ob&longs;tet, quominus
globuli &longs;ecundi elementi undique illas cingants&s&longs;e
quantur; atque in&longs;uper flexilibus, quo &longs;it, ut facilè
&longs;ubeat meatus corporum quae ùrunturs&sex iis ignis
particulas arcendo, impediat ne alipae igne&longs;cant.
Cur aqua difficilimè.
Sed tamen nonnulla corpora talia &longs;unt, ut aquae
ticulae eorum meatibus immi&longs;&longs;ae ignem juvent; quia
inde cum impetu re&longs;ilientes, ip&longs;ae igne&longs;cunt. Ideò fa
bri carbones fo&longs;&longs;iles aquâ a&longs;pergunt. Et aquae parva
copia, ingentibus &longs;lammis injecta, ip&longs;as auget. Quòd
etiam &longs;alia potentiùs prae&longs;tant : cùm enim eorum
particulae rigidae &longs;ints&soblongae, &longs;piculorum in&longs;tar in
flammâ vibrantur,s&sin alia corpora impingentes ma
gnam vim habent ad ip&longs;orum minutias concutiendas :
unde fit, ut metallis liquefaciendis &longs;oleant adjungi.
Cur vis magnorum
ignium ab aquâ aut
&longs;alibus injectis au
geatur.
Illa autem quae alendo igni communiter
tur, ut lignas&s&longs;imilia, con&longs;tant variis particulis, qua
rum quaedam &longs;unt tenui&longs;&longs;imae, aliae paullô cra&longs;&longs;iores,
&sgradatim aliae cra&longs;&longs;iores,s&spleraeque &longs;unt ramo&longs;ae,
magnique meatus ip&longs;as interjacent: quo fit ut ignis
particulae, meatus i&longs;tos ingre&longs;&longs;ae, primo quidem
nui&longs;&longs;imas, ac deinde etiam mediocres,s&searum ope
cra&longs;&longs;iores celerrimè commoveant; &longs;icque globulos coe
le&longs;tes, primò ex angu&longs;tioribus intervallis, ac deinde
etiam ex reliquis excutiant; ip&longs;a&longs;que omnes (&longs;olis
cra&longs;&longs;i&longs;&longs;imis exceptis, ex quibus cineres fiunt) &longs;ecum
abripiant.
Qualia &longs;int corpora
quae facilè uruntur.
Et cùm eju&longs;modi particulae, quae ex corpore, quòd
uritur, &longs;imul egrediuntur, &longs;unt tam multae ut vim ha
beant globulos coele&longs;tes ex aliquo ae
expellendi, &longs;patium illud flammâ implent. Si verò &longs;int
fomitis &longs;ui meatus &longs;erpit, cùm materiam quam po&longs;&longs;it
depa&longs;cere, ibi nanci&longs;citur: ut in i&longs;tis funibus &longs;ive elly
chniis quorum u&longs;us e&longs;t in bello ad tormentorum pul
verem incendendum.
mentur, alia non.
non con&longs;ervatur, ni&longs;i quatenus inclu&longs;us pori corpo
ris cui inhaeret, tempore aliquo eget ad omnes ejus
particulas ita di&longs;&longs;olvendas, ut &longs;e ab iis po&longs;&longs;it liberare.
Hocque videre e&longs;t in carbonibus accen&longs;is, qui cineri
hoc &longs;olùm, quàd | ille ignis in&longs;it quibu&longs;dam particulis
tenuibuss&sramo&longs;is, quae aliis cra&longs;&longs;ioribus implicatae,
quamvis celerrimè agitentur, non tamen ni&longs;i unae po&longs;t
alias egredi po&longs;&longs;unt; ac fortè priu&longs;quam ita egredian
vidi debent.
Cur ignis aliquandiu in
prunis &longs;e con&longs;ervet.
Nihil verò celeriùs ignem concipit, nec minùs diu
illum con&longs;ervat, quàm pulvis tormentarius, ex &longs;ul
phure, nitro,s&scarbone confectus. Quippe vel &longs;olum
particulis &longs;uccorum acrium, quae tam tenuibuss&s&longs;pi&longs;
&longs;is materiae oleagineae ramulis &longs;unt involutae, ut per
multi meatus inter i&longs;tos ramulos &longs;oli primo elemento
pateant. Unde &longs;it, ut etiam ad u&longs;um medicinae &longs;ulphur
De pulvere tormentario
ex &longs;ulphure, nitros&s
carbone confecto ; ac
primo de &longs;ulphure.
Nitrum autem con&longs;tat particulis oblongiss&srigi-
extremitate &longs;int cra&longs;&longs;iores, quàm in aliâ : ut vel ex eo
patet, quòd aquâ &longs;olutum, non ut &longs;al commune, &longs;igurâ
quadratâ in ejus &longs;uperficie concre&longs;cat, &longs;ed va&longs;is &longs;undo
&slateribus adhaereat.
De nitro.
Et quaritum ad magnitudinem particularum, pu
tandum e&longs;t talem e&longs;&longs;e inter illas proportionem, ut
eae &longs;uccorum acrium, quae &longs;unt in &longs;ulphure, à primo
elemento commotae , facillimbè globulos &longs;ecundi ex
intervallis ramulorum materiae oleagineae excutiant,
&longs;imulque nitri particulas, quae ip&longs;is &longs;unt cra&longs;&longs;iores,
exagitent.
De &longs;ulphuriss&snitri
conjunctione.
Atque hae nitri particulae, quâ parte &longs;unt cra&longs;&longs;iores,
gravitate &longs;uâ deor&longs;um tendunt, earumque ideò praeci
puus motus e&longs;t in parte acutiore, quae &longs;ur&longs;-Lim erecta,
exiguum, | ut in C; &longs;ed qui (ni&longs;i
quid impediat) &longs;tatim &longs;it major,
ut in D ; cùm interim &longs;ulphuris particulae, celerrimè
ver&longs;us omnes partes latae, ad alias nitri particulas
vi&longs;&longs;imo tempore perveniunt.
De motu particularium
nitri.
Et quoniam harum nitri particularum &longs;ingulae mul
tum spatii exigunt, ad circulos &longs;ui motûs de&longs;criben
dos, hinc fit, ut hujus pulveris flamma plurimum di
latetur;s&squia circulos i&longs;tos de&longs;cribunt eà cu&longs;pide,
quae &longs;ur&longs;um ver&longs;us erecta e&longs;t, hinc tota ejus vis tendit
ad &longs;uperiora ;s&scùm valde &longs;iccuss&s&longs;ubtilis e&longs;t, in
noxiè in manu pote&longs;t accendi.
Cur flamma hujus pul
veris valde dilatetur,
&spraecipuè agat ver
&longs;us &longs;uperiora.
Sulphuri autems&snitro carbo admi&longs;cetur, atque
ex hac mi&longs;turâ, humore aliquo a&longs;per&longs;â, granula &longs;ive
pilulae fiunt, quae deinde ex&longs;iccantur. Quippe in car-
runt in corporibus, quorum u&longs;tione factus e&longs;t, tum
etiam quia, cùm corpora i&longs;ta urebantur, multùm fumi
ex iis evolavit. Et duo particularum genera duntaxat
cùm &longs;olae &longs;unt, cineres componunt; aliud tenuiorum,
quae facilè quidem igne&longs;cunt, quia jam antè ignis vi
fuerunt commotae, &longs;ed longiss&smultiplicibus ramis
implexae, non &longs;ine aliquâ vi disjungi po&longs;&longs;unt : ut patet
tibus, ip&longs;ae ultimae reman&longs;erunt.
De carbone.
Itaque facilè &longs;ulphurs&snitrum latos carbonis mea
tus ingrediuntur,s&sramo&longs;is ejus particulis involvun
tur atque con&longs;tringuntur; praecertim cùm humore
compacta, po&longs;tea &longs;iccantur. Huju&longs;que rei u&longs;us e&longs;t, ad
efficiendum ut nitri particulae, non tantùm unae po&longs;t
alias, &longs;ed multae &longs;imul unos&seodem temporis mo
mento incendantur. Etenim cùm primùm ignis aliunde
tim illud inflammats&sdi&longs;&longs;olvit, &longs;ed tempore quòdam
illi opus e&longs;t, ut ab i&longs;tâ grani &longs;uperficie ad interiores
ejus partes perveniat ibique &longs;ulphure priù s incen&longs;o,
paullatim etiam nitri particulas exagitet, ut tandem
de&longs;cribendos exigentes, carbonis vincula di&longs;cerpant,
totumque granum con&longs;ringant. &longs;t quamvis hoc tem
pus &longs;it admodum breve, &longs;i ad horas aut dies referatur,
notandum tamen e&longs;&longs;e &longs;atis longum, &longs;i comparetur
flammam &longs;uam per totum ae
quaedam pulveris grana, ellychnii, alteriu&longs;ve fomitis
igne contacta, prima omnium accenduntur, flamma
ex iis erumpens, in minimo temporis momento, per
omnia granorum circumjacentium intervalla
gitur; ac deinde, quamvis non tam &longs;ubitò ad interio
res ip&longs;orum partes po&longs;&longs;it penetrare, quia tamen eo
dem tempore multa attingit, efficit ut multa &longs;imul
incendanturs&sdilatentur, &longs;icque magnâ vi tormen
tum explodant. Ita carbonis re&longs;i&longs;tentia valde auget
celeritatem, quà nitri particulae in flammam erum
punt;s&sgranorum di&longs;tinctio nece&longs;&longs;aria e&longs;t, ut &longs;atis
magnos circa &longs;e habeant meatus, per quos flamma
pulveris primùm accen&longs;i ad multas pulveris re&longs;idui
partes liberè accedat.
De granis hujus pul
veris,s&sin quo prae
cipua ip&longs;ius vis con
&longs;i&longs;tat.
Po&longs;t illum ignem, qui omnium minimè durabilis
e&longs;t, con&longs;ideremus an dari po&longs;&longs;it aliquis alius, qui è
contrà &longs;ine ullo alimento diuti&longs;&longs;imè per&longs;everet : ut
narratur de lucernis quibu&longs;dam, quae aliquando in
hypogaeis, ubi mortuorum corpora &longs;ervabantur, post
multos annos inventae &longs;unt accen&longs;ae a. Nempe in loco
&longs;ubterraneos&sarcti&longs;&longs;imè clau&longs;o, ubi nullis vel mini
mis ventis ae
ta&longs;&longs;e contingere, ut multae ramo&longs;ae fuliginis particulae
circa flammam lucernae colligerentur, quae &longs;ibi mutuò
incumbentes manerent immotae, atque ita exiguum
qua&longs;i fornicem componentes, &longs;ufficerent ad impedien
dum, ne ae
frangendams&sobtundendam , ut nullas ampliùs olei
vel ellychnii particulas, &longs;i quae adhuc re&longs;iduae erant,
po&longs;&longs;ent inflammare. Quo fiebat, ut materia primi
quâdam &longs;tellâ celerrimè &longs;emper gyrans, undique à &longs;e
repelleret globulos &longs;ecundi, quibus &longs;olis, inter parti
culas circumpo&longs;itae fuliginis, tran&longs;itus adhuc patebat,
&longs;icque lumen per totum conditorium diffunderet : exi
motu, cùm locus aperiretur, facilè vires po&longs;&longs;et re&longs;u
mere, ac fuligine di&longs;cu&longs;&longs;â lucernam ardentem exhibere.
De lucernis diuti&longs;&longs;imè
ardentibus.
Nunc veniamus ad eos ignis effeetus, qui nondum
ex modis quibus oriturs&scon&longs;ervatur, potuerunt
quomodo calefaciat, quomodo corpora omnia, quibus
alitur, in multas particulas di&longs;&longs;olvat; nec non etiam,
quomodo ex i&longs;tis corporibus primo loco maximè te
nuess&slubricae, deinde aliae non quidem fortè prio
particulae egrediantur, eae &longs;cilicet quae, caminorum pa
rietibus adhaerentes, fuliginem componunt, &longs;olaeque
omnium cra&longs;&longs;i&longs;&longs;imae in cineres remaneant. Sed &longs;upere&longs;t
ut breviter o&longs;tendamus, quo pacto eju&longs;dem ignis vi,
&sbulliunt, alia &longs;iccantur &, dure&longs;cunt, alia exhalan
tur, alia in calcem, alia in vitrum convertuntur.
De reliquis ignis
effectibus.
Corpora omnia dura, conflata ex particulis, quae non
multò difficiliùs unae quàm aliae à vicinis &longs;uis &longs;eparan
patiuntur, lique&longs;cunt. Nihil enim aliud e&longs;t liquidum
&squae in aliquo &longs;int motu. Cùmque tantus e&longs;t i&longs;tarum
particularum motus, ut quaedam ex ip&longs;is in ae
ignem vertantur, &longs;icque &longs;olito plus &longs;patii ad motum
&longs;uum exigentes, alias expellant, corpora i&longs;ta liquida
e&longs;&longs;erve&longs;cunts&sbulliunt.
Quaenam corpora illi
admoto liquescants&s
bulliant.
Corpora autem quibus in&longs;unt multae particulae te
nues, flexiles, lubricae, aliis cra&longs;&longs;ioribus aut ramo&longs;is
intertextae, &longs;ed non valde firmiter annexae ' igni admota
illas exhalant, hocque ip&longs;o &longs;iccantur. Nihil enim aliud
e&longs;t &longs;iccum e&longs;&longs;e, quàm carere &longs;tuidis illis particulis,
quae, cùm &longs;imul &longs;unt congregatae, aquam aliumve li
quorem componunt. Atque hae &longs;tuidae particulae, du
rorum corporum meatibus inclu&longs;ae, illos dilatant,
alia&longs;que ip&longs;orum particulas motu &longs;uo concutiunt :
quòd eorum duritiem tollit, vel &longs;altem imminuit; &longs;ed
iis exhalatis, aliae quae remanent, ardiùs jungis&sfir
miùs necti &longs;olent, &longs;icque corpora dure&longs;cunt.
Quaenam &longs;iccentur
&sdure&longs;cant.
Et quidem particulae, quae &longs;ic exhalantur, in varia
genera di&longs;tinguuntur. Nam primò, ut eas omittam
quae &longs;unt ae
pus praeter ae
tenui&longs;&longs;imae, | quaeque facilèlim exhalantur, &longs;unt illae
quae Chymicorum va&longs;is undique accuratè clau&longs;is ex
ceptae, ac &longs;imul collectae, componunt aquas ardentes,
&longs;ive &longs;piritus, quales ex vino, tritico, alii&longs;que multis
corporibus elici &longs;olent. Sequuntur deinde aquae dulces
&longs;ive in&longs;ipidae, quales &longs;unt eae quae ex planètis alii&longs;ve cor
poribus de&longs;tillantur. Tertio loco &longs;unt aquae erodentes
&sacidae, &longs;ive &longs;ucci acres; qui ex &longs;alibus non &longs;ine
gnâ ignis vi educuntur.
De aquis ardentibus,
in&longs;ipidis, acidis.
Quaedam etiam particulae cra&longs;&longs;iores, quales &longs;unt
eae argenti vivi,s&s&longs;alium, quae, va&longs;orum &longs;ummitati
adhaerentes, in corpora dura concre&longs;cunt, &longs;atis magnâ
vi opus habent, ut in &longs;ublime attollantur. Sed olea
halantur; idque non tam ignis vi, quàm arte quâdam
per&longs;ici debet. Cùm enim eorum particulÂàe tenues &longs;int
&sramo&longs;ae, magna vis eas frangeret atque di&longs;cerperet,
priu&longs;quam ex i&longs;torum corporum meatibus educi po&longs;
laevess&slubricae, meatus i&longs;tos pervadentes, paullatim
illas integras eliciunt ac &longs;ecum abripiunt.
De &longs;ublimatiss&soleis.
Atque in his omnibus ignis gradus e&longs;t ob&longs;ervandus:
eo enim variato, &longs;emper aliquo modo effectus varia
gradatim fortiori, admota, &longs;iccantur,s&svarias parti
culas exhalant : quales non emitterent, &longs;ed potiùs
tota lique&longs;cerent, &longs;i ab initio validis ignibus torque
rentur.
Quòd mutato ignis
gradu mutetur ejus
effectus.
Sic quaedam, &longs;i tota &longs;imul incale&longs;cant, liquefiunt; &longs;ed
&longs;i valida flamma ip&longs;orum &longs;uperficiem lambat, illam | in
calcem convertit. Quippe corpora omnia dura, quae
&longs;olâ ignis actione in pulverem minuti&longs;&longs;imum reducun
eorum particulis, quae reliquas &longs;imul jungebant, vulgò
apud Chymicos dicuntur in calcem verti. Nec alia in
ter cineress&scalcem differentia e&longs;t, quàm quòd cine
res &longs;int reliquiae eorum corporum, quorum magna
tota po&longs;t ab&longs;olutam u&longs;tionem manent.
De Calce.
Ultimus ignis effectus, e&longs;t caliciss&scinerum in vi
trum conver&longs;io. Po&longs;tquam enim ex corporibus, quae
uruntur, tenuiores omnes particulae evul&longs;ae ac rejectae
&longs;unt, caeterae, quae pro calce vel cineribus manent,
tam &longs;olidae &longs;unts&scra&longs;&longs;ae, ut ignis vi &longs;ur&longs;um attolli
non po&longs;&longs;int; figura&longs;que habent 'ut, plurimùm irregu
laress&sangulo&longs;as : unde fit ut unae aliis incumbentes
&longs;ibi mutuònon adhaereant, nec etiam, ni&longs;i fortè in mi
nuti&longs;&longs;imis quibu&longs;dam punctis, &longs;e contingant. Cùm au
tem po&longs;tea validuss&sdiuturnus ignis pergit in illas
vim &longs;uam exercere, hoc e&longs;t, cùm tenuiores particulae
tertii elementi, unà cum globulis &longs;ecundi à materiâ
primi abreptae, celerrimè circa ip&longs;as in omnes partes
moveri pergunt, paullatim earum anguli atteruntur,
&s&longs;uperficies laevigantur,s&sfortè etiam nonnullae ex
ip&longs;is inflectuntur , &longs;icque unae &longs;uper alias repentess&s
fluentes, non punctis duntaxat, &longs;ed exiguis quibu&longs;dam
&longs;uperficiebus &longs;e contingunt,s&shoc pacto &longs;imul con
nexae vitrum componunt.
De vitro, quomodo fiat.
Quippe notandum e&longs;t, cùm duo corpora, quorum
&longs;uperficies aliquam latitudinem habent, &longs;ibi rnutuò
&longs;ecundùm lineam rectam occurrunt, ip&longs;a non po&longs;&longs;e
tam propè | ad invicem accedere, quin &longs;patium aliquòd
intercedat, quòd à globulis &longs;ecundi elementi occupe
tur; cùm autem unum &longs;upra aliud obliquè ducitur a
vel repit, ea multo arctius jungi po&longs;&longs;e. Nam, exempli
cau&longs;â, &longs;i corpora Bs&sC &longs;ibi invicem occurrant &longs;ecun
dùm lineam AD, globuli coele&longs;tes eorum &longs;uperficie
autem corpus G hinc inde moveatur &longs;upra corpus H,
&longs;ecundùm lineam rectam E F, nihil impediet quomi
nus immediatè ip&longs;um tangat: &longs;altem &longs;i utriu&longs;que
inaequales, paullatim hoc ip&longs;o motu laeviganturs&s
explanèantur. Itaque putandum e&longs;t, calciss&scinerum
particulas ab invicem disjunctas, hîc exhiberi per
corpora Bs&sC; particulas autem vitri &longs;imul junctas,
quam per&longs;picuum e&longs;t in illas, per vehementerns&sdiu
turnam ignis actionem, debere induci, omnes vitri
proprietates acquirunt.
Quòmodo ejus particu
lae &longs;imul jungantur.
Vitrum enim, cùm adhuc candet, liquidum e&longs;t, quia
antè fuerunt laevigatae atque inflexze. Cùm verò inci
pit refrigerari, qua&longs;libet figuras pote&longs;t induere. Hoc
que omnibus corporibus igne liquefactis e&longs;t com
mune; dum enim adhuc liquida &longs;unt, ip&longs;orum parti
&scùm po&longs;tea frigore concre&longs;cunt, ea&longs;dem retinent,
quas ultimò induerunt. Pote&longs;t etiam in | fila capillo
rum in&longs;tar tenuia extendi, quia ejus particulae, jam
concre&longs;cere incipientes, faciliùs unae &longs;upra alias fluunt
Cur &longs;it liquidum cùm
candet, omne&longs;que fi
guras facilè induat.
Cùm deinde vitrum planèè refriguit, e&longs;t valde du
rum, &longs;ed &longs;imul etiam valde fragile, atque eò frigilius
quò citiùs refriguit. Nempe duritiei cau&longs;&longs;a e&longs;t, quòd
con&longs;tet tantùm particulis &longs;atis cra&longs;&longs;is &, inflexilibus,
quae non ramulorum intextu, &longs;ed immediato contactu
&longs;ibi invicem adhaerent. Alia enim pleraque corpora
ideò mollia &longs;unt, quòd eorum particulae &longs;int flexiles
vel certè de&longs;inant in ramulos quo&longs;dam flexiles, qui
&longs;ibi mutuò annexi eas jungunt. Nulla autem duorum
corporum firmior adha&longs;io e&longs;te pote&longs;t, quàm ea quae
oritur ex ip&longs;orum immediato contactu ; cùm &longs;cilicet
ita &longs;e invicem tangunt, ut neutrurn &longs;it in motu ad &longs;e ab
alio &longs;ejungendum; quòd accidit vitri particulis, &longs;tatim
atque ab igne remotae &longs;unt: quia earum cra&longs;&longs;ities,s&s
contiguitas,s&sfigurae inaequalitas impediunt, ne
&longs;int ab ae
disjungebantur, con&longs;ervari.
Cur, cùm frigidum e&longs;t,
fit valde durum.
At nihilominus vitrum e&longs;t valde fragile, quia &longs;uper
ficies &longs;ecundùm quas ejus particulae &longs;e invicem tan
gunt, &longs;unt admodum exiguae ac paucae. Multaque alia
corpora molliora di&longs;&longs;iciliùs franguntur, quia eorum
partes ita &longs;unt intertextae, ut &longs;eparari non po&longs;&longs;int, quin
ip&longs;arum multi ramuli rumpanturs&sevellantur.
Cur valde fragile.
