PROPOSITVM no$tri ne- Subtilitatis definitio. gotij in hoc Opere e$t, de Subtilitate tractare. E$t au- tem $ubtilitas ratio quædam, qua $en$ibilia à $en$ibus, in- telligibilia ab intellectu, dif- Difficultas in opere $cribendo. ficilè compræhenduntur. Ergo $i $ingula, qu&ecedil; $ubtilitate con$tant, magnum etiam per $e exhibent negotium, $untque difficillima, quid rogo de ea tractatione dicendum erit, in qua omnis $ubtilitatis ratio explicanda e$t? Idque $olùm apertum & facilè videri pote$t, quod in vnaquaque di$ciplina e$t ob$curi$$imum. Maiu$que nobis negotium $upere$t in ip$ius rei tractatione, quàm in ip$a re. Cum enim $cribentes in quatuor laborent generibus, rerum ob$curitate, in- certorum dubitatione, cau$arum inuentio- ne, rectaque earum explicatione, omnia hæc hoc in libro cumulatiùs habentur. Si ob$curitas difficultatem parit, hic liber $o- lùm ob$curi$$ima $eligit. Si certò $cire $em- per laborio$um fuit: quid hoc argumento laborio$ius? vbi habeam quos fugiam, vt Plinium & Albertum, quibus nulla in hoc genere, quòd palàm mentiantur, fides ha- betur, quos $equar non habeam. Et tamen $i non omnia mihi ad vnguem fuerint ex- plorata, operam ( vt dici $olet ) & oleum perdam. Quid de cau$is dicam? quos omni- bus intactas, velut tamen ex Oraculo quo- dam acceptas, depromere oportet. At Ora- culis fides ab$que demon$tratione habeba- tur: nobis, $i eam non addiderimus, nulla dabitur. Intentata pror$us tot $eculis vel res ip$as $cientibus Philo$ophis, quæ nunc à me vno $unt explicanda. Quædam etiam cùm de$ierint, aut nuper $int inuenta, nomi- nibus aut carent, aut nomina rebus ip$is. Porrò nomina inuenire nouis rebus, & $e- ne$cente lingua difficillimum e$t. Et $i inue- nero, vt calumniam non $ubeam eorum, qui nuper de his $crip$erunt, iudicium ad- iicere cogor. In reliquo, ne Oedipus ip$e Lectori $atisfaciat. Itaque cùm rem ad- modum laborio$am aggre$$i $imus, non ta- men pro laboris magnitudine, operi ip$i præmij vice vtilitatis & gloriæ tantundem acceder. Erant & quædam præter hæc ab antiquis non rectè tractata. Sed in his non laboro, cùm nulla $it authoritas aduer$us ex- perimenta $cribentibus. Ergo tot & tanta $unt difficultatis argumenta in hac tracta- tione. Sed vt ad rem ip$am reuertar, quan- quam ob$cura tenuia $int plerunque, & exi- lia $ubtilia, non tamen omnia neque $em- per. Quæ enim verborum vitio potiùs quàm arte vlla ob$cura $unt atque implicata, ve- lut nodi fortuitò in $eip$os redeuntes, tum quæ $en$u tenuia videntur, haud tamen den- $a, hæc $ubtilitatis nomen non merentur. Talia $unt gracilia hominum crura ab ini- tio praua nutritione, aliove ca$u oblæ$a.

Con$tat ergo $ubtilitas in tribus $ub$tan- Subtilitas in quib. $it. Quæ tractã- da $int in his libris. tiis, accidentibus, ac repræ$entationibus. Eorum enim quorum e$t $cientia aliqua, quædam $unt, quædam autem non, $ed $o- lùm e$$e videntur. Quæ videntur, alia qui- dem nobis dormientibus, alia autem vigi- lantibus alia per interiores $en$us, alia verò per externos. Externi $en$us, quorum e$t ratio habenda, quatuor $unt: tactus, vi$us, olfactus, auditus. Nam gu$tus qua$i con- temnendus e$$e videtur. Horum $ingulis quadrifariam repræ$entatio contingit: vel quia non percipiunt quæ percipere debent, velut cùm caro acu citra dolorem perfora- tur: vel quia percipiunt, quod non e$t, vt ec$ta$i ac $omniis: vel aliter quàm $int, vt magnitudines aut colores: aut non $imili ratione, vt in imagine. Videntur rur$us $ub hoc genere plura e$$e, $ed non $unt. Nam oratio, auditus: pictura, $culptura, vi$us, $pe- cies imaginantis virtutis: $criptura autem vi$u & auditu con$tare videtur: vtraque au- tem, tam $criptura quàm oratio, auxilio in- terioris $en$us con$tant. Quæ autem $unt, alia quidem $ub$tantiæ, alia accidentia. Sub- $tantiarum aliæ quidem corporeæ, aliæ cor- pore carent: atque hæ omnes immortales atque incorruptibiles: carent enim contra- rio, & in $eip$is $ub$i$tunt. Quæ igitur incor- poreæ, aliæ quidem à nullis pendent, $ed aliorum $unt cau$æ, aliæ ab aliis. Quæ à nullis pendeat, vna tantùm e$t, Deus opti- mus atque immen$us, cuius fabrica e$t vniuer$um ip$um. De illius intellectu, $a- pientia ac pote$tate bonitatéque, inde de vniuer$i ortu, extremo loco tanquam de Ordo li- brorum. perfecti$$imo dicendum erit. Ad de vniuer$i ordine etiam ibidem erit con$iderandum. Nam vniuer$um ordine con$tat: ip$um verò in tempore, aut in illo tempus. Septem igi- tur hæc vltimo in libro tractanda erunt. Quæ autem pendent ab aliis, & corpore ca- rent, alia aliorum $unt cau$æ, alia nullius. Et quæ aliorum $unt cau$æ, vt perpetuò cau$æ $int corporibus etiam immortalibus annectuntur, vocantúrque $ub$tantiæ pri- mæ. Quatuor igitur in his $pectanda erunt, vt intelligunt, vt producunt, vt manent (in æuo enim e$$e videntur) vt mouent, at- que corpori a$$i$tunt. Plurima verò in hoc genere & in vltima tractatione ad libros de æternitatis arcanis reiecta $unt, quòd cùm omnia hæc $upra humanam mentem $int clariora, & quæ apertiùs demon$trari pote- rant, tùm generalia, tantùm huic negotio pertinebant. Quæ verò immortalia & in- corporea nullius erant cau$a: mortali cor- pori annexa fuêre. Alia igitur horum ma- nife$ta, alia de quibus e$t dubitatio. Atque illa $i $int præclara magis, dæmonas quidam vocant, de quibus ante intelligentias tra- ctabimus. Tum verò ante illud de xxiv. ge- neribus repræ$entationum dictis, ob rei affi- nitatem: plerique enim mirabilia $unt, ad hos veluti cau$as referunt. Verùm cùm an $int, nondum liqueat naturam $pectantibus, de his tantùm, velut de probabilibus loque- mur, initium ab effectibus, $olúmque id cum dubitatione $umentes. At de intelle- ctus immortalitate, illiú$que $eparatione, aliàs dictum e$t. Reliquum e$t igitur, vt de propriis illius affectus loquamur. Sunt au- tem artes, de quibus ante illa tractabimus, tùm de rebus, quæ artibus ip$is con$tant. Ante artes, de $cientiis atque intellectu di- cendum erit. Nam de Prudentia, in libris de Sapientia di$putauimus. At priùs de Ani- ma & Intellectu dicendum erit, quoniam non e$t $cientia, neque principiorum cogni- tio ab$que illis. Atque po$t hæc de leuioris cuiu$dam generis $ubtilitatibus $eu inutili- bus, quæ nec ad artem, quòd non confe- rant: nec ad $cientiam, quòd non demon- $trentur, referri queunt. Rur$us, vt anima corpori mortali annectitur, $en$us fiunt: atque inde cùm $en$us non $int, ni$i etiam $en$ibilia, tum verò $en$u $en$ibilia perci- piente voluptas $it, antea de his tribus di- cendum erit, $cilicet de $en$u, $en$ibilibus, ac voluptate. Colores tamen ad luminis tra- ctationem ob commodum reiicimus. Cor- porearum verò $ub$tantiarum aliæ quidem immortales, vt cœlum: aliæ corruptioni obnoxiæ. Horum etiam quædam $implices, aliæ mixtæ. Atque omnium horum $unt principia quædam, velut locus & motus, & corporum repugnantia, & certa men$u- ra $ub$tantiæ: neque enim di$$olui pote$t corpus in incorporea, neque vacuum admit- titur. Tum etiam forma e$t principium, at- que communis cum aliis tam generabilibus, quàm ingenerabilibus corporibus. Igitur de omnibus his quinque, tum de materia, pri- mo loco, atque in primo libro tractandum erit. Po$t hæc de quatuor elementis ( tot enim exi$timantur ) inde de cœlo, pò$t de luce, lumine atque coloribus. Inde ad com- po$ita corpora de$cendendum. Horum quæ- dam perfecta, quædam imperfecta, de qui- bus primò dicendum erit. Con$tant hæc mi- $tione. De mi$tione igitur quinto loco di- cendum erit. Perfectorum autem corporum & quæ viuunt, quædam vitam in $eip$is habent, atque horum alia aqueæ $ub$tan- tiæ, quæ Metalla vocantur: quædam ter- reæ, quæ Lapides dicuntur: Cùm verò hæc generatione & corruptione, & mutatione qualitatum fiant, imprimis de metallis: de mutatione qualitatum, quam barbari vo- cant Altercationem, dicendum erit: pò$t de Lapidibus. Eorum autem quæ vitam aliundè trahunt, quædam motu carent, vt arbores, & herbæ, de quibus octauo loco dicendum e$t: pò$t de his quæ motu prædi- ta $unt, non tamen $emine generantur. At de generatione tali dicendum erit: $icut in decimo de Generatione, quæ $emine in ani- malibus fit. Atque hæc animalia intellectu carent. De corpore verò, quod $ummam perfectionem con$ecutum e$t, ( illud autem e$t homo ) cur factum $it, & de illius for- ma atque actionibus dicendum erit. Duode- cimus verò ea tractat de illo, quæ ad cor- pus pertinent, atque hæc quatuor $unt ge- nerum: quædam enim aliis $unt communia animalibus, quædam propria: quædam $unt actiones ex $ub$tantiæ propria quadam na- tura, quædam verò quæ ad illius manife- $tam $tructuram referuntur. Iam verò & quædam $unt accidentia, de quibus dicen- dum e$t, velut grauitas, leuitas: hæc au- tem in elementis, den$itas, raritas, a$pe- ritas, lenitas, durities, mollities: atque hæc in mi$tis, communiáque, velut genitis nitor, per$picuitas, figuráque genitis $o- lùm. Quædam verò de aliis tantùm dicun- tur, vt generatio, corruptio, nutritio, mu- tatio, auctio, attractio, retentio, conco- ctio, expul$io. Subtilitas verò in omnibus his, quorum genera numerauimus. Quod igitur tot $int, de quibus tractandum e$t, & quòd plura e$$e non po$$int, tùm verò quæ de illis demon$tranda, & quo ordine, abun- dè me explica$$e reor. Vnde non leuis vti- Vtilitas. litas ex tanto labore, $ed quanta vnquam alia ex tractatione po$$it haberi, $eu ad vnum tantùm genus, $eu ad plurima refe- ratur. Primùm enim ad omnem naturæ co- gnitionem confert, & ad difficilium rerum $cientiam, & ob$curarum inuentionem, li- bris quoque interpretandis omnibus aliqua in parte auxiliatur. Artium vires docet, ac noua quædam $citu iucunda common$trat, tum ex his etiam, quæ ad comparandas di- uitias, & opes non parùm momenti afferunt. Decernit & circa antiquas, & non leues du- bitationes, quid verum $it, velut in chymi- cis. O$tendit & prodigio$a opera tùm natu- ræ, tùm artis. Reuocat & antiqua in v$um inuenta, quæ vetu$tate, vel bellis gra- ui$$imis excoluerunt. Et quæ $en$ibus ad- miranda videntur, cur fiant, in omni- bus edocet. Iam verò propo$itum rem ag- grediamur.

Hylen e$$e, o$tendit rerum ip$arum per- Materiam primam e$$e. petua generatio, quæ $emper ex aliquo fit alio. Etenim frumenta ex terra & humore, & animalia ex $emine, & $anguine, vel ouis, & cinis ex lignis: nec quicquam tam pu$illum e$t, quòd ex nullo fiat. Nec $uffi- cit, vt aliquid præ$it, cùm non ex arundi- ne, aut $tipula multus cinis fieri po$$it, ex multa verò quercu paucus nunquam cinis euadet. Itaque aliquid in generatione om- ni commune manet, quod materiam pri- mam dicimus aut hylen. Cùm enim aliquid generatur ex alio, $i forma perit (aliter enim e$$et idem ac non e$$et) manente aliquo ma- teriam illud e$$e, nece$$e e$t. O$tendit idem corruptio, cùm nihil pror$us dum corrum- pitur, pereat. Nam malum putre$cit, & in vermes tran$it: & ligna dum vruntur, in cineres: & aquam in vapores calore ignis, aut $olis, vel fumum permutatur. E$t au- tem vapor & fumus aliquid: nam & homi- nem $uffocat, & $i colligatur, denuò tran- $it in guttas aquæ. Manife$tum e$t igitur aliquid e$$e in rerum natura $ub forma lati- tans, quod nec per generationem fit, nec corruptione ip$a interit: atque hoc ip$um vt primum quoddam, & quod multis $ub- iicitur formis, materiam primam vocare $olemus ingenitam, & nunquam interitu- ram. Manet autem atque e$t: quod enim manet e$t. Materia igitur actu e$t talis, qua- lem de$crip$imus: verùm formis compara- ta, potentia e$t: illas enim $u$cipere pote$t. Ad formam igitur comparata materia, po- tentia e$t, in $eip$a verò actu. Quemadmo- dum fœtus cùm nondum perfectus e$t, in- fans potentia e$t, $ed talis, qualis fœtus actu e$t: e$t enim hoc quidem $ic delineatum com- mi$tum, ac tale quale videtur. Cùm autem ad formam infantis comparatur, potentia e$$e dicitur: nam $i actu e$$et, e$$et infans Materiam primam actu e$$e. iam, non autem fœtus. Materia igitur pri- ma actu e$t, atque ( vt ita dicam ) imminu- to: ad formas comparata, potentia e$t: nam ni$i potentia ad illas e$$et, eas nunquam $u$ciperet: neque enim ex lapide homo fit, quia lapis ad hominis formam $u$cipiendam potentiam non habet. Complexa verò à for- ma, cui tunc $ubiacet, actum con$equitur perfectiorem, non tamen perfectum: actus enim perfectus e$t, qui potentia omninò caret. Dicemus igitur ficus materiam per $e con$ideratam actu e$$e, $ed tenui admo- dum: vt verò ad alienas formas compara- tur, potentia quidem ad illas: vt autem pro- priè ficus formæ $ubiacet, actu con$i$tere. Sed nec materia prima omnibus e$t $poliata rebus: cùm enim (vt dixi ) neque ex pugil- lo paleæ, ferri pugillus ob materiæ paucita- tem, nec rur$us ex ferri pugillo, paleæ pu- gillus ob illius redundantiam, $equitur vt materia prima quantitatem quandam retineat, quam indefinitam vocamus. Nam- Materiam primam quandam retinere. que non $ibi certos de$cribit limites, cùm modò $ub forma maius complendo $pa- tium, modò minùs latitet. Nam $i ex terra ignis fiat, ampliorem occupat locum: qua- re materia illa prior, quæ minori $ubiicie- batur quantitati, mutatione formæ maio- rem locum impleuit. Circum$criptos tamen habet limites magnitudinis ac paruitatis, intra quos ceu quidam Proteus infinitos ma- gnitudinis tèrminos $ubit. Quúmque hæc quantitatis certa determinatio illi actu in- hæreat, quid mirum e$t ip$am materiam pri- mam, propter quam magnitudo ip$a e$t con$tituta, actu e$$e, ac $ub$i$tere? ob$cu- riùs hæc quidem ab aliis dicta $unt, non $o- lùm ob rei ip$ius $ubtilitatem, $ed quòd ple- rique dum quæ non perfectè a$$equebantur, $cribere vellent, $ermonibus non tantùm ob$curius, $ed etiam ambiguis tractationem ip$am inuoluunt. Porrò ad materiæ $cien- tiam, imò e$$entiam $equitur, vt cùm for- mas ip$as aduenientes impedimus, prior re- maneat: atque eo modo aqua frigida in $an- guineis temperantiam con$eruat, bilis pro- hibendo generationem. Etenim cùm nece$- $e $it materiam primam $emper $ub aliqua iacere forma, $i $ub$equens impediatur ar- Præ$eruandi methodus vnde ortum habuerit. te, vel ca$u, priorem formam manere ne- ce$$e e$t. Inde igitur tota præ$eruandi me- thodus ortum habuit. Similiter & in tran$- mutationibus par materiæ quantitas requi- renda fuit, cùm maior aut minor oportuna e$$e non po$$it. Atq; ea ratione ex con$imili- bus con$imilia magis fiunt, quàm ex di$$imi- libus. Rur$us rari ac den$i ratio à materiæ multitudine, aut paucitate $umpta e$t: ve- rùm de his inferiùs dicemus. Cùm itaque materia ab initio tota fui$$et, imple$$étque hoc concauum orbis, nec po$$et finiri, va- cuum e$$e non poterat: nam vacuo aucto, Vacuum non e$$e. materiam tolli nece$$e erat. Multa etiam erant, quæ vacuum e$$e non po$$e demon- $trabant, et$i Heron in $piritualibus illud e$$e o$tendere nitatur: verùm non e$t $a- pientis omnia ab$urda refellere: nec no$tri multò minùs in$tituti, quæ ab euidentibus rationibus po$$unt demon$trari, ob$curiori- bus argumentis pro$equi. Quòd igitur va- cuum non $it, folles o$tendunt occlu$i, qui $i nimium di$tendantur ac violenter fran- guntur: nam locus capacior factus, cùm nec aëre impleri po$$it, tantam tenuitatem non admittente, nec vacuum dari queat, $u- pere$t tertium vt folles ip$i di$rumpantur. Huius igitur vacui nece$$itate aqua a$cen- dit, dum per canalem $ugimus, pronáque de- $cendit, hauriens $itulam ex vrceolo. Hæc autem infrà demon$trabuntur.

Hac ratione lucerna mirabilis excogitata Lucerna mi- rabilis. e$t, turris formâ vndequaque conclu$a, $o- lóque foramine D, contenta, per quod oleum ip$um infunditur, donec tota implea- tur. Solida e$t ex $tanno, cúmque conuer- titur, vt nunc iacet, oleum effundi per D, non pote$t. Nam $i effunderetur, quod e$t in C, de$cenderet grauis & vacui ratione ad D: & quod e$$et in B, ad C: & quod e$$et in A: ad B: igitur vacuum in A, relinque- retur. Ne igitur vacuum in A, relinquatur, manet: quare etiam in B, oleum, & in C & in D: nihil ergo effunditur. Sed quonam pacto igitur dum accen$o ellychnio in F, oleum con$umitur, per E, canalem ex ip$o D, exire pote$t, itaque ad vacui rationem rur$us peruenire videtur nece$$arium? Siue enim trahatur caloris vi, $eu $pontè de$cen- dat oleum, quantum ad vacui rationem at- tinet, nihil intere$$e videtur. Attamen ex- perimentum edocet, ardere quidem lucer- nam, & $ic $en$im vacuam reddi: $pontè autem oleum nequaquam de$cendere. Cau- $a igitur e$t, quòd ignis calefaciendo rariùs ac tenuiùs efficit oleum: id rarius factum intume$cit, & per D, foramen exuberat, leui$$imáque eius pars interim a$cendit ad $ummum lucernæ, vbi A, $crip$imus: quæ cum multo aëre referta $it, locum aëre com- plet, ac $ic $en$im augetur, dum oleũ effundi- tur. Quamobrem & illud diligenter cauere nece$$arium e$t, ne canalis D E F, iu$to bre- Lucernatoto anno ard&etilde;s. uior $it, aut ellychnium in F, maius: nam vtroque modo oleum nimio calore celeriùs intume$cit, adeò vt effundatur. Hac ratione excogitarunt Athenien$es lucernam ante Mineruæ $imulachrum, quæ toto anno ar- deret. Nam A B C D, $patium auctum erat iuxta multitudinem dierum anni: commo- diùs for$an fuerit, $i $ubere craticulæ ferreæ $u$tententur. Ideóque in va$e maximo oleum effu$um, per$euerante flamma el- lychnij $ufficiet in totum annum. Vt verò per$eueret flamma, ellychnium comburi non debet. Tale fit è ligno Carpa$io, hoc enim non vritur: aut, vt inferiùs docebimus, è la- pidum cru$tarum filis. Vbique tria $unt, mate- ria, forma & anima.

Materia igitur vbique e$t, illa verò $ine forma e$$e non pote$t, quare & formam vbi- que e$$e nece$$e e$t: $ed & animam quan- dam, $eu quòd vbique fiat generatio, $eu quod magis ad præ$entem attinet tractatio- nem, in quocunque corpore, cùm extra lo- cum $uum fuerit, motus principium e$$e vi- deatur. At motus non ab anima, $ed à na- tura e$t. Mea nihil intere$t, modò ( quod ad præ$entem mihi $olùm tractationem nece$- $arium e$t ) fatearis principium e$$e quod- dam motus: nam de anima, an omnis natu- ra anima $it po$teriùs con$iderandum. Nunc $atis $it, cùm mi$ta omnia $int corporea aut $implicia, quædam ex his vt leuia $ursùm, alia deorsùm ferri vt grauia: neque verò impelluntur: nam violenter ad propria re- mearent: nec trahuntur: locus enim acci- dens e$t, & elementum ip$um non trahit vbique: vt cùm aqua $ursùm fuerit. Inti- mum igitur e$t, quo mouetur elementum, aut ab elemento mixtum. Dico etenim mix- tum, vt lapidem, à terra, quæ in ip$o e$t deorsùm moueri, aut aqua. Siquidem mix- ta & ip$a ab elemento, aut elementis, quæ in ip$is dominantur, moueri $olent. Cùm verò corpora ip$a eiu$dem non fuerint ge- neris, eodem in loco e$$e non po$$unt: nam Duo corpora in eodem loco e$$e non po$- $unt. materia illa duas haberet $imul formas. Plus verò e$$e ac minùs de eodem corpore, o$ten- dunt oua vitrea, quæ cùm exuguntur, ex par- uulo foramine aquam trahunt: nam aër ille rarior factus ob attractionem denuò cogi- tur, occupátque minorem locum quàm priùs, atque $ic ne vacuum detur, aquam ad $e trahit. Igitur aër ip$e cogi pote$t, ac $eip- $um $ubingredi, eadémque ratione rarior euadere: vtque e$t terminus quidam in rari- tate, qui vacui rationem habet atque $ic mouet, ita den$itatis alius, quem $i quis præterire nitatur, motum excitat, qui vo- catur impul$us. Fit igitur impul$us, vel cùm corpus locum alterius $ubingreditur, vel cùm idem corpus adeò cra$$e$cit, vt tantam cra$$i- tiem ferre non queat: tunc enim locum alium atque ampliorem quærens, motum impul$us excitat: vtque à vacuo & raritate nimia attra- ctio fit, $ic à den$itate maiore aut corporum coïtione in vnum, impul$io, quæ attractioni contraria e$t.

Igitur quòd corpora $imilia coëant & ra- Corporum vnitio quo- modo fiat. re$cant, ab experimento acceptum e$t: $ed ratio non adeò clara. Alexander putat ma- teriam habere potentiam ad formas diuer- $as, quarum quantitates materiæ diuer$æ $unt: veluti $i ex aqua fiat aër, quòd aër minorem po$tulet materiam, materia illa rare$cit, quod in igne dum è puluere fit, ma- nife$tè videmus. At conden$ari & rare$ce- cere, e$t formam ex parte mutare. Cúm enim aër cogitur, ad aquæ naturam tran$it. Vn- de in cucurbitulis lintea madefacta cogunt aërem, atque ideò magis trahunt. Igitur quæ rare$cunt vel conden$antur, formam partim mutant. At forma corporis, formam elementi $equitur. Repugnat igitur, duo corpora $imul e$$e, non ob materiam, quæ potentia tantùm in loco e$t, & locum occu- pat, & decernit $ibi quantitatem pote$tate quidem $ola, non actu, $ed ob formarum di- uer$itatem. Conden$ari igitur corpus po- te$t, quod $imiles habet partes, non autem corpora $e penetrare po$$unt. Porrò in con- den$atione videtur difflari aliquid tenuius, aut exprimi. Sed $i ita e$t, videbitur quod rare$cit, aut conden$at generari. Verùm ele- mentorum mutatio adeò facilis e$t in con- iuncta & $imilia, vt non omninò vera generatio videatur. Nam ex aqua in le- bete aër fit ob ignis calorem: ignis au- tem nihil generat. Non igitur e$t hæc ge- neratio elementorum, $ed tran$mutatio quæ- dam ad affinia. Dicemus autem de hoc in- feriùs.

Ergo in vniuer$umtres erunt motus nà- Tres e$$e mo- tus natura- les à princi- pio. turales. Primus quidem ac validi$$imus à va- cui fuga, $ed veriùs à forma elementi, cùm maiorem raritatem non admittat, nec ma- teriæ partes $eparari vnquam queant. Cùm igitur in follibus apertio maior fit, quàm paucus ille aër ferre po$$it, primùm rarior redditus, cùm materia prima $eperationem non admittat, aër ille non $u$tinens maio- rem raritatem, aut aliquid ad $e trahit, aut folles omninò di$rumpit. Non igitur à va- cuo motus vllus, $ed à formis ip$is maximè aëris, dum ampliùs diuelli nequit, nec $e- parari, fieri con$ueuit. E$$e autem hunc mo- tum naturalem, o$tendit con$en$us in hoc vniuer$i, & obedientia omnium corporum, quæ relictis propriis motibus, vt huic $a- tisfaciant, a$cendunt $pontè grauia, de$cen- dúntque leuia. Secundus ( vt dixi ) è directo huic contrarius, $pecie quidem vt primus à vacuo fit. Hic ne corpora $e mutuò pene- trent factus videtur, $ed veriùs oppo$itam priori ob rationem, ne $cilicet forma plus iu$to, quàm debeat materiæ primæ con$e- quatur, $icut in priore ne iu$to minùs. Hunc igitur ei$dem rationibus quibus priorem, na- turalem e$$e demon$trauimus à natura pro- fici$ci, quamvis apud quo$dam ob$curius certè con$tat. Neque $atis liquet ex his mo- tibus, qui $it validior. Illud tamen clarum e$t, ambos motibus omnibus violentis, tum etiam elementorum naturalibus potentiores multò e$$e, neque vbi impul$us huius ge- neris, aut attractionis ratio habenda $it, Bellicæ ma- chinæ impel- lunt ordine vniuer$i. grauis aut leuis penè vllam e$$e curam. At- que ea ratione, quam $uo loco pro$eque- mur, tanta vi tormenta bellica pilas illas fer- reas emittunt, cùm nulla vis alia impellen- do quicquam $imile po$$it efficere. Quòd ni$i machinæ periculum fracturæ ob$ta- ret, nihil prohiberet ex Germaniis in In- diam, quoniam ex ordine e$t vniuer$i, im- pelli.

Tertius autem motus grauium e$t ad in- ferna, leuium ad $uperna: quem planè om- nes naturalem e$$e fatentur, quò minùs de eo laboro. Sed nec $i concedatur nobis alios motus naturales dici debere, modò $emper his, vt dixi, contingant rationibus, quic- quam ad ea, quæ declarare propo$ueramus oberit. Erat & quartum genus naturalis mo- tus, quo quædam ad alia mouentur: quod quia generale non e$t, ad locum $uum trans- feretur, velut de Herculeo vocato lapide, & ferro, electro atque fe$tuca. His igitur de- mon$tratis tanquam principiis ratio con$ur- git machinæ Cte$ibicæ, quæ $ic con$tat. Machina Ctc$iaica.

Catinus A, æ- reus, cuius $um- mum os per quod effundi aqua de- bet B. In imo eius duo foramina C, & D, $uper qui- bus axes aut coria ita collocentur vt in follibus: quæ ex inferiore par- te eleuentur ver- sùs A, $ed $i com- primantur, occludant ob$cula illa: hæreánt- que catino ex o$culis C, & D, fi$tulæ duæ, dextra ac $ini$tra producantur E, & F, & modiolis in$erantur in G, & in H. Modioli inanes $unt, & in aqua mer$i, in imo haben- tes foramina K, & L, in medio: $upra quæ axes cum corio vt in catino, qui eleuari po$- $int ad $uperiùs: cùm verò premuntur o$cula, ad vnguem concludant. In modiolis autem emboli ma$culi M, & N, torno politi, & oleo Vitruuius lib. 10. 6. 12. $ubacti, vt modiolos ad amu$$im impleant: inde vectibus & tegulis ita $int aptati, vt vl- trò, citróque permeantes, cùm M, a$cendit, exinanitúrque $ubiectum vas, alterna vice N, de$cendat, & impleat embolum, expri- mátque quicquid in eo continetur. Hac ra- tione parata cùm ex O, trahitur M, embo- lus ma$culus, locus Q, modioli exinanitur: quare eleuatur axis & corium $uprà K, aquá- que a$cendit donec impleatur modiolus ex primi motus ratione: interim verò cùm N, pre$$us $it, incipiat ex imo trahi alterno mo- tu, de$cendétq; M, embolus cúmq; aqua, quæ in $patio Q, continebatur non po$$it effluere, M, concludente $uperiùs modioli capacita- tem ad vnguem: nec de$cendere per K, quo- niam axis foramen premit, & quò magis vr- getur pondere & impetu ex $uperiore loco ab aqua, ita magis exqui$itè hæret K, fora- mini: $equitur vt aqua per G, exeat, qua $o- lùm exitus patet, a$cendén$que per fi$tulam E, ingreditur eleuans operculum in catinum per C, foram&etilde;, donec catinus impleatur: pò$t ce$$ante impul$u ex E, $ub$idet corium, & axis in C, vá$que A, plenum manet. Interim verò dnm M, ad K, de$cendit, N, ad $ummum modioli a$c&etilde;dit, modiolú$que impletur aqua eadem ratione: vnde cum rur$us premitur, exprimit aquam per H, in F, & per D, eadem ratione in modiolum, qui cùm iam plenus $it aqua, nec illa per C, regredi po$$it, cùm axis & corium eò magis hæreant foramini, quò magis ab aqua ex $uperiore parte premun- tur, $equitur vt ex $ecundi motus naturalis ratione, quo etiam grauia $ursùm feruntur, vt aqua per A, in B, a$cendens effundatur, at- que ita alternante motu ac pleno $emper ca- tino, vt effluere ex imo K, & L, in altum a$- cendens, quantumlibet per B, nunquam de- $inat.

Eiu$dem argumenti e$t tuba nauium, qua $olent naues aqua periclitantes euacuare. Cuius exemplo con$tructa e$t machina Bar- tholomæi Brambillæ, quam nos vidimus Mediolani, nulla ex parte antiquis artificio inferior. Machina Brambilica.

BD, tuba, inanis in- tus, lignea, rotunda, ve- ctibus & regulis fixa, latior parte $uperiore tota DM, inferiore ar- ctior: qua parte exci- pitur C, va$e aquæ im- mer$o, & vndique à la- teribus perforato, vt aqua ingredi po$$it: la- pilli autem & arena minimè, fundo va$is C, $olido. Sic fiet vt tuba aquam ex va$e puram, cùm opus fuerit, non lapillos aut arenam, quibus machina impe- diretur, hauriat. In loco M, vbi arctior pars la- tiori committitur, co- rium $uperiùs ex parte M, annectitur, cui $u- perimminet lamina te- nuis plumbea, vt cùm eleuetur ex parte Q, pondere $uo denuò cadat, & integat canalem L, exqui$ite. Embolus autem ma$culus AE, minor tubæ latitudine, $ed tam&etilde; in $upremo, vbi e$t D, ad amu$$im ob$truat tubæ foram&etilde;. Inane autem $it OP. Ex imo emboli tres vir- gæ ferreæ $olidæ prodeant, ad latera tubæ in- tus pertingentes, quas corio circumue$ties, ne contactu tubam exulcerent. Hæ tripodis imaginem referunt, inferiùs latiores ac ma- gis di$tantes, vbi F, quàm $uperiùs vbi E. Manife$tum e$t igitur, totum $patium iuxta N, e$$e inane, nec præter virgulas aliquid e$$e in eo: quo fit vt peruia $it vita ex O, & P, in N, atque vici$$im ex N, in O, & P: totũ enim $patium $upra F, inane e$t, nec in eo aliquid continetur præter embolum & vir- gulas. In imo harum virgularum circulus F, câpitibus earum annexus con$tituatur, nec totus inanis, $ed in medio tantùm, & vbi foramen relinquitur, corio $upernè, ac $u- per corium plumbi lamina tenui, vt in M, dictum e$t, integatur, $ic vt cùm integitur, ne aër po$$it tran$ire, & corium tamen cum plumbo eleuari po$$it ver$us N, & foramen ip$um detegere. Hoc itaque fiet, $i corium media qua$i parte annexum fuerit circulo, capita virgarum continente: reliqua parte di$iunctum, ac $olùm ad amu$$im foramen illud, cùm hæret, occludens. Ex ip$is rur$us virgarum capitibus tres aliæ virgæ rectà prodeant, lateribus intror$um tubæ hæren- tes. Has corium circumambit vndequaque ab F, $uprema parte v$que in G, hærens ad amu$$im lateribus tubæ intror$um, ne vel aër ex K, in N, po$$it permeare. Ita fiet in H, mo- diolum, $ed inuer$um, videatur: e$t enim fun- dus F, & corio circumue$titus vndequaque tereti forma, & in G, apertus ac patens. Quo peracto ita aptetur A, embolus, vt citrò, vl- tróque commeare modò de$cendendo v$que ad M, parte G, ima modioli inuer$i, modò $ursùm vbi nunc pingitur, retrahi po$$it. His itaque $ic di$po$itis, iaceat G, $uper M Q, & incipiat eleuari, tunc aër contentus in $patio H, rarior factus demùm trahit Q, & eleuat: cuius $ucce$$u a$cendit aër ex L, in K, $pa- tium, huius $ucce$$u aqua a$cendit ex B, in L. Cùm autem embolus de$cendit aëris im- pul$u, & plumbi grauitate, illicò Q, de$cen- dit: quare aqua, quæ e$t in L, nece$$ariò ma- net: nam reclu$o operculo MQ, $i aqua de$- cenderet, conuelleretur modicus ille aër, qui e$$et in $uprema parte L, $upra aquam, cùm non po$$it alium haurire aërem ex K, pro- pter periculum MQ: aër verò qui in K, con- tinebatur, dum de$cendit per G, eleuans operculum F, effugit $patium O, & per P, foramen exit foràs: ita $æpiùs repetito a$cen- $u, de$cen$úque G, & emboli, impletur lo- cus L, aqua, pò$t rur$us eleuato G, & ob motus primi rationem, ne aër in K, nimis conuellatur, eleuato Q M, operculo aqua ingreditur, $patium K, donec impleatur, & $imul cum eo $patium H, quod (vt dixi) com- mune e$t cum K, quia G, e$t medioli os pa- tens, & nulla ex parte conclu$um. Sic igitur iam plenum, & rur$us embolus de$cendat: aqua igitur quæ in H, e$t, eleuabit opercu- lum F, & implebit $patia N, & O. Cùm au- tem $ursùm trahitur embolus, ne aqua, quæ in O. a$cenderat, rursùm de$cendat, prohibet operculum in F, quod grauitate tum propria, tum aquæ $uperincumbentis, cadens obturat foramen. Itaque con$tat hac machina aquam $emper a$cendere, & nunquam po$$e de$- cendere: vnde cùm peruenerit ad P, effun- ditur per P, os tubæ in locum, quem volue- ris, tuncque minimo labore quantum voles aquæ ex B, exhauries: nam plena iam tuba Tubæ hauri&etilde;- tes aquas. facilior fit motus emboli A. Tubæ verò qui- bus $iccantur naues, tum fontes & $caturigi- nes aquarum, $impliciore con$tructione con- $tant. Manente ratione B, & C, ne lapides machinam impediant, embolus quatuor habet corij fru$ta in imo, & totidem iuxtà, duorum tamen cubitorum, aut paulò plus $patio di$tincta, quæ $upernè alligantur. Pal- mi longitudo e$t eorum: & vt trahuntur, aqua ingreditur vacui ratione: cùm de$cen- dunt, dilatantur propter aëris impul$um, $ed & ob celeritatem aliquid rur$us permeat aquæ $uperiùs. Itaque non $olùm trahen- do, $ed & premendo aqua a$cendit. Iam igi- tur declarauimus exemplum quietis, quæ fit per vacui fugam, hanc tamen docui- mus potiùs debere dici raritatis violentiam: Horologij mola. fit enim à forma elementi fu- gientis maiorem, quam ei con- uenire po$$it, raritatem. Sic ea- dem ratione appellabimus im- pul$um, $eu $it motus, $eu quies, à den$itate, $icut tertium ele- menti motum, $eu grauis $it, $eu leuis. Exemplo igitur lucernæ quies olei in $uprema parte o$ten$a e$t. Secundo autem exmplo motus attractionis ob raritatem, & impul$us ob den- $itatem, in machina Cte$ibica demon$tratur. Hoc tertio $imi- liter vtriu$q; motus exemplar, ac quietis etiam grauis præter naturam. Supere$t modò, vt motum à $ola raritate, $eu à va- cuo quarto exemplo doceamus: verùm id inferiùs exponere oportet, ratione quadam $in- gulari, cùm motus elemento- rum docebimus. Nunc verò motum qui ob $olam fit den$i- tatem aggrediemur, cuius exemplum in tormentis bellicis patuit, in quibus impul$us mo- tus $olum apparet.

Eiu$dem planè generis e$t motus, qui fit in molis horologiorum, $i- cut bali$tarum ex raritate, tum $corpio- num, ac eiu$cemodi generis tormentorum: nam cùm nimium tenditur neruus, vt $e contrahat, impul$u mouetur acriore, ac impo$itum lapidem, aut $agittam impel- lit. Itaque ad motum raritatis hæc ratio re- ducitur. Contraria igitur ( vr dixi ) ratio- ne, mola torquetur in horologio: nam chalybs mollis redditus, in tenuem bra- cteam prolongam & $trictam, vt in figu- ra vides, redigitur; inde per vim in or- bem arcti$$ime colligitur, cap$ulæque in- cluditur. Funis autem tenuis, $ed validior, circumuoluitur cap$ulæ, cuius extremum axi rotæ latiori nectitur. Ita fit, vt dum chalybs den$itate nimia pre$$us tenditur, cap$ulam circumuoluat, quæ trahit funem: inde axis $en$im circumuolutus, rota à qua denticulis implicatis aliæ circumaguntur, $ecum agit. Sextum exemplum e$t, quónam Situla aqua plena circũ- uoluta cur non effunda- tur. pacto quies ex impul$u po$$it contingere. Huius generis e$t vrceus aqua plenus fi$tu- lam inanem habens: cùm enim fi$tula ver- titur inferiùs, aqua ip$a pendere vide- tur. Simili ratione lapides $uper aquam iacti re$iliunt: & $itula aqua plena cir- cumuelociter acta, non effundit aquam: quia cùm tempus de$it aëris diui$ioni, ne nimium comprimatur, aqua $ub$i$tit. Ea- Plumbea, la- mina lata $i æqualiter aqua in$i- $tat, mergi cur non po$- $it. dem ratione plumbea lamina lata aquæ $u- pernatat: nam de$cendendo partes, quæ in medio $unt, non habentes, quò diffugiant, nimium comprimerentur: vel $i antè di- labantur, vacuum relinqui in medio ne- ce$$e e$t: non pote$t igitur vllo pacto de$- cendere, ni$i ad vnam partem priùs incli- netur.

Quòd igitur à raritate fiant hæc, & quo- modo, o$ten$um e$t. Operæpretium autem erit, vt demon$tremus, hos motus à vacuo nulla ratione fieri po$$e. Hoc autem infrà per exqui$itas rationes declarabitur. Nunc autem $ufficiat tantum declara$$e $en$ibili quodam experimento, quantum ad rationem in$tru- mentorum docendam $ufficiat. Nam $i fati$- cant rimis machinæ, iam nullus vacui metus e$t, & tamen trahunt, $ed tantò debilius, & maiore difficultate, quantò hiant magis. Hócque fundamento machinæ omnes con- $tant, quæ alioquin ab indiui$ibili quadam ratione pendêrent, e$$étque ob id omnes $ta- tim inutiles, vel $altem non diuturnæ. In non exactis ergo operibus atque vetu$tis manet etiam v$us: fru$tatio verò pro erroris magni- tudine. Attractio igitur à forma fit, quæ dũ metuit aliam con$equi raritatem, ne pereat, quantum pote$t, re$i$tit. O$tendimut enim $uperiùs, mutata $ub$tantia atque den$itate, mutari quoque formam. Quòd $i metu vacui fieret attractio, qua$i con$entiente vniuer$o, e$$et hæc attractio infinita, $ed non e$t, ve- rùm pro quantitate formæ, & elementi ac in$trumenti continentis. Nam canalis paruus aquam modicam haurit, nec trahit plumbi magnam molem. Indicio igitur hoc e$t, à forma fieri hãc attractionem, & pro viribus Plana iun- cta quomodo di$iungi po$- $int. eius atque magnitudine. E$t & tertia conie- ctura, quòd plana quæ non fati$cunt, attam&etilde; di$iunguntur. At hoc fieri nequiret, ni$i ad- mi$$o vacuo. Inter plana igitur quæcunque dum clauduntur, aër intercipitur, qui vetat plana di$iungi quoad licet. Sed cum (vt dixi) pro $ui robore $olùm impediat, maiore nixu vincitur. Solùm illud obiicies, quòd à minore aëre minùs hæc di$iunctio impediretur, at magis tamen impeditur. Vt enim magis pla- na ad vnguem coierint, eò minùs aëris inter- cipitur, & tamen eò difficilius diuelluntur. Sed cau$a e$t, quia magis nece$$e e$t aërem illum à propria forma recedere, quò magis rare$cit. Cõ$equitur enim, vt dictum e$t, alia $ub$tantia quædam, & noua generatio, quæ vt à priore magis recedit, eò maiore labore cõficitur. At dices: Aëre rarefacto, quid aliud pote$t generari quàm ignis? Ignis autem ca- lidi$$imus: at inter plana nulla e$t manife$ta caliditas, imò frigus. Sed non e$t ignis $eu æther calidus: hoc enim inferiùs declarabi- tur. Quod enim humidum e$t, $i attenuetur, non in ignem, $ed in ætheris tran$it natu- ram: aër autem humidus, & æther minimè calidus e$t. Confe$tim verò alio in ingredien- te aëre, fit mixtio.

Hæc $atis $int de his motibus duobus prio- ribus, tum quiete, quæ ab eis fit, exempla, cùm hîc non $it præ$entis in$tituti de ma- chinis loqui, $ed in duodecimo libro de Rerũ varietate. His ad vnguem tot exempla ex- plica$$e $ufficiat, quot etiam modos: $ex enim modis $ena $ufficiunt exempla. Ergo grauia deor$um moueri, leuia $ursùm, palàm e$t. Sed $uperaddunt quidam ne hoc contenti, leuia grauibus velle $upere$$e, vnde etiam aër $i $ub aqua exi$tat, quamvis in propria regione, $uperiùs tamen emergere nititur: vt in vrceis manife$tum e$t, cum $emipleni ver- tuntur: & in ve$ica aëre plena, quæ aquæ im- mer$a e$t. Sed non e$t hic motus alius à pri- mo: nam aqua ip$a cum $it in $ublimi, cona- tur, de$cendere, & ad illius de$cen$um aër ne nimium con$tringatur, a$cendit. Sed in ve- $ica, quæ in flumine e$t, cum aër $it in loco aquæ, a$cendere nititur: igitur $ufficiet vna ratio motus in elementis ad locum $num. Quòd autem aqua ve$icam impellat $ursùm, non aër a$cendat, patet, quoniam ve$ica $ub terra po$ita non a$cendit.

Quod verò dubitatione magis dignum e$t, id e$t: Quomodo aqua tantùm a$cendat, quantùm de$cendere pote$t, dum à motu ra- ritatis adiuuatur: id ip$um plenius exemplo patebit. Quomodo aqua tantũ a$cendat, quantum pote$t de$- cendere.

Vas $it aqua plenum, cuius $upremum E, imum F, in quo canalis A B C. Sit autem CD, linea æqualiter à finitore di$tans, $ecun- dùm quem libella ducitur. Impleatur autem canalis ABC, aqua, & emittetur aqua per C, dico, quòd exhauriet quicquid e$t aquæ $upra C D, lineam: nihil autem eius quod e$t infra C D, lineam, $ed canalis plenus pendebit, & vas v$que ad CD, aqua plenum con$picietur. Hoc itaque $ic e$$e, declarat exemplum. For$an quis dicat, hæc ad aquæ tractationem debui$$e transferri: $ed non oportuit, quandoquidem $eu aqua, $eu vino, oleo, lactéve vas plenum fuerit, nihil inter- $it. Itaque huius experimenti potiùs ratio reddenda e$t. Aqua igitur quæ $upra C D, e$t, quum tanta ad vnguem $it, quæ a$cendit, quanta e$t illa, quæ ex C, effunditur, $eu ca- nalis latior $it in C, quàm in A, $eu arctior, quia $emper totus canalis ad vnguem ple- nus e$t, leuior e$t aqua, quæ effunditur per C. Quòd verò leuior $it aqua in parte $upra C D, quàm in C, cau$a e$t, quia aqua $upra C D, de$cendere appetit, vt $it inferior illa, quæ e$t in C, igitur compri- mit aquam, & in canalem impellit. Quæ autem e$t infra C D, non appetit e$$e in C, altiùs e$t loco eius, ideo non vult a$cende- re. Sed aqua, quæ effluit ex C, non præ- bet con$iderandi cau$am, cùm tamen $it hu- milior ip$a aqua, quæ in va$e continetur: quia attractio illa non fit, ni$i continuita- tis ratione: continuitas pendet ex ratione ra- ritatis, quæ nulla e$$e pote$t, aqua iam egrediente os canalis C. Denique tota hæc contemplatio ab$oluitur hoc argumento, quòd aqua, quæ debet trahere aliam aquam $ecum, oportet vt va$e contineatur, quoniam $ine illo conuelli nequit, $ed ab aëre iuuatur adueniente, & vt corpus continuum ad &ecedil;qui- librium perueniat. Cùm igitur humilius e$t o$culum C, ad illud perueniet: tùm autem $ublimius, non de$cendet: quia quæ è directo e$t loci inferioris, vt in A, a$cendere cogetur ad C, quod e$t in directo D. Si autem aqua de$cendat primò, deinde a$cendat, vt in figu- ra $equente, ex A, in B, inde in E, & po$tmo- Ratio duc&etilde;- dæ aquæ. dum in C, & in D: tunc peruenire poterit, $i D, minùs di$tet à linea B C, quàm A, locus, ex quo de$cendit. Sed oportet in $ingulis $pa- tiis certam e$$e differentiam altitudinis A, & D. Quantò enim lengior via fuerit, eò maior differentia A, & D, iuxta altitudinis men$u- ram e$$e debet. Hinc errores quorundam, qui ad libramentum, quum conati e$$ent aquas deducere, maximas iacturas impen$arum $u$- ceperunt. In $ingulis igitur millibus pa$$uum, A, altius palmo e$$e debet quàm D, vt in de- cem millibus pa$$uum decem palmis. Cau$a huius e$t, aqu&ecedil; rotunditas euidens, quæ etiam in vrceorum $uperficie apparet. Vnde ad li- bramentum licet A, $it altius quàm D, non tamen erit altius quandoque loco medio in- ter A & D. Indiget etiam impetu quodam. Sed hæc nunc præter intentum qua$i $unt: voluit tamen ob magnitudinem periculi, & erroris frequentiam, hæc $ubieci$$e.

Sed iam ad elementorum motum $impli- cem veniamus exemplis explicandum. Igitur grauis motus exemplum præbent ponderum horologia, quæ $en$im trahendo rotas ver- tunt. Huiu$ce autem generis infinita facilè e$$et inuenire exempla. At motus leuis hoc vnum $ubiiciatur exemplum. Modus quo naues demer- $æ gurgitibus recuperãtur.

Cùm naues freto merguntur, quas eruere con$ilium e$t, cymbæ onu$tæ $axis per funes alligantur nauigio ab vrinatoribus, $ic vt funes quantum fieri pote$t, tendatur, inde totidem cymbis vacuis lapides ex prioribus detracti excipiuntur: quo fit vt alleuatæ cymbæ nauigium paululùm ex profundo $e- cum trahant. Nam aër cymbas, quæ pondere lapidum fermè mergebantur, cùm aquæ $ub- e$$e nolit, in $uperficiem aquæ attollit, vnde nauigium fermè pro cymbæ altitudine $upe- riùs trahitur. Trahatur igitur ex A, in B, tunc cymbæ, quæ plenæ $unt lapidibus illi anne- ctantur funibus, transfu$i$que lapidibus na- nigium trahetur in C. Rur$us priores cym- bæ, in quas lapides transfudi$ti, nectuntur ten$is funibus nauigio in C, trahéntque de- ductis lapidibus ip$um in D, atque perpetua tran$mutatione ad aquæ $uperficiem tandem deducetur. Sed dices, plurimis cymbis opus erit ad triremem educendam. Verum e$t, $ed ratio $ic con$tat: quælibet nauis aut cymba tantùm ferre pote$t ponderis, quantum e$t pondus aquæ, quam continere pote$t. Velut $i triremis capiat in flumine mille amphoras aquæ, quarum pondus $it decem millium ta- lentorum, triremis illa in flumine decem millia talenta feret. Quòd $i eadem in mari capiat ( vt dixi ) ea$dem mille amphoras, quarum pondus $it duodecim millium talen- torum (nam aqua maris grauior e$t aqua flu- minis ) eadem in mari duodecim millia ta- lenta ponderis feret. Atque ea ratione mani- fe$tum e$t, cur nauigia appellare $oleamus à men$ura, vt nauem mille, vel quingentarum amphorarum: idem enim e$t ac $i dicas, quæ ferre pote$t mille aut quingenta ponderis ta- lenta. Nam qualis e$t capacitas, vt dixi, nauis ratione aquæ, tantùm e$t pondus, quod ferre pote$t, $cilicet quantum e$t pondus aquæ quam capit. Manife$tum e$t igitur ex hoc, quòd diuer$a pondera eadem nauis in diuer- $is aquis feret, quoniam & aquarum ip$arum diuer$a $unt pondera. Iuxta verò hanc ratio- nem liquet ponderis magnitudinem e$$e pro ratione impellentis aquæ. Nam $i ( vt gratia exempli dicam) cymba viginti amphoras $u- $tinet, hoc e$t, quia aër inclu$us ab aquæ am- phoris viginti $uperiùs impellitur, vt aqua illa $cilicet, quæ in naui contineretur, locum $uum recipiat. Bellè igitur conuenit hoc ex- perimentum cum ratione, quæ $uperiùs dicta e$t, $cilicet ve$icam aëre plenam ab aqua $ur- sùm pelli, quòd ve$ica aquæ locum occupet: quare pondus pro magnitudine aquæ, quam ve$ica continere pote$t, in aëre $u$tinebit: id e$t, ita ve$icæ pondere $uperimpo$ito, vt ip- $um pondus totum in aëre $it, non in aqua. Verùm pondus, quod in aqua e$t ( vt ad na- Nauigia fa- ciliùs ex ma- ri, extrahi, quàm flumi- nibus vel la- cubus. uigium eruendum rur$us veniam ) tantò le- uius redditur, quantò aqua ip$a grauior ex- titerit: vnde paucioribus cymbis opus erit, quàm quæ pondus demer$i nauigij ferre po$- $ent. Duplici verò ratione nauigia ex gra- uioribus aquis faciliùs extrahuntur, quàm ex leuioribus: atque ideò ex mari, quàm ex fluminibus, vel lacubus. Altera quòd cymbæ in mari plus $u$tinent ponderis: reliqua, quòd nauigium in ea aqua minùs graue e$t. Opor- tet hãc aut&etilde; ob cau$am animaduertere, cùm, vt dictum e$t, nauigium grauius reddatur in aquæ $uperficie ( quia partim e$t in aëre) quàm in imo, vt quantò magis eleuatur à cymbis, eò plures ac maiores cymbæ alligen- tur, ne decepti hac ratione non $olùm denuò mergatur, $ed & impetu adiecto omnes $ecũ cymbas in profundum trahat. Dubitabit au- tem aliquis, cur exoneratis cymbis B, imple- tis autem aliis, per A, $ignificantur, non de$- cendat nauis, quæ eleuata fuit ab A, cymbis vacuis? Non enim plenæ po$$unt $u$tinere pondus. Cau$a e$t, quia factis iam funibus æqualibus cymbarum A, & B, cùm iam va- cuum $eu inane, vel aër, qui in cymbis con- tinetur potentior $it nauis pondere, plus tra- het inane cymbarum B, quàm remittet gra- uitas aucti poderis cymbarum A. Itaque hac ratione perpetuò nauis a$cendet: hoc dunta- xat ob$eruato, vt plenarum cymbarum funes eò $int vacuarum cymbarum funibus breuio- res, quantò pondus lapidum eas cymbas de- primit. Sed de $implici leuis motu $ur$um $a- tis, nunc de motu, qui ex graui & leui com- ponitur, dicendum erit. Pro cuius exemplo mirificè $e offert Heronis machina, quam nos $æpè tractauimus. Ea $ic $e habet: A, la- Machina Heronis. brum aqua plenum: $ub quo vas B, & ip$um aqua plenum, $it iunctum A, vt ex altero in alterum aqua permeare non po$$it. Sub B, vas aliud, quod vocetur C, inane. Fi$tula D, fera- tur ex B, in C, cuius $ummum os fermè ad labrum perueniat. Fi$tula alia E, quæ $uper labrum non parùm a$cendat, & in$erta labro, in medio penetret v$que ad imum primi va- $is, non tamen ip$i imo iungatur. Alia fi$tula F, cuius $upremum in imo labri o$culum $itũ $it, inferiùs os in ip$o $epto inter duo va$a fi- niatur, ita tam&etilde; vt aqua ex labro per $uperius os in vas C, deferatur. Tunc verò videmus aquã, qu&ecedil; e$t in B, va$e, per E, fi$tulam emitti, ac eò donec finiatur labri aqua v$que per$e- uerare. Id quomodo fiat ex duobus motibus compo$itis demon$trandum. Aqua de$cen- dens per F, fi$tulam, cùm aër in C, non po$$it $ub$i$tere, a$cendit per D, fi$tulam in vas B, $uperiùs. At verò cum ibi locus aqua plenus $it, cogitur aqua a$cendere per E, fi$tulam pre$$a ab aëre, atque $ic effunditur. Manife- $tum e$t igitur hîc duos e$$e motus: vnum $e- cundum naturam aquæ de$cendentis ex labro in C, vas per F, fi$tulam, alterum aëris a$cen- De motu al- lernante. dentis ex va$e C, in vas B, quod (vt dictum e$t) ab aqua $ursùm impellatur. Ab his igitur duobus motibus naturalibus violentius im- petus fit quo aqua ex va$e B, per fi$tulam a$cendit. Verùm motus grauis dum repetit alternatim folles mouet, aut alias machinas, quòd in machina Cte$ibica demon$trare oportunum erat, vt emboli ma$culi vici$$im in modiolis a$cendere, de$cenderétque po$- $ent. Id autem $ic fit: Rota cum pinnis iux- ta aquæ delabentis ca$um ( vt $olet fieri) $ta- tuatur, vt ex aquæ perpetuo defluxu $uper pinnas rota circumuoluatur, in qua $it axis A, quem palàm e$t nece$$e fore, vt & ip$e circumagatur. Rotæ de$criptionem, vt rem noti$$imam ac in molis omnibus con$pi- cuam, prætermitto.