E&longs;t etiam fragilius cùm celeriter, quàm cùm lentè,
refriguit; ejus enini meatus &longs;unt &longs;atis laxi dum candet,
quia tunc multa materia primi elementi, &longs;imul cum
globulis &longs;ecundi, ac etiam fortè cum nonnullis ex
tenuioribus tertii particulis, per illos tran&longs;it. Cùm au
tem refrigeratur &longs;ponte, redduntur angu&longs;tiores; quia
&longs;oli globuli &longs;ecundi elementi, per ip&longs;os tran&longs;euntes,
minùs &longs;patii requirunt; atque &longs;i refrigeratio nimis cele-
ita potuerint arctari: quo fit, ut globuli i&longs;ti &longs;emper
po&longs;tea impetum faciant ad ejus particulas ab invicem
disjungendas ; cùmque hae particulae &longs;olo contactu
rari, quin &longs;tatim aliae plures, ei vicinae &longs;ecundùm eam
&longs;uperficiem in quâ i&longs;ta &longs;eparatio fieri coepit, etiam
&longs;eparentur, atque ita vitrum planè frangatur. Quam
ob cau&longs;&longs;am, qui vitrea va&longs;a conficiunt, ea gradatim ex
&longs;i vitrum frigidum igni apponatur, ita ut in unâ parte
multò magis quàm in aliis vicinis calefiat, hoc ip&longs;o in
illâ parte frangetur: quia non po&longs;&longs;unt ejus meatus ca
lore dilatari, meatibus vicinarum partium immutatis,
mùm igni, ac deinde gradatim vehementiori admovea
tur,s&s&longs;ecundùm omnes partes aequaliter incale&longs;cat,
non frangetur: quia omnes ejus meatus aequaliters&s
eodem tempore laxabuntur.
Cur ejus fragilitas mi
nuatur, &longs;i lentè refri
geretur.
tur, liquidum e&longs;t,s&smateria ignis, undique circa ejus
particulas fluens, innumeros ibi meatus &longs;ibi excavat,
per quos po&longs;tea globuli &longs;ecundi elementi liberè tran
&longs;euntes, actionem luminis in omnes partes &longs;ecundùm
nece&longs;&longs;e e&longs;t, ut &longs;int accuratè recti, &longs;ed tantùmut nullibi
&longs;int interrupti : adeò ut &longs;i , exempli cau&longs;â, fingamus
vitrum con&longs;tare particulis accuratè &longs;phaericiss&saequa
libus, &longs;ed tam cra&longs;&longs;is , ut globuli &longs;ecundi elementi
illud erit planè pellucidum, quamvis &longs;it multò &longs;olidius
omni eo, quòd nunc habetur.
Cur &longs;it pellucidum.
Cùm autem materiae ex quâ fit vitrum, metalla vel
alia corpora permi&longs;centur, quorum particulae magis
igni re&longs;i&longs;tunt,s&snon tam facilè laevigantur, quàm aliae
quae ip&longs;um componunt: hoc ip&longs;o &longs;it minùs pellucidum,
&svarios induit colores, prout i&longs;tae duriores particulae
meatus ejus magis, aut minùs,s&svariis modis, inter
cludunt.
Quomodo fiat colora
tum.
Denique vitrum e&longs;t rigidum : ita &longs;cilicet, ut non
nihil quidem à vi externâ flecti po&longs;&longs;it ab&longs;que fracturâ,
&longs;ed po&longs;tea cum impetu re&longs;iliat, arcûs in&longs;tar,s&sredeat
ad priorem figuram : ut evidenter apparet, cùm in fila
valde tenuia ductum e&longs;t. Atque proprietas hoc pacto
re&longs;iliendi, generaliter habet locum in omnibus corpo
ribus duris, quorum particulae immediato contactu,
non ramulorum intextu, &longs;unt conjunctae. Cùm enim
innumeros habeant meatus, per quos aliqua &longs;emper
materia movetur, quia nullibi vacuum e&longs;t,s&squorum
figurae aptae &longs;unt ad liberum i&longs;ti materiae tran&longs;itum prae
bendum, quia ejus ope antea formati fuerunt, talia
corpora nullo modo flecti po&longs;&longs;unt, quin i&longs;torum mea
tuum figura nonnihil varietur: quo &longs;it, ut particulae
materiae, per illos transire a&longs;&longs;uetae, vias ibi &longs;olito minùs
commodas invenientes impetum faciant in eorum pa
rietes, ad priorem figuram ip&longs;is reddendam. Nempe
&longs;i, exempli cau&longs;â, in arcu laxo, meatus, per quos tran
&longs;ire &longs;olent globuli &longs;ecundi elementi, &longs;int circulares,
putandum e&longs;t eo&longs;dem, in arcu inten&longs;o &longs;ive inflexo, e&longs;&longs;e
impingere in eorum parietes &longs;ecundùm minores dia
metros i&longs;tarum ellip&longs;ium, &longs;icque vim habere illis fi
guram circularem re&longs;tituendi a. Et quamvis i&longs;ta vis in
men a&longs;&longs;iduè quamplurimi per eju&longs;dem arcûs quam
plurimos poros meare conantur , illorum omnium
vires &longs;imul junctae atque in hoc con&longs;pirantes, ut
arcum reducant, &longs;atis magnae e&longs;&longs;e po&longs;&longs;unt. Arcus au
materià non admodum durâ, vim re&longs;iliendi paullatim
amittit : quia ejus meatum figurae, longo attritu parti
cularum materiae per ip&longs;os tran&longs;euntis, &longs;en&longs;im ad ea
rum men&longs;uram magiss&smagis aptantur.
Cur &longs;it rigidum in&longs;tar
arcûs;s&sgeneraliter,
cur rigida, cùm in
flexa &longs;unt, &longs;ponte re
deant ad priorem
figuram.
hujus globi, quem incolimus, elementa vulgò cen&longs;en
tur, &longs;imulque praecipuas eorum viress&squalitates ex
plicare conatus &longs;um; &longs;equitur nunc, ut etiam agam de
magnete b. Cùm enim ejus vis per totum hunc Terrae
ejus con&longs;iderationem pertineat. Jam itaque revocemus
nobis in memoriam, particulas illas &longs;triatas primi
elementi, quae &longs;uprà in tertiae partis articulo 87c,s&s
&longs;equentibus, &longs;atis accuratè de&longs;criptae &longs;unt. Atque id
dictum e&longs;t, de Terrâ hîc intelligentes, putemus e&longs;&longs;e
multos meatus in mediâ ejus regione, axi parallelos,
liberè ad alium pergant, eo&longs;que ad illarum men&longs;uram
ita e&longs;&longs;e excavatos, ut ii qui recipiunt particulas &longs;tria
tas à polo Au&longs;trali venientes, nullo modo po&longs;&longs;int reci
pere alias quae veniunt à polo Boreali; nec contrà,
qui recipiunt Boreales, Au&longs;trales admittant : quia
&longs;cilicet in modum cochlearum intortae &longs;unt, unae in
unam partem, aliae in oppo&longs;itam. Ac praeterea etiam
ea&longs;dem particulas per unam tantùm partem i&longs;torum
meatuum ingredi po&longs;&longs;e, non autem regredi per
&longs;am, propter tenui&longs;&longs;imas qua&longs;dam ramulorum extre
mitates in &longs;piris i&longs;torum meatuum inflexas ver&longs;us eam
partem, &longs;ecundùm quam progredi &longs;olent,s&sita in ad
ver&longs;am partem a&longs;&longs;urgentes, ut ip&longs;arum regre&longs;&longs;um im
pediant. Unde fit, ut po&longs;tquam i&longs;tae particulae &longs;triatae
per totam mediam Terram, &longs;ecundùm lineas rectas,
vel rectis aequipollentes, ejus axi parallelas a, ab uno
hemi&longs;phaerio ad aliud tran&longs;iverunt, ip&longs;ae per aetherem
circumfu&longs;um revertantur ad illud idem hemi&longs;phaerium,
per quòd priùs Terram ingre&longs;&longs;ae &longs;unt, atque ita rur&longs;us
illam permeantes, quendam ibi qua&longs;i vorticem com
ponant.
De magnete. Repetitio
eorum ex antè dictis,
quae ad ejus explica
tionem requiruntur.
Et quoniam ex illo aethere, per quem particulas
&longs;triatas ab uno polo ad alium reverti dixeramus, qua
tuor diver&longs;a corpora genita e&longs;&longs;e po&longs;&longs;e o&longs;tendimus :
nempe Terrae cru&longs;tam interiorem &longs;ive metallicam,
aquam, terram exteriorem,s&sae
articulo 113 tertiae partis b, nulla, ni&longs;i in cra&longs;&longs;ioribus
cularum &longs;triatarum efformatorum ve&longs;tigia manere po
tui&longs;&longs;e : advertendum e&longs;t hoc in loco, i&longs;tas omnes cra&longs;
&longs;iores particulas ad interiorem Terrae cru&longs;tam initio
tum quia nullae ibi particulae &longs;atis cra&longs;&longs;ae; tum etiam
quia, cùm i&longs;la corpora fluida &longs;int, ip&longs;orum particulae
a&longs;&longs;iduè &longs;itum mutant,s&sproinde, &longs;i qui olim in iis fui&longs;
&longs;ent tales meatus, cùm certums&sdeterminatum &longs;itum
Nullos in ae
aquâ e&longs;&longs;e meatus re
cipiendis particulis
&longs;triatis idoneos.
| Ac praeterea, cùm &longs;uprà dictum &longs;it a, Terrae cruftam
interiorem con&longs;tare partim ramo&longs;is particulis &longs;ibi mu
tuò annexis, partim aliis quae per ramo&longs;arum inter
valla hinc inde moventur, i&longs;ti etiam meatus in his mo
latam, &longs;ed in ramo&longs;is duntaxat. Et quantum ad terram
exteriorem, nulli quidem etiam in eâ tales meatus
initio fuerunt, quoniam inter aquams&sae
e&longs;t : &longs;ed cùm po&longs;tea varia metalla ex terrâ interiore
quae ex mobilioribuss&s&longs;olidioribus illius particulis
con&longs;tata &longs;unt, eju&longs;modi meatus habere non debeant,
certè illud quòd ex ramo&longs;iss&scra&longs;&longs;is &longs;ed non adeò
&longs;olidis particulis con&longs;tat, non pote&longs;t iis e&longs;&longs;e de&longs;titu
ferrum tale e&longs;&longs;e.
Nullos etiam e&longs;&longs;e in
ullis corporibus terrae
exterioris praeter
quam in ferro.
Nullum enim aliud metallum tam difficulter malleo
flectitur, vel igne lique&longs;cit, nec ullum etiam adeò du
rum &longs;ine alterius corporis mi&longs;turâ reddi pote&longs;t -quae
miùs annecti. Nec ob&longs;tat quòd nonnullae ejus glebae
&longs;atis facilè primâ vice igni lique&longs;cant; tunc enim ea
rum ramenta, nondum &longs;ibi mutuò annexa, &longs;ed una ab
aliis disjuncta &longs;unt,s&sideò caloris vi facilè agitantur.
Praeterea., quamvis ferrum &longs;it aliis metallis duriuss&s
minùs fu&longs;ile, e&longs;t tamen etiam unum ex minimè pon
dero&longs;is,s&sfacilè rubigine corrumpitur, aut aquis forti
bus eroditur: quae omnia indicio &longs;unt, ejus particulas
non e&longs;&longs;e aliorum metallorum particulis &longs;olidiores, ut
&longs;unt cra&longs;&longs;iores, &longs;ed multos in iis meatus contineri.
Cur tales meatus &longs;int
in ferro.
Nolo tamen hîc affirmare, in &longs;ingulis ferri ramen|tis
e&longs;&longs;e integra foramina, in modum cochlearum intorta,
per quae tran&longs;eant particulae &longs;triatae; ut etiam nolo
negare, quin talia multa in ip&longs;is reperiantur : &longs;ed hîc
&longs;ufficiet, &longs;i putemus i&longs;tiu&longs;modi foraminum medietates
in &longs;ingulorum ramentorum &longs;uperficiebus ita eile in&longs;
culptas, ut, cùm i&longs;tae &longs;uperficies aptè junguntur, fora
mina integra componant. Et facilè credi pote&longs;t, cra&longs;
&longs;iores illas ramo&longs;ass&s&longs;oramino&longs;as interioris terrae
particulas, ex quibus fit ferrum, vi &longs;pirituum &longs;ive &longs;uc
corum acrium, illam permeantium, ita fui&longs;&longs;e divi&longs;as,
ut dimidiata i&longs;ta foramina, in &longs;uperficiebus ramento
rum quae ab ip&longs;is &longs;eparabantur, remanerent; atque
haec ramenta po&longs;tea per venas terrae exterioris, tum ab
i&longs;tis &longs;piritibus, tum etiam ab exhalationibuss&svapori
bus protru&longs;a, paullatim in fodinas a&longs;cendi&longs;&longs;e.
Quâ ratione etiam &longs;int
in &longs;ingulis ejus ra
mentis.
Notandumque e&longs;t ip&longs;a &longs;ic a&longs;cendendo, non &longs;emper
in ea&longs;dem partes converti po&longs;&longs;e, quia &longs;unt angulo&longs;a,
&sdiver&longs;as inaequalitates in terrae venis offendunt;
atque cùm particulae &longs;triat, quae à terrâ interiore
quaerunt, i&longs;torum ramentorum meatus ita &longs;itos in
veniunt, ut, ad motum &longs;uum &longs;ecundùm lineas rectas
continuandum, per illa eorum orificia, per quae priùs
currere perexiguis i&longs;tis ramulorum extremitatibus,
quas inter meatuum &longs;piras eminere, ac regre&longs;&longs;uris
particulis &longs;triatis a&longs;&longs;urgere, &longs;uprà dictum e&longs;t a; ha&longs;que
ramulorum extremitates initio quidem illis re&longs;i&longs;tere,
omnes in contrariam partem flecti, aut etiam nonnul
las frangi; cùmque po&longs;tea i&longs;ti meatus, ramentorum
quibus | in&longs;unt &longs;itu mutato, alia &longs;ua orificia particu
lis &longs;triatis obvertunt, has rur&longs;us occurrere extremita
paullatim in aliam partem inflecteres&squòd &longs;aepius
atque diutius hoc iteratur, eò ramulorum i&longs;torum in
utramque partem inflexionem faciliorem evadere.
Quomodo i&longs;ti meatus
apti reddantur, ad
particulas &longs;triatas ab
utrâ vis parte venien
tes, admittendas.
Et quidem ea ramenta, quae &longs;aepe hoc pacto per ex
in aliam partem conver&longs;a fuere, &longs;ive &longs;ola &longs;imul collecta
&longs;int, &longs;ive aliorum corporum meatibus impacta, glebam
ferri componunt. Ea verò quae vel &longs;emper eundem &longs;i
tum retinuerunt, vel cerè, &longs;i ut ad fodinas perveni
ibi po&longs;tea, lapidis alteriu&longs;ve corporis meatibus firmi
ter impacta, per multos annos immota reman&longs;erunt,
&longs;aciunt magnetem. Atque ita vix ulla e&longs;t ferri gleba,
quae non aliquo modo ad magnetis naturam accedat,
bus aliis corporibus tam arctè adhaereat, ut faciliùs
igne corrumpi, quàm ab iis educi po&longs;&longs;it.
Quae &longs;it natura
magnetis.
Cùm autem ferri glebae igni admotae liquefiunt, ut
in ferrum aut chalybem vertantur, earum ramenta vi
caloris agitata,s&sab heterogeneis corporibus disjun
cta, hinc inde &longs;e contorquent, donec applicent &longs;e una
aliis, &longs;ecundùm eas &longs;uperficies, in quibus dimidiatos
meatus, recipiendis particulis &longs;triatis idoneos, in&longs;
culptos e&longs;&longs;e paullò antè dictum e&longs;t; ac etiam donec
i&longs;torum meatuum medietates tam aptè congruant, ut
integros meatus efforment. Quòd ubi accidit, &longs;tatim
particulae &longs;triatae, quae non minùs in igne quàm in
aliis corporibus reperiuntur, per illos liberiùs quàm
per alia loca fluentes, impediunt ne exiguae
ficies, ex quarum apto &longs;itus&sconjunctione ex&longs;ur
gunt, tam facilè quàm priùs &longs;itum mutent;s&sip&longs;arum
contiguitas, vel &longs;altem vis gravitatis, quae ramenta
omnia deor&longs;um premit, impedit ne facilè disjun
gantur. Cùmque interim ramenta ip&longs;a propter
tionem ignis pergant moveri, multa &longs;imul in eundem
motum con&longs;pirant,s&stotus liquor ex iis con&longs;tatus in
varias qua&longs;i guttulas aut grumulos di&longs;tinguitur : ita
&longs;cilicet, ut omnia illa ramenta quae &longs;imul moventur,
unam qua&longs;i guttam confaciant, quze gutta &longs;uam
ficiem motu &longs;uo &longs;tatim laevigats&sperpolit. Occur&longs;u
enim aliarum guttarum, quidquid e&longs;t rude atque an
gulo&longs;um in ramentis, ex quibus con&longs;tat, ab ejus &longs;u
perficie ad partes interiores detruditur, atque ita
omnes cuju&longs;que guttulae partes quam-arcti&longs;&longs;imè &longs;imul
junguntur.
Quomodo fu&longs;ione fiat
chalybs,s&squòdvis
ferrum.
Et totus liquor, hoc pacto in guttulas &longs;ive grumulos
distinctus, &longs;i celeriter frige&longs;cat, concre&longs;cit in chalybem
admodùm durum rigidtims&sfragilem, fere ut vitrum.
Quippe durus e&longs;t, quia con&longs;tat ramentis &longs;ibi mutuò
flectatur, &longs;pontè redeat ad priorem figuram, quia
flexione i&longs;tâ ejus ramentorum exiguae &longs;uperficies non
disjunguntur, &longs;ed &longs;oli meatus figuras mutant, ut &longs;uprà
de vitro dictum e&longs;t a; denique e&longs;t fragilis, quia gut
adhaerent, ni&longs;i per &longs;uperficierum &longs;uarum contactum ;
atque hîc contactus non ni&longs;i in Pauci&longs;&longs;imis &, perexi
guis locis immediatus e&longs;&longs;e pote&longs;t.
Cur chalybs &longs;it valde
durus, rigidus,s&sfra
gilis.
Non autem omnes glebae aequè aptie &longs;unt , ut in
optimuss&s| duri&longs;&longs;imus chalybs fieri &longs;olet, vile, tan
tùm ferrum dant, cùm igne non convenienti fundun
tur. Nam, &longs;i glebae ramenta &longs;int adeò angulo&longs;as&s
confrago&longs;a, ut &longs;ibi mutuò priùs adhaerent, quàm &longs;u
in guttulas di&longs;tingui; vel &longs;i ignis non &longs;it &longs;atis fortèis ad
liquorem ita in guttulas di&longs;tinguendum,s&sramenta
ip&longs;as componentia &longs;imul con&longs;tringenda ; vel contrà,
&longs;i &longs;it tam fortis, ut i&longs;torum ramentorum aptum &longs;itum
magis flexile habetur.
Quae &longs;it differentia in
terchalybem,s&saliud
ferrum.
Ac etiam chalybs jam factus, &longs;i rur&longs;us igni admo
veatur, et&longs;i non facilè lique&longs;cat, quia ejus grumuli
nimis cra&longs;&longs;i &longs;unts&s&longs;olidi ut ab igne integri movean
po&longs;&longs;int : mollitur tamen, quia omnes ejus particulae
calore concutiuntur;s&spo&longs;tea &longs;i lentè refrigeretur,
non re&longs;umit priorem duritiem, nec rigorem, nec fra
gilitatem, &longs;ed fit flexile in&longs;tar ferri vilioris. Dum enim
hoc pacto refrigeratur, ramenta angulo&longs;as&sconfra
go&longs;a, quae grumulorum &longs;uperficiebus ad interiores
eorum partes vi caloris protru&longs;a erant, foras &longs;e ex&longs;e
runt,s&suna aliis implicata, tanquam uncis quibu&longs;dam
perexiguis unos grumulos aliis annectunt: quo &longs;it, ut
ramenta i&longs;ta non ampliùs tam arcte in grumulis &longs;uis
compacta &longs;int, atque ut grumuli non ampliùs imme
diato contactu, &longs;ed tanquam hamis vel uncis quibu&longs;
dam alligati, &longs;ibi mutuò adhaereant;s&sideò chalybs
non admodum durus, nec rigidus, nec fragilis, &longs;ed
molliss&sflexilis evadat. In quo non differt à ferro
communi, ni&longs;i quòd chalybi iterum cande&longs;ado,s&s
deinde celeriter re&longs;rigerato, prior durities |s&srigidi
tas reddatur, non autem ferro, &longs;altem tanta. Cujus
ratio e&longs;t, quòd ramenta in chalybe non tam longè
ab&longs;int à &longs;itu ad maximam diuritiem convenienti, quin
facilè illum ignis vi re&longs;umant,s&sin celerrimà refrige
ratione retineant : cùm autem in ferro talem &longs;itum
nunquam habuerint, nunquam etiam illum re&longs;umunt.
Et quidem, ut ita chalybs aut ferrum candens
mè refrigeretur, in aquam alio&longs;ve liquores frigidos
mergi &longs;olet; ac contrà in oleum vel alia pinguia, ut
lentiùs frige&longs;cat. Et quia, quò duriors&srigidior, eò
etiam fragilior evadit, ut gladii, ferrae, limae, aliave
in&longs;trumenta ex eo fiant, non &longs;emper in frigidi&longs;&longs;imis
quoribus ex&longs;tingui debet, &longs;ed in temperatis, prout in
litas e&longs;t vitanda quàm durities optanda;s&sideò dum
certis liquoribus ita mergitur, non immeritò dicitur
temperari.
Quomodo chalybs tem
peretur.
&longs;triatis idoneos, &longs;atis quidem patet ex dictis a, permul
tos tam in chalybe quàm in ferro e&longs;&longs;e debere; ac etiam
eos e&longs;&longs;e in chalybe niagis integross&sperfectos, ramu
lorumque extremitates in ip&longs;orum &longs;piris eminentes,
unam partem flexae &longs;unt, non fam facilè
in contrariam po&longs;&longs;e inflecti, quanquam etiam in hoc
faciliùs, quàm in magnete &longs;lectantur; ac denique
omnes i&longs;tos meatus, non in chalybe aut alio ferro, ut
in magnete, orificia &longs;ua recipiendis particulis &longs;triatis
nea recipiendis aliis à Boreâ venientibus, in contra
riam convertere ; &longs;ed eorum &longs;itum varium atque in
certum e&longs;&longs;e debere, propterea quòd ignis agitatione
turbatur. Et in brevi&longs;&longs;imà illà niorâ, quâ haec ignis
ver&longs;us Au&longs;trums&sBoream converti po&longs;&longs;unt, quot par
ticulae &longs;triatae, à polis Terrae venientes, &longs;ibi tunc tem
poris per illos viam quaerunt. Et quia i&longs;tae particulae
&longs;triatae omnibus ferri meatibus multitudine non re&longs;
cam accepit ab eo &longs;itu, quem habuit re&longs;pectu partium
terrae, cùm ultimò candefactum refriguit, vel etiam ab
eo in quo diu immotum &longs;tetit, &longs;i diu in eodem &longs;itu &longs;te
terit immotum; &longs;ed pro multitudine meatuum quos
Quae &longs;it differentia in
inter meatus magnetis,
chalybis,s&sferri.
Quae omnia ex principiis Naturae &longs;uprà expo&longs;itis a,
ita &longs;equuntur, ut quamvis non re&longs;picerem ad illas ma
gneticas proprietates, quas hîc explicandas &longs;u&longs;cepi,
ea tamen non aliter &longs;e habere judicarem. Deinceps
autem videbimus, horum ope tam aptès&sper&longs;picuè
omnium i&longs;tarum proprietatum dari rationem, ut hoc
etiam videatur &longs;ufficere, ad per&longs;uadendum ea vera
e&longs;&longs;e, quamvis ex Naturae principiis &longs;equi ne&longs;ciremus.