Trabs $uperiacens tignis atque inclu$a fo- raminibus rotundis vocetur B, ita vt mobilis $it, ac vt in cardinibus circumuolui po$$it. Iuxta huius extremum E, annulus infixus, cui alter annulus cum ferrea virga F: hæ rur$us in annulum finiatur, quem excipiat alter an- nulus G, virga H, annexus: in extrtmo H, an- nulus iunctus e$t, qui vnco ita annectitur in $ummitate axis A, vt $ecum moueatur, $ed redeunte axe, redit & annulus ad pri$tinum locum ac $itum. Ex altera trabis parte duo annuli ex aduer$o collocantur C, & D. Licet & bis duos & tria paria $ic ex aduer$o collo- care. Si igitur emboli aut folles alter C, fune iungatur, alter D, circumuoluto axe, trahitur primum trabs ver$us D, túncque eleuatur follium alter ex C, altero cadente D. Quum verò rota dimidium axis circumuertit, annu- lus in imo H, redit ad locum $uperiorem & impellit E, propter virgas, & trabs flectitur ver$us C, atque $ic mutata vice folles mo- uentur. Nutat enim trabs dextra ac $ini$tra vici$$im, $ed non circumuoluitur. Ergo licet multa paria follium annulis multis in trabe ex aduer$o collocatis mouere, $ed robu$ta vi aquæ opus e$t. Licet & eidem axi alteram trabem, quod fabri facere $olent à $ini$tra iungere, atq; $ic numerus folliũ duplicabitur. Nec alio opus e$t auxilio, aliáve quã quæ in vno patefacta e$t indu$tria, $ed $ola maiore vi.

Sed motuum tran$latio, quæ $olet in v$u e$$e, tùm in molendinis, tum horologiis, quamvis vulgata, tamen $ubtiliori con$tat ratione. Motuum tra$latio.

Sit igitur rota AB, quæ circumagi po$$it alia rota cum paxillis, vt in molendinis fieri $olet aut manubrio C, dentes verò in eius exteriore $uperficie re$picientes cylindrum $eu columnam FG, erectam ad perpendicu- lum plani F H. In quo plano etiam rota $u- per$tans fixum habet palum, cui axis infi- gigitur. In FG, autem columna, DE, cur- riculum dentatum e$t. Itaque quum rota A B, circumuertitur $uper axe CK, motu ex A, in B, $eu A, $ur$um deor$um, F G, cylindrus circumuertitur ex D E, ver$us K, $eu ex dextro in $ini$trum, quare con- tingit tran$latio motus, quæ erit eò velo- cior, quò numerus dentium A B, rotæ, plures continebit dentes circuli D E. His autem vtemur ad machinæ Augu$tanæ in- tellectum.

His modò vi$is, po$tquam $ermonem de motibus omnibus generalibus fermè ab$ol- uimus, quarto exemplo in libramento aqua- rum declarato, Heronis autem machina in compo$itis elementorum motibus $atisfa- ciente, vt in vniuer$um pro decem modis decem exempla $ubiecerim, colligere illa in vnum breuiter operæ pretium erit. Quieti ob raritatem lucernæ exemplum appo$ui- mus. Motui à raritate fi$tulam in va$e col- locatam, vbi de aquæ de$cen$u egimus. Quieti ob den$itatem plumbi laminam, tum coria $uper aquam $par$a. Motui ob den$i- tatem impul$um bellicarum machinarum. Motui attractionis ob raritatem, & impul- $us ob den$itatem, in Cte$ibica machina. Vtriu$que verò motus, tum etiam quietis ob raritatem, Brambilica machina exem- plum erit. Motus leuis elementi, nauigij re- cuperationem: grauis verò, $implicis horo- logiorum motum $ubiecimus. Grauis, $ed $æpiùs repetiti, follium alternam iactatio- nem. Grauis ac leuis $imul ad vnum finem tendentium, Heronis machinam.

Ergo $ic poterat videri tractatio hæc ab- $oluta: $ed non omnia $ump$imus genera. Decem enim hæc exempla duobus conti- nentur generibus: altero, quòd vnum tan- tùm habet motorem, vt Heronis machina: reliquo, quod duos, $ed diuer$os habet mo- tores, vt Brambilica. Supere$t tertium ge- nus, in quo illæ continentur machinæ, quæ plures habent motores, $ed non diuer$os: quod quidem videtur e$$e nobili$$imum, quia motui principali, $eu au)tokine/tw| magis a$$i- milatur. Contingit is motus, quum aqua, gratia exempli, rotam, qua aqua effunditur Coclhea Ar- chimedis. vertetit. Atque hoc in genere primum e$t Archimedis inuentum Cochlea appellata, cuius meminit Diodorus Siculus in antiqua hi$toria bis, dicens Ægyptum $iccatam beneficio cochleæ ab Archimede inuentæ. Quod $i ita e$t, cùm Archimedes $ecundi belli Punici temporibus floruerit, ne$cio quo pacto antiquo tempore bene potuerit Ægyptus habitari. Vtcunque tamen res $e habeat, in$trumentum id nobili$$imum pro- culdubio e$t, atque tali artifice haud indi- gnum. Meminit huius Vitruuius in fine $ui operis. Sed Galeaz de Rubeis ciuis no$ter, fabérque ferrarius, cuius infrà mentionem facturi $umus, cùm iam olim inuentam ip- $e, qua$i primus auctor exi$timaret reperi$$e, præ lætitia in$aniuit. Vidimus illum ver$an- tem tru$atilem machinam, ac paulò pò$t mente excu$$um. Erat autem machina talis:

Lignum A H, $olidum, rectum, rotun- dum, æqualéque, ac tam longum vt incli- natum ad $uper$iciem aquæ, infixúmque alueo quantum opus e$t, $upraip$am aquam promineat, canali ( vt vides ) metallico $implici, ad cochleæ imaginem fabricato, circumtegatur. Sunt qui multiplici vtantur: tres mihi nece$$arij e$$e videntur, quique adeò $en$im a$cendant, vt omnia $patia com- pleantur. Duo ora habet canalis, inferius quidem latius, angu$tius quod $uperius e$t. Vocetur autem illud K. Demon$trandum e$t igitur, quòd vbi terminis A & H ti- gnum claudatur, ita vt circumuerti po$$it, quod motu aquæ circumuertetur. Secundò, quòd vbi circumagatur aqua a$cendet, ef- fundeturque per K. Nam pinnæ quæ additæ $unt B C D E F G, $eu inter $patia alter- utrinque, $eu in coniunctionibus tigni cum canali, occurrentes aquæ, nece$$ariò ver- tent illud in$trumentum: quia augeri po$$unt longitudine ac latitudine: pondus verò AH, paruum e$t, & longè minus etiam factum ob inclinationem, & axes in annulis po$i- tos, ita vt circumagi po$$int. O$tendunt id etiam molæ in fluminibus Pado atque Tici- no, vbi quanquam leni$$imè fluant aquæ, hoc tamen ingenio lapides molares circum- acti terunt, ac molunt triticum. Sed quòd aqua ip$a a$cendat ex L, in K, patet: quum enim L, eleuatur, pars quæ $uccedit fit humi- lior, igitur aqua de$cendet, qua a$cendente iterum pars $uccedens de$cendit: eadémque ratio $emper o$tendit aquã ver$us K, tendere: hócque experimento pulcherrimè congruit, & nos non $emel periculum de hoc fecimus. Conuer$o igitur axe $eu tigno in fœmineis cardinibus A, & H, in quibus intruditur, donec aqua canalis impletus fuerit, effun- Aliquid per- petuò de$c&etilde;- dit, quod in fine erit al- tius. deretur per K, $uper planum ripæ. Ex quo non videtur hæc ratio concludere, aqua perpetuò de$cendit, igitur in fine erit in hu- miliore loco, quàm in initio. Sed tamen non $emper de$cendit, verùm pars quæ de$cen- dit maior, impellit minorem, cogitque a$- cendere. At cùm effundi cœperit, tunc tam machina faciliùs vertetur, & aqua qua$i $ponte effluet, propter ea, quæ de aquæ de$- cen$u iam demon$trauimus. Sunt qui canali tabulas affigant, nectántque omnia $imul, vt machina robu$tior ac firmior euadat, pa- xillos tabulis, non tigno, ob commodita- tem maiorem in$erentes. Dubitabit autem meritò aliquis, cur a$cendente parte canalis iuxta B, cùm tam L, quàm C, de$cendant, aqua non non redeat in L, & rur$us effun- datur ( nam L, humilior e$t quàm C, ) & ex eadem parte. Duplex huius ratio e$t: al- tera, quòd aqua quæ e$t in B, impellitur ab ea, quæ e$t e$t in L, ideo tran$it ad C, & non redit: reliqua Geometrica, o$tendens partem mediam inter L, & B, in conuer- $ione altiorem e$$e, quàm $it pars media in- ter B, & O. Indicio etiam e$t, quòd plum- bea $phærula impo$ita, cùm à nulla alia re prematur, a$cendit tamen in K. Et demon- $tratio hæc e$t: Sit tignum A B, in plano A C, eleuatio partis A D, tigni $it D C, eius partis cochleæ pars corre$pondens AE, & altitudo DE, $it gratia exempli $e$quial- tera DC, & ducatur recta AE, erunt igitur omnes lineæ inter A D, & A C, minores lineis è directo con$titutis inter AD, & AE, ex demon$tratis in $exto elementorum Eu- clidis: Demon$tratio o$tendens quod cochlea ver$a graue a$cendit.

Circumuertatur igitur AB, ita vt quando E, erit in humillimo loco, pondus rotun- dum in A, po$itum $it in directo D. Quia igitur D E, longior e$t D C, igitur $i E, erit in oppo$ito $ui loci, erit infrà C: $ed C, e$t in directo A, igitur pondus erit in- feriùs quàm ab initio: $ed omnes lineæ $er- uant eandem rationem, & $unt longiores etiam in circumferentia A E, quàm in re- cta A E, à linea A D, quia pars e$t minor toto: igitur conuer$o A B, pondus de$cen- det in AE. Sed omne graue liberum in mo- tu de$cendit, igitur pondus perueniet ad E. Sed quum erit in E, circumactum de$cen- det ver$us F, non ver$us A, tum ob impe- tum, tum quia pars quæ e$t inter A, & E, a$cendit, nam in priore motu de$cenderat: pars autem E F, adhuc de$cendit, igitur pondus perueniet ex H, in A, quare ex A, in B, multis conuer$ionibus eadem ratione fa- ctis. Facilè autem ligula circumdata calamo hoc, quod tibi perdifficile for$an videtur, ex- perieris.

Sed ad rem reuertor. Cochlea quam Vi- truuius docet, alieno indiget auxilio, hæc autem no$tra $eip$am circunducit: $ed eò faciliùs, quò $piræ canalis frequentiores fuerint, & machina mollius a$cenderit. Quò verò faciliùs circumagetur, eò $erius: hoc enim fermè generale e$t in omnibus machi- nis. Ita contrariis rationibus celeriter aquam tran$mittet, $ed difficiliùs reuertetur. Por- rò difficultas facit vt machinæ magis atte- rantur, & aquarum multitudine ac impetu indigeamus. Verùm celeritatem cum diffi- culate eligemus, vbi torrens fuerit, & ripa- rum altitudo immodica. Nam $i in$trumen- ti a$cen$us mollis fuerit, reddetur in$trumen- tum ob longitudinem graui$$imum. Eadem in magnitudine & prauitate ratio. Nam par- uum facilè circumagitur, $ed $erò irrigat. V$us eius vbi modica terra e$t irriganda, & flumen profundum, & leniter currit, & ripæ altiores. In contrariis cau$is magnis vtemur machinis. Machina Augu$tana.

E$t & alius machinæ modus ( vt intelli- go ) Augu$tæ, qui tamen $ub hoc genere comprehenditur. Columna ver$atilis A B, rota cum paxillis vertitur à flumine, iuxta rationem à nobis $uperiùs declaratam, dum de motuum tran$latione ageremus. In ea curriculi pro numero cochlearum, gratia exempli, CDEFGHK, & cochleæ pro nu- mero va$orum, & va$a pro altitudine: va$a autem LMNOPQR, fixa in columna ST. Ver$a A B, vertuntur in curriculis cochleæ omnes, quarum infima C, haurit aquam ex $ubiecto flumine, & transfundit eam in vas L, à quo haurit cochlea D, transfun- dens aquam in vas M, atque ita vno motu columnæ A B, C in L, D in M, E in N, F in O, G in P, H in Q, K in R, aquam fundunt, haurientes è $ubiectis va$is. R, au- tem transfert aquam per os V, in locum de- $tinatum. Contingit rur$us dubitatio: quia cochleæ ore $uperiore a$cendente, aquam mittere haud debent. Quamobrem primam triplicem fecimus. Sed videntur $ub$ultem effundere dum a$cendunt: quia ( vt demon- $tratum e$t) partes de$cendunt, & aqua tota de$cendit, quam ob cau$am compre$$a exi- lit: $ed non quemadmodum ore cochleæ de$cendente, $ed pluribus circa eundem axem cochleis po$itis, fit continua non $olùm, $ed æqualis aquarum effu$io. Atque hæc de machinis iuxta prima genera, & $pecies di- cta $int. Sed po$tquàm de motibus natura- libus $ermonem habuimus, qui in loco fiunt, par e$t vt quid $it locus intelligamus. Nam & hoc e$$e quintum naturalium rerum principium $uppo$itum e$t: $uppo$iiones au- tem hæ, $ecundùm $en$um demon$trationi- bus ip$is $unt firmiores. Quid igitur $it locus, $ciendum e$t. E$t igitur locus, vltima corpo- Locus quid $it. ris $uperficies, corpus contentum ambiens. Manet autem recedente corpore, quia ad cœ- li ambitum comparata e$t. Manife$tum e$t igitur, locum quemlibet æqualem e$$e cor- pori in eo contento ad vnguem: & quòd om- ne corpus e$t in loco, & quòd in omni loco aliquod corpus e$t. Nam omne corpus $uam habet extre mam $uperficiem, & illa vbi nul- lum aliud $it corpus à quo contineatur vt vl- timum, cœlum e$t ei locus: alia autem cor- pora ab alio continentur. Sed locus e$$e non pote$t eadem ratione $ine corpore, $i omnis locus e$t vltima $uperficies continens cor- pus. E$t etiam locus ip$e æternus, quia or- bis cœle$tis $uperficies extrema immota e$t, vt corpus ip$um continet atque vniuer$um. Locus igitur vt in vniuer$o, æternus e$t & immobilis, acimmutabilis: vt autem cor- poris certi $uperficies, mutatur corporum mutatione, nec manet. Locus igitur vbi Alexander $edit in Babylonica, vel Su$is, adhuc manet, $ed nunc in aëre erat in ciui- tate atque domo, nunc autem for$an in agro, atque etiam $ub terra. E$t vbi in Ro$tris facundi$$imus Cicero perorauit, locus manet, at tunc propter terram in aëre fuit, nunc autem cre$cente for$itan terra, $ub ip$a terra. Et in quolibet loco nunc vici$$itudinibus temporum id agenti- bus infiniti erunt homines, aliá$que fuêre, $i vera e$t opinio Ari$totelis de mundi æter- nitate. Tria igitur $unt $emper nobi$cum æterna, mens, hyle, & locus. Sed men- tem mutare, aut materiam non licet, locum mutare licet, & alium adipi$ci. Quocun- que igitur perrexerimus, ad rem æternam imus. Et nunc locus in quo $cribo æternus e$t, atque in eo complures for$an fuêre re- Principiorũ naturalium diui$io. ges, aut $apientes. Cùm enim principia rerum naturalium $int quinque, materia $eu hyle, forma, anima, locus, motus: tempus autem non e$t principium, $ed mo- tum $equitur: proximum autem videtur e$$e principio, quia nihil $ine ip$o fit: de hoc au- tem po$teriùs dicemus. Quies quoquè non e$t principium, $ed principij priuatio, vt mors, frigus, $iccitas. Repugnantia item corporum atque inane $eu vacuum, non $unt principia, à forma enim pendêre hæc, de- mon$trauimus, & aliàs etiam demon$trabi- mus. Horum igitur principiorum nul- lum non e$t $ecundùm genus æternum & primum, aliter non po$$ent e$$e princi- pia. Sed per $e æterna $unt mens, hyle & locus. Forma & motus parte æterna in cœ- le$tibus, parte mortalia in his, quæ $u lunæ cælo $unt con$tituta. Anima verò parte qua- dam, qua intelligit, æterna, reliqua mor- talis e$t. Expers corporis e$t mens, locus & motus. Sed mens ab$oluitur omninò à cor- pore, motus $ine corpore non e$t. Anima autem, hyle & forma, cum corpore nece$$a- riò $unt. Anima tamen non videtur pars il- lius. Quòd verò plura e$$e non po$$int princi- pia, ex hoc demon$tratur. Nam quæ $unt, quædam viuunt, quædam non. Reguntur autem omnia atque fiunt, tum manet. Cor- pus igitur in loco manet. Fiunt autem ex materia atque forma. Reguntur autem ab anima, quæ in nobilioribus mens e$t, & à corpore $eparata: in corporibus autem, vitæ principium. Sed cau$a qua manent e$t motus, item generationis, & reliquorum. Omnia hæc cùm $int quidam motus, & vt fiunt, & vt manent, igitur motus principium e$t. De principiis $ecundùm $en$um, & vt ad hanc pertinebat tractationem, hæc docui$$e hacte- nus $ufficiat: non enim hoc modo priuatio principium e$t. Supere$t nunc, vt declaremus, vacuum non dari, præter rationes tres $en$i- biles $uperiùs adductas, hoc diligentiùs nunc demon$trantes. O$ten$um erit & pari ratio- ne de corporum repugnantia, quicquid $upe- riùs $uppo$uimus: nam neque in eodem loco duo corpora, nec corpus vnum in duobus locis, nec corpore locum e$$e po$$e diximus. Nunc igitur hoc vltimo denuò demon$tru- to, reliqua etiam erunt manife$ta: neque enim in hoc libro $ingula demon$trare, $ed res per capita tractare propo$itum e$t. Pri- múm igitur vacuum non e$t: quomodo igi- tur quod non e$t, efficere quicquam po- terit? Deinde $i e$$e ponatur, $ub$tantia non e$t vacuum, neque à $ub$tantia profi- Demon$tra- tio, quia nul- lus motus e$t à vacuo. ci$citur, & vt vno verbo ab$oluam, nihil e$t, atque ideo nullam poterit habere ope- rationem.

For$an dicet qui$piam, naturam metu vacui, $eu vt illud euitet, motum ciere. Sed neque i$tud: nam quum aër rarior aqua $it, oportuit primò antequàm fiat attractio va- cui ratione, quum aqua a$cendit aquæ con- $ecutione, priorem aquam in aërem verti, húncque rur$us in ignem, qui aëre rarior e$t: deinde ip$um ignem attenuari, demum fieri hanc attractionem. Sed nos videmus, aquam non verti in aërem, $ed trahere: $imiliter aërem, antequam in ignem tran$eat: non igi- tur metu vacui, quum adhuc $uper$int tot intermedia, $ed metu raritatis natura moli- tur eam attractionem, quam à vacuo appel- lant. Nec e$t vt eam cum Auerroë, violen- Motus at- tractionis à raritate, non e$t viol&etilde;tus. tam dicam: nam ip$a pror$us e$t naturalis, $icut & motus aquæ, quum in aëre fuerit & de$cendit: violenter enim quie$cit, & ideo naturaliter mouetur. Sic elementum, quod raritatis cau$a trahit, violentiam patitur, à qua motu illo $e liberat. Quòd verò eo motu graue $ur$um trahatur, contingit ca$u, e$t que ei quod trahitur, quandoque violentum, & quandoque non, velut $i leue $ur$um traha- tur. Satis e$t motum ex principio ip$o e$$e naturalem.

Vt inuito, vel $altem non iuuante pa$$o fit? Imò quod mouetur ad locum, $pontè mouetur, vt elementum aut mixtum, non vt graue, aut leue. Obliui$citur enim propriæ naturæ, quòd $ic mouetur con$en$u alterius. Velut qui filium hortatur ad vitæ pericu- lum, dum muri vrbis ab ho$te oppugnan- tur, pietatem exercet: vbi communis cau- $a non impelleret, id agens crudelis habe- retur.

Sed iam ad motus grauium veniamus. Hic Quomode pondera fa- cile mouean- tur. autem liber e$t, aut fit pondere alligato, vt in libra & $tatera. Quæri $olet, cur pondera ponderibus magis agitantur? nam manu- brio A, agitetur $uper furculam C, pondus B. Con$tat quòd $i addatur pondus ip$i ma- nubrio, vtpote plumbum v$que ad certam metam, faciliùs de$cendere à lateribus ad medium adiuuante pondere: at contrà diffi- cilius moueri à medio ad latera. Ob id, pon- deris meta quædam habenda e$t, v$que ad quam motus facilitas augetur. Hanc tamen $i tran$cendas, motus redditur difficilior. Hac ratione capulos en$ibus grauiores ad- dunt, vt en$es videantur leuiores, faciliú$- que tractentur. Sed & hîc modus $eruan- dus e$t.

Adiecimus hoc, quia pleraque in$trumen- Quomodo aqua $eipsã impellat $ur- $um. ta hauriendis aquis idonea, hominum aut iumentorum viribus aguntur. Sed et$i ip$a- rum aquarum rapido impetu agitentur ma- chinæ, rur$us addita manubriis pondera fa- ciliorum efficiunt motum. Licet itaque $olo impetu aquarum defluentium, aquas ip$as in $uprema loca impellere, atque ægros humi- lioribus aquis irrigare. Sed hoc tantùm in his quæ decurrunt, & impetum labendo ha- bent. Aptetur enim à latere vno Cte$ibica, aut Brambilica, aut alterius generis machi- na: nam ( vt dixi ) innumeri po$$unt e$$e modi earum, quanquam hæ omnibus aliis, coclea excepta, $int elegantiores: & ( vtiam docuimus ) alternus manubrij motus rota cum pinnis agitata perficiatur, $ic fiet vt $pontè aqua $eip$am $ur$um impellat: nam- que ars contra $ua in$tituta eam facere co- git. Quod exemplum nonnullæ ciuitates quæ editioribus à flumine locis po$itæ $unt, $e- quuntur. De libra & illius ratio- ne.

Po$t hæc videndum e$t de ponderibus quæ in libra con$tituuntur. Sit igitur libra, cuius trutina $it appen$a in A, & finis vbi iunguntur latera lancis B, & lanx CD, & manife$tum e$t quòd CD mouetur circa B, velut centrum quoddam, quia CD non po- te$t $eparari ab ip$o B: & $it angulus ABC, & ABD rectus. Dico quòd pondus in C con$titutum erit grauius, quàm $i lanx collo- cetur in quocunque alio loco, vtpute quòd con$titueretur lanx in F. Vt autem cogno$- camus quòd C $it grauius in eo $itu, quam in F, nece$$arium e$t vt in æquali tempore moueatur per maius $patium ver$us cen- trum. Videmus enim grauiora pari ratione in reliquis, velociùs ad centrum ferri. Quòd autem hoc contingat magis pondere & li- bra in C collocata quàm in F, o$tendo dua- bus rationibus. Prima, quòd $i in aliquo tempore moueatur ex C in E, & $it arcus CE æqualis FG, quod tardius de$cendet ex F in G, quàm ex C in E, & ita erit leuiùs in F, quàm in C. Secundò, quòd po$ito quòd in æquali $patio temporis moueretur ex C in E, ex & F in G, adhuc per arcum CE æqualem FG, magis appropinquaret centro quàm per motum factum in arcu FG. Ideò ergo duplici ratione magis gra- uabit pondus lance po$ita ad perpendicu- lum cum trutina, quàm in quoque alio loco.

Primùm igitur $ic declaratur. Manife- $tum e$t in $tateris, & in his, qui pondera eleuant, quòd quantò magis pondus à tru- tina, eò magis graue videtur: $ed pondus in G di$tat à trutina quantitate BC lineæ, & in F quantitate FP, $ed CB e$t maior FP, ex decimaquinta, tertij elementorum Eu- clidis: igitur lance po$ita in C, grauius pon- dus videbitur quàm in F, quod erat primum. Ex hac etiam demon$tratione manife$tum e$t, libram quantò magis di$cendit ver$us C ex A, tantò grauiùs pondus reddere, & eò velociùs moueri: at ex C ver$us Q, contra- ria ratione pondus reddi leuius, & motum $egniorem, quod & experimentum docet. Secundum verò $ic demon$tratur. Quia enim CE e$t æqualis FG, $umatur CH æqualis CE, eritque æqualis CH ip$i FG, quare re- cta $ubten$a CH, æqualis rectæ $ubten$æ FG. Igitur ex octaua primi elementorum angulus BFG, æqualis erit angulo BCH. Igi- tur ductis ad perpendiculum rectis FL & HK, minor e$t angulus FGL. qui & ip$e e$$et pars coæqualis BFG, ex quinta primi elementorum, angulo KCH. Igitur latus HK, maius latere FL: nam rectæ FG & HC æquales fuerunt, & trigoni orthogonij $eu rectanguli: igitur BN maior OF, & ideo BM maior OP. Dum igitur libra mouetur ex C in E pondus de$cendit per BM lineam, $eu propinquius centro redditur quàm e$$et in C, & dum mouetur per $patium arcus FG, de$cenditque per OP, & BM, maior e$t OP. Igitur $uppo$ito etiam quod in æquali tem- pore tran$iret ex C in K, & ex F in G, adhuc velociùs de$cendit ex C, quam ex F. Igitur grauius e$t in C, quàm in F. Ex hoc autem demon$tratur quod dicit Philo$ophus, quòd $i æqualia $int pondera in F & R, libra ta- men $pontè redit ad $itum CD, vbi trutina $it AB. Nec hoc demon$trat Iordanus, nec intellexit. Similiter cur trutina QB po$ita, atque infrà libram ip$am, velut accidit con- uer$a libra, vt manu trutinam teneas $uper- Cur libra vacua redit $pontè ad $i- tum rectum, vel $i pon dera æqua- lia fuerint. incumbente libra pondus quod iam de$cen- derat tractum ad R, vbi æquale aliud ad con$titutum in F, vel lances omninò vacuæ $int, non $olùm non reuertuntur ad $itum CD, $eu perpendiculi, imò magis R de$cen- dit ver$us Q & F a$cendit ver$us A. vt expe- rimento patet. Hoc etiam Iordanus non de- mon$trauit. Ari$toteles dicit hoc contingere, quum trutina e$t $upra libram, quia angu- lus QBF metæ, maior e$t angulo QBR, Et $i- militer quum trutina fuerit QB, erit meta AB, & tunc angulus RBA, maior erit angu- lo FBA, $ed maior angulus reddit grauius pondus: igitur dum trutina $uperius e$t F, erit grauius R, ideo F trahet libram ver$us C, & dum fuerit inferius R, erit grauius quàm F, ideo trahet libram ver$us Q. Quòd $i quis obiiciat, igitur pondus in F, erit gra- uius quàm in C, trutina in A appen$a cuius tamen oppo$itum iam e$t demon$tratum. Re$pondemus, quòd latior angulus à meta, facit pondus grauius, quum rectæ fuerint æquales: $ed vt demon$tratum e$t, pondus in C, plus di$tat tam à meta, quàm à trutina, quam in E, ideo ratio anguli ibi non tenet: $ed quum comparamus pondera in F & R, iam illa æqualiter di$tant tam à trutina, quod à meta: ideo tanc anguli ratio $pectan- da e$t. Generalis igitur ratio hæc $it: pon- dera quò plus di$tant à meta $eu linea de$- cen$us per rectam, aut obliquum, id e$t, per angulum, eò $unt grauiora. Sed primò rectæ lineæ magnitudo $pectanda e$t: vbi rectæ li- neæ æquales $int, tunc angulus quòd maior erit, eò pondus reddetur grauius. Si igitur BC $inuetur ver$us QC, eleuabitur, & mi- Vt aurei iu- $ti ponderis leuiores vi- deantur, & leues iu$ti. Cur pondera ver$us me- dium mo- uentur. nus di$tabit à B puncto, ideoque reddet pon- dera leuiora, aureu$que iu$ti ponderis defi- cere videbitur, & ex aduer$a parte po$itus qui deficit, bonus videbitur. Sed vacua libe- ra delegitur fraus, aur commutatis vici$$im numo & indice. Sed cur pondera quærunt ver$us medium moueri? Hoc facilè di$$olui- tur, $i quis, quæ diximus mente teneat. Nam pondus in F, dum peruenit ad C, propin- quius redditur mundi centro ad quod natu- ra fertur linea PB: & dum ex C in Q linea BQ & ita intentum ponderis e$t rectà ferri ad centrum quia vinculo prohibetur, moue- tur eo modo, quo moueri pote$t, atque ita à dextra, vel $ini$tra ver$us perpendiculum, & medium. Sed dices, cur igitur libra vacua C, non mouetur ver$us Q? Re$pondeo, quòd tunc D moueretur ver$us A: $ed vt vi$um e$t ratione rectæ linæ po$ito C in Q & D in A, adhuc tantum e$$et ami$$um ex parte D, quantum acqui$itum ip$i C: $ed quod e$$et ami$$um ex parte D, e$$et magis contra na- turam quam illud quod e$$et acqui$itum ip$i C $ecundum naturam: igitur maius e$$et de- trimentum quam iuuamentum. Quare pari- bus ponderibus in C & D, non $olum non remouebuntur ab eo $itu $pontè, $ed vi amo- ta redibunt. His rationibus con$ideratis, po$- $umus facere libram quæ vacua ponderibus æqua videbitur, iu$ti$que notis ponderum maius rerum ip$arum pondus repræ$entet. Sic enim vt Ari$toteles refert, purpuram vendentes imponebant emptoribus. Cuius ratio $ic con$tat: Modus fa- ciendi librã, quæ pondera rerum maio- ra quàm $int o$tendat.

Volenti libram quæ pro vndecim vnciis duodecim præ$eferat, virga AB $umatur metallica, quæ in partes viginti tres æquas ( nam totidem con$urgunt iunctis vndecim ac duodecim ) diuidatur. In fine vndecimæ & initio duodecimæ partis figatur lingua li- bramenti & agina. Con$tat igitur DC vnde- cima parte maiorem e$$e AD: quumque CD paulò maior $it AD & grauior, leuiorem li- ma vel terebratione reddemus, aut lancem leuiorem adiiciemus ip$i C quàm A, adeò vt dum lances vacuæ $unt longitudinis AC, te- nuitatis pen$ata ratione, trutina $ub agina iaceat, nullam in partem libra pendente: cui tamen cùm ex parte C pondus vnciarum vndecim adiunxerimus, & nota duodecim vnciarum in lance A, libra æquilibrium de- mon$trabit. Quum ergo nec adulterinæ $int ponderum notæ, nec lancibus vacuis libra videatur vitio$a, fraus mutatis mercibus ac notis hincinde, vt notæ $unt in C, merces in A, manife$tè depræhenditur. Nam C latus infrà de$cendet duplici cau$a, & quia maius lanci $uæ pondus ine$t, & quia CD, ip$a DA longior e$t. Difficilior ac ob$curior e$t $tate- ræ ratio, de qua in Arithmeticis diximus. Nunc autem quum affinis $it huic con$ide- rationi, quantum nece$$arium e$t huic pro- po$ito, adiicere optimum erit. Ergo tota in tribus con$tat, quorum primum e$t Archi- medis in Parabolis: & e$t vbi regula $tate- ræ, nullius ponderis cen$eatur.

Stantium in æquilibrio ponderum ratio Stateræ ra- tio. e$t, vt di$tantiarum à trutina mutua. Velut $i D appen$um ex lancula in C faciat æquili- brium cum G appen$o in F, & proportio FB ad BC $it quadrupla, erit etiam D quadru- plum ad G Secundum, cùm in parte breuiore fuerit $olùm appen$um pondus, & regula fue- rit pondero$a, æqualis in magnitudine & pondere, & fiat æquilibrium, erit proportio ponderis appen$i ad pondus totius regulæ, vt differentiæ partium regulæ ad duplum ponderis minoris. Exemplum: D pondus in C appen$um faciat æquilibrium cũ BL virga ab$q; alio pondere, & $ic BL & BC, vt aixi, fiat æqualis BK ip$i BC, tunc dico quòd pro- portio D ad pondus CL, e$t veluti ponderis LK ad pondus KC. Sed ex hoc habetur re- gula: cognito pondere CL & CK ha- bendi pondus D, ducemus KL, quæ $it 40, gratia exempli in $e, fit 1600, diuide per pon- dus CK, quod $it 16, exit 100, huic adde põ- dus KL, quod e$t 40, fit põdus D, 140. Et ita poterimus ad quancunq; men$uram volueri- mus $cire quantũ põderis refert $tatera. Ter- tium habetur ex his duobus & e$t, $i virgula $ine pondere cen$eatur, à parte aut&etilde; qu&ecedil; dif- ferentia e$t longitudinũ ab agina, pondus æ- quale extendatur per totã virgã, æqual&etilde; gra- uitat&etilde; habebit cum eod&etilde; pondere appen$o in puncto di$tante à librili per medietat&etilde; totius virg&ecedil;. Sit vt virga CL nullius $it ponderis, & $it BC æqualis BK, & coexten$um põdus æ- qualiter, vt $ub forma tetragoni faciat æqui- libriũ cũ D app&etilde;$o in C, & $umatur G &ecedil;qui- pondiũ &ecedil;quale põderi coext&etilde;$o, & $it BM di- midiũ totius CL, dico quòd G $u$pensũ in M faciet æquilibriũ cũ D, & ita æqualiter gra- uabit vt coextensũ toti KL. Sit igitur vt in M faciat &ecedil;quilibriũ cũ D, igitur per primã harũ proportio MB ad BC, vt D ad G. It&etilde; quia facit æquilibriũ D cum G coëxten$o K L, $i igitur adderetur æquè graue per totam CK adhuc faceret æquilibrium, quia in BC & BK æ- quales $unt, & tunc e$$et proportio ponde- ris D ad pondus KL, $icut ponderis LC, ad pondus CK, ex $ecunda proportione permu- tata, igitur vt longitudinis LC ad CK, quia pondus e$t æqualiter di$tributum. Sed $icut ponderis D ad pondus LK, $ic D ad G, quia $uppo$itum e$t G & LK æqualia e$$e, igitur vt LC a<*> CK, $ic MB ad BC: quare permu- tando vt CK ad CB, $ic LC ad MB: $ed CB e$t dimidium CK: igitur BM e$t dimdium LC, quod crat demon$trandum. Quia verò CB e$t dimidium CK, & BM dimidium CL, $equitur vt MK $it dimidium KL, & ita e$t ac $i $u$pen$um e$$et in medio loci cui coextenditur. Vnumquodque igitur pondus, iuxta Archimedem, quantumvis inæquale, Parabola quinta. vt triangulum tantum affert grauitatis, coex- ten$um virgulæ, quantum $i $u$pendatur ex centro in loco vbi centrum grauitatis $e- Parabola octaua. cundum perpendiculum $itum e$t. Hoc au- tem generaliter $upponit, etiam$i pondus nõ extendatur v$que ad aginam, $ed coex-ten- Statera quomodo perfecta e$$e po$$it. datur, gratia exempli per L F, & centrum eius $it in directo E, tunc dicit, e$t ac $i $u$- penderetur in ip$o E. Ex his, vt in Arithme- ticis docuimus, colligitur ratio conficien- di $tateras.

Nunc $olum demon$trare oportet, quo- modo $tatera perfecta e$$e po$$it: et$i in pre- cio$is mercibus mercatores libra vtantur. Sit igitur $tatera diui$a tuo modo cum pondere auxiliari, quod mobile e$t G, & æquiponi- deret G in F ip$i D, quia itaque D æqui- ponderat G in F, & etiam regulæ KL. Po- nantur enim N pars D, quæ facit æquilibriũ cũ LK, & O pars reliqua D, quæ facit æqui- libriũ cum G. Igitur iuxta primã regulã pro- portio O ad G, vt FB ad BC. Proportio ve- rò N ad LK, & e$t vt LK $u$pen$a in M, ex tertia regula, vt L C ad CK ex $ecunda re- gula. Igitur $tatuemus pondus N primò in directo D, deinde facto æquilibrio additio O $emper e$t $ecundum proportionem ad G, vt partis LB ad BC. Secundum igitur æqua- lia incrementa BL cre$cet O, $ed N manet idem $emper: igitur $ecundum æqualia in- crementa partium B L cre$cet D pondus. Æqua igitur $tatera fieret, $i ad Capponãtur pondus faciens equilibrũ cũ LK: inde diuida- mus $patia ab agina ad L per æqualia. Sed quia ip$i nõ apponũt pondus in C, nece$$ariũ e$t vt prima nota, puta P, o$tendat etiam pondus LK: vt $i LK ponderis libras duas, & D pondus duas libras æquet, nota primi ponderis e$$et in K, exempli gratia: $ed quia G po$itum in K, grauaret quantum quatuor libræ, & præter id etiam LK grauitatem efficit duarum librarum, igitur oporteret vt D e$$et librarum $ex, igitur pondus e$$et li- brarum $ex, & o$tenderet tantùm quatuor. Ob id faciemus primam notam quatuor li- brarum in P, nam & ibi C grauitatem effi- cit duarum librarum, & LK duarum alia- rum, igitur pondus D erit quatuor librarum, quod faciet æquilibrium: igitur nota qua- tuor librarum primarum erit in P, & multò minus ab agina di$tans, quàm reliquæ inter- $e. At verò reliquæ inter $e æquidi$tabunt, vt $i $ecunda fit in Q, tertia erit in H, & quarta in M, & quinta in R, & $exta in E: ideoque po$ito G in E, o$tendet libras vigin- tiquatuor. Manife$tum e$t autem ex hoc, Media pon- derum quo- modo ha- beantur. quod commodum affert non leue, quò G $it pondus per $e notum, id e$t, libra, vel bi- libra, vel trilibra.

Centra autem ponderum in circulis & rectangulis $unt in communi $ectione di- metientium duarum. In omnibus autem figuris æquilateris, quæ circulo po$$unt in$cribi, centrum grauitatis idem e$t cum centro circuli circum$cribentis. Supponitur autem in omnibus, quòd pondero$a hæc æ- qualem vbique habeant cra$$itudinem, & quòd ex materia quæ vbique æqualem $or- tiatur grauitatem, con$tituantur. In trigonis autem omnibus in communi $ectione trium linearum, quarum $ingulæ ad $ingula latera ex angulis oppo$itis venientes, ea per æqua- lia diuidunt. Has verò in vnum punctum $ecando $e inuicem concurrere nece$$e e$t: et$i id Archimedes non demon$trauerit. Nos autem in Geometricis elementis illud o$tendimus generaliter, nunc autem pro ne- ce$$itate declarabitur.

Nam diui$is per æqualia lateribus AB & AC in D & E, & ducta CD, BE, & per communem $ectionem AGH & DE, quæ erit æquidi$tans lateri tertio, vnde BEC & CDB erunt æquales, quia in eadem ba$i BC, $ubducto BCG, communi erit CEG æ- qualis DBC, ip$i autem $unt æquales AGE & AGD, quia in æquis ba$ibus & inter æ- quidi$tantes, quare AGE & AGD æquales. Quumque $int $uper eandem lineam AG, erunt æqualis altitudinis, qui altitudo e$t tri- gonorum etiam FGD, & FGE, qui con$i$tũt in eadem ba$i FG, igitur etiam ip$i inter $e $unt æquales, Quia verò BC æquidi$tat DE, erunt ex 29 primi elementorum & 25. eiu$- dem, DGE & BGC æquianguli, & propor- tio BG ad GE, vt CG ad GD. ex ei$dem etiam BGH & GEF $imiles, itemque GCH & DGF. quare proportio trigoni BGH ad EFG, vt BG ad GE dupla, & CGH ad DFG, vt CG ad GD dupla, e$t autem ( vt dictum fuit ) CG ad GD, vt BG, ad GE, quare BGH ad EFG, yt HCG ad DFG: quare cum DFG & EFG æquales $int, erunt BGH & CGH æquales: quumque $int inter æquidi$tantes, erunt in ba$ibus æqualibus BH & HC, igi- turtrigoni omnes ABH, ACH, CDB, CDA, BEC, BEA, erunt, medietas ABC, quare ap- pen$us trigonus in G, in nullam poterit par- tem inclinari. Centrum autem $ectionis pa- rabol&ecedil; $eu coni rectanguli e$t in eius dime- tiente, quæ à $ummo ad medium ba$is in eo puncto qui à $ummitate coni dimidio plus di$tat quàm à ba$i, quæ e$t recta linea $up- po$ita angulo coni. Cum itaque fuerit po$ita virga æqualis CL ponderis vnciarum 7, & librile in B, ita quod KL $it 10. & KC, 4. & G libra vna, $ic con$tituemus $tateram. Ducam pondus LK, quod e$t 5, in $e, fit 25, diuido per pondus KC, quod e$t 2, fit 12 1/2, cui ad- do vncias 5, LK, fit 17 1/2: ponam igitur CD vinculum ferreum vncias 5 1/2, & relinque- tur pondus LK vniuslibræ. Cùm igitur po- $uerimus G in K &ecedil;quabitur libr&ecedil;, & aliam libram oportebit addere in D propter LK, igitur in K o$tendemus duas libras, & $ic $cri- bemus, deinde S 3, in T 4, in F 5. in V 6, in L, quis $patiis. Ex hoc patet quòd omnia hæc $patia per vncias di$tribui poterunt, præter primum BK. Po$$emus tamen & ip$um di- uidere, vt in B libra intelligatur, & AB in K vnci&ecedil; per æqua $patia addit&ecedil; $ignificabũt, Cur libræ $unt plerum- que exactio- ves $tateris. prima 13. $ecunda 14. tertia 15. & ita de aliis.

Patet autem cau$a ex his, quare libr&ecedil; tri- bus cau$is $tateris $int exactiores. Hoc au- tem ab initio propo$itum fuit. Nam in $ta- tera difficile e$t virgulam adeò exactam in magnitudine con$tituere: & $i etiam $it in magnitudine, non erit in pondere: vix enim hoc a$$equi po$$umus. Secundò difficillimum e$t per æqualia interualla omninò ad amu$- $im diuidere LB. Tertiò pondus rarò in ex- tremo C appendi $olet, quod cùm citra appenditur, confu$ionem parit.

Sũt & additamenta multa quæ vitiãt $tate- ram, horum nullum in libra e$t. Ob id præ- cio$a non in $tatera $ed libra $olent exami- nari. Multum autem refert ad exactam $ta- ter&ecedil; $tructuram, vt G leue $it, tum etiam LC, & quod LB tripla $it BC. nam $ic LK æqualis erit KC, & quòd vincula CD in ex- tremo $int LC, & &ecedil;qualis ponderis cum LK. Vtres quan- tum ponderis in aqua $u- $tineant. Quomodo homo aquæ immobilis ac $upinus $u- per$tet. Hoc enim $tater&ecedil; genus, libr&ecedil; proximũ erit.

Quantum verò ponderis vtres in aqua $u$tineant pro pontibus con$truendis, expe- rimentum docet. Nam ve$ica plena aëre, qu&ecedil; capax fuit quinque librarum aqu&ecedil; & vnci&ecedil;, pondus librarum quatuordecim ac $e- mis laterum $u$tinebat: quo fit vt in flumi- num aqua triplum fermè ponderis aquæ, cuius $unt capaces vtres, continere po$$int. Illud etiam non pr&ecedil;termittendum, ex den$i- tatis ratione oriri, vt homines cùm ita $e continuerint $upini in aqua, vt velut iacula- tores in funibus nullam penitùs in partem flectantur immobiles, tum nequaquam mer- gi. Hoc tamen cùm per $e $it difficillimum, ob motum etiam & aquæ in&ecedil;qualitatem etiam redditur difficiliùs. Atque hacte- nus de rerum mortalium principiis di- ctum $it. LIBER SECVNDVS. De Elementis & eorum motibus & actionibus. De elemen- torum nu.

NVNC verò de Elementis aga- mus, quæ forma & materia prima con$tant, & animata qua$i videntur: ea Græcis soix<*>_a vocant. Perdi$cere au- tem primum oportet, quot & quænam $int. Ari$toteles quatuor exiftimat, terram, aquã, aërem, atque ignem. Primùm enim quatuor qualitates primæ $unt. Hæ $olæ non con$ti- tuunt elementum, quia vim non haberent agendi ac patiendi: nec plu$quam duæ $i- mul e$$e po$$unt, quin contraria $imul $int. Nam calidi, frigidi, $icci atque humidi, $i tria quomodolibet acceperis, contraria ac- cipere nece$$e e$t. Sed nec calidum cum fri- gido, nec $iccum cum humido iungi pote$t. Igitur binis iunctis qualitatibus neque con- trariis, $imul tantùm quatuor fient coniu- gationes, quæ quatuor elementa con$ti- tuent. Inter imum etiam locum atque $u- premum, $impliciter duo loca intercidere nece$$e e$t, imum non exqui$itè, atque $u- premum: atque eo totidem $implicia cor- pora. Videmus etiam, & $i quid probabilia argumenta faciunt, in mi$tis ip$is quatuor elementa: nam de terra, aëre & aqua, nemo dubitare pote$t ob magnitudinem, & maxi- mas moles, vt mare aquarum, aëris & terræ in vniuer$o: ignis verò incrementa, & po- tentiam, ac $implicitatem, cuius etiam fons in Lunæ concauo e$$e creditur. Plures etiam exi$timant in di$tilationibus hæc quatuor videri: & humores totidem in animalibus $en$us depræhendi. Quinetiam multi arbi- trantur ob hoc Cometes fieri, quòd $ub cœ- lo ab ignis elemento vapores accendantur. Sed certè $ub cœlo Lunæ nullus e$t ignis: nam quum cœlum puri$$ima res $it, non decuit $ub omnis qualitatis experte re, ar- denti$$imam colloca$$e. Natura enim $em- per extrema mediis iungit. Inter carnem enim & os, membranam: inter os & liga- menta, cartilagines: inter os & cerebrum, quòd carne cerebrum e$$et mollius, dupli- cem membranam, ac duriorem o$$i pro- pinquiorem collocauit. Nec motus veloci- tas, caloris aut cau$a, aut argumentum e$$e pote$t. Nanque ea quæ con$tant, et$i motu accendantur, vt lapides, plumbum & anima- lia, quæ tamen di$$ipantur, quò celerius mo- uentur, eò fiunt frigidiora, vt aqua & aër: venti enim validi omnes frigidi, & flumina celeriter fluentia frigidi$$imas habent aquas. E$t etiam aliud non leue argumentum huius rei, quòd Cometes, aut faces calores his ac- cendunt intolerabiles: quid igitur fiet $i tan- ta regio & vniuer$us orbe igne ambiatur? Quid enim prohibebit, ne aërem ip$um ac- cendat, inde hæc omnia reliqua, tum maxi- mè quòd calor $iderum adiuuabit. Omnem enim lucem Auerroës calidam e$$e exi$timat. Aërem etiam calidum maximè e$$e volunt: humida autem qualitas omnium minimè re- $i$tit. Quomodo igitur violenti$$imo & ma- ximo, & acerrimo elementorum aër ip$e re- pugnabit? Itaque Auerroës ip$e hoc videns Primo Can- ticæ com- mente 15. dixit, aliquando ignem nõ e$$e calidum actu: $ed $i calidus non e$t actu, quæ potentia hæc e$t: Potentia dicimus medicamenta talia, quòd deuorata calefaciunt: an verò hic ignis ab aliquo ing&etilde;ti animali deuorabitur? Dein- de, $i ignis calidus non e$t, nec aqua pari ra- tione frigida (hoc autem e$t confundere or- dinem vniuer$i ) quid etiam prohibet ne lu- ceat? quanquam hoc eludant vt leue argu- mentum. Si etiam ibi ignis e$t, cur quantò altius a$cendimus, cuncta frigidiora appa- rent, vt etiam $ub torrida zona in montium cacuminibus niues abundare affirm&etilde;t? Quod minus mirum e$t, $i quis con$ideret non $o- lùm hyeme niues, $ed media etiam æ$tate fri- gidi$$imas grandines generari. Sed dicunt abe$$e ea loca à radiorum repercu$$u: $ed hoc minoris caliditatis argumentum e$$e pote$t, non autem frigiditatis. Denique $i ibi e$$et, maximè ob generationem e$$et: verùm non ob hoc e$$e pote$t, cùm calor cœle$tis $it qui generet, vel ip$o te$te philo$opho, & leui$$i- ma res tam procul de$cendere haud queat. For$an quis ignem ferri hunc $ur$um dicet, atque ex eo coniectabitur ibi locum illius e$$e. Sed primùm argumenta hæc rhetorica, indigna $unt vt in rebus $eriis adducantur: neque hic ignis illius naturæ e$t, cuius $u- periorem e$$e ferunt, cùm hic vrat, $plen- deat, corrumpat, quorum nullum illi ine$$e ferunt. Dicemus etiam po$t hæc, cur id con- tingat: & quòd non $emper eriam contin- gat docebimus. Necillud argumenta probãt, imò potius oppo$itum. Nam inter duo ex- trema, non duo, $ed tantùm vnum $olet a$$i- gnari medium. Quòd $i $tatuatur, non qua- tuor, $ed tria tantùm erunt elementa. Quòd $i hoc non demon$trat, multò minus quatuor e$$e demon$trabit. Nec faces aut cometes nobis in$inuant e$$e ibi ignem, cùm ip$e Philo$ophus $ub igne aciuxta terram in aë- re fieri affirmet hæc ip$a, vt ignis penitùs in- digna non $int. Sed neque in mi$tis videtur ignis. Nam $i modò e$$et, in euforbio & pi- pere potius e$$et, quorum vis calida e$t, ac $icca non mediocriter, quàm in frigidi$$imis lapidibus. De$tillationes etiam, tres $ub$tan- tias tantùm docent, aquam pro aqua, oleum vice aëris, & terram quæ in imo $ub$idet. Quòd $i dicas, olei partem rubicundiorem ignem referre quòd acuti$$ima $it, re$ponde- mus & $erò, hanc acuitatem, acremque $apo- rem ex ignis vi acriote profici$ci. Indicio e$t, quòd metallicorum olei nulla e$t pars expers acerrimi $aporis. Quare $i hoc totum quod acerrimum e$t ignem refert, acris ni- hil omninò ine$$e oportet. Quate etiam ad tria tantùm redimus elementa. Humores in animalibus quatuor $unt: $ed quid hoc ad elementa? quid $i tantùm tria cum Thru$iano expo$itore artis medicæ Galeni e$$e dicam? Sed tamen $en$us o$tendit e$$e quatuor? Nequaquam: nam nec ip$i faten- tur hunc ignem elementum e$$<*>. Quare po- tius tria declarat nobis $en$us, quàm qua- tuor. Neque quod celeriter exedat omnia, ideo dicendum elementum: nam $ic etiam motus elementum e$$et: nec quia celeriter cre$cat, nam mures & ip$i elementum e$- $ent. Sed horum neutrum terræ ine$t, quam tamen omnes vno ore elementum e$$e fa- tentur. Omnia igitur ad hæc, ad demon- $trandum quatuor e$$e elementa, tum etiam ignem elementum e$$e, parum habent fidei: quinimò vt ab initio propo$uimus, oppo$i- tum potius o$tendunt. Supererat illud ma- ximum à qualitatum coniugationibus at non vident hoc in mi$tis o$tendere: calida enim quædam $unt & humida, alia calida & $icca, atque $ic deinceps. At in elemen- tis quoniam calor & $iccitas tam immodica ad interitum omnia erant traductura, pro elemento cœle$tem calorem ac bene tem- peratum $ub$tituit, ex quo omnia genera- rentur. Hoc quidem ac putredine tum motu generari $olet materia, quam ignem vocant. Ignis itaq; $it, $ed elementorum nequaquã.

Iam $cio quid dicturi $int nonnulli. Quis tu es tam audax, qui aduer$us Philo$ophum $entire audes? præ$ertim in tam confirmata, atque antiqua rerum $ententia. Deinde, quo- nam pacto grandinum & niuis generatio o$tendet ignem ibi non e$$e, quum etiam$i nullus ad$it ignis, attamen non par e$t regio- nem illam e$$e $rigidi$$imam, cùm radiis $y- derum illu$tretur, & nihilominus aërip$e, in quo $ita ea e$t regio, calidi$$imus $it? Ignem quoque cùm dicimus atque elementum, rem pror$us calidi$$imam ac $icci$$imam intelli- gimus: hic no$ter ignis calidi$$imus e$t ac $icci$$imus, quo fit vt immi$tus etiam $it: nam $i mi$tus e$$et, talis e$$e non po$$et, quare hic ignis elementum e$t.

Hæc $unt qu&ecedil; tamet$i non mihi obiiciãtur, obiici tamen po$$e $entio. Ergo vt ad Ari$to- tel&etilde; deueniã, homoille fuit, & in di$$ectione ac $ingularibus in multis aberrauit. Quin- etiã illo po$teriores & Theophra$tus, & Ga- lenus plura perperàm $cripsêre, itaq; $i licuit illi Platonem ob veritatem relinquere, cur etiam ob eand&etilde; illum nobis de$erere non li- cebit? Propo$itiones qua$dam conatus e$t ge- nerales a$truere, quas experimentum fal$as e$$e docet: vt, quòd nullũ animal bene oleat, quodque graue non po$$it, vtrinque promi- nere, atque ideo terra non ex vtraque parte aquis promineat, quæ tamen experimento fal$a e$$e depræhenduntur. Itaq; $i inter mil- le propo$itiones, in duabus, aut tribus aber- ra$$e illum fateamur, haud rem homine indi- gnam etiam $apienti$$imo feci$$e illum di- cemus. Nam & ab Auerroë ip$o in paucis de$eritur, in nonnullis coarguitur, in pluri- bus verò $en$u tran$po$ito defenditur. Hoc autem verè e$t etiam ip$um confutare, non tueri. Sed neq; in hoc di$$entimus ab Ari$to- tele: nã in cõcauo orbis Lunæ, nec ign&etilde; e$$e vult, nec rem calidi$$imã. Quod ad regionem aëris attinet, palàm e$t illam e$$e frigidi$$i- 1. Meteoro rum c.4. mam: quia (vt o$tendemus) omnia elemen- ta talia $unt. Nam quod de vaporibus dici- tur, & vocata anti$pa$i, fabulæ $imilius e$t, quàm hi$toriæ rei naturalis. Quamobrem $i ignis in concauo Lunæ ponatur, ac ocy$- $imè ibi circumuolui, erit hic frigidi$$imus. Ergo nos illud oppugnamus, non experi- mentum de$erimus. Quippe luce manife$tius e$t aërem illic e$$e frigidi$$imum, tum verò magis eum qui in concauo Lunæ e$t: $ed temperatur propinquitate $yderum, & ma- ximè Lunæ. Et quanquam Luna tantum vni parti paruæ è directo $it, quia tamen totum mi$cetur $imul ac tenui$$imæ e$t $ub$tantiæ, ideo aër ille e$t temperati$$imus, idem etiam puri$$imus ac limpidi$$imus, ac totus $ynce- rus: qua de cau$a æthera ip$um antiqui, & re- ctè, imò & philo$ophus ip$e quandoque ap- pellauit. Congruit hic belli$$imè loco ac cœ- li naturæ, vt qui tenuitate & qualitatis tem- Ætber quid $it, & vbi. peramento fermè $it $imilis. Neque enim æ- ther ideò temperatus e$t, quia æqualiter commi$tus ex calido & frigido, $ed quia vtriu$ que $it expers qualitatis. Similiter nec $iccus dici pote$t, qui fluit: nee humidus, quia non madefacit: $ed purus ( vt dixi ) ac limpidus, atque hic ad generationem apti$$i- mus, de quo inferiùs dicemus. Aër frigidus e$t natura, non calidus.

Quòd verò aër calidi$$imus $it, hoc nullum experimentum dolet, nulla ratio cogit, imò $pontè quidem frigidi$$imus: atque hæc om- nia experimentis quidem con$entiunt. Chi- mærica illa Ari$totelicorum, ne illum accu- $are videar, cõmenta in inexplicabiles quæ- $tiones, quæ adhuc $ub iudice $unt, terminã- tur. Itaque melius e$t paucis immutatis tue- ri veritatem atque experimenta ip$a, quàm in perpetuum cum illis nugantes de rerum natura nihil $cire. Quis enim ni$i amens au- diat di$$erentem atque affirmantem, aërem e$$e calidum in extremo ac $ummo, deinde ob $olum motum, aut vapores ab$que motu, vt $ub $eptentrione, adeò fieri frigidum, vt glaciem, niuem ac grandinem gignat, nemo- que citra Solis vim de aëris calore conque- $tus $it, de frigore omnes quærantur, & ta- men audeant aëri non aliam fermè quam igni tribuere caliditatem. Cur ignis cùm te- nuiore $it $ub$tantia quàm aër, nunquam à $uo immen$o calore de$tituitur, aut illius na- tura ac feruor mite$cit? non dicam vt frigi- dus euadat. Quòd $i dicant, aërem hunc non e$$e aërem qui mouetur, aut qui vapores ex- cipiat, impo$$ibile enim e$t tanta facta tran$- mutatione ex calidi$$imo in frigidi$$imum, vel Ari$totele iudice, manere $ub$tantiam: palàm e$t, cùm totus aër frigidus $it, qui nos ambit, aut $altem temperatus, vt qui iuxta cœlum Lunæ $itus e$t: nam vniuer$a aëris moles vt ex æthereis flammis $æpius depre- hen$um e$t, motus cœli in viginti quatuor horis circumfertur, quod etiam admittit ip$e Ari$toteles vniuer$am aëris machinam hanc frigidam e$$e, aut temperatam: quæ $i non $it aër, alius nobis quærendus aër, for$an $upra cœlum, aut in imo terræ. Elemento- rum nume- rus.

Tria igitur $unt elementa: terra, quæ den- $i$$ima e$t atque graui$$ima, in imoque po$i- ta: aër, qui rari$$imus, leui$$imus, in $uprema parte collocatur: & aqua, quæ medium in omnibus his inter hæc po$$idet. Communia omnibus $unt, quòd expertia $int imnatæ ca- liditatis, nullus enim calor ni$i à cœlo, atque ideo ab anima vel luce. Terra quòd nimis cra$$a, aër quòd nimis tenuis, minus frigida Demon$tra- tio o$tendens quòd omnia elementa $unt frigi- di$$ima. e$$e videntur: $ed aqua cum media $it $ub- $tantia, frigidi$$ima apparet. Aër igitur cum ingraue$cit, frigidior videtur. Sed $i non af- ficiatur, ob tenuitatem qua$i temperatus exi- $timatur. Porrò frigida iam $pontè cùm den- $antur, frigidiora fiunt, veluti glacies. Terra autem ob raritatem calorem admittit, atq; ideò minus frigida e$$e creditur: ob id $axa $unt ip$a longè frigidiora. Aër autem ob lu- cem qua$i temperatus, & ob raritatem faci- lè mutatus, non $olùm minimè frigidus, $ed & calidus iudicatur, cum omnia elementa ex æquo natura propria $int frigidi$$ima. Indicio $unt regiones $ub Vr$a, & noctes & montium cacumina: $ed & ratio id o$tendit. Omnis enim calor ab a$tris e$t. Elem&etilde;ta au- tem cũ pura $int, caloris ab a$tris $unt exper- tia. Calor enim a$trorum illicò mutat: & quod mutatur, di$$imile e$t ei ex quo muta- tum e$t: quare mi$tum erit elementum ex puro atque mutato, non autem $implex. Om- nia igitur elementa $unt frigidi$$ima, id e$t, caloris omnis expertia. Siquidem nihil aliud e$t frigiditas, quam caloris priuatio. In hu- mido etiam di$$ident: nã terra e$t $icci$$ima, vt aër humidi$$imus, & aqua in medio collo- catur. Siccum dico humido priuatum, atque ideo graue, quia nõ e$t exten$um. Cùm enim materia prima $eu hyle non extenditur, mul- Sidera om- nia calida. e$$e. ta e$t, & ideo formæ multum & grauitatis. Ideò aqua media in omnibus etiam his e$t. Con$tat igitur ex hoc $ydera omnia e$$e ca- lida: nam $i omnia $ydera habent lucem, om- nia etiam mi$cent. Elementa autem natura $ua expertia $unt omnis caloris ac lucis: ni- hil autem minus e$$e pote$t eo quòd nihil e$t. Omnis igitur lux calida e$t & mi$cet, & omne a$trum ob id calidum. Dicitur autem Saturnus frigidus tãtum comparatione, quia non tantum mi$cet vt generationem in ho- nibus iuuet, $ed impedit, velut aqua tepida feruenti mi$ta, minus efficit calidam. Ob id $atis magis cõducit Saturnus quàm Iupiter, quia $ata moderatiore calore indig&etilde;t, qualis e$t in Saturno, non in Ioue. Non tamen mo- deratus e$t pro hominum propagatione. Om- nia igitur a$tra calida, omnia elementa fri- gida. Rur$us cœlum neq; calidum, neque fri- gidum. Decipiuntur plurimi in elementis ob calorem violentum, aut impre$$um. Nam ex actione a$trorum elementorum partes ad mi$tionem veniunt, fiuntque potentia tales, vt piper calidũ: $ed hoc non e$t elementũ, $ed mi$tũ. Ignis etiã qui lapidũ colli$ione accen- ditur, e$t caliditas a$trorũ in corpore rarefa- cto. Violenta igitur caliditate mi$ta profundi po$$unt, alia corrupta, vt in putridis: alia po- tentia, vt in $atis & $eminibus maximè: alia impre$$a, vt in aëre æ$tatis tempore: alia na- turali, vt in animalibus. Manife$tum e$t igi- tur cur vita in montium iugis $it perennis, Aër vitæ $a- lubrior. ob puritatem aëris: non autem in Æthiopia, ob calorem: neque in vallibus, quia aër $im- plex non e$t, $ed calidus ac mi$tus e$$e po$$it. In temperata igitur regione vbi venti orien- tales $pirant, vita $alubris ac diuturna. Sed de his aliàs. Nunc $olum $cire $ufficiat, quòd duæ tantùm $int qualitates, calor cœli, & humidum elementorum: $iccum autem & frigus horum $unt priuationes. Sed & de his po$teriùs agemus. Vt verò ad in$titutum re- Ignem hunc non e$$e ele- mentum. uertar, elementum non voco rem calidi$$i- mam, vel frigidi$$imam, quandoquidem vix eam liceat reperire: $ed illud elemen- tum nunc dico, quod nec pabulo indiget, nec $pontè corrumpitur, nec vagatur, $ed certam tenet $edem, maximam habens mo- lem, eamque $ecundum naturam, ac ad gene- rationem paratum e$t. Cumque nullum ho- rum igni conueniat, hunc, elementum haud quaquam appellabimus. Mouetur autem hic, impotens, viuere ab$que alimento, aëremque proximum adurit: hicque ardens flamma Flamma quid $it. Cur flamma nunquam quie$cat. Ignis quo- modo vrat. Flamma non eadem ma- net. Cur flamma plerunque a$cendat. vocatur. E$t enim flamma nihil aliud, quam aër accen$us. Hæc autem perpetuò moue- tur, nec vnquam quie$cit. Ignis enim $ub- $tantia cum tenui$$ima $it, & quod $ubie- ctum e$t illi $emper vrat, perpetuò etiam mouetur. Ob $ubtilitatem igitur per angu- $ti$$ima foramina ingreditur, ob motum ve- rò diuidit ac $cindit, di$ci$$a calore immen- $o vrit, ac in propriam conuertit $ub$tan- tiam. Ergo flamma non eadem vnquam manet, $ed perpetua generatione altera al- teri $uccedit, & ob id moueri eam $emper videri nece$$arium e$t. Nam quæ genita iam e$t, aëris proximam partem inuadit, humidumque eius depa$citur, & moriendo aliam nouam excitat flammam. Cum igitur humidum quod prius erat in flammam ver- titur, aucta ex hac mutatione in immen$um quantitate, nec po$$it quod illi $ubiectum e$t pabulum ob duritiem pellere, nece$$a- riò in $uperiorem partem vehementer a$- cendit, & eam quæ iam $uprà ip$am erat accen$a impellit: vnde $it vt $ur$um ple- rumque magno impetu flamma feratur ac feriat. Si tamen tigna vrantur $upernè, flam- mam eadem ratione deor$um ferri nece$$e Cur cerei conuer$i ex- tinguæntur. e$t. Non igitur flamma $emper $ur$um fer- tur, $ed ob id plerunque, quòd pabulum in imo po$itum e$t. Cùm tamen in imum fer- tur, adeò vrit, vt $i humidum e$t quod vri- tur, repentè colliquatum $uffocet ignem: ob idque cerei conuer$a flamma inferius $pontè extinguuntur. Ligna autem non $ic, quòd humidum colliquari non queat. Extinguun- Fumus quo- modo geue- retur. tur etiam ob aliam rationem, quòd ( vt di- xi) $emper $uperior pars flammæ ab inferio- re, quæ nutrimento proximior e$t, propelli- tur: vnde $uprema flammæ pars continuò tran$itu extincta in fumum vertitur. E$t Fumus du- plex. enim fumus medium inter flammam & aë- rem, atque ideò duplex. Quidam qui flam- mæ $uccedit, & hic tenuis ac nece$$arius. Omnis enim flamma in fumum vertitur: $ed hic cum tenui$$imus $it, in aërem celeriter tran$it, atque ob id nec $uffocat, nec oculos vrit, $ed $olum calefacit ac $iccat. Alter e$t fumus qui flammæ præit generationem, at- que humidior e$t, ac oculos vrit & $uffocat, quòd in aërem non facilè conuertatur. Idem plærunque ex carbonibus prauis ac humi- dioribus lignis excitari $olet. Primus igitur cùm flamma de$cendit in cereis conuer$is, dum a$cendere nititur, flammæ ip$i occurrit, eamque celerrimè $uffocat. Declarauimus enim quòd huius quantitas gignatur im- men$a, cùm fingulis momentis flamma quæ maximè à nutrimento remota e$t, & in am- bitu aëri vicina, in fumum tran$eat, cuius copia nihil mirum e$t ignem illi occurren- tem celerrimè $uffocari. Huius igitur motus Cau$æ cur cubicula fu- mo replean- tur. Caminus fu- mum non re- mittens. tam rapidi cau$a, flamma cuncta corrumpit, non $olius immen$æ caliditatis ratione. Sed tamen motus hic in flamma interior, quia $en$im fit, nos latet. Nec flamma tota illicò perit, $ed quæ $olùm e$t in ambitu: nam quæ in medio e$t, tandiu manet, donec ad extre- mum in contactu aëris perueniat, aliter in flammæ medio non e$$et. Sed fumus retrò quandoque agitur, vel ob impetum, vel re- pul$us, vel prohibitus. Impetus fit vel ob multitudinem, vel ob celeritatem motus. Li- gna igitur viridia & multitudo flammæ, re- plent cubicula fumo. Venti quoque repel- lunt fumum, & angu$tia camini prohibet exitum, vel $i angu$tior $it in vno, vt non re- cipiat. Maxima autem cau$a e$t à ventis. Nam fumus altius $emper a$cendit, tum ob impe- tum à flamma conceptum, tum ob leuita- tem. Vbi ventis occurrat, maximè vbi copia viridium lignorum ad$it, retrogreditur: & qui ex quatuor partibus foramina habet, ab omni vento impeditur: nam vndique patet. Auxilium à nobis ratione excogitatum. In quatuor partibus, oriente, occidente, meri- die, $eptentrione binos colloca canales ficti- les ex aduer$o po$itos, ita vt alter $ur$um fe- ratur, reliquus deor$um: nam impo$$ibile e$t octo ventos, quatuor inferius t&etilde;dentes, qua- tuor autem $uperiùs, à quatuor cœli princi- palibus regionibus $pirare. Quod ni fiat, fu- mus minimè pote$t retrò pelli: atque id etiam experimento ad amu$$im comproba- tum e$t. Adiuuat autem non parum latitudo faucium in imo. Plerunque etiam tutiores canales decliues tantum. Sed tutior omnibus e$t qui vagina circumcingitur, quæ inferiùs non cohæret tecto.

Cùm igitur ad hoc vt ignis vrat tria $int Flamma cur igne alio vi- uacior. nece$$aria, pabulum, motus, & quod pene- tret, cùm in flamma motus maior $it ac ma- nife$tior, atque ideò etiam introitus qui ad motum con$equitur maior, minimè ob$cu- rum e$t cur flamma reliquo igne $it viua- tior: ideoque cerei dum flamma viget tan- Cau$æ ma- gnarum flã- marum. diu ardent donec $uppetit alimentum: cùm flamma de$init, $pontè vel momento peni- tus extinguuntur. Quia tamen flamma multum ab$umit alimenti, ideò per$æpe mi- nus durat prunis: $ed hoc non merito $ui e$t, $ed quia celerius alimentum finitur. His de cau$is & à pingui humido flammæ diu- turnæ, & à tenui atque $icca $ub$tantia im- men$æ creantur. Nam in tenui & arida $ub$tantia celeriter flamma flammæ $ucce- dit, atque ob id in maximam molem cre$cit. Quòd $i hæc ambo iungantur, & arida, te- nui$que $ub$tantia, & pingue ac plurimum humidum, velut in bitumine, tunc flam- mæ maximæ, & diuturnæ excitantur. Ob Cur aqua quandoque ignes exci- tet. id verò manife$tum $it, cur bitumini ar- denti aqua iniecta maiores excitet flam- mas, quod etiam Georgius Agricola, vir no$træ tempe$tatis memoria dignus, narrat: e$$e $cilicet in I$landia in$ula montem, no- mine Heclam, ex quo ignis emi$$us $iccis extinguatur, aqua verò alitur. Id autem fer- mè commune e$t omnibus validioribus flammis: vnde etiam fabri in$per$a aqua ignes excitare $olent: cùm enim ardentior fuerit ignis, à frigido incitatur, & ab hu- mido alitur, quorum vtrunque aquæ ine$t. Folles cur accendant ignem, & vbi magis nece$$arij. Ea de cau$a etiam ignis qui follibus accen- ditur, cùm validus $it, aqua modica non extinguitur, $ed robu$tior euadit. Folles namque ignes accendunt, quoniam mo- tum concitant: inde ex motu penetrat vis & exurit. Nece$$arij autem $unt in me- tallis, quoniam à paruo igne non lique$- cunt, $ed $erò, ideò prius exuruntur quàm lique$cant. Sed à follibus ignis accen$us mouetur & penetrat, ac colliquat metalla. Vnde non paruum compendium in celeri exitu, & quòd minus impen$æ perit, & metalli portio minor vritur. Folles igi- tur ad accendendum ignem atque mollien- dum ac liquandum apti$$imi $unt.

Itaque vt ad in$titutum reuertar, aqua Ignes qui aqua non ex tinguuntur artificio$i. $olet vehementes accendere ignes, quoniam humidum ip$um quod exhalat, pinguius redditur, nec à circumfu$o fumo ab$umi- tur, $ed totum ignis ip$e depa$citur, quo purior inde factus, & $imul collectus à frigido alacrior in$urgit. Vnde etiam ignes qui aqua excitantur & accenduntur: con$tat autem pice nauali & Græca, $ulphure, vini fæce, quàm vocant tartarum, $arcocolla, ha- linitro, bituminis $pecie, illa quam vocant petroleum. Relatum hoc ad Marcum Grac- cum. Additur igitur calx viua duplo pon- dere, & cum ouorum luteis pariter mi$cen- tur omnia, & in fimo equino $epeliuntur. Aliud: Sulphurei olei, petrolei, iuniperini olei, & halinitri æquales $ingulorum par- tes: nigræ picis, pinguedinum an$eris, & anatis, $tercoris columini, eius liquoris, quam vocant liquidam vernicem con$tant autem oleo $eminis lini, rur$us $ingulorum tantundem: a$phalti partes quinque: exci- pe ardente aqua, & in fimo equino $epeli. Aliud etiam: Vernicis liquidæ, $ulphurei olei, & iuniperini, & eius quod fit ex lini $emine, & petrolei, & lachrymæ lariginæ partes æquas $ingulorum; aquæ ardentis tres ac mediam, tum halinitri, ligni lau- rini $icci vi puluerem redactorum quan- tum $ufficit, vt omnia $imul mi$ta, luti $pi$$itudinem recipiant. Hæc omnia vitreo va$e excipe, & in fimo equino tribus men- $ibus $epeli. Si igitur ex his pilæ lignis h&ecedil;- reant, $pontè imbribus accenduntur: $ed hoc non omninò $emper euenit. Illud au- tem $emper euenit, vt iam accen$us nul- lis aquis extinguatur. Puluis autem qui fa- cillimè ardet, & cuius flamma vehementer exurit, con$tat pyrio puluere, & tertia $ul- phuris ac Græcæ picis parte. Porrò plu- ra his in libris de rerum Varietate $crip- $imus: hi autem exercitationem omnium continent locupletem, quæ hîe ratione Libri de re- rum Varie- tate $unt praxis hu- ius. explicantur. Quonam pacto verò aquâ non extinguantur hi ignes, facilè patet con$i- deranti, quòd motum adeò vehementem ciunt, vt flamma flammæ follium loco $it. Ob id igitur paruam flammam facilè e$t extinguere, magnam autem difficillimum. Magna flã- ma tribus cau$is diffi- cile extin- guitur. Non $olùm enim quòd maior $it, diffici- liùs extinguitur parua, $ed quòd motum excitet vehementem, à quo ( vt dixi ) flamma fouetur. Ab magnitudine autem motus & flammæ procul abe$$e coguntur Auxilia ex- tinguendi magna in- cendia. homines: vnde etiam auxilium primò dee$t, inde fumo abundante $ubit de$peratio. In his ca$ibus tria auxilia $olùm $uper$unt: vt detrahatur materia ardere apta, vel vt murus ex lapidibus erigatur, lapide$que $u- per incendium proiiciantur, quo quidam amici no$tri vicinam $uam domum ab in- cendio $eruauerunt: vel quo vti $olemus dum luci ardent, aut $egetes, vt pars in quam ignis fertur accendatur. Nam $ic extincto eo igne, vel etiam nondum ex- tincto, maiori $ubtracta materia, peri- culo$o, $ed vtili tamen inuento, $erua- mus reliquum. Hoc autem auxilij gene- re $eruati $unt luci no$tri in Nouarien$i agro, non multum ab$imili, quo loci dominus $æpe $eip$um à periculo libe- rauit.

Sunt igitur bitumine loca abundantia, Loca quæ ardent. vel $ulphure, quæ $pontè ardent, & aqua minimè extinguuntur. Ætnæ in Sicilia montis famo$i$$imum e$t incendium. Cra- teres duo, inferior in putei formam an- gu$tus, angu$to labro lapideo circumcin- gente: $uperior verò ab imo ( vt referunt) fundæ iactu di$tat, quatuor habens in am- bitu $tadia ad centum M. pa$$uum: cineres circumquaque effundit, $umma caligine cuncta biduo offu$cans, quod etiam Pli- nius affirmat. Sed no$tris temporibus re- mi$$um videtur. Puteolis verò parum an- tequàm hæc $criberemus (XX. M. pa$$uum, vt audio, à Neapoli di$tant ) maxima ex incendio iactura contigit. Fiunt igitur hi ignes vbi $ulphur aut bitumen gignitur, plerunque autem iuxta mare, quòd bitu- men, & $ulphur à marinis $ordibus ac ca- lore fomentum accipiant.

Quomodo autem accendatur parata mate- Ignis inno- xius plan- tis. ria, inferius dicemus. Ignis autem qui inter- diu latet, & $olùm noctu videtur, quemadmo- dum in Apennini Mugellano videmus, inno- xius e$t arboribus atq; etiam herbis. Duplex hic: alius ignis verè, $ed à vaporibus qui $uc- ce$$u t&etilde;poris cùm materiã $ube$$e $ignificet, iacturã affert. Alius e$t omninò innoxius, qu<*> non verè ignis, $ed velut materia putrida li- gnorũ ignem noctu $olo $plendore, $ed ab$q; Helenæ $idus quòd $ub- mer$ionem nauium nunciat. calore refert. Eiu$d&etilde; fermè generis ignis ve- ri e$t Helenæ $idus circa malum nauis, quod cadens etiam ænea va$a colliquat, certus $ubmer$ionis nuncius. Nam $olùm in gra- uibus accidit tempe$tatibus, nec ni$i cra$$i$- $imo $piritu & magna ventorum vi vapor ille cogi pote$t in naui, & ardere $imul vn- de etiam imminentem nunciat perniciem. Velut è diuer$o Ca$toris olim ac Pollucis, nunc Petri & Nicolai diuorum numina, $eu potiùs lumina gemina. Nonnunquã in Ocea no terna, imò ibi frequentius quàm gemina, ob maioremc oncu$$ion&etilde;. Vocant tunc ea, Diui Nicolai, Helenæ, & Claræ, fignificato deducto à claritate, ab antiqua $uper$titione $ideris Helenæ, & quòd Nicolaus ex qua- dam hi$toria nauigantibus præe$$e credatur. In mediterraneo autem mari $olùm gemi- na, & plerunque in rudentibus, ex vnoque in alterum, velut aues cum quodam $ono $alientia, finem tempe$tatis, nec non $e- curitatem o$tendunt. Sunt enim vapores rudentibus hærentes, qui $ucce$$u temporis, igne ex altero in alterum tran$eunte, $pe- ciem cerei accen$i præbent. Indicant autem $alutem, quòd parui $int, quòd minimè len- ti, in vnum enim coi$$ent, quodque breui ab$umantur $inguli: quanquam fal$a ima- gine $aliendi, qui plures $unt, plerun- que duos referant, cùm $ucce$$u multi continuò $peciem vnius diuturnioris effi- ciant. Folium mo- tus quomo- do.

Diximus hucu$que de igne, folliumque interim vtilitatem adiunximus: par verò videtur vt etiam motus rationem adiicia- mus: $iquidem, vt diximus, nihil egregium fit ab igne qui follibus non iuuetur. Du- plures illos e$$e oportet, $eu duo $int, $eu quatuor, $eu plures, vt opera nunquam in- termittatur. Horum motus alternis vicibus variatur, ac mi$tus planè e$t, ex violento, quo aperiuntur, & aërem trahunt: & na- turali, quo $pontè decidentes conceptum iam aërem exprimunt. Manife$tum e$t au- tem, quòd quò celerius expre$$erint, eò acrius ignem impellere: ob hoc ponderi- bus ea onerant. Sed quia quæ grauia $unt non facilè nec celeriter attolluntur, ideò Ignis cur magis calore lædat, quàm glacies fri- gore. magnis rotis & magno aquarum impetu machina illorum voluenda e$t. His igitur cau$is manife$tum e$t, non po$$e glaciem, et$i frigidi$$ima $it, tantùm lædere frigidita- te, quantum ignis calore. Nam vt ignis mo- tu omnia penetrat, introituque prius di$$i- pat ip$a, quàm vrat, $ic glacies quiete qua- dam con$tat & cra$$a $ub$tantia, quibus fit, ne omninò po$$it penetrare quicquam. Quòd enim glacies non minus frigida $it quàm calidus ignis, o$tendit experimen- tum. Nam $i ligno aut lateri ardenti, glaciei tantundem imponas, non celeriùs glacies di$$oluetur, quàm extinguatur ex toto ignis. Nam vt ignis motu & tenuitate magis pe- netrat, ac facilius corrumpit & depa$citur quàm glacies: indicioque e$t, introitum & $ubtilitatem horum effectuum mirabilium e$$e cau$as, quòd quæ penetrabilia non $unt, vt aurum & adamas, ab igni non ab$umun- tur neque vtuntur, nec omninò verè ignea dici po$$unt: ita glacies den$itate $ua & quiete magis re$i$tit, & diutius permanet. Ignis & glacies pe- nitùs con- traria. Vt enim ignis $emper fit, $ic glacies eadem manet, & multis annis quandoque durat in gelidis $ub Vr$a montibus, $icut & nix. Ergo glacies ac ignis penitus contraria $unt. Ignis enim calidi$$imus, tenui$$imus, celerrimi mo- tus, ac qui facilè omnia inuadat, & momen- to maneat $olùm: at glacies frigidi$$ima, den$i$$ima, quieta omninò, lenti progre$$us, & maximè diuturna.

Ergo magnæ quæ$tionis iam $olutio ex Ignis quid $it. his emergit, $cilicet, an ignis hic no$ter $ub- $tantia $it, an accidens. Si enim $ub$tantia foret, videbatur durum, quonam pacto in candenti ferro duæ e$$ent $imul $ub$tantiæ mutuò penetrabiles, ignea atque ferrea: tum verò $i altera di$$oluatur, vtpote ferrea $ub- $tantia, dum ignem concipit, fiet corruptio, dum extinguitur ignis generatio fieri dice- tur, quod perab$urdum e$t. Si verò aerem $olùm qui intus e$t ardere latere ardente di- cas, non di$$olueretur $ub$tantia ligni in cineres, nec $errum deterius adeò euaderet: igitur humidum proprium ferri, dum later ferreus accen$us e$t, ardet. Quòd $i omni- nò ignis accidens e$t, quomodo $ub$tan- tiam immutat lignorum in cinerem, ac fer- rum omniaque fermè ab$umit? Itaque ( vt dixi ) hic ignis nihil aliud e$t, quàm $um- ma caliditas cum $iccitate iuncta. Nec $ub- $tantia dici pote$t, ni$i vt glacies, $i pro re, qu&ecedil; gelu cõcreta e$t intelligatur, ita ignis pro re ip$a quæ ardet. Ignis igitur accidens om- nino e$t, atque caliditas cum $iccitate $um- ma, inhæretque $ub$tantiæ $emper quemad- modum reliqua accidentia: non igitur ele- mentum e$$e pote$t, quod & $uperius de- mon$trauimus. Nam naturæ principium ca- $u quodam con$taret, ac pabulo incerto cir- cumferri oporteret, imò eadem ratione gla- cies aliud e$$et elementum. Quòd $i elemen- tum aliud e$t ignis, $iquidem æqualiter cali- dus e$t ac hic, aut magis, igitur & ille pa- bulò indigebit, quoniam pa$ci nece$$e erit: vnde igitur tantæ moli pabulum? Si verò minus calidus e$t, ce$$at ratio ob quam $ta- tuebatur elementum. Siquidem ob hoc ele- mentum ignis po$itus fuit, quòd e$$et $ub- $tantia calidi$$ima quædam ac $icci$$ima, vtranque habens harum qualitatum, vel al- teram $altem perfectam: at non habebit, cùm iam con$tet hunc ignem illo e$$o longè calidiorem, $icciorem, ardentiorem, ac ma- gis penetrabilem.

Sed & alterius dubitationis clara $olutio Ignis igne calidior e$t. emergit, an $cilicet ignis igne calidior $it? Con$tat autem, quòd non ob $olam mate- riam ignis calidior euadit, vt qui in ferro e$t, eo qui in palea, & qui in quercus lignis, eo qui in $alíginis, $ed velut in glacie quæ- dam vix coacta e$t, alia dura, alia prædura, ita ignis quidam vix e$t ignis, vt cùm cande- re ferrum incipit: alius candidor, alius $plen- didi$$imus. Cùm enim accidens $it, augeri ac minui pote$t. Itaque ignis igne validior Ignis $ex modis vali- dior euadit. euadit $ex modis. Natura, vt diximus: ardentior enim celerius exurit ac ma- gis. Materia, vt qui in ferro $edem ha- bet, eo qui in $tipulis. Motu, nam magis fit penetrabilis: Magnitudine, $eu propria, $eu diuturnitate temporis: hoc enim nemini ob$curum e$$e pote$t. Denique re$pirationis Modus co- quendi cum modico igne. impedimento: non ignorant hoc nautæ, qui exiguo foculo ollam $uperponentes oll&ecedil;, om- nes feruere cogunt, vnde paupertati con- $ultum. Sed oportet ( vt dixi ) ne proprio Cur calx aqua accen- datur. fumo extinguatur igniculus, paululum illum re$pirare. Ob id qui impen$æ con$ulunt, fur- nos exiguos ollæ in modum ex ære confi- ciunt, clatratos in imo $trictè ex ferro, vt cinis excidere po$$it. Vltimus modus e$t, cum cogitur ignis, atque ob id calx aqua ac- cenditur: nam calor in fornace acqui$itus ac latitans, cùm (vt dixi) ex genere ignis $it, exiguæ aquæ frigore intus concluditur, tum motu, tum coitione ip$a in ignem euadit. Calx quæ optima.

Optima igitur calx e$t, quæ $uperfu$a aqua maximos edit $trepitus, & ignem concipit, ligna accendens proxima. E$t h&ecedil;c plerunque coloris cinerei: nam in candida iam ignis exhalauit, quia aër ingre$$us e$t: candor enim fit ingrediente nece$$ariò aë- re. Talis autem ex $olidioribus lapidibus fit: nam lapides, vt $olidiores extiterint, maio- rem & diuturniorem calorem retinent. Quo- modo verò calor in his quæ ardent relin- quatur, & motu ac coitione ignis accen- datur, inferius o$tendemus. Verùm motus non $olùm penetrare magis cogit, $ed & ca- Fulmen cur tantam ha- beat vim. lorem ip$um accendit, atque ( vt dixi ignem igne calidiorem reddit. Nihil mirum igitur e$t fulmini tantam ine$$e vim, ac ignem illum, qua$i ab aliorum ignium natura alie- num miracula quædam efficere. Namque ob motum celerem non $olùm magis penetrat, $ed ignis ille multò calidior reliquo omni igne exi$tit. Itaque omnia animalia præter hominem $olo contactu occidit, hominem verò vix vnquam euadere licet. Eua$it tamen Fulm&etilde; quo- modo cru mena illæ$a pecunias li- quet. Ioannes Maria Cardanus, & $uperuixit raro miraculo. Quis verò e$t alius ignis, qui $olo contactu occidat ( hoc igitur ei ) proprium e$t, quòd calidi$$imus $it calidi$$imorum, at- que ( vt ita dicere liceat ) ignis ignium. Quamobrem & multum refert, an procul, & & ex alto veniat, aut prope. Itaque illæ$a quandoque crumena pecunias colliquat: ne- que e$t enim hoc aut fabulo$um, aut mirum. Namque quod lædit, aut mole, aut mora corrumpit: hic cùm tenui$$imus $it, crume- nam non di$cerpit: cùm verò veloci$$imè moueatur, non hæret, atque ob id crumenæ innoxium. Tran$ire autem nec hærere ob $ubtilitatem in crumenam docet aër, qui & ip$e vacua diducta crumena ingreditur, at- que illam implet: quod fieri non po$$et, ni per abditos meatus ingrederetur, quando- Ignis lateres vrens. quidem ip$ius os diligenter ob$tructum $it. Ergo ignis $cintilla, fulmini$que pars aëre ip$o longè tenuior, po$tquàm ingre$$a fue- rit, metallo infigitur, ac præ$tanti$$ima illa vi, tum impetu, ip$um repentè liquat. Hanc tam excellentem caloris ac $iccitatis ïmmo- dicæ vim, velut raram, & ob raritatem oc- cultam, quidam turpiter proprietatem ap- pellarunt, cùm con$tet immodicum e$$e ca- lorem, ac ( vt dixi ) ignis ignium. Mirum autem minimè e$$e debet, ignem hunc, aut alium quempiam, lapides accendere po$$e. Nam ferrum haud candens, tamen accen- dit lignum & ardere facit, & lignum $ul- phur, quamvis lignum non ardeat & $ul- phur vitæ aquam vocatam: quod enim $o- lidius e$t, quod potentia tenuius e$t euincit. In $olidi$$ima igitur materia ignis feruen- tior lapides accendere poterit. Latet autem hoc, quod magno v$ui e$$e pote$t ad vr- bium expugnationem. Oportet autem cùm magno motu hoc ignium genus nece$$ariò coniunctum e$$e, & ( vt dixi) in $olidi$$ima materia. Sed cur fulmen columnas non fe- Fulmen ra- rò columnas ferit, & cur. rit, non carinas? Rarò quidem hæc ferit, non tamen nunquam: nam Florentiæ in æde maxima, $eu potius in ædis ambitu, vidi- mus columnam fulgure percu$$am ac viola- tam: non tamen ferit frequunter, nec adeò di$iicit, quòd ob rotunditatem ictus labatur. Carinas non ferit eadem ratione, ni$i rarò: Aduer$us fulgura cautio. nam vltra quinque cubitos $ub terra de$cen- dere negatur. Humilis autem e$t carina na- uis, ac cel$a maius, quam frequenter tangit. Ergo certum e$t contra fulgura auxilium, profundis $pecubus $e abdere: tutiùs enim hoc quàm vel lauro coronari, aut vituli ma- rini pelle tegi, aut æquilæ, aut hyacinthum lapidem ge$tare: nam negant hæc fulmine tangi. Quidam ficum pro lauro $crip$erunt: laurum cohibere comitiales & dæmonas, id e$t, per$ua$ionem illam meticulo$am. At de hyacintho inferius di$putabimus: nam non leues $unt autores, qui hoc affirmant. Fulmi- Machinarũ ignearum vis. nis admiranda vis olim fuit, $ed de$iit e$$e, bellicorum tormentorum nunc effectibus & copia: parum enim abe$$e videntur à fulmi- nis violentia. Illud vnde veniat, & quam procul, ne$cimus, neque quantum $ecum ponderis ferat. Sunt etiam qui affirment $olum ignem e$$e cum impetu, lapidem nul- lum. Hoc $olùm certò $cimus, turres inte- gras quandoque vno ictu di$iici. Cardani è turre vnica, quæ $ola $upere$t, $ed antiqua tamen, laterum plu$quàm 12000. vno ictu excu$$it, ac di$iecit. At machinæ hæ 60. pleræque pondo ferri per 5000. pa$$uum ( mirabile certè dictu, ni dicto experientia fidem faceret ) ferunt: eædem muros qua- tiunt, excutiuntque turritas vrbes, nec vlla vis tanto malo re$i$tere pote$t. Leui$$ima ære ex Cyprio factitio tubæ in modum ca- nalis efficitur. Neque arctiores, aut latiores in imo e$$e decet, quippe latiores à pila non exactè cluduntur, & ideò minus habent im- petus. Quòd $i cludantur, periculum fracturæ Modus ma- chinas igneas faciendi. $ubeunt, ob pulueris multitudinem: Arctio- res autem ni longiores efficiantur, quantum oportet pulueris minimè $u$cipiunt. Si lon- giores in imo fiant, breuiores euadunt $upe- riùs, ob idque multum virium. Quòd $i non quantum oportet pila de$cendat ferrea, reli- cto vacuo debiliorem ictum reddunt, & ma- chinam agitant, ac etiam quandoque fran- gunt. Et tamen artifices, magno Principum malo, ne aperti$$ima ratio vilior videatur, men$uras qua$dam fingunt arctiores, alij in imo, alij latiores facientes perperam, cùm vna $it ratio, vt vndique æquales $int, optima & $ecuri$$ima. Machinæ ad $phærulam ponderis ratio centupla, vt $i $phæra quam emittere debet, $it pon- do XX. erit machina pondo MM. Cra$$itu- do in imo, vbi pulueris locus e$t, dodrans dimetientis $phærulæ. Licet autem & pon- dus, & men$uram cum eo machinæ augere; $ed minuere citra periculum fracturæ haud licet. In $ummo cra$$itudo labri machinæ non minor triente dimetientis $phærulæ. Canalis dimetientis ( vt dixi ) æqualis dime- tienti $phærulæ & pulueris pyrij pondus põ- deri ip$ius $phærulæ. In minoribus tam&etilde; tor- mentis machinæ pondus ac cra$$itudo maio- rem ad $phærulam proportionem habere de- bet ob $ecuritatem, atque eadem ratione pulueris pondus minus e$$e quàm $pærulæ. Patet ex hoc ratio quantum $patij imum debeat capere, nempe quantum $atis e$t ad continendum puluerem, qui pondus $phæ- rulæ æquet. Foramen vbi ignis accenditur, fundi partem etiam obtineat: nam machi- na non adeò retrò agitur, cùm ignis $olùm pror$um accendatur: ob id rectius collima- re ictu licet, & minore periculo. Nam cùm multum retrò aguntur, paruæ lædunt mili- tes, qui eis vtuntur: magnæ, $i non conti- neantur, incertos edunt ictus, & labefa- Signa machi- næ quæ fra- <*>uræ obno- xia $it. ctant currus quibus in$ident: $i vi con$i$tere cogantur, fracturæ periculum $ubetint. E$t igitur hoc vnum fracturæ $ignum, vt vehe- menter retrò agatur: aliud, $i men$ura non conueniat, vt cùm tenuior fuerit, aut ar- ctior quàm oporteat, vel inæqualis vel obli- qua, quo nil fermè e$t deterius. Tertium $i- gnum e$t, cum materia ip$a fuerit $quamo- $a aut minimè tenax, aut ve$icis plena, aut rimam obduxerit. Quartum, cùm æruginem contraxerit, aut aqua maduerit: quo errore dum pompa Papiæ, anno M. D. X L V I. $olemnis corporis Chri$ti ageretur, quin- que aut $ex viri ex his qui pompam $eque- bantur, fractis tormentis perierunt. Quin- tum e$t, $i plus pulueris, aut tenuiorem pro cra$$iore immi$eris. Nimis enim aucto ig- ne, nec moram ad exitum inueniente, fran- Auxilium machinarum ne frangan- tur. gitur machina. Accidit & fractura, dum $phærula nimis violenter intruditur. Auxi- lium præ$tat ne frangatur $u$pecta iam ma- china, $i dum excutere $phærulam debet, in terra iacet: nam ea libertate in eam par- tem agitur, ad quam ignis impellit: $ed tum valde incerto ictu & exitu. Ob id ma- gnas machinas in curribus mobilibus ita collocant, vt $olo ac finitori æquidi$tan- tes $int: atque $ic dum ignem concepe- rint, recta retrò, citráque periculum agantur. Machinarũ bellicarum duo genera noua.

E$t & aliud genus ignei tormenti nouum, cubiti & $emis longitudine, pondere libra- rum LXX. v$que ad LXXX. Canalis capit $phæram pilæ paruæ magnitudine. Ferreo baculo dum exoneratur, $u$tinetur, caudá- que continetur: vnius hominis onus ac ma- china: cæterùm ob cra$$itudinem mirum in modum valida, nec minus tuta. Aliud, in quo cauitas ampla iuxta foramen: varij mo- dioli cauitati imponuntur, omnes eiu$dem magnitudinis, quorum canales canalibus machinæ è directo corre$pondent, vt muta- tis modiolis non concale$cat machina. Vi- Machinæ bebbicæ è qua materia fiãt. dimus hæc Papi&ecedil; Principis Saxoniæ inuen- ta. Fiunt ( vt dixi) è Cyprio ære maiores, $ed tuti$$imæ è ferro, vnde nunc minores om- nes: maiores tamen ex ferro efficere opero- $um e$t, ob id pleræque è Cyprio ære. Tor- no minores, maiores liquato metallo pla- $tices opera: inde etiam torno. Fiunt au- tem typi pro fingendis machinis plerunque è tribus fru$tis, quoniam ex vno fingere ni- mis e$$et difficile, quando vel $ic etiam gra- ue $it. Pars vna canalis, $ecunda embolus ma$culus, tertia $edes. Ip$a verò machina plerunque ex vno con$tat fru$to. Vidi etiam ex duobus con$tantem, ac tornatili vitæ al- teram altera ab imo alligatam. Materia (vt dixi) æs Cyprium factitium. Con$tat ære ip$o, & $eptima fermè parte plumbi nigri vel candidi, vel aurichalco. Sed impetus Pyrij pulue- ris compo$i- tio. tanti ratio in pyrio puluere e$t. Hic con$tat ex tribus partibus halinitri, & duabus $ali- gnei carbonis, atque vna $ulphuris: conue- nitque magnis machinis. Sed mediocribus halinitri partes decem, $alignei carboni tres, $ulphuris duæ. Paruis verò halinitri partes decem, carbonis lignorum nucis auellanæ ab$que nodis, tum $ulphuris, par- tem vnam $ingulorum. Contundantur hæc ligneo malleo, madefacta priùs aqua putei, ne ignem dum tunduntur concipiant. Sunt qui acetum addant, qui ardentem aquam, ac $iccent in $ole, $ed non tundunt tunc: fa- cilè enim ignem po$$ent concipere. Verùm tota cura e$t, vt omnia $ic à terrena parte expurgata $int, maximè halinitrum, vt to- tum ardeat, nec quicquam $uper$it. Dein- de, vt ad tenui$$imas partes redigatur, $ic enim partes partibus optimè hærebunt: hoc fiet, $i $æpiùs contundatur, made$cat, $ic- cetúrque. Tertiò, vt cùm perfectus fuerit, in $ole $iccetur: nam iuxta ignem apponere periculo$i$$imum e$t. Ergo iam ta <*>ti effectus Cur puluis pyrius à ma- china tanto impetu $phe- rulã mittat. cau$a quæratur. Impo$itus hic p<*>is in ma- chinam, $phæruláque obducta, adiecto ab imo machinæ extrin$ecus igne illicò fermè totus àccenditur, ac maius quàm centuplum $patium occupare nititur: quòd enim exi- guus puluis in vola manus non minus quàm centuplum $patij occupet, experimentum o$tendet, cùm $i quantum e$t granum milij, ex hoc puluere accendatur, locum nucis ig- ne compleat. O$tendit & ratio: nam ignis rara materia ac tenuis magnis limitibus continetur, cùm terra & puluis $olida $int ac den$a. Itaque accen$us iam puluis cùm in arcto $it, violenter excutit machinam vndique, nec aliubi faciliorem exitum in- ueniens, quàm vbi $phærula vi inclu$a fuit, eam magno conatu elidit, primò per canalis $patium, inde ea $eruata vehementia foràs expellit, & continuato inde impetu $patia terrarum longa $uperat, & obuia quæque euertit ac diruit. Par e$t etiam cum magno $trepitu hæc fieri, cùm ignis ille affatim & tanto impetu exeat, & aërem repentè con- cutiat. Ip$a quoque $phærula $tridulum Cau$a $oni- tus magni machinarum dum exone- rantur. quendam $onum, dum aërem velox diuidit, excitat. Tum verò halinitrum, & omne $a- lis genus, $pontè etiam in libero igne po- $itum non leuem crepitum excitat. His tri- bus cau$is, $ed prima præcipuè, dum exo- neratur machina, fragor tantus, ac tonitru non ab$imilis excitatur. Sed $i puluis non confertim ardeat, aut quia lentus, aut im- purus, vel non elaboratus, vel quia parum habeat halinitri, lentè emittit, debiliter, & paruo cum $onitu. At $i iu$to tenuior fue- rit, tota $imul ardens frangit machinam. Manife$tum e$t igitur, quòd cùm celeritas tran$itus in ignem ex proportione pendeat, caloris ad pulueris repugnantiam attenuato autem puluere repugnantia minuatur, quòd in infinitum hæc perfectio pulueris progre- di pote$t, $ic vt momento tota accendatur. Tunc verò cum repentè non inuenire exi- tum po$$it, quippe cùm motus omnis tem- pus po$tulet, machinam franget. Igitur non $olùm puluerem licebit conficere, qui om- nes machinas effringet, $ed tenuiore impo- $ito maioribus machinis illæ peribunt: & rur$us cra$$iore tenuibus ac paruis, vix $phæ- rulam excutere poterunt. Igitur intra limites certos atque angu$tos po$ita hæc e$t ra- tio, quæ cum tractantium machinas peri- culo cnniuncta e$t. Ille autem tutò & ma- ximo cum impetu tractabit eas, & ictus di- riget, qui qualem oportebit pro machinarũ ratione puluerem efficiet & admini$trabit.

Porrò eadem quæ machinarum, $ed ad- Cuniculo- rum igneo- rum quos minas vo- cant, ratio. mirabilior cuniculorum ratio e$t. Huius tam atrocis inuenti auctor fuit Franci$cus Geor- gius Senen$is. Docuit hic Hi$panos arcem Lucullianam iuxta Neapolim, quam Galli tuebantur, nunc Ouum vocatam, euerte- re, æde illius $acra cum Gallis, qui intus erant, etiam in mare ex monte tran$lata. Ergo cùm arx maximè in monte iacet, vi- detúrque ob $itum inexpugnabilis, cu- niculum effodiunt obliquum, altitudi- nis quatuor cubitorum, latitudinis duo- rum: nec multum refert obliquitas, dum procul fueris: $ed cùm ad locum quem $u- bruere de$tinas perueneris, obliquum $pe- cum e$$e oportet, vt iuxta A, tum verò ibi etiam $olidam montis $ub$tantiam, ne vis ignis conclu$i raritate loci euane$cat: inde locus ille puluere totus fermè completur py- rio, eóque tenui$$imo. Funis verò deduci- tur ex A, v$que ad $pecus o$tium B, hic iux- ta A, vbi puluis e$t, cra$$us ac latus in mo- dum flocci. Totus autem funis aceto, $ul- phure & halinitro incoquitur: inde intectus pyrio puluere, $iccatur in $ole: denuò $icca- to in$pergitur tenui$$imus puluis pyrius, & arundine circumueftitur ab A, v$que ad B: inde cuneis, lapidibú$que C, o$tium, & v$que ad D, clauditur adeò diligenter, vt $olius arundinis locus relinquatur. Igitur accen$o B, funis initio, celerrimè ob pul- uerem pyrium ignis v$que ad A, permeat, accenditque puluerem totum: cúmque cu- neis & lapidibus ob$tructus locus $it, nec $i extrudantur vllus pateat exitus, quia E, noo e$t in directo A, nec D, in directo C, nec B, in directo ED, nece$$arium e$t vt di$ru- pto monte, quicquid $uperius e$t euertat, totam montis molem concutiens. Ob id viam BA, nõ breuem e$$e oportet: nec locum A, aliqua ex tenui montis parte, ne qua tenue e$$et ob$taculum ignis erumperet, $u- periorémque locum illæ$um permittere. Obliquitas igitur $pecustanti miraculi cau- $a e$t, vt etiam montes euertantur. Refe- runt hæc cuniculorum antiquam rationem omnibus tunc notam: cùm & pari modo obuiam tuti$$imè itur effo$$a è regione ter- ra, vt cuniculis occurrentes ignem exhala- re cogamus, & irritum illius impetum red- damus. Vt verò rectè cuniculis occurramus, docet $onus fodientium, qui va$is æneis cir- cum circa iuxta aggerem intus di$po$itis, per noctis $ilentium excipitur. Et quamvis in- fatigabili opere illum ob$curare inconditis $trepitibus ho$tes nitantur: $i tamen ob$e$$i accuratius atque diligentius rei incumbant indu$tria atque $olertia, faba in auctorem cudetur: ip$i$que doli auctoribus inuentum damno$ius erit, quàm his aduer$us quos do- lus hic excogitatus e$t. Perilai boui $imilem exitum habens. Adde quòd per$æpe, vt in Cunnei præ$enti ob$idione parum peritis Ducibus ab eli$a murorum, & terræ mole acies militum obruuntur, vt quaqua ver- $um, & quam longè ca$ura $it præ$cire opor- teat. Porrò quomodo hæc docere conue- niat, in libris de Æternitatis arcanis defini- tum e$t. Sed cui nondum ratio ex libris illis tradendi, vtendique non in bonorum perni- ciem per$pecta fuerit, nepharij propo$iti e$t etiam vulgata, nedum abdita, huius generis tradere.

Sed his relictis, rur$us ad ignis vim re- Cur ignis $ub cineri- bus $eru<*>ur<*> deamus, ex qua non leues dubitationes or- tum habent. Nam cùm dixerimus motu il- lum con$eruari, cur, dicet aliquis, melius $ub cineribus pruna $eruatur quam detecta, cùm cineres omnem prohibeant motum <*> Hæc facilis e$t dubitatio, atque ad hunc li- brum minimè pertinens, in quo propo$itum e$t, $olum magna & difficillima ac pulcher- rima per$equi. Quamobrem in po$terum <*> talibus ab$tinebo, qualis e$t hæc propo$ita dubitatio. Itaque illi re$pondere $atis e$t, ignem $emper motum habere aliquem, $ed prunas admodum tenuem, qui etiam $ub ci- neribus maneat. Cùm igitur prunæ detectæ $unt, aër corrumpit ignem illum circum- $tans: mauult enim corrumpere quam cor- rumpi: nec tam tenuis motus illum $eruare pote$t, verum contectus cinere, ab aëris offen$a tutus e$t. Itaque tribus modis ignis $eruatur: vel cum motum ex $eip$o excitat, vt in cereis, & generaliter vbi flamma mo- tu $uo $eip$am tuetur: vel cùm aliunde mo- tu fouetur, vt flante vento, vel follibus, vnde magna incendia fermè omnia dum venti validi flarent, facta $unt. Tertiò, cùm tutus e$t ab aëre, $ic tamen vt re$pirare po$- $it, velut $ub cineribus. Nec refert an cine- res alieni $int, an vt in quibu$dam lignis Cur ignem magis $ub- $tantiam e$$e<*> dicamus quã glaciem. contingit, illos $ibi circumcirca paret. Alia e$t etiam dubitatio cur ignem magis $olea- mus dicere $ub$tantiam quam glaciem: nam nemo glaciem $ub$tantiam dixit, ignem autem plerique non $olum dixerunt, $ed etiam exi$timauerunt, cùm tamen ambo ac- cidentia $int. Cau$a e$t in promptu. Acciden- tia $olemus appellare, quæ ad$unt non cor- rupto $ubiecto: talis autem videtur glacies. Nam gelu concreta aqua, lac, vinum, $o- luto gelu eadem con$piciuntur. At igne ple- raque corrumpuntur, & quæ manent, vt lapides & metalla, læ$a vehementer vi- dentur, præter aurum & argentum, & pau- culas gemmas: ob id ignem arbitrabantur maius aliquid e$$e quàm calorem. Huius tamen differentiæ cau$am $uperius docui- mus. An aliquis ignis non $plendeat.

Erat & aliud dubitatione dignum: quo- niam ignis quiddam à quocunque calore $e- paratum videbatur, non tamen e$t, licet co- lorem mutet, & $ibi $imilem facilè gignat. Sed non omnis ignis $plendet: etenim fer- rum igneum $ulphur accendit & vrit, ex quo patet ip$um ignis iam formam conce- Aqua ard&etilde;s vritur illæ$o linteo quòd ea madet. pi$$e, nec tamen $plendere. Ita diuer$a ra- tione ignis quem ardens aqua emittit, non $olùm ob $ub$tantiæ raritatem, $ed quia mi- nus calidus e$t: ob id et$i con$umatur & $plendeat, vix dicam illum ignem, qui lin- teum cui inhæret, & quod aqua ip$a maduit, Manus vt ardeat ho- mine non $entiente. non vrat, ignem dici debere. Eadem ratio- $ie $i diutiùs di$tilletur, attenuetúrque ma- gis, magno miraculo manus ardebit, neque $entiet. Itaque $i quis rectè in$piciat, po$t- quàm calor certam metam attigit, ignis di- ci meretur: hæc autem meta non vna e$t, $ed quum aërem vincere pote$t. Quum verò eò iam peruenerit, $plendoris & lucis ac ro- boris tantùm acquirit, quantum etiam ca- lor ip$e, ip$éque ignis augetur. Vim verò iuxta $ub$tantiæ, cui ine$t, den$itatem: nam pruna calidior ob id flamma e$t, adeò vt py- rius puluis à pruna $tatim à flamma vix ac- cendatur: atque id qui cau$am ignorant, tanquam rem magnam admirantur. Ergo vt ab initio dixi, ignis nihil aliud e$t, quàm calor valde magnus cum $iccitate iunctus: Ignis ratio non minus con$tat $ic- citate quam calore. nam ab$que $iccitate ignis e$$e non pote$t, aliter aqua feruens ignis e$$e po$$et. Non minus igitur ignis e$$entia à $iccitate ip$a pendet, quàm à calore. Hac igitur de cau- $a faces è quocunque ligno facere edocti $umus: $ed $i ex den$iore ac $olidiore, diu- Faces quo- modo è quo- cunque ligno fiant. turniores. Stolonem querneum, cubi cra$- $itudine à vertice ad imum diuides in pluri- ma fru$ta, velut duodecim, aut $exdecim, pluráve, ita vt imum integrum maneat, in- de $iccetur in furno duobus, tribú$ve die- bus: exclu$o itaque humido aqueo quum remaneat quod pingue e$t, ardet vt tœda: & $i longitudine hominem æquat, durat alacris flamma per horæ ac dimidiæ $patium lumine $plendidi$$imo. Ergo, vt iam dixi, Ignis ab aqua triplici ratione ex- tinguitur. tam frigidis ignis extinguitur, quàm humi- dis obruitur: ab humidis quidem duabus cau- $is, tum vt contrariis, tum quòd re$pirare ac moueri illum prohibeant: à frigidis autem, $olùm vt contrariis. Ab aqua igitur, triplici ratione extinguitur. Modi quibus ignis genera- tur.