Et quidem magneticae proprietates, quae ab ip&longs;arum
admiratoribus notari &longs;olent, ad haec capita po&longs;&longs;unt
referri.
Enumeratio proprieta
tum virtutis magne
ticae.
1. Quòd in magnete duo &longs;int poli, quorum unus
ubique locorum ver&longs;us Terrae polum Borealem, alius
ver&longs;us Au&longs;tralem &longs;e convertit b.
2. Quòd i&longs;ti magnetis poli, pro diver&longs;is Terrae locis
quibus in&longs;i&longs;tunt, diver&longs;imodè ver&longs;us ejus centrum &longs;e
inclinent c.
3. Quòd &longs;i duo magnetes &longs;int &longs;phaerici, unus ver&longs;us
alium eodem modo &longs;e convertat, ac quilibet ex ip&longs;is
ver&longs;us Terram d.
|4. Quòd po&longs;tquam &longs;unt ita conver&longs;i, ad invicem accedant e.
5. Quòd &longs;i in contrario &longs;itu detineantur, &longs;e mutuò refugiant f.
6. Quòd &longs;i magnes dividatur planèo, lineae per &longs;uos
polos ductae parallelo, partes &longs;egmentorum, quae priùs
junctae erant, &longs;e mutuò etiam refugiant g.
7. Quòd &longs;i dividatur plano, lineam per polos du
ctam ad angulos rectos &longs;ecante, duo puncta prius con
tigua &longs;iant poli diver&longs;ae virtutis, unus in uno, alius
in alio &longs;egmento a.
poli, unus Au&longs;tralis, alius Borealis, in unoquoque ta
men ex ip&longs;ius fragmentis duo etiam &longs;imiles poli repe
riantur; adeò ut ejus vis, quatenus ratione polorum
tantùm ei admovetur c.
10. Quòd pro variis modis quibus ei admovetur,
eam diver&longs;imodè recipiat d.
11. Quòd ferrum oblongum; quomodocunque ma
tudinem recipiat e.
12. Quòd magnes de vi &longs;uà nihil amittat, quamvis
eam ferro communicet f.
13. Quòd ip&longs;a brevi&longs;&longs;imo quidem tempore ferro
magis in eo confirmetur g.
14. Quòd chalybs duri&longs;&longs;imus eam majorem recipiat,
&sreceptam con&longs;tantiùs &longs;ervet, quàm vilius ferrum h.
| 15. Quòd major ei communicetur à perfectiore
16. Quòd ip&longs;a etiam Terra &longs;it magnes,s&snonnihil
de &longs;uâ vi ferro communicet j.
17. Quòd haec vis in Terrâ, rnaximo magnete, minùs
fortis
appareat, quàm in pleri&longs;que aliis minoribus".
18. Quòd acus à magnete tactae &longs;uas extremitates
eodem modo ver&longs;us Terram convertant, ac magnes
suos polos b.
19. Quòd eas non accuratè ver&longs;us Terrae polos con
vertant, &longs;ed variè variis in locis ab iis declinent c.
20. Quòd i&longs;ta declinatio cum tempore mutari po&longs;&longs;it d.
21. Quòd nulla &longs;it, ut quidam ajunt, vel fortè quÂò`d
non eadem nec tanta &longs;it, in magnete &longs;upra unum ex
&longs;uis polis perpendiculariter erecto, quàm in eo cujus
poli qualiter à Terrâ di&longs;tant e.
22. Quòd magnes trahat ferrum f.
23. Quòd magnes armatus multò plus ferri &longs;u&longs;ti
neat, quàm nudus g.
24. Quòd ejus poli, quamvis contrarii, &longs;e invicem
juvent ad idem ferrum &longs;u&longs;tinendum h.
25. Quòd rotulae ferreae, magneti appen&longs;ae, gyratio
in utramvis partem à vi magneticà non impediatur i.
26. Quòd vis unius magnetis variè po&longs;&longs;it augeri vel
minui, variâ magnetis alterius aut ferri ad ip&longs;um ap
plicatione .
27. Quòd magnes, quantumvis fortis, &longs;errum à &longs;e
di&longs;tans, ab alterius debilioris magnetis contactu re
trahere non po&longs;&longs;it k.
28. Quòd contrà magnes debilis, aut exiguum fer
gnete fortiore a.
29. Quòd polus magnetis, quem dicimus Au&longs;tra
lem, plus ferri &longs;u&longs;tineat in his Borealibus regionibus,
30. Quòd limatura ferri circa unum, aut plures
magnetes, certis quibu&longs;dam modis &longs;e di&longs;ponat c.
31. Qu'od lamina ferrea, polo magnetis adjuncta,
ejus vim trahendi vel convertendi ferri deflectat d.
po&longs;itio impediat e.
33. Quòd magnes ad Terram alio&longs;ve vicinos ma
gnetes aliter conver&longs;us manens, quàm &longs;ponte &longs;e con
verteret, &longs;i nihil ejus motui ob&longs;taret, &longs;ucce&longs;&longs;u temporis
34. Quòd denique i&longs;ta vis etiam rubigine, humi
ditates&s&longs;itu minuatur, atque igne tollatur non au
tem ullà aliâ nobis cognitâ ratione g.
Ad quarum proprietatum cau&longs;&longs;as intelligendas, pro
CXLVI.
polus Au&longs;tralis,s&sB Borealis; notemu&longs;que, particu
las &longs;triatas, ab Au&longs;trali coeli parte E venientes, alio
planè modo intortas e&longs;&longs;e, quàm venientes à Boreali
F : quo fit, ut unze aliarum meatus ingredi planè non
gere ab A ver&longs;us B per mediam Terram, ac deinde per
ae
ram,s&sreverti ab A ad B per ae
quia meatus, per quos ab unâ parte ad aliam vene
rant, &longs;unt tales, ut per ipcos regredi non po&longs;&longs;int.
Quomodo particulae
&longs;triatae per Terrae
meatus fluant.
Interim verò, quot novae &longs;emper accedunt à partibus
coeli Es&sF, tot per alias partes coeli Gs&sH ab&longs;cedunt,
vel in itinere di&longs;&longs;ipantur,s&sfiguras &longs;uas amittunt; non
quidem tran&longs;eundo per mediam Terrae regionem :
quia ibi meatus habent ad men&longs;uram &longs;uam excavatos,
per quos &longs;ine ullo o&longs;&longs;endiculo celerrimè &longs;luunt; &longs;ed
redeundo per ae
multò di&longs;&longs;iciliùs moventur, particuli&longs;que &longs;ecundis&s
tertii elementi a&longs;&longs;iduè occurrunt, quas cùm loco expel
lere laborant interdum ab ip&longs;is comminuuntur.
Quòd difficiliùs tran&longs;
eant per ae
aquam,s&sterram ex
terriorem, quàm per
interiorem.
ibi o&longs;&longs;endant, cùm in eo inveniant meatus ad &longs;uam
figuram conformatos, eodemque modo di&longs;po&longs;itos ac
meatus terrae interioris, ut paullò ante diximus, non
dubium e&longs;t, quin multò faciliùs per illum tran&longs;eant,
&longs;altem cùm i&longs;te magnes ita &longs;itus e&longs;t, ut habeat &longs;uorum
meatuum ori&longs;icia conver&longs;a ver&longs;us eas Terrae partes,
à quibus veniunt eae particulae, &longs;triatae, quae per illa
liberè ingredi po&longs;&longs;unt.
Quòd faciliùs tran&longs;eant
per magnetem, quàm
per alia corpora hu
jus terrae exterioris.
medium ejus partis, in quâ &longs;unt orificia meatuum,
per quae ingrediuntur particulae &longs;triatae venientes ab
Au&longs;trali coeli parte, dicemus polum Au&longs;tralem; pun
ctum autem medium alterius partis, per quam hae
Qui &longs;int poli magnetis.
tentrione ingrediuntur, dicemus polum, Borealem.
Nec moramur, quòd vulgò alii polum, quem vocamus
Au&longs;tralem, vocent Borealem; neque enim eâ de re
vulgus, cui &longs;oli jus competit nomina rebus malècon
25
Cùm autem hi poli magnetis non re&longs;piciunt eas
Terrae partes, à quibus veniunt eae particulae &longs;triatae,
quibus liberum tran&longs;itum praebere po&longs;&longs;unt, tunc i&longs;tae
particulae &longs;triatae oblique in magnetis meatus irruentes,
ad naturalern &longs;itum reduxerint : &longs;icque quoties à nullâ
externâ vi retinetur, | efficiunt, ut ejus polus Au&longs;tralis
ver&longs;us polum Terrae Borealem convertatur,s&sBo
realis ver&longs;us Au&longs;tralem : quoniam eae quae Terrae
polo Boreali per ae
priùs ab Au&longs;trali cceli parte per mediam Terram,s&s
ven^re à Boreali quae ad Boream revertuntur.
Cur i&longs;ti poli &longs;e conver
tantver&longs;us polos Ter
rae a.
Efficiunt etiam ut magnes, pro diver&longs;is terrae locis
quibus in&longs;i&longs;tit, unum ex polis &longs;uis altero magis aut
dem a, polus Au&longs;tralis magnetis L, ver&longs;us B Borealem
Terrae;s&s
lem Terrae dirigitur; ac neuter altero magis deprimi
parte ad illos accedunt. Sed in polo Terrae Boreali
polus a magnetis N omnino deprimitur,s&s
pendiculum erigitur. In locis autem intermediis, ma
gnes M polum &longs;uum
vicinus e&longs;t polo Terrae B. Quorum cau&longs;&longs;a e&longs;t, quòd
Au&longs;trales particulae &longs;triatae, magnetem N ingre&longs;&longs;urae,
ab interioribus Terrae partibus per polum B &longs;ecundùm
lineas rectas &longs;urgant; Boreales verò, ab hemi&longs;phaerio
dem magnetem N venientes, non magis obliquè pro
gredi debeant , ut ad ejus &longs;uperiorem partem, quàm
ut ad inferiorem accedant : Au&longs;trales verò ingre&longs;&longs;urae
magnetem M, à toto Terrae tractu qui e&longs;t inter Bs&sM
mendi, nec à Borealibus, quae à tractu Terrae A C ad
alium ip&longs;ius polum
erectus e&longs;t, quàm cùm depre&longs;&longs;us, impediantur.
Cur etiam certâ ra
tione ver&longs;us ejus cen
trum &longs;e reclinent a.
Cùm autem i&longs;tae particulae &longs;triatae per &longs;ingulos ma
non aliter duos magnetes &longs;phaericos unum ad alium,
quàm ad totam Terram debent convertere. Notandum
enim ip&longs;as circa unumquemque magnetem multò ma
jore copiâ &longs;emper e&longs;&longs;e congregatas, quàm in ae
centem, à quo idcirco juxta magnetem retinentur ; ut
etiam, propter meatus quos habent in Terrâ interiore,
rnajor e&longs;t earum copia in toto ae
Terram ambientibus, quàm in coelo. Et ita, quantum
ad vim magneticam, eadem planè omnia putanda &longs;unt
de uno rnagnete, re&longs;pectu alterius magnetis, ac de
Terrâ, quae ip&longs;a maximus magnes dici pote&longs;t.
Cur unus magnes ad
alium &longs;e convertats&s
inclinet, eodem modo
atque ad terram a.
Neque verò duo magnetes &longs;e tantùm ad invicem
convertunt, donec polus Borealis unius polum
lem alterius re&longs;piciat; &longs;ed praeterea po&longs;tquam &longs;unt ita
conver&longs;i, ad invicem accedunt, donec &longs;e mutuò con
tingant, &longs;i nihil | ip&longs;orum motum impediat. Notandum
enim e&longs;t particulas &longs;triatas celerrimè moveri, quamdiu
ver&longs;antur in meatibus magnetum, quia ibi feruntur
impetu primi elementi ad quòd pertinent; cùmque inde
egrediuntur, occurrere particulis aliorum corporum,
ea&longs;que propellere, quoniam hae, ad &longs;ecundum aut
tertium elementum pertinentes, non tantum habent
celeritatis. Ita illae quae tran&longs;eunt per magnetem O,
celeritate quâ &longs;eruntur ab A ad B, atque à B ad A,
vim acquirunt ulteriùs progrediendi &longs;ecundùm lineas
&longs;ecundi aut tertii elementi occurrerint, ut ab ip&longs;is
utrimque reflectantur ver&longs;us V. Totumque &longs;patium
R V S per quòd ita &longs;parguntur, vocatur &longs;phaera virtutis,
jorem e&longs;&longs;e debere, quò magnes e&longs;t major, prae&longs;ertim
quò longior &longs;ecundùm lineam A B, quia particulae
&longs;triatae longiùs per illum progredientes rnajorem agi
tationem acquirunt. Ita etiam quae tran&longs;eunt per
atque inde reflectuntur ver&longs;us X, totumque ae
&longs;phaerâ &longs;uae activitatis contentum propellunt; &longs;ed non
ideò expellunt, &longs;i nullum habeat locum | quò po&longs;&longs;it
recedere, ut nullum habet, cùm i&longs;torum magnetum
in unam coale&longs;cunt, tunc primò facilius e&longs;t particulis
&longs;triatis, quae veniunt ab O ver&longs;us S, recta pergere
u&longs;que ad P in locum earum quae ex T per X ad Ss&s
revertebantur, quàm reflecti ver&longs;us Vs&sR, quò non
nientibus à P ad S pergere u&longs;que ad O, quàm reflecti
ver&longs;us X, quò etiam non difficulter pergunt venientes
ab V; &longs;icque i&longs;tae particulae &longs;triatae non aliter tran&longs;eunt
per hos duos magnetes Os&sP, quàm &longs;i unicus e&longs;&longs;et.
bus ab O ad P, atque à P ad O, ae
expellere ab S ver&longs;us Rs&sT in locum magnetum Os&s
P, &longs;icque efficere, ut hi magnetes ad invicem acce
dant, donec &longs;e contingant in S, quàm per totum i&longs;tum
viae breviores fiunt, cùm hi duo magnetes ad invicem
ip&longs;um venit.
Cur duo magnetes ad
invicem accedant,s&s
quae &longs;it cuju&longs;que &longs;phae
ra activitatisa.*
Poli autem cognomines duorum magnetum, non &longs;ic
ad invicem accedunt, &longs;ed contrà potiùs, &longs;i nimis prope
admoveantur, recedunt. Particulae enim &longs;triatae ab eo
unius magnetis polo, qui alteri magneti obver&longs;us e&longs;t,
venientes, cùm hunc alterum ingredi non po&longs;&longs;int, &longs;pa
tium aliquòd exigunt inter i&longs;tos duos magnetes quò
tran&longs;eant, ut ad alium magnetis ex quo egre&longs;&longs;ae &longs;unt
polum revertantur. Nempe egredientes ab O per
per ejus polum
exigunt inter As&s
&longs;eant ver&longs;us Vs&sB, atque vi, quâ
motae &longs;unt à B ad A, pellunt magnetem P; &longs;icque
| dientes à P pellunt magnetem O : &longs;altem cùm eorum
axes BAs&s
tillo magis in unam partem quàm in aliam inflexi &longs;unt,
tunc i&longs;ti magnetes &longs;e convertunt, modo paullò antè
explicato; vel &longs;i haec eorum conver&longs;io impediatur, non
autem motus rectus, tunc rur&longs;us unus magnes alium
fugat &longs;ecundum lineam rectam. Ita &longs;i magnes O,
exiguae cymbae impo&longs;itus, aquae &longs;ic innatet, ut &longs;em
per ejus axis maneat ad perpendiculum eretus,s&s
magnes P, cujus polus Au&longs;tralis Au&longs;trali alterius
ver&longs;us e&longs;t, manu moveatur ver&longs;us Y, hinc fiet. ut
magnes O recedat ver&longs;us Z, antequam à magnete P
tangatur. In quamcunque enim partem cymba &longs;e con
vertat, requiritur &longs;emper aliquòd &longs;patium inter i&longs;tos
duos magnetes, ut particulae &longs;triatae, ex iis per
Cur interdum &longs;e invi
cem refugiant a.
Et ex his facillimè intelligitur, cur &longs;i magnes &longs;ece
tur planèo parallele lineae per ejus polos ductae, &longs;eg
mentumque liberè &longs;u&longs;pendatur &longs;upra magnetem ex
trarium ejus quem priùs habuerat, affectet; ita ut, &longs;i
partes As&s
que
&sa ver&longs;us B : quia nempe antea pars
erat,s&sBorealis Boreali, po&longs;t divi&longs;ionem
verò particulae &longs;triatae per | Au&longs;tralem
partem unius egre&longs;&longs;ae, per Borealem alterius ingredi
debent;s&segre&longs;&longs;ae per Borealem, ingredi per Au&longs;tralem.
Cur &longs;egmentorum ma
gnetis partes, quae
ante &longs;ectionem junctae
erant, &longs;ectionem junctoe
erant, &longs;e mutuò etiam
refugiant a.
lineam per polos ductam ad angulos
rectos &longs;ecante, poli &longs;egmentorum quae
ante &longs;ectionem &longs;e mutuò tangebant, ut
per alium ingredi debent.
Cur duo puncta, quae
prius in uno magnete
contigua erant, in
ejus fragmentis &longs;int
poli diver&longs;ae virtu
tis b.
Nec minùs manife&longs;tum e&longs;t, eandem e&longs;&longs;e vim in quâ
vis magnetis parte ac in toto : neque enim i&longs;ta vis alia
e&longs;t in polis, quàm in reliquis partibus, &longs;ed tantùm
&longs;triatae, quae per longi&longs;&longs;imos magnetis meatus tran&longs;ie
runt,s&squae inter omnes ab eâ dem parte venientes
mediae &longs;unt : &longs;altem in magnete &longs;phaerico, ad cujus
maxima vis apparet. Nec etiam i&longs;ta -;is alia e&longs;t in uno
polo quàm in alio, ni&longs;i quatenus particulae &longs;triatae, per
unum ingre&longs;&longs;ae, per aliùm egrediuntar: atqui nulla
e&longs;t tantilla pars magnetis, in quâ, &longs;i habent ingre&longs;&longs;um,
non habeant etiam egre&longs;&longs;um.
Cur eadem &longs;it vis in
quâvis magnetis
parte, ac in toto c.
Nec mirum e&longs;t, quòd ferrum, magneti admotum,
vim magneticam ab illo acquirat. Jam enim habet
meatus recipiendis particulis &longs;triatis idoneos, nihilque
ip&longs;i dee&longs;t ad i&longs;tam vim acquirendam, ni&longs;i quòd
guae quaedam ramulorum, ex quibus ejus ramenta
con&longs;tant, extremitates hinc inde in i&longs;tis' meatibus pro
mineant; quae omnes | ver&longs;us unams&seandem partem
flecti debent, in iis meatibus per quos tran&longs;ire po&longs;
&longs;unt particulae &longs;triatee ab Au&longs;tro venientes,s&sver&longs;us
oppo&longs;itam in aliis. Atqui, magnete admoto, particu
lae &longs;triatae, magnâ vis&smagnâ copiâ, torrentis in&longs;tar,
in ferri meatus irruentes, i&longs;tas ramulorum extremita
tes hoc pacto inflect; ac proinde ip&longs;i dant id omne,
quòd in eo ad vim magneticam de&longs;iderabatur.
Cur magnes &longs;uam vim
ferro &longs;ibi admoto
communicet a.
Et quidem pro variis partibus magnetis, ad quas
cipit i&longs;tam vim. Sic pars R
ferri R S T, &longs;i applicetur polo
Boreali magnetis P, &longs;iet
lus Au&longs;tralis ferri, quia per
illam ingredientur particulae
&longs;triatae ab Au&longs;tro venientes,
&sper partem T ingredientur Boreales, ex polo A per
rem magnetis,s&sre&longs;piciat ejus polum Borealem, ut
in C, fiet rur&longs;us polus Au&longs;tralis ferri; &longs;ed &longs;i invertatur
&sre&longs;piciat polum Au&longs;tralem, ut in D, tunc amittet
S pars media i&longs;tius ferri tangat polum magnetis A,
particulae &longs;triate Boreales, illud ingre&longs;&longs;ae per S, utrim
que egredientur per Rs&sT; &longs;icque in utrâque extremi
tate recipiet vim poli Au&longs;tralis,s&sin medio vim poli
Cur ferrum pro variis
modis, quibus ma
gneti admoyetur, ip
&longs;am diver&longs;imodè reci
piat b.
Quaeri tantùm pote&longs;t, cur i&longs;tae particulae &longs;triatae, ex
magnetis polo A ferri partem S ingredientes, non
rectà pergant ver&longs;us E, &longs;ed potiùs hinc inde reflectan
tur ver&longs;us R |s&sT; &longs;icque hoc ferrum &longs;ecundùm &longs;uam
vim magneticam recipiat. Sed facilis re&longs;pon&longs;io e&longs;t,
quia multò magis apertass&sfacilèes vias inveniunt
in ferro, quàm in ae
reflectuntur.
Cur ferrum oblongum
eam non recipiat, ni&longs;i
&longs;ecundùm &longs;uam lon
gitudinem a.
nihil amittat de &longs;uâ vi, cùm eam ferro communicat.
Nulla enim in magnete mutatio fit, propterea quòd
particulae &longs;triatae, ex eo egredientes, ferrum potiùs
quàm quòdvis aliud corpus ingrediuntur : ni&longs;i for&longs;an
tran&longs;eundo, copio&longs;iùs etiam ex magnete, cùm ferrum
ei adjunctum e&longs;t, egrediantur; quo tantum abe&longs;t, ut
ejus vis minuatur, quin potiùs augetur.
Cur magnes nihil amit
tat de &longs;uâ vi, quam
vis eam ferro com
municet b.
Et brevi&longs;&longs;imo tempore i&longs;ta vis ferro accedit, quia
particulae &longs;triatae celerrimè per ip&longs;um fluunt; &longs;ed
longâ morâ in eo confirmatur, quia quò diutius ra
mulorum extremitates in unam partem flexae man&longs;e
runt, eò difficiliùs in contrariam reflectuntur.
Cur haec vis celerrimè
ferro communicetur,
&longs;ed diuturnitate tem
poris in eo confirme
tur a.
Et chalybs i&longs;tam vim majorem accipit quàm vilius
ferrum, quia pluress&sperfectiores habet meatus, par
ticulis &longs;triatis recipiendis idoneos. Eamque con&longs;tan
tiùs &longs;ervat, quia ramulorum in iis meatibus promi
nentium extremitates habet minùs flexiles.
Cur chalybs ad eam
recipiendam aptior
&longs;it, quàm vilius fer
rum b.