Nunc tandem $upere$t, vt cau$as gene- rationis illius o$tendamus, neque leuem habent in $e ob$curitatem. Igitur primò, quot modis fiat con$ideremus. Fit autem propagatione, anti$pa$i percu$$ione, fri- ctione, putredine, coïtione. Nam qui vel $peculis concauis, vel $phærulis per$picuis generantur, ad coïtionem manife$tè perti- net. Sed coïtionis o$cura ratio non e$t, nam- que $i denis viris nummos denos di$tri- buas, $inguli habebunt nummum: $ed $i in quinque, binos. Si igitur calor qui per ma- gnum $patium di$per$us e$t, in vnum con- trahatur, quicquid magnæ illi quantitati inerat, & modicæ illi ine$t: quamobrem magnus calor in paruo $patio contentus, magnos effectus producet, magnú$que ob id dici merebitur, atque ob id ignis. Hoc enim adeò planè expo$itum e$t, vt repetere haud $it nece$$arium. Sed qui anti$pa$i fit, ad coïtionem reducitur. Non enim ob aliud anti$pa$is accedit, quàm quòd in vnum co- git: ergo & huius cau$a cognita e$t. Propa- gatione autem o$tendimus quomodo gene- retur $uperius. Vnumquódque enim natura con$tantium atque mortalium $ibi $imile ge- nerare aptum e$t, itaque nihil mirum ex ig- ne ignem accendi: verùm frictio & percu$- $io à motu initium habent: putredo autem non $ufficit ignem accendere, $ed vel alio calore confirmatur, aut motu, aut anti$pa- $i, atque coïtione. Itaque $i quo modo mo- Motus quo- modo calor&etilde; & ignem ge- neret. tu ignis accendatur docuerimus, modos om- nes $imul quibus ignis accendi po$$it de- mon$trabimus: & quòd tantùm tres verè $int, coïtio, propagationem motus, quan- quam longè plures e$$e videantur. O$tende- re autem quomodo ignis à motu generetur, non aliud e$t, quàm quomodo motus $it cau$a caloris demon$trare: nam $i motus e$t cau$a caloris, erit & augmenti illius. Ignis autem ( vt diximus ) nihil aliud e$t, quàm color in immen$um auctus. Ergo quónam pacto motus calefacit, inquirunt Ari$tote- lici, ac multa nugantur: tandem verò ad id redeunt, vt calor $it effectus motus: e$tque hoc ac $i dicerent, Ne$cimus. Idem enim per idem o$tendere, certum nugacis atque imperiti argumentum e$t. Quid tandem ob$- Auerroës in paraphra$i Metaphy. tract. 2. col. 2. curè & $uo more dixerunt quidam, quòd calor hic in aëre iam e$t, $ed per motum ad formam illam deducitur, e$$éque hunc ca- lorem illum qui à de$ideribus prouenerit? O egregium hominem: calida non cen$ent a$tra, inde calorem illum a$trorum ignem e$$e volunt. Quòd et$i caliditatem efficere $idera, quæ calida e$$e negant concedatur, rur$us dubitatio emergit, quomodo calo- rem illum motus augeat. Certum enim e$t, conceptam caliditatem antè à $yderibus ab$- que motu nondum e$$e igneam. Alexander Quomodo <*> lapidibus ig- nis excutia- tur. rectè $entit in hoc, quòd non ex lapidibus excutitur ignis, $ed aër qui ibi continetur, attritu repentino vertitur in ignem. Sed $i ita e$t, cur non è $olidi$$imis lapidibus, vt porphyrite, ac duri$$imis magis excutitur, quàm à mollioribus, vt chry$tallo & chal- cedonio? Rur$us, cur non è duobus lapidi- bus eiu$dem generis magis, vt chry$tallinis, quàm è chry$tallo & chalybe ignis proue- nit? Deinde, cur ( quod maximum e$t ) $i $olus aër accenditur, $cintillæ illæ magna ex parte, ac veluti graues, lento proce$$u de$cendunt? Nam purus ignis, aut non de$- cendit, aut $i impetu cogatur, celeriter de$- cendit. Cùm igitur lentè de$cendant quæ- dam, non ex $olo aëre illæ con$tant. Ergo quòd non $it in lapide ignis conceptus, re- ctè dixit Alexander: vret enim ignis lapi- dem, & rur$us lapis tangentis manum, & facilè accenderetur, & alimento indige- ret, & duobus lapidibus concu$$is $imul fa- cilè elideretur, vt duobus chalcedoniis, at- tritus enim $ufficeret ad elidendum ignem: quorum nullum cum verum $it, liquidò con- $tat ignem in lapide non contineri. Sed nec rur$us ( vt dixi ) ex aëre generantur: nam lapides vt duriores $unt, indigent maiore percu$$ione vt ignis generetur. Ergo $i $o- lùm $ufficeret aërem repentè concuti ex tali ictu, qualis e$t is quo è chalybe, & chry- $tallo ignis excutitur, ex duobus chalybis fru$tis po$$et ignis generari: at non e$t $ic, $ed, ( vt dixi ) duriora vehementiores ictus expo$cunt, ignémque creant $olidiorem ac viuaciorem, vt cuius quandoque $cintilla non paruo maneat tempore. Quinetiam qui- dam $unt lapides vitrei ac molles, qui leui$- $imis ictibus, vel $olùm tacti, ignem, $ed minimè viuacem, edunt. Indicium verò certum e$t ex lapidis $ub$tantia ignem ge- nerari, quòd $ine illius attritione nunquam eliditur: aër etiam ( vt diximus) in flam- mam, non $cintillas, vertitur. Quinetiam molæ circumactæ, cùm aqua non aëre ob- ductæ $int, ignem tamen emittunt: lapides etiam ip$i non ni$i ex angulis. Itaque non in lapidibus abditus latet ignis, nec concu$- $o aëre ex aëre generantur. Sed nec quòd in illis potentia $it ignis, vllum certum e$t in- dicium: vix enim in ignem proiecti accen- duntur, nec à frigido vnquam inflamman- tur, & epoti $trenuè refrigerant. Quare ma- nife$tum e$t, ex attritione lapidis ad tenui$- $imas partes illius $ub$tantia redacta, ignem generari, e$$éque huius materiam, vel il- lius ad hoc aptiorem. Namque puriores ac non parum duri, ac tenui $ub$tantia con- $tantes, vt chalcedonij, chry$talli, atque huiu$cemodi, apti$$imi $unt: contrà fragi- les, aut præduri, aut cra$$a con$tantes $ub- $tantia, minimè apti. Sic etiam ex $agittæ motu plumbum lique$cit: quoniam extre- mæ partes, minimè angulorum, quæ tenui$- $imæ $unt, atteruntur. Idem contingit in longo motu, quòd in pluribus exiguis repe- titis: velut cùm tabulæ gladium affricamus: $ed hic eo vehementior attritio, quo id quod $uppo$itum e$t, etiam duritie $ua re$i$tit, vt aër in medio compre$$us dum attenuatur at- tenuat. Sed ad id vnde digre$$us eram, de motu accendente calorem, reuerti opus e$t: nam ex hoc omnia fermè pendêre videntur. Itaque ex aqua ignem vnquam accendi vi- demus, ex aëre autem non ni$i propagatio- ne, non motu: & $i humidorum aliquod accenditur, vt oleum ac vinum, ab igne, non non motu, inflammatur. Ergo quod motu acceenditur, $iccum e$$e oportet, non humidum: quod verò ab alio igne, etiam humidum e$$e pote$t. Quòd igitur $iccum e$t ac vehementer, iam ex dimidio ignis e$t. E$t enim ( vt dixi ) ignis vehemens cali- ditas ac $iccitas. Indiget igitur hoc quod $iccum e$t, vt tantum incale$cat: verùm partis & totius eadem ratio e$t. Si enim in- cale$cit motu vehementi, etiam vehemen- ter incale$cet. Cùm igitur $iccum motu col- liditur, vt rarum euadat ac tenuè nece$$e e$t: at tenuis $ub$tantia & $icca, ignea e$t. Vnaquæque enim materia $ub certa quan- titate formam ad $e rapit. Hoc $olùm e$t igi- tur bene dictum, quòd calor ille qui è $yde- bus mi$tis ine$t $iccæ iunctus materiæ, dum motu nimis attenuatur non repugnante hu- mido, quippe cùm $iccam eam iam $uppo- $uerimus, nec formà priore vt pote lapidis, adeò ob tenuitatem debilitatæ, ne $imul qualitates lapidis ade$$ent, abe$$et verò $ub- $tantia, ignis formam $u$cipiunt calore agente. Ergo hic modus coïtioni, qua$i con- trarius e$t: in illo con$tante materia calor cogitur, hîc $ub eodem calore materia ip- $a attenuatur. Indicio e$t hanc e$$e cau- $am, quòd aqua motu in aërem verti- tur, vt qui$que vbi illæ cadunt magno im- petu pote$t videre. Nam attenuata $ub$tan- tia cùm humido iuncta $it, aëris formam induit. Frigus nihil e$t actu, $ed $ola caloris priuatio.

Verùm dubitabis, in frigido aëre ac ma- teria, in qua iam frigus $uperat, vt in lapi- de, cur calor in$urgit, cùm frigus $it poten- tius? Re$pondeo, frigus $i pro actu intelli- gatur, nihil e$$e ni$i calorem illum exiguum: quod autem non e$t, nullas habet opera- tiones. Ob id frigus non in$urgit, cùm $ola priuatio quædam $it, $ed calor, qui tamen ad paucitatem $ubiectæ materiæ compara- tus, magnus e$t. Indicio e$t frigus nihil om- ninò e$$e præter caloris priuationem, ter- tianarum rigor, in quo cùm nulla $it mate- ria frigida, $ed $olius caloris fuga, frigus tamen non leue $entitur. Vbi ergo calor exi- guus in materia pauca fuerit, $eruatur. Ea- dem ratione nec $iccitas aliud e$t, quam hu- midi priuatio. Quamobrem $icca humectari Siccitas non e$t ni$i hu- midi priua- tio. impo$$ibile e$t, cum non $it reditus ad ha- bitum ex priuatione. Sed difficilius e$t hu- mectare, quia humidum principium e$t ex elemento, calor ex cœlo, quod $emper dif- fundit. Re$taurantur igitur $olis adiectis ma- teriis. At infrigidare, aut $iccare, faciliùs conceditur, cùm impedimento con$tent hæ mutationes. Iu$tè ætherem, & aquam prin- cipium naturalium rerum antiqui po$uêre, quòd in altero calor dominari exi$timatur in reliquo abundet humidum. Iu$tius aërem, $i ille calidus e$$et & humidus. Terram ne- mo: nam ip$a frigida, $iccáque e$t. Sed ca- lida præter naturam difficilè refrigerantur, motus enim con$eruat. Ergo difficilius quæ natura talia $unt, motus enim eo- rum perpetuus. Verùm in aëre frigido $cintilla ignis illicò, ni $uccurratur, extin- guitur. Sed aër non pote$t prohibere gene- rationem quæ intus fit, illo tantùm circum- ambiente.

Verùm rur$us dices: $i frigus nihil e$t actu, $ed $ola caloris priuatio, quomodo frigida refrigerant, vt calida calefaciunt? Frigus $emper e$t cùm multa maria, im- po$$ibile verò tenui$$imum aliquid e$$e fri- gidum: multa materia impedit, nec ca- lo penetrare po$$it neque moueri, quare hoc modo refrigerat. Ergo quod calefacit, per $e calefacit: quòd refrigerat, $olùm ex ac- cidenti. Repugnabis for$an, quoniam re- frigerari $entimus nos, non aliter à frigidis tum repentè, vt à calidis calefieri, vt pro- ducta frigoris quædam $pecies videatur. Equidem ( vt dixi ) nihil aliud e$t frigidum, quàm caloris priuatio: & quæ mouentur nec con$i$tunt, refrigerantur, vt aqua, & ventorum validorum aër. Porrò cùm conta- ctu re$rigeratur, $olùm $uperficies refrigera- tur, fugiente intus palàm calore: nec po$$ibi- le e$t ob hoc $ubitò quippiam refrigerari, mora autem ducta refrigerantur etiam pe- niti$$imæ partes.

Atque hæc vera $unt rerum naturalium fundamenta, in quibus nihil e$t repugnans. Qui verò eas qualitates $ub$tantiis affixas imaginantur, & frigiditatem aliquod e$$e naturæ principium, in difficillimas perue- niunt quæ$tiones, rerúmque quæ videntur cau$as dicere non po$$unt, omniáque $ilen- tio ac verbis ob$curis inuoluere, tum etiam ambiguis, nituntur. Igitur calor ip$e propria qualitas e$t cœle$tis, hæc agitans corpora, quæ motu adiuta ignem creat. Si à materia obruatur ac impediatur, frigus gignit. Quæ- cunque autem motu non eadem manent, frigidiora euadunt, vt aqua & aër. Aëris verò temperiem facit radiorum multitu- do Solis, tum $yderum, quos excipit, qui illum calefaciunt. Terra verò non adeò e$$e frigida pote$t vt aqua, quoniam non mouetur.

His itaque con$titutis, quibus non pauca quæ iamdiu latuerunt, o$tendemus naturæ $ecreta, ad ignis rur$us hi$toriam reuertan- tur. Verùm de $ub$tantiarum $ubtilitate ali- Subtilitatis in $ub$tantia genera. qua priùs præponere oportet. Quædam igi- tui dicuntur tenues per $e, vt aër: quædam quantitate, vt capilli: quædam quia fluunt, vt $anguis: quædam quia in partes tenui$$i- mas diuidi po$$unt, vt aurum: aliæ quia plu- ra ex his habent, vt $pititus, qui no$tra- Subtilitates ab arte, na- tura, & igne in quibus differant. Plumbum quomodo in puluerem tran$eat. Ignis quo- modo atte- nuet. rum $unt operationum in$trumenta. Fiunt autem ab arte pleraque tenuia, velut plum- bum, quòd adeò attenuatur arte, vt in pul- uerem redigatur, ex quo horologia fieri $o- lent. Liquefactum enim agitatur celerrimè in mortario: ideò cum cogi non po$$it, tran- $it in puluerem. Et quamvis ars in tenui$$i- ma redigat ligna, aut lapides, aut metalla, non tamen ip$a mi$cet, nec attenuat $ub- $tantiam, $ed $olùm quantitatem. Ignis ve- rò $i attenuat, $eparat: aut $i mi$cet, non attenuat. Separando enim quæ cra$$a $unt, attenuantis $peciem præbet. Sola natura $i- mul mi$cere atque attenuare $ub$tantiam pote$t. Cùm enim ( vt dixi ) nunc vocem $ubtilia quæ duci po$$unt, atque ea ductilia, vel humida e$$e nece$$e $it, ignis verò $ic- cet, attenuare non pote$t, ni$i $eparet. At- tenuat ergo vel comminuendo $icca, vt cùm arenam in puluerem redigit, aut col- liquando, vt metallica: tenues partes $e- parando, vt in di$tillationibus. Verùm dum $icca comminuat, colliquet humida, etiam Di$tillatio- nis v$us & genera. attenuat. Contigit tamen in di$tillationibus aliquid attenuari ac alteri mi$ceri, cùm à calido humido, non ab igne fiunt. Calor enim mi$cet, & cum humido attenuat. Fit autem hoc va$es in aquam feruentem im- mi$$is, vocátque Mariæ balneum. Proximum bonitate di$tillationis genus huic in equino fimo: inde quod per cineres præ$tanti$$imum in oleum detractum e$t. Nam cùm calida $it ac humida $ub$tantia, per multos men- $es calorem $eruare pote$t, atque eò longio- re temporis $patio quàm vuarum acini, quo oliuarum $ub$tantia den$ior e$t, ac pinguior. At nullum horum metalla liquare pote$t, $ed illa igne indigent. Sed vt ardenti$$ima di$tillatio fit per ignes, ita mi$tioni ac veræ attenuationi inepta: cui fermè $imilis e$t, quæ fit per cineres. Nam $i igne di$tillata fæcibus $uis mi$cueris, fiet totum pro mo- lis ratione grauiùs quàm antea, tum etiam Ignis nõ ve- rè attenuat. $iccius. Non igitur verè attenuat ignis, $ed natura ip$a, quæ totam $ub$tantiam conco- quit ac mi$cet. Vnde ob $ubtilitatem omnia in vnum conueniunt, mi$túmque den$ius, fit, & tamen ex $ubtili$$imis compo$itum partibus. Ergo in naturali coctione, vt quæ in liquido duri$$ima, etiam vim ignis obti- neat, & mollis balnei in attenuando, partes cra$$iores comminuuntur, quod ab igne im- petrari non pote$t. Aquæ diflil- latæ an vires habeant.

Sed ex his non leuis emergit dubitatio. Nam $i ignis cuncta calefacit, $iccátque, omnes aquæ, quæ di$tillatione habentur, calidæ ac $iccæ e$$e deberent. Nec repugnat $ub$tantia, quòd aquea $it: talis enim cùm fit ardens, & vritur, & corpora humana egregiè excalefacit, ac $iccat. Rur$us aquæ omnes frigidæ $unt ac humidæ, vincente $ub$tantia. At neutrum $emper verum e$t, imò aliquæ ex his $imiliores $unt his, à quibus excipiuntur: vt ro$àcea, odore, $a- pore, viribus. Vrceus aquæ plantaginis fluentem vndequaque $anguinem $i$tere po- te$t. Non idem facit lactucæ aqua, et$i $it frigidior. Quidam nuper dum memoriam augere niteretur, meli$$am triduo albo vino infundit, inde leuiter expre$$o vino, aquam di$tillando collegit, cuius potu memoriam recuperare vi$us e$t. Sed cùm calidi e$$et ie- coris, bonam valetudinem penè funditus euertit. Atque hunc modum Chymi$tæ vo- cant, $tellas cœlo infigere.

Quæri igitur $olet, an aquæ hæ proprias vires retineant? Diximus olim, dum de malo medendi v$u loqueremur, nullas e$$e vires, quòd odore, & $apore de$tituãtur. Ab$ynthij enim aqua, nec ab$ynthiũ redolet nec amara e$t: imò quod mirum e$t, $ubdulcis. Ard&etilde;s ta- men, vt ro$aceam præteream, fid&etilde; facit ine$$e vim aquis. Nam $i talem ob ignem e$$e di- cas, qui e$t quòd nulla aliarum talis $it? Nam hæc egregiè calefacit, $iccat, pene- trat, acutum olet, ardet. Itaque vires aquis iam ine$$e certum e$t, $ed nec omnibus, nec æquas. Quæcunque enim res tenuem $ub- $tantiam habent frigidæque iunctam, aquam emittunt $ibi non ab$imilem, vt ro$a. Quæ verò tenuem & calidam $imilem $ed vren- tem emittunt, vt vinum, & metallicorum quædam. Quæ cra$$am & calidam, di$$imilem & prauam, vt ab$ynthium. quæ cra$$am ac frigidam, di$$imilem, $ed non prauam, vt cu- curbitæ. Iuxta hanc rationem vires aqua- rum, quæ leui excipiuntur igne facilè perdi$- ces. Nam quæ vehementi igne indigent, om- nes $iccant vehementer, plerunque etiam excalefaciunt. An $it po$$i- bile facere aquam quæ in multa $e- cula vitam pror<*>et.

Ergo hîc rur$us dubitatio alia oritur, an aquam liceat facere temperatam, quam quintam vocant e$$entiam? Erit autem hæc ( vt docebo ) æther, id e$t, $ub$tantia te- nui$$ima mobilis, & quæ motu calorem temperatum retinet, & tamen plurimum. Hæc igitur vires omnes con$eruare pote$t, & vitam producere. Nam cum tenui$$ima $it, mi$cet $e humido primo, penetrans $o- lida, ac excrementa $eparat, quæ in illo continentur. Qui verò calidi plurimum ha- bet, eiicit impurum quicquid e$t, natura- lémque ob id calorem in$taurat. Nihil enim aliud e$t $enectus, quam naturalis caloris imminutio: imminuitur verò, quia motus prohibetur, vt de igne dixi: $imilis e$t enim huius ad illum ratio. Motus verò prohibe- tur ob terræ $ub$tantiæ abundantiam: quo- niam $ola terra plurimam habet materiam, & motu omninò caret. Ergo aqua illa calo- re cùm $it temperato, nec cor vexabit, nec iecori infe$ta erit. Itaque $ola hæc, i$ta quæ diximus præ$tare pote$t. Referunt in Bonic- ca in$ula, quæ ab Hi$paniola orbis noui M. C C. pa$$uum millibus di$tat, fontem in vertice montis e$$e qui $enes re$tituat, non tamen canos mutet, nec tollat iam contra- ctas rugas. Cuius rei præter per$euerantem famam, locuples te$tis Petrus Martyr An- gerius Mediolanen$is, à $ecretis Regis olim Hi$paniarum, in $uis decadibus orbis nuper inuenti. Sed Ouiedus con$tanter negat. Nos e$$e po$$e non dubitamus, e$$e haud fatemur. Tum minus id credendum, quòd breui, & paucis diebus id fieri dicunt. At homo an- norum multitudine $ene$cit, non igitur iu- uene$cere pote$t, ni$i annorum $patio: quamobrem id tentare atque experiri diffi- cillimum. In a&cuml;re bono, aqua optima e$$e debet: aër autem optimus (vt dixi) in mon- tium iugis: ibi autem incommoda multa hominibus, quare paucis v$u euenit vt à natura auxilium hoc a$$equantur. Ergo vt ad rem reuertar, ne tam longè petatur, cùm ardens aqua diuturno circulationis motu te- nuitatem retinens, caliditatem, acumén- que $aporis ác odoris exuerit, æther e$t. At- tamen primùm fragrat. E$t enim nil aliud odor frangans, quam acutus, cum modera- tus extiterit. Indicio e$t, quòd piper non fragrat, nec zingiber, quia immodicè $int acuta, parua tamen quantitas benè olet. At quæ bene olent contraria ratione, cinamo- mum, amomum, crocus, garyophyli, li- lia, mo$chus; moderatè acuta $unt: & $i plurimum ex his naribus $uppo$ueris, vt piper, cerebrum feriunt, nec bene olere videntur. Allia & cepæ, quòd humorem habeant putredinis haud expertem, et$i acu- ta $int, tamen etiam quia moderata non $unt, fœtent. Igitur ardentem aquam, $i ad temperamentum redierit, tenuitate re- tenta nece$$e e$t fragrantem fieri: & $i fra- grans fiat, nece$$e e$t vici$$im in æthera e$$e conuer$am. Fit & quæ iuuentutem in- $tauret aqua cum ty<*> carne, fit & cum hel- leboro, qualem apud patrem meum vidi: $ed hæ diuexant corpora, & iuuentutis ima- ginem fucatam redimunt, non præ$tant iu- uentutem. Æther verò veram præ$tat, cùm eam retineat diu quam habent, & exornet. Sed nunquid $emper? Non, $ed cùm non fue- rit prohibens: prohibens autem materia multa.

Rur$us ne igne, qui calidi$$imus e$t, te- Ignis an æthere te- nuior. nuior æther? Certè $ic, nam cœlo conti- guus, ideóque leui$$imus: impre$$am enim ab a$tris caliditatem circulatione modera- tur tenuitate retenta? atque eodem modo hæc aqua calore ignis ad $ummam redacta tenuitatem, motu ip$o refrigeratur, ac tem- periem acquirit. Itaque & hæc, & æther, medium qua$i $unt inter mortalia, immor- taliáque. Locum enim cùm habeat ac tem- periem, tum $ub$tantiam cœlo proximam, corrumpi nequit. Dum verò infrà impelli- tur, refrigeratur, atque $ic po$t multa $ecu- la corrumpitur. Itaque medium e$t qua$i mortalis, ac immortalis, cuius generis Stoi- ci animam humanam e$$e credunt. Sed quòd hîc ex ardente aqua æther elaboratur, cùm à calore attenuetur, à motu non cogatur, non parum tenuius euadit. Itaque $imili ra- tione vtrunque afficitur. Sic verò quæcun- que calore ignis permutantur, euidentem ca- liditatem & $iccitatem acquirunt: vt calx & cinis. Sed differunt, quia in calce calor De differen- tia calcis <*> cinere. non finitur, in cinere iam exhau$tus fermè totus e$t. Ob id qui e$charotica componunt ex calce & cinere medicamenta, à calce præ- cipuè caliditatem quærunt, à cinere $iccita- tem. Sic qui aquam qua metalla $eparantur, educunt. Fit autem hoc modo: Halinitri Aqua quæ aurum ab ar- gento $epea- rat. partem vnam, liquidi aluminis, quod ro- chæ vocant, partes tres, arenæ mediam, $iccata diligenter, & purgata igne di$tillan- tur vitreis va$is. Colligitur autem $eor$um quod priùs effluit, cùm crocea demum vi- detur va$is facies: actis ignibus alia $ucce- dit, quæ priore excipitur plerunque: & ta- men $i aquam fontis excipias, adhuc adeò acris e$t, vt nihilominus argentum di$$ol- uat, & ip$um ab auro $eparet. Separatur autem $ic: Aqua extractæ partem modicam accipe, cui argenti puri$$imi pondus oboli, id e$t, XII. granorum impone, ac impo$i- tam cineribus tamdiu permitte, donec di$- $oluatur argentum. Hæc purgamenta calci tenui $imilia in imum va$is demittet, qui- bus $ublatis quod reliquum e$t aquæ purio- ris, toti aquæ à qua iam detraxeras addes, quæ $imili exemplo & ip$a purgamenta illis $imilia in imum demittet, quibus $ublatis a quam totam puri$$imam, ac magis habe- bis ad argentum ac cætera metalla, præter aurum, di$$oluendum efficacem. Cùm verò facilè euane$cat, va$e vitreo diligenter oc- clu$a tenetur. Vires autem æ$timanti quan- tas habeat, quæ excepta ( vt dixi ) aqua pu- tei, etiam $ine igne in horis 24. argentum in aquam redigat, modico autem cinerum calore in duabus aut tribus horis, non e$t qui miram vim vaporibus illis extremis, ac aquæ in quam vertuntur, imò incredibi- lem non tribuat. Eiu$dem generis e$t, quæ Aqua pote<*> ti$$ima. fit $alibus ammoniaco, nitróque, tum cal- chanto & alumine liquido, æquis partibus, addita illis demum æruginis parte quarta: hæc eadem arte facta, nec ip$is parcit la- pidibus. Si tamen aliquid O$tracitis lapi- dis Smiridis vocati, quo gemmas expo- liunt, addideris, copio$iorem aquam & me- liorem habebis, quia non vritur. His igi- tur experimento acceptis, videamus cur aqua hæc adeò potens euadat: namque ma- nife$tum edocet experimentum, $icciorem partem vi ignis attenuatam, vim igneam ac Aquarum ardentis & $eparationis comparatio. erodentem $u$cipere. Sed cur non ardet aqua $eparationis, vt ardens? quia ardens cali- dior e$t ac tenuior, & etiam minus $icca: ideò ardere pote$t, & egregiè calefacere, non tamen erodere. Illa verò erodere pote$t, non ardere, parúmque calefacere. Simili igitur ratione quod ex calchanto oleum vi ignis excipitur, quum $icci$$imam partem in humorem vertat, acuti$$imum e$t, atque Aqua quæ ve$icæ lapi- dem pote$t confringere. linguam vt ignis ferit. Con$t at igitur & hac ratione aquam fieri po$$e, quæ lapidem ve$i- cæ per catheteram immi$$a, illicò confringet. Nam còm duo $int nece$$aria, & quod lapi- dem atterat, & quòd ve$icæ $it innoxia, pri- mùm præ$tabit modus ac materia: nam ex- tremos vapores è $corpionum cinere, vel Macedonici petro$ilij, vel tecolitho, aut lapidibus cancrorum excipiemus: $ic enim aqua fiet quæ etiam porphyritem commi- nuat. Porrò innocentiam præ$tat, $i materia ex qua aqua excipitur, omnis $al$edinis ex- pers fuerit. Non igitur è $alis genere aliquo, aut alumine, vel calchanto, aut vini fæce, $ed ex aliquo eorum, quæ nuper retulimus aquam excipere oportebit. Opus autem $em- per e$t diligenti experientia, in confirman- da $ubtili ratione, vt ea quæ adeò $ubtiliter explorauimus, $ecurè per experientiam con- firmata, in v$um hominum po$$imus dedu- cere. Equidem $cio $tercus columbinum ac parietariam, vel illud hac arte in aquam deductum, lapides ve$icæ duri$$imos fran- gere po$$e. Quodnam autem illud $it, quòd id facturum $it, & ab$que noxa, experien- tia declarari oportet. Nam & hircinus $an- guis, & leporis pellis, & vitrum, multum probantur ratione: $ed tamen nihil horum for$itan $eor$um, $ed ex his aliqua $imul iuncta, atque certa men$ura. Metallicum certè $it tale oportet, aut ad metalli naturam mutatum. Audiui quondam inuentam à quo- dam Ianuen$e, $ed denuò ami$$am morte il- lius, qui eam notam nemini facere vo- luit. Hoc certum $anè e$t, inueniri po$$e, at- que hanc e$$e illius artem. Dubitatur autem an tenuia magis acuta $int, & an magis Tenuia an era$$a magis erodant. erodant. Andreas Lacuna Segobien$is me- dicus, medicamentum recitat Philippi Lu- $itani, quòd con$tat alumine, ærugine, au- ripigmento, atque chalcitide, paribus por- tionibus, quæ perfu$a aceto acerrimo per dies octo, atque in $ole trita ac $iccata, vt diutiùs teruntur, perfunduntur, $iccantur, vtque $ol magis excalefacit, ita celerius car- nes in collo ve$icæ, & pudendo natas aufert, atque minore cum dolore: ad hoc enim me- dicamentum paratur. A $ole igitur, & ace- to acri videntur, quæ cra$$a $unt commi- nui, ab attritione autem in pollinem redigi. Quia verò minùs afficit dolore, id contin- git, quia partes exu$tæ re$oluuntur. Videtur igitur medicamentum fieri tenuius quanti- tate, cra$$ius autem, & magis æquale $ub- $tantia. Hoc autem minùs mutat corpus ex calefaciendo, aut $iccando. Tenui$$ima igi- tur tàm quantitate, quàm $ub$tantia cele- riùs erodunt: $ed $ub$tantia moderata, minùs afficiunt dolore. Cra$$a igitur quantitate, & tenuia $ub$tantia, dolorem inferunt, & $eriùs erodunt: $ub$tantia cra$$a, & quanti- tate, $erò & $ine dolore: vt calx, & $apo te- ner, de quo aliàs dictum e$t: $ubtilia vtro- que modo, celeriter, & magno cum dolo- re. Cra$$a $ub$tantia, & tenuia quantitate, erodunt celeriter, & paruo cum dolore, atque ea optima $unt. Sed de his, quæ ad hominum curationem pertinent, alio loco tracta- bitur.

Cæterùm vt ad rem redeam dubltatio Quomodo ignis affectus ab$que igne appareant. emergit: Si magnus calor efficit has aquas, ardentem puta ac $eparationis, quomodo ta- ctu frigidæ $unt? aut $i iam refrigeratæ $unt, cur metalla colliquant? vel $i aliquid reman$it caloris, cur vel $ine motu penitùs non extinguitur? vel $i motu iuuatur ali- quo, cur materiam adeò paratam non accen- dit? Horum autem nullum experientia do- cet. Eadem verò ratio & in naturalibus mi- $tis e$t. Nam $ulphur facillimè accenditur, & tamen per $e friget. Piper exurit linguam, & corpus vehementer, $i edatur, accendit, & tamen tactu frigidum e$t, & igni admo- tum, vix ignem concipit. Decebat Philo- $ophos hæc quærere, quæ $en$u con$tant, & quotidie tractamus, quæque cùm inuenta fuerint, magnam vtilitatem afferunt, & non his relictis, quæ præ manibus (vt dici $olet) habemus, nouas nouas nominibus excogita- re quæ$tiones, in quibus non minùs incertum habeas, quid $it de quo quæritur, quàm quo- modo id quod quærimus, $it determinan- dum: deinde, etiam$i millies rectè, quod ta- men vix vnquam accidit, quæ$tio di$$olua- tur, nihil humano generi afferat vtilitatis. Cuius $ignum e$t manife$tum, in tot $ecu- lis hos egregios viros nihil vnquam ad vitæ v$um inueni$$e, quòd fal$is principiis inni- tantur, & nugari ac ob$trepere $olùm his $ufficiat. Igitur ne illos repræhendendo eis $imilis euadam, quæ$tionem hanc valdè ne- ce$$ariam di$$oluere aggrediar. Primùm igi- Tria tantum verè in mi- $tis, terra & aqua pro ma- teria, & ca- lor cœle$tis agens. tur illud proponendum e$t, mi$ta ex ele- mentis credi compo$ita, quòd in mi$tis ele- mentorum qualitates $int manife$tæ, atque ob id etiam tot elementa credita $unt in eis e$$e, quot combinationes qualitatum, non concludente argumento. Aliud $ync&ecedil;rius indicium e$t, quòd in quibu$dam terra, vt in metallicis ac lapidibus in aliis aqua, ve- 2. de Part. animal. C<*> 1. in initio. luti in herbis, manife$tè videantur. Illud quoque $upponendum, quod oculis vide- mus, terram & aquam $olas e$$e mi$torum materias, & quod & Philo$ophus qua$i di- uinando dixit, calorem verò ip$um e$$e, qui hæc mi$cendo concoquat. Si igitur terr&ecedil; plu- rimùm & caloris igneũ efficitur, vt in aquis iam prædictis. Si cum plurima terra modicus calor extiterit, terreum dicitur. Primi exem- plum e$t piper, $ecundi lapides. Si aqua exuperet, terræ parùm $it, calor autem ma- gnus, fit aëreum, quod pingue omne e$t, ac facilè flagrat: cuiu$modi $unt omnia olea, pinguedines. $ulphur, bitumen: $i paruus ca- lor, aquea, vt olera pleraque. Cur igitur piper non accenditur facilè? quia cum attenuata parte multum e$t terrei. Docuimus autem quòd terreum, quod multum contineat ma- teriæ, & motum prohibeat, ignis generationi repugnet. At dices, leue piper e$t. Re$pon- deo, hoc e$t quia inane, $ub$tantia verò ip$a grauis: & $i contundantur optimè, haud leue e$t. Sulphur verò cùm humidum $it, linguam non exurit: ardet tamen, quia calidum e$t vehementer.

His igitur vt in principiis acceptis, ad quæ- $tionis di$$olutionem accedamus. In mi$tis ip$is tria tantùm apparent, terra, & aqua, & calor, qui ea mi$cet. Nam terram, & aquam $pontè mi$ceri palàm e$t: aër mi$tionem refu- git, nec mi$cere vnquam poteris illum his, nec $i quid aliud eo tenuius e$$et. De igne ve- rò non e$t dubitandum, cùm neque $it elem&etilde;- tum, nec quicquam generet. Ergo $i mi$ta Ignem non generare de- mon$tratio. his con$tarent, violenter mi$cerentur. Ignem autem non generare palàm e$t, quia exteriùs euocat: at quod generat, intùs reuocat omnia. Siccat etiam ignis, & quæ generantur, hu- mido indigent, quod qua$i glutinum partes vnum cohærere faciat. Rur$us ignis $eparat ac diuidit: generatio autem cra$i non $olùm mi$tione indiget. Qualitates etiam ad $um- mum ignis deducit: at quæ ad generationem conueniunt, quæque mi$centur, qualitates mutuò frangunt. Denique proprium munus e$t cœle$tis caloris, generare, non autem ig- Ignis vires in mi$cendo. nei: neque enim ignis vita potentia e$t. Mi$- cet autem ignis corpora, $ed tamen $ub$tãtias ip$as diuidit, ac $eparat. Propterea panis igne conficitur, caro verò corrumpitur: verùm quia v$us non admittit, vt carnes crudas Cruda ad vitam, & $a- lubritatem corporis vti- liora. edamus, igne eas coquimus. Quòd $i car- nes, & oua cruda comedere con$uetum e$$et, ad vitæ diuturnitatem non parùm con- duceret. Verùm quia hæc edere haud licet, quæ cruda po$$unt, lac, mel, oleum, bu- tyrum, $accarum, olera plæraque tenuioris $ub$tantiæ, $i edantur, vtiliora erunt tàm vitæ, quàm valetudini. Nam et$i ( vt dixi) ignis corpora mi$ceat, & ex $ulphure, ar- gentóque v<*>uo conficiat cinnabarim, $ub- $tantias tamen alimentorum $eparat, & tenue à cra$$o $eiungendo deterius reddit. Itaque ni fa$tidium ob$taret, oua, o$trea, oblongáque conchylia cruda edere melius e$$et, quàm cocta. Atque in vniuer$um $i vires validæ fuerint, & fa$tidium homines non vexet, ig- nis propè pro cibis nulla e$$et nece$$itas aut vtilitas. Sed maluerunt hoc modo lautè, pa- rúmque viuere, quàm diu ferarum, aut ru- $ticorum ritu. Ob id tamen non parùm his, qui in e)re/mw| habitarunt, ad vitæ longitudi- nem conduxi$$e arbitror crudorum cibo- rum e$um. Nam cruda quum coquun- tur, meliora $unt coctis, quæ non ignis vitio carent. Sed à pueritia a$$ue$cere oportet. Calor qua- druplex, quæ- $tioni$que di$$olutio.

Calor igitur quadruplex: alius vt in prin- cipali agente, id e$t, radiis $iderum: alius & ip$e in actu, $ed $icco iunctus: tertius, humido: quartus autem ve$tigium e$t calo- ris, non calor. Primùm igitur cœle$tem vo- care $olemus, e$tque aliorum origo & fons: hic vt talis e$t, cale$acit, nondum tamen generat, quia materiæ coniunctus non e$t. Hunc Ari$totelici, qui audacter in his, in quibus coargui non po$$unt, litigant, non e$$e calorem dicerent. Nullum enim e$$e calidum $itus, quòd cœlum omnis $it ex- pers qualitatis. Secundus igneus e$t, & vo- catur, qui nihil generat, qui iunctus $ic- citati in$trumentum e$t potiùs corruptio- nis, & $eparationis, quàm mi$tionis, aut cra$is, $ine quibus non fit generatio. Nec $olùm ignis, $ed omnis calor ex illius gene- re corrumpit, & generationi repugnat. Ob id nec cineribus oua excepta pullos edunt. Tertiò nomen e$t naturalis calor, qui & ip$e motu indiget: nam omnis calor dum viget, motu indiget, & depa$citur $ubie- ctam materiam. Hic verò duplex, alius qui- dem manife$tum habens motum, re$olu- tionémque, qualis in animalibus perfe- ctis maximè, atque magis in $anguineis: aut ob$curum motum, qualis in plantis, multóque magis in $eminibus earum, atque metallicis: in his enim motum calor habet ob$curum, & tamen humidum di$$oluit. Indicio e$t, quòd $eruata $emina are$cunt, etiam$i inungantur, anni $patio vel bien- nij, $ene$cúntque non $ecùs ac homines ru- gis contractis, leuioráque infœcunda etiam facta. Calor is autem facultas dicitur, velut in pipere, cùm à tota planta deriuatur in $e- men, & à toto monte in metallum, vel à ma- gna parte, nimis concoquens, quòd conco- qui debet, terream maximè partem: túncque igneum redditur, $i multus calor extiterit: $i paucus, lapis: $i in aqueam $ub$tantiam multus agat, fit pingue: $in paucus, aqueum.

Quæres for$itan, an calor actu maneat? Manet quidem, $ed ille quum $it naturalis in humida $ub$tantia, vtpote piperis, funda- tus e$t, quamobrem exurere non pote$t, eó- que magis quòd auul$o $emine ab arbore perexiguus relinquitur. Neque igitur ob naturalem calorem piper calidum e$$e po- te$t, cùm ille $it valdè tenuis: nec propter $ub$tantiam exu$tam, quum illa caloris ve- $tigium, non calorem retineat. Sic & ar- dens aqua ve$tigium caloris retinet, non ca- lorem, & cinis rcfrigeratus. Calx verò ali- quandiu calorem retinet, illúmque in $ic- co: ideo tangenti calida, & maximè intùs: exteriùs enim ab aëre perfrigeratur. Ita- que pauca aqua $i con$pergatur, accendi $o- let. Sed dices, calor igneus in humido e$$e videtur, vt cum ardet candela. Sed non e$t, alitur enim ex humido, $ed in humido nõ e$t. Vt neque homo licet pomis ve$catur, pomea non e$t $ub$tantia, $ed carnea: ita ignis te- nuibus tàm humidis, quàm $iccis alitur, $ed in $olo $icco, eóque tenui$$imo funda- tur. Atque ea de cau$a inuentum e$t, quónam pacto non $ecùs quàm in $artagine pi$ces co- Quomodo in charta pi$ces velut in $ar- tagine friga- <*>us. quantur in charta: Chartam $eligito, quã vo- camus papyrum, $implicem, erecti$que $pon- dis in modum lucernæ ex omni latere oleum infunde, & antequam exudet $uper puras prunas ab$que flamma impone: nec pene- trat oleum refugiens ignem, nec ardet char- ta, quia non pote$t $iccari, oleo repugnan- te: ignis verò non $ine extrema $iccitate, nec flamma, nec motus attenuare po$$unt, vt ignis accendatur, incale$cit tamen $en- $im mutatis prunis atque ita feruet, quod mirum videtur, adeò vt impo$iti pi$ces co- quantur. Sed cur filum ouo circundatum, non $olùm in prunis, $ed nec in flamma ardet? quia non fit ignis, ni$i calor ad $ummum deducatur, at $emper prohibetur ab ouo ne ad $ummum deducatur, quia ouum comburi non pote$t: at quod non comburitur, aliquo modo $emper refrigerat, quod e$t maximè calidum. Eadem ratione linteum chry$tallo polito $uperpo$itum non ardet $ub pruna, Ouo filum circumdu- ctum in igne non ardet. etiam$i folle $ufflaueris. Sed $i calor in humido generat, cur non in aqua feruente generatio? quia calor ille aut non e$t in $ub- $tantia aquæ, vel e$t etiam in alio quod $ic- cum e$t. Indicio e$t, quòd aqua feruens vt ignis vrit. Quòd verò in illius $ub$tantia non $it, indicat, quòd igne amoto aqua $pontè refrigeratur. Sed calor $i in humido $it, generat: vt cùm caro $oli exponitur, vermiculi generantur, & in fimo vermes, & in Ægypto oua fimo contecta pullos edunt. Fertur & olim Liuiam Augu$tam cùm ouum foui$$et in $inu, alternantibus per vices an- cillis, eduxi$$e cri$tatum gallum. Calor ve- rò putridus è genere e$t ignei, quia $iccus: $ed $imilis e$t naturali, quia cum generatio- ne e$t. Differt ab igneo, quia motum non ha- bet manife$tum: igneus autem habet, ideò Colorum in- uicem tran$- mutationes. ex altero in alterum tran$itus. Nam igneus moderatus putrefacit, putridus auctus vrit, ardet, & accendit. Ob hoc putridæ febres cũ tanto $unt æ$tu. Cur igitur igneus calor in naturalem non po$$it tran$mutari, cau$æ $unt manife$tæ. Nam igneus $iccus e$t, & humi- dior fieri nequit, qualis e$t naturalis. Igneus etiam euocat, & $eparat, naturalis intrò tra- Ignis cur aliqua deal- bet, aliqua denigret. hit, & mi$cet. Omnis enim calor humidus mi$cet. At naturalis in putridum, & igneum tran$ire pote$t, quia humidum à calore $ic- catur. Ob hoc igitur ignis humida denigrare $olet, quia humidum exterius euocat, aërém- que expellit, $icca dealbat: quia quod erat hu- midi, ab$umit.

Rur$us dubitabis, $i ignis agit in aquam, aërem generat, cur non igitur humidum pin- gue? Re$pondeo, pingue fit ob mi$tionem, ignis autem $eparat. Separat autem propriæ vtilitatis cau$a, quia aqueum propellit, quod vri nequit, velut in lignis viridibus, quæ cùm accenduntur, aquam exudant. Depa$citur autem pingue humidum, in quod olim dum viueret, calor naturalis fun- datus erat. Ergo quod ardet, tenui$$imum & $icci$$imum e$$e nece$$e e$t, vt palea, aqua ardens, pyrius puluis. Sed in hoc ali- quid e$t terreum proptcr halinitrum, ideó- que $trepitum edit. Conati $unt ob id qui- dam detracto halinitro puluerem compone- re, qui $ine $trepitu $phærulam emitteret. Quòd $i lentè, & $ine magna vi fieri pote$t. Atque hunc Bra$auolus refert Ferrariæ Du- cem inueni$$e, $ed qui $ine impetu, ac ad XII. fermè tantum pa$$us extenderet ictum: cum magna autem vi ( vt dixi ) penitùs e$t impo$$ibile. Detracto enim halinitro, ad- Puluis pyrius ab$que $tre- pitu $phæru- lam eiiciens è machinis. huc adeò elaborari poterit puluis pyrius, vt $phærulam emittat, & $ine $trepitu. Sed in vniuer$um, quantùm è ftrepitu, tantùm ex impetu detraxeris. Ergo $ubiecta mate- ria ignem variare $olet, atque illius vires: Ignis offen- dens vi$um. adeò vt ignis è carbonibus vel lignis $oli- dioribus, vt quercu, vel lapidibus, aut in metallis fixus, vi$um non leuiter offendat, cùm ex $aligneis ac $tipulis innoxiùs penè $it. Vt enim $olidior e$t materia, ita ignis den$ior e$t. Omnis enim calor talis e$t, quale alimentum. Vnde $olidiora alimen- menta robu$tiorem calorem efficiunt. In- de $plendor maior ac viuacior, qui $piritus in oculo hebetat, & tenui$$imum illud hu- midum, in quo videndi vis $ita e$t, $iccat, & con$umit. Eadem ratione, quod tamen Ignis qui mollia red- dit metalla, vel dura. Varia igniũ vis ex appli- catione. magis mirum e$t, metalla igne liquata è li- gnis mollibus tenaciora redduntur, & mol- liora: è validioribus autem dura, & fragi- lia, tantùm pote$t materiæ varietas. Su$cipit & varietatem à natura propria & modo ap- plicandi. Imbecillis e$t cùm $upponitur, vt cùm carnes coquimus, applicatur $ub, vt ve- hementiùs agat: nam (vt diximus) ignis na- turâ $ursùm tendit. Proximus huic e$t: quem vocant reflexum: fit cùm $uprà & infrà ap- plicatur, vel à latere, oppo$ito latere vim ig- nis reddente: hoc mollia metalla eruuntur ex lapidibus, quibus iuncta $unt, & argen- tum ab ære $eparatur. Tertium genus e$t ig- nis ambientis, cùm vndique res, quam vre- re tentamus, aut colliquare, ab igne $ine follibus circumambitur. Extremus modus Manicæ me- tallicæ. e$t, quo nullus violentior, cùm difficilli- mas materias duri$$imis lapidibus mi$tas col- liquare volumus. Fit autem hoc modo: Va- $a longitudinis cubitorum quatuor, aut $al- tem trium, latitudinis dodrantis, cra$$itu- dinis digitorum trium, in imo flexa, ac ad cubiti figuram fermè formata, $ine fundo, ex $ilice nigro maculis albis in$per$o fiunt: in medio longitudinis foramen, atque in eo canalis ad vnguem collocatus, per quem $piritus follium intùs feratur: in imo fora- men, per quod liquata materia de$cendat. Ima pars va$is ob$truitur, eo ( vt dixi) reli- cto o$culo, argilla & carbonibus tritis $imul tu$is, & in formam cæmenti ac tenaciorem redactis. Hæc $ic di$po$ita, à $imilitudine Manicæ metallicæ dicuntur. Implentur in- tùs materia, quam liquare propo$itum e$t, atque carbonibus alternatim conclu$us hic ignis $ummam habet vim, cunctáque ne- ce$$e e$t, $i non colliquantur, vri. Non vul- Vtilitas fol- lium in li- quandis me- tallis. garis vtilitas e$t $piritus, qui per canal&etilde; ex follibus intùs immittitur: hic primò, quòd palàm e$t, ignem accendit, & flammam $u$- citat, ip$úmque ignem cogit vehementiùs penetrare. Secundò, cùm frigidus $it, conce- ptum a metallo calorem cogit, ac intrò pel- lit, atque $ic materiam in qua e$t, di$$oluit. Tertiò $i quid liquatum e$t, ne vratur, pro- hibet, calorémque mitigat.

Supere$t his vi$is, vt dubitationes ali- Elementa quomodo in mi$ta. quas di$$oluamus, quarum prima e$t, $i ca- lidum in humido concoquit, atque aërem etiam, $eu calidam & humidam matetiam generat, quid prohibet, ne in mi$tis aërem etiam e$$e ponamus? Nam vt frigida & $ic- ca materia ibi e$t, non pura terra, & frigi- da, & humida, non autem aqua: $ic cali- da & humida materia illa aër dici poterit, & calida ac $icca ignis: atque $ic res hæc ad opinionem Ari$totelicorum denuò redibit. Sed differentia non parua e$t. Primò, quia aër ibi nullus e$t: fit enim aër à calido igneo non naturali: quòd & $i fiat, extruditur. Palam e$t hoc, quòd homines, qui vali- dum habent calorem naturalem, expertes flatus $unt: $unt qui verò bile abundant & calidi $unt naturâ, modicum tamen ha- bent naturalis caloris, flatu abundant. Deinde quòd aliud $it dicere, ab initio ge- nerationis quatuor elementa mi$ceri, aliud quòd in mi$tis po$tquam mi$ta $unt, inue- niantur partes his elementis con$imiles. Ac- cedit, quòd pars illa, quæ igni $imilis vide- tur, huic no$tro $imilis e$t, quod elemen- tum nullum e$$e con$tat. Denique quod ma- ius e$t, terreæ & aqueæ partes cùm $eparan- tur, non $ola qualitate, $ed etiam $ub$tan- tiis terram & aquam referunt: igneæ autem & aëreæ non $ub$tantiis, $ed $ola qualitate. Itaque, vt dictum antè fuit, terra, aqua, & calorin humido cuncta generant, è quibus tamen $ecundum $imilitudinem qualitatum quatuor $ub$tantiæ fieri videntur. Nam quã- vis ( vt dixi ) aër naturâ $it frigidi$$imus, in mi$tis tamen quatuor $unt partes, $ub$tantia & viribus differentes. Terra enim, quæ ca- lore euicta non e$t, frigida & $icca manens, naturam, cùm ac $ub$tantiam, & nomen priùs ei inditum retinet, tamet$i minimè ter- ra $it. Pars autem eius: quæ à calore $upe- ratur, $icca manens, euadit calidior, voca- túrque ignis vel quia igni no$tro $imilis $e, licet inferior viribus: vel quia de igne talem veteres opinionem habuerint. Simili ratione aqua, quam calor euincere nequiuit, aqua vocatur, nec tamen aqua e$t. Pars autem, quam calor $uperauit, dicitur aër, quia ca- lida e$t, & humida $ub$tantia: talem enim aërem e$$e veteres exi$timauerunt, quum tamen ( vt dixi ) aër velut cætera omnia ele- menta $it frigidi$$imus. Atque hæc de mi$to- rum partibus quæ$tio clara e$t. Alia huic difficilior $ucccedit quæ$tio. Nam $i calor putridus e$t in $icco, quomodo generat? Po- $uimus enim ip$um igneæ naturæ, & tamen animalia generare palàm e$t. Si autem in Calor putri- dus quomodo animalia generet. humido, quomodo corrumpit? Verùm ob id generat, quia à naturali $ub$tantia non dif- fert. Etenim quum in humido $itus $it, natu- ralis dicitur his, quibus conuenit: his au- tem quibus e$t di$$imilis ac noxius, non na- turalis ac putridus appellatur. Cùm enim ca- ro corrumpitur, calor qui intus e$t carni quidem putridus, vermi autem generando naturalis e$$e videtur. Ob hoc igitur ca- lor omnis putridus aliquid generat, & ali- quid etiam corrumpit. Quia enim elemen- ta omnia ( vt dixi ) frigidi$$ima $unt, $uper- ueniente calore nece$$ariò agitantur atque mi$centur, & aliquid generant, pro caloris ac materiæ natura: hudum primò, inde fun- Anima quid $it. gos, pò$t herbarum genera quædam, tum vermes atque $erpentes. Vnde animæ $ub- $t antia ip$a manife$ta e$t, quia calore quo- dam cœle$ti con$tat. Neque ergo putredo vlla fit, quæ non $it generatio. Et calor idem $emper hoc generat, illud corrumpit. Et quum ex pomo homo nutritur, humanus ille calor pomo quidem putridus e$t, homi- ni autem naturalis. Dicitur tamen magis naturalis is, qui e$t in $emine, quia tran$- mutatio fit ad nobilius. Putridus autem vo- catur, quum generantur animalia, quæ vi- liora $unt his, ex quibus generantur. Vt igitur in $emine actio omnis, ni$i impedia- rur, ad generationem e$t, ita etiam in pu- trefactione: nam & illa opus naturæ fru$tra- ri contingit. Omnis ergo calor $imilis na- turalis dicitur, & con$eruat: di$$imilis au- tem putridus appellatur, & corrumpit. In hypydemiis enim ouis calor gallinæ cor- rumpit, & aliud generat, non pullum: quia calor ille non e$t ei naturalis. In ouis au- tem, quæ $emine galli fœcunda facta $unt, naturalis fit, & pullos generat. Vnus igi- tur, idémque calor & naturalis e$t, & pu- trefaciens. Ergo $i calor omnis, qui corrum- pit quod iam e$t, putridus dicitur, etiam qui in $emine e$t, putridus meritò dici pote$t: corrumpit enim $emen plantæ vt plantam, & a$ini vt a$inum, & hominis vt hominem generet. Quamobrem omnis calor generans, putridus erit. Sed naturalis dicitur, cùm $i- mile generat his, à quibus deciditur, & no- bilius ip$a materia. Sed omnis putridus ge- nerat aliquid, & ideò naturalis e$t. Calor igitur naturalis, & putridus $olùm compa- ratione differunt, re autem idem $unt. Namque omnis calor cœle$tis generat, & corrumpit, e$tque anima, vel animæ in$tru- mentum, aut cau$a: in$trumentum autem non e$t, quia anima prior e$t: neque cau$a, manet enim: $ed anima. Propter quod non malè di- xit Anaxagoras, omnia e$$e mi$ta, atque ani- mâ prædita. Nam quæcunque mi$ta $unt, ge- nerantur, & corrumpuntur: quod autem ge- nerat, & corrumpit, calor e$t naturalis: calor autem naturalis, aut anima, aut non $ine ani- ma. Mi$ta igitur omnia calida, & calidum omne viuit, aut ad vitam properat. Calor enim ille cœle$tis nunquam ce$$at, donec aliquid generauerit, & quod generat, iuxta $ui potentiam, & magnitudinem generat. Vnde in Ægypto cùm magnus $it, anima- lia etiam perfecta generat, vt lepores, & ca. preolos, ab$que $emine vllo Seminum au- tem calores à coloribus putredinum diffe- runt, quia materiam magis paratam habent. Ideò in $eminis propagatione minùs fit fœ- toris, quia minùs inutilis partis continetur. Attamen dùm ex $emine an imalia generan- tur, putredo magna fit, quam men$es indi- cant, qui à partu fluunt fœtidi atque corru- pti. Verùm calor, qui non generat, humido caret proprio, $ed vel nimis mouetur, vel fa- ti$cit, quia pingue humidum non e$t. Princi- pia enim generationis calor cœle$tis, & ele- mentorum humidum: ob hoc neque in gla- cie, quoniam nullus calor, neque in arena quicquam generatur, quia humido omni ca- ret. Altera enim harum qualitatum agens, altera patiens e$t: nam nulla alia qualitas (vt dixi) inuenitur, $ed humidi priuatio $iccitas, velut caloris frigus. Sed dices: Si anima $o- lum e$t calor cœle$tis, non erit $ub$tantia, $ed accidens. Et $i $olum lumen, corruptibilis e$t enim lumen, quia lux, & $ublata luce, lumen & corrumpitur: quare nec genera- bit. nec genita $eruabit. Et $i calor ille cor- pus e$t, erit in corpore corpus, quod e$$e non po$$e $uperiùs demon$tratum e$t. Et $i ab$- que corpore atque $ub$tantia, erit in corpore incorporea $ub$tantia. Talibus difficultati- bus premi videntur, qui calorem hunc ani- mam e$$e contendunt. Sed calor hic, de quo agitur, corpus non e$t, neque impre$$io quæ- dam: ob id neque accidens, nec corpus pe- netrabile à corpore: $ed corporeus dicitur, quia $ine corpore e$$e non pote$t. Manife- $tum e$t igitur, quod à principio propo$ue- ramus, quinque vbique e$$e principia, ma- teriam, formam, motum, locum, & ani- mam. Sed anima forma e$t quædam, non au- tem quæ primò cum hyle iungitur. Forma igitur e$t anima, $ed non eiu$dem generis: quatuor enim e$$ent principia. Forma etiam altera fit, raliqua perficitur. Omnis igitur anima eodem modo perennis e$t, nec vt Pla- to ait, perfectorum animalium tantùm: e$$et enim ac $i diceremus, quòd hominum cæcorum, aut mutorum aliæ $int animæ, quàm perfectorum hominum. Con$entiunt autem hæc dictis in libro de Animi immor- talitate, & demon$trata $unt in libris de Æternitatis arcanis. Nunc verò eou$que declara$$e $ufficiat, quoniam calores i$ti eiu$dem $unt generis; & animæ: differunt autem vt contraria. Nec $olùm quæ $ine $emine generantur, his quæ cum $emine, $ed & $emine genita inuicem contraria $unt, vt bobus & hominibus viperæ, $corpij, araneæ: nam dentibus, & aculeo, & forci- pe $i $auciauerint hominem, corpus illius putrefaciunt atque corrumpunt, nonnun- quam etiam occidentes. Quum igitur terra, & aqua parum concocta $unt, prouenit ge- neratio animalium viliorum, vt vermium. Si autem mi$tio vehemens fuerit, & calor potens $eu multus, temperatus tamen, ge- nerabuntur $tirpes, aut animalia perfectio- ra, præ$ertim autem adiuuante alieno $emi- ne, aut ex aliorum cadaueribus ac corpori- bus: hæc enim magis refracta, & minus ex- cedunt qualitatibus impre$$is, aut proprio frigore vim generantis caloris, ob id obtem- perat materia melius illi, & fiunt, mures, $erpentes, lepores, fibri, lupi fluuiatiles, quos nemo $anæ mentis nouis pi$cinis $pontè ad- dat, & tamen breui coale$cunt. Ergo quum vnus $it calor, plures $unt illius modi tùm $pecies. Sic quædam nobis conueniunt, alia autem aduer$antur. Hoc autem contingit, quia eorum calor, et$i in humido $it $itus, non tamen humido hominis conuenit: nam ab aliquo obruitur, ab aliquo di$$ipatur: ita ver$a vice cogit humidum calor naturalis exiguus, alius exurit. Vt igitur omnis ig- neus calor exurit, non ita quicunque exurit humidum aliquod, igneus e$t, $ed illi tantùm igneus. Putredo pin- guium

Non putre$cunt igitur $icca: putre$cunt quæ humido aqueo prædita $unt celerrimè ac maximè: medio modo quæ pinguia $unt, vt laridum, oleum, nuces, amygdalæ, farci- mina. Malè olent, quæ $ic putre$cunt, atta- men eduntur, præ$ertim à minùs delicati palati hominibus. Sic etiam $aliti pi$ces, vt nihil magis. Dubitatur autem, quia magis putre$cere deberent aqueis, quæ ca- loris $unt expertia: calor autem putrefacit omnia, vt diximus. Sed cau$a quare non putre$cunt talia, nec celeriter, nec perfe- ctè, vt caro & $tans aqua, e$t, quia cùm putredo à calore contrario naturali fiat, quæ plurimum caloris innati retinent, vt pinguia, $eriùs putre$cunt, dum verò ran- cida fiunt, amara euadunt. Nam calor putre- faciens cùm pingue putre$cat, in amarorem tran$it, vel ex dulci, vel ex pingui $apore. In- Saporum na- tura. $ipida ergo non putre$cunt $ic, $ed $al$a, pin- guia, amara, acuta: calidorum enim hæc pa$$io e$t, vt diximus. Frigidi autem $apores $unt, au$terus, acidus, acerbus, a$tringens, atque in$ipidus: reliqui autem calidi, vt pin- guis, dulcis, $al$us, amarus, acutus qui om- nium e$t calidi$$imus. Ob hoc igitur oleum glandis vnguentariæ, quam Myrobalanum rectè vocant (non hæc e$t myrobalanus, nec ei conuenit hoc nomen, cùm odore, ac $a- pore penè vacet ) qua$i temperatum non marce$cit. Optimè igitur odores illi ab vn- guentariis excipiuntur. Quia ergo quod ran- cidum euadit, amare$cit, & $iccatur, idque vetu$tate contingit: quæ oleo merguntur, non rance$cunt, $icque $eruantur farcimina, minú$que in libero aëre, quia non cale$cunt. Oleum autem ip$um cùm multùm fuerit, non corrumpitur: quia ambiens aër e$t cau- $a corruptionis, multùm autem re$i$tit. Sic vinum multum, aqua, oleum, atque omnia quantitate diutiùs $eruantur. Quoniam verò omnia vetu$tate exeduntur, quæ putre$cere perfectè nequeunt, tempore talia fiunt om- nia, vt farcimina, nuces, pi$tacia, pineæ, & quæcunque oleum continent. Nam & pi$- ces $aliti oleum habent, tùm ratione $alis, tùm ratione carnis: atque etiam pinguia (vt dixi) omnia. Humida verò valdè dum talia $unt non putre$cunt $ic, $ed $i benè pinguia, $eruantur: aut $i minùs, $itum contrahunt, alia putre$cunt. Vt verò à calore debili fiunt hæc tria, $itus, rancor, & putredo: ita vbi calor viget, $eruantur plurimum. Commu- ne e$t autem omni putredinis generi, odor prauus, in $itu quidem grauis, in rancore rancens, in putredine perfecta fœtidus. Sed in carie (nam & xoc genus quoddam putre- dinis) odor minimus, quia in terreo. Quatuor Quatuor e$$e genera pu- tred nis de- mon$tratur. enim e$$e genera putredinis, neque plura, ne- que pauciora, facilè e$t demon$trare. Quæ enim putre$cunt, aut integrè corrumpuntur, & dicuntur putrida: aut non perfectè, & tunc vel ob frigus non perfectè corrumpun- tur, & vocatur $itus: aut ob calorem, & voca- tur rancor: vel ob $iccitatem, & dicitur caries. Ob humidum autem non pote$t impediri putredo: $ed humidum cùm $it putredinis $ubiectum, aut omninò prohibet putredin&etilde;, aut omninò putre$cit, quod humidum e$t. Humidum enim non ex $e, $ed vel ob calidi- tatem, vel ob frigiditatem remoratur putre- dinem. Hac de cau$a facilè e$t prohibere putredinem in $itu, & vera putredine, amota aquea parte. Hæc autem vel ignibus, vt in pane: & pinguedine, quæ cocta non putre$- cit: vel $i humidum paucum $it, vt in $ali- ta carne, frigido, & $icco $eruatur, qua- lis e$t aër dum mouetur. Nam aër cùm mo- uetur, frigidus e$t, & $iccus: frigidus qui- dem ob naturam, $iccus ob motum: motus Aer cur cor- rumpat quæ- dam, alia $eruet. enim exciccat. Ob hoc igitur aër immotus corrumpit, quia humectat, nec tanrùm, quantum nece$$e e$t refrigerat: dum autem mouetur, con$eruat, exccicans ob motum, & vehementer refrigerans. Multa ergo cùm aër exponuntur, corrumpuntur, quæ aliter incorrupta manebant: alia $eruantur, quæ ab$que aëris auxilio corrumperentur. Itaque non $olùm hæc, $ed alia, quæ inferiùs di- centur, à putredine $eruantur. A rancore au- tem & carie humida tuentur, & quæ aëris motum prohibent: nam ab hoc $iccantur. Sed talia cùm $int immodicè calida, vel $ic- ca, licet à putredine ignis auxilio præ$erua- rentur, corrumperentur tamen ab$que pu- tredine. De putredinis igitur cau$is ac gene- ribus, & auxiliis $atis dictum e$t. Reliquum e$t igitur vt doceamus, ip$i Sacro liquori, Elixir com- po$itio. de quo $uprà diximus, nihil Elixir propin- quius e$$e, quod pater meus con$truxit. O- dorata pleraque ligna, & herbæ ardente aqua excipiuntur, & in fimo $epulta $emi- putre$cunt, vnde ( vt dictum e$t ) tenuior pars à terrea $eparatur, inde di$tillatione optimum quicquid e$t fæce $ola relicta de- trahimus. Dentes hoc firmant, & canos retardat, concoctionem, memoriam, & $en$us iuuat, Sacro liquore, tamet$i plures in mediam prouehat $enectam, longè in- feriùs. Putridi, & ignei caloris differentia.

At dices, $i putridus calor corrumpit, cur etiam non igneus, cùm eiu$dem $it ge- neris? Hoc e$t, quia igneus exterior e$t, putridus autem intimus: ob hoc igneus cùm ad $e trahat, & $iccando, trahendo $iccat interiora, & putredinem prohibet. Putri- dus quamvis $iccet, cùm intimus $it, & ad $e trahat ( omnis enim calor ad $e trahit ) interiora humectat, & putrefacit. Putridus igitur cum igneo conuenit, quòd & ip$e $ic- cet, & generet: & cum naturali, quòd in penetralibus iaceat, & corrumpat. Ob id putridus calor, medius rectè dictus à qui- bu$dam inter igneum, & naturalem. Nam $ub$tantia $imilis e$t igneo, $itu in compa- ratione ad alimentum naturali: nam $emper igneus extra alimentum po$itus e$t. Sed di- ces, cur putridus calor veneni auctor e$t, Ignis omni veneno re$i- $tit. igneus omnibus re$i$tit venenis? Nam vul- nera ex venenatis animalibus profecta, $i cã- denti ferro vrantur, expertia fiunt: & me- dicamenta quælibet cùm vruntur, & in ci- nerem rediguntur, venenum e$$e de$inunt: $ublimata autem ( $ic enim nunc quæ anti- quo tempore cocta vocabantur ) vt $æpiùs cocta fuerint, eò fiunt pernicio$iora, & ma- gis præ$entanea ad mortem. Ratio eadem e$t in putrcdine, & his quæ $ublimantur: nam vbi calor augetur, & humidum non finitur, vt in his, quæ coquuntur, aut pu- tre$cunt, veneni vis exacerbatur: vbi verò vruntur, quum omnis humida pars pereat, & $imul finiatur caliditas, vt in cinere, ne- ce$$e e$t, & veneni vim totam ab$cedere. Non ab$urdè igitur quidam argento viuo Pe$tis cura cum argento $ublimato. $ublimato pe$tem curabat, nam vi ignea omne venenum finitur. Sic apud Au$onium rectè: Toxica zelotypo dedit vxor mœcha marito, Nec $atis ad m<*>tem credidit e$$e datũ Mi$cuit argenti lethalia pondera viui, Cogeret vt celerem vis geminata necem.

Inde po$t pauca $ubiicit: Ergo inter $e$e, dum noxia pocula certant, Ce$$it lethalis noxa $alutiferæ.

Nam ( vt dixi ) argentum viuum $ubli- matum, ignis habet rationem. Verunta- men qui pe$tem $ic curabat, plures medica- mento occidebat, quàm $anaret. Si igitur innoxium, & igneum medicamentum pa- retur, curare poterit. Illud tamen quale- Confirmãtia calorem in- natum ven- triculi. cunque fuerit, vt etiam calida lintea exte- riùs appo$ita, calorem debilitat naturalem. At contraria ratione puellus, aut catulus pinguis ventriculo applicatus, iuuat mul- tùm concoctionem, & calorem auget natu- ralem, quamvis non $it idem calor, imò à catuli calore etiam $pecie differt. Ma- nife$tum e$t igitur naturalem calorem, cùm non offenditur ab alio naturali ca- lore, motu, vt igneum ab igneo confir- mari.

His explicatis ad elementorum hi$toriam Aer cur fa- ctus $it. redeamus, quæ tria e$$e docuimus, aërem, aquam, terram. Nec nece$$e fuit aërem mi$ceri in generatione, quoniam calor ad patiendum minimè aptus e$t: concurrunt elementa vt materia, ideò terra & aqua $uf- ficiebant. Sed nec vt calefacerent, quando- quidem alius calor fuit nece$$arius origine cœle$tis, & ille etiam operi $ufficiebat, cum duobus caloribus, veluti duobus principi- bus deteriùs res proce$$ura fui$$et, nec ele- menta frigida alieno calori, elementique contrarij parui$$ent. Quinimò pugna quæ- dam hæc fui$$et, non generatio. Admirabi- tur for$an aliquis, quòd in contradicen- tium libris aliter $en$erim. Sed vbi opinio- nes antiquorum $equi propo$itum fuit, hîc verò docere veritatem. Cuius igitur cau$a elementum aëris factum e$t? Vt $ubiicere- tur radiis $iderum, illorúmque vires excipe- ret: adeò excipit, vt in repentinis mutatio- nibus non $olùm animalia, $ed etiam plan- tas occidat, velut hoc anno M. D. XLIX. Aer infrigi- datus rep&etilde;tè cur tantum noxæ afferat. triduò citrangula omnia Liguriæ $iccauit, prodigio non leui. Cau$a e$t, quòd calori $u- perueniens corpora tàm plantarum, quàm animalium aperta offendit, & calorem, qui intùs e$t, extinguit: non ita diuturnum frigus, quod $en$im obrepit, licet maius longè fuerit. Hoc verò contingere non po$- $et, $i ( vt ferunt) $pontè e$$et calidi$$imus. Ob id verò & per$picuus factus e$t, & fri- gidi$$imus, vt animalibus e$$et $alubris, & commodus, non vt nugantur, calidi$$imus & humidi$$imus. Quod verò ad confirmatio- Cur &etilde;x$uf- flando aper- tis labiis ca- lefaciamus, con$trictis infrigida. mus. nem huius $ententiæ e$t, arduámque di$$ol- uit quæ$tionem, e$t, quòd exhalantes toto ore aërem excalefaciunt: quòd $i con$trictis labiis ex$ufflent, infrigidant. Cau$am enim hanc non aliam e$$e con$picuum e$t, quàm quòd cùm $pontè $it frigidus, cum impetu delatus, po$t $e cogitur calidos vapores re- linquere: & ip$e etiam $olus vi impetus in- greditur cutis o$cula: atque ob hæc duo im- pensè refrigerat, quorum neutrum accidit, $i toto ore ex$uffles, ac lentè. Quòd $i vel cele- riter patenti ore, vel con$tricto, ac propè ad- mota manu, excalefacies quidem parùm, aut vix refrigerabis. Excalefacit etiam $piri- tus quali$cunque, etiam $i vi impellatur, cõ- clu$am manum: quia vapor calidus e$t, nec pote$t exhalare. Calidus quidem vapor, quia ab ore erit, non pote$t exhalare manu con- clu$a: $ed motu in patenti loco refrigeratur, & ad propriam redit naturam. Aër enim qui au$tralibus ventis ad nos defertur, tamet$i calidus $it, ob vapores e$t talis: vnde in iu- gis montium $emper refrigerat. Indicio $unt grandines, quæ & media æ$tate, & ab au- $tro, & non altiùs montium cacuminibus de- cidunt. Grando enim frigidi$$ima e$t. Sed vt $eruaretur aër, atque peregrinam omnem qualitatem exueret, perpetuò moueri nece$- $e fuit. Indicio e$t autem aërem $emper mo- ueri, quòd in angu$tis locis aura $emper $pi- Aer $emper mouetur. rat. Cùm enim altiùs $emper moueatur, at- que a$$iduè agitetur, inferiùs hic leuiter $em- per flat: qui cùm è rima exitum habuerit, coacto toto impetu propter loci angu$tiam vehementer imprimit, exemplo aquarum in Cur in an- gu$tis locis $emper au- ram $entia- mus. fluminibus magnis, quæ cùm vix fluere vi- deantur, per angu$ta loca, aut vocatas con- chas deductæ, conatu magno ac $trepitu, tùm fragore immen$o coguntur erumpere. Motus enim, & cætera, quæ $ub$tantiis con- Cryptæ fri- gidiores quomodo fiant. tinuis adueniunt, in vnum cogunt: vbi etiam ampla moles in exiguam aliquam partem concluditur. Inde ex hoc crypto porticus fri- gidi$$imas con$truere docemur, plures atque angu$tas rece$$us in illas dirigendo. Et in Ægypto aër nimio æ$tu ferueat, excogitata ratio turrium alti$$imarum, in quibus anfra- ctus angu$tiores è $ummo vertice obliqui aërem deducunt frigidi$$imum: quia à locis exceptus purioribus frigidior e$t, & ob $pa- tij longitudinem fertur magno impetu, at- que ideò frigidi$$imus euadit, & vehemen- tiùs imprimit. Externus verò calor à muri cra$$itudine arcetur. Et loci obliquitas ra- dios $olis impedit, admi$$a luce, ne ingre- diantur. His quatuor con$iliis in calidi$$ima quacunque regione amœni$$imos receptus atque $aluberrimos fabricare licet: $unt enim $alubres, quia perflati. At dices: Vide- mus in turrium cacuminibus po$itis flabel- lis ex tenui$$imis, leui$$imi$que laminis me- tallicis volubilibus, ventos $olùm eas moue- re, aliter autem quie$cunt: non igitur $em- Ventorum dignotio vn- do $piret. per aër mouetur. Cùm enim $cire cupimus vnde $pirent venti, flabelli aciem ad quam partem re$piciat atque con$ideat in$pici- mus, ventumque ex aduer$a regione flare cogno$cimus. Quòd $i in pluribus locis acies con$ideat flabelli, totidem flant venti ex ad- uer$is regionibus quot fuerint loci, in qui- bus con$iderint: vt $i ad Boream re$piciat flabellum, ex au$tro ventus flat: $i ad Orien- tem, ex Occidente: $i modò ad Boream, mò- dò ad Orientem, vterque ventus $pirat. Ea- demque ratio, & in aliis, & in pluribus ob- $eruanda. Vnde Tritonem illum Vitruuia- num collocare docemur. Verùm cùm venti non $pirant, aër ad partem vnam leuiter tendit, inclinaturque eò perpetuò flabel- lum: ob id non agitatur, & tamen $emper $pirat. E$t autem cùm gal<*>/e viget, aëris Aër quò fe- ratur mot<*> naturali. motus ex Oriente, tendunt enim flabella ad Occidentem: atque hic motus naturalis e$t aëris. Aër igitur frigidi$$imus e$t, ac $emper mouetur. Factus e$t etiam natura tenui$$i- mus. Ergo aër tenui$$imus e$t etiam, vt ictus omnes exciperet. Nam in terra ob $olidita- tem motus non fiunt, ni$i ob$curi: in aqua Motus $im- plices $ep- tem. verò etiam lenti: $olus aër ictibus excipien- dis apti$$imus, & ob ip$am tenuitatem e$$e videtur. Sunt autem motus $implices alij præter tres $uperiùs dictos, quatuor. Cœle- $tis, qui maximè e$t naturalis & alius rur$us naturalis, qui à quadam obedientia rerum fit, vt aquæ ob Lunam, & ferri ad Hercu- leum lapidem: & voluntarius, qui animali- bus conuenit: quartus ex his e$t violentus, de quo nunc $ermonem habere propo$itum De motu violento quomode fiat. e$t: nam de aliis $uo loco dicemus. Vniuer$i igitur motus $implices $eptem $unt, compo- $iti verò ex his $iunt. Itaque cùm hæc pro- po$itio à Philo$opho accepta e$$et, quòd ni- hil mouetur ab$que motore, & quòd illud, quod mouetur motu violento, non habet principium in $e: quia motus eius e$t purè violentus, quare principium e$t extrà, $equi- tur vt violenter mota ab aliquo extra mo- tam rem moueantur. Hoc autem non po- te$t e$$e ni$i aër, igitur mota violenter ab aëre mouentur. Et quia cadebat dubitatio eadem in aëre, propter vnam propo$itionem, quæ e$t vera: quod omne corpus mouens mouetur, & ideò $i aër mouet lapidem pro- iectum, mouetur: igitur ab aliquo mouetur aër: & ideò hæremus $icut de lapide. Dicunt quòd aër cùm $it leuis, à $ua forma mouetur: & ideò iuxta hanc $ententiam quatuor ortæ $unt opiniones, quas nullus expo$itorum in- tellexit, & maximè Ari$totelis ( quem adeò iactant ) opinionem. Prima igitur e$t, quòd motum, vtpote lapis A, moueatur vi acqui- $ita à proiiciente: $icut cùm calefactum ab igne, calefacit po$tmodum caliditate acqui- $ita alia, & ip$um calidum diu manet: ita motum recipit vim illam à mouente, per quam fertur, donec quie$cat. Sen$ibilis e$t h&ecedil;c opinio, quæ Antiquorum e$t argumento ab Ari$totele adducto reiecta. Sed & quòd ab aëre moueatur inditio e$$e pote$t, quòd non tangens fulmen, arbores tamen etiam pro$ternit. Secunda Platonis fuit, quòd O motum, gratia exempli, à mouente tran$- fertur v$que ad B: inde cum relinquitur à mouente, aër interim qui erat in loco mobi- lis, id e$t, in A, implet locum inter A & B, & 4. Phy. 68 & 8. Phy.82. O A . B . C . D . E . F O G. ita tangit A mobile cum motu, & hoc modo $emper implet locum, quem A mobile de$e- rit, cum eo impetu cum quo Aiam mouetur: hoc enim nece$$e e$t ob raritatis motum, $eu ne detur vacuum. Sic igitur Plato pote$t ar- gumentari: Moto à quocunque impetu aër $ub$equitur, eodem impotu implendo lo- cum, & tangit A motum, igitur mouebit A ip$e aër eodem impetu, quo priùs motum continuum faciendo: vocatque hunc modum antiperi$ta$in, id e$t, locorum $ucce$$ione permutationem. Ari$toteles dicit, quòd hoc modo motus non fit: quia et$i antiperi$ta$is fiat, non tamen per illam mobile impelli pote$t. Ratio $ua $ic $e habet: quæ antipe- ri$ta$i mouent, etiam mouentur: igitur, dum non mouentur, non mouent: $ed quando aer in A fuerit in B, tunc à nullo mouetur, po$$edit enim locum, quem occupare debue- rat: igitur non pote$t mouere A, dum e$t in B, è loco $uo. Patet, quia corpus non mouet corpus, ni$i cùm ip$um mouens mouetur. Et hæc demon$tratio non fuit intellecta ab ex- po$itoribus, & tamen o$tendit clarè opinio- nem Platonis fal$am e$$e. Tertia fuit quo- rundam antiquorum, quòd aër antecedens ante mobile, puta in C, dum mobile e$t in B, moueatur ver$us D, & $ucce$$ione ne va- cuum detur, transferatur B in C ad locum aëris moti: & ita idem aër mouetur ex D in E, & mobile $equatur eodem impetu: $icut $i bos habeat locum $eu vicem $ubeat aeris antecedentis, & currus ponderis $eu mobi- lis, & vinculum, quo bos trahit currum, e$t raritas, vel vacui nece$$itas: & $ic quantum- cunque mouebitur bos, & quantacunque velocitate, eadem & tantùm mouebitur cur- rus, & ita quantumcunque, & qualicunque velocitate aër ante mobile A mouebitur, ea- dem $ub$equetur A mobile, & ita fiet motus continuus. Et hæc fuit opinio quorundam antiquorum, quam quidam falsò Philo$ophi e$$e crediderunt, quum tamen ab ip$o relin- quatur, eadem ratione aduer$us eam, quæ contra primam opinionem adducta e$t mili- tante, $cilicet, quòd $i C aër transfertur in D, quæritur à quo? $i à mobili, igitur $e mo- uebunt vici$$im, quod e$t impo$$ibile, nam mobile propelleret aerem ex C in D: & iam $upponitur, quòd aër tran$latus ex C in D, trahat mobile ex C in D, igitur idem erit cau$a, & effectus comparatum ad idem. Si dicas, quòd aër transfert $eip$um, dicit, cur igitur etiam mobile hoc non pote$t facere? & redit prima opinio. Si dicas, quòd aër, quia habet principium motus, hoc pote$t facere, $equitur, quòd i$te motus erit perpe- tuus, quia aër ille $emper manebit idem, & mouetur à forma $ua, igitur $emper æquali velocitate. Horum autem vtrunque experi- mento repugnat: nam $ic lapis proiectus manu tran$iret per totum orbem, & æquali impetu: patet, quia $uus aër præcedens æ- quali impetu $emper moueretur, & non po$- $et o$tendere qui$quam rationem cur impe- tus ille remitti debeat. Quarta opinio e$t Ari$totelis, quòd aër, qui e$t in B, motus ab eo, qui lapidem iacit, ante mobile mouetur, & propellit eum, qui e$t in C: & ille, qui e$t in C, eum, qui e$t in D, & ille qui e$t in D, eum qui e$t in E, & ita donec perueniat ad G, qui non po$$it mouere H, eò quòd e$t nimis debilis, & tunc quum H non mouea- tur, non trahet pondus, & $ic quie$cet in G. Dicit igitur hoc modo: motus violentus fit debilior, quia F mouetur ab E, igitur minore impetu, quàm E, & E quàm D, & ita $emper violentus motus debilitatur, vt apparet etiã experimento. Hîc etiam non e$t motus $ine motus $ine motore, quia quælibet pars mo- uetur à $ua præcedente, vt F, & E ab ip$o D.Tertiò patet ratio dicti, quòd priùs ce$$at quælibet pars aëris moueri, quam mouere: nam cùm D mouetur à C, mouet E, quia mouetur à C: igitur dum quie$cit iam D in E, mouet D ip$um E ex loco $uo, igitur ce$$at priùs moueri, quàm mouere, quia D ce$$at moueri dum D e$t in B, nam tunc C e$t in D, quod mouebat D: igitur cùm C e$t in D, D quie$cit in E, & tunc C mouetur ad F, & non mouetur, ni$i ab aliquo, & il- lud e$t D, igitur D priùs de$init moueri, quàm mouere: quia dum e$t D in C, non mouetur, $ed quie$cit, & tamen mouet E ver$us F. Et $i opponas, quòd corpus non mouet, ni$i moueatur, dico quòd e$t verum, $ed tamen finis motus primi, id e$t, mouen- tis, e$t coniunctus fini motus $ecundi, non idem: $ed priùs ce$$at motor à motu, quàm id quod mouetur, & hoc e$t, quia $altem natura motor priùs mouetur, quàm moueat: ideò patet quartum, quòd motus rei, quæ proijcitur, componitur ex infinitis motibus $ibi inuicem $uccedentibus, & e$t continuus per accidens: fit enim tra$lato aëre B in C, & aëre C interim in D, & eo qui erat in D in E, & ita de aliis. Et ideò talis motus e$t etiam velox, quia fines adeò vnius, initiis alterius iunguntur, quod videtur vt debeant $imul transferri, & non e$t ita. Sed finga- mus decem boues vnum ante alium, & om- nes ante currum, & quilibet habeat $timu- lum in fronte, quo tangat alium bouem in crure po$teriore, tunc moto primo currus $uccedet, & ille idem mouebit $ecundum, & $ecũdus tertium, & $emper vides, quòd qui- libet bos priùs mouetur ab altero, quàm mo- ueat, & tamen vltimus $imul fermè cum primo mouebitur: & hoc e$t, quia talis $uc- ce$$io $olùm componitur ex decem partibus, $unt enim decem boues tantùm: $ed aëris $ucce$$io ex in finitis partibus componitur, ideò refert tempus $en$ibile ab initio motus lapidis v$que ad finem. Sed ad infinitum tol- lendum iuuat conden$atio aëris, vt rectè di- cebat Auerroës: & ip$a e$t cau$a, vt celerius e$$et motus, & vt non $it nece$$arium pone- re motus infinitos, $ed $olum innumerabiles. Et hæc e$t opinio Ari$totelis, à nullis v$que ad hanc diem intellecta, de motu rerum, quæ violenter mouentur. Sed nos magis indige- mus prima, quæ e$t $implici$$ima, & etiam non tantas difficultates patirur: & cum $up- ponitur, quòd omne quod mouetur, ab ali- quo mouetur veri$$imum e$t: $ed illud quod mouet, e$t impetus acqui$itus, $icut calor in aqua, qui e$t ibi præter naturam ab igne inductus, & tamen igne $ublato, manum tangentis exurit, & ideò etiam accidens vio- lens adhærens vim $uam retinet.

Dicamus igitur primò ea, quæ $unt ma- Quatuor cau$æ celeri- tatis, & diu- turnitatis motus vi<*>- lenti. nife$ta, & $unt, quòd quatuor $unt cau$æ motus violenti, diuturni & celeris. Prima e$t, quòd cau$a mouens celeriter ab initio moueat. Secunda, quòd per magnum $pa- tium? ideò machinæ bellicæ, quò longio- res, eò procul magis eiaculantur: & ita ar- cus, quò magis tenditur ob ambas cau$as, eò longiùs emittit $agittam. Nam $i tenda- tur ad B v$que, mouebitur cum chorda $olùm $agitta ex B in D: & $i tendatur v$que ad C, mouebitur ex C in D: igitur $i tendatur v$que ad C, procul magis emit- tetur iuxta proportionem CD ad BD. Item chorda tracta v$que ad C, maiore impetu redibit ad D, quàm ex B in D. Igitur cele- riùs mouebitur $agitta à chorda, quare etiam po$tquàm emi$$a fuerit. Nec oportet adii- cere, vt valida $it virtus, quæ mouet, nam nobis $ufficit vt celeriter moueat: quòd $i celeriter mouere pote$t, valida e$t cau$a, Nihil lentè & procul emitti po- te$t. quæ mouet. Nam & $i valida e$$et cau$a, moueret tamen lentè, quod po$$et procul emirtere. Nihil enim lentè, & procul ali- quid mouere pote$t: nam quod lentè moue- tur, multum temporis con$umit in motu: in quo etiam maximam vim, quum contra na- turam nitatur, debilitari nece$$e e$t. Tertia cau$a e$t raritas medij per quod mouetur: nam in aëre velociter, in aqua lentè, in ter- ra vix e$t impellere quicquam. Atque ob id, Gubernato- res nauium cauent ne bellica tor- menta $ub aquam mer- gant $phæ- <*>ulas, quas <*>n ho$tium cla$$em im- mittunt. qui naues ho$tium machinis petunt, ma- ximè cauent, ne ictus fiat in parte nauis, quæ $ub aqua iacet, quamvis pernicio$ior e$$et: $ed quia $phæræ ictus occur$u aquæ debilitatur, malunt nauim $upra aquam fe- rire, $ed tamen humiliore quàm po$$unt par- te. Quarta cau$a celeris & diuturni ictus e$t acuitas teli, quæ minorem quantitatem aëris obuiam habens, minùs impeditur. Vn- de videtur, quòd prima opinio verior $it, quàm illa, quæ e$t Ari$totelis de cau$a mo- tus violenti. Nam non tam manife$tè appa- ret, cur violenter mota, vt acutiora $unt, eò celeriùs & longiore $patio ferantur. Si qua etiam proxima $int chordæ, non tamen tan- gant eam, quamvis aër moueatur, nihilo $e- cius quàm ille, qui $agittam antecedit: non tamen mouetur res illa proxima, nedum vt per longum $patium feratur. Prætereà aër cùm mollis $it, nec adeò vehementer mo- ueri pote$t, nec in vnum cogi, quare nec $phærulam ferream mouere. Neque in aqua minùs mouebitur id, quod vi impellitur, quam in aëre, cùm tamen non $olum len- tius, $ed longè lentiùs in aqua, quàm aëre moueatur. Et in aëre etiam ip$o grauia non lentius ferri debent leuibus, $i vacui ratione Teli confi- <*>iendi ratio, quod $emper infigitur. $ub$equantur. Sed rationes hæ non o$ten- dunt, quoniam acuta celerius ob id ferun- tur, quòd maiore impetu primus aër moue- tur, à quo partes reliquæ iuxta eandem cau- $am impelluntur. Fit ob id telum, quod pro- iectum $emper infigitur. Cu$pis A, alæ qua- tuor magnæ ac tenues ad rectos angulos po- $itæ ha$ta BA. Cùm igitur telum fertur, non pote$t inclinari, quia alarum aliqua, vel plures aëri occurret ex aduer$o: rectà igitur cùm feratur BA telum nece$$ariò infigetur. Quòd $i vis deficiat, adhuc rectè cadet, & fi- getur. Atque eadem fuit in $agittis cau$a inuentionis alarum. Reliquæ igitur rationes præter vltimam contra Platonis opinionem de antiperi$ta$i demon$tant, non autem de aëre antecedente. Vltima autem euidens habet contra $e ex- perimentum: nam & in motu à raritate difficilior e$t a$cen$us gra- uis, quàm leuis, & ideò etiam tardior. Verùm quòd fidem facit pro Ari$totelis opinione, illud e$t quòd motum naturalem in fine violentum, in principio, vehementem, in medio fieri validiorem. Auerroës Simpli- Ratio de- mon$tratiua pro Ari$tote- le. 2. cœli.t. c. 35. & in diui$ione Simplicij. t. cap. 20. cium $ecutus, & quum deprauatam habe- ret literam textus, proiectorum, anima- lium legit. Simplicius quum textum habe- ret bonum, Ari$totelem non intelligens, per proiecta, animalia expo$uit, quòd in latus, vt proiecta mouerentur, ab$urdi$$ima com- paratione, & interpretatione. Mouit hoc il- lum, quòd dixi$$et iam, violenta ab initio vehementiùs moueri, naturalia in fine: ex horum altero genere proiecta e$$e oportuit. Sed non intellexit Philo$ophum. Cùm enim proiecta aëris antecedentis motu moueren- tur, aër autem per $e $it mobilis, motus pro- iectorum ex naturali quodammodo, & vio- Cur ictus $corpionum, & machina- rum, & te- lorum in certa di$tan- tia, quam ni- mis propè, $it validior. lento con$tat, naturalis in fine augetur, vio- lentus in principio: quamobrem mi$tus ex his, qui e$t proiectorum, in medio e$t va- lidi$$imus. Con$tans hæc ratio e$t, & pul- cherrimè dubitationis $olutionem docet. Vi- demus enim machinas, $corpiones, tela etiam manu emi$$a, in quadam di$tantia vehementiores ictus, quàm nimis propè, & ( vt ita dicam ) $ub ip$is telis, aut $corpio- nibus, aut machinis, inferre. Cau$a e$t, quam nemo alius afferre pote$t, quàm qui ab hoc principio, quòd Ari$toteles propo$uit, mo- tum factum putat: nam aër ille $ub ini- tio motus motum non iuuat, ni$i parùm, $uccedente tempore aëris motus naturalis vt mouetur validior fit, vt autem mouet, pa- rùm dehi$cit: quare eodem motus celeri- tatem augeri nece$$e e$t, quoad plus mouere minùs incipit, quàm moueri natura $it aptum.

Ergo cognita motus violenti ratione, Ratio motus grauium cũ violenter mouentur. quomodo ferantur, quæ non $ponte $ua fe- runtur, o$tendamus, hoc initio $umpto, quòd quæ mouentur grauia ictu aliquo, nec $e- cundum naturam, tria habent, ex quibus conficitur motus: propriam grauitatem, qua deor$um feruntur, medij naturalem vim, vt mouetur, & vim acqui$itam, qua partem aliam aëris mouet, iam igitur fit AB æquidi$tans finitori linea, quam $ecet ex angulo recto CD, vt CA, $it æqualis BC, & diuidatur AC per æqualia in E: quod verò moueri debet in F, & manife$tum e$t per $e, quòd validi$$imo ictu excutietur ver$us D, quia $imul impetu iacientis, & natura feretur in D. Par autem erat, quòd debili$$imus ictus e$$et illi contrarius, id e$t, ver$us C, validi$$imus autem $uperio- rum ver$us D, quorum neutrum experi- mento con$tat: $ed validi$$imus e$t $upe- riorum FE, mediocris FC, & debili$$i- mus FA. Cur ita? Sanè quoniam aër rectà magis, quàm ad latera fertur, igitur debi- li$$imus e$t ictus ex F in A. Debuerat iuxta hanc rationem validi$$imus e$$e ex F in C, $ed quia tota grauitas ob$tat ponderis, ideò vbi aër maximè mouetur, & pondus mi- nus grauitatis habet, hoc autem e$t in linea FE, ibi validi$$imè torquetur pila. Reli- quum e$t igitur vt mediocriter ex F in C feratur, id e$t, rectà in $ublime. Ne tamen erres in $agittis, quæ ob longitudinem & alas velociùs quandoque feruntur ex F in A, quàm in C, nunquam autem magis, quàm in E: ob id qui muros quatiunt, ma- chinas ad $emiorthon, id e$t, ad libellam FE collocant: nam tertia fermè parte ictus augetur. Cùm verò pila ad $upremum re- ctà peruenerit, non per circulum, nec rectà $ur$um illicò de$cendit, $ed media Modus quo grauia po$t ictum de$- cendunt. qua$i linea, quæ parabolæ fermè imita- tur circum ambientem lineam, vt BC e$t, demùm ex C in D motu grauis rectà ad vn- guem. Cur vix vl- lus $eriatur à plumbeis pilulis, quæ maximo nu- mero in al- tum mit- tuntur.

Quæ igitur proiiciuntur, tribus ex moti- bus con$tant, primo violento, vltimo ex- qui$itè naturali, & medio ex vtroque mi- $to: propter tam multiplicem motus ratio- nem metiri ad vnguem talia planè e$t im- po$$ibile, coniectura tamen a$$equi licet. Debili$$imi planè motus ex B in C: vnde plumbeæ pilæ calore di$$ipatæ, ob hoc etiam minùs lædunt, vt vix vnum aut alterum, ob ictus in $ublime de$tinatos, quum tamen frequenter aut auium cau$a, aut exoneran- dæ machinæ, emitti $oleant pilæ $emiuncia De motu annuli. grauiores, vulneratos aut grauiter percu$$os videas inter tot millia. Sed quum per æqui- di$tantem finitori lineam tam difficulter grauia moueantur, cur e$t quòd $u$pen$a facilè adeò impelluntur, vt annulus filo $u$- pen$us $pontè videatur moueri, atque ob id etiam præcantationis præ$e fert imaginem? Cau$a e$t, quòd tota vis integra impellen- ti relinquitur: qui verò proiicit, duo facit, $u$tinet & impellit: at appen$o pondere, quum ab alio iam $u$tineatur: quicquid virium e$t ad impul$um integrum manet. At vero quum impellitur, tanta fermè vi redit ad medium, quanta ab illo, depul- $um e$t: igitur quum ea vi iam depul$um fit à medio, gratia exempli per cubiti $pa- tium, tantundem di$cedere in contrariam partem nece$$arium erit, atque ita conti- nuo ac alternato reditu tardi$$imè con- quie$cere. Cùm igitur in annulo motus hic vel occculta $pirituum motione paululùm iuuatur, adeò $pontè augetur, vt verbis vim fui$$e credas. Quamobrem cùm pau- lò concitatior e$t annuli motus, ip$o iam ( vt dixi ) $eip$um mouente, videtur annu- lo dæmon ine$$e, qui annulum moueat. E$t autem motus hic etiam in filo longiore fa- cilior, euidenti demon$tratione. Sit enim annulus in F, & moueatur per BC, $u$- pen$us in A, & rur$us $u$pen$us in A po- natur in G, & moueatur per DHE, quæ $it æqualis BFC, & L centrum terræ: con- $tat igitur, quod dum e$t in F, mouebitur contra naturalem motum per FG: & dum e$t in H, per HK, $ed HK e$t breuior FG, vt in primo de Circulis demon$trauimus. Igitur cùm potentia mouens eadem $it, & quod mouetur idem, & maius tran$eat $patium in F quàm in H, à centro, $eu ma- gis a$cendat, tran$ibit illud in longiori tem- pore: igitur $i in æquali tempore debent moueri, minore impetu indiget H, quàm F, & ideò quantò altiùs $u$penditur, eò faci- liùs mouetur mobile, & minori labore. Cùm igitur filum longum fuerit, initium motus ducet, vel ab incauto manuum mo- tu, vel ab aëre, vel à $piritibus ip$is, quo- rum vis etiam per filum de$cendit. Ita adeò facili motu illius, & tot cau$is mouenti- bus, nil mirùm immotis digitis, & fili ini- tio annulum moueri, quo moto vix ce$$a- tionis, cùm graue ( vt dixi ) appen$um tam pertinaciter $eip$um moueat, initium pote- rit inuenire: atque hoc modo præcantatio- ne moueri videtur.

Sed po$tquam hæc clara $unt: dubitabit aliquis, cur tenuia corpora non $olum mo- tum velocem admittunt, quòd rationi con- $onum e$t, $ed etiam faciunt, quod di$$onum e$t? Nam impul$us aquæ minùs violentus e$t, cum alicui rei intruditur, quàm aëris, & aëris, quàm ignis, Indicio fuit in$trumen- tum, quod ( vt audio ) nam non vidi, Ger- manus attulit, vlnas longum 20. ex cupre$- $o, cuius foramen adeò angu$tum erat, vt Machina quæ $ine igne ferit. cicerem etiam$i rotundus fui$$et, non e$$et admi$$urum. Cra$$itudo vlna minor. Impel- lebat plumbeam pilam admodum exiguam, quæ tamen foramini conueniret, tanto impetu, vt tabulam tran$uerberaret. Secu- ra res, $ine $trepitu, & pulueris di$pendio tria habens hæc commoda: $ed totidem in- commoda, grauitatem, magnitudinem, & pro magnitudine imbecillitatem. Quòd $i igne ictus moliamur, breuiore longè ac mi- nore in$trumento indigebimus: igitur plus ignis quàm aër, & plus aër quàm aqua im- pellunt. Cau$a duplex e$t, quòd in impul- $u non $olum mouere, $ed etiam moueri nece$$e e$t: at rariora facillimè moueri, & ob hoc maximo cum impetu, demon$traui- mus, itaque ictum edent magnum. Alte- ra, quòd quæ rara $unt, maximè cogi po$- $unt, quòd multum di$tent ab extrema den- $itate: aqua autem cum den$itatem terræ $ubierit, vlteriùs tranferri minimè pote$t. Machina igitur omnis aut magna nece$$a- riò e$t, vel debilem ictum edit, aut magno cum $trepitu: nam quæ cum igne, $trepi- tum dictam ob rationem faciunt: quæ au- tem cum aëre, aut magnæ $unt, vt catapultæ, bali$tæ aut paruos edunt ictus. Sed $olent $a- gittas $corpionibus, non pilas imponere, non $olum quòd leuiores $int, $ed etiam quòd acie ictus magnitudinem $uppleant. Certum e$t Brixelen$em fabrum, $corpio- nem palmi magnitudine totum ex chalybe $ic tempera$$e, vt mœchum vxoris $uæ oc- cultato $ub mantello in$trumento occiderit. Scorpio mi- rus. Sic tutò & $ine $trepitu ac $u$picione (nam plerunque puluis odore prodit in$idias) ma- ximam iniuriam vlci$ci meditatus e$t. Idem horologium in annulli gemma con$tituit, quod mala circumagebatur, & horas indi- cabat, non $olùm $agitta, $ed ictu. Hic idem nauim miro con$truxit artificio, in qua mu- lier te$tudinem pul$abat, & motu remo- rum viri rotis $uppo$itis, qua$i ad con- centum agitantes remos, nauim impelle- bant. In$trumen- tum mirabi- le ad cribrã dum farinã.

Et$i hæc qua$i parerga dicta videri po$- $int, vt tamen artificio$am hominum inuen- tionem edoceam, quæ ab aëris natura ortum $ump$it, pulcherrimum in$trumentum quo farina cribratur, à triennio citra inuentum, edocere $tatui, vt $imul intelligant homi- nes, quàm leuibus rebus, modò $int ingenio- $æ, opes liceat comparare. Nam nunc cùm pi$tores omnes ob vtilitatem habeant, ille verò priuilegium con$ecutus $it à Cæ$are, ne quis habere po$$it præter eius con$en- $um, vitam ex hac agit indu$tria, & adeò breui tempore $ibi domum ædificauit. Ne- que enim pi$tores $oli, $ed collegia $acerdo- tum, & virginum Deo $acrarum, & nobiles quicunque familiam magnam alunt, ob egregiam vtilitatem ( ne dicam nece$$ita- tem ) habent: plures etiam alij, quos non tam vtilitas, quam ip$a rei admiratio inci- tauit, facere curauere. Ip$ius autem $tructura $equitur.

Rota e$t B parua, in cuius extremo ambi- tu A manubrium quo circumagi po$$it: hæc duo extra machinam protenduntur. In rotæ mediæ bacillum C, quod motu ro- tæ circumuertitur, cui in C duo denticuli li- gnei ex aduer$o po$iti, aliique proximi duo, & ip$i ex aduer$o po$iti, verum qua$i inter- medio loco priorum, vt cum $emel rota cir- cumagitur, quater tangat lignum latum, imò tabellam DE vtrinque $u$pen$am cap$ulæ: vt rota vertente, tabella tremulo motu dum denticulis tangitur perpetuo agitetur. Por- rò lignum C, & tabulæ pars parua cap$ula circum teguntur: ligno $eu tabellæ DE $u- per$tat cribrum pollinarium FG obliquè pendens, & ex G appen$um in H ne exci- dat: hoc tenuibus tabulis imò tenui$$imis, ac leui$$imis vndequaque con$tat, præter- quam in medio vbi cribro farina excutitur: nam vt $olet pars ea tela linea con$tat. Cap- $a hæc omnia vndequaque conclu$a conti- nentur: in cuius $upremo cap$ula K iacet, atque in ea quadrata qua$i lignea patina leui$$ima, in qua farina iacet: hæc $ic $u$- pen$a e$t, vt facilè concuti po$$it: concuti- tur autem funiculo ei annexo altera rotæ parte, dextra $cilicet iuxta B. Memineris etiam cribrum FG vtroque ex capite pa- tere $upremo, vt farinam excipiat à patina: infimo, vt furfur eiiciat ex G. Tota autem cap$a trifarlam diuiditur in LMN, erectis $eptis ex tenuibus tabulis firmis ac omninò immobilibus. Pote$t & $i libet quadrifariam diuidi. Hoc igitur con$tituto, cum circum- agitur B rota, funiculus concutit patellam, & denticuli tabellam: patella excutit fari- nam in cribrum F G, tabella cribrum con- cutit: ac fit vt tenui$$imus flos farinæ pri- mò excutiatur, cadatque in NM, parte cap- $ulæ: de$cendens verò cum vehementius agitetur, pars inferior excutitur alia minus $yncera in LM, inde vltimò de$cendit per os cribri infernum & $ur$um totius in LO: atque ita tria $eor$um colliguntur, flos fa- rinæ in MN, farina cra$$a in ML, furfur in LO: Quæ verò circumuolat farina tota, ne- ce$$ariò iterum redit ad locum $uum, vt ni- hil penitus pereat, quoniam cap$ula nullibi tran$pirat. Oportet autem ( quod ip$a ra- tione facilè percipis ) FG cribrum non ni- mis e$$e accliue: nam farina v$que ad G per- ueniret, & cum furfure eiiceretur. Quamo- brem $i $eptum Lu$que ad os cribri tran$tu- leris, vel aliud $eptum, vt in P, adieceris, $i- mul etiam paululum, vt vides, os ip$um G $uperius recuraueris, ne vel oboli iacturam feceris farinæ.

Nunc quanta ex hoc $equantur in$trum&etilde;- to cõmoda, intellige. Primum, vnius hominis labore, qui rotam ver$at & farinam impo- nit patellæ, & cum loci pleni fuerint, cribra- tam colligit ac furfur, trium operariorum vices $upplet. Secundum e$t, quod ad hoc opus cum neque adeò $it laborio$um, nec noxium, quilibet $ufficere pote$t vtile$que geruli habentur, qui longè minore pretio operariis conducuntur. Tertium, quòd tota farina colligitur, nec quicquam perit, cum dum cribratur nece$$e $it ob manuum mo- tum ac brachiorum patere foramina, quan- tum diduci brachia valent, eaque cau$a fa- rinæ non paruam partem partem perire. Ac- cedit, quòd lineum cribrum cum $olum tre- mat, non adeò atteritur, imò longè minus qui dum farina ab hominibus cribratur: nam illos concutere, vt $olent, cribrum ve- hementer e$t nece$$arium. Facit & ad com- pendium, quòd farina exqui$itius excutitur, vt furfur omninò purum $it. Hæcque omnia citra domus fœditatem, & hominum iactu- ram atque incommoda. Natura etiam in- $trumenti duplicem, aut triplicem farinam di$tinguente, guod ab operariis ni$i conie- ctura incerta primò, deinde etiam in$tabili, fieri non pote$t Aër cur non $entiatur.

Sed ad aëris tractationem reuertamur, motuum omnium violentorum iam ah$olu- ta narratione. Itaque aërem v$que ad cœ- lum extendi iam docuimus, purioremque illius partem æthera vocari: $ed neque æ- ther, nec aër ob $ub$tantiæ puritatem $enti- ri pote$t. Cau$a factum e$t hoc animantium, nam $i colores haberet, quæ viderentur, ta- lia apparerent. Vt enim per viridia con$pi- cilia in$picienti omnia videntur viridia: ita $i aër coloris particeps e$$et omnia eiu$dem coloris e$$e viderentur. Similiter $i odorem haberet, omnia eodem odore infecta vide- rentur. Similiter $i acrem $aporem, aut dul- cem præ $e ferret, dulcia omnia aut acria viderentur. Eodem modo calidus $i quan- doque euadat, vt in æ$tate, omnia vt cali- da videantur, efficit. Ea ratione nox $onos & $trepitus leui$$imos etiam detegit: quoniam die aër non e$t omninò expers $oni. Ergo omnia vt po$$et $u$cipere, $apores, odores, $onos, colores, & calidum ac frigidum, ea- que vt decet $en$ibus repræ$entare, omnium natura expers factus e$t. Qualitatibus au- tem cùm $ubiacet primis, alteram oppo$i- tam refugit: atque hoc indicium e$t eorum quæ iam diximus, qualitates ip$as per $eip- $as agere. Hyeme enim aër qui efflatur cùm calidus $it, in rotundam cogitur figuram, ab ip$o calore $iquidem, non ab aëris natu- ra: etiam aër frigidus non cogitur, nec ca- lidus in calidum locum in$piratus. Sed cur in Cur aër hye- me in rotun- dam figurã cogitur. rotundam figuram? quòd ea cùm $it capa- ci$$ima, etiam $it robu$ti$$ima, & etiam quo- niam $olo puncto læ$uræ cau$æ $e exponat: ob id pugnaturi, ictumque excepturi, ac pondus $ubituri, in rotundam figuram $e totos colligunt, Vibrata enim procul maio- re impetu colliduntur: at quæ extra rotun- ditatem $unt, procul magis vibrantur: plus enim à centro di$tant, quod hypomochlij vice habetur. Hic interclu$us corrumpit ani- mata anima carentia con$eruat: liber autem, quæ anima carent, corrumpit: quæ anima- ta $unt, con$eruat. Exedit enim anima carentia motu, ideoque perflato loco illa corrumpit, animalium calorem repurgat Aëris con- trariæ vires. ac refrigerat. Sed reclu$us dum non moue- tur, quæ à putredine ab$unt illæ$a con$er- uat, quia motu carens non exedit. Sed ani- malia, & quæ putre$cere po$$unt, immotus manens, atque ideo putre$ce$cens, corrum- pit, occidit, putrefacit. Adeò verò corrum- pitur aër conclu$us ac immotus, vt cum M. Antonini Imperatoris milites Auidij Ca$- $ij in Seleucia Babyloniæ arculam in Apol- linis templo inuentam aperui$$ent, aurum $perantes inuenire, aër exiens adeò com- putruerat, vt totam regionem pe$te affece- rit. Inde ventis delatus in Græciam, at- Pe$tis ex ar- cula aperta. que inde etiam Romam, pe$tilentiam eam excitauit, quæ humani totius generis par- tem fermè tertiam ab$ump$it. Inficitur & metallicis exhalationibus, vnde in fodina- rum puteis perpetuò flabellis agitatur: ali- ter & lumina extingueret, & eos qui in- tus $unt $uffocaret. Motu igitur aër pur- gatur, & ad propriam ac puram redit na- turam.

Simili ratione frumenta $ub terra reclu- Cau$æ pu- tredinis aë- ris & pe$tis. $a, aërem vitiant, indeque vici$$im ab illo vitiantur. Et licet $erius in Germania, ob aëris frigiditatem, attamen & ibi po$t aliquot annos corrumpuntur. Seruantur & diutiùs eadem cau$a $ub terra quam $upra. In Gallia verò etiam in multos annos $eptis in medio ari$tis, & circumpo$itis den$ata congerie $tipulis, ita vt latioris columnis $peciem referant, inde $uperinducto tugu- riolo den$ite tuta manent ab animalibus aë- reque ip$o, tugurio ab aqua, geminareque prohibentur ip$is $tipulis annexis: omnia enim $emina ea parte pullulant, quæ exorta $unt, indicio $unt fabæ. Sed & quædam petflatis locis videntur tutiora, non quia aër con$eruet, $ed quia frigidior quum $it, adeò non corrumpit. Pleraque enim perflata, maximè edito loco, $unt con- clu$is frigidiora. Fiunt & aëris corruptio- nes ob terræmotus. Re$eratus enim aër, qui multis latuerat $eculis, dum emergit, pe$tem magnam afferre $olet: ob id ma- gnos terræmotus, pe$tilentiæ graues $ub$e- qui $olent. Fiunt & ob putredines, velut po$t magnas clades, po$t inundationes, & locu$tarum interitum. Hæ quidem pe$tilen- tiæ ab aëre. Quæ autem fiunt po$t famem, Pe$tis mira. alterius $unt generis. Mira tamen pe$tis va- rietas: nam referunt autores fide non in- digni, Con$tantinopoli ( olim Byzantium dicebatur ) pe$tem obortam, qui huius erat generis, vt qui laborarent, aut quibus mor- bus imminebat, viderentur ab alio homine cædi: perturbatique hoc errore morieban- tur. Interim nec videbant, nec audiebant, $ed velut attoniti, aut lymphati $en$ibus ac mente excutiebantur. Febreque ac tu$$i cum laborarent, calor tamen & color haud mu- tabatur. Tubercula variis in locis pro ho- minum natura apparebant. Tandem veterno alij, alij inedia conficiebantur. Quidam etiam ob $itim in puteos $e præcipitabant. Cer- tum e$t, fui$$e genus certum ab$ce$$us in cerebro, quandoquidem contagio non pro- pagaretur. Certum e$t, tot fermè e$$e modos pe$tis, quot tempora. Nulla tamen pe$tis vl- tra triennium $æuit. Cau$a multiplex e$t. Prima, quia $i tamdiu $æuiat, non habet fer- Cur pe$tis triennium non excedat. mè in quos $æuiat. Deinde, aër ip$e cùm le- ui$$imæ ( vt dictum e$t ) $it $ub$tantiæ, vlte- riorem putredinem pati non pote$t. O$ten- $um e$t enim $uperius, quæ computrue- tint, non amplius e$$e putrida. Accedit, quòd vix fieri pote$t, ne in tanto tempore aër moueatur, & in ventos transferat quod corrumpitur. Videtur etiam omnibus pe$$i- mis rebus Dei beneficio modus quidam im- po$itus. Nam nec $erpentes multiplicari vi- dentur vltra metam quandam, nec acuti morbi vltra quartum decimum diem per$e- uerant, nec vllum vehemens malum e$$e po- te$t diuturnum. In pe$tis autem genere diu- turno ac lento, nullum e$t inuenire termi- num præfixum: vt in Gallica lue, quam con- $tatiam quinquage$imum ab ortu $uo an- num exce$$i$$e. Et quanquam $it hic mor- bus Indis Endemius, nobis tamen contagio pe$tifer e$t. Scrip$imus autem de hoc multos libros. Venenorum ratio triplex.