Et major ei communicatur à majores&sperfectiore
magnete : tum quia particulae &longs;triatae, majori cum im
petu in ejus meatus irruentes, ramulorum in iis pro
minentium extremitates magis inflectunt; tum etiam
quia plures &longs;imul eò ruentes, plures eju&longs;modi meatus
&longs;ibi aperiunt. Notandum enim e&longs;t, plures e&longs;&longs;e tales
meatus in chalybe, qui &longs;cilicet ex &longs;olis ferri ramentis
con&longs;tat, quàm in magnete, in quo multum e:&longs;t materiae
lapideae, cui ferri ramenta infixa &longs;unt; atque ideò,
cùm paucae tantùm particulae &longs;triatae ex magnete
debili ferrum ingrediantur, non omnes ejus meatus
aperiunt, sed paucos tantùm,s&squidem illos, qui
extremitatibus ramulorum quam-maximè flexilibus
claudebantur.
Cur major ei commu
nicetur à perfectiore
magnete quàm à mi
nùs perfecto c.
Unde fit ut etiam vile ferrum, in quo &longs;cilicet i&longs;tae
ramulorum extremitates &longs;unt valde flexiles, ab ip&longs;â
Terrâ, magnete quidem maximo, &longs;ed admodùm de
po&longs;&longs;it accipere. Nempe &longs;i &longs;it oblongum, nullâ tali vi
adhuc imbutum,s&sunâ &longs;uâ extremitate ver&longs;us Ter
ram inclinetur, protinus ex hoc &longs;olo acquiret, in i&longs;tâ
lis in his Borealibus regionibus;s&smomento illam
amittet, ac planè contrariam acquiret, &longs;i eadem ejus
extremitas attollatur,s&soppo&longs;ita deprimatur.
Cur ip&longs;a etiam terra
vim magneticam fer
ro tribuat d.
Sed &longs;i quaeratur, cur i&longs;ta vis in Terrâ, maximo ma
me non putare illam e&longs;&longs;e debiliorem, &longs;ed potiùs multò
fortiorem, in mediâ illâ Terrae regione, quam totam
particulis &longs;triatis perviam e&longs;&longs;e &longs;uprà dictum e&longs;t b; ve
rum i&longs;tas particulas &longs;triatas, ab ip&longs;â egre&longs;&longs;as, maximâ
regionis cru&longs;tam, ex quâ metalla oriuntur,s&sin quâ
&longs;unt etiam multi meatus iis recipiendis idonei; atque
idcirco perpaucas u&longs;que ad nos pervenire. Judico
enim i&longs;tos meatus, tum in illâ cru&longs;tà interiore, tum
hujus exterioris continentur, planè alio modo | con
ver&longs;os e&longs;&longs;e, quàm meatus mediae regionis: ita ut par
ticulae &longs;triatae, quae per hanc mediam regionem ab
Au&longs;tro ad Boream fluunt, revertantur à Boreâ ad
praecipuè per ejus cru&longs;tam interiorem, itemque per
magnetess&sferrum exterioris; quò cùm maxima
earum pars &longs;e conferat, paucae &longs;uper&longs;unt quae per
hunc no&longs;trum ae
Cur vis magnetica in
Terrâ debilior &longs;it,
quàm in parvis ma
gnetibus a.
PRINCIPIORUM PHILOSOPHIAE
________
piAvertissement
III
EPISTOLA DEDICATORIA
I
________
PARS PRIMA.
p
1.
Veritatem inquirenti, &longs;emel
in vitâ de omnibus, quan
tum fieri pote&longs;t, e&longs;&longs;e dubi
tandum
5
2.
Dubia etiam pro fal&longs;is ha
benda
Ãà
3.
Hanc interim dubitationem
ad u&longs;um vitae non e&longs;&longs;e re
ferendam
Ãà
4.
Cur po&longs;&longs;imus dubitare de
rebus &longs;en&longs;ibilibus
Ãà
5.
Cur etiam de Mathematicis
demon&longs;trationibus
6
6.
Nos habere liberum arbi
trium, ad cohibendum a&longs;
&longs;en&longs;um in dubiis, &longs;icque ad
errorem vitandum
Ãà
7.
Non po&longs;&longs;e à nobis dubitari,
quin exi&longs;tamus dum dubi
tamus; atque hoc e&longs;&longs;e pri
mum, quod ordine philo
&longs;ophando cogno&longs;cimus
Ãà
8.
Di&longs;tinctionem inter animam
&scorpus, &longs;ive inter rem
cogitantems&scorpoream,
hinc agno&longs;ci
7
9.
Quid &longs;it cogitatio
Ãà
10.
Quae &longs;implici&longs;&longs;ima &longs;unts&s
per &longs;e nota, definitionibus
Logicis ob&longs;curiora reddi.
&stalia inter cognitiones
&longs;tudio acqui&longs;itas non e&longs;&longs;e
numeranda
8
11.
Quomodo mens no&longs;tra no
tior &longs;it quàm corpus
Ãà
12.
Cur non omnibus aeque
innote&longs;cat
9
13.
Quo &longs;en&longs;u reliquarum re
rum cognitio à Dei cogni
tione dependeat
Ãà
14.
Ex eo quòd exi&longs;tentia ne
ce&longs;&longs;aria in no&longs;tro de Deo
conceptu contineatur, rectè
concludi Deum ex&longs;i&longs;tere
10
15.
Non eodem modo in alia
rum rerum conceptibus
&longs;ed contingentem dum
taxat contineri
10
16.
Praejudicia impedire, quo
minùs i&longs;ta nece&longs;&longs;itas ex&longs;i
&longs;tentiae Dei ab omnibus
clarè cogno&longs;catur
Ãà
17.
Quò cuju&longs;que ex no&longs;tris
ideis objectiva perfectio
major e&longs;t, eò ejus cau&longs;&longs;am
e&longs;&longs;e debere majorem
11
18.
Hinc rur&longs;us concludi,
Deum ex&longs;i&longs;tere
Ãà
19.
Et&longs;i Dei naturam non com
prehendamus, ejus tamen
perfectiones omni aliâ re
clarèiùs à nobis cogno&longs;ci
12
2o.
Nos non à nobis ip&longs;is, &longs;ed
à Deo factos, eumque pro
inde ex&longs;i&longs;tere
Ãà
21.
Ex&longs;i&longs;tentiae no&longs;trae duratio
nem &longs;ufficere ad ex&longs;i&longs;ten
tiam Dei demon&longs;trandam
13
22.
Ex no&longs;tro modo ex&longs;i&longs;ten
tiam Dei cogno&longs;cendi, om
nia ejus attributa naturali
ingenii vi cogno&longs;cibilia &longs;i
mul cogno&longs;ci
Ãà
23.
Deum non e&longs;&longs;e corporeum,
nec &longs;entire ut nos, nec
velle malitiam peccati
Ãà
24.
A Dei cognitione ad crea
turarum cognitionem per
veniri, recordando eum
e&longs;&longs;e infinitum,s&snos fini
tos
14
25.
Credenda e&longs;&longs;e omnia quae
à Deo revelata &longs;unt,quam
vis captum no&longs;trum exce
dant
Ãà
26.
Nunquam di&longs;putandum e&longs;&longs;e
de infinito; &longs;ed tantùm ea
in quibus nullos &longs;ines ad
vertimus, qualia &longs;unt ex
ten&longs;io mundi, divi&longs;ibilitas
partium materiae, numerus
&longs;tellarum &c., pro indefi
nitis habenda
14
27.
Quae differentia &longs;it inter
indefinitums&sinfinitum
15
28.
Non cau&longs;as finales rerum
creatarum, &longs;ed efficientes
e&longs;&longs;e examinandas
Ãà
29.
Deum non e&longs;&longs;e errorum
cau&longs;&longs;am
16
3o.
Hinc &longs;equi omnia quae
clarè percipimus, vera e&longs;&longs;e,
ac tolli dubitationes antè
recen&longs;itas
Ãà
31.
Errores no&longs;tros, &longs;i ad Deum
referantur, e&longs;&longs;e tantùm ne
gationes; &longs;i ad nos, priva
tiones
17
32.
Duos tantùm in nobis e&longs;&longs;e
modos cogitandi, percep
tionem &longs;cilicet intellectûs,
&soperationem voluntatis
Ãà
33.
Nos non errare, ni&longs;i cùm
de re non &longs;atis per&longs;pectâ
judicamus
Ãà
34.
Non &longs;olùm intellectum, &longs;ed
etiam voluntatem, requiri
ad judicandum
18
35.
Hanc illo latiùs patere, erro
rumque cau&longs;&longs;am inde e&longs;&longs;e
Ãà
36.
Errores no&longs;tros Deo impu
tari non po&longs;&longs;e
Ãà
37.
Summam e&longs;&longs;e hominis per
fectionem, quòd agat li
bere, &longs;ive per voluntatem,
&sper hoc laude vel vitu
perio dignum reddi
Ãà
38,
E&longs;&longs;e defectum in no&longs;trâ
actione, non in no&longs;trâ na
turâ, quòd erremus;s&s
&longs;aepe &longs;ubditorum culpas
aliis dominis, nunquam
autem Deo, tribui po&longs;&longs;e
19
39.
Libertatem arbitrii e&longs;&longs;e per
&longs;e notam
Ãà
Certum etiam omnia e&longs;&longs;e à
Deo praeordinata
20
41.
Quomodo arbitrii no&longs;tri li
bertass&sDei praeordina
tio &longs;imul concilientur
Ãà
42.
Quomodo, quamvis noli
mus falli, fallamur tamen
per no&longs;tram voluntatem
Ãà
43.
Nos nunquam falli, cùm
&longs;olis clarès&sdi&longs;tinctè per
ceptis a&longs;&longs;entimur
21
44.
Nos &longs;emper malè judicare,
cùm a&longs;&longs;entimur non clarè
perceptis, et&longs;i ca&longs;u incida
mus in veritatem; idque
ex eo contingere, quòd
&longs;upponamus ea fui&longs;&longs;e antea
&longs;atis à nobis per&longs;pecta
Ãà
45.
Quid &longs;it perceptio clara,
quid di&longs;tincta
Ãà
46.
Exemplo doloris o&longs;tendi
tur, claram e&longs;&longs;e po&longs;&longs;e per
ceptionem, et&longs;i non &longs;it di
&longs;tincta; non autem di&longs;tin
ctam, ni&longs;i &longs;it clara
22
47.
Ad primae aetatis praejudi
cia emendanda, &longs;implices
notiones e&longs;&longs;e con&longs;ideran
das,s&squid in quâque &longs;it
clarum
Ãà
48.
Omnia quae &longs;ub perceptio
nem no&longs;tram cadunt, &longs;pe
ctari ut res rerumve affe
ctiones, vel ut aeternas
veritates;s&srerum enume
ratio
Ãà
49.
AEternas veritates non po&longs;&longs;e
ita enumerari, &longs;ed nec e&longs;&longs;e
opus
23
5o.
Eas clarè percipi, &longs;ed non
omnes ab omnibus, prop
ter praejudicia
24
51.
Quid &longs;it &longs;ub&longs;tantia;s&squòd
i&longs;tud nomen Deos&screatu
ris non conveniat univocè
Ãà
52.
Quòd mentis&scorpori uni
vocè conveniat,s&squo
modo ip&longs;a cogno&longs;catur
24
53.
Cuju&longs;que &longs;ub&longs;tantiae unum
e&longs;&longs;e praecipuum attribu
tum, ut mentis cogitatio,
corporis exten&longs;io
25
54.
Quomodo clarass&sdi&longs;tin
ctas notiones habere po&longs;&longs;i
mus, &longs;ub&longs;tantiae cogitantis,
&scorporeae, item Dei
Ãà
55.
Quomodo duratio, ordo,
numerus etiam di&longs;tinctè
intelligantur
26
56.
Quid &longs;int modi, qualitates,
attributa
Ãà
57.
Quaedam attributa e&longs;&longs;e in
rebus, alia in cogitatione.
Et quid duratios&stempus
Ãà
58.
Numerums&suniver&longs;alia
omnia e&longs;&longs;e tantùm modos
cogitandi
27
59.
Quomodo univer&longs;alia fiant,
&squae &longs;int quinque vul
gata : genus, &longs;pecies, dif
ferentia, proprium, acci
dens
Ãà
6o.
De di&longs;tinctonibus, ac pri
mò de reali
28
61.
De di&longs;tinctionc modali
29
62.
De di&longs;tinctione rationis
30
63.
Quomodo cogititatios&sex
ten&longs;io di&longs;tinctè cogno&longs;ci
po&longs;&longs;int, ut con&longs;tituentes na
turam mentiss&scorporis
Ãà
64.
Quomodo etiam ut modi
&longs;ub&longs;tantiae
31
65.
Quomodo ip&longs;arum modi
&longs;int etiam cogno&longs;cendi
32
66.
Quomodo &longs;en&longs;us, affectus
&sappetitus, clarè cogno&longs;
cantur, quamvis &longs;aepe de
iis mal, judicemus
Ãà
67.
In ip&longs;o de dolore judicio
&longs;aepe nos falli
Ãà
Quomodo in i&longs;tis id, quod
defatigemur ad ea, quae
clarè cogno&longs;cimus, ab eo
&longs;en&longs;ibus prae&longs;entia non
in quo falli po&longs;&longs;umus, &longs;it
&longs;unt, attendendo;s&sideò
di&longs;tinguendum
33
a&longs;&longs;ueti &longs;imus de illis non
69.
Longè aliter cogno&longs;ci ma
ex prae&longs;enti perceptione,
gnitudinem, figuram &c.,
&longs;ed ex praeconceptâ opi
quàm colores, dolores &c.
Ãà
nione judicare
37
70.
Nos po&longs;&longs;e duobus modis
74.
Quartam cau&longs;&longs;am e&longs;&longs;e, quòd
de &longs;en&longs;ibilibus judicium
conceptus no&longs;tros verbis,
ferre : quorum uno erro
quae rebus accuratè non
rem praecavemus, alio in
re&longs;pondent, alligemus
Ãà
errorem incidimus
34
75.
Summa eorum quae ob&longs;er
71.
Praecipuam errorum cau
vanda &longs;unt ad rectè philo
&longs;am à praejudiciis infantiae
&longs;ophandum
38
procedere
35
76.
Autoritatem divinam per
72.
Alteram errorum cau&longs;am
ceptioni no&longs;trae e&longs;&longs;e praefe
e&longs;&longs;e, quòd praejudiciorum
rendam; &longs;ed eâ &longs;eclu&longs;â, non
oblivi&longs;ci nequeamus
36
decere Philo&longs;ophum aliis
73.
Tertiam cau&longs;&longs;am e&longs;&longs;e, quòd
quàm perceptis a&longs;&longs;entiri
39
________
PARS SECUNDA.
p
1.
Quibus rationibus rerum
&sde vacuo, hanc corporis
materialium ex&longs;i&longs;tentia cer
naturam ob&longs;curiorem fa
tò cogno&longs;catur
40
cere
42
2.
Quibus etiam cogno&longs;catur
6.
Quomodo fiat rarefactio
43
corpus humanum menti
7.
Eam non po&longs;&longs;e ullo
alio
e&longs;&longs;e arctè conjunctum
41
modo intelligibili expli
3.
Sen&longs;uum perceptiones, non
cari
Ãà
quid revera &longs;it in rebus,
8.
Quantitatems&snumerum
&longs;ed quid humano compo
differre tantùm ratione à
&longs;ito pro&longs;it vel ob&longs;it, do
re quantâs&snumeratâ
44
cere
Ãà
g.
Sub&longs;tantiam corpoream,
4.
Naturam corporis, non in
cùm à quantitate &longs;uâ di
pondere, duritie, colore,
&longs;tinguitur, confusè concipi
aut &longs;imilibus, &longs;ed in &longs;olâ
tanquuam incorpoream
45
exten&longs;ione con&longs;i&longs;tere
42
10.
Quid &longs;it &longs;patium, &longs;ive lo
5.
Praejudicia de rarefactione
cus internus
Ãà
Quomodo in re non diffe
rat à &longs;ub&longs;tantiâ corporeâ
46
12.
Quomodo ab eâdem diffe
rat in modo quo conci
pitur
Ãà
13.
Quid &longs;it locus externus
47
14.
In quo differant locuss&s
&longs;patium
Ãà
15.
Quomodo locus externus
pro &longs;uperficie corporis
ambientis rectè &longs;umatur
48
16.
Repugnare ut detur va
cuum, &longs;ive in quo nulla
planè &longs;it res
49
17.
Vacuum ex vulgi u&longs;u non
excludere omne corpus
Ãà
18.
Quomodo emendandum &longs;it
praejudicium de vacuo ab
&longs;olutè &longs;umpto
50
19.
Ex his ea confirmari, quae
de rarefactione dicta &longs;unt
Ãà
2o.
Ex his etiam demon&longs;trari,
nullas atomos dari po&longs;&longs;e
51
21.
Item mundum e&longs;&longs;e indefi
nitè exten&longs;um
52
22.
Item unams&seandem e&longs;&longs;e
materiam coelis&sterrae;
ac plures mundos e&longs;&longs;e non
po&longs;&longs;e
Ãà
23.
Omnem materiae variatio
nem, &longs;ive omnem ejus for
marum diver&longs;itatem, pen
dere à motu
Ãà
24.
Quid &longs;it motus juxta vul
garem &longs;en&longs;um
53
25.
Quid &longs;it motus propriè
&longs;umptus
Ãà
26.
Non plus actionis requiri
ad motum, quàm ad quie
tem
54
27.
Motums&squietem e&longs;&longs;e
tantùm diver&longs;os modos
corporis moti
55
28.
Motum propriè &longs;umtum
non refcrri, ni&longs;i ad corpora
contigua ejus quod move
tur
55
29.
Nec referri, ni&longs;i ad ea cor
pora contigua, quae tan
quam quie&longs;centia &longs;pectan
tur
Ãà
3o.
Cur, ex duobus corpori
bus contiguis quae &longs;epa
rantur ab invicem, unum
potiùs quàm aliud moveri
dicitur
56
31.
Quomodo in eodem cor
pore innumeri diver&longs;i mo
tus e&longs;&longs;e po&longs;&longs;int
57
32.
Quomodo etiam motus
propriè &longs;umptus, qui in
quoque corpore unicus e&longs;t,
pro pluribus &longs;umi po&longs;&longs;it
Ãà
33.
Quomodo in omni motu
integer circulus corporum
&longs;imul moveatur
58
34.
Hinc &longs;equi divi&longs;ionem ma
teriae in particulas revera
indefinitas, quamvis eae
nobis &longs;int incomprehen&longs;i
biles
59
35.
Quomodo fiat i&longs;ta divi&longs;io;
&squòd non &longs;it dubitan
dum quin fiat, et&longs;i non
comprehendatur
6o
36.
Deum e&longs;&longs;e primariam mo
tûs cau&longs;am,s&seandem
&longs;emper motûs quantitatem
in univer&longs;o con&longs;ervare
61
37.
Prima lex naturae : quòd
unaquaeque res, quantum
in &longs;e e&longs;t, &longs;emper in eodem
&longs;tatu per&longs;everet, &longs;icque
quod &longs;emel movetur, &longs;em
per moveri pergat
62
38.
De motu projectorum
63
39.
Altera lex naturae : quòd
omnis motus ex &longs;e ip&longs;o &longs;it
rectus;s&sideò quae circu
lariter moventur, tendere
tro circuli quem de&longs;cri
bunt
63
40.
Tertia lex : quòd omne
corpus, alteri fortiori oc
currendo, nihil amittat de
&longs;uo motu; occurrendo
verò minùs forti, tantum
amittere quantum in illud
transfert
65
4I.
Probatio prioris partis hu
jus regulae
Ãà
42.
Probatio po&longs;terioris partis
66
43.
In quo con&longs;i&longs;tat vis cuju&longs;
que corporis ad agendum
vel re&longs;i&longs;tendum
Ãà
44.
Motum non e&longs;&longs;e motui
contrarium, &longs;ed quieti;s&s
determinationem in unam
partem determinationi in
partem oppo&longs;itam
67
45.
Quomodo po&longs;&longs;it determi
nari quantum cuju&longs;que
corporis motus mutetur
propter aliorum corporum
occur&longs;um, idque per regu
las &longs;equentes
Ãà
46.
Prima
68
47.
Secunda
Ãà
48.
Tertia
Ãà
49.
Quarta
Ãà
5o.
Quinta
69
51.
Sexta
Ãà
52.
Septima
Ãà
53.
Harum regularum u&longs;um
e&longs;&longs;e difficilem, propterea
quòd unumquodque cor
pus à multis &longs;imul tangatur
70
54.
Quae &longs;int corpora dura,
quae fluida
Ãà
55.
Durorum partes nullo alio
glutino &longs;imul jungi, quàm
earum quiete
71
56.
Fluidorum particulas aequa
li vi ver&longs;us omnes partes
moveri. Et corpus durum
in fluido ex&longs;i&longs;tens, à mini
mâ vi po&longs;&longs;e determinari ad
motum
71
57.
Eju&longs;dem rei demon&longs;tratio
73
58.
Si quae fluidi particulae
tardiùs moveantur quàm
corpus durum in eo ex&longs;i
&longs;tens, illud hac in parte
fluidi rationem non ha
bere
75
59.
Corpus durum, ab alio
duro impul&longs;um, non om
nem &longs;uum motum ab eo
mutuari, &longs;ed partem etiam
à fluido circumjacente
Ãà
6o.
Non po&longs;&longs;e tamen ab i&longs;to
fluido majorem celerita
tem acquirere, quàm ha
beat à duro, à quo impul
&longs;um e&longs;t
76
61.
Cùm corpus fluidum to
tum &longs;imul ver&longs;us aliquam
partem fertur, nece&longs;&longs;ariò
&longs;ecum deferre corpus du
rum quod in &longs;e continet
Ãà
62.
Cùm corpus durum à fluido
&longs;ic defertur, non idcirco
moveri
77
63.
Cur quaedam corpora tam
dura &longs;int, ut, quamvis
parva, non facilè manibus
no&longs;tris dividantur
Ãà
64.
Non alia principia in Phy
&longs;icâ quàm in Geometriâ,
vel in Mathe&longs;i ab&longs;tractâ, à
me admitti, nec optari,
quia &longs;ic omnia naturae
phaenomena explicantur,
&scertae de iis demon&longs;tra
tiones dari po&longs;&longs;unt
78
________
PARS TERTIA
p
1.
Opera Dei nimis ampla co
gitari non po&longs;&longs;e
80
2.
Cavendum e&longs;&longs;e, ne nimis &longs;u
perbè de nobis ip&longs;is &longs;en
tientes, &longs;ines quos Deus
&longs;ibi propo&longs;uit in creando
mundo, à nobis intelligi
&longs;upponamus
Ãà
3.
Quo &longs;en&longs;u dici po&longs;&longs;it, omnia
propter hominem facta e&longs;&longs;e
81
4.
De phaenomenis, &longs;ive experi
mentis,s&squis eorum u&longs;us
ad philo&longs;ophandum
Ãà
5.
Quae &longs;it ratio di&longs;tantiaes&s
magnitudinis inter Solem,
Terrams&sLunam
82
6.
Quae &longs;it di&longs;tantia reliquorum
planètarum à Sole
Ãà
7.
Fixas non po&longs;&longs;e &longs;upponi ni
mis remotas
Ãà
8.
Terram è coelo con&longs;pectam
non apparituram e&longs;&longs;e ni&longs;i
ut Planètam, Iove aut Sa
turno minorem
Ãà
9.
Solems&sFixas propriâ luce
fulgere
83
10.
Lunams&salios Planètas
lucem à Sole mutuari
Ãà
11.
Terram ratione luminis à
Planètis non differre
84
12.
Lunam, cùm nova e&longs;t, à
Terrâ illuminari
Ãà
13.
Solem inter Fixas,s&sTer
ram inter Planètas po&longs;&longs;e
numerari
Ãà
14.
Fixas eandem &longs;emper à &longs;e
mutuò di&longs;tantiam retinere,
non autem Planètas
Ãà
15.
Ea&longs;dem Planètarum appa
rentias, per varias hypo
the&longs;es po&longs;&longs;e explicari
84
16.
Hypothe&longs;im Ptolemaei ap
parentiis non &longs;atisfacere
85
17.
Hypothe&longs;es Copernicis&s
Tychonis non differre, in
quantum hypothe&longs;es
Ãà
18.
Tychonem verbo minus,
&longs;ed re plus motûs Terrae
tribuere, quàm Coperni
cus
Ãà
19.
Me accuratiùs quàm Co
pernicum,s&sveriùs quàm
Tychonem, Terrae motum
negare
86
20.
Fixas &longs;upponendas e&longs;&longs;e à
Saturno quammaximè di
&longs;tantes
Ãà
21.
Solem, in&longs;tar flammae, ex
materiâ quidem valde mo
bili con&longs;tare, &longs;ed non ideò
ex uno loco in alium mi
grare
Ãà
22.
Solem à* flammâ differre,
quòd non ita egeat ali
mento
87
23.
Fixas omnes in eâdem
&longs;phaerâ non ver&longs;ari, &longs;ed
unamquamque va&longs;tum &longs;pa
tium circa &longs;e habere, aliis
fixis de&longs;titutum
Ãà
24.
Coelos e&longs;&longs;e fluidos
89
25.
Coelos omnia corpora in &longs;e
contenta &longs;ecum deferre
Ãà
26.
Terram in coelo &longs;uo quie
&longs;cere, &longs;ed nihilominus ab
eo deferri
Ãà
Idemque &longs;entiendum e&longs;&longs;e
de omnibus Planètis
90
28.
Terram, propriè loquendo,
non moveri, nec ullos
Planètas, quamvis à coelo
transferantur
Ãà
29.
Nullum etiam motum Ter
rae e&longs;&longs;e tribuendum, quam
vis motus impropriè juxta
u&longs;um vulgi &longs;umatur; &longs;ed
tunc rectè dici alios Pla
netas moveri
91
3o.
Planètas omnes circa So
lem à coelo deferri
92
31.
Quomodo &longs;inguli Planètae
deferantur
Ãà
32.
Quomodo etiam Solis ma
culae
93
33.
Quomodo etiam Terra cir
ca proprium centrum,s&s
Luna circa Terram veha
tur
Ãà
34.
Motus coelorum non e&longs;&longs;e
perfectè circulares
94
35.
De aberratione Planètarum
in latitudinem
Ãà
36.
De motu in longitudinem 95
37.
Phaenomena omnia per
hanc hypothe&longs;in facillimè
intelligi
Ãà
38.
Iuxta Tychonis hypothe
&longs;im dicendum e&longs;&longs;e, Ter
ram moveri circa pro
prium centrum
96
39.
Ac etiam illam moveri
circa Solem motu annuo
97
40.
Terrae tran&longs;lationem null
am efficere ad&longs;pectûs di
ver&longs;itatem in Fixis, propter
maximam ip&longs;arum di&longs;tan
tiam
Ãà
41.
Hanc etiam fixarum di&longs;tan
tiam requiri ad motum
Cometarum, quos jam con
&longs;tat e&longs;&longs;e in coelo
98
42.
Omnia quae hiÃà in Terrâ
videmus, ad phaenomena
etiam pertinere, &longs;ed non
opus e&longs;&longs;e initio ad cuncta
re&longs;picere
98
43.
Vix fieri po&longs;&longs;e quin cau&longs;&longs;ae,
ex quibus omnia phaeno
mena clarè deducuntur,
&longs;int verae
99
44.
Me tamen eas, quas hîc
exponam, pro hypothe&longs;i
bus tantùm haberi velle
Ãà
45.
Meque etiam hîc nonnullas
a&longs;&longs;umpturum, quas con&longs;tat
fal&longs;as e&longs;&longs;e
Ãà
46.
Quaenam &longs;int ea, quae hîc
a&longs;&longs;umo ad phaenomena
omnia explicanda
100
47.
Harum &longs;uppo&longs;itionum fal
&longs;itatem non impedire, quo
minus ea, quae ex ip&longs;is
deducentur, veras&scerta
e&longs;&longs;e po&longs;&longs;int
101
48.
Quomodo omnes coele&longs;tis
materiae particulae factae
&longs;int &longs;phaericae
103
49.
Circa i&longs;tas particulas &longs;phae
ricas aliam e&longs;&longs;e debere ma
teriam &longs;ubtiliorem
104
5o.
Hujus &longs;ubtilioris materiae
particulas facillimè dividi
Ãà
51.
Ea&longs;dem celerrimè moveri
Ãà
52.
Tria e&longs;&longs;e hujus mundi ad
&longs;pectabilis elementa
105
53.
Tres etiam in illo coelos
di&longs;tingui po&longs;&longs;e
106
54.
Quomodo Sols&sfixae for
matae &longs;int
107
55.
Quid &longs;it lux
108
56.
Quis conatus ad motum in
rebus inanimatis &longs;it intel
ligendus
Ãà
57.
Quomodo in eodem cor
pore conatus ad diver&longs;os
motus &longs;imul e&longs;&longs;e po&longs;&longs;int
Ãà
Quomodo ea,quae circula
riter moventur, conentur
recedere à centro &longs;ui mo
tûs
109
59.
Quanta &longs;it vis i&longs;tius co
natûs
111
6o.
Hunc conatum reperiri in
materiâ coelorum
112
61.
Ip&longs;um efficere, ut corpora
Soliss&sFixarum &longs;int ro
tunda
Ãà
62.
Eundem efficere, ut mate
ria coele&longs;tis ab omnibus
punctis circumferentiae cu
ju&longs;que &longs;tellae vel Solis rece
dere conetur
113
63.
Globulos materiae coele&longs;tis
&longs;e mutuò non impedire in
i&longs;to conatu
114
64.
Omnes lucis proprietates
in i&longs;to conatu inveniri :
adeò ut lux ejus ope cerni
po&longs;&longs;et tanquam ex &longs;tellis
manans, et&longs;i nulla vis e&longs;&longs;et
in ip&longs;is &longs;tellis
115
65.
Cuju&longs;que vorticis coelorum
polos, tangere partes alio
rum vorticum ab eorum
polis remotas
116
66.
Motus i&longs;torum vorticum
aliquo modo inflecti, ut
inter &longs;e con&longs;entiant
117
67.
Duorum vorticum polos &longs;e
mutuò tangere non po&longs;&longs;e
118
68.
Vortices i&longs;tos e&longs;&longs;e magni
tudine inaequales
119
69.
Materiam primi elementi
ex polis cuju&longs;que vorticis
fluere ver&longs;us centrum,s&s
ex centro ver&longs;us alias par
tes
Ãà
70.
Idem de materiâ &longs;ecundi
elementi non po&longs;&longs;e intelligi
121
71.
Quae &longs;it ratio hujus diver
&longs;itatis
123
72.
Quomodo moveatur mate
ria, quae Solem componit 125
73.
Varias e&longs;&longs;e inaequalitates
in &longs;itu corporis Solis
Ãà
74.
Varias etiam e&longs;&longs;e in ejus
materiae motu
128
75.
Eas tamen non impedire,
ne ejus figura &longs;it rotunda
129
76.
De motu primi elementi,
dum ver&longs;atur inter globu
los &longs;ecundi
131
77.
Quomodo Solis lumen non
modò ver&longs;us Eclipticam,
&longs;ed etiam ver&longs;us polos &longs;e
diffundat
Ãà
78.
Quomodo ver&longs;us Eclipti
cam &longs;e diffundat
133
79.
Quàm facilè, ad motum
unius exigui corporis, alia
quammaximè ab eo remota
moveantur
Ãà
80.
Quomodo lumen Solis ten
dat ver&longs;us polos
134
81.
An aequalis &longs;it ejus vis in
poliss&sin Eclipticâ
135
82.
Globulos &longs;ecundi elementi
Soli vicinos minores e&longs;&longs;e,
ac celeriùs moveri quàm
remotiores, u&longs;que ad cer
tam di&longs;tantiam, ultra quam
&longs;unt omnes magnitudine
aequales,s&seò celeriùs mo
ventur, quò &longs;unt à Sole
remotiores
137
83.
Cur remoti&longs;&longs;imi celeriùs
moveantur quàm aliquantò
minùs remoti
Ãà
84.
Cur Solis proximi celeriùs
etiam ferantur, quàm pau
lò remotiores
138
85.
Cur iidem Solis proximi
&longs;int remotioribus mino
res
140
86.
Globulos &longs;ecundi elementi
variis modis &longs;imul moveri,
reddantur
142
87.
Varios e&longs;&longs;e gradus celerita
tis in minutiis primi ele
menti
Ãà
88.
Eas ejus minutias quae mi
nimùm habent celeritatis,
facilè idip&longs;um quod ha
bent aliis transferre, ac &longs;ibi
mutuò adhaerere
144
89.
Tales minutias, &longs;ibi mutuò
adhaerentes, praecipuè in
veniri in eâ materiâ primi
elementi, quae à polis ad
centra vorticum fertur
Ãà
9o.
Qualis &longs;it figura i&longs;tarum
minutiarum, quae particu
lae &longs;triatae deinceps voca
buntur
Ãà
91.
I&longs;tas particulas, ab oppo&longs;i
tis polis venientes, contra
rio modo e&longs;&longs;e intortas
145
92.
Tres tantùm &longs;trias in ip&longs;is
e&longs;&longs;e
Ãà
93.
Inter particulas &longs;triatas,s&s
omnium minuti&longs;&longs;imas, va
rias e&longs;&longs;e aliarum magnitu
dines in primo elemento
147
94.
Quomodo ex iis maculae in
Solis vel &longs;tellarum &longs;uperfi
cie generentur
Ãà
95.
Hinc cogno&longs;ci praecipuas
harum macularum pro
prietates
148
96.
Quomodo i&longs;tae maculae di&longs;
&longs;olvantur, ac novae gene
rentur
Ãà
97.
Cur in quarundam extre
mitate colores iridis appa
reant
Ãà
98.
Quomodo maculae in facu
las vertantur, vel contrà
149
99.
In quales particulas ma
culae di&longs;&longs;olvantur
150
100.
Quomodo ex ip&longs;is aether
circa Solems&s&longs;tellas gene
retur. Huncque aetherem
&si&longs;tas maculas ad tertium
elementum referri
150
101.
Macularum productionem
&sdi&longs;&longs;olutionem à cau&longs;&longs;is
valde incertis pendere
151
102.
Quomodo eadem macula
totum aliquod &longs;idus tegere
po&longs;&longs;it
Ãà
103.
Cur Sol aliquando vi&longs;us
e&longs;t ob&longs;curior;s&scur qua
rundam &longs;tellarum magni
tudines apparentes mu
tentur
152
I04.
Cur aliquae fixae di&longs;pa
reant, vel ex improvi&longs;o ap
pareant
Ãà
105.
Multos e&longs;&longs;e meatus in ma
culis, per quos liberè tran
&longs;eunt particulae &longs;triatae
153
106.
Quae &longs;it di&longs;po&longs;itio i&longs;torum
meatuum;s&scur particulae
&longs;triatae per illos retrogredi
non po&longs;&longs;int
154
107.
Cur etiam quae veniunt ab
uno polo, non tran&longs;eant
per eo&longs;dem meatus, quàm
quae veniunt ab alio
Ãà
108.
Quomodo materia primi
elementi per i&longs;tos meatus
fluat
155
109.
Quòd alii etiam meatus
illos decu&longs;&longs;atim inter&longs;e
cent
156
110.
Quòd lumen &longs;tellae per
maculam vix po&longs;&longs;it tran
&longs;ire
157
111.
De&longs;criptio &longs;tellae ex impro
vi&longs;o apparentis
158
112.
De&longs;criptio &longs;tellae paula
tim di&longs;parentis
160
113.
In omnibus maculis mul
tos meatus à particulis
&longs;triatis excavari
161
Eandem &longs;tellam po&longs;&longs;e per
vices apparere ac di&longs;parere
162
115.
Totum aliquando vorti
cem, in cujus centro e&longs;t
&longs;tella, de&longs;trui po&longs;&longs;e
Ãà
116.
Quomodo de&longs;trui po&longs;&longs;it,
antequam multae maculae
circa ejus &longs;tellam &longs;int con
gregatae
164
117.
Quomodo permultae ma
culae circa aliquam &longs;tellam
e&longs;&longs;e po&longs;&longs;int, antequam ejux
vortex de&longs;truatur
166
118.
Quomodo i&longs;tae multae ma
culae generentur
Ãà
119.
Quomodo Stella fixa mu
tetur in Cometam, vel in
Planetam
168
120.
Quò feratur talis Stella,
cùm primùm de&longs;init fixa
e&longs;&longs;e
169
121.
Quid per corporum &longs;oli
ditatem,s&squid per eorum
agitationem intelligamus
170
122.
Soliditatem non à &longs;olâ
materiâ, &longs;ed etiam à ma
gnitudine ac figurâ pen
dere
172
123.
Quomodo globuli caele&longs;tes
integro aliquo &longs;idere &longs;oli
diores e&longs;&longs;e po&longs;&longs;int
Ãà
124.
Quomodo etiam e&longs;&longs;e po&longs;
&longs;int minùs &longs;olidi
173
125.
Quomodo quidam &longs;int
aliquo &longs;idere magis &longs;olidi,
alii minùs
174
126.
De principio motûs Co
metae
Ãà
127.
De continuatione motûs
Cometae per diver&longs;os vor
tices
176
128.
Phaenomena Cometarum
178
129.
Horum Phaenomenn ex
plicatio
179
130.
Quomodo Fixarum lu
men ad Terram u&longs;que per
veniat
180
131.
An fixae in veris locis vi
deantur;s&squid &longs;it Firma
mentum
182
132.
Cur Cometae à nobis non
videantur, cùm &longs;unt extra
no&longs;trum coelum;s&sobiter,
cur carbones &longs;int nigri,s&s
cineres albi
Ãà
133.
De Cometarum comâ,s&s
variis ejus phaenomenis
185
134.
De quâdam refractione,
à quâ i&longs;ta coma dependet
186
135.
Explicatio i&longs;tius refractio
nis
Ãà
136.
Explicatio apparitionis
comae
188
137.
Quomodo etiam trabes
appareant
190
138.
Cur Cometarum cauda
non &longs;emper in parte à Sole
directè aver&longs;â, nec &longs;emper
recta videatur
Ãà
139.
Cur tales comae circa
Fixas aut Planetas non
appareant
191
140.
De principio motûs Pla
netae
192
141. Cau&longs;&longs;ae à quibus ejus er
rores pendent. Prima
193
142. Secunda
Ãà
143. Tertia
Ãà
144-Quarta
194
145. Quinta
Ãà
146. De primà productione
omnium Planetarum
195
147.
Cur quidam Planetae &longs;int
aliis à Sole remotiores;
idque ab eorum magnitu
dine &longs;olâ non pendere
196
148.
Cur Soli viciniores cele
riùs aliis moveantur;s&s
tàmen ejus maculae &longs;int
tardi&longs;&longs;imae
Ãà
Cur Luna circa Terram
gyret
197
150. Cur Terra circa &longs;uum
axem vertatur
198
151.
Cur Luna celeriùs feratur
quàm Terra
Ãà
152.
Cur &longs;emper Lunae facies
quamproximè eadem &longs;it
Terrae obver&longs;a
Ãà
153.
Cur Luna celeriùs ince
dat,s&sà &longs;uo motu medio
minùs aberret, in conjun
ctionibus quàm in quadris;
&scur ejus coelum non &longs;it
rotundum
199
154. Cur &longs;ecundarii Planetae
qui &longs;unt circa Iovem, tam
celeriter; qui verò &longs;unt
circa Saturnum, tam tardè
vel nullo modo moveantur
200
155.
Cur poli AEquatoriss&s
Eclipticae multùm di&longs;tent
ab invicem
201
156.
Cur paullatim ad invicem
accedant
202
157. Ultimas&smaximè gene
ralis cau&longs;a omnium inae
qualitatum, quae in moti
bus corporum mundano
rum reperiuntur
Ãà
________
PARS QUARTA.
p
1.
Fal&longs;am hypothe&longs;im, quâ jam
9.
Eas ab initio &longs;ibi mutuò in
antè u&longs;i &longs;umus, e&longs;&longs;e reti
cubui&longs;&longs;e circa Terram
206
nendam ad veras rerum
10.
Varia circa ip&longs;as intervalla
naturas explicandas
203
materiae primis&s&longs;ecundi
2.
Quae &longs;it generatio Terrae &longs;e
elementi relicta e&longs;&longs;e
207
cundùm i&longs;tam hypothe&longs;im
Ãà
11.
Globulos &longs;ecundi elementi
3.
Di&longs;tinctio Terrae in tres re
eò minores initio fui&longs;&longs;e,quò
giones,s&sprimae de&longs;criptio
204
centro Terrae viciniores
Ãà
4.
De&longs;criptio &longs;ecundae
205
12.
Meatu&longs;que inter ip&longs;as ha
5.
De&longs;criptio tertiae
Ãà
bui&longs;&longs;e angu&longs;tiores
Ãà
6.
Particulas tertii elementi,
13.
Non &longs;emper cra&longs;&longs;iores te
quae &longs;unt in hac tertiâ re
nuioribus inferiores fui&longs;&longs;e
208
gione, e&longs;&longs;e debere &longs;atis
14.
De primâ formatione di
magnas
Ãà
ver&longs;orum corporum in ter
7.
Ip&longs;as à primos&s&longs;ecundo
tiâ Terrae regione
Ãà
elemento po&longs;&longs;e immutari
206
15.
De aetionibus, quarum ope
8.
E&longs;&longs;e majores globulis &longs;e
i&longs;ta corpora genita &longs;unt; ac
cundi elementi, &longs;ed ii&longs;dem
primò de generali globulo
e&longs;&longs;e minùs &longs;olidass&sminùs
rum coele&longs;tium motu
Ãà
agitatas
Ãà
i 6.
De primo huius primae
dat corpora pellucida
209
17.
Quomodo corpus &longs;olidum
&sdurum, &longs;atis multos
meatus habere po&longs;&longs;it ad
radios luminis tran&longs;mit
tendos
210
18.
De &longs;ecundo illius primae
actionis effectu, quòd una
corpora ab aliis &longs;ecernat,
&sliquores expurget
Ãà
19.
De tertio effectu, quòd li
quorum guttas reddat ro
tundas
211
20.
Explicatio &longs;ecundae actio
nis, quae gravitas vocatur
212
21.
Omnes Terrae partes, &longs;i &longs;o
lae &longs;pectentur, non e&longs;&longs;e
graves, &longs;ed leves
Ãà
22.
In quo con&longs;i&longs;tat levitas
materiae coele&longs;tis
213
23.
Quomodo partes omnes
terrae ab i&longs;tâ materiâ coe
le&longs;ti deor&longs;um pellantur,s&s
ita fiant graves
Ãà
24.
Quanta &longs;it in quoque cor
pore gravitas
214
25.
Ejus quantitatem non re&longs;
pondere quantitati mate
riae cuju&longs;que corporis
Ãà
26.
Cur corpora non gravitent
in locis &longs;uis naturalibus
215
27.
Gravitatem corpora depri
mere ver&longs;us centrum Ter
rae
216
28.
De tertiâ actione, quae e&longs;t
lumen; quomodo particu
las ae*ris commoveat
217
29.
De quartâ, quae e&longs;t calor;
quid &longs;it,s&squomodo &longs;u
blato lumine per&longs;everet
218
3o.
Cur altiùs penetret, quàm
lumen
Ãà
31.
Cur corpora ferè omnia
rarefaciat
Ãà
32.
Quomodo &longs;uprema Terrae
regio in duo diverí*a cor
pora fuerit primùm divi&longs;a
218
33.
Di&longs;tinctio particularum
terre&longs;trium in tria &longs;umma
gcnera
220
34.
Quomodo tertium corpus
inter duo priora factum &longs;it
Ãà
35.
Particulas tantùm unius
generis in i&longs;to corpore con
tineri
221
36.
Duas tantùm in eo e&longs;&longs;e &longs;pe
cies i&longs;tarum particularum
222
37.
Quomodo infimum corpus
C in plura alia fuerit divi
&longs;um
223
38.
De formatione alterius
quarti corporis &longs;upra ter
tium
224
39.
De hujus quarti corporis
accretione,s&stertii expur
gatione
225
40.
Quomodo hoc tertium cor
pus fuerit mole imminu
tum,s&s&longs;patium aliquod
inter &longs;es&squartum reli
querit
226
41.
Quomodo multae fi&longs;&longs;urae in
quarto factae &longs;int
227
42.
Quomodo ip&longs;um in varias
partes &longs;it confractum
228
43.
Quomodo tertium corpus
&longs;upra quartum ex parte
a&longs;cenderit,s&sex parte in
fra reman&longs;erit
23o
44.
Inde in &longs;uperficie Terrae
ortos e&longs;&longs;e montes, campos,
maria &c.
Ãà
45.
Quae &longs;it ae*ris natura
231
46.
Cur facilè rarefiats&sden
&longs;etur
Ãà
47.
De violentâ ejus compre&longs;
&longs;ione in quibu&longs;dam ma
chinis
Ãà
48.
De aquae naturâ,s&scur fa-
in glaciem, vertatur
232
49.
De fluxus&srefluxu maris
Ãà
50.
Cur aqua horis 6 1/5 a&longs;cen
dat,s&shoris 6 1/5 de&longs;cen
dat
234
51.
Cur ae&longs;tus maris &longs;int majo
res, cùm Luna plena e&longs;t
vel nova
Ãà
52.
Cur in aequinoctiis &longs;int
maximi
236
53.
Cur ae*rs&saqua &longs;emper ab
Oriente in Occidentem
fluant
54.
Cur in eâdem poli altitu
dine, regiones quae mare
habent ad Orientem, &longs;int
aliis magis temperatae
237
55.
Cur nullus &longs;it fluxus nec
refluxus in lacubus aut &longs;ta
gnis;s&scur in variis lito
ribus variis horis fiat
Ãà
56.
Quomodo ejus cau&longs;&longs;ae par
ticulares, in &longs;ingulis lito
ribus &longs;int inve&longs;tigandae
238
57.
De naturâ terrae interio
ris
Ãà
58.
De naturâ argenti vivi
239
59.
De inaequalitate caloris in
teriorem terram perva
dentis
Ãà
6o.
De i&longs;tius caloris actione
240
61.
De &longs;uccis acribuss&sacidis,
ex quibus fiunt atramen
tum &longs;utorium, alumen &c.
241
62.
De materiâ oleagineâ bitu
minis, &longs;ulphuris &c.