Genera pe$tis ex aëre, veneni habent ra- tionem. Venena etenim quædam natura, vt quæ na$cuntur, & anguium pe$$imi: quædam putredine, è quorum numero pe$tis ip$a e$t, & quæ arte conficiuntur, cocta olim, nunc $ublimata vocantur. Acerrima & maximè præ$entanea à natura fiunt, illa artem vnde- qua que $uperante: $ed tamen rara, frequen- ti$$ima ab arte, quum in malis excogitandis longè deterius humanum genus $it quã na- tura. Ergo rarò exemplo, non turpe illa duxit $ibi in his ab hominibus $uperari, modò ta- men magnitudinis rei palma apud illam ma- Venenum quod $tatim occidit. neat. In Nubia tamen referunt (hæc Marma- rica à Ptolemæo appellatur) e$$e venenum, cuius pondus triticei grani vnius, illicò ho- minem occidit: dec&etilde; autem homines in quar- ta horæ parte. Tanta vis lethalis, venditur in $ingulas vncias centenis aureis. Tantundem impenditur pro vectigalibus quanti emitur. Iurat emptor non v$urum eo in prouincia, qua$i homines aliarum regionum $i quis oc- cidat, nõ $it veneficus, vel minus $it homines occidere, quã peierare. Periuriũ timebit, qui veneficio v$urus e$t? Hæc calamita$ne maior, an $tultitia mortalium? Deterior in mora cõ- ditio quam in celeritate: hæc enim vitam aufert, illa $pem & fructum omnem vitæ. Venena quæ ad tempus occidunt. Theophra$tus refert, aconitũ præparari $oli- tum quod bime$tri, trime$tri, $eme$tri, anno- ve vel etiam biennio occidat, e$$éq; mortes collectionis medicamenti temporibus com- pares. Nam à $eniore plãta protrahitur mors diutiùs: $erebant enim herbam, colligebántq; Vel quia collecta verno t&etilde;pore, celeriùs oc- cidat quã hyeme, vt etiam de herbarum vi- ribus tum radicũ con$tat. Et quantumuis me- dicamenti tempus protraheretur, mors tam&etilde; certa atq; irreparabilis, cuiq; $uo t&etilde;pore, quod mirum e$t, imminebat. Simili ratione quædã licet non vitam tollant, membrorum tameu Fontis mira proprietas. quorundam vitium afferunt. Fons fuit vltra Rhenum iuxta littus maris, cuius aqua ex- cu$$it dentes omnibus, quotquot è Germani- ci exercitu ex eo biberant. Nec inuentũ au- xilium, ni$i herbæ Britannicæ. Et Cæ$ari Ta- bernæ patritio no$tro, quum diu cruciatus v&etilde;triculi doloribus di$$ectus fui$$et po$t mor- tem, inuentus lapis in ventriculo oui magni- tudine. Venena enim quæ ad t&etilde;pus occidunt, neq; cor, neq; cerebrũ, neq; ve$icã petere po$- $unt. Nam $i cor petãt, nõ tandiu differre po$- $unt mort&etilde;: $i cerebrũ, cùm longè ab$int, non occident, imò vix attingere po$$unt. Ve$icam non ni$i acuta medicamenta lædunt: ea au- tem celeriter occidunt. Po$$unt tamen cele- riter nocere, & tandem interficere. Sed quæ venena clam occidunt & $erò, vt fraus la- teat, pulmones aut iecur, aut ventriculum vexant. Ventriculum quæ vexant, dolore iu- gi & pleraque vomitu: quæ pulmones pe- tierunt tabe ac iu$$i: quæ iecur, $anguinem corrumpendo alia regium morbum, non- nulla hydropem, pleraque febres virulentas generando occidunt. Aliàs $crip$i vno pran- dio exceptos è tredecim viris in oppido Gallarate vndecim, qui venenum biberint omnes interii$$e diuer$is temporibus, cum quidam etiam Romam interim iui$$ent ac redii$$ent. Delatum ex ea vrbe tam pul- chrum inuentum fuerat. Aliàs dicam $igna quædam, quibus hominem venenum, licet non $entiat, hau$i$$e deprehendemus: nunc tamen potiora $ubiiciam. Ea $unt quinque. Primum, cùm odor fœdus in cibo $entitur: Hau$ti tem- poranei ve- neni indicia. vel $i non præ$ente re fœtida, odor qua$i $ecum rem deferat fœtidam, fœdus $entia- tur. Eadem ratio in horribilibus $aporibus. Dolores quoque ab$que manife$ta cau$a vel in ventriculo, vel iecore, vel ve$icæ ero$iores vel $anguinis $puta repentina, atque $pon- tanea. E$t etiam tabes quædam lenta ac exi- tialis $ignum hau$ti veneni: & coloris totius corporis magna mutatio, & immedicabilis. Cæterùm non e$t hîc locus de morbis tra- ctandi, $ed $olùm illud quòd $ubtilius e$t hac in di$putatione docendum, quomodo $cili- cet odore non præ$ente, aut $apore, vtrunq; $entire contingat, hócq; veneni $it indicium. Cau$a e$t, quòd humor melancholicus tales $pecies loco obiecti refert: vt etiam in his, qui à cane rabido mor$i $unt, circa vi$um er- rare contingit. At venena præ$ertim tempo- ranea humorem hunc atrum generare $o- lent. Subit autem dum hæc con$idero dubi- tatio nõ leuis, quòd cùm multa $int ( vt dixi) quæ mortem differre po$$unt in annos, & ta- men $int venena, ne non aliqua $int, quibus vtamur pro cibis, & tamen mortem afferãt, licet adeò $erò vt nõ pro venenis habeãtur. Quòd $i talia $int, erunt velut è fungorũ ge- nerib. Quòd cùm tot $int atq; diuer$is modis affecti, in tam diuer$is ætatibus, t&etilde;peraturis viuendi in$titutis, artibus, virium robore, oc- ca$ionibus, varióq; adeò exitu pereuntiũ, quis po$$it animaduertere hanc noxam? Simili ra- tione olera quædã agre$tia, quæ fortuitò edi- mus: lat&etilde;t enim quàm multa: & quæ inficiũ- tur $alamandra ac rubetis, ac $erpentib. Cha- mæleon herba $uibus, lupis & murib præs&etilde;s venenum, quis nouit an hominibus $it tem- poraneum? Nam quæ noc&etilde;t, temporis $patio interficere $olent. Vi$cus certè qui in illius radice oritur, mort&etilde; hominibus affert. Quæ- cunq; autem mortem præ$ent&etilde; afferunt, ea $i temperata fuerint, veneni temporanei loco habenda $unt. Sunt verò ex his quæ $olo ta- Venena e$$e quæ actu $o- lo occidant. ctu etiam occidant: nam canis rabidi $puma $i in locum aliquo modo vulneratum inci- dat, vel à quo $ola detracta $it cuticula, occi- dere $olet: & $cilla cuti illita vexat carnes: & cantharides manu retentæ, $anguinis mi- ctum prouocant: quidquid mirum e$t igitur venenum e$$e quod $olo contactu occidat, tũ præ$ertim cum videamus pe$tem quæ ephip- piis aut tabulæ hæ$erit, hominem occidere, qui alteri eorum in$ederit. Quædam igitur vmbra $ola, vt oleander & taxus: quædam venenum extinctum olim $u$citant, vt virg&ecedil; corni, aut $anguinariæ, quæ cùm in manu ca- le$cunt, rabiem in mor$is à cane atq; liberatis periculo reuocant. Sanguinariæ quoq; virgis cæ$i, tum etiam iumenta, magno incommodo affici creduntur. Feruntur & $erpentes quidã occidere, etiam medio contactu ha$tæ, vt Matthiolus refert. Alius cum $uxi$$et vulnus à $erpente diui$o illatum, $tatim expirauit. Alij odore $olo intereunt, vt qui Senis pu- plicè à riuali odore $olo oblato occidit. Mira hæc videntur potius quam $int, $eu ad huma- nam quis re$piciat imbecillitatem, $eu ad in- genij malefici indu$triam, $eu ad rerum ip- $arum vim, aut ad modi $ubtilitatem. Cúm- que hoc $it præ$entis negotij propo$itum, in tribus admirabilioribus exemplis illud nunc explicomus. Occîdunt quædam (vt diximus) deuorata $tatim, alia $olo contactu, alia olfa- ctu: quid mirabilius $it ex his, incertum e$t: $ed audi cau$am horum, & perdi$ces. Si ignis $cintilla cor introëat, nonne credis $tatim hominem interiturum? At venenum fiet acu- tius igne, vt declarabimus, dũ de aquis acer- rimis $ermonem habebimus. Tale autem po- tentia, dum in corpore e$t tale actu fit: occi- dit ergo, inquam, & erit minus decima grani triticei parte: nam $cintilla ignis, & pondere, & magnitudine, & $ub$tantia minor e$t eius grani parte decima. En vides rem admodum miram, quam breui euadat non ob$cura, vel dubia, quòd olfactu $olo interimit in cerebri penetralia vapor receptus? cum $ine repagulo $it cerebrum, trahátq; aërem vt cor, illicò $pi- ritum in cerebri ventriculis contentum peri- mit atq; de$truit. Nece$$e e$t autem tale ve- nenum acutum e$$e. Memini me quorundam olfactu adeò perterritum, vt pœniteret odo- ra$$e, aberántq; tamen plurimum talia à na- tura veneni. Contingit hoc in omnib. quæ ignis de$tillatione colliguntur, $i iam $pontè calida fuerint. Quæ verò putrida, periculo nõ vacant. O$ten$um e$t enim, quæ putrida $int naturæ no$træ aduer$ari: quæ verò de$tillan- tur, participem habere vim tum ignis, tum $ub$tantiæ, & caloris qui in re qu&ecedil; de$tillatur viget. Quid mirum e$t igitur, hominem $olo olfactu repentè occidi? E$t tactus etiam expe- rimentum, atq; non tactus, $ed contactus per ha$tam, atq; hoc, vt verè fatear, difficiliùs ac mirabiliùs. Sed $i quis hæc tria $ibi proponat, Metum in plurib. (neq; enim omnes æquali- ter afficiuntur) & vim torpedinis, quæ retis medio hominis manum etiam $tupefacit, & $piritum qui ex ore $erpentis exhalat, cum in pe$te hoc $olo cernamus multos interire: col- ligátq; hæc omnia $imul: Multi $olo $piritu pernicio$o interiere, multi $olo metu, multi contactu retis manuum $tuporem $en$erunt: vulnerato $erpente, & metum, & $piritũ exi- tialem, & contactum, mortem repentinã af- ferre quid mirum? quod tamen tam mirũ e$t, quam adeò rarũ. Ergo quæ natura $põtè fert, ars in malis fingendis $olertior atq; fœlicior perficere pote$t. Sed dices: Cur igitur pauci $ic pereunt, non paucæ $unt cau$æ. Primum pauci hoc nolunt: Principes enim odio hab&etilde;t ea, quib. & alij in ip$os vti po$$ent. Pauciores etiam $unt, qui $ciant hæc: nec $api&etilde;tes pe$$i- mo ex&etilde;plo vti volunt, nec imperiti $ufficiũt. Adde, quòd tam violentam belluam quis $a- nus libenter tractet? Ea etiã nocere nõ po$- $unt, ni$i copiosè admini$tr&etilde;tur, omniáq; h&ecedil;- reant: at aduer$us hæc Principũ cautio maxi- ma e$t. Imminet etiã periculum adeò ingens proditoribus $i pateat non $olùm ab his in quos moliuntur, $ed & ab his propter quos, ne po$t $celus pactum $celeris habeant te$t&etilde;. Deniq; qui vel natura, vel arte bene $unt in- $tituti, hac $cientia, quæ $olùm e$t ad hominũ perniciem, carere volunt. Ego cùm admodũ curio$us fuerim omnium quæ mortali $cire liceret, hanc $olam ignorantiã optimæ $ci&etilde;- tiæ e$$e loco duxi: nec quæ$iui vnquam, nec $i quis $pontè obtuli$$et, habere volui$$em. Quin potius $i quid excogitandum fuerat, ad Precatio ad- uer$us vene- na. auxilia, & cautionem traduxi. Auxilium igi- tur e$t, non hærere loco cuiquam, donec in- cale$cat manus: lotio frequens partium cum aqua tepida: olei quoq; rutacei, nõ illius vul- garis, $ed eius quod eod&etilde; modo factũ $it, quo & $picatũ, & garyophylatũ apud pigmenta- rios fieri $olet, inunctio. Dixi etiã, ign&etilde; loco adhibitum omne venenum extinguere: $iqui- dem ignis venena aliqua extinguit, alia exa- cuit. Extinguit $emper, dum loco adhibetur, quoniam virtus eius omne humidum tollit. Omne aut&etilde; $iccum in aliquo humido e$t: vi- demus enim planè $icca nullas habere vires. Sunt aut&etilde; planè $icca expertia naturæ mi$to- rum atq; elementorum. Elementa enim om- nia (vt dixi) humida. Mi$tum aut&etilde; mi$cetur, quia humidum e$t. Ignis igitur exteriùs, & quod calidi$$imum e$t intus, omnia venena finit. Sed intus calidi$$ima ip$a venena $unt. Quædã aut&etilde; exacuit: nã Locu$tam opificem veneni verberauit Nero, quòd non protinus occidi$$et. Illa iterum coxit (coqui dixerunt, quod nunc $ublimari, $eu de$tillari.) Ignis er- go, $i mi$ceantur, vires tollit, exhalante te- nuior humido, in quo veneni vis $ita e$t. Sed $i pura de$tillentur, aut venena venenis mi$- ceantur, exacuit venenum: velut in medica- mentis additur aliquid quod penetret: & cùm minuere vim debeat, auget. Sed ad auxilia tran$eamus. Primum e$t potus the- riacæ, quæ $i probè confecta $it nemo e$t, qui ne$ciat quantum conferat. Secundum, Mus & mu$- cæ napelli fera. mus quem Moy$is appellant: referunt enim ve$ci radice napelli, $eu napellus $it acco- nitum, $eu aliud quippiam: at de hoc $uo loco dicetur. Quidam non indigni fide, vidi$$e $e referunt. At operæ pretium fue- rat eos docui$$e, quonam pacto tam paruus cùm $it, queat effodere terram: & quàm mirabili affectu feratur in eum cibum in tanta copia, facilioréq; alim&etilde;ti: & cùm omnia animalia illicò e$u acconiti pereant, mus in- firmior cæteris, paruitate, mollitie, breuitate vitæ, & moderatione, a$$ue$cere potuerit tam acri veneno. Si tamen hoc contingat, de- mõ$tratum e$t, omne quod veneno ve$citur, e$$e alexipharmacum, $eu illi re$i$tere: opti- ma erit medicina pro venenis Vnum Affir- mant deprehen$um e$$e, mu$cas magnas il- lum edere: quod $i ita e$t, foliis, vel floribus vtuntur, quorum nullum veneno$um e$t adeò vt radix. Deinde mu$cæ parum habent, nec firmiter. Mi$cent tam&etilde; Lemniæ terræ, & lau- ri baccis & mithridato mu$cas has 24. nu- mero, & $alutare conficiunt medicamentum pari pondere omnibus $umptis. Quòd $i non aliud commodũ ferat mithridatum, & Lem- nia terra & baccæ lauri, venenis aduer$antur: mu$cæ verò vomitum ciunt. Sed in mure, $i verũ $it ve$cico, magna vis erit. Nihil autem prohibet arte parari mures $en$im ad hoc perductos cum ca$eo & farina, iuniperíq; ac lauris baccis. Tertium e$t medicam&etilde;tũ è $an- guinibus, maximè ciconiæ. Demõ$trandũ e$t autem, hoc e$$e $upremum aduer$us venena Ciconiæ $an- guinem ve- neno ad ver- $ari vehe- menter de- mon$tratur. præ$idiũ. Omne enim quod ve$citur alim&etilde;to, dum integrum e$t alimentũ, propriã retinet vim atq; perfectam: cùm verò in nutrimentũ tran$iuit, naturã acquirit eius quod nutritur. Verùm vel $ic aliquid retinet prioris natur&ecedil;. Nam calidiora $unt corpora, quæ ve$cuntur auibus, quàm pi$cibus, & aliis quàm lactucis. Sed cùm alimentum nutrire debet, in $angui- nem tran$it medio itinere maior enim muta- tio e$t à $anguine in $ub$tantiam membrorũ, quàm ex alimento in $anguinem, $eu t&etilde;pus, $eu differentiam, $eu media con$ideraueris. Si igitur in perfecta mutatione, nec tota vis prior aboletur, in dimidio tum $patij, tum actionis dimidium virium retinebit. Sanguis igitur gallinæ $erpentium carnibus nutritæ, & longè melius ciconiæ ac gruis, quoniam natura his aluntur, & ab$q; corruptione mu- tantur, medius e$t inter veneni ciconiæ que naturam. Quod verò medium e$t inter vene- num & naturam no$tram, quæ cum ciconiæ narura ideo conuenit, quòd vtraq; anima e$t, $anguineum atq; perfectum, alexipharma- cum e$t. Igitur medicamentũ ex $anguinib. promptè venenis auxiliatur. Accipere autem præ$tat non $olùm ciconias, $ed & anates: nã h&ecedil; deuorant $corpios ac rubetas. Accedit alia ratio, quòd in ciconiis $anguis talis iam e$t, vt non à venenis patiatur: atq; ideo $imilem in corpore no$tro retinens vim, vt ab illis minus patiatur efficit. Dicemus autem & de lapide, & de aliis inferius: $ed quod maxi- mum e$t, oleum e$t, quod arteriis illitum, ve- nena curat. Nec hoc e$t, de quo nuper dixi- mus, $ed e$t alterius generis.

At po$tquam in hos $ermones incidimus, haud abs re e$$e puto illud quærere: quonam pacto oleum parari po$$it, quod illitum arte- Oleum quod illitum ve- nena propul- lus. riis cogat venenum extrudi vomitu, aut pur- gatione, vel $udore, vel vrina. Certum e$t me, tallicum e$$e oportere, quod validi$$imũ e$$e debet. Vidi ego quandoq; tale, & $olo pon- dere quod e$$et metallicum haud dubiè con- iectaui. Oportet & ex veneni natura illud e$$e: nam immodica caliditate, vt dictum e$t, delet prius conceptam malam vim: & $imili- tudine auocat exteriùs quod nocet, & con- trarietate pellit. Oportet & di$cutientem illi non paruam ine$$e vim, & rur$us aduer$us venena ip$a contrarietatem quandam, quæ duo la$eris $ucco conueniunt. Igitur qu&ecedil; pro- pellere venenum debent, metallica e$$e vene- na nece$$e e$t: non in acerbi$$ima & calidi$$i- ma & di$cutientia, & venenis quodammodo contraria. Horum igitur materia his cõ$tare pote$t, My$i & auripigmento, & la$eris $uc- co, & gentiana, & pinguedine $erpentũ ve- neno$orum, & aconito: quòd $i cuipiam terr&ecedil; ex his plura in$int, detractum oleum vi ignis omnium erit pr&ecedil;$tanti$$imum, $ecuri$$imum, & quod vomitu eiicit. In vniuer$um autem metallica e$$e oportet, quæ valida sũt & qu&ecedil; illinuntur. Indicio verò terra e$t illa, quam circulatores deferũt ex Melitea in$ula, aduer- $us $erpentum mor$us ictu$ve: licet quidam experto: dicant $e oleum quod fit è $corpioni- bus & $ulphuræ, necnon chamælea hyperi- cóq; liberare à venenis illitum, ac pe$te. Ac- cipiunt aut&etilde; $corpios viuaces prægrandé$q;, Caniculæ t&etilde;pore: nã tunc hoc animal e$t $ic- ci$$imum, vt reliqua etiam omnia. Siccitate aut&etilde; venenum, vt docebimus, in $erpentibus cõ$tat Excalefaciunt igitur illos in $artagine igni $uperpo$ita donec $udent, atq; $ic oleum $uperfu$um $udore illorum cõbibit. Sed & in hoc oleo $ulphur metallicum e$t. Si igitur ex Melitea illa terra oleũ excipiatur, abundè vi- detur aduer$us pleraq; venena $ufficere: quo- niam metallica oportet e$$e & veneno præ- dita, quæ venenis aduer$antur. Quod enim Explicatio $ententiæ difficillim<*> 5.de $implic<*> medie.c.18. purgat venenũ, venenũ qua$i $ub$tantia e$$e oportet: vt rhabarbarũ cùm bil&etilde; non purgat, in illam vertitur. Hoc autem e$t $ub$tantia tale e$te, quòd in id pote$t conuerti.

At verò dubitabit aliquis, quonam pacto $ola arteriarum illitione liceat venenum ex- trudere? & an hoc $it præ$tanti$$imum? Her- cules non dixerim præ$tanti$$imũ hoc $en$u, vt etiam$i præter id des in potu aut theria- cam, aut lac, aut $iccũ vomicæ nucis igne de- cerptum (hic aquam colore, non odore vel $a- pore imitatur) vel aliud $i quid habes me- lius, vt quod for$an quidam circulator aduer- $us venena vendebat antidotum dum hæc emendarem, quinetiam melius proficeret. Illud benè au$im dicere, illitionem arteria- Quomodo il- lita arteriis curent vene- na, & $ca- biem ac t<*> lia. rum & admota exterius, e$$e his quæ bibun- tur præ$tantiora ac validiora: hoc vno dun- taxat excepto, quòd venenum adhuc in ven- triculo maneat. Nam his quæ vomitum va- lidum prouocant, lac, lixiuium, oleum, aqua nucis vomicæ, quam modò $uccum diximus, præ$tanti$$ima $unt. Igitur in mor$ibus ve- nenatis, in aculeorum ictibus, in vnguentis veneno$is, in potu veneni, quod ita ad præ- cordia penetrauerit, exterius adhibita auxi- lia validiora $unt. Itaq; $olent nonnulli exen- teratis mulis viuentibus $e immittere: calor enim ille auocat exterius venenum, ac illius malitiam frangit. Occîdit etiam venenum vi eius ad cor penetrante: at quæ illinuntur, ad cor integris fermè facultatibus perueniunt ac celerrimè: quæ verò bibuntur, præter id quòd $erò penetrant, morámq; trahunt plu- rimam, in ventriculo primùm, inde in ve- nis qu&ecedil; ad iecur, pò$t in iecore, vltimò etiam in dextro cordis $inu, adeò retunduntur vi- ribus, vt vix ve$tigium eo tempore quo ma- ximas e$$e oportebat, relinquatur. Er- Lib.4.c.1. go vt in argento viuo, & quo in tracta- tione de Indica lue actum e$t, $cabies, p$o- ra, & lues Indica expellitur (quoniam $ub- tilitate penetrat, caliditate attenuat & expellit (praua & noxia caliditate, eadem in venenis ratione illita deferuntur per arte- rias in $ini$trum promptè cordis ventriculũ. Quòd autem vel $ic totum corpus immutare po$$int, humoré$que omnes mouere, mutare, eiicere, experimentum in Indica lue o$tendit, vbi etiam o$$a $i expediat propellit. At $erò tamen dices: hoc quidem, quia non in tenuis olei formam redactum e$t, $ed ip$a argenti viui $ub$tantia adhibetur, nec etiam præ- cordiis vt in venenis admouemus. Quonam pacto autem arteriis illita tam promptè in cor ferantur, hæc fermè verborum $erie ex- S. de doctri- na Hipp. & Plat.cap.20. plicuit Galenus: Aer qui no$trum corpus cir- cumambit, intrò per corporis raritatem pe- netrat. Dum enim per os $piritus exhalat ex corde, circunfu$us aër ab arteriarum o$culis illius loco rapitur, fitque, licet non eodem tempore, gemina in $piratio, altera ex ore, altera ex arteriarum o$culis, qua$i alterna vi- ci$$itudine. Conftat igitur, quod $imili impe- tu hauriuntur à corde, inhæréntque firmiter, quæ arteriis illinuntur, $eu venena $int, $eu venenorum auxilia, $eu quæ venena propul- $ant. Verùm adeò vehementi vi hydrargy- rium $orbetur ab humanis cordibus vt ex vl- ceribus capitis ex ore guttatim, tanquam è pyxide decidens emanet: quamuis interitum extinctúmque $olis arteriis manuum ac pe- dum illitum fuerit.

Tran$tulit nimis nos longè à propo$ito orationis cõtinuitas, $iquidem quòd moueri $emper aërem in his locis vbi liber e$t, atq; ideo in $uperiore regione, ea hoc o$tendere conabamur, quòd quie$cens putre$cat: ex hoc inde in pe$tis narrationem prolap$i, nec re- uocati, quin potius ex illa in venenorum hi- $toriam delap$i, quanquam non inutilem, lõ- gè tamen (vt dixi) à propo$ito aberrauimus. Montes to- tius orbis al- ti$$imi. Igitur reuocandus e$t $tylus ad aëris motum, ac quietem. Refert Solinus, Olympũ The$- $aliæ montem adeò in $ublime ferri, vt pera- ctis anniuer$ario die $acrificiis, cineres im- moti maneãt v$q; in $equens $acrificiũ, quòd toto anno montis vertex ob altitudinem v&etilde;- torum expers $it. Quòd $i hæc cau$a e$t, cur non Cauca$o idem eueniet monti, qui Alba- nos & Colchidem à Sarmatia di$terminat? <*>Meteor 13. quem refert Ari$toteles tantæ e$$e altitudi- nis, vt videatur ex o$tio Mæotidis paludis, & Solem in vertice v$q; ad tertiam noctis part&etilde; radiis illũ illu$trantibus o$tendat: quod $ph&ecedil;- ræ ratio quanquam non patiatur, haud ne- gauerim tamen alti$$imum hunc e$$e mont&etilde;, cuíq; hoc eadem ratione quod de Olympo dictum e$t, debeat conuenire. Idem eueniet monti qui in Teneriffa e$t. In$ula hæc e$t vna è $eptem quas Fortunatas Ptolemæus appel- lat, vltra Herculis colũnas. Nam $i fas e$t cre- dere, ad 6000. pa$$uum attolli affirmant, cu$- pide etiam in adamantis formam. In Beregua etiam 50000. pa$$. & in Gaira niuibus tegi montium cacumnia, cum tamen partib. tan- tùm 10. ab æquatore di$tet. Vtraq; Prouincia iuxta Pariam po$ita e$t. E$t & mons alius in Mauritania Tingitana, Africæ prouincia, qui olim ob altitudinem Solis, nunc autem ab incolis Hanteta dicitur. Et rur$us in An- gote Æthiopiæ regione mons alti$$imus e$t: eadem igitur his omnibus contingerent. Ego verò moueri aërem illic certò $cio ra- tione dicta. Sed $i modò cineres non euertit, id fieri pote$t, quòd tenui$$imus $it aër, atq; etiam ob id $aluberrimus: conuenítq; hoc his quæ de Atho monte, $i modò Solino vlla po- te$t adhiberi fides, ille idem narrat. Quòd $i fabulo$a illa exi$timas, iam nihil habes ad- uer$um nos. Itaque $crip$it ille, Athon mon- tem Macedoniæ, qui inter $ex altiores mundi montes adnumerari debet: nec $atis can$tat quo ordine inter illos $it cen$endus, arcem Acroathon in vertice habere, cuius incolæ dimidio plus cæteris mortalibus vi- uunt, nec ibi cineres aut aquis dilui, aut v&etilde;- tis euolui: cui etiam $ententiæ de vitæ diu- turnitate qua$i Mela Pomponius $ub$cribit. Idem & de cineribus eadem affirmat: quare Lib.2.c.2. non immotum aerem, $ed $i ita e$t, leniter motum purum ac tenui$$imum e$$e oportet. Nam i$tud $atis con$tat, aërem cum quie$cit putre$cere: velut & terram, cum concutitur, conteri. Concutitur autem terra trib. modis, inclinatione, $ucce$$ione, vibratione. Vibra- tio periculo vacat, $ucce$$io nunquam, $ed ra- rò etiam ruina vacat. Inclinatio verò, ruinæ comes e$t: vidi tam&etilde; & inclination&etilde; ab$que ruina. Contingunt autem præter hæc, $ed ex his, mira quædam quæ diuinitùs procedere Terræmotuũ differentiæ. fru$trà creduntur, velut & pleraq; alia: qualia $unt ortus lacuum, & frequentius fontium, recur$us fluminũ ad $uperiora: nã hic fit par- te illorũ $uperiore in terræmotu inclinata, vel tota alueo vibrata: & mugitus quidã vel boa- Terræmotus miracula. tus horrendi, incõditæq; voces qua$i gemitus in prælio cadentiũ, & malorũ $unitus $pontè. Referuntur aut&etilde; hæc inter prodigia, vt an. 1224. quo propter terræmotũ omnia hæc cõ- tigerunt. Sed nullum fuit prodigium, ni$i hoc vnum, terram tam vehementer tremui$$e, vt omnia hæc fuerint $ub$ecuta. Nam cùm hoc euenerit, contingent & illa. At hoc for$an nõ pote$t ab$q; prodigio euenire, quãuis con$tet hæc naturalib. cau$is fieri. Fit auté cũ mate- Terræmotus cau$æ. ria quæ vri apta e$t: vritur $ulphur, $al, nitrũ, $eu halinitrũ, & bitum&etilde;. Cùm enim hæc ac- cenduntur, nec exitum inueniunt, vt in cuni- culis, machini$ve, terram mouent & qua- tiunt, pe$$imè quidem halinitro, mediocriter bituminc, tenuiter $ulphure.

Vnde hîc rur$us quæ$tio oritur: cur halini- Cur halini- trum maio- rem $trepitum $ulphuræ fa- cit. trum cùm difficiliùs vratur ac $egnius quam $ulphur, attam&etilde; magis cõcutit & quatit ma- chinas, & maiorem facit $trepitũ. Cau$a e$t, quoniam halinitrũ $iccius e$t, ideo etiam cùm purum fuerit, celerius ardet: nec $egnius vri- tur, ni$i quia e$t impurũ. Sed dum purum e$t, cùm $iccum $it, momento ardet. Non $ic $ul- phur, pingue enim cùm $it, mora vt ardeat indiget. A $ia cau$a e$t, quòd cùm terreum $it, maius dum in flammam conuertitur occupat $patium: ideo duplici cau$a, & quòd celerius ardet, & quòd terreum ac den$um e$t, atque ob id maius occupat $patium, maiorem $ul- phuræ impetum facit. Nam $ulphur, vt infrà o$tendemus, pingue e$t & aëreum, & mini- mè terreum. Con$tat halinitrum den$a ac Halinitrire. purgatio. tenui$$ima $ub$tantia. Purgatur autem hoc modo, vt Vannotius Biringutius docet. Cineris, o$$ium oliuarum partes tres, cal- cis viuæ vnam, aluminis liquidi partem mediam & quartam, aqùæ partes 120. fer- ueant & coquantur, donec dimidium fermè decre$cat: huius po$tmodum aquæ percolat&ecedil;, libræ duæ vel quatuor halinitro dum cogi- tur aqua feruente adduntur, eo tempore quo vehementi æ$tu $puma è cacabo exilire vi- detur. Alius nobilior modus, $ed damno$ior. Va$e ferreo halinitrum excipitur, va$a fer- reo etiam tegitur: admotis prunis adeò tor- retur, donec lique$cat: $i non perfectè liqua- tum fuerit, quod deprehenditur $emoto teg- mine adhuc repo$ito tandin ignibus vrgea- tur, donec lique$cat perfectè: pò$t tenui$$imo $ulphuris pulueris in$pergatur, qui $i non $pontè accenditur, accendatur. Permittatur igitur quidquid e$t pingue exurere, hoc enim $upernatat: inde amotum ab igne, fæce terrea in fundo relicta, totum cogitur in candidi marmoris $peciem. Palam igitur e$t, quic- quid pingue e$t, celeri v$tioni re$i$tere: bitu- Tremuli mo- tus effectus. men $alis aliquid continet, ob id magis $uc- cutit quam $ulphur purum. Succu$$io omnis aliquid habet maius $implici ictu, vnde fit vt quæ tremulo ictu percutiuntur, faciliùs frangantur.

Iam primum hoc experimenta docent. Nã $i gladium per$ico infigas, & illud $u$pendas manu, baculóq; percutias gladium, nõ $olùm per$icum, $ed & nucleum leui ictu diuides: hoc enim $æpius expertus $um. Quinetiam fe- runt, crure bouis (o$$e $cilicet) paleæ cumulo $uperimpo$ito: inde o$$i $uperpo$ita $ecuri: icta $ecuri fa$ciculo paleæ os ip$um confrin- gi: quod verum e$$e et$i mirum $it, con$tat tamen tremulo ictu validi$$imam vim ine$$e. Quærendum igitur quam ob cau$am Ratio, vt mihi videtur, altera harum e$t, vel ambæ. Prima, quod $i tabulæ $olidæ $uper$tet quod percutitur, re$i$tente tabula den$ius redditur quod percutitur, & pars ip$a quæ ictum ex- cipit: quare ictui minimè cedit, den$um enim quò den$ius e$t, eò difficilius diuiditur: at $i molli $trato, vt lectulo, aut paleæ, aut nulli rei penitus incũbat, non den$ari pote$t, $ed de- hi$cit atq; fati$cit. Ob hoc quæ $icca $unt, $ic faciliùs diuiduntur. Cau$a alia e$t, quòd in tremulo ictu redit quod percutitur, nondum finito priore ictu: quare $i redire debet altero ictu man&etilde;te, quod percutitur omninò diuidi nece$$e e$t. Ob id $i longus $it gladius, vehe- Gladij ar- ma diuiden- tis con$tru- ctio. m&etilde;tius repercutitur & cõgeminabitur ictus, quare faciliùs diuidetur. Quòd $i latior $it gladius artificiosè formatus, & ictus in extre- mo, vehementer repercutietur, quia multum excipit aëre, ideóque duri$$ima diuidet. Alia ratione barbari gladios incuruos fingunt, in quorum dor$o cauitas e$t, in quam argentum viuum imponunt, quod dum iuxta capulum $ub$idet, leui$$imum en$em reddit: cum de$- c&etilde;dit, grauitate ac celeritate adeò ictus adau- get, vt $i acies firma $it, arma diuidat. Neque hoc cn$is genere, $i modò robur vtenti ad$it, & chalybs durus ac tenax, violentius quic- quam ad hominum v$um pote$t excogitari. Inde $erræ ratio deducta. Fit hæc, vt cuiq; no- tum e$t, alternatis dentibus. Diuidit aut&etilde; hac ratione: nã produci po$$unt atq; extendi quæ- cunque rationem cognitam habent. In illa igitur partes duæ $unt, inanis & $olida. Solida inflecti $olet. Duo igitur dubitatione digna videntur: alterum, cur inane impetum addat: reliquum, cur obliquitas ad celeritatem $cin- dendi multum conferat. Inde videbimus, cur & quam longiores & tenuiores dentes, ac ra- riores fiant: quandoq; autem cra$$iores, $pi$- $iores, & breuiores, vt in lima: nam lima e$t $erra, breuibus frequentibus & obtu$ioribus dentibus prædita: vt $erra lima e$t, longis, ra- ris & acutis dentibus elaborata. Atq; in vtro- que genere e$t di$crimen: nam $erra $erra e$t Serræ ratio rarior & acutior, & lima lima dentes habet magis obtu$os, frequentiores & breuiores. Simul etiam illud con$iderandum, an hæc $e con$equantur, $cilicet gratia exempli, breues & frequentes, & obtu$i dentes, an verò alia alium finem habeant. Videntur igitur primũ inanitatis illius tria e$$e commoda Primum, quòd impetum acquirat ca$u: nam aër (vt do- cuimus(motum cit & adiuuat: fit enim ca$us per inane, & impetus augetur. Secundum, quòd ferrum refrigeretur. Nam ferrum $i vndique claudatur, incale$cit, dum incale$- cit, molle redditur & flectitur, vímq; totam amittit. Tertium, quòd ea diui$ione dentes obliqui fieri po$$unt. Quòd $i integrum ma- neat, nec obliquitas illa admitti poterit: nec $i admittatur, ad vsũ perduci: & $i perducatur, manere nequeat. Obliquitatis verò duo $unt commoda: alterum, vt $cobi puteat exitus, re- liquum vt dentes faciliùs diducantur latiore $ci$$ura. Nam $i $ci$$ura latior $it ob dentium magnitudinem, attamen difficulter $erra mo- uebitur, $ci$$ura arctè dentes amplectente. E$t & aliud commodum, quòd non adeò $er- ra cale$cat. Vbi igitur molle e$t quod $cindi- tur, raris dentibus & acutis longioribú$q; ac obliquis mult vtemur. Vbi prædurum lignũ, $erra breues habebit dentes, minú$q; acutos tum frequentiores & minus obliquos. Si ve- rò ferrum $ecare expediat, dentibus opus erit cra$$ioribus ne rumpantur, atq; breuioribus tum rectioribus. Sed quia tales exiguum opus Limæ ratio. ac $erò perficiunt, frequentes efficimus. Et hoc (vt dixi) genus $erræ, lima vocatur. Magis autem in chalybe hæc ob$eruanda erunt. Grauitas etiam in his magis nece$$aria e$t. Leuitas in $erra, nam in ea celeritatem quæ- rimus. Quæcunq; igitur rara, longa, acuta, obliqua, leuia, in mollibus meliora. Tot igi- tur tantáq; $unt inanitatis & obliquitatis in $erris commoda. Sed in lima, cùm (vt dixi) paruo labore ducatur, dentes $ecundum lati- tudinem multiplices fecerunt. Sæpius enim repetitum e$t, quæ breui finem a$$equuntur, viribus maioribus indigere: quæ viribus in- digent exiguis longius tempus expo$cere. Fiunt & in hoc genere limæ $urdæ, quoniam tenui$$imæ, & aqua $eparationis imbuuntur. Aqua $ectionem iuuat, & $trepitum minuit. Verùm optimæ ex his forcipis formam refe- runt: vix enim fieri pote$t, vt quæ liberè $u- perducitur $trepitum non edat. A$tricta verò hoc modo cum non $ub$iliat vel rodendo, vel incidendo ab$q; $trepitu $ecat.

Sed iam ad terræmotus $igna redeo, Terræmotus $igna. quandoquidem cáu$as & $pecies explica$- $e memini. Cum aquæ puteorum $ulphur metallicumve aliud quid redolent, aut titu- bant, aut turbantur, aut incale$cunt<*>aut $ic- cantur præter rationem, terræmotum im- minere prænuntiat. Sic feruntur Ana- ximander ac Pherecydes motum terræ imminentem $uis qui$que temporibus præ- dixi$$e. Nec ab$q; ratione: nam halitus terræ Quæ nun- quam terræ- motu infe- $tentur. facilius longè, atque ideo etiam celerius aquas inficere po$$unt, quam tam immen- $um pondus concutere. Nec tamen totam quati terram exi$times: nam referunt, nun- quam Ægyptum tremui$$e. Nam nec $olida, quod aërem non concipiant: nec limo$a, qualis Ægyptus, quòd armis careant: nec areno$a, quòd per$pirent, terræmotu concu- tiuntur tamen quædam ex his, quòd profun- da terræ $uperficiei non $unt $imilia. Ex ter- ræ motibus montes quandoque fiunt: nan- Montes quo- modo orian- tur. que illorum triplex origo: aut enim tumet terra motibus crebris agitata, ac velut ve$i- cis è corpore na$centibus montes parit, vt iuxta Auernum lacum mons nomine Mo- dernus in Campania: aut conge$ta humo à Cur montes ex lapidibus con$tent. ventis, vt $æpe in Africa: aut, quod proprium qua$i e$t ac frequenti$$imum, cum aquis cur- rentibus, aut etiam mari terra demolitur, la- pidibus relictis: nam aqua fluminis in val- lem de$cendit, & mons ip$e lapideus exur- git à valle, ideóque montes omnes qua$i $a- xei $unt. Illorum autem $ublimitas à reliquo $olo e$t, quoniam agri indies à pluuiis exe- duntur, & terra ip$a fati$cit: lapides verò præterquam quòd non fati$cunt, etiam ple- runque cre$cunt, vt inferius o$tendemus. Ve- rùm valles aquis ac torrentibus excauantur, atque ideo humiliores $unt etiam agris ac planis. Scopuli quo- modo fiant. In$ularum ortus.

In mari verò $copuli eadem ratione con- $tant: atque ex in$ulis exe$a terra à fluctibus oriuntur: iidem accedente terra, aut intume$- cente, in in$ulas euadunt. Ob id pleræque in$ulæ montibus abundant: quod $i mare $ic- cetur, $copuli in montes euadunt. Ob id ni- hil mirum in montibus iuxta mare inueniri nauium partes, & o$trea, atque conchylia. Montes quo- modo orian- tur. Quid enim hoc aliud e$t, quam montes illos olim fui$$e maris $copulos, aut aliquanto inundationem aliquam grauem præce$$i$$e? Et quanquam montes aquarum iniuriis $æpè re$i$tant, cadunt tamen quandoque, aqua il- lorum radices erodiente: $ed hoc rarum, ac paruis montibus $olum contingit: ruunt ta- men terræmotu, & terra dehi$cente, ob gra- uitatem in ima de$cendunt: alij mari $en$im corripiuntur. Franguntur & ventis validis ac frigoribus, vt non tutum $it iuxta rupes & $ub eis e$$e. Colles etiam humana $edulitas quandoque æquat. Ferunt Annibalem Al- pium iuga aceto calido di$$ipa$$e. Sed mini- ma res hæc fuit, $i ad montes re$picimus: $i ad commodum, magna. Montibus qua$i $pe- Specus cau- $æ. cus ip$i opponuntur. Fiunt terræmotu in ari- do facto dehi$cente terra, item aquis per montium occulta decurrentibus vnde in ali- quibus flumina $unt. Fiunt & exhalatione ignea: quæ lapides tum vrit, tum excedit, Specus vi- res. tum expellit. Vnde plures $pecus $unt mor- tiferum exhalantes, velut Plutonium os, quod iuxta Hierapolim Phrygiæ in monto- $a quadam agri parte po$itum e$t. Os eius in colle quodam $itum, qui iugeri magnitudi- nem æquat, $eptí$que cingitur quadratis: quæ adeò terra calligine obducuntur, vt vix cerni queant. Ip$um os hominem capere po- te$t, in quod $i taurus immittatur ilicóque extrahatur, mortuus inuenitur. Cum Strabo pa$$erculos immi$i$$et, mortuos $tatim ex- traxit. Solis Magnæ matris $acerdotibus, quòd remedio ip$is duntaxat cognito vte- rentur, innoxius: nec aërem dum in$picerent, in$pirant hi. Quidam quod erecti e$$ent, to- Specus in- trantib. præ- $idia aduer- $us aërem. lerare po$$e crediderunt $acerdotes. Sunt ta- men aduer$us hanc iniuriam & auxilia & cautiones. Nam $i ( vt $uperius diximus) fla- bella adhibeantur, duplici commodo nos af- ficiet. Primum, quòd aërem à vaporibus mo- tu ip$o repurgabunt. Secundum, quòd faces ardere cogent, nec permittent extingui: qui- bus nullus e$t aër tam noxius, qui non repur- getur. Cautio autem e$t, quoniam cum faces ab$que vento extinguuntur, $atius e$t non ingredi: extialis enim loci hoc firmi$$imum e$t $ignum. Sed nullibi plures tales $pecus quam in Italia inueniuntur. Vnus inter Nea- polim & Puteolos, vbi via ad paludem Agna- ni inflectitur. Lædunt hi caput maximè, tum quia imbecillius $it corde, tum quia $epto careat quod arcet prauos vapores: nam pul- monis $ub$tantiam tran$ire cogitur aër qui coringreditur O$tendit autem hoc & mor- borum genus: nam quia immittuntur, prius tremunt, inde $&etilde;n$um & motum amittunt, pò$t attoniti expirant, & qui eua$erint tu- ment, tument etiam qui moriuntur. Nec $o- lum pe$tiferi $unt $pecus, $ed quidam etiam $alutares, quibus $i quis rectè vtatur, ad de- ploratos morbos viam mudelæ quandoque inuenire poterit, vt in Baianis, Cumaní$que montibus Salueatæ $udarium, in monte quod vulgus vocat Tritulum. Sunt & qui fatidi- cum in$pirent, vt olim de Delphico $crip$i$- $e ex $ententia Philo$ophorum meminimus. In vniuer$um plerunque $pecuum vis huma- Specuum co- gnitio. no generi aduer$atur, & veneni vicem po$$i- det. Nam que $i halitus ille lapides & duri$$i- ma $axa exedere potuit, quam vim in mor- tales ip$os obtinebit? Indicium tamen $ecuri- Antrum Go- rycium. tatis e$t, aquarũ dulcium ac $alutarium per illos decur$us, herbarúmque ac arborum fa- miliarium in labro luxuria. Sed hi quoque ferarum & $erpentum $unt ho$pitia. Præfer- tur omnium con$en$u Corycium antrum, magnitudine primò, inde commoditate: nam ad illud muli onu$ti perueniunt: vmbra den- $i$$ima, aquis irtiguum, amœnitate $ingula- ri, vt quòd perpetuò vireat. Iuxta id na$ci- tur crocus toto orbe celeberrimus. In Cilicia e$t iuxta Corycum oppidum. Videntur au- tem $pecus amœni$$ini e$$e, vmbra, aura, fontibus, rece$$u, viriditate: hic cùm inter alios amœni$$imus $it, totius orbis partem Quid $ub terra. eleganti$$imam e$$e con$tat. Sub innoxiis $pecubus atque profundis quid iaceat, for$i- tan qui$piam $cire cupiat. Referunt Philip- pum olim regem, cùm metallica magni pretij quæ iam de$ierant, quæri iu$$i$$et diligenter, immi$$is per montis aditum hominibus, cum cibo atque luminibus, renuncia$$e inuenta ibi flumina, tum aquarum $tantium lacus, qui terra non premerentur, $ed aëre caligi- no$o atque ob$curo. Atque eadem fermè e$t $ententia Ioannis Leonis geographi.

Sed quid ego ima nunc atque abdita $cru- tor? locus dabitur in quo hæc tractare con- ueniet, nunc quæ toti propria $unt con$i- deremus. Terra toto $tabilis e$t, rotunda at- Terræ toti quæ propria. que in medio mundi: hæc autem à Mathe- maticis demon$trantur. Nec enim plus tota terra loco moueri pote$t, quam cœlum quie$- cere: nec montes terræ rotunditatem vllo mo- do vitiant. Nam nullus mons, et$i multa $cri- ptores fabulentur, totius dimentientis terræ mille$imam partem altitudine $ua obtinet. Sic aut&etilde; Mathematici terræ totius ambitũ ac di- Terræ totius ambitus. metient&etilde; inuenerũt. Vel enim per Lunæ defe- ctushorarũ diftantiam in eodem circulo æqui- noctiali æquidi$tanti cognouerũt: qua habita terreno itinere differentiam locorum $unt a$- $ecuti: eam per horas 24. vnius diei multi- plicando, & per horas di$tantiæ defectus lu- naris diuidendo, ambitum circuli illius inue- nerunt: inde demon$tratione Geometrica am- bitum æquinoctij circuli, maximíque ac to- tius terræ, quem per $eptem multiplicando, & per 22. diuidendo, dimetientem terræ $a- tis exqui$ita ratione $unt con$ecuti. Vel pro- cedendo ab au$tro rectà ad boream, altitudi- nem poli vna parte auxerunt. Metiti autem viam 2000. pa$$. 87. ac 500. inuenêre Italica. His enim nunc di$tantias locorum metimur, non pa$$ibus Ptolomæi. Ergo ducti 87000. pa$$uum & 500. per partes cœli 360. nam in totidem diuiditur, pa$$. 1000. habebimus 31000. & 500. in$uper. Terræ totius ambi- tum hunc $i per $eptem multiplicamus, & per 22. diui$erimus, erit terræ dimetientis pa$$. MXMXXII. Sed in his velle ad amu$- $im certam quærere $ubductis 22. e$$e 1000. pa$$. decies mille. At qui nauigant multis er- roribus acti, $inuo$umque non rectum agen- tes iter etiam $pontè, tum incerto ventorum impetu decepti, multò maiorem ambitum terræ $crip$erunt. Sed hæc ratio vt veri$$ima e$t, ita etiam maximè certo con$entit experi- mento: iuuitque multum. Hi$panos, qui cum Scire verita- tem quan- tum pro$it. tam diuturnum iter ac longum terræ magni- tudini repugnare intelligerent, diligenti ra- tione metiti errorem, illud fermè ad tertiam partem tum $patij, tum temporis contra- xêre. Terrarum genera.

Atque hæc $unt $ubtilitatis beneficia. Ip$a verò terra non vnius generis e$$e videtur quamobrem Ari$toteles rectè in duo diui$it: primò o)rukta/ ki\ metall enta\, id e$t, fo$$ilem ac tran$mutabilem. Fo$$ilis eadem manet, & verè terra e$t. Tran$mutabilis $pecie $olum & vi$u: nam ea in metalla, vel $uccos, aut alia eiu$cemodi tran$it: de hac $uo loco dice- mus. Veræ autem terræ $pecies duæ: altera quidem $yncera: pullo colori hæc e$t, aut ei proximo: altera quam non e$t $yncera, nec tamen quicquam continet meta licum, alte- Cau$æ varie- tatis calo- rum terræ. rius e$t coloris. Omnis enim terra quæ alie- no colore prædita e$t, exhalatione permutata fuit, iuxta Ari$totelis $ententiam. At Theo- phra$tus putat caloris varietatem e$$e. Sed vtrumque verum e$t: nam modò $ub ea me- tallica inueniuntur, & hæc exhalatione tin- gitur: modò nihil, & hæc à $olo calore: Ve- rum quæ ab exhalatione tingitur, qua$i $plen- det: quæ $olo calore, non $plendet, & calo- rem habet ob$curum, aut ferreum, aut ni- grum. Terræ etenim colores totidem $unt, Terræ colo- res. quot colorum genera: w)xra\ quæ candida e$t: alia lutea, vt argillæ quoddam genus à Lati- nis Sil vocatum: viridis vt chry$ocolla, ru- bea vt $andaracha, cærulea vt ku/anos: nigra vt pnigitis, quæ metalli nihil continet: & quan- quam alia exemplo metallicorum declaratæ $int, non tamen de his intelligimus, quando- quidem $ynceræ à metallis inueniantur, quæ hos colores exqui$iti$$imè referunt. Sunt & terræ croceæ ( vt dixi ) & pullæ, & quæ tin- guntur, vt Erethria æri confricata, fit viola- cea. Strato Lamp$acenus albam terram cine- ris argumento exi$timabat. Sunt qui Ari$to- teli tribuant, quòd terram nullius e$$e coloris exi$timauerit. Nos hîc doctrinam trad mus quæ $en$uum confirmatur te$timonio, has nu- gas nihil curantes: atque ideo pullam dixi- mus, quòd $yncera plerunque talis $it: & quæ Terra opti- ma. talis e$t, plerunque etiam $it optima. Optima igitur terra non $emper vnius e$t coloris, quanquam ( vt dixi) pulla $it plerunque: ve- rùm & quædam nigra optima e$t, argillofa qua$i & quæ nulla labe corrupta. Labes $unt, arida, $cabra, exe$a, cane$cens, pumico$a, fi- $tulo$a. Sterilis e$t & in qua herbæ nudis fpi- nis longis & acutis, aut geni$tæ, aut erica na$cuntur: hæc autem $i quid aliud improbi- tatis $oli certum e$t indicium. Nec $olùm hæc $ed cùm frequens e$t genus vnum herbæ quod in pratis non vides, $ed tantum locis incultis & aridis. Quæ igitur tenui$$ima e$t, argillo- $a, mollis, aquas optimè $u<*>cipiens, ac colo- res reddens, quæ vitiis caret, quæ cum $ic- catur, imbréque in$pergitur, odorem emittit $uaui$$imum, ea optima arboribus ac frugi- bus erit. Sed cur hæc terra bene olet po$t lon- Cur terræ optima im- bre con$per$a bene olet. gas $iccitates imbre madefacta tenui? Id pror- $us accidit, quoniam per $iccitates humor modicus qui in terra continetur, à moderato calore ac naturali concoquitur, inde imbre $uperuenie nte mi$cetur aquæ atque exhalat, atque ideo fragrat optimè, quòd etiam opti- mè concoctum e$t: igitur odoris $uauitas temperati caloris, atque ideo feracitatis ma- ximæ indicium e$t. Licet & ab opere ip$o fa- cilè coniectari: nam cùm in ea herbæ atque arbores luxuriant, maximè quæ pingue $olum expo$cunt, certum $oli bonitatis argumentum habes.

At terræ ex $ub$tantia triplex e$t genus, Terræ $pecie à $ub$tantia cra$$um, & vocatur arena: tenue, & e$t ar- gillaceum: & mediocre, quòd commune e$t. En iam vides etiam in ip$is terris $ubtilitatis præ$tantiam: nam vt arena $terilis e$t, ita etiam omni fermè operi figulino inepta: at argilla & fœcunda plantis, & figulis apti$$i- ma e$t. Argillo$a etenim quæcunque trifo- lium fert optima, quæ gramen, proxima pro pa$cuis. Quæ rutam caprariam, frugefera e$t: quæ vitem bene alit, optima e$t omnibus ar- Signa cogno- $cendæ terræ. boribus tamet$i olea vitem refugiat. Cùm igitur terra alia frugibus alia pa$cuis, alia ar- boribus maximè apta $it, vnumquodque ge- nus à proprio $igno cogno$ces. Verum in lo- Muri è ter- ra. cis vbi medica prouenit, nullum e$t pro pa$- cuis certius $ignum illius herbæ copia. Ex ar- gillaceo etiam genere fuit terra illa candida, quam Ta$conium olim vocabant, ex qua in montium iugis $peculas faciebant in Hi$pa- nia, & nunc ( vt Georgius Agricola medicus, vir in$ignis refert) apud Coruerium Saxoniæ oppidum turris: nam ea $ecurios e$t ignibus, ventis, imbribus quam quæ cæmento & la- pidibus con$tat: à ventis ob grauitatem tuta e$t: ab ignibus magis dure$cit: ab aquis, quòd non recipiat, tuta e$t. Pinguem ac prætenuem & den$am eam e$$e oportet, atque ob id etiam raram. Quædam etiam frigore tenuior redditur, vt Go$$elaria, quæ cùm in fru$tis $it, Arenæ gene- ra. frigore fit minuti$$ima. Arena verò trium e$t generum, fluuiatilis, marina, & fo$$itia. Sed & in hac $ubtilitas non paruum di$crimen af- fert: quæ enim tenui$$ima fuerit, cæmenta fa- cit ad æterna murorum fundamenta, modò pura $it tam parua $ubtilitate vita $tructuris multis $eculis aut adiicitur, aut perit: melior tamen fluuiatilis, $it nulla arte iuuetur, quod Terræ $pe- cies ab v$u. $al$edine careat, & purior $it fo$$itia. Sunt & terrarum di$crimina ab v$ibus vt communis, quæ probatur ab agricolis, à figulis argilla, à lignariis fabris rubrica, fullonibus cimolia, pictoribus cærulea, Lemnia medicis, argen- taria fabris argentariis. Hæc omnia aquis & calore variantur & perficiuntur. Vnde nihil melius e$t quàm terras habere irriguas, nam in omne frugum, arborum, & herbarum genus luxuriant. Quomodo terra aquis $uperemi- neant, $ept&etilde; opiniones.

Sed quomodo terræ aquis $upereminere po$$int rectè dubitatum e$t. Dixêre nonnulli, quoniam Deo id placuit. Hi magis vitupe- rant, quòd rationem inuenire nequiuerit, quam Deum laudent, quod ab$que ratione po- tuerit. Qui dicunt hoc animalium cau$a fa- ctum e$$e, finem quidem docent cur factum $it: $ed ad a$$equendum finem aliis opus e$t cau$is, quas illi minimè docent. Sunt qui di- cant à $ideribus ip$am $u$tineri: primum hoc violentum e$t: deinde $ydera fixa & immobi- lia fui$$e oportuit, atque (quod maius e$t è re- gione oppo$ita, vt quædam $ub arctico Euro- pam, alia $ub au$tro Bra$iliam, quæ Europæ opponitur, $u$tinerent. Si duo $tatuas centra, alterum aquæ, alterum terræ: primum, alte- rum aliud erit à mundi centro: duóque gra- uitatis media, nec poterunt ex oppo$iti re- gionibus partes terræ prominere, cùm tamen promineant, vt Bra$ilia & Europa: nec erunt Antipodes. Qui volunt terram ab aëre $u$ti- neri in $peciebus conclu$o, violenter vtrum- que $tatuat, & terram in $ublimi aëre $u$ten- tatam, & aërem vi in $pecubus retentum: oportet etiam ingentes e$$e $pecus, qui A$iã, Africam, & Europam, Bra$iliam, tótque in- $ulas $u$tinerent, & $i rectè con$iderant, tota terra $pecus vnus erit, mirúmque nec mini- mo hiatu patêre tantum molem, vt $i pateat, orbis corruat vniuer$us: nec in illum pul$o aëre tantam aquarum molem de$cendere. Ari- $toteles in Meteoris cen$et, ob polum, quod altior ibi $it terra, aquam non admittere. Sed non $ic terra rotunda foret, nec $ub æquino- ctiali terra, nec altitudo illa comparationem haberet ad differentiam loci terræ & aquæ. Finge, enim quod haud verum e$$e pote$t, ter- ram M. milibus pa$$uum altiorem e$$e, $i lo- cus aquæ circa terram $it, i$que pro magnitu- dinis ratione terra altior bis mille pa$$ibus adhuc $ub arctico ip$o, terra erit $ub aquis M. millibus pa$$. multóque magis vbique lo- corum aliorum. Putet me plus ob viri auto- ritatem illum hæc dixi$$e, quam reprehen$io- nis, in quam veritatis amore me tractum vi omnes intelligunt. Igitur hoc verum non e$t, aquam adeò magnam e$$e, nec totius terræ partem e$$e notatu dignam: quia tamen ob leuitatem terræ $uper$tat parua aqua, quicquid e$t humile ac inæquale in terræ $uperficie complet. Hacque ratione dum tot maria fa- cit, ampli$$imumque oceanum tot flumina, maior terra exi$timata e$t. Quòd $i ad ambi- tum $olum re$piciamus, for$an res vera e$$e po$$et: at cùm ad profunditatem, nullam ha- bet comparationem. Indicio e$t, quod nullibi præterquam in gurgitibus aqua maris pro- funditatem habet effatu dignam, $ed alibi pa$- $us 1000. aut 500. aut 200. vel 300. quæ al- titudo $i ad terræ magnitudinem comparetur, e$t vt $udoris ad hominem. In gurgitibus ali- quanto profundior e$t aqua, quòd par $it lo- cum eum potius aqua quam leui$$imo aëre compleri. Solida igitur e$t $ubtus terra, in parte modicum aquæ ob cauitatem infu$um $it: alicubi parum aëris, non multum, paucis annis, non perpetuò, continetur. Quòd $i aqua elementum e$$et ac adeò grande, opor. teret vt etiam in terra, $ic maximam maris partem fundo carere. Nam certum e$t, $i pro 1000. pa$$. 1000. pa$$uum millia obtine- ret, aut duplum huius quod par e$$et magni- tudinem, $i tantam quantam exi$timant ha- beret, nullum fundi ve$tigium $uperfuturum. Quòd cùm vbique præter quam in gurgitibus (vt dixi ) appareat: gurges autem omnis an- gu$tus $it manife$tum e$t aquæ elementum non admodum magnum e$$e.