242
63.
De Chymicorum Princi
piis,s&squomodo metalla
in fodinas a&longs;cendant
Ãà
64.
De Terrâ exteriore,s&sde
origine fontium
Ãà
65.
Cur mare non augeatur ex
eo, quòd flumina in illud
fluant
243
66.
Cur fontes non &longs;int &longs;al&longs;i,
nec mare dulce&longs;cat
244
67.
Cur in quibu&longs;dam puteis
aqua &longs;it &longs;al&longs;a
Ãà
68.
Cur etiam ex quibu&longs;dam
montibus &longs;al effodiatur
245
69.
De nitro alii&longs;que &longs;alibus,
à &longs;ale marino diver&longs;is
Ãà
70.
De vaporibus, &longs;piritibus,s&s
exhalationibus à terrâ inte
riore ad exteriorem a&longs;cen
dentibus
Ãà
71.
Quomodo ex variâ eorum
mi&longs;turâ varia lapidum,
aliorumque fo&longs;&longs;ilium ge
nera oriantur
246
72.
Quomodo metalla ex terrâ
interiore ad exteriorem
perveniant;s&squomodo
minium fiat
Ãà
73.
Cur non in omnibus terrae
locis metalla inveniantur
247
74.
Cur poti&longs;&longs;imùm invenian
tur in radicibus montium,
ver&longs;us Meridiems&sOrien
tem
Ãà
75.
Fodinas omnes e&longs;&longs;e in
terrâ exteriore; nec po&longs;&longs;e
unquam ad interiorem fo
diendo perveniri
Ãà
76.
De &longs;ulphure, bitumine,
argillâ, oleo
Ãà
77.
Quomodo fiat terrae motus
248
78.
Cur ex quibu&longs;dam monti
bus ignis erumpat
Ãà
79.
Cur plures concu&longs;&longs;iones
fieri &longs;oleant in terrae motu,
&longs;icque per aliquot horas
aut dies interdum duret
249
8o.
De naturâ ignis, eju&longs;que
ab ae*re diver&longs;itate
Ãà
81.
Quomodo primùm excite
tur
250
82.
Quomodo con&longs;ervetur
Ãà
83.
Cur egeat alimento
Ãà
Quomodo ex &longs;ilicibus ex
cutiatur
251
85.
Quomodo ex lignis &longs;iccis
252
86.
Quomodo ex collectione
radiorum Solis
253
87.
Quomodo à &longs;olo motu val
de violento
Ãà
88.
Quomodo à diver&longs;orum
corporum mi&longs;turâ
Ãà
89.
In fulmine, in &longs;tellis traji
cientibus
254
90.
In iis quae lucents&snon
urunt : ut in &longs;tellis caden
tibus
Ãà
91.
In guttis aquae marinae, in
lignis putridis,s&s&longs;imilibus
255
92.
In iis quae incale&longs;cunts&s
non lucent : ut in foeno in
clu&longs;o
256
93.
In calce aquâ a&longs;per&longs;â,s&s
reliquis
257
94.
Quomodo in cavitatibus
terrae ignis accendatur
258
95.
Quomodo candela ardeat
Ãà
96.
Quomodo ignis in eâ con
&longs;ervetur
259
97.
Cur ejus flamma &longs;it acumi
nata,s&sfumus ex eâ egre
diatur
Ãà
98.
Quomodo ae*rs&salia cor
pora flammam alant
260
99.
De motu ae*ris ver&longs;us ignem
Ãà
100.
De iis quae ignem ex&longs;tin
guunt
Ãà
101.
Quid requiratur ut ali
quod corpus alendo igni
aptum &longs;it
261
102.
Cur flamma ex &longs;piritu vini
linteum non urat
Ãà
103.
Cur &longs;piritus vini facillimè
ardeat
Ãà
104.
Cur aqua difficillimè
262
105.
Cur vis magnorum ignium
abaquâ aut &longs;alibus injectis
augeatur
Ãà
106.
Qualia &longs;int corpora quae
facilè uruntur
262
107.
Cur quaedam inflammen
tur, alia non
263
108.
Cur ignis aliquandiu in
prunis &longs;e con&longs;ervet
Ãà
109.
De pulvere tormentario,
ex &longs;ulphure, nitros&scar
bone confecto : ac primò,
de &longs;ulphure
Ãà
110.
De nitro
Ãà
111.
De &longs;ulphuriss&snitri con
junctione
264
112.
De motu particularum ni
tri
Ãà
113.
Cur flamma hujus pulve
ris valde dilatetur,s&sprae
cipuè agat ver&longs;us &longs;upe
riora
Ãà
114.
De carbone
Ãà
115.
De granis hujus pulveris,
in quo praecipua ejus vis
con&longs;i&longs;tat
265
116.
De lucernis diuti&longs;&longs;imè ar
dentibus
266
117.
De reliquis ignis effectibus
267
118.
Quaenam corpora illi ad
mota lique&longs;cants&sbulliant
Ãà
119.
Quaenam &longs;iccenturs&sdu
re&longs;cant
268
120.
De aquis ardentibus, in
&longs;ipidis, acidis
Ãà
121.
De &longs;ublimatiss&soleis
269
122.
Quod, mutato ignis gradu,
mutetur ejus effectus
Ãà
123.
De calce
Ãà
124.
De
vitro, quomodo fiat
270
125.
Quomodo ejus particulae
&longs;imul jungantur
Ãà
126.
Cur &longs;it liquidum cùm can
det, omne&longs;que figuras fa
cile induat
271
127.
Cur, cùm frigidum e&longs;t,
&longs;it valde durum
272
128.
Cur valde fragile
Ãà
Cur ejus fragilitas minua
tur, &longs;i lentè refrigeretur
272
130.
Cur &longs;it pellucidum
273
131.
Quomodo fiat coloratum
274
132.
Cur &longs;it rigidum in&longs;tar
arcûs;s&sgeneraliter, cur
rigida, cùm inflexa &longs;unt,
&longs;ponte redeant ad priorem
figuram
Ãà
133.
De magnete. Repetitio
eorum ex antè dictis, quae
ad ejus explicationem re
quiruntur
275
134.
Nullos in ae*re nec in aquâ
e&longs;&longs;e meatus recipiendis
particulis &longs;triatis idoneos
276
135.
Nullos etiam e&longs;&longs;e in ullis
corporibus terrae exterio
ris, praeterquam in ferro
277
136.
Cur tales meatus &longs;int in
ferro
Ãà
137.
Quâ ratione etiam &longs;int in
&longs;ingulis ejus ramentis
278
138.
Quomodo i&longs;ti meatus apti
reddantur ad particulas
&longs;triatas, ab utrâvis parte
venientes, admittendas
Ãà
139.
Quae &longs;it natura magnetis
279
140.
Quomodo fu&longs;ione fiat
chalybss&squodvis ferrum
280
141.
Cur chalybs &longs;it valde du
rus, rigiduss&sfragilis
281
142.
Quae &longs;it differentia inter
chalybems&saliud ferrum
Ãà
143.
Quomodo chalybs tempe
retur
Ãà
144.
Quae &longs;it differentia inter
meatus magnetis, chalybis
&sferri
283
145.
Enumeratio proprietatum
virtutis magneticae
284
146.
Quomodo particulae &longs;tria
tae per Terrae meatus fluant
287
147.
Quòd difficiliùs tran&longs;eant
per aerem aquam,s&ster
ram exteriorem, quàm per
interiorem
288
148.
Quòd faciliùs tran&longs;eant
per magnetem, quàm per
alia corpora hujus terrae
exterioris
289
149.
Qui &longs;int poli magnetis
Ãà
150.
Cur i&longs;ti poli &longs;e convertant
ver&longs;us polos Terrae
Ãà
151.
Cur etiam certâ ratione
ver&longs;us ejus centrum &longs;e in
clinent
290
152.
Cur unus magnes ad
alium &longs;e convertats&sin
clinet, eodem modoatque
ad Terram
291
153.
Cur duo magnetes ad in
vicem accedant,s&squae &longs;it
cuju&longs;que &longs;phaera activita
tis
292
154.
Cur interdum &longs;e invicem
refugiant
294
155.
Cur &longs;egmentorum magne
tis partes, quae ante &longs;ectio
nem junctae erant, &longs;e mu
tuò etiam refugiant
295
156.Cur duo puncta, quae
priùs in eodem magnete
contigua erant, in ejus
fragmentis &longs;int poli diver
&longs;ae virtutis
Ãà
157.
Cur eadem &longs;it vis in quâ
vis magnetis parte, ac in
toto
Ãà
158.
Cur magnes &longs;uam vim
ferro &longs;ibi admoto commu
nicet
296
159.
Cur ferrum pro variis
modis, quibus magneti ad
movetur, ip&longs;am diver&longs;i
modè recipiat
Ãà
160.
Cur ferrum oblongum
eam non recipiat, ni&longs;i &longs;e
cundùm &longs;uam longitudi
nem
297
Cur magnes nihil amittat
de i*uâ vi, quamvis eam
ferro communicet
297
162.
Cur haec vis celerrimè
ferro communicetur, &longs;ed
diuturnitate temporis in
eo confirmetur
298
163.
Cur chalybs ad eam reci
piendam aptior &longs;it, quàm
vilius ferrum
Ãà
164.
Cur major ei communi
cetur à perfectiore ma
gnete, quàm à minùs per
fecto
Ãà
165.
Cur ip&longs;a etiam terra vim
magnetis ferro tribuat
Ãà
166.
Cur vis magnetica in
Terrâ debilior &longs;it, quàm
in parvis magnetibus
299
167.
Cur acus magnete tactae
&longs;emper &longs;uae virtutis polos
in extremitatibus &longs;uis ha
beant
300
168.
Cur poli magneticae vir
tutis non &longs;emper accuratè
ver&longs;us Terrae polos diri
gantur, &longs;ed ab iis variè
declinent
Ãà
169.
Cur etiam interdum i&longs;ta
declinatio cum tempore
mutetur
301
170.
Cur in magnete &longs;upra
unum ex &longs;uis polis erecto
minor e&longs;&longs;e po&longs;&longs;it, quàm
cùm ejus poli aequaliter à
Terrâ di&longs;tant
Ãà
171.
Cur magnes trahat fer
rum
302
172.
Cur magnes armatus,
multò plus ferri &longs;u&longs;tineat
quàm nudus
Ãà
173.
Cur ejus poli, quamvis
contrarii, &longs;e invicem ju
vent ad ferrum &longs;u&longs;tinen
dum
303
174.
Cur gyratio rotulae fer
reae, à vi magnetis cui ap
pen&longs;a e&longs;t, non impediatur
304
175.
Quomodos&square vis
unius magnetis augeat vel
minuat vim alterius
305
176.
Cur magnes, quantumvis
fortis, ferrum &longs;ibi non
contiguum, à magnete de
biliore attrahere non po&longs;&longs;it
Ãà
177.
Cur magnes debilis, aut
ferrum, à magnete fortiori
ferrum &longs;ibi contiguum po&longs;
&longs;it detrahere
3o6
178.
Cur, in his Borealibus
regionibus, polus Au&longs;tra
lis magnetis &longs;it fortior Bo
reali
Ãà
179.
De iis quae ob&longs;ervari po&longs;
&longs;unt in ferri limaturâ circa
magnetem &longs;par&longs;â
307
18o. Cur lamina ferrea, polo
magnetis conjuncta, ejus
vim trahendi vel conver
tendi ferri impediat
3o9
181.
Cur eandem nullius alte
rius corporis interpo&longs;itio
impediat
310
182. Cur magnetis po&longs;itio non
conveniens ejus vires paul
latim imminuat
Ãà
183.
Cur rubigo, humiditass&s
&longs;itus, eas etiam imminuat,
&svehemens ignis planè
tollat
Ãà
184.
De vi attractionis in &longs;uc
cino, cerâ, re&longs;inâ,s&s&longs;imi
libus
311
185.
Quae &longs;it cau&longs;&longs;a i&longs;tius at
tractionis in vitro
312
186.
Eandem ip&longs;ius cau&longs;&longs;am in
reliquis etiam videri
313
187. Ex dictis intelligi, quae
nam cau&longs;&longs;ae e&longs;&longs;e po&longs;&longs;int re
liquorum omnium mira-
occultas qualitates referri
&longs;olent
314
188.
De iis quae, ex tractationi
bus de animalis&sde ho
mine, ad rerum materia
lium cognitionem mu
tuanda &longs;unt
315
189.
Quid &longs;it &longs;en&longs;us,s&squo
modo fiat
Ãà
190.
De &longs;en&longs;uum di&longs;tinctione :
ac primò de internis, hoc
e&longs;t, de animi afectibus,s&s
de appetitibus naturalibus
316
191.
De &longs;en&longs;ibus externis : ac
primò de tactu
318
192. De gu&longs;tu
Ãà
193.
De odoratu
Ãà
I94. De auditu
319
195.
De vi&longs;u
Ãà
196.
Animam non &longs;entire, ni&longs;i
quatenus e&longs;t in cerebro
Ãà
197.
Mentem e&longs;&longs;e talis naturae,
ut à &longs;olo corporis motu
varii &longs;en&longs;us in eâ po&longs;&longs;int
excitari
320
198.
Nihil à nobis in objectis
externis &longs;en&longs;u deprehendi,
praeter ip&longs;orum figuras,
magnitudiness&smotus
321
199.
Nulla naturae phaenomena
in hac tractatione fui&longs;&longs;e
praetermi&longs;&longs;a
323
200.
Nullis me in eâ principiis
u&longs;um e&longs;&longs;e, quae non ab om
nibus recipiantur; hanc
que Philo&longs;ophiam non e&longs;&longs;e
novam, &longs;ed maximè anti
quams&svulgarem
Ãà
201.
Dari particulas corpo
rum in&longs;en&longs;iles
324
202. Democriti Philo&longs;ophiam
non minùs differre à no&longs;trâ,
quàm à vulgari
325
2o3. Quomodo figurass&smo
tus particularum in&longs;en&longs;i
lium cogno&longs;camus
Ãà
204.
Sufficere &longs;i de in&longs;en&longs;ilibus,
qualia e&longs;&longs;e po&longs;&longs;int, expli
cuerim, et&longs;i fortè non talia
&longs;int
327
205.
Ea tamen quae explicui,vi
deri tamen moraliter certa
Ãà
206.
Imò plus quàm moraliter
328
207.
Sed me omnia mea Eccle
&longs;iae auctoritati &longs;ubmittere
329
__________
DES NOMS PROPRESa
________
p
iAdam et Eve :
ARSTOTE : 192,323, 327.
BLAEU : XVIII.
iCharites :
COPERNICUS : 85, 86, 96, 337.
DEMOCRITUS : 325, 348.
ELISABETHA (Princeps) : 1.
ELZEVIER : XV-XVIII.
FREDERICUS (Rex Bohemiae) : 1.
GILBERT : 300.
GRASSIUS (Horatius) : 178.
iMinerva :
iMusae :
PONTANUS : 178.
PTOLEMAEUS : 85, 337.
REGIOMONTANUS : 178, 180.
SARSIUS (Lotharius) : voir GRASSIUS.
SCHEINER (S. I.) : 95.
iStoici :
TYCHO-BRAHE : 85, 86, 96, 97, 98.
&longs;triatae, à terrâ interiori egredientes, majori copiâ ver
&longs;us quaedam loca fluant, quàm ver&longs;us alia, &longs;icque ab
itineribus &longs;uis &longs;aepe deflectant. Et quia polorum ma
cur&longs;u i&longs;tarum particularum, omnes earum inflectio
nes &longs;equi debet. Huju&longs;que rei experimentum facere
licet in magnete, cujus figura non &longs;it &longs;phaerica : nam
&longs;i acus exigua &longs;upra diver&longs;as ejus partes collocetur,
vertet, &longs;ed &longs;aepe ab ip&longs;is aliquantum declinabit. Nec
putandum e&longs;t in eo di&longs;parem e&longs;&longs;e rationem, quòd inae
qualitates, quae &longs;unt in extimâ terrae &longs;uperficie, ad
totam ejus molem comparatae, perexiguae &longs;int; non
quibus declinatio fit, &longs;unt comparandae, &longs;icque &longs;atis
magnas e&longs;&longs;e apparet.
Sunt qui dicunt, i&longs;tam declinationem non &longs;emper
in ii&longs;dem terrae locis eandem manere, &longs;ed cum tem
modò quia ferrum quotidie ex unis terrae partibus
in alias ab hominibus transfertur, &longs;ed etiam quia ejus
glebae, quae &longs;unt in hac terrâ exteriore, quibu&longs;dam in
locis cum tempore corrumpi po&longs;&longs;unt,s&saliae in aliis
Sunt etiam qui dicunt, i&longs;tam declinationem nullam
e&longs;&longs;e in magnete &longs;phaerico*, &longs;upra polum &longs;uum Au&longs;tra
lem in his Borealibus regionibus, vel &longs;upra Borealem
pacto cymbae impo&longs;itum, quandam aequatoris &longs;ui par
tem &longs;emper accuratè eandem ver&longs;us Boream,s&soppo
&longs;itam ver&longs;us Au&longs;trum convertere. Quod an verum &longs;it
nullo mihi adhuc experimento compertum e&longs;t. Sed
facilè mihi per&longs;uadeo non omnino eandem, nec fortè
etiam tantam e&longs;&longs;e declinationem, in magnete ita con
&longs;tituto, quàm in eo cujus poli aequaliter à Terrâ di&longs;tant.
Nam particulae &longs;triatae, in hac &longs;uperiore Terrae regione,
non modò per lineas aequaliter ab ejus centro di&longs;tantes
ab uno polo ad alium revertuntur, &longs;ed etiam ubique
(praeterquam &longs;ub aequatore) nonnullae ab interioribus
ejus partibus a&longs;cendunt :s&smagnetis &longs;upra polos
erecti conver&longs;io ab his ultimis, declinatio verò à prio
ribus praecipuè dependet.
Praeterea magnes trahit ferrum, &longs;ive potiùs magnes
&sferrum ad invicem accedunt; neque enim ulla ibi
tractio e&longs;t, &longs;ed &longs;tatim atque ferrum e&longs;t intra &longs;phaeram
activitatis magnetis, vim ab eo mutuatur,s&sparticu
lae &longs;triatae, ab utroque egredientes, ae*rem
dium expellunt : quo fit, ut ambo ad invicem non aliter
quàm duo magnetes accedant. Imò etiam ferrum libe
riùs movetur quàm magnes, quia con&longs;tat iis tantùm
ramentis, in quibus particulae &longs;triatae &longs;uos habent mea
tus, magnes autem multâ materiâ lapideâ gravatur.
Sed multi mirantur magnetem armatum, &longs;ive lami
nam ferream magneti adjunctam, plus ferri po&longs;&longs;e
&longs;u&longs;tinere, quàm &longs;olum magnetem. Cujus tamen ratio
&longs;u&longs;tineat, non tamen idcirco plus ad &longs;e alliciat, &longs;i vel
minimùm ab eo removeatur; nec etiam plus &longs;u&longs;tineat,
&longs;i corpus aliquod, quantumvis tenue, interjaceat :
differentiâ contactûs oriri : quòd nempe laminae ferrae
meatus apti&longs;&longs;imè congruant cum meatibus ferri ip&longs;i
appen&longs;i,s&sideò particulae &longs;triatae, per hos meatus ex
uno ferro in aliud tran&longs;euntes, omnem ae*rem interme
invicem immediatè contingentes, difficillimè disjun
gantur : jamque &longs;uprà o&longs;ten&longs;um e&longs;ta, nullo glutino
duo corpora meliùs ad invicem po&longs;&longs;e alligari, quàm
immediato contactu. Meatus autem magnetis non
lapideam quae in eo e&longs;t; hincque fit, ut &longs;emper ali
quantulum &longs;patii inter magnetems&sferrum debeat
remanere, per quod particulae &longs;triatae ex unius mea
tibus ad meatus alterius perveniant.
gnetis contrariae virtutis e&longs;&longs;e videantur, &longs;e tamen in
vicem juvent ad ferrum &longs;u&longs;tinendum : ita ut, &longs;i ambo
laminis ferreis armentur, po&longs;&longs;intfig
ferè duplo plus ferri &longs;imul &longs;u&longs;ti
&longs;i AB e&longs;t magnes, cujus polis
adjunctae &longs;unt laminae CDs&sEF,
ita utrimque prominentes, ut ferrum GH iis applica
tum &longs;uperficie &longs;atis latâ ip&longs;as tangat : hoc ferrum GH
ex i&longs;tis laminis &longs;u&longs;tineretur. Sed hujus rei ratio evi
dens e&longs;t, ex motu particularum &longs;triatarum jam expli
cato : quamvis enim in eo contrariae &longs;int, quòd quae
per unum polum ingrediuntur, non po&longs;&longs;int etiam
gredi per alium, hoc non impedit quominùs in &longs;u&longs;ti
nendo ferro con&longs;entiant; quia venientes ab Au&longs;trali
figmagnetis polo A, per laminam
chalybeam CD reflexae, ingre
diuntur unam ferri partem ib
quâ faciunt ejus polum Borea
lem; atque inde fluentes u&longs;que
ad Au&longs;tralem ia
per quam a&longs;cendunt ad B, polum magnetis Borealem;
&svice ver&longs;a ^ egre&longs;&longs;ae ex B, per armaturam EF, ferrum
appen&longs;um HG, aliamque armaturam DC, revertuntur
ad A.
Hic autem motus particularum &longs;triatarum per ma
gnetems&sferrum non ita videtur con&longs;entire cum motu
circulari ferrearum rotularum, quae, turbinis in&longs;tar
contortae, diutius gyrant èmagnete pendentes, quàm
cùm ab eo remotae terrae in&longs;i&longs;tunt. Et &longs;anè, &longs;i particulae
&longs;triatae motu tantùm recto agerentur,s&s&longs;ingulos ferri
meatus per quos ingredi debent, èregione meatuum
magnetis ex quibus egrediuntur, offenderent,
rem eas &longs;i&longs;tere debere gyrationem i&longs;tarum rotularum.
Sed quia &longs;emper ip&longs;aemet gyrant, unae in uman par
tem, aliae in contrarium,s&sobliquè tran&longs;ire debent ex
meatibus magnetis in meatus ferri, quomodocunque
rotula vertatur, aequè facilè in ejus meatus
ditur à contactu magnetis, cùm ei &longs;ic appen&longs;a gyratur,
quàm à contactu Terrae, cùm &longs;uo pondere illam premit.
Variis modis vis unius magnetis augetur vel mi
hoc generalis regula e&longs;t, quòd quoties ita &longs;iti &longs;unt i&longs;ti
magnetes, ut unus in alium particulas &longs;triatas mittat,
&longs;e invicem juvent; contrà autem, &longs;i unus ab alio eas
abducat, &longs;ibi ob&longs;tent. Quia quò celeriùss&scopio&longs;iùs
major in eo e&longs;t virtus,s&smagis agitatae, ac plures, ab
uno magnete vel ferro in alium mitti po&longs;&longs;unt, quàm eo
ab&longs;ente ab ae*re, aliove ullo corpore in ejus locum
con&longs;tituto. Sic non modò, cùm polus Au&longs;lralis unius
cem juvant ad ferrum aliis &longs;uis polis appen&longs;um &longs;u&longs;ti
nendum; &longs;ed etiam cùm disjuncti &longs;unt,s&sferrum inter
utrumque collocatur. Exempli gratiâ, magnes C juva
tur à magnete F, ad fer-fig
retinendum;s&svice ver
&longs;â, magnes F juvatur a magnete C, ad hujus ferri ex
tremitatem E in ae*re &longs;u&longs;tinendam : pote&longs;t enim e&longs;&longs;e
tam gravis, ut ab eo &longs;olo &longs;ic &longs;u&longs;tineri non po&longs;&longs;et, &longs;i
teretur.
Sed interim quaedam vis magnetis F impeditur à
magnete C, nempe illa quam habet ad ferrum DE ad
diu tangit magnetem C, attrahi non po&longs;&longs;e à magnete
F quem non tangit, etiam&longs;i hunc illo multò potentio
rem e&longs;&longs;e &longs;upponamus. Cujus ratio e&longs;t, quòd parti
culae &longs;triatae per hos duos magnetes,s&sper hoc
rum, tanquam per unicum magnetem, modo &longs;uprà
explicatob tran&longs;euntes, aequalem ferè habeant vim
in toto &longs;patio quod e&longs;t inter Cs&sF, nec idèo po&longs;&longs;int
ferrum DE, non &longs;olâ i&longs;tâ vi magneticâ, &longs;ed in&longs;u
per contactu &longs;uo magneti C alligatum, ver&longs;us F
ducere.
Atque hinc patet, cur &longs;aepe magnes debilis, aut exi
guum ferrum, detrahat aliud ferrum à magnete for
tiore. Notandum enim e&longs;t hoc nunquam fieri, ni&longs;i cùm
magnes debilior tangit illud ferrum, quod detrahit à
magnete fortiori. Quippe, cùm duo magnetes ferrum
oblongum polis di&longs;&longs;imilibus tangunt, unus in unâ ex
tremitate, alius in aliâ,s&sdeinde i&longs;ti duo magnetes ab
invicem removentur, ferrum intermedium non &longs;emper
debiliori, nec etiam &longs;emper fortiori, &longs;ed modò uni,
modò alteri adhaeret : nullamque puto e&longs;&longs;e rationem,
cur uni potiùs quàm alteri adhaereat, ni&longs;i quòd eum
cui adhaeret, in majori &longs;uperficie quàm alium tangat.
figpEx eo verò, quòd ma
gnes F juvet magnetem
C ad ferrum DE &longs;u&longs;ti
nendum, manife&longs;tum e&longs;t cur ille polus magnetis, qui
alter, in his Borealibus regionibus : etenim à Terrâ
maximo magnete juvatur, eodem planè modo ac ma
gnes C à magnete F; contrà autem alius polus, prop
Si paullò curio&longs;iùs con&longs;ideremus, quo pacto lima
tura ferri circa magnetem &longs;e di&longs;ponat, multa ejus ope
advertemus, quae hactenus dicta confirmabunt. Nam
in primis notare licet, ejus pulvi&longs;culos non confu&longs;è
tubulos componere, per quos particulae &longs;triatae libe
riùs quàm per ae*rem fluunt, quique idcirco earum
vias de&longs;ignant. Quae viae ut clarè ip&longs;is oculis cerni po&longs;
&longs;int, &longs;pargatur aliquid i&longs;tius limaturae &longs;upra planum,
&longs;it, ut polis &longs;uis utrimque planum tangat, eo modo
quo A&longs;tronomorum globi Horizontis circulo immitti
&longs;olent, ut &longs;phaeram rectam reprae&longs;entent,s&slimatura
ibi &longs;par&longs;a di&longs;ponet &longs;e in tubulos, qui flexus particu
globum Terrae, à nobis &longs;upra de&longs;criptosb exhibebunt.
Deinde, &longs;i alius magnes eodem modo i&longs;ti plano juxta
priorem in&longs;eratur,s&spolus Au&longs;tralis unius Borealem
alterius re&longs;piciat, limatura circum&longs;par&longs;a o&longs;tendet
gnetes tanquam per unicum moveantur. Ejus enim
tubuli, qui ab uno ex polis &longs;e mutuò re&longs;picienti
bus ad alium porrigentur, erunt omnino recti; alii
verò, qui ab uno ex adver&longs;is polis ad alium pertin
BRVXTia
fig
ferri ex polo, ex. gr. Au&longs;trali, unius magnetis pendet,
&longs;i polus Au&longs;tralis alterius magnetis infrà po&longs;iti ver&longs;us
illam convertatur,s&spaullatim ei appropinquetur, quo
pacto tubuli ex eâ confecti primò &longs;ur&longs;um &longs;e retrahunt
&sinflectunt : quia &longs;cilicet eae particulae &longs;triatae, quae
per illos fluunt, repelluntur ab aliis quae veniunt à
magnete inferiore. Ac deinde, &longs;i i&longs;te inferior magnes
multò potentior &longs;it &longs;uperiore, tubuli i&longs;ti di&longs;&longs;olvuntur,
&slimatura decidit in inferiorem : quia &longs;cilicet parti
culae &longs;triatae ex hoc inferiori a&longs;cendentes, impetum
faciunt in &longs;ingulos i&longs;tius limaturae pulvi&longs;culos, quos
cùm ingredi non po&longs;&longs;int, ni&longs;i per ea&longs;dem illorum &longs;u
perficies quibus magneti &longs;uperiori adhaerent, eos ab
hoc &longs;uperiore disjungunt. Contrà verò, &longs;i polo Au
&longs;trali &longs;uperioris magnetis, cui limatura ferri adhaeret,
polus Borealis inferioris obvertatur, haec limatura tu
bulos &longs;uos rectà ver&longs;us inferiorem dirigit,s&squantum
pote&longs;t producit : quia utrimque particulis &longs;triatis, ab
uno magnete in alium tran&longs;euntibus, viam praebent;
&longs;ed non ideò à &longs;uperiori &longs;eparatur, ni&longs;i priùs inferio
rem tetigerit, propter vim contactûs, de quâ egimus
matura, magneti quantumvis forti adhaerens, tangatur
ab alio debiliori magnete, vel tantùm à ferreo aliquo
bacillo, nonnullae ejus partes fortiorem magnetem re
tur : illae &longs;cilicet, quae majori &longs;uperficie hunc quàm
illum tangent. Cùm enim exiguae i&longs;tae &longs;uperficies va
ri*ae &longs;ints&sinaequales, &longs;emper accidit, ut qua&longs;dam li
maturae particulas uni magneti vel ferro, alias alteri
Lamina ferrea, quae, polo magnetis admota, ejus
vim &longs;u&longs;tinendi ferri multùm auget, ut antè dictum e&longs;t,
impedit eju&longs;dem vim ferri ad &longs;e alliciendi aut con
vertendi. Nempe lamina DCD impedit ne magnes
acum EF ad &longs;e alliciat aut
convertat. Jam enim adverti
mus particulas &longs;triatas, quae
progrederentur à B ver&longs;us EF
tates DD, propterea quòd liberiùs per ip&longs;am quàm
per ae*rem fluunt, &longs;icque vix ullae ad acum EF perve
niunt. Eodem modo quo &longs;uprà diximusc, paucas à
mediâ Terrae regione ad nos pervenire, quia maxima
regionis, ab uno polo ad alium revertitur; unde fit,
nos &longs;entiatur.
Sed praeter ferrum aut magnetem, nullum aliud cor
pus in locum laminae CD poni pote&longs;t, à quo magnes
figAB impediatur, ne vim &longs;uam
in acurn EF exerceat. Nullum
enim habemus, in hac exte
riore terrâ, quantumvis &longs;oli
dums&sdurum, in quo non &longs;int
plurimi meatus : non quidem ad men&longs;uram
rum &longs;triatarum efformati, &longs;ed multò majores, utpote
qui etiam globulos &longs;ecundi elementi recipiunt,s&sper
quos idcirco i&longs;tae particulae &longs;iriatae non minùs liberè
tran&longs;ire po&longs;&longs;unt quàm per ae*rem, in quo i&longs;tos etiam
globulos &longs;ecundi elementi obvios habent.
Si ferrum aut magnes diu detineatur aliter conver
&longs;us ad Terram alio&longs;ve vicinos magnetes, quàm &longs;ponte
&longs;e converteret &longs;i nihil ejus motum impediret, hoc
ip&longs;o vires &longs;uas paullatim amittit : quia tunc particulae
&longs;triatae, ex Terrâ vel aliis magnetibus vicinis
nientes, obliquè vel aver&longs;è ip&longs;ius meatibus occurrendo,
paullatim eorum figuras mutants&scorrumpunt.
Denique vis magnetica humiditate, rubigine, ac &longs;itu
valde minuitur;s&svalido igne planè deletur. Rubigo
enim, ex ferri ramentis efflore&longs;cens, meatuum orificia
occludit; idemque prae&longs;tat ae*ris humiditass&s&longs;itus,
quia rubiginis initia &longs;unt. Ignis autem agitatio i&longs;torum
ramentorum po&longs;itionem planè di&longs;turbat. Nihilque puto
&longs;ervatum, cujus ratio, ex iis quae explicui, non facilè
intelligatur.
Hîc autem occa&longs;ione magnetis qui trahit ferrum,
vitros&s&longs;imilibus, quae omnia minuta corpora etiam
trahunt. Quamvis enim mei non &longs;it in&longs;tituti, particu
laria ulla explicare, ni&longs;i quatenus requiruntur ad ge
neraliora, de quibus egi, confirmanda; nec examinare
variis experimentis plures alias eorum proprietates
deducam,s&sita intimam ip&longs;orum naturam inve&longs;tigem :
quia tamen eadem vis in vitro etiam e&longs;t, de quo mihi
paullò antèa fuit agendum ad ignis effectus demon
&longs;crip&longs;i, po&longs;&longs;ent in dubium revocari. Prae&longs;ertim quia
fortè nonnulli, videntes i&longs;tam vim in &longs;uccino, cerâ,
re&longs;inâ,s&soleagineis ferè omnibus reperiri, putabunt
ip&longs;am in eo con&longs;i&longs;tere, quòd tenues quaedams&sramo
(frictio enim ad illam vim excitandam requiri &longs;olet),
per ae*rem vicinum &longs;e diffundant, ac &longs;ibi mutuò adhae
re&longs;centes protinus revertantur,s&sminuta corpora quae
in itinere offendunt, &longs;ecum trahant. Quemadmodum
bacillo appen&longs;as, levi motu ita excuti po&longs;&longs;e, ut unâ
earum parte bacillo adhaerente, alia pars ad aliquam
di&longs;tantiam ab eo recedat, &longs;tatimque revertatur, nec
non fe&longs;tucas, aliave obvia corpu&longs;cula &longs;ecum adducat.
proinde in ip&longs;o alia i&longs;tius attractionis cau&longs;&longs;a e&longs;t a&longs;&longs;i
gnanda.
Nempe ex modo quo illud generari dictum e&longs;ta,
facilè colligitur, praeter illa maju&longs;cula intervalla, per
quae globuli &longs;ecundi elementi ver&longs;us omnes partes
tran&longs;ire po&longs;&longs;unt, multas etiam rimulas oblongas inter
ejus particulas reperiri; quae cùm &longs;int angu&longs;tiores,
quàm ut i&longs;tos globulos recipiant, &longs;oli materiae primi
elementi tran&longs;itum praebent; putandumque e&longs;t, hanc
materiam primi elementi, omnium meatuum quos in
greditur figuras induere a&longs;&longs;uetam, per rimulas i&longs;tas
tran&longs;eundo, in qua&longs;dam qua&longs;i fa&longs;ciolas tenues, latas
&soblongas efformari, quae, cùm &longs;imiles rimulas in
ae*re circumjacente non inveniant, intra vitrum &longs;e
tinent, vel certè ab eo non multùm evagantur,s&scirca
ejus particulas convolutae, motu quodam circulari,
ex unis ejus rimulis in alias fluunt. Quamvis enim
materia primi elementi fluidi&longs;&longs;ima &longs;it, quia tamen con
&longs;tat minutiis inaequaliter agitatis, ut in tertiae partis
art. 87s&s88 explicuib, rationi con&longs;entaneum e&longs;t, ut
credamus multas quidem ex maximè concitatis ejus
minutiis à vitro in ae*rem a&longs;&longs;iduè migrare, alia&longs;que ab
ae*re in vitrum earum loco reverti; &longs;ed, cùm eae quae
revertuntur, non &longs;int omnes aequè concitatae, illas quae
minimum habent agitationis, ver&longs;us rimulas, quibus
nulli meatus in ae*re corre&longs;pondent, expelli, atque ibi
unas aliis adhaerentes, fa&longs;ciolas i&longs;tas componere; quae
fa&longs;ciolae idcirco &longs;ucce&longs;&longs;u temporis figuras acquirunt
&longs;it, ut &longs;i vitrum &longs;atis validè fricetur, ita ut nonnihil
incale&longs;cat, ip&longs;ae hoc motu &longs;oras excu&longs;&longs;ae, per ae*rem
quidem vicinum &longs;e di&longs;pergant, aliorumque etiam cor
tam faciles ibi vias inveniunt, &longs;tatim ad vitrum revol
vantur,s&sminutiora corpora, quorum meatibus &longs;unt
implicitae, &longs;ecum adducant.
Quod autem hîc de vitro notavimus, de pleri&longs;que
&longs;titia quaedam inter eorum particulas reperiantur, quae,
cùm nimis angu&longs;ta &longs;int ad globulos &longs;ecundi elementi
admittendos, &longs;olam materiam primi recipiunt,s&scùm
&longs;int majora iis quae in ae*re circumjacente &longs;oli i&longs;ti ma
agitatis ejus minutiis; quae &longs;ibi mutuò adjunctae, par
ticulas componunt, diver&longs;as quidem habentes figuras,
juxta diver&longs;itatem i&longs;torum inter&longs;titiorum, &longs;ed maximâ
ex parte fa&longs;ciolarum in&longs;tar tenues, latass&soblongas :
volvendo, a&longs;&longs;iduè moveri po&longs;&longs;int. Inter&longs;titia enim à qui
bus figuram &longs;uam mutuantur, cùm debeant e&longs;&longs;e valde
angu&longs;ta, ut globulos &longs;ecundi elementi non admittant,
ni&longs;i e&longs;&longs;ent oblonga rimarum in&longs;tar, vix po&longs;&longs;ent e&longs;&longs;e ma
&longs;ecundi elementi non occupantur. Quapropter, et&longs;i non
negem, aliam cau&longs;&longs;am attractionis antè expo&longs;itama in
aliquibus fortè corporibus locum habere po&longs;&longs;e, quia
tamen non e&longs;t ita generalis,s&sattractio i&longs;ta in valde
quaerendam.
Caeterùm hîc notari velim, particulas i&longs;tas in mea
tibus corporum terre&longs;trium, ex materiâ primi elementi
efformatas, non modò variarum attractionum, quales
&longs;unt in electros&sin magnete, &longs;eds&saliorum innume
rabiliums&sadmirandorum effectuum cau&longs;&longs;as e&longs;&longs;e po&longs;&longs;e.
Quae enim in unoquoque corpore formantur, aliquid
&longs;ingulare habent in &longs;uâ figurâ, quo differunt à reliquis
omnibus, in aliis corporibus formatis; cùmque
neant maximam agitationem primi elementi, cujus
&longs;unt partes, minimas ob cau&longs;&longs;as fieri pote&longs;t, ut vel ex
tra corpus in quo &longs;unt non evagentur, &longs;ed tantùm in
ejus meatibus hinc inde di&longs;currant; vel contrà celer
rimè ab eo di&longs;cedant,s&salia omnia corpora terre&longs;tria
pervadentes, ad loca quantumlibet remota brevi&longs;&longs;imo
tempore perveniant, ibique materiam &longs;uae actioni reci
piendae idoneam invenientes, raros aliquos effectus
producant. Et &longs;anè qui&longs;quis con&longs;iderabit, quàm mirae
&longs;int magnetiss&signis proprietates, ac quàm diver&longs;ae ab
iis quas vulgò in aliis corporibus ob&longs;ervamus; quàm
ingens flamma ex minimâ &longs;cintillâ momento temporis
po&longs;&longs;it accendi, quàm magna &longs;it ejus vis; ad quam im
manem di&longs;tantiam &longs;tellae fixae lumen &longs;uum circumqua
que diffundant;s&sreliqua, quorum cau&longs;&longs;as, meo
cio, &longs;atis evidentes, ex principiis omnibus notiss&sab
omnibus admi&longs;&longs;is, figurâ &longs;cilicet, magnitudine, &longs;itus&s
motu particularum materiae, in hoc &longs;cripto deduxi :
facilè &longs;ibi per&longs;uadebit, nullas e&longs;&longs;e vires in lapidibus
aut plantis tam occultas, nulla &longs;ympathiae vel
univer&longs;â, quod ad cau&longs;&longs;as tantùm corporales, &longs;ive
mentes&scogitatione de&longs;titutas, debeat referri, cujus
ratio ex ii&longs;dem illis principiis deduci non po&longs;&longs;it : adeò
Plura non adderem in hac quartâ Principiorum Phi
lo&longs;ophiae parte, &longs;i (quemadmodum mihi antehac in
animo &longs;uit) duas adhuc alias, quintam &longs;cilicet de vi
ventibus, &longs;ive de animalibuss&splantis, ac &longs;extam de
quibus in iis agere vellem, mihi planè per&longs;pecta &longs;unt,
nec &longs;cio an &longs;atis unquam otii habiturus &longs;im ad ip&longs;as
ab&longs;olvendas, ne priores idcirco diutius retineam, vel
quid in iis de&longs;ideretur, quod ad alias re&longs;ervârim, pauca
hactenus hanc Terram, totumque adeò hunc mundum
a&longs;pectabilem, in&longs;tar machinae de&longs;crip&longs;i, nihil praeter
figurass&smotus in eo con&longs;iderans; &longs;en&longs;us autem no&longs;tri
multa alia nobis exhibent, colores &longs;cilicet, odores,
puam explicationis rerum naturalium partem viderer
omi&longs;i&longs;&longs;ec.
Sciendum itaque humanam animam, et&longs;i totum cor
pus informet, praecipuam tamen &longs;edem &longs;uam habere
natur, &longs;ed etiam &longs;entit : hocque opere nervorum, qui,
filorum in&longs;tar, à cerebro ad omnia reliqua membra
protenduntur, ii&longs;que &longs;ic annexi &longs;unt, ut vix ulla pars
tur aliquot nervorum extremitates per ip&longs;am &longs;par&longs;ae,
atque earum motus ad alias eorum nervorum extremi
tates, in cerebro circa &longs;edem animae collectas, tran&longs;
feratur, ut in Dioptricae capite quartoa &longs;atis fu&longs;è
cui. Motus autem qui &longs;ic in cerebro à nervis excitan
tur, animam &longs;ive mentem intimè cerebro conjunctamb
diver&longs;imodè afficiunt, prout ip&longs;i &longs;unt diver&longs;i. Atque hae
diver&longs;ae mentis affectiones, &longs;ive cogitationes, ex i&longs;tis
motibus immediatè con&longs;equentes, &longs;en&longs;uum
nes, &longs;ive, ut vulgò loquimur, &longs;en&longs;us appellantur.
Horum &longs;en&longs;uum diver&longs;itates primò ab ip&longs;orum ner
vorum diver&longs;itate, ac deinde à diver&longs;itate motuum, qui
in &longs;ingulis nervis fiunt, dependent. Neque tamen &longs;in
guli nervi faciunt &longs;ingulos &longs;en&longs;us à reliquis diver&longs;os,
&longs;ed &longs;eptem tantùm praecipuas differentias in iis notare
licet, quarum duae pertinent ad &longs;en&longs;us internos, aliae
quinque ad externos. Nempe nervi qui ad ventricu
lum oe&longs;ophagum, fauces, alia&longs;que interiores partes,
explendis naturalibus de&longs;ideriis de&longs;tinatas,
tur, faciunt unum ex &longs;en&longs;ibus internis, qui appetitus
naturalis vocatur. Nervuli verò qui ad cors&spraecor
dia, quamvis perexigui &longs;int, faciunt alium &longs;en&longs;um in
ternum, in quo con&longs;i&longs;tunt omnes animi commotiones,
&longs;ive pathemata,s&saffectus, ut laetitiae, tri&longs;titiae, amoris,
odii,s&s&longs;imilium. Nam, exempli cau&longs;&longs;â, &longs;anguis ritè
temperatus, facilè ac plus &longs;olito in corde &longs;e dilatans,
nervulos circa orificia &longs;par&longs;os ita laxats&smovet, ut
inde alius motus in cerebro &longs;equatur, qui naturali
quaevis cau&longs;&longs;ae, nervulos i&longs;tos eodem modo moventes,
eundem illum laetitiae &longs;en&longs;um dant. Ita imaginatio
fruitionis alicujus boni, non ip&longs;a &longs;en&longs;um laetitiae in &longs;e
nervi in&longs;erti &longs;unt, mittit, eorumque ope orificia cordis
expanduntur,s&sejus nervuli moventur eo motu, ex
quo &longs;equi debet ille &longs;en&longs;us. Ita, audito grato nuncio,
mens primùm de ip&longs;o judicat,s&sgaudet gaudio illo
betur, quodque idcirco Stoici dixerunt cadere po&longs;&longs;e in
&longs;apientem; deinde, cùm illud imaginatur, &longs;piritus ex
cerebro ad praecordiorum mu&longs;culos fluunt,s&sibi ner
vulos movent, quorum ope alium in cerebro motum
Eâdem ratione &longs;anguis nimis cra&longs;&longs;us, malignè in cordis
ventriculos fluens,s&snon &longs;atis ibi &longs;e dilatans, alium
quendam motum in ii&longs;dem praecordiorum nervulis fa
cit, qui cerebro communicatus &longs;en&longs;um tri&longs;titiae ponit
aliaeque plures cau&longs;&longs;ae idem prae&longs;tare po&longs;&longs;unt. Atque
alii motus i&longs;torum nervulorum efficiunt alios affectus,
ut amoris, odii, metûs, irae, &c., quatenus &longs;unt tan
tùm affectus, &longs;ive animi pathemata, hoc e&longs;t, quatenus
habet à &longs;e &longs;olâ, &longs;ed ab eo quòd à corpore, cui intimè
conjuncta e&longs;t, aliquid patiatur. Nam di&longs;tinctae cogita
tiones, quas habemus de iis quae amplectenda &longs;unt,
vel optanda, vel fugienda &c., toto genere ab i&longs;tis
tuum naturalium, ut famis, &longs;itis &c., qui à nervis ven-
comedendi, bibendi &c., planè diver&longs;i; &longs;ed quia, ut
plurimum, i&longs;ta voluntas &longs;ive appetitio eos comitatur,
idcirco dicuntur appetitus.