Itaque tria elementa $unt, quorum leui$$i- Elemento- rum magni- tudo. mum & maximum aër, proximum magnitu- dine terra, ambo hæc per $e nece$$aria: quo- rum aër in $ublimi, terra in imo: minimum ac qua$i non nece$$arium aqua in medio ho- rum. Nam $i homines $ine cibo viuere po$- $ent, vt gratia exempli lapides, aqua non e$$et nece$$aria. Verùm quia non $olùm vi- uere, $ed ali ac generari, cre$ceréque nece$- $arium fuit, aqua creata e$t. Cùm igitur lo- cus aquæ capacior $it elemento aquæ, e$t enim quicquid humile e$t in terra, ob hoc terra vndique extuberat continente, in$uli$que, & hominibus ac cæteris animalibus habitatio- nem præbet.

Igitur ex hoc manife$tum e$t, quonam pa- Diluuiorum cau$a. cto facilè fiant inundationes, quas diluuia $olent appellare. Nam cum aqua modica $it natura, atque in terræ $uperficie con$tituta, $i paululum incre$cat, humilia loca obruit, ac breui etiam reuocatur, quia parua e$t etiam cum aucta fuerit. At $i tanta quanta exi$ti- mabatur foret, maximo indigeret incremen- to ad inundationes. Quamobrem nunquam accidi$$ent inundationes: & $i modò accidi$- $ent, vix vnquam, ni$i extincto penitùs hu- mano genere, potui$$ent renocari: pluribu$- que annis, non men$ibus $ub aqua terra la- tui$$et. At vt Plato recitat, non $emel fuêre, $ed pluries, hæ inundationes: & rur$us paucis men$ibus de$iêre. Pauca facta e$t igitur, vt In Timæo. Cau$a par- nitatis a quæ. locus habitationi relinqueretur, vt $ua frigi- ditate temperaret, non de$trueret vitam ani- mantium. Et quoniam hæc mini$trorum ge- neratio $olùm in terræ $uperficie erat nece$$a- ria, ob id igitur vt $uperficiem $olam occu- paret, in qua metalla, plantæ, animalia, pi$ces ali oportebat ac generari, pauca, & in $uper- Cau$a mo- tus aqua- rum ver$us meridiem. ficie terræ facta e$t. At quia periculum non leue erat, ne ab aëre ac Solis radiis nimium con$umeretur, motus perpetuus illi adiun- ctus e$t: ob idque, quia non mouentur aquæ ( vt dixi) celeriter computre$cunt, & multum re$oluuntur. Cautum e$t etiam il- lius generationi $ub polis & immotibus cumque terra $ub torrida nimium exurere- tur, cauit natura, vt locus ille humillimus e$$et, atque ob id aquæ omnes fluunt ver$us meridiem. Sib & Nilus quanquam ex Lunæ montibus oriatur iuxta Capricorni circu- lum, attamen tran$gre$$us æquinoctij circu- lum totam penetrat zonam torridam eodem impetu in no$trum mare delatus iuxta Ale- xandriam. Oportuit igitur ibi frigidi & hu- midi elementi maximam partem con$i$tere vbi maior illius erat nece$$itas ob Solis ca- lorem. Simul verò cautum e$t $ecuritati in- termediorum locorum nam fluente aqua in eandem $emper partem, regiones $ubmergi non poterant: quod & cauent qui agros liberant ab inundatione, & qui paludes $ic- cant: ergo $i non e$$et aquarum ad decli- uia lap$us, iam tota terra palus e$$et. Vt verò decliuior e$$et locus ver$us meridiem, & paulò altior iuxta polos, calor Solis con- $umens effecit, & frigus iuxta polos montes alti$$imos $eruans: iam enim docuimus quòd calor con$umit & exedit, frigus con- $eruat. Ob hæc alti$$ima e$t, fuit, eritque $emper plaga iuxta polos, & in medio hu- Cur $ol non accedat ad polos. Cur aqua tantum a$- cendat quã- tum de$cen- dit. millima. Quare $olem non oportuit vnde- quaque circumferri, nec ad polos: nam $i $ingulis annis per totum orbem feratur, ne- ce$$e e$t vt terra æqualis euadat, atque ea de cau$a vel tota $iccetur, vel tota aquis obrua- tur. Sed cum hoc non $ufficeret ad flumi- num liberum cur$um $æpius occurrentibus locis in via altiorum proueni$$et, hoc natu- ra $agax aquæ dedit, vt tantùm po$$it a$- cendere, quantum e$t quod de$cendit, vt $ic $uperatis montibus ac collibus in mare tandem feratur. Ergo aqua parua e$t, atque De elemen- torum ma- gnitudinis cau$a & $i- gno. in $uperficie $ita terræ. Quòd $i tanta foret quanta fertur, laterétque $ub terra, vel mota perpetuum motum terræ excitaret, vel quie$cens putre$ceret. Horum neutrum cum videamus, impo$$ibile e$t aquam magnitu- dinem obtinere in comparatione ad terram effatu dignam, lateréque in imo terræ: at nec in $uperficie multam fore, $en$um docere o$tendimus. Parua igitur ad modum e$t aqua verum terra cum e$$et animalium $edes, & mundi centrum circa quod a$tra mouentur, & omnium fundamentum, $atis conuenien- tem a$$ecuta e$t magnitudinem, quamuis ad cœli ambitum comparata puncti vicem obtineat. Sunt aurem aquarum genera plu- rima, $ed $itus & magnitudinis ratione $ic Aquarum genera à $itu & magni- tudine $um- pta. di$tinguuntur. Quæ in vnum collecta e$t, fal$a, mare vocatur: $i dulcis, lacus: $i non mouetur pror$us, palus e$t. Nece$$e e$t au- tem in his limum generari. Si verò profun- da non e$t, $tagnum. Si fluit flumen vel fiuuius, à fluendo dictus. Si $caturiat, fons. Si ex pluuiis, vel niuibus colliga- tur, torrens. Torrentes autem ob id mani- fe$tum e$t non $emper fluere. Riuulus au- tem, cum exiguus decurrit. Omnium alti$- $ima palus Alcyonia in Corinthiaco agro, Palus Al- cyonia pro- fundi$$ima. quæ cum minus tribus $tadiis in ambitu habeat. Nero multorum $tadiorum funibus iunctis fundum non potuit plumbo explora- re, adeò profundis gurgitibus continebatur. Huic $imilem e$$e referunt lacum in$ula re- giæ Daniæ, $eu Cimbriæ Cher$one$i, cui nomen e$t Bornholm: neque enim illius imum percipit, quamuis exiguus. Gene- raliter autem in littoribus. Noruagiæ pro- fundi$$imi $unt $pecus, atque ideò gurgi- tes. Cum enim inter alti$$imas rupes, pa- rúmque di$tantes, atque eò magis $i in val- le $pecus profundi $int, aqua permeat, obruitque $ummè nece$$e e$t lacum e$$e an- gu$tum profundi$$imo vortice. Sal$a palus Mæotica e$t, atque ob id & va$titatem ce- lebrata. At fluminum $atis rectè, meo iu- De ortu flu- minum. dicio, cau$as & modum defluxus explica- uimus: $ed vnde oriantur, $æpè dubitatum e$t, tam perenni ac multiplici aquarum decur$u. Ergo generari illas exi$timat Phi- lo$ophus. Salomon ex mari per circuitum deriuari, alij ex pluuiis ac niuibus coacer- uari, alij emergere ex fontibus $ub terra latentibus. Non gigni in montibus, nec ex aëre, palàm e$t omnem aquam, cùm Tanais in Mo$couiæ campis $caturiat: ve- rùm cùm aqua non a$cendat, ni$i de$cen- dat è montibus altioribus, illam eò deri- uari nece$$e e$t. Nec ex mari ip$o ad tan- tam altitudinem, quanta e$t montium ver- tex pote$t a$cendere: & antequam ad mon- tes perueniat, nulla e$t ratio quin vbique erumpat: nec vnquam flumina minueren- tur, maréque ip$um non tot fluminibus $ufficeret, verùm quandóque $iccaretur, cùm maxima pars aquarum Solis calore euane$cat: motus etiam ille $ub terra, il- lam ( vt dixi ) concuteret: neque ratio e$t, cur ab illo monte fluat, ab alio non. Quòd etiam tam pura reddatur ab omni $al$edine & amaritudine, vix e$t veri$i- mile. Nec ex niuibus $olis, cùm è monti- bus aqua etiam fluat cùm nullis teguntur niuibus, nulli$que imbribus made$cunt: generari verò tantam aquarum molem, ac tam perennem, omninò incredibile e$t. Quid igitur dicendum? ex omnibus his cau$is fieri: verùm origo maxima e$t, quia aër in aquam tran$it, pò$t etiam nix & imbres a$$idui ad hoc non parum condu- cunt. Quàm etiam cau$am putat Herodo- Libro. 2. tus, inundationis eius quam Nilus facit in Ægypto. Siquidem illius $ententia ta- lis e$t, quod Nilus æ$tiuo $ol$titio intu- me$cere incipiat, & v$que ad 45. dies $equentes cre$cat, atque Ægyptum inun- det, totidem verò fermè diebus decre$cat. Antiquo tempore, Herodoti $cilicet, ad 14. cubitum incrementum maximam afferebat vbertatem, ad octo $terilitatem: pò$t Stra- bonis temporibusminus cre$cebat, nec octo cubitorum incrementum attulit. Sed præ- Nili inun- datio. $enti ætate, $eu depræhen$o errore, $eu mu- tato ritu, cùm ad 15. brachia exundat, ma- xima fit vbertas. A 15. ad 18. detrimenta affert leuia, & pericula grandia: $uprà au- tem Ægyptius mergitur, & detrimenta ma- gna patitur, cum $ubmer$ionis euidenti di$- crimine, $i modò euadat. A 15. infrà v$que ad 12. annonæ caritatem, $ed leuem in- fert: à 12. ad 10. grauem. Infrà autem nun- quam $ub$i$tere videtur. Hæc e$t recens rei huius hi$toria omni fide digna. Sed ad He- redotum venio, cuius de Nili incremento $ententiam malè conuer$am, deteriú$que in- tellectam, nuper ego emendaui explicaui- 15. & 17. li- bro Geogra phiæ. que. Hanc etiam Strabo confirmauit. Ne- que tamen cuiquam mirum videri debet, quòd quum Nilus habeat ortum vbi Sol, dum Sol e$t facit nobis hyemem in no$tra ætate, quæ illis initium e$t hyemis, niues imbré$que genitos incrementum flumini, at- que ex eo inundationis occa$ionem præ$ta- re: at nunc longè maior tempore facta e$t inundatio: temporibus namque Strabonis iam $exaginta diebus campi $iccabantur. Inundationis cau$a e$t fluminis magnitudo. Maximus enim fluuiorum, vt Arianus $cri- Qui maxi- mi fluuij. bit, Ganges pò$t quem Indus, pò$t Nilus. Ergo Gangete primo, Indoque $ecundo, tertio Nilo, Hi$ter quarto loco adnumera- bitur. Quintus in Libya, Niger à Ptolo- mæo vocatus, Nilo haud minor, na$citur è Thala monte: nunc à Lu$itantis Senega vocatur in fluuius. In Nilum nullum om- ninò flumen influit. Ace$inem, qui in In- dum influit, quatuor penè Millia pa$$uum latitudinis habere, autor e$t Arrianus. Sed Ganges vbi e$t angu$ti$$imus, 12000. pa$- $uum patet, ac in$uper quingentis: vbi latè patet, nulli videntur termini. Alios incredibilis va$titatis, $i vera referunt, in Bra$ilia amnes inuenêre Hi$pani, velut Platam, qui o$tio 30000. pa$$uum in mare deuoluebatur. E$t & Maragnonus, qui cum ingreditur mare, pa$$ibus 80000. patet: Dabaida verò, & $anctæ Marthæ, 30000. atque hi tres ( vt ferunt ) in littore boreali Flumina $iccant ma- ria. iuxta Pariam. Sed mutatur ratio magnitu- dinis per tempora. Omnium, enim morta- lium quidam e$t vici$$itudo: namque fluuij influentes non $olum amnes alios in quos influunt, $ed etiam mari $iccare con$ueue- runt. Narrat Herodotus, Acheloum mare profluentem, tantum arenarum aduexi$$e (hoc enim modo $iccant maria ) vt Echina- nadum in$ulas media iam ex parte conti- Libro 2. nenti adiecerit. Author e$t. Polybius, Tanaim & cæteros fluuios $ic mare $uo tempore Eu- xinum implere, ac Mæotim paludem, vt iam ip$a non amplius habeat altitudinis aquæ quàm $eptem vlnas, & pro $al$a dulcis illa 10. Geo- graph. facta e$t. De Ehinadibus qua$dam iam con- tinenti iunctas refert Strabo, indié$que re- liquas iungi, cùm quæ plurimum abe$t, $o- lùm 15. $tadiis ab o$tio Acheloi fluminis di$tet. Nilus cur <*>ura careat.

Sed po$tquam in fluminum narrationem incidimus, non abs re erit con$iderare cur $olus Nilus aura careat, vel $altem caruit: nam Herodotus hoc con$tanter affirmat. Nobis id curæ maximé e$$e debet, vt cau$am rerum inueniamus, ne $i cur$u temporis in aliis adueniant, quam in aliis ce$$auerunt po$t perplexi hæreamus. Ergo aura maximè fit vbi aqua teporem à Sole conceperit. Indicio e$t, quod $ub ortu & occa$u, non media die, circa flumina æ$tate oritur. Cùm enim Sol eleuat, nec attrahit ad $uperiora aquæ motu aër impellitur: qui ab aqua re- frigeratus, auram $uauem efficit, quam iux- ta exortum Solis & occa$um æ$tate circa flumina $entire $olemus. At Nili initium proculdubio cùm citra circulum brumalem $it & totus per torridam feratur regionem, auram nunquam concipere poterit: nam et$i creetur aliqua, $tatim immodico Solis calo- Flumen cur nullum $al- $um. re con$umitur. Flumen verò eodem cur$u quo aërem refrigerat, purgatur ab omni ter- rena $orde: ideoque nullum $al$um: po$$et tamen e$$e, vbi è loco proximo materia $al- $a in illud influeret: verum et$i contingere po$$it, haud tamen facilè, ob dictam cau$am huius exemplum inuenias. Sic Nilus cùm è longi$$imis veniat regionibus, & calore Solis torreatur, aquas $ecum defert $aluber- rimas. At maria omnia $al$a $unt, atque etiam amara: cuius rationem vbi expo$uero prius, propo$itam quæ$tionem $ubiiciam. Quòd igitur aqua ex imbre flumina augere po$$it, apud nos videmus per$æpe, dum po$t pluuias extenuati iam antè fluuij, adeò cre$- cunt vt agros inundent: quidam etiam tor- rentes, quorum $olùm fo$$a lapillis plena $u- pererat, adeò per plures dies aqua copio$a decurrunt, quam vel Solis imbribus conce- perunt, aut niuibus liquatis, vt magni flu- minis vicem ac $peciem $ubeant. Nec differt torrens à flumine, ni$i quòd non perennis e$t: nam nec illius cau$a talis e$t. Igitur $i montes mane inui$as, hudos inuenies. Sen- $im igitur intra extráque riuuli coacta aqua effluunt, atque multi in vnum coeuntes flu- men efficiunt: hoc ni$i pluuiis, aut niuium liquefactione adiuuetur, extenuatum $em- per videbis. Quo tempore parua aqua $uffi- cit, non $olùm quòd parum aquæ illius al- ueus contineat, $ed quòd dum lentè fluit ea- dem aqua pluribus in locis $atisfacit. Hac Cur flumina matutinò maximè cre$cunt. verò cau$a haud dubium relinquitur, cur flu- uij matutinò $oleant excre$cere, tum maxi- mè ea parte qua fonti $uo fuerint proximi: nempe nocte multum roris æ$tate, multum nebulæ hyeme decidit: quò fit vt $equenti Solis exortu cre$cere multum incipiant, & maximè temporibus mediis Autumno & Ve- rè, cùm pruina cadens Solis tempore di$$ol- uitur. Igitur aqua quæ intra montem lapi- dum frigore, & quæ extra noctis auxilio creatur, intrò $en$im labitur. Pars etiam ex- trà in riuulos cogitur, inde è multis riuulis flumen exiguum plerunque creatur, è pluri- bus exiguis magnum, vt Padus, Hi$ter, In- dus, Euphrates. Hæcque e$t cau$a perpetui- tatis fluminum, $icut incrementi pluuiæ, & niues. Tanais verò & fontes omnes qui è locis planis $caturiunt, non ibi creantur, $ed in montibus, inde ad locum illum delati, ea ratione quã diximus nuper, quòd aqua cum præmitur è locis altioribus tantum a$cendit quantum de$cenderat, emergunt è terra. Mare autem non mittit fontes ni$i $al$os: nam quidam proximi na$cuntur, $ed $al$i $unt. Non negauerim, quòd tamen ob æ$tum illius e$t diffieillimum, decurrientibus aquis maris $ub terra magno impetu, ac procul, aquæ dulcis fontem po$$e $caturire. Indicio e$t, $al$edinem minui $pacij longitudine, quòd putei effo$$i quò magis à mari di$tant, eò minus $unt $al$i. Verùm hoc for$itan non tam fiet $eparatione $alis ex di$tantia, quàm admi$tione aliarum dulcium aquarum. Exi- $timandum tamen aquam puteorum, quam Hau$um vocant Mediolanen$es, è mari de- riuari. Siquidem non tam impetu, quàm $pacij longitudine, nec tam admi$tione dul- cium aliarum aquarum, quàm $alis grauita- te, aqua ip$a dulce$cit. Nam $al in aqua cùm quieuerit, de$cendit ad imum grauita- te $ui: currente autem aqua repurgatur à terra. Sed ob id mare, neque quie$cit, nec currit, $ed æ$tu agitatur, vt $al$um maneat. Tribus igitur modis aqua maris fontibus $caturiens procul dulcis euadit: permi$tio- ne aliorum dulcium cur$u, atque ob id pur- gatione à limo atque arena, & falis $pontè de$cendentis grauitate. Atque hoc etiam commodum dulcis aquæ mare ip$um præ- bet. Sed de fluminum ortu rectè videtur Ari$toteles $en$i$$e: vbi verò in cauum am- plumque locum influxerint, lacus creant. Igitur fluminum, ac fontium, torrentium- que ac lacuum cau$am diximus. Mare cur $al$um.

Reliquum e$t, vt doceamus, quænam $it cau$a, cur mare $it $al$um. Iuxta Ari$tote- lis $ententiam, quæ à paucis intellecta e$t, ca e$t a$$iduus imbrium in ip$um ca$us, iam ab æterno per$euerans. Quanquam enim non hoc in mare loco, quo nunc iacet, æter- num $it, cum tamen è mari mare fiat, æter- num e$$e ac fui$$e nece$$arium e$t continui- tate aquarum. Inditio e$t, quòd omnia ab vno deriuantur, Mediterraneum, Rubrum, Euxinum, Ca$pium, Magalianum, Hyper- boreum, Germanicum, Herculeum, Canta- bricum, Britannicum, Sarmaticum. Indicum Africum, Balthicum, Glaciale: tum $inus, vt Barbaricus, Atlanticus, Magnus, Arabi- cus, Per$icus, Mæotí$que palus, Oceani par- tes $unt, aut germina. Neque ignoro Pto- lomæum de Ca$pij maris ortu aliud $entire, ip$umque ab Oceano $eparare: at non ex $ententia Plinij, nec Strabonis, aut Solini, vel Pri$ciani. Sec hoc parum refert, neque enim repugnat, et$i non $it, mare tamen e$$e quòd cum aliis non conueniat, vt Mortuum mare, & Galilææ, quæ cum inuicem con- ueniant, non tamen Oceani $unt membra $unt tamen ambo $al$a, & quòd magis mi- rum e$t, Mortuum etiam amarum, inde hi- $toriæ cau$am dedit, & tamen plus abe$t à Syriaco, quòd e$t Mediteranei pars, quàm Galilæum. Quòd igitur nullum præter hoc, & Mortuum, quòd olmi Alphaltis lacus vo- cabatur, ab Oceano $it $eparatum, $atis aperrum e$t: nec prohibet quicquam, & hæc per $ubterraneos $pecus cum illo com- municare, atque ob id æternum dicere om- ne mare, aquarum non loci continuo $ta- tu, $empérque $al$um. Tria enim ad $al$ugi- nem $eruandam $ufficere videntur: Solis ca- lor, quo terra vritur, putre$cuntque aquæ: quòd non decurrat, vt flumina, imbré$que excipiat. Omnis enim imbrifera aqua, quòd Sole torreatur, & mora putre$cat, $ub$al$a e$t. At lacus geniti $unt verè, quoniam flu- mina à quibus fiunt initium habuerunt. Quamobrem et$i excipiant imbres, $al$um tamen $aporem concipere nequeunt. Nec e$$e po$$unt $al$i lacus, ni$i terra ip$a vbi $unt $alem præferat, ob id nec magni qui- dem. Ind cio e$$e pote$t Acronius lacus, quem nunc vocant Con$tantien$em, qui tamet$i magnitudine mari $imilis fermè cui- piam videatur, aquis tamen dulcibus, non $al$is, plonus e$t, quòd illius initium ex Rheno flumine fuerit. Adiuuat tamen ad maris $al$uginem illius immen$a va$titas, in qua velut & in amplo terræ $pacio $alis montes non paucos contineri nece$$e e$t. Ergo $ale di$$oluto, adiuuante præcipuè illo quotidiano æ$tu, $al$um fieri mare totum Maris æ$t<*> cur fiat. contingit. Ob id ex dubitatione, dubitatio alia non leuior oritur, cur $cilicet mare æ$tum illum, atque non $emel $ingulis die- bus patiatur, nec tamen omne, nec æquali- ter. Oceanus namque palam, & Mediterra- nei paucæ quædam partes, vt Adriaticus $i- nus, vbi Venetiæ conditæ $unt, fluunt ac refluunt bis fermè in die vna. Sed mare iux- ta Æthiopiam, quod Gineghæ vocatur, qua- tuor horis fluere, octo refluere Aloi$ius Ca- demu$tus memoriæ prodidit, cum cætera $enis, ac $enis fluant, ac refluant. Cau$a ob quam maria fluant, redeantque præcipua e$t, quòd cum $al$a $int, non tamen $uffice- re poterat hoc ad aquarum & aëris con$er- uationem. Nam $i aqua maris non mouea- tur, putre$cit in va$is, Ari$totele te$te. At quæ in Mediterraneo e$t ventis conolu$a, magis agitatur, nec ob id putre$cit. Quo- nam pacto verò à $yderibus ac Luna mo- ueatur, in A$tronomicis edocuimus. Mouen- tur igitur ab Oriente in Occidentem maria omnia, quæ totius habent rationem, vt Oceanus, quoniam elementum qua$i vnum e$t, atque hoc à $yderibus agitur. Quæcun- que igitur directè iacent ad Oceanum, & ip$a mouentur eo motu: quæ verò à latere, nequaquam, vt Mediterraneum & Rubrum, quæ à Boreali latere $unt: nam $ic di$po$i- tis locis frangi nece$le e$t impetum ab Oriente & Occidente currentium aquarum. Quòd et$i Mediterraneum ab Oriente vi- deatur po$itum, quum Oceanus ad Occiden- tem $it, $olum in reflexu ingreditur in Me- diterraneum: quum iam non à $yderibus, $ed grauitate ip$a vrgeatur, vnde motum $eruare non pote$t. Aliud huius e$t rei indi- cium, quòd in Mediterraneo ip$o, in Afri- cæ littore iuxta Zygrim quòd litus id rectà ab Oriente in Occidentem exporrigatur, $i- tu littoris leuem, Lunæ vim adiuuante, fit æ$tus. Mare verò Norticum, quòd iuxta æquinoctij circulum e$t, è Boreali latere, iuxta Pariam: celerrimè ex Oriente in Oc- cidentem fertui, quoniam Sol ibi robu$tior aquas agit. Sed in Au$trali Sureno, è regio- ne Beraguæ vehementi$$imus æ$tus fit: vbi verò Norticum à Boreali latere iacet, penè nullus. Moueri igitur aquas in æ$tu à Luna o$tendit æ$tus magnitudo in pleniluniis no- uilunii$que, paruitas in quadratis: a$cen$ú$- que earum, de$cen$ú$que cum Luna v$que ad cœli medium, tumorque illarum è $yde- ris directo & reuolutionis tempus, quòd horarum e$t fermè vigintiquinque. Quò in $patio, Luna ad Orient&etilde; ex oriente redit. Quũ verò terram $ic a$trum $equens circumambi- re mare $ingulis diebus videatur, cur naues vix $ex millia pa$$uum, ni ventis vrgeantur, Cur in ma- ris æ$tu na- ues non ce- lerrimè mo- ueantur. horâ vnâ $uperant? Cau$a e$t, quòd non tota aqua, nec vna pars Lunam $equatur, $ed proximæ in proximas transferuntur: ve- lut $i quis carnem comprimens tumorem eleuet, caro quidem parum loco mouebitur, celerrimè tamen tumor per totum crus transferetur. At in Nortiro, vbi diximus penè nullum e$$e æ$tum, decur$um tamen trium men$ium diuturnum, velut in flumi- ne naues celeriter moueri nece$$e e$t, quòd eadem pars aquæ $emper procedat.

Sed po$tquam in hos $ermones incidi- mus, non $ilebo Philo$ophi rationem, quâ mundum æternum e$$e probat ex maris $al- $ugine. E$t autem hæc: Si mare initium ha- buit, ab initio dulce, aut $al$um, erat non $al- $um cùm tantum $alis non potuerit immi$- ceri quodaquam corrumperet, $yncera enim omnia facta e$$e exi$timandum e$t. Nam quæ na$cuntur, vt lacus, & flumina, $apo- re carent. Hoc tamen aduer$us Platonem $o- lùm dirigitut, qui ( vt in Timæo habetur) mundum per $eparationem genitum exi$ti- mauit. Ideóque Na$o dixit: Hanc Deus & melior litem natura diremit. Nam cœlo terras, & terris ab$cidit vndas, Et liquidum $pi$$o $e<*>reuit ab æthere cœlum. Quæ po$tquàm euoluit, cæcóque exemit aceruo, Di$$ociata locis, concordi pace ligauit. Par igitur fuit nullum fui$$e mare terra, & aqua immi$tis, cùm $al$um $olùm mi$tione fiat. Quòd $i $apore caruit ab initio, $uc- ce$$u verò temporis factum e$t $al$um, $al- $ugo ætates habet. At non habet: neque enim nunc $al$ius quam olim fuit, nunquam igitur mare factum e$t, itaque nec mundus. Flumina $ub terra & ex illa erumpentia. Specus $ub terra. Cæterum etiam $ub terra aquarum conge- ries $unt lacuum $pecie: vnde Tanais in Mo$couia, Lycus in A$ia, Tygris in Me$o- potamia perpetuò decur$u erumpunt. Refe- runt & Timaum in agro Aquilien$i, & in Atinate incerti nominis fontem oriri. Cum enim $int $ub terra $pecus, nec profundi vt olim in Gabien$i agro ad primum lapidem à Roma, vnde currus & equi, cùm præteri- rent, $olùm tremebat: nihil mirum e$t, aut aquis impleri, aut dehi$cere $ponte terram, aut hiantibus aërem corrumpi. Et$i parua $it hæc profunditas ad terræ magnitudinem comparata, pote$t tamen vrbes $ubruere, lacus admittere, montes relinquere inæqua- li $pecu, cùm non quicquid è directo e$t, Aqua pu- teorum cur byome cali- dæ. dehi$cit. At puteorum aquæ, cum $int $ca- turigines quædam, quaternis pedibus, aut paulò plus plerunque conduntur: nam $i con- tinua e$$et aqua, terra fati$ceret, & puteis eadem e$$et profunditas. Nec illorum aqua hyeme calidior e$t, quàm æ$tate, $ed talis videtur, quoniam aër hyeme frigidus, æ$ta- te calidus, cuius comparatione eadem aqua ver$a vice calidior hyeme, quàm æ$tate ap- paret: comparatione enim no$tri corporis omnia tum ambientis diiudicantur. Itaque fit, vt dum calidi $umus, quæ tangimus, fri- gida: dum frigidi, calida iudicemus. Vnde in balneo meientibus vrina frigidior vide- tur. Paululum & incale$cit aqua contracto calore ad intima, quia exire non pote$t, nec in terræ $uperficie expandi: ob id etiam ni- ues, quæ non admodum $unt diuturnæ, fœ- cunditatem $emper afferre $olent, nonnun- quam etiam diuturnæ. Accedit quòd tota terra in parte ea ad quam aqua pote$t per- uenire, bitumino$a, aut $al$a, aut denique metallica e$t, quo fit vt halitus conclu$i aquam calefaciant. Et ob id etiam contin- git, quòd tamen rarum e$t, aliquos fontes calidiores hyeme e$$e, miraculi $pecie qua- dam, quàm æ$tate. Sunt autem hæ aquæ ob id odoratæ, aut grauiter olentes, $apori$- que haud in$ipidi, quos cum $catent, agno$- cere promptum e$t, atque ab his, aut caue- re, aut vti. Sed $i lateant, an $ub$int in ari- do loco, & quales $int, hac arte deprehen- duntur. Vas plumbeum, vel figulinam ollam Quomodo in aridis locis aqua an $ub$it, & qualis $it, exploremus. nouam, $i illius copia non $it, oleo prius in- tus illitam, lana $icca candida, quæ lapil- lum in medio contineat, fundo eius anne- xa cum cera, $ub terra per quatuor pa$$us $ub $olis occa$u, ore va$is inferius ver$o, defodi- to diligenter ne lana excidat, ege$táque ter- ra $en$im obruito Sub$equenti luce effo$$o va$e lanam con$idera: quæ $i non procul ab$it, lapilli & noctis frigore, tum humido illiti olei conceptos halitus terræ in aquæ guttulas vertet: expre$$am igitur collige, quæ $i pauca e$t, plurimum adhuc abe$$e aquam coniicito: $i multa, parum. Qualis verò $it, de ore ac gu$tu facilè intelliges. Sunt enim quædam harum, tum etiam extã- tium in $uperficie, quæ non $olum $al, bitu- tumenue oleant, $ed etiam ferueant, vt Apo- ni iuxta Paduam: adeóque frequentes, vt nulla propemodum prouincia his careat, cùm in pluribus etiam multis in locis fon- tes erumpant. Gallia abundat illis, multò plus Germania, & longè magis omnium bo- norum parens Italia. Cau$am huius e$$e ne- Fontium feruentium cau$a. ce$$e e$t ignem, aut putredinem, aut calo- rem naturalem, vel cœle$tem. Cœle$tis haud tantus e$$e pote$t, præ$ertim hyeme, noctú- que, vt eo aquæ ferueant. Naturalis actu non e$t, ni$i in animalibus, quoniam animam & $en$um habent. Putridus tantus e$$e ne- quit, nec verò $imile e$t materiam $imul ge- nerari ac putre$cere. Diuturnitas enim hu- ius miraculi declarat generationis ip$ius ma- teriæ nece$$itatem. Relinquitur igitur cau- $am potiùs in igne e$$e: nam calor ni$i ad $ummum peruenerit, motum habet leuem, & ob id $ponte extinguitur. Sed ignis duæ $unt $pecies, pruna & flamma. Flammam e$$e ibi, non e$t rationi con$entaneum: nam re$piratione manife$ta indiget, plurimum- que ab$umit materiæ, vt integri montes bi- tuminis, vel m&etilde;$e toto arderent. Terræmotus etiam frequens ob exhalationem $equere- tur: aqua verò adhuc longè e$$et feruidior, aliquandoque vi$a foret, erumperetque per interualla his in locis, cum tamen nunquam vi$a $it. Indicio e$t flammam $ub terra non po$$e e$$e perpetuam, quòd vbi erumpit, nunquam ni$i per interualla id contigit. Incendia montium cur & quando fiant. Contingit autem, vt ob$eruatum e$t, hoc ob ventos. Nam quum venti $æuiunt iux- ta loca, è quibus flamma erumpere $olet, tunc po$tridie, aut perendie, expectanda e$t. Hoc autem fit calore intimo, velut in calce ab externo frigore intus coacto, in- de accen$o $ulphure bitumineve, velut à follibus flamma augetur. Hoc autem e$t quòd $uprà demon$trare polliciti $umus, dum de Ætnæ crateribus $ermonem habe- remus. Auctus igitur erumpit ea ratione, quæ de cuniculis demon$trata e$t. Hæc omnia ergo $i conferantur inuicem, prunam $ube$$e certò concludemus. Sed vnde alitur, vnde motus, vnde re$piratio? his enim tri- bus ignem indigere $uperiùs e$t demon$tra- tum. Re$pirationem probet lapis aridus, ac fungo$us, ignem fouens non aliter ad vn- guem quam calidus cinis. Motum exhihet materia noua quæ perpetuo accenditur, atque ita ignis $edem mutans mouetur. Sic enim in fuligine apud nos, quamdiu $upere$t ignis $erpens, $eruatur. Nec idcircò conci- pit flammam, quòd bitumen illud impu- rum e$t, atque terræ mi$tum. In omnibus igitur fuligini per$imilis e$t materia il- la quæ $ub terra ardet, vnde fuliginem bituminis $peciem e$$e haud dubium e$t. Cur igitur in flammam non erum- pat, cau$æ due $unt: altera, quòd bitu- men impurum $it: reliqua, quòd non re$- pirat. Itaque fit vt tenuior quandoque pars illius aecendatur, flammamque emittat, tuncque terræ motus & $onitus exauditur. Sed materia non $uppetente, quòd $axo mi$ta $it, nec benè re$piret, non erumpit, $ed $pontè mouetur. Sed quonam pacto ignis conclu$us non extinguitur, aut $altem dum materiam depa$citur, $edem non mu- tat? Cur non extinguatur cau$æ duæ $unt, bitumen & frigus aquæ, à quo cogitur calor intus, nec $ecus quam in calce ignem accen- dit. Illud idem frigus ignem in loco eodem retinet, qua $emper $ub aqua. Sed longo $patio aqua feruet, angu$to erumpit. Verum quòd paruus ignis tanto feruori $ufficiat, quatuor $unt cau$æ. Prima, quæ non re$pi- rat, vt in æ$tuariis. Secunda lapidis natura quæ tophus e$t per $e calidus, multum con- cipiens caloris, ac $tabilem redden$que af- fatim. Tertia cinis, quæ relictus e$t calidus, ac plurimus & $uapte natura $iccior: vnde etiam infu$a aqua hic no$ter quæ longè imbecillior e$t, illam excalefacit. Accedit vltimò quòd aqua illa diui$a e$t per riuu- los, facileque ob id calorem concipiens ac retinens, quæ $i in vnum coacta e$$et, vix totius montis incendio incale$ceret, & ca- lefacta celerrimè etiam rediret ad propriam naturam: ob id nullum mare, nullus la- cus, nullum flumen feruere pote$t ob aqua- rum abundantiam. Fontes, atque vt eò minores, $ic acrius $ole eb<*>lliunt. Sed cur non maior pars accenditur bituminis? quo- niam $olum id accendi pote$t, quod ab aqueo humido $poliatur. Cùm verò totum $cateat hoc humido bitumen, atque hoc ip- $o à $ulphure differat, priu$que accendatur, $iccari nece$$e e$t, diuque ob id proximo igni etiam reluctari: ita fit vt valde $en- $im ignis adiunctam $ibi materiam depa$ca- tur. Cum igitur nec cre$cere multum, nec penitus extingui ignis ob dictas cau$as queat, multa verò $it materia illi parata, paucu$que ad feruorem $eruandum calor $u$- Optimæ a- quæ. ficiat, nece$$e e$t ip$um feruorem multis $eculis manere. Manife$tum e$t igitur, quod omnes aqua, quæ feruent, natura le- ues $unt, & medica præditæ facultate. Sed non talis e$t, quæ v$ui apta e$t ad $eruan- dam valetudinem. Optima enim aqua co- lore, odore, $aporeque caret, pellucidaque exi$tit, atque epota non moratur in ventre: talis Eulæi fluminis qui per Su$ianam è Zagro monte profluit, nam eam Per$arum Reges $ecum in expeditionibus deferebant: tantum fuit illis diligentiæ ad vitam tuen- dam. Nam in eius con$eruatione proxima e$t aëri aqua, vt in Commentariis $uper tractatu de Temperamentis Auicennæ de- mon$trauimus. Neque mirum videri debet quòd Artaxerxes Longimanus tamdiu vi- xerit, cum Per$arum reges tantam curam in aëre & aqua deligendis impenderent. Sed lo- co Eulæi apud Ælianum Choa$pem inue- nio. Inueni & flumen e$$e iucundi$$imi $a- poris inter Gangem & Indum, ex quo quæ non po$$unt regionis accolæ bibere, percur- $ores tran$latis aquis bibunt. Sed Coa$pes in Mediæ regione e$$e creditur, Stabone ta- men aliter $entiente: $ed $i in India e$$et, Per$epolim vix transferri potuit. Coa$pis igitur aqua optima $it: Eulæi verò iucunda, & ip$a, atque in v$u Per$arum regibus In- diam optimas & iucundi$$imas aquas habe- re certum e$t. His proxima bonitate Niloti- ca, reliquorum maiorum fluminum vix vlla probatur. Sed de his $pecialiter alibi tracta- uimus. Sunt aliæ frigiditate celebres, olim ex Corinthio agro è montis vertice fluens, ni- Aquæ frigi- di$$imæ. ue frigidior. Refert Georg. Agricola intra primum à Culma lapidem, In$anam, voca- tam, quæ cum feruere videatur, e$$e frigi- Aquæ maxi- mum edentes $trepitum. di$$imam. In Bohemia rur$us iuxta flumen Egrã, Furio$a, appellata, quæ & ip$a ampul- lis feruens non frigore, $ed tonitru potiùs edito in$ignis: $ic auribus cadendo ob$trepit. Simili modo po$tquam Con$tantien$em la- Cau$a $tre- pitus aqua- rum. Cau$a fri- giditatis aquarum. cum iuxta Scaphu$iam exiuit è rupib. Rhe- nus adeò altis præcipitatur, vt procul multis pa$$uum millibus audiatur, propè verò to- nitrui $imilis fragor videatur. Nam $trepi- tus aquarum cau$a e$t ca$us ab alto, aut exi- tus cum impetu ex angu$tis locis: $icut frigo- ris niues, marmora, metalla, cœlum rigens, motu$que rapidus, tum ca$us ab alto, & quod maximum e$t, permi$tio halinitri: nam hoc inferius demon$trabitur. Sed frigiditas hæc in quibu$dam fontibus perpetua non e$t: ve- lut in Hi$paniæ agro quodam oppidi Pe$- queræ de Duero, iuxta magnum flumen Du- rium, à Fortunatis di$tat 11. partibus, ab æ- quinoctij circulo 42. fons qui ab initio veris aquam profert, inde æ$tate copio$i$$imam: autumni autem principio $iccari incipit, $iccu$que hyeme manet. Bla$ius de Villa Franca Hi$panus medicus cau$am e$$e pu- tat (nãm is hoc $crip$it tanquam ei comper- tum) profunditatem aluei, ob quam æ$tate non $iccatur, hyeme à calidis vi$ceribus ter- ræ ab$umitur. Sed nos o$tendimus hyeme terræ intima non $impliciter e$$e calidiora quam æ$tate, $ed comparatione ad aërem habita. Quoniam igitur frigidi$$ima e$t, ha- linitro participat. Æ$tate autem fluit deriua- tis riuulis à montibus, cum niues liquari in- cipiunt. Autumno $iccatur, cum qu&ecedil; è mon- tibus fluere de$ierint $ub terra, ob idque hyeme $iccus manet: neque enim niues $ol- uuntur ob gelu. Videtur autem hoc qua$i generale e$$e, vt vere & æ$tate, magis tur- geant fluuij, quam autumno, multò autem minus hyeme. Di$tet hic fons à Vagliadolit Pintia, olim famo$i$$ima vrbe, pa$$ibus XX. M. Referunt etiam in Elbogano, aquam $trepere non leuiter, acidique e$$e $aporis. Meminit Ari$toteles aquam fui$$e olim in Aquarum $apores. Sicanio agro Siciliæ, qua incolæ, pro aceto vterentur. Quid mirum? Accepi, iuxta Ro- mam in Villa Cardinalis Triultij inuentam $aporis au$teri aquam, atque eam $aluberri- mam, ob id $olitam a$portari longius vt vi- no mi$ceatur ad conciliandam gratiam. Con$tat autem alumine concocto, atque be- ne temperato humido, fieri au$trum: nam $ponte a$trigens e$t. Cum tamen vino mi$cetur alumen, creditur dy$enterias excitare. Sic referunt in Cardia iuxta lacum Da$cyli, in loco qui vocatur Campus al- bus, aquam e$$e lacte dulciorem: aliam quo- que iuxta pontem qua itur Valdeburgum. Hydromel tran$it in vinum ve- tu$tate. Cau$a $apo- ris aquarũ. Sunt & quæ vinum referant, vt olim in Na- xo in$ula vna ex Cycladibus Ægei pelagi: vnde in 3. Eleg. En tibi per mediam bene olentia flumina. Naxon, (Propertius. Vnde tuum potat Naxia turba merum:

Quid mirum, cum referant Plin. & Dio$- Fontes oleũ $tillantes. Cur fontes oleum $till&etilde;t. cerides hydromel vetu$tate tran$ire in vi- num. Ari$toteles cau$am $aporum aquæ in calorem retulit. Terra enim excocta mutat & probet $aporem aquæ. Sic etiam oleo per- fu$i fontes quidam videntur, vt in Saxonia iuxta nobile Brunonis oppidum, & in Sue- uia iuxta cœnobium, cui Deger$e lacus no- men e$t: & rur$us in valle montis Iura$$i. Cau$a e$t bitumen valde pingue: nam bitu- men oleum continere haud dubium e$t. Ita- que cum aqua eluitur oleo aqua innatanti, fontem olei probet. Verum totum ex oleo con$tare haud credendum e$t. Quid mirum igitur Alexandri iuxta tabernaculum fon- tem olei $caturi$$e, vt Arianus omnium Græcorum hi$toricorum maximè verax re- fert: Aut Romæ temporibus Augu$ti At non natus e$t: non contendo, in his nihil refert, quandoquidem o$tendimus fieri po$$e, & quomodo: nam rarò hæc eueniunt, & paucis in locis, vnde prodigij loco habentur, cum euenerint. Alij ad Deum talia referunt. Vnde in Elide Peloponen$i regione aqua Alphei cineres $acrificiorum Olympicorum in Mal- tam cum tran$irent, in $uper$tirionem ver- $um, quæ ob aqua pinguedinem fiebat. Sunt & acres aquæ qua$i pinguibus oppo$i- tæ, vt Golnicij. Eadem e$t ratio calorum: Aquarum colores. nam candida ad $ecundum lapidem à Clau- ca Mi$enæ oppido: rubea, vt in Radera Mi$enæ fluuio iuxta Radeburgum, & olim in Iudæa iuxta Ioppen: viridis in Carpato monte iuxta Neu$olam: cærulea, vt Blaua inter Feltrium ac Tarui$ium, & in Ther- mopylis etiam talem fui$$e referunt: ni- Cau$æ colo- rum aquæ. gerrima in Alera fluuio Saxoniæ, vbi in Vi$urgim $e exonerat. Cau$æ $unt argillæ calores, $ed tenuioris, nam cra$$a non hæ- ret aqua ideò neque tingit. Quædam etiam calorem mutant, vt Nilus cum $iccitatibus Aquarum odores. are$cit, autore Theophra$to. Quædam ma- nent incorruptæ, vt Tyberis. Similis ratio differentiæ e$t in odoribus. Plerunque tamen aquarum odores iniucundi $unt, quòd ( vt dictum e$t ) rarò terra benè oleat. Pe$$imè olim fœtebat in Elide Anigri fluminis aqua, v$que ad perniciem non $olùm pi$- cium, $ed hominum. Et iuxta Methonem in Me$$ana in puteo quodam optimè olens haurirebatur aqua: odor enim referebat Cyzicenum empla$trum. Porrò Cyzicenum empla$trum croco, myrrha, thure, & iride radice, redolentibus $uauiter con$tabat. Ma- nife$tum e$t igitur, quòd contrariorum con- trariæ $unt cau$æ: & quòd $alubres quæ be- ne olent, & prauæ quæ fœtent. Habent & vim aliæ aquæ alias progignendi plantas, atque illud perpetua ratione ob$eruatum e$t. Nam Mæander fluuius myricas, A$opus Aquæ arbo- res diuer$as nutrientes. Bœotius inncos altis cum radicibus, Nilus Per$iam arborem nutrit. Atque ex his etiam vires aquarum coniectari licebit. Sunt au- tem aliæ graues, aliæ leues. Leuior e$t omnis Aquarum à pondere dif- ferentiæ. Lib. 15. in fi- ne. Lib. 21. cap. vlt. Aquæ qua lapide$cunt. & arbores mutant. aqua, Ari$totele te$te, non $olum in flumini- bus, $ed fontibus ac puteis, quæ $uperna- tat: $icut graui$$ima, quæ in imo: eadem ratio partium, quæ totius. De$cendunt enim quæque grauia: quæ autem leuia, $upernatant. Refer Strabo, Eulæi aquam aliis drachma, $ub acetabuli men$ura fui$- $e leuiorem. E$t autem hoc iuxta Plinij doctrinam, parte quintadecima. Sed ab his ad aquarum miracula tran$eamus. Sunt enim aquæ maximarum virium, vt etiam ligna in lapides vertere $oleant. Refert Albertus Magnus, in Danico mari iux- ta Lubecen$em vrbem, $ua ætate inuen- tum arboris ramum cum nido & pullis; qui cùm in lapidem cum arbore & ni- do e$$ent conuer$i, purpureum tamen ad- huc colorem $uum retinebant. Et Ceor- gius Agricola in Elbogano tractu iuxta oppidum à Falconibus cognominatum, in- tegras cum cortice abietes in lapidem ver- $as e$$e: atque quod maius e$t, in rimis etiam pyritidem lapidem continere. Et Domitius Bru$onius in Sylare amne, qui radices montis eius, qui e$t in agro vrbis Vr$entinorum olim, nunc Contur$ij, lam- bit, folia & arborum ramos in lapides tran- $ire, non fide aliorum, $ed propria, vt qui incola $it regionis. Cortices autem lapidum annos numero o$ten dere. Sic guttæ Gottici fontis (hoc enim nomen à vulgo inditum e$t) $par$æ lapide$cunt. Et in Dacia, Cepu$ij aqua in vrceos transfu$a lapide$cit. Non Ratio corum quæ lapide$- cunt. tamen horum omnium eadem ratio: nam quæ calore mutant alia in lapides, tutò bi- bi po$$unt, quoniam circa omnes calidas aquas fungo$i lapides generantur: at qui fontes concre$cunt, frigore gyp$ei $unt, ac non veneni expertes: nam fri- gus omnia durat, & cogit in lapides. Ob id in fluminum alueis, & ob perennem motum, qui terram aufert, lapidum copia $emper fermè ade$t, ni lento motu fluant. In mari tamen lapides ( Ari$totele te$te) $ic generantur. Ex collu$ione enim fluctuum $puma gignitur, quæ ab aliis rur$us flucti- bus cogitur, demum à $al$ugine $iccata, addi- taque arena tenuiore, concre$cit in lapidem. Et quamvis h&ecedil;c de lapidibus tantum dicta $int, qui in mati generantur. De omnibus tamen erunt intelligenda, qui in aquis or- tum habent. Sed in fluminibus & torrenti- bus ac frontibus frigiditas e$t loco $al$ugi- nis, quæ cogit. Hæc autem calor e$t qui- dam: nam calorum quidam di$$oluendo, quidam cogendo, vtrique autem concoqu&etilde;- do generant. Qui autem cogendo, frigidi- tas ob id dicitur, quia Galeno te$te, nihil in homine frigido coactum e$t. Minor ita- que e$t, hic calor humano quamobrem fri- giditatem appellamus. Communia igitur $unt, à tenuiore terra & à $puma generari. In torrentibus igitur plures generantur la- pides & in fluuis currrentibus, quoniam arena tenuior, & frigiditas maior, & $puma copio$ior. Manife$tum e$t autem quòd $pu- ma con$tat pinguiore aquæ parte: at- que $ic lapides viuunt, nam & $ic plan- tæ oriuntur. Ari$toteli igitur hoc debe- mus, qui nobis tot bonorum $emina re- Aqua Sty- gia. liquit.

Sunt & alia aquarum miracula. Nam ru- pe alti$$ima iuxta Cyllenem montem olim oriebatur aqua, quæ omnia va$a terrebra- bat, $olaque equi vngula licebat eam de- ferre. Hanc Stygiam vocabant, credo quòd ad manes homines mitteret. Referunt ea $ublatum Alexandrum Magnum. Mi$cetur hæc aqua po$tquàm pet riuulos de$cenderit Crathin fluuio. Io$ephus quoque Iudæus refert, fui$$e iuxta Syriam in Iudæa inter Arcas & Raphanas vrbes Agrippæ $ubie- ctas regi, fluuium nomine Sabbaticum, qui diebus $ingulis flueret præterquam Sabba- to, vnde ob hoc Sabbaticum nuncupatum. Relatum ad religionem à rudi & credula plebe, quòd cau$a naturali con$tat. Nam tantum aquarum cogebatur, vt in $ex dies $ufficeret, $eptimæ non $ufficeret. Ea- dem enim cau$a in circuitibus febrium hominibus. Mundus autem homo ma- gnus.

Communia autem $unt aquis & aëri, Aether & aqua in qui- bus conue- niant ac di$$ideant. &ecedil;theri ac cœlo, motus ac per$picuitas. Æthe- ri propria leuitas, puritas, tenuitas, motus celerrimus, & quod $it qualitatum expers, non tamen magis, quàm cœlum. Aquæ verò quoniam multæ $unt $pecies, ideò nihil fer- mè pote$t habere commune. Sunt enim Aquarum à locis differ&etilde; tiæ. Aquarum naturæ ac vires. aquæ maris, lacus, fluminum, paludum, $ta- gnorum, torrentium, fontium, puteorum, nimbo$æ, procello$&ecedil;, niuo$&ecedil;, glaciales, ca- lidæ, & quæ ci$terna colliguntur, & lacuna- les, vt ita dicam. Optimæ fontium: glacia- lis ventriculum & artus debilitat, vt niuo- $a, ac procello$a, ex alto enim & frigido lo- co illa de$cendit: minus tamen mala quàm niuo$a, vt illa glaciali: marina medicinæ ap ta. Torrentium & rapidorum fluuiorum, & lacuum aqua, $ed hæc minus, hydropis genus creat quod vocant a$citem. Mollium fluuiorum aquæ, vt Nili, Eridani, Tyberis, proximæ fontanis: paludum mala, $tagno- rum deterior, pe$$ima lacunæ: nam pr&ecedil;ter hydropem, gulu herniam gignit: malum ha- bitum creat corporis, & morbum regium, febres, ac breuem vitam. Calidarum non vna vis: $ed de his in medicis tractationibus di- ctum e$t, $icut & de collectis in ci$terna: Nimbo$æ fal$um ( vt dixi) ac $emiputridum continent. Leui$$imæ in omni genere tutio- Cur leui$$s- mæ aquæ tardè putre- $cant. res, & $eriùs putre$cunt: $unt enim minus humidæ, & magis concoctæ à cœle$ti calo- re: quo fit, vt quò $unt $icciores, & minus etiam frigefaciant ( proximiores enim aëris $ub$tantiæ $unt ) eò leuiores $int, diffici- liu$que putre$cant, vnde longè etiã $alu- briores. LIBER TERTIVS. De Cœlo.

DICTVM e$t $atis de Elemen- Sul $t<*>tia cœlt inæ- qualis & varia. tis, nunc de Cœlo tractandum e$t, $eu illud æternum $it, vt putat Ari$toteles: $eu genitum, vt Plato: $eu factum, vt Theo- logi, variam $ub$tantiam videtur habere. Iam primùm, quòd Albericus Ve$putius in $ua tertia ad Indos nauigatione diligen- ter hæc de $tellarum magnitudine tradidit, e$$e $cilicet Canopos tres magnos, $ed haud claros: primum $cilicet, partibus nouem cum dimidio ab au$trali polo: $ecundum, duodecim: tertium, qui triginta duabus partibus ab eodem polo di$tat, maximum Iu$ta Au- $tralem po- lum $ydera maxima. $ed $ubnigrum. Conciliator refert, & ip$e aliorum tum narrationi innitens, a$tra ibi quædam magna e$$e ac parum $plendi- da, qualia $uprà retulimus. Ptolemæus etiam Canopi mentionem facit vt præ- clari $yderis, haud tamen magnitudinem de$cribit. Sed & hunc tum vltimum e$$e reor de$criptorum à Ve$putio. Ille quidem noti$$imus, & e$t in temone nauis. Verùm duo illi proximiores au$trali polo ignoti quondam, nebulis a$$imilantur, in quarum medio $tella iacet, vt nebulæ illæ den$iorem cœli partem eam e$$e doceant, & $tellarum chorum paruarum. Cæterùm vt Cor$alus Florentinus, refert, crux illa viginti par- tibus à polo au$trali di$tans, more Vr$æ no- bis, aut Currus circumuertitur illi, $ed lon- gè $plendidior. Sunt & $ex $tellæ $plendi- di$$imæ, litui formam referentes, è quibus vna Canopus e$t, ex his qui dicti $unt. Stel- larum etiam colores diuer$i, tum magni- tudines, ac $plendores tum Lunæ macula, o$tendunt variam e$$e cœli $ub$tantiam, at- que in meridionali plaga maiores longè, & qua$dam claritate non inferiores his fixas. Nam maior Canis e$t vltra æquinoctialem circulum, qui quantum luceat, omnes vi- dere po$$unt. Canopum verò magnum e$- $e con$tat, & minus ab Antarctico polo di- $tare part. 38. Sed & in Alexandria totum cælum, partibus $olum 41. exceptis, vide- tur. Longè enim plus de cœlo quàm terra cognitum e$t, quòd cœlum in $ublimi po- $itum $it, & perpetuò moueatur. His dua- bus cau$is penè totum cognitum e$t: nam $olùm XXXI. partes circa polum au$tralem cognitæ non fuêre Ptolemæo. Itaque ex Lib. 1. de Sph. & cy- lin. prepo$. 40. & 41. vel li. 2. pro po$. 3. Archimedis demon$tratione, fermè vna parte ex tredecim, vel paulò minus inco- guitum cogniti e$t: totius igitur cœli quartadecima $olùm pars Ptolemæo ignota fuit.