Quantum ad &longs;en&longs;us externos, quinque vulgò
merantur, propter quinque diver&longs;a objectorum genera,
nervos iis &longs;ervientes moventia,s&stotidem genera co
gitationum confu&longs;arum, quae ab i&longs;tis motibus in animâ
excitantur. Nam prima, nervi in univer&longs;i corporis cu
tem de&longs;inentes, illâ mediante à quibu&longs;libet terrenis
corporibus tangi po&longs;&longs;unt,s&sab illis integris moveri,
uno modo ab illorum duritie, alio à gravitate, alio à
calore, alio ab humiditate &c.; quotque diver&longs;is mo
dis vel moventur, vel à motu &longs;uo ordinario impediun
tur, tot in mente diver&longs;os &longs;en&longs;us excitant, ex quibus
tot tactiles qualitates denominantur. Ac praeterea, cùm
i&longs;ti nervi &longs;olito vehementiùs agitantur, &longs;ed ita tamen
ut nulla lae&longs;io in corpore inde &longs;equatur, hinc fit &longs;en&longs;us
titillationis, menti naturaliter gratus, quia vires cor
poris, cui arctè conjuncta e&longs;t, ei te&longs;tatur; &longs;i verò
qua lae&longs;io inde &longs;equatur, &longs;it &longs;en&longs;us doloris. Atque hinc
patet, cur corporea voluptass&sdolor tam parum di
&longs;tent ab invicem in objecto, quamvis in &longs;en&longs;u contrarii
&longs;int.
Deinde alii nervi, per linguams&spartes ei vioinas
&longs;par&longs;i, ab eorundem corporum particulis, ab invicem
disjunctis,s&s&longs;imul cum &longs;alivâ in ore natantibus, diver
&longs;imodè moventur, prout ip&longs;orum figurae &longs;unt diver&longs;ae,
&longs;icque diver&longs;orum &longs;aporum &longs;en&longs;us efficiunt.
Tertiò, duo etiam nervi, &longs;ive cerebri appendices
extra calvariam non ex&longs;ertae, moventur ab eorundem
non quidem quibu&longs;libet, &longs;ed iis quae &longs;atis &longs;ubtiles ac
&longs;imul &longs;atis vividae &longs;unt, ut in nares attractae per offis
&longs;pongio&longs;i meatus u&longs;que ad illos nervos perveniant;s&s
&longs;en&longs;us.
Quarto', duo alii nervi, in intimis aurium cavernis
reconditi, excipiunt tremuloss&svibratos totius ae*ris
circumjacentis motus. Ae*r enim membranulam tym
tenulam, cui i&longs;ti nervi adhaerent, &longs;imul quatit; atque
ab horum motuum diver&longs;itate, diver&longs;orum &longs;onorum
&longs;en&longs;us oriuntur.
Denique nervorum opticorum extremitates, tuni
ae*re nec à terrenis ullis corporibus ibi moventur, &longs;ed
à &longs;olis globulis &longs;ecundi elementi, unde habetur &longs;en&longs;us
luminiss&scolorum; ut jam &longs;atis in Dioptricâas&sMe
teoris explicui.
e&longs;t in &longs;ingulis membris, &longs;ed tantùm quatenus e&longs;t in ce
rebro, ea quae corpori accidunt in &longs;ingulis membris
nervorum ope &longs;entire : primò, ex eo quòd morbi varii,
&longs;olum cerebrum afficientes, omnem &longs;en&longs;um tollant,
bro, quotidie nobis magnâ ex parte adimit &longs;entiendi
facultatem, quam po&longs;tmodum vigilia re&longs;tituit. Deinde,
ex eo quòd, cerebro illae&longs;o, &longs;i tantùm viae, per quas
ctae &longs;int, hoc ip&longs;o illorum rnembrorum &longs;en&longs;us etiam
perit. Ac denique, ex eo quòd dolor aliquando &longs;entia
tur tanquam in quibu&longs;dam membris, in quibus nulla
tamen e&longs;t doloris cau&longs;&longs;a, &longs;ed in aliis per quae tran&longs;eunt
nervi, qui ab illis ad cerebrum protenduntur. Quod
ultimum innumeris experimentis o&longs;tendi pote&longs;t, &longs;ed
unum hîc ponere &longs;ufficiet. Cùm puellae cuidam, ma
num gravi morbo affectam habenti, velarentur oculi
quoties Chirurgus accedebat, ne curationis apparatu
turbaretur, eique po&longs;t aliquot dies brachiurn ad cubi
tum u&longs;que, ob gangraenam in eo &longs;erpentem, fui&longs;&longs;et am
putatum,s&spanni in ejus locum ita &longs;ub&longs;tituti, ut eo
&longs;e privatam e&longs;&longs;e planè ignoraret, ip&longs;a interim varios
dolores, nunc in uno ejus manûs quae ab&longs;ci&longs;&longs;a erat
digito, nunc in alio &longs;e &longs;entire querebatur : quod &longs;anè
aliunde contingere non poterat, quàm ex eo quòd
nervi, qui priùs ex cerebro ad manurn de&longs;cendebant,
tuncque in brachio juxta cubitum terminabantur, eo
dem modo ibi moverentur, ac priùs moveri debui&longs;&longs;ent
in manu, ad &longs;en&longs;um hujus vel illius digiti dolentis,
animae in cerebro re&longs;identi imprimendum.
Probatur deinde talem e&longs;&longs;e no&longs;trae mentis naturam,
ut ex eo &longs;olo quòd quidam motus in corpore fiant, ad
qua&longs;libet cogitationes, nullam i&longs;torum motuum
ginem referentes, po&longs;&longs;it impelli;s&s&longs;peciatim ad illas
confu&longs;as, quae &longs;en&longs;us, &longs;ive &longs;en&longs;ationes, dicuntur. Nam
videmus verba, &longs;ive ore prolata, &longs;ive tantùm &longs;cripta,
qua&longs;libet in animis no&longs;tris cogitationes &, commo
tiones excitare. In eâdem chartâ, cum eodem calamo
&satramento, &longs;i tantùm calami extremitas certo modo
tiones praeliorum, tempe&longs;tatum, furiarum, affectu&longs;que
indignationiss&stri&longs;titiae in lectorum animis concita
bunt; &longs;i verò alio modo ferè &longs;imili calamus movea
amoenitatis, afectu&longs;que planè contrarios amoriss&s
laetitiae efficiet. Re&longs;pondebitur forta&longs;&longs;e, &longs;cripturam vel
loquelam nullos affectus, nulla&longs;que rerum à &longs;e diver
&longs;arum imaginationes, immediatè in mente excitare,
deinde occa&longs;ione anima ip&longs;a variarum rerum imagines
in &longs;e efformat. Quid autem dicetur de &longs;en&longs;u doloriss&s
titillationis? Gladius corpori no&longs;tro admovetur, illud
&longs;cindit : ex hoc &longs;olo &longs;equitur dolor, qui &longs;anè non mi
locali motu, quàm color, vel &longs;onus, vel odor, vel
&longs;apor. Atque ideò, cùm clarè videamus, doloris &longs;en
&longs;um in nobis excitari ab eo &longs;olo, quòd aliquae cor
poris no&longs;tri partes contactu alicujus alterius corpo
no&longs;tram e&longs;&longs;e talis naturae, ut ab aliquibus etiam mo
tibus localibus, omnium aliorum &longs;entuum affectiones
pati po&longs;&longs;it.
Praeterea non deprehendimus ullam differentiam
unos quàm per alios, ab organis &longs;en&longs;uum externorum
ad cerebrum pervenire, vel omnino quicquam eò per
venire praeter ip&longs;orum nervorum motum localem.
Videmu&longs;que hunc motum localem, non modò &longs;en&longs;um
&longs;onorum. Nam &longs;i quis in oculo percutiatur, ita ut
videbit plurimas &longs;cintillas luminis fulgurantis, quod
lumen extra ejus oculum non erit. Atque &longs;i quis aurem
&longs;uam digito obturet, tremulum quoddam murmur
audiet, quod à &longs;olo motu ae*ris in eâ inclu&longs;i procedet.
Denique &longs;aepe advertimus calorem, alia&longs;ve &longs;en&longs;iles
qualitates, quatenus &longs;unt in objectis, nec non etiam
formas rerum purè materialium, ut, ex. gr., formam
ignis, à motu locali quorundam corporum oriri, atque
ip&longs;as deinde alios motus locales in aliis corporibus
efficere. Et optimè comprehendimus quo pacto à variâ
magnitudine, figurâs&smotu particularum unius cor
poris, varii motus locales in alio corpore excitentur;
nullo autem modo po&longs;&longs;umus intelligere, quo pacto ab
ii&longs;dem (magnitudine &longs;cilicet, figurâs&smotu) aliquid
aliud producatur, omnino diver&longs;ae ab ip&longs;is naturae,
quales &longs;unt illae formae &longs;ub&longs;tantialess&squalitates
reales, quas in rebus e&longs;&longs;e multi &longs;upponunt; nec etiam
quo pacto po&longs;tea i&longs;tae qualitates aut formae vim habeant
in aliis corporibus motus locales excitandi. Quae cùm
ita &longs;int,s&s&longs;ciamus eam e&longs;&longs;e animae no&longs;trae naturam,
ut diver&longs;i motus locales &longs;ufficiant ad omnes &longs;en&longs;us in
eâ excitandos; experiamurque illos reip&longs;â varios &longs;en&longs;us
in ea excitare, non autem deprehendamus quicquam
aliud, praeter eju&longs;modi motus, à &longs;en&longs;uum externorum
organis ad cerebrum tran&longs;ire : omnino concludendum
e&longs;t, non etiam à nobis animadverti, ea, quae in objectis
externis, luminis, coloris, odoris, &longs;aporis, &longs;oni, ca
loris, frigoriss&saliarum tactilium qualitatum, vel
etiam formarum &longs;ub&longs;tantialium, nominibus
mus, quicquam aliud e&longs;&longs;e quàm i&longs;torum objectorum
variis modis movere po&longs;&longs;int.
Atque ita facili enumeratione colligitur, nulla na
turae phaenomena fui&longs;&longs;e à me in hac tractatione prae
recen&longs;endum, ni&longs;i quod &longs;en&longs;u deprehenditur. Atqui
exceptis magnitudine, figurâs&smotu, quae qualia &longs;int
in unoquoque corpore explicui, nihil extra nos po
&longs;itum &longs;entitur, ni&longs;i lumen, color, odor, &longs;apor, &longs;onus,
tem à nobis non deprehendi quicquam aliud e&longs;&longs;e
in objectis, quàm di&longs;po&longs;itiones qua&longs;dam in magnitu
dine, figurâs&smotu con&longs;i&longs;tentes, hactenus e&longs;t demon
&longs;tratum.
materialium naturam ita conatum e&longs;&longs;e explicare, ut
nullo planè principio ad hoc u&longs;us &longs;im, quod non ab
Ari&longs;totele, omnibu&longs;que aliis omnium &longs;eculorum Phi
lo&longs;ophis fuerit admi&longs;&longs;um : adeò ut haec Philo&longs;ophia
Nempe figurass&smotuss&smagnitudines corporum
con&longs;ideravi, atque &longs;ecundùm leges Mechanicae, certis
&squotidianis experimentis confirmatas, quidnam ex
i&longs;torum corporum mutuo concur&longs;u &longs;equi debeat, exa
moveantur, varia&longs;que habeant magnitudiness&sfiguras,
pro quarum diver&longs;itate ip&longs;orum etiam motus varien
tur, atque ex mutuâ colli&longs;ione, quae maju&longs;cula &longs;unt in
multa minora dividantur,s&sfiguras mutent? Hoc non
deprehendimus; hoc etiam di&longs;tinctè imaginamurs&s
&longs;oniss&scaeteris, quae non ope plurium &longs;en&longs;uum, &longs;ed
&longs;ingulorum duntaxat percipiuntur, dici non pote&longs;t :
&longs;emper enim eorum imagines in cogitatione no&longs;trâ
&longs;unt confu&longs;ae, nec quidnam illa &longs;int &longs;cimus.
At multas in &longs;ingulis corporibus particulas con&longs;i
dero, quae nullo &longs;en&longs;u percipiuntur : quod illi forta&longs;&longs;e
non probant, qui &longs;en&longs;us &longs;uos pro men&longs;urâ cogno&longs;ci
bilium &longs;umunt. Quis autem pote&longs;t dubitare, quin
multa corpora &longs;int tam minuta, ut ea nullo &longs;en&longs;u
prehendamus? &longs;i tantùm con&longs;ideret, quidnam &longs;ingulis
horis adjiciatur iis quae lentè augentur, vel quid de
trahatur ex iis quae minuuntur. Cre&longs;cit arbor quotidie,
nec pote&longs;t intelligi majorem illam reddi quàm priùs
fuit, ni&longs;i &longs;imul intelligatur aliquod corpus ei adjungi.
Quis autem unquam &longs;en&longs;u deprehendit, quaenam &longs;int
illa corpu&longs;cula, quae in unâ die arbori cre&longs;centi acce&longs;
&longs;erunt? Atque &longs;altem illi, qui agno&longs;cunt quantitatern
e&longs;&longs;e indefinitè divi&longs;ibilem, fateri debent ejus partes
reddi po&longs;&longs;e tam exiguas, ut nullo &longs;en&longs;u percipiantur.
Et &longs;anè mirum e&longs;&longs;e non debet, quòd valde minuta cor
pora &longs;entire nequeamus; cùm ip&longs;i no&longs;tri nervi, qui
moveri debent ab objectis ad &longs;en&longs;um efficiendum, non
&longs;int minuti&longs;&longs;imi, &longs;ed, funiculorum in&longs;tar, ex multis
particulis &longs;e minoribus conflati; nec proinde à
ti&longs;&longs;imis corporibus moveri po&longs;&longs;int. Nec puto quem
quam ratione utentem negaturum, quin longè meliùs
&longs;it, ad exemplum eorum quae in magnis corporibus
accidere &longs;en&longs;u percipimus, judicare de iis quae acci
dunt in minutis corpu&longs;culis, ob &longs;olam &longs;uam
tem &longs;en&longs;um effugientibus, quàm ad haec explicanda,
&longs;imilitudinem habentes, excogitare.
At Democritus etiam corpu&longs;cula quaedam imagina
batur, varias figuras, magnitudincss&smotus habentia,
nia &longs;en&longs;ilia corpora ex&longs;urgerent;s&stamen ejus philo
&longs;ophandi ratio vulgò ab omnibus rejici &longs;olet. Verùm
nemo unquam illam rejecit, propterea quòd in eâ con
&longs;iderarentur quaedam corpora tam minuta ut &longs;en&longs;um
habere dicerentur; quia nemo pote&longs;t dubitare, quin
multa revera talia &longs;int, ut modò o&longs;ten&longs;um e&longs;t. Sed re
jecta e&longs;t, primò, quia illa corpu&longs;cula indivi&longs;ibilia &longs;up
ponebat, quo nomine etiam ego illam rejicio; deinde,
dari po&longs;&longs;e demon&longs;tro; tertiò, quia gravitatem ii&longs;dem
tribuebat, quam ego nullam in ullo corpore, cùm &longs;o
lum &longs;pectatur, &longs;ed tantùm quatenus ab aliorum cor
porum &longs;itus&smotu dependet atque ad illa refertur,
res &longs;ingulae ex &longs;olo corpu&longs;culorum concur&longs;u oriren
tur, vel &longs;i de aliquibus id o&longs;tenderet, non omnes ejus
rationes inter &longs;e cohaerebant : &longs;altem quantum judi
care licet ex iis, quae de ip&longs;ius opinionibus memoriae
&longs;ophiâ &longs;crip&longs;i, &longs;atis cohaereant, aliis judicandum re
linquo.
At in&longs;en&longs;ilibus corporum particulis determinatas
figurass&smagnitudiness&smotus a&longs;&longs;igno, tanquam &longs;i
ideò quaerent forta&longs;&longs;e nonnulli, unde ergo quales &longs;int
&longs;implici&longs;&longs;imiss&smaximè notis principiis, quorum co
gnitio mentibus no&longs;tris à naturâ indita e&longs;t, generaliter
con&longs;iderâ&longs;&longs;e, quaenam praecipuae differentiae inter ma
gnitudiness&sfigurass&s&longs;itus corporum, ob &longs;olam
exiguitatem &longs;uam, in&longs;en&longs;ilium e&longs;&longs;e po&longs;&longs;ent,s&squinam
&longs;en&longs;iles effectus ex variis eorum concur&longs;ibus &longs;eque
rentur. Ac deinde, cùm &longs;imiles aliquos effectus in
rebus &longs;en&longs;ibilibus animadverti, eas ex &longs;imili talium
corporum concur&longs;u ortas exi&longs;timâ&longs;&longs;e; prae&longs;ertim cùm
nullus alius ip&longs;as explicandi modus excogitari po&longs;&longs;e
videbatur. Atque ad hoc arte facta non parum me
adjuverunt : nullum enim aliud, inter ip&longs;as&scorpora
naturalia, di&longs;crimen agno&longs;co, ni&longs;i quòd arte factorum
operationes, ut plurimum, peraguntur in&longs;trumentis
adeò magnis, ut &longs;en&longs;u facilè percipi po&longs;&longs;int : hoc enim
requiritur, ut ab hominibus fabricari queant. Contrà
autem naturales effectus ferè &longs;emper dependent ab
aliquibus organis adeò minutis, ut omnem &longs;en&longs;um
effugiant. Et &longs;anè nullae &longs;unt in Mechanicâ rationes,
quae non etiam ad Phy&longs;icam, cujus pars vel &longs;pecies e&longs;t,
pertineant : nec minùs naturale e&longs;t horologio, ex his
vel illis rotis compo&longs;ito, ut horas indicet, quàm arbori
ex hoc vel illo &longs;emine ortae, ut tales fructus producat.
Quamobrem, ut ii qui in con&longs;iderandis automatis
&longs;unt exercitati, cùm alicujus machinae u&longs;um &longs;ciunt &,
nonnullas ejus partes a&longs;piciunt, facilè ex i&longs;tis, quo
modo aliae quas non vident &longs;int factae, conjiciunt : ita
ex &longs;en&longs;ilibus effectibuss&spartibus corporum natura
lium, quales &longs;int eorum cau&longs;&longs;aes&sparticulae in&longs;en&longs;iles,
inve&longs;tigare conatus &longs;um.
At quamvis fortè hoc pacto intelligatur, quomodo
res omnes naturales fieri potuerint, non tamen ideò
concludi debet, ip&longs;as revera &longs;ic factas e&longs;&longs;e. Nam
quemadmodum ab eodem artifice duo horologia fieri
extrin&longs;ecus omnino &longs;imilia &longs;int, intus tamen ex valde
di&longs;&longs;imili rotularum compage con&longs;tant : ita non dubium
e&longs;t, quin &longs;ummus rerum opifex omnia illa, quae vide
mus, pluribus diver&longs;is modis potuerit efficere. Quod
me prae&longs;titum e&longs;&longs;e putabo, &longs;i tantùm ea quae &longs;crip&longs;i talia
&longs;int, ut omnibus naturae phaenomenis accuratè re&longs;pon
deant. Hocque etiam ad u&longs;um vitae &longs;ufficiet, quias&s
Medicina,s&sMechanica,s&scaeterae artes omnes, quae
&longs;unt, ac proinde inter naturae phaenomena numeranda,
pro fine habent. Et ne quis fortè &longs;ibi per&longs;uadeat,
Ari&longs;totelema aliquid ampliùs prae&longs;titi&longs;&longs;e, aut prae&longs;tare
volui&longs;&longs;e, ip&longs;emet in primo Meteorologicorum, initio
&longs;unt manife&longs;ta, &longs;e putare &longs;ufficientes rationess&sde
mon&longs;trationes afferre, &longs;i tantùm o&longs;tendat ea ita fieri
po&longs;&longs;e, ut à &longs;e explicantur.
Sed tamen, ne qua hîc veritati fraus fiat, con&longs;ide
liter, hoc e&longs;t, quantum &longs;ufficit ad u&longs;um vitae, quamvis
&longs;i ad ab&longs;olutam Dei potentiam referantur, &longs;int incerta.
Ut ex. gr., &longs;i quis legere velit epi&longs;tolam, latinis qui
dem literis, &longs;ed non in verâ &longs;ignificatione po&longs;itis,
quâque literâ proximè &longs;equentem e&longs;&longs;e &longs;ub&longs;tituendam,
inveniat hoc pacto latina quaedam verba ex iis com
poni : non dubitabit quin illius epi&longs;tolae verus &longs;en&longs;us
in i&longs;tis verbis contineatur, et&longs;i hoc &longs;olâ conjecturâ
cogno&longs;cat*,s&sfieri for&longs;an po&longs;&longs;it, ut qui eam &longs;crip&longs;it,
non literas proximè &longs;equentes, &longs;ed aliquas alias loco
verarum po&longs;uerit, atque &longs;ic alium in eâ &longs;en&longs;um occul
taverit : hoc enim tam difficulter pote&longs;t contingere,
ut non credibile videatur. Sed qui advertent quàm
multa de magnete*, de igne, de totius Mundi fabricâ,
ex paucis quibu&longs;dam principiis hîc deducta &longs;int,
quamvis i&longs;ta principia tantùm ca&longs;us&s&longs;ine ratione à
me a&longs;&longs;umpta e&longs;&longs;e putarent, fortè tamen agno&longs;cent, vix
potui&longs;&longs;e contingere, ut tam multa &longs;imul cohaererent,
&longs;i fal&longs;a e&longs;&longs;enta.
Praeterea quaedam &longs;unt, etiam in rebus naturalibus,
quae ab&longs;olutè ac plu&longs;quam moraliter certa exi&longs;tima
mus, hoc &longs;cilicet innixi Metaphy&longs;ico fundamento,
quòd Deus &longs;it &longs;ummè bonuss&sminimè fallax, atque
ideò facultas quam nobis dedit ad verum à fal&longs;o diju
dicandum, quoties eâ rectè utimur,s&squid ejus ope
di&longs;tinctè percipimus, errare non po&longs;&longs;it. Tales &longs;unt Ma
thematicae demon&longs;trationes; talis e&longs;t cognitio quòd
res materiales ex&longs;i&longs;tant;s&stalia &longs;unt evidentia omnia
ratiocinia, quae de ip&longs;is fiunt. In quorum numerum
forta&longs;&longs;is etiam haec no&longs;tra recipientur ab iis, qui con
&longs;iderabunt, quo pacto ex primiss&smaximè &longs;implicibus
cognitionis humanae principiis, continuâ &longs;erie deducta
&longs;int. Prae&longs;ertim &longs;i &longs;atis intelligant, nulla nos objecta
in nervis no&longs;tris excitetur; talemque motum excitari
non po&longs;&longs;e à &longs;tellis fixis, longi&longs;&longs;imè hinc di&longs;tantibus,
ni&longs;i fiat etiam aliquis motus in illiss&sin toto coelo inter
raliora quae de Mundos&sTerrâ &longs;crip&longs;i, vix aliter quàm
à me explicata &longs;unt, intelligi po&longs;&longs;e videntur.
At nihilominus, memor meae tenuitatis, nihil affir
mo : &longs;ed haec omnia, tum Eccle&longs;iae Catholicae aucto
ab ullo credi velim, ni&longs;i quod ip&longs;i evidenss&sinvicta
ratio per&longs;uadebit.
FINIS.