Quæret for$an qui$piam de Luna, an il- lius vniuer$um lumen à $ole pondeat? Non equidem, at multò minus $yderum reliquo- rum. Con$tat enim in deliquiis maximis eam rubere, vt ignis prunam quandam, & hoc iam illi lumen proprium e$t: verum cùm nocte nihil igne ob$curius procul vi- deatur, & flamma rubra appareat, cum Luna tam procul in deliquiis nobis $it, manife$tum e$t Lunam quacunque flam- ma, & candela lumen clarius proprium habere. Finge igitur maximæ flammæ at- que clari$$imæ, Lunam $pontè & nullis radiis Solis adiutam e$$e per$imilem: dein- de cogita, quantò Luna Solis adiuta lumi- nibus, vt in plenilunio, $eip$a clarior e$t, in deliquio po$ita: facilè intelliges Lunam ra- diis Solis illu$tratam, Sole ip$o e$$e $plen- didorem ac clariorem, ita vt nec aquilæ oculus, quam ferunt $ecurè Solem in$pi- cere, eam audeat intueri. Huius rur$us comparationem ad Solis iubar facias, haud dubi&ecedil; con$tat non fal$um e$$e Prophetæ di- ctum, Solem & Lunam, ac $tellas ea die $eptuplum luminis habituras, cùm nunc in cœlo longè maius $eptuplo quàm hic cernatur, clarum obtineant, atque fœcun- dum lumen. Ergo $upra &ecedil;thera adeò om- nia $plendent ac coru$cant, vt $i etiam tempore deliquij Lunam in ip$o po$iti in- $piceremus, non $ecus ac innumeris cereis $plendidi$$imis accen$is, atque in eos ocu- Cur a$tra $cintillare videntur. lis defixis, ob $plendorem cæcutiremus. Sed cur $cintillare videntur a$tra? Quoniam cœ- li $ub$tantia cùm $it rari$$imà, radij ad nos venientes $&ecedil;piùs, $ed tamen $emper ad per- pendicularem franguntur: ob id cùm aër moueatur, $icut lapilli in imo fontis treme- re videntur ob motum fluentis aque, ita il- l&ecedil; titubare videntur. Hoc autem in lumini- bus dicitur $cintillare. Stellæ autem erran- tes & Luna non $cintillant, quia robu$tis Signum v<*>- ti futuri. viribus radij ad nos perueniunt: $unt enim longè nobis fixis propiores. Indicio e$t $io e$$e, quòd cùm magis $cintillant, & plane- t&ecedil; etiam non $cintillare, $oliti, ventum fu- turum pr&ecedil;dicunt. Nam medius aër qui e$t in $ublimi dum vehementius agitatur, effi- cit vt frequentius, & magis $cintillare vi- deantur. Mars verò cùm $ubob$curus $it, ac rubens, & ip$e $cintillat, apud eos ma- ximè qui debiliter cernunt. Nam & hoc iuxta rationem conuenit, quòd qui debi- lius cernunt, $cintillare plus $tellas $ibi per- $uadent. Eadem verò ratione quæ vltra æquinoctialem $unt $tellæ plus $cintillant, $unt enim remotiores. Vnde etiam Canis maior, quæ minus ob $plendorem $cintil- lare deberet, & ob magnitudinem plus $cin- tillat, abe$t enim plurimum. Et $tellas vide- bis vna in parte cœli plus $cintillare, in alia minus, parum in vertice, & quæ mul- tum $plendent, & magnæ & qu&ecedil; iuxta po- los, nam ibi minus aër mouetur, & ibi nul- li $unt venti. Scintillant autem maximè qu&ecedil; longè di$tant iuxta æquinoctialem ( nam ibi æther celerrimè fertur ) & paruæ, & maximè $i ea parte ventus in $ublimi per- $tet. Ei$dem verò rationibus etiam lon- gè minores videntur, & altiores quàm $int. Contraria verò ratione lapilli in qua & pi$- ces, maiores videntur quàm $int: & aqua Stellæ longè minores & altiores quam $int, videntur. omnis minor cùm à latere in$picitur, & mi- nus profunda iudicatur. Ideoque non ani- maduertentes quidam, deceptique pericu- lum $ubmer$ionis incurrerunt.

Huius itaque cau$am o$tendamus, & alio- Res quæ vi- detur vbi $emper appa- ret. rum quæ dicenda $unt, res quæ videntur, quo in loco e$$e videantur. Itaque omnis res quæ videtur, ibi e$$e apparet, vbi e$t concur- $us perpendicularis rei vi$æ, ducta ex ea $u- per medium quod e$t cau$a videndi, & li- neæ per quam res vi$a videtur, quæ $emper à re vi$a ad oculum tendit. Sit igitur pri- mò oculus in A, & res in B, in eodem me- dio tunc videbitur B, in loco $uo, quia linea perpendicularis e$t eadem lineæ ad oculum tendenti. Sit rur$us A oculus in aëre, B res vi$a in aqua, perpendicularis ad aë- rem BE, rectà BFA, inflectatur à perpen- diculari ad oculum ex, F, vt fiat BFC, pro- ducatur CF, in D, & B, videbitur in C, igitur aquæ altitudo videbitur $olùm DE, Rur$us $tella in cœlo D cœlum quic- quid e$t $upra EF, perpendicularis DE, ra- dius qui directè procedit DFC, cùm per- uenit ad F, medium den$ius, id e$t, ad aërem, inflectitur ver$us cathetum, $itque DFA, per quem oculus A, videt D, $tel- lam: producatur ergo AF, directè, & vi- debitur D in B, vbi $cilicet concurrunt ca- thetus DE, ex re vi$a ad medium, & li- nea B F A, cùm dirigitur à parte illa quæ ad oculum pertingit, id e$t, pars AF, ocu- lum tangens. Cur $tellæ multò minus $ublimes iu- dicentur quàm $int. Sydera om- ma cur in oriente & oc- cidente, ma- iora videan- tur.

At dices, $tellæ multò propriùs videntur e$$e quàm $int, $i vera $unt quæ A$trologi de illarum referunt altitudine: non igitur altiores e$$e videntur quàm $int. Fateor lon- gè eas propius exi$timari: $ed alia cau$a, ea $cilicet quòd medium $patium inter nos & illas non compræhenditur: ob id contra- ria ratione a$tra omnia dum oriuntur & occidunt, maiora videntur, quàm in cœ- li medio, quoniam terræ magnitudo in- termedia facit, vt oculus ea plus di$tare exi$timet, & ob id e$$e maiora: nam & turris vlna maior iudicatur ab oculo illius di$tantiam compræhendente, tamet$i mino- rem angulum in oculo faciat vlna ip$a. Ob id igitur a$tra propinqua videntur quòd nullum e$t medium corpus inter ip$a & oculum, cuius longitudinem oculus depræ- hendere po$$it, atque ob id ip$a exi$ti- mare procul abe$$e, quamvis ( vt dixi ) medij ratio ea altiora o$tendat. Sed quòd $tellæ in Oriente, & Occidente maiores videantur, facit & den$itas aëris, non in qua nos $umus, $ed quæ procul à nobis e$t. Argumento id e$$e debet, quòd nebu- lo$o tempore a$tra etiam longè maiora vi- dentur. Hoc autem e$$e non po$$et, $i ob $o- lam di$tantiam id contingeret.

Sed ad narrationem loci in quo res e$$e videtur, exemplis peruenio. Sit oculus A, res vi$a B, $peculum CD, ducatur BF, per- pendicularis ad $uperficiem $peculi intelli- gendo exten$am, non enim nece$$arium e$t, vt tangat, & ducatur BE, reflexa ad A, ita quòd angulus BEC $it æqualis AED, hoc enim nece$$arium e$t in omni radij re- flexione à $peculo cuiu$cunque generis: du- cta igitur parte reflexa AE, concurrat in F, & ibi videbitur e$$e B, cui con$entit experimentum. In cauo etiam $peculo CD, cuius centrum E, res quæ videtur primò In cauis $pe- culis res ma- gis latere videntur, quàm $int plerumque. ponatur B, per radium reflexum BCA ad oculum, & manife$tum e$t, quòd perpen- dicularis erit BF, cui occurrat AC, reflexa in puncto F, & hîc erit locus vbi videbi- tur ab oculo A e$$e B, res quæ videtur, quò fit vt non quemadmodum in priore figura B appareat in F, in directo $ui. Hîc enim plerunque videbitur non in directo F, ip- Quomodo r<*> imago è $pe- culo in aëre videatur. $ius B, eò quòd oculus iudicat ad compa- rationem plani cuiu$dam D K, $uperiacen- tis $peculo, & tamen punctus F, & ca- thetus $umitur à puncto E, quem oculus nec videt, nec comprehendit. Sit rur$us G, quod videtur in cauo $peculo, & per- pendicularis GEF, nece$$ariò erit, & per GDA, reflexum radium videatur ab A ocu- lo, igitur radius A D, occurret catheto in H: igitur res videbitur in H, & ita in aëre extra $peculum: & e$t mirabile, $ed con- $entit tamen experimento. Verùm longè meliùs in magnis $peculis hæc fieri vidi- mus, vt pror$us $it res miraculo $imilis. Sed fit etiam in aliis $peculorum $peciebus velut conuexis, rotundis, ac columnari- bus. Additur miraculo maius miraculum, Lib. 7. cap. vlt. cùm res quæ non e$t in aëre videtur, dæ- monum imitatione propo$ita, vt Vi- tellio docuit: cuius rationem inferius, dum de luce & lumine loquemur, expo- nemus.

Igitur vt ad vltimum genus perueniam, po$ito rur$us conuexo $peculo CD, & ocu- lo A, & B, re vi$a, cathetus ad centrum $pe- Tria quæ ne- ce$$aria $unt ad vi$us ra- tionem a$$e- quendam. culi BD GE, & illi occurrit radius refle- xus AFC, in G, videbitur B. Eadem ratio in colùmnaribus & conicis locum rei vi$æ o$tendit. Iam ergo tria $unt, quæ nece$$a- ria $unt ad vi$um: locus rei vi$æ, & vt res non $it minor ea quæ minima e$t, quæ $ub ea di$tantia videre pote$t: eam enim in qua- cunque di$tantia inueniri e$t nece$$arium, $cilicet minimam, & quòd omnis res mini- ma minor, e$t ac $i non e$$et.

Hoc enim modo haud difficile e$t cau- $am cogno$cere, cur a$tra, cùm plana videã- tur, $int tamen rotunda: nam linea quæ à puncto D ad A oculum dirigitnr, non e$t minor linea BA, nec CA, ni$i in vna linea, quæ minor e$t DE: eò fit vt cùm linea DE, nullam habeat comparationem ad DA, propter nimiam a$trorum altitudinem, igi- tur non percipitur differentia vlla inter AB, & AC, & AD, quare omnes vi- debuntur ab eodem plano erigi, igitur B DC videbitur plana, omnia igitur rotunda procul plana videbuntur.

E$$e autem a$tara maxima, generaliter nunc o$tendatur, & quòd maximè di$tent Cau$a cur a$tra rotun- da, videan- tur plana. A$tra, maxi- ma e$$e, & maximè di- $tare. primò, inde quòd $int maxima. Cùm igi- tur duæ lineæ AB, & AC, producuntur ab eodem puncto A, & ip$æ $unt æquales, & $ecantur duæ æquales FB, & FD, & duæ il- lis etiam æquales GE, & GC, & ductæ fuerint BC & FG, & perpendiculares DH, EK, FL, & GM, erunt anguli L & H æquales, quia recti, item BFL, & FDH, eò quòd D H & FL, æquidi$tant, & linea DF, recto oppo$ita æqualis FB, oppo$itæ recto, quare BL, æqualis FH, & MC, æqualis KG eadem ratione. Sic igitur cùm BD $it maior FG, vt palam e$t ex quarta $exti ele- mentorum Euclidis, erit vt BC po$$it augeri tantùm, vt BL, & MC, quæ $emper æqua- les manent, $int minores in comparatione di$tantiæ, data minima quantitate: igitur tunc ex tertio $uppo$ito latente differentia FB, & GC, vt æquidi$tantes habebuntur. Hanc conatus e$t Vitellio o$tendere, quàm non declarauit, multi$que tandem erroribus admi$$is, quòd fal$um o$tendere conatus e$t, $cilicet quòd BL e$$et minor FH: hoc au- tem fal$um e$t: e$t enim, vt demon$traui, æ- qualis, & ex hac æqualitate minorem ha- bet rationem ad BC ip$a BL, quàm FH ad FG. Et hoc $ufficit ad propo$itum demon- $trandum. Cùm igitur Sol aut Luna, aut a$trum aliud vmbram faciat fermè æqua- lem in terra rei quæ videtur, aut ligno quod radiis illius opponitur, $eu ex vno puncto radij procedant, $eu ex toto corpo- re, permutata hac demon$tratione, con$tat altitudinis ad FG proportionem e$$e in- comparabilem. Cùm hoc igitur contingat etiam in turribus & montibus maximis, ne- ce$$e e$t, vt lineæ FB & GC $int æquidi- $tantes: quare altitudo A a$tri maxima, Solis & Lu- næ, & terræ magnitudi- nis compara- tio. maximum igitur etiam a$trum quod tam procul $ub illa magnitudine, quam videmus, cernitur. E$t autem deducta ratione ex vm- bra terræ in deliquiis Solis, dimetiens ex his partibus, quibus rerræ dimetiens e$t duo, vndecim: quare cùm terræ dimetiens $it bis quinque millia pa$$uum, erit Solis dime- tiens vndecies quinque millia pa$$uum, id e$t, pa$$us millies quinquagintaquinque millia. Solis autem corpus ad terram pro- portionem habet, quam quæ 166. & tres ex octo partibus ad vnum, ambitus maioris circuli M. pa$$uum 173000. in$uperque 250. Terræ dimetiens ad Lunæ dimetientem, qu&ecedil; e$t 17. ad 5. ratio: itaque terræ corpus Lu- næ corpus continet fermè trige$ies nouies, ac in$uper duas tertias. Lunæ dimetiens pa$- $uum millia 2941. ambitus maioris circuli pa$$uũ milia, 9000. & in$uper 264. Altitudo Altitudo eorundem à terra. etiam horum ex Ptolemæi demon$tratione habita talis e$t. Solis quidem à terræ cen- tro M. pa$$uum $exies mille M. & in$uper quingenta. Lunæ verò ab eodem centro M. pa$$uum trecenta viginti M. & in$uper 833. Coni autem vmbræ ab eodem M. pa$- $uum millies trecenties quadraginta M. Vn- de deductis M. pa$$uum quinquies mille pro $emidiametro terræ à $ingulis harum di- $tantiarum <*> relinquentur di$tantiæ Solis ac Lunæ, necnon coni vmbræ à fuperficie ter- ræ, $eu ab oculis no$tris. Di$tantia etiam Solis à Luna, quando Sol deliquium pati- tur, $eu meliùs orbis $olaris à Lunari orbe, erit mille pa$$uum Italicorum ( nam de his $ermo e$t) quinquies mille $excenties octua- ginta quatuor millia atque in$uper 167. Il- lud verò mirum quod Philippus Melanthon animaduerti$$e videtur: quòd cùm eccentri Solis centrum Ptolemæi atque Hipparchi ætate di$taret à terræ centro diametris terræ 24. cùm quinta parte, $eu M. pa$$uum 242000. nunc $olùm di$tet diametris terræ Solis altitu- do minor, quam olim fuerit. decem & octo, duabu$que partibus ex quin- que $eu mille pa$$uum centum octuaginta quatuor millia ab eodem terræ centro. Ar- gumentum qua$i $ene$centis mundi. Sed ratio deduci pote$t, vel ab in$trumento- rum varietate, vel cœli $olaris di$po$itio- ne, vel æquinoctiorum ob$eruatione, quæ varietatem $u$cipit & à locis, & à Solis magnitudine, propter quam æquino- ctium aliquanto cleriùs fit, quàm exi$ti- metur. Hoc autem cùm ob$eruatum e$$et à multis, in Solis magnitudinem rela- tum e$t. Sol igitur A B, centrum eius Demon$tra- tio, <*>$tendens quòd æqui- noctij tempo- re dies e$t, maior no- cte, & ita $ub æquino- ctiali. C, terra DE, centrum eius F, linea CHM, contingens Solem & terram, co- nus M. Quoniam igitur GH contingit So- lem & terram, erunt anguli G & H recti, quare GC, æquidi$tans FH, & ideò portio GB, $imilis portioni HE. Si igitur CG, ad FH, proportio cognita e$t: erit & GM, ad MH, qualis CM, ad MF. Et quia CM, $upponitur cognita in comparatione ad F H, & C G, & H, rectus, erunt G H, & G F, cognitæ, & angulus G C F, co- gnitus, ideóque G C B, atque ideò arcus E H, con$imilis G B: ideóque exce$$us diei tempore æquinoctij $upra duodecim horas: duplicato enim E N, propter D L, fit ar- cus L D E H, cognitus. Iuxta hoc igitur po$ita G C, quinque cum dimidio, & F H, vnum erunt F C, 1200. & C M, 1468. quare C M, erit partium 1467. minut. 59. $ecundorum 23. M H, igitur erit partium 267. minut. 59. $ecund. 53. Re$iduum igi- igitur G H, erit partium 1199. minut. 59. $ecund. 30. igitur G F, partum 1199. mi- nut. 59. $ecund. 31. tertiorum 30. Ideò tri- gonus C F G, habet vnum latus quod e$t C F, partium 1200. Secundum latus quod e$t F G, part. 1199. minut. 59. $ecund. 31. tertiorum 30. Tertium latus quod e$t C G, partium 5. minut. 30. Manife$tum e$t igi- tur quòd F C, & F G, $unt fermè æqua- les, & quòd proportio vtri$que ad C G, e$t, vt 218. & duarum vndecimarum ad vnum. Statuatur igitur circulus circa tri- gonum C G F, & manife$tum e$t quòd diameter F N, cadet in medio, & $ecabit C G, per æqualia in O, propter æquali- tatem F C, & F G. Igitur detracto qua- drato C O, quòd e$t 7 9/16. ex quadrato FG, relinquetur quadratum F O. Quod e$t igi- tur latus eius? e$t F O, partium $cilicet 1199. minut. 59. $ecund. 49. Cum hoc di- ui$o quadrato C O, quod e$t ( vt dixi ) 7 9/16. prodibit O N, minut. o. $ec. 23. qua- re F N, tota e$t part. 1200. minut. o. $e- cund. 22. Hæc detrahemus ex omnibus propter differentiam in$en$ibilem, relin- quetur F E, partium 1199. minut. 59. $e- cundorum 37. & C G, partium 5. mi- nut. 30. Deducta igitur F N, ad partes 120. & e$t dini$o numero per decem, fiet F C, partium 119. minut. 59. $ecundo- rum 58. Arcus igitur F C, e$t partium 179. minut. 36. $ecundorum o. C N, igi- tur part. o. minut. 24. $ecundorum o. Qua- re C G, part. o. minut. 48. $ecundorum o. Igitur duo arcus D L, & E H, huic æquales, $eu $imiles: quia illi $unt dupli arcui B G, cui etiam e$t duplum C G, hîc, quia in circumferentia. Totus igitur ar- cus L D E H, e$t, partium 180. minut. 48. $ecundorum o. & ideò dies in æquino- ctio horarum 12. minut. 3. $ecundorum 12. & nox horarum 11. minut. 56. $ecun- dorum 48. Et ita $ub æquinoctio $emper. Et æquinoctium nobis erit pridie quàm Sol initium Arietis ingrediatur, imò perendie & po$t tertiam diem in qua Sol ingreditur initium Libræ, id e$t, die 8. Martij, & 15. Septembris. Re$pondet hoc perpulchrè experimentis. Quòd $i paulò elatior $it re- gio, vt in alti$$imis montibus, adeò ante- cedit Solis ingre$$um in Arietis initium, vt ratio A$tronomica fal$a videatur. Lon- gior etiam e$t duplo dies, quàm nox, 12. Iunij. Primus dies æquinoctij ætate no$tra e$t 10. Martij, hæc erit minut. 6. maior nocte. Accedit præter hæc colli$io luminis, de qua po$teriùs dicemus. Illud non præte- ribo, quod etiam admiratione dignum e$t: Solem quantò altiùs a$cendit, eóque plus à nobis abe$t, eò magis nos calefacere, quòd anguli rectis $int propiores. Ob id- que hyemem e$$e longè frigidiorem, quòd Sol terræ propinquior $it. Sed cur $ola Lu- Cur $ola lu- na figuram mutet. na varias $u$cipit figuras, reliqua a$tra om- nia perpetuò rotunda $unt? An eò figuram mutat, quòd opaca e$t, & lumen quod ha- bet proprium, lumine Solis adeò e$t imbe- cillius, vt qua parte à Sole non illumina- tur, lateat, & pars illa dee$$e videatur? E$t etiam Lunæ peculiare maculam habe- De lunæ ma- cula. re: vnde maxima apud antiquos quæ$tio orta e$t, exi$timantibus non paucis Lunam participem e$$e elementaris naturæ, & ob id affici. Ali<*> imaginem e$$e putant, vel Oceani, vel orbis terræ, qua$i è $peculo re- lucentis. Nos verò illam, $i corpus æter- num $it, participem e$$e mortalitatis nega- mus. Nec tam procul imago $eu $pecies ali- qua in $peculo videri pote$t. Aut igitur ea parte peruia maculam o$tendit, $icut in $pe- culis vbi plumbum abra$um fuerit, aut om- ninò illa eft terminus a$pectus: eadem enim in parte cum videatur, peruia e$$e non po- te$t ibi Luna, ni$i aliquo motu circumfe- ratur, ita vt redeat aduer$o parui circuli, & eccentrici motu ad eandem faciem. Quòd $i terminus $it vi$us, cur non in alia par- te? Videtur igitur nihil mirum, hanc du- bitationem alios quidem fatiga$$e, alios verecundiores deterrui$$e. Ergo $i $ine par- uis circulis atque eccentricis motus Lunæ, quemadmodum Calippo & Eudoxo placuit, ab$oluatur, erit maculæ Lunæ comperta ra- tio, $cilicet ob$curitas à per$picuitate or- ta. Qua enim parte lumen $olis non refle- ctitur, ob$cura videtur. At ex per$picuo Luna in ple- nilunio our maiorem æ$tum maris faciat. non reflectitur, tran$it enim. Varietas au- tem den$i, & rari manife$tè in cœlo e$t, vt etiam in lacteo circulo videmus. E$t & alia quæ$tio de Luna magis $en$ibus con$picua, cur apud nos plena luminibus maiorem æ$tum maris, apud Indos vacua faciat. Vi- detur autem cau$a e$$e æ$tus, calor tempe- ratus, & propinquitas Lunæ. In coniun- ctione autem, & plenilunio eodem loco. Luna e$t, $cilicet Soli propinquior: in qua- dratis autem radiis cum Sole terræ: tempe- ratior autem in no$tris regionibus plena lu- na luminibus, ob aëris minorem calidita- tem, apud Indos autem vacua ob regionis eius feruorem, attollit autem: cùm elatior fuerit: elatior autem (vt dixi) in pleniluniis ac nouiluniis. Et hîc temperata magis in ple- nilunio, apud Indos autem in nouilunio. Tunc verò mutat faciem ex Solis propin- quitate, lumen ac vim, non $olum luminis cau$a, $ed etiam propinquitatis ad terras. Nihil autem refert, & $i non eleuetur, cum ad $imilitudinem res referatur. Sed dices, cur $i luna mutat faciem ex acce$$u ad $olem, a$tra omnia reliqua rotunda $unt? Hoc ideò con- tingit, quia vel lumen proprium adeò cla- rum e$t, vt Solis lumen, $ed imbecillius: vel quia vndequaque peruia $unt. Ergo a$tra plu- rimum (vt dixi) a vobis di$tant compræhen$a ratione: $ed quia di$tantia $en$um latet, par- ua ob id exi$timantur. Turrium verò di$tan- tia cum comprehendatur, & memoria etiam magnitudinem teneamus, cum etiam angu- lus maior $it quàm a$trorum, turres a$tris maiores iudicamus. Ob id turres, $i ab imo videamus, latiores apparebunt, quàm $i $o- lam liceat $upremam partem in$picere, quòd dum radicem videmus, videamus etiam di- An cœlorum $e tangentiũ, $it vna $u- perficies. $tantiam. Sed quomodo cœli hi iuncti $unt? nam $i vna e$t $uperficies caua $uperioris, & conuexa inferioris, quomodo in diuer$as partes $uperiùs, & inferiùs cœlum moueri poterunt? Si duæ $unt, indiui$ibile ab indi- ui$ibili tangitur. Sed duas e$$e nece$$e, non tamen quantitatem con$tituunt: hoc autem $ufficit Ari$toteli, ne continuum ex non con- tinuis componatur.

Id quoque inqui$itione dignum e$t, an po$itis iuxta eorum, quæ apparent exqui- $itam veritatis rationem orbibus æquatio- nis, contingat eos, vt in Mercurio refe- runt geminari? Et $i contingit, quomodo $eorsùm moueri po$$int? Sit igitur orbis æquationis exterior A, interior B, inferio- rum intimus C, extimus D, extra centrum E, centrum mundi F, & orbis extra cen- trum G, in quorum medio H, centrum concauæ exterioris, & conuexæ intimi. Ma- nife$tum e$t igitur, quòd $i duo $uperiores orbes e$$ent $imul iuncti, & duo inferiores $imiliter, quòd po$$ent moueri $uper cen- tro F: & ita orbem extra centrum, eleua- rent. Et $i mouerentur $uper centro G, frangerent cœlum Veneris, & Lunæ, in- ter quos cœlum Mercurij po$itum e$t. Om- nis enim $uperficies orbis mota $uper cen- tro $uo, non violat orbem, quem tangit: quia in eodem $itu remanet. Sed $uperfi- cies, quæ mouetur $uper alieno centro $i tum mutat, & orbem, quem tangit, rum- pit. His cognitis, $i A, & C, mouentur ex dictis, $uper centro F, nece$$ariò mouen- tur: quare vel $ecum rapiant orbes B D, quare diui$i erunt fru$trà, vel BCD, orbes erunt tanquam vnus orbis, cuius centrum e$t H, quare tota hæc machina eleuabitur, ac $ub$idebit iuxta partium $itum, vt in Sole: orbes autem B, & D, nigri $eor$um, præ- tereà moti $uper centro H, moti ab$idem E, orbis deferunt: nam $i $eorsùm non mo- uerentur, fru$trà e$$ent ab E, di$iuncti. Si verò mouerentur $uper G, frangerent or- bes A, & C, igitur $uper centro G, mouetur orbis E.

Iam verò illud maximè mirum, a$tris quæ tam procul ab$unt, maria & terras, quæ coram oculis iacent innote$cere, omit- to quòd antiqui illis ducibus $ulcarent ma- Regiones in- cognitæ, di$- per$æque t&etilde;- pe$tatibus naues, quo pacto vbi $int, digno$ci po$$int. ria. Illud magis admiratione dignum, quòd tempe$tate acti in incognitas maris aut ter- ræ partes, a$trorum auxilio vbi $int agno$- cere queant. Po$tulauit hoc à nobis Ioan. Bapti$ta de Ponte Vigo. Ratio $ic con$tat: Sereno iam facto cœlo Solis de die, aut al- terius planetæ de nocte, collige altitudinem cum plani$phærio, aut armillis dum a$trum meridiat, & ab hac detrahe declinationem loci Solis, $i Sol fuerit ab initio Arietis ad initium Libræ: adde declinationem loci Solis, $i fuerit ab initio Libræ ad Arietis initium, & quod fit detrahe ex 90. & ha- bebis latitudinem loci, quam & qui Indiam nuper colunt, norunt inuenire. Sed pro longitudine cum altitudine Solis, aut alte- rius $tellæ cognitæ habita latitudine per plani$phærium, horam diei inuenies. Inde per armillas cum loci latitudine locum Lu- næ qualis videtur, quæres: cui addes, aut detrahes, quantum e$t differentiæ ex a$pe- ctus diuer$itate, & habebis verum locum Lunæ ea hora, iuxta quam ex tabulis Al- phon$i habebis locum Lunæ & motum, $ecundùm $ingulos dies præ$entes. Diffe- rentiam ergo locorum Lunæ in$trumento, & tabulis inuentorum con$idera, & cum ea diuide motum diei, exibunt horæ, & minuta, differentiæ pro $ingulis igitur ho- ris partes 15. pro $ingulis minutis quartam partem vnius a$$ume, quas addes di$tantiæ a Fortunatis loci tabularum Alphon$i, $i lo- cus Lunæ in$trumento inuentus po$terior fuerit, id e$t, magis ab initio Arietis de- $titerit loco inuento per tabulas: aut mi- nues ab eodem, vbilocus tabularum partes & minuta, eo qui per in$trumentum inuen- tus e$t, plura obtineat, & quod relinquitur aut cogitur, e$t longitudo a Fortunatis loci incogniti, quàm in $phæra regionum $imul cum latitudine quæres, no$cé$que vbi lo- corum $is, quibú$que ventis in patriam re- gredi liceat: quod cùm ignorent, qui hi$to- riam Indicarum rerum $cribunt, latitudine appo$ita longitudines locorum omittunt. Nam quòd declinatione cur$us Solis, qui- cunque Indiam vtramque petunt, multùm adiuuentur, nec non & $tellarum, omnibus qui cum Lu$itanis ac H<*>panis ver$antur eius nauigationis gnaris, compertum e$t. Iam ve- rò an vnus $it mundus, an plures, an infini- ti, an infinitus vnus, & an aliquid extra ip- $um, & an æternus, vel genitus, dictum e$t in libris de Æternitatis arcanis: nunc verò de Luce & Lumine, quæ ab a$tris pro- fluunt, dicemus. LIBER QVARTVS, De Luce & Lumine. A$tra omnia habere lum&etilde;, & vmbram.

HABENT omnia $ydera lumen, motum, ac magnitudinem propriam: & vt lumen minùs à maiore tegitur, $ic vmbra latet. Luna in die vmbram non facit, noctu fecit. Si Luna luceat, a$trorum reliquorum vmbras non videbis: vbi illa delituerit, quorundam quandoque adeò vmbram videbis exqui$itam, vt Ve- neris ego lumen per fene$tram ingrediens, Lunæ e$$e arbitrarer. Vnaquæque igitur $tella proprium habet lumen, cùm propriam Lacteæ viæ cau$a. habeat lucem: quo $it vt ex frequentibus $yderibus lumen mi$centibus, lacteus cir- culus ab oculo æ$timetur. Adiuuat hoc cœ- li $ub$tantia den$a, & $yderum rara, velut in Cometa, qui caudam, aut crines habet: nam cùm nunquam mutetur, con$tat ip$um in cœlo e$$e, non infra. Sed quomodo radij per inane tran$euntes refracti videntur, cùm Solis radij in aëre vi$ui nõ $ubiiciantur. Cur radij re- flexi videan- tur, & calo- rë augeant. Hæc eadem e$t cau$a, cur etiam vbi refle- xio radiorum in terra e$t, vt in vallibus, longè maior $it calor: nam $i radius pene- trat, vnus tantùm e$t: cùm reflectitur, duo: cùm iterùm reflectitur, tres radij in eodem $unt loco, quare calor magnus hîc procrea- tur: in lactea autem via non his, aut ter, $ed tum ob propinquitatem $tellarum, tum ob den$itatem millies reflectuntur, cùm etiam plurimæ $int: igitur in medio cando- rem, vt lactis fieri nece$$e e$t, quod ego etiam multis cum candelis ca$u imitari pul- cherrimè vidi, vt euidenti rationi etiam Ignis eur ex cauis $pecu- lis accenda- tur, & non in alba mate- ria. experimentum $ub$cribat. Atque eadem ra- tione ignis in cauis $peculis accenditur, quoniam in paruum $patium radij plurimi coëunt, non tamen in candida materia, quia rationem tollit, qua accendere po$$unt: po$$unt enim, quia coëunt, ac candidum di$$ipat, & $eparat. Ob hoc ab igne candi- da tela facilè vritur, imò à $cintilla, à $pe- culi concaui $olaribus radiis non vritur. Eadem ratio ad vnguem e$t in $phærula cry$talli, & rotunda amphora vitrea aqua plena. Sed vt in his radij ex aduer$o coëunt, ita in cauis $peculis antè: verùm vrendi, & Ignis cur à $phærulis cry$tallinis in $ole po$itis accendatur. non vrendi par ratio in vtri$que. Cùm enim rem candidam $ubieceris, conus ille mani- fe$tè dilatatur, & ideò vrere non pote$t. Hoc autem quòd dilatetur, oculo etiam de- præhenditur. Sed cur lumen coactum hæc inferiora maximè Solis calefacit, cùm Sol Sol quomodo calefaciat. calidus non exi$timetur? Verùm ego cali- dum e$$e Solem ponere non vererer, cùm nihil calidum aliud eo caloris genere exi- $timem: hoc enim $uperiùs o$ten$um e$t. Nam putridus calor, & igneus non gene- rat, $ed corrumpit: Solis calor, & $yde- rum generat. Calor autem rerum, quæ vita carent nullus actu e$t, nec $en$u tactus per- cipi pote$t. Solis calor tactui $ubiicitur. Sed nec animantium calor talis e$t, cùm pabulo indigeat, $yderum calor minimè. Sed $i velis placita Ari$totelis tueri, dices quòd aër & aqua dum lumen illud excipe- re conantur naturali quadam facultate, qua grauia de$cendunt, leuia a$cendunt, mo- uentur ac di$$ipantur. Calor quoque, qui in eis iam potentia erat, $u$citatur, & ad actum perducitur. Aqua verò ab aëre inca- le$cit, qui e$t $eip$a calorem non habet: proptereà $uperficies $umma, aut $olùm calida e$t, aut maximè. Motum hunc ra- ritas con$equitur, raritatem calor: hoc enim $uperiùs, quomodo fiat, o$ten$um e$t. Ca- Subtilitas, calor, ac mo- tus, cau$æ vici$$im. lor enim, motus, ac tenuitas circulo quo- dam mutuò $ibi cau$æ $unt: nam $ubtilitas, caloris cau$a e$t: calor dum depa$citur, mo- tus: at motus ip$e $ubtilitatis rur$us cau$a e$t: motus enim collidendo partes attenuat. Sub$tantia tenuis, quia magnam vim exci- pit radij, calida euadit, calidum verò at- trahendo, & di$cutiendo motum cit: quæ vici$$itudo in animalibus vitam præbet, & manife$ti$$ima e$t. Suprà enim docuimus, frigidum nihil aliud e$$e, quàm quòd calo- re caret, nec recipit: rarum igitur admo- dum frigidum e$$e, e$t impo$$ibile, videtur igitur ip$e radius, $eu lumen caloris $ub$tan- tia, hocque nobis $ufficeret, qui eatenùs $o- lùm rationes $ectamur rerum, quatenus iu- uant ad experimentorum veritatem a$$e- quendam. Seu igitur $olis ac $yderum radios per $e calidos dixeris, $eu ip$os non calidos, $ed calefacere, nobis ex æquo $atisfactum erit. Mihi autem videtur, calorem e$$e $ub- $tantiam radij $ideris: nec tamen calorem hunc, cùm à lumine $it in$eparabilis, qua- litatem e$$e, quæ corrumpatur. Nec enim calor, qui in elementis aut mi$tis excipitur, e$t cœle$tis, $ed cœle$tis imago $olùm: igi- tur vt lux propria e$t $ideribus, ita calor, cui nullum e$t frigus contrarium, $ed frigus $o- Cur in lecto magis ca- leamus. la caloris priuatio e$t. Verùm dices: Si mo- tus, caloris cau$a e$t, cur in lecto, & dum maximè quie$cimus, maximè calemus? Ve- rùm motus calorem excitat, refrigerat au- tem dum locum mutando nos aëri frigidio- ri exponit. Itaque in hyeme magnus mo- tus excalefacit, exiguus refrigerat. Sed di- ces: Cur autem frigent, qui quie$cunt, in lecto autem calent? Videtur autem aliquid conferre pluma, aut cottum, vel lana, quæ in lectis habentur. Verùm cau$a præcipua e$t, quia non mutatur aër, qui nos tangit $ub culcitra collectus: extra autem lectum quie$centibus aër mouetur. Ex motu autem bifariam refrigeratur homo, tum quia aër calefactus circum nos manens recedit, tum quia motus (vt dictum e$t) refrigerat aërem. Lux quid $it, & lum&etilde;. Sed ad lucis ac luminis hi$toriam redeo. Lu- men igitur e$t lucis $imilitudo, quæ clari- tas in $e, & caloris $ub$tantiam adeò habet annexam, vt propè nihil $it aliud. Ob hoc clari$$ima $ydera etiam calidi$$ima, vt Sol, Canis vterque, & Iupiter: non igitur lu- men, & claritas, & calor tres $unt res, $ed vna, diuer$orum comparatione, diuer$a nomina, & etiam diuer$am imaginem re- Ambulantes per prata, fa- cies virides habere vi- dentur. præ$entationem $u$cipiens. Lux verò à qua lumen profluit, claritas e$t ex illius tertio genere: vtque in per$picuo corpore à luce fit lumen, ita in opaco color: & ip$a hæc omnia $ui $peciem producunt: nam per pra- ta ambulantes, virides facies habere viden- tur. Potens igitur color cum hæc faciat in aëre libero, quid in ob$curo faciet? vbi hæc $ola lux $it vitio$a, atque alieno colore in- Modus re- præ$entandi facies homi- num $ub di- uer$is colori- bus. fecta. Sic igitur lucerna ex aqua ardente $o- la, & $ale repræ$entat ( dum omnis alia ab- $it lux ) facies pallidas, vt mortuorum: hoc enim expertus $um. Et eadem ratione, $i in lampades virides oleum viride accendatur (quod referunt fieri vna immatura in oleo tandiu contenta, vt mature$cat $ub Sole) vi- ridia omnia apparebunt. Quid amplius, lu- cerna vitrea conclu$a vndique colorem trãs- fert validum, lumine in ea accen$o ad obie- ctas res. Sunt autem validi colores, niger, vi- ridis, albus, rubeus, cyaneus $eu cœle$tis. Ignis autem expre$$iùs hoc facere pote$t, & longè maiora, vt $erpentum imagines re- præ$entare. Oportet autem vt potentia talis $it, & à fumo proprio ad rerum imagines repræ$entandas adiuuetur. Ergo lumen colo- rem, & magnitudinem, & formam mutare pote$t, vt trabes $erpentes videantur, alienam tamen figuram recipere nequeunt. Neque enim (vt dicunt) homines ab$que capitibus videri po$$unt, aut cum canino capite: $ed $i lumen capita ab$condet, ab$condet & reli- qua. Neque formam mutare pote$t $ecun- dum luminis naturam, $i pro forma figura intelligatur. Quod verò occulta fit vi, aut omninò non fiet, aut rari$$imè. Videntur au- tem mutari non $olùm propria, $ed etiam communia $en$ibilia: ac quædam eorum ma- gis ac faciliùs, vt magnitudo, numerus, quies, motus, ac figura. Etenim in quadratis fora- minibus quædam rotunda videntur, quia non per $e $entiuntur, nec adeò exqui$itè, nec adeò vehementer in $en$um imprimunt: lumen autem, & calor vi$us $unt propria. Verùm de coloribus $uo loco dicemus, nunc de lumine, & repræ$entationibus tractatio e$t. E$t autem ( vt dictum e$t ) lumen lucis Luminis tres $pecies. imago in corpore per$picuo. Per$picuum au- tem triplex: quoddam æquale, quoddam inæ- quale, $eu in partibus $uis diuer$um, & quod- dam $ola $uperficie, cuiu$modi $unt $pecula. Hoc autem nitorem dicimus. In per$picuo æquali lumen rectà procedit, in inæquali au- tem frangitur, à tenui reflectitur. Iuxta hoc igitur con$tat, tres tantùm e$$e $pecies lu- minis, rectam, reflexam, & refractam. Re- cta o$tendit res vt $unt, refracta mutatas, re- flexa velut à $peculis debiles. Mi$centur Optima $pe- cula quæ. quandoque hæc, veluti cùm à cra$$iore vi- tro oppo$ito plumbo lumen $imile refran- gitur, ac reflectitur. Optima igitur è chaly- be, vel argento $pecula, de quibus inferiùs agetur, docebimus, non è vitro, cry$talló- ve: quamvis aliter homines credant. Sed quia quæ è metallo $unt, facilè vitiantur, ob id creditum e$t, meliora e$$e vitrea. Metal- lica igitur exactiora, vitrea diuturniora, ni$i frangantur: leuis enim ille nitor non adeò in vitro extinguitur, quoniam in materia $ic- ciore non tam facilè hæret. Cau$a enim cur hæreat, e$t humidum: in humido enim vin- culum adhærentium. Sed & figura vitiantur, quæ reflectunt, & ea in quibus lu men fran- gitur. Itáque $pecula concaua, & conuexa, item per$picilia non æqualia, fal$as reddunt imagines. Hinc cau$a colligitur, cur non Cur à nitidis tã, ùm lum&etilde; reflectatur. tam ex $olo, quam è muris, nec tam è muris, quam è $peculis reddantur imagines? Nã non ni$i in per$picuo fit lumen è luce: quæ autem non nitent, non $unt per$picua, ideò lumen perit: omne enim $olidum per$picuum nitet, & omne nitens e$t per$picuum. Quamobrem in vndis etiam effigies relucent. Vnde Vir- gilianum illud: Nec $um adeò deformis, nuper me in littore vidi, Cùm placidum ventis $taret mare: non ego Daphnim Iudice te metuam, $i nunquam fallit imago. Cur aliqua $olida per- $picua.

Videntur autem ab omnibus reflecti ra- dij, quia aliquis nitor in omni $olido cor- pore e$t. Verùm illud mirum, cur calor, & radij per $olida, cra$$a atque per$picua ma- gis permeent, quàm per opaca, tenuia, ac rariora: non enim meatibus implentur per- $picua, qui aër continuus e$t: & in vitro, & cry$tallo meatus illi directi non po$$unt e$$e, quia non con$i$teret: radij autem re- cti. Nec aqua patitur meatus, cùm tamen $it per$picua. Omne igitur quòd lucis ima- ginem recipit, id autem fæculentum non e$t, $ed clarum, per$picuum dicitur. Non enim lumen corpus, $ed imago lucis, quæ meatibus non indiget, velut nec calor: ca- lor autem magis corporeus e$t. Quia ergo in $olido recipiuntur radij, recipitur & ca- Sydera an $olida. lor. Quomodo autem à $yderibus reflecta- tur, dubitatio non parua e$t: nam $i refle- ctitur lumen à $ydere, $olidum $ydus e$$e oportet: quòd $i $olidum, cur motu non frangitur, & eum à quo mouetur non fa- tigat? Oportet autem quemadmodum & in corpore animalium, animam $pontè moue- re, & alacriter: at in nobis alacritas illa de- ficit, quia ibi $olum e$t vis, quæ a corde transfunditur, vbi anima habitas: at in cœlo cùm vbique anima $it, e$t alacritas $empiterna, ob id nec voluntate anima fa- tigatur, quòd nullo corporeo indigeat au- xilio: nec cor, quòd in eo $it anima: $ed Quomodo æther mo- ueatur. tamen $peciem habet fatigationis. Cœlum autem cùm nunquam quie$cat, & vbique præ$entem habeat animam, nunquam fati- gari pote$t. Sed de Lunæ circulo, quòd $e- cum æthera rapiat, non adeò clara quæ$tio e$t, fatigari enim deberet: melius verò e$t dicere, toti ætheri hoc ine$$e $pontè, vt vnaquæque pars circumcirca feratur ab O- riente in Occidentem, & $ingulæ cùm $uo loco depul$æ fuerint $pontè ad eam reuer- tantur. Hæc autem quæ$tio pro nobis e$t, qui mundum finem habiturum, habui$$é- que initium, in libris de Æternitatis arca- nis cen$uimus. Aut for$an dicemus, quem- admodum aquam ad Lunæ motum, $ic æthe- ra ad primi cœli $pontè circumferri, non ele- menti natura, $ed obedientia ad $uperiora: vel quòd ad motum con$eruandum hoc $ufficit nullo nixu, initium verò non $ine labore fie- ret. Sed hic motus cùm $it $empiternus, ini- tio caruit. Crepu$culo- rum ratio.

Verùm de his $atis, ad lucis ac luminis hi$toriam reuertamur: vbi meritò for$an quis quæret, cur ante Solis ortum, & po$t oc- ca$um, aër luceat & clariùs $it? quod tempus crepu$culum vocatur. Sed cùm ve$pertinum crepu$culi nomen retinuerit, matutinum in <*>uroræ nomen tran$iit. Cuius meminit Vir- gilius duo decim claris experimentis. Pri- mùm referre $at e$t: Aurora Oceanum croceo velamine fulgens Liquerat, & biiugis vecta rubebat equis: Luce polum nitida perfudit candidus orbis, Et clarum emicuit Sole oriente iubar.

Ergo Solis radij cùm impediuntur à ter- ra, nullam claritatem afferunt, $i non ali- quo ex loco reflectantur. Etenim cùm me- dia nox e$t, ponatur cœlum Solis ABF, Sol A B, terra C D, ducantur contingentes ACE: & BDE, concurrentes in E, totum igitur quod continetur $ub cœlo ABF, & $u- pra, à lumine Solis illu$tratur, præter tri- gonum CDE, & tamen partes F, & G, non videntur claræ, quia Solis radij penetrant, nec reflectuntur. Sed neque Sol magnitudi- ne $ua pote$t crepu$culum facere, tum quia radij viderentur, & Solem videremus ip$um tum quia, vt demon$trauimus, ob maximam altitudinem lineæ CE, & DE, fermè redde- rentur æquidi$tantes. Ergo crepu$culum fit, quoniam pars quæ $upra terram e$t, conten- ta $ub E, puncto, id e$t, $ub vmbra, terræ, à vaporibus conden$ata radios Solis excipit. & ad nos reflectit.

Ob$eruemus igitur Solem dum e$t $ub Demon$tra- tio o$tendens ad quandam altitudinem à terra va- pores a$cen- dere po$$e. æquinoctiali circulo, qui crepu$culum in- choat partibus 19. ante ortum, id e$t, ho- ra fermè, & quarta ante Solis ip$ius a$cen- $um, & manife$tum e$t, quòd tunc primum Solis radius, qui aërem illu$trat, terram contingit: nam $i non contingeret, ex $um- mo loco vaporum contingens ad terram du- ctus perueniret ad locum inferiorem priore, atque $ic crepu$culum antea quàm dictum $it, inchoaret. Hoc igitur po$ito, con$ti- tuatur circulus terram referens, cuius cen- trum C, contangens linea AD, $umma pars vaporum E, locus radij Soli F, & vbi $ecat AD, ibi G, ponat: quia igitur Solis di$tan- tia maxima e$t ad terræ comparationem, an- gulus FGD, e$t, ac $i e$$et in centro C, terræ, quare e$t 19. partium, igitur & EGA, vt in centro circuli: $ed A, & B, recti $unt, igitur cùm E, communis $it duobus trigonis CBE, & AEG, ip$i erunt $imiles, & ideò ratio late- rum cognita: at BC, e$t millia pa$$uum (vt dictum e$t ) quinquies mille, igitur AE, e$t millia pa$$uum 288. & ad tantam altitudi- nem vapores a$cendunt.

En vides humani ingenij $ubtilitatem quou$que perueniat? Vitellionem haud ig- noro deceptum e$$e, qui a$cendere tantùm ad 52. pa$$uum millia tradiderit, cùm quintu- plo plus ac dimidio, quàm dixerit a$cendant: verùm cùm ambitum terræ contrahat, & pa$$us ob id etiam maiores faciat aliquantò, non tamen v$que ad quartam partem debitæ altitudinis deducere eam pote$t. Quòd $i vt ad $ummum deducatur crepu$culum per duas horas ante diem fiat, angulus C, in circumferentia, qui æqualis e$t G, partium 60. & E, 120. quare linea AE, quæ altitudo vaporum, erit pa$$uum millia 772. & hoc e$t maximum ad quod a$cendere vapores po$$int è terra $patium. Vnde Irides, Vir- gæ incendia, hiatus cœli, non altiùs fie- ri po$$unt: vt nec triplicati Soles, geminatæ Lunæ, multóque minùs imbres, grandines, niues, pruinæ, & quæcunque à vaporibus ortum habent. Exi$timandum e$t tamen in diuer$is locis variam hanc e$$e altitudinem, quæ tamen præ$criptum numerum pa$$uum minimè excedat. Ponamus igitur, vt nobis, qui à circulo Capricorni di$tamus partibus qua$i 68. oculus $it in B, Mediolani: pun- ctus autem, qui videtur $ub circulo Capri- corni F. Con$tat igitur, quòd proportio CE, ad C B, e$t, vt 8. ad 3. fermè. Cùm igitur CA, $it æqualis CB, erit proportio CB, ad CA, etiam vt 8. ad 3. quare AC, ad AE, vt 5. ad 3. quare AE, e$t millia pa$$uum 8000. & in$uper 333. de quibus non curo. Satis con$tat locum, qui à Mediolani incola vi- deri debet $ub hyemali circulo, à terra di- $tare plus, quàm decies altitudo vaporum Comet&etilde; non fieri in re- gione ele- mebtorum. pertingat. Sed ibi Cometes videntur à no- bis, igitur non fiunt ex vaporibus. Sed nec $uprà in æthere, cùm ibi non $it materia, quæ accendi po$$it. At $i dicas raptum hu- morem eou$que trahi vi $iderum, quamvis altior $it locus, quàm communis hic vapo- rum primùm quidem ob$tat, quòd plerique Cometes men$em excedunt $ecundum, aliqui etiam nec in tertio finiuntur, huic conflagra- tioni nec tota terræ machina $ufficere. O$t&etilde;- $um e$t enim $uperiùs, quòd ignis nunquam in eadem e$t materia, $ed perpetuò nouam requirit. Hoc autem $idus cum cauda plerun- que e$t, & in æthere, quò fit vt minùs Luna non $it. Ardere autem tantam materiam, & tribus durare men$ibus, omninò impo$$ibile e$t. Accedit quòd aliqui hnmiliores e$$ent, qui ab$conderentur ante occa$um, aut e$$ent immobiles, quorum neutrum adhuc vi$um e$t. Multa præter id $unt, quæ ab$urditatem huius opinionis o$tendunt: à quibus ab$ti- neo: quemadmodum illud Albuma$aris, Co- metem $upra Venerem vi$um fui$$e: e$t au- tem Venus multò altior Luna. Sed depræ- hendere an Cometes in elementorum re- gione $it, an in cœlo fiat: facilè e$t admo- dum. Nam $i maiorem habeat diuer$itatem, quàm Luna, in elementorum e$$e regione nece$$e e$t: $ed $i minorem, in cœlo fiet pro- cul dubio. Vides quàm leuibus artificiis hu- mana $ubtilitas ad detegenda cœli arcana Tria quæ $unt cometis omnibus communia. progrediatur. Communia $unt omnibus Co- metis, quòd triplici motu moueantur. Vno ab Oriente in Occidentem, velut & $ydera omnia reliqua in horis 24. Altero ab Occi- dente in Orientem, paulò plus, minú$ve par- te vna cœli, ad $imilitudinem fermè Vene- ris. Nam Cometes anni M.D.XXXII. cùm vige$ima $ecunda die Septembris exortus e$$et, & tertia die Decembris occubui$$et, in 71. diebus, ex 5. parte Virginis, in 8. Scor- pij proce$$it: quo factum e$t, vt $olùm 63. partibus, $igniferi, $ecundùm longitudinem in diebus 71. proce$$erit, minus $cilicet parte vna diebus $ingulis. Ex quo patet: $ub Luna eum e$$e non po$$e, nam $ic motu primi orbis velociùs, quàm Luna moueretur. Quantum Cometes du- ret. Sect.3.c.23. Con$tat enim Lunam in horis 24. retroce- dere iuxta primi motus rationem partibus 13. Plinius exi$timat Cometem non vltra 80. diem apparere, nec celeriùs 7. occulta- ri. Simili ratione refert Hieronymus Fra- ca$torius, prioris exempli auctor, in $uo de Homocentricis libro, die 8. Septembris, an- ni 1531. Cometem fui$$e paulò Sole Orien- taliorem, id e$t, iuxta 24. partem Virginis iuxta autem initium Octobris, cùm Iupiter e$$et in tertia Scorpij parte, factus e$t illi propinquus.

In men$e itaque vno ( nam in explicando negligentior fuit) partes circiter 40. Come- tes in longitudine $uperauit, id e$t, à 22. Vir- ginis, ad $ecundam, vel tertiam Scorpij progre$$us, qui motus Veneris motui parùm e$t ab$imilis, aut Mercurij. Tertius e$t mo- tus $ecundùm latitudinem maximus, vt ( ni ille fallatur ) incredibili celeritate modò ad Boream vnus, modò alter ad Au$trum fera- tur: qui tum proce$$us fiunt, cùm Cometes iuxta polos fuerint: nam tunc modica varie- tas loci ad $igniferum comparata, latitudi- nem non parùm mutat. Aliud verò commu- ne Cometis e$t, quòd cauda $emper ad vn- guem, partem Soli oppo$itam re$picit: vt cùm Sol occidit, Cometes caudam habet ad amu$$im Orientem ver$us, vt in ob$cu- ra Lunæ parte nobis $ingulis diebus videre licet. Tertium e$t, quòd plerunque Solem longitudine comitatur $ic, vt in crepu$culis Quid $it Co- metes. tantùm videatur, non tamen $emper. Quò fit vt clarè pateat Cometem globum e$$e in cœlo con$titutum, qui à Sole illuminatus videtur, & dum radij tran$eunt, barbæ aut caudæ effigiem formant. Hic igitur in cœ- lo, $i ibi e$t generatio fieri pote$t: $i non admittatur, dicere nece$$e e$t, quod & ve- rius e$t, cœlum e$$e $yderibus pluribus, $ed non admodum den$is, plenum: quòd cùm aër $icce$$it, & attenuatur, vel etiam aliis ex cau$is, oculis no$tris $e$ubiicit. Nam & Cometarum prodigia. quandoque Venus media die videtur, quam de nouo genitam non e$$e $atis con$tat. Inde fit vt ficce$cente aëre maria multùm agiten- tur tempe$tatibus, & ventorum flatus per- fæpè maximi $uccedant, & nobiles ac Prin- cipes, qui curis, vigiliis, odorati$que cibis, tum vinis potentibus $iccantur, mortem op- petant. Contingunt & hac cau$a aquarum imminutio, & pi$cium mors, & $terilitates, & legum mutationes, ac $editiones, & re- gnorum $ubuer$iones: quæ omnia ( vt dixi) ab immodica tenuitate, ac $iccitate aëris fiunt, vt Cometes horum quidem po$$it e$$e $ignum, cau$a autem minimè. Iridis colo- ers quomodo fiant.

De iride verò quòd frequentior fit, & quoniam palàm e$t ip$am in vaporum re- gione fieri, minor e$t dubitatio. Velut enim aquæ gutta, cùm ex aduer$o Solis in- $picitur, multos refert ac omnes $plendidos colores: ita è nube den$a rorida, guttuli$- que $catente fit iris. Omne enim ob$curum e$t, veluti nigrum. Indicio $unt vmbræ, quæ ob id omnes nigræ videntur. Duplicé$que cùm paries $imul radios Soli rectos & ex aqua reflexos receperit, $ic vt eorum pars ab homine intercipiatur. Namque Solis ra- diis illu$tratur $uperior vmbra, ob id non adeò nigra e$t. Cùm verò ob$curum illumi- Vmbræ cur nigræ vi- deantur. natur, & id politum fuerit, ad colores pro lucis multitudine tran$it. Ob$cura autem e$t nubes, & guttæ aquæ poli- tæ, ideò lucis varietate colores referunt. Cùm autem circulus interior proximior Ratio ordi- nis colorum in iride. $it ob$curitati, cæruleus videtur: medius, qui lumino$ior e$t, viridis: exterior, qui & maximus, ampliori luce illu$tratus, croceus e$t. Purpureus verò atque xanthus, non principales $unt colores: $ed cum varietate luminis ex altero in alterum colorem $it tran$itus, coëuntibus terminis nece$$e e$t in in medio, velut etiam in picturis, te- Cur iris ro- tundæ figu- ræ. nuiter colores alios apparere. E$t autem centrum Solis & oculi, & iridis in vna li- nea. Sic enim ex caua nebula perpendicu- lares radij reflectuntur: & quanquam ne- bula ip$a non $it rotunda, $oli tamen ra- dij, qui ex parte rotunda reflectuntur, quia $oli perpendiculares $unt, Solis imaginem referunt: quæ quia debilis e$t, & debili- ter reflectitur, colorum $peciem repræ$en- tat: nam lux cùm debilis redditur, in $plendidum colorem tran$it: quæ $i ma- gis debilitetur, in colores nigro propin- quiores mutatur: pò$t $i plus etiam, ad colores $ine luce peruenit: demùm ad ni- grum vbi minimum e$t de luce, vltimo cùm deficit, tran$it in tenebras. Igitur cùm ad centrum ex $ola rotunda, cauá- que parte radij reflectantur, & $i nubes non caua $it, & plures guttæ antè, reli- qua quidem tota nubes con$picitur, $ed à caua, rotundáque reflexio fit perpendicula- ris, quæ iridem, id e$t, Solem repræ$en- tat, non aliter, quam ex aquæ guttis vi- debis, colores $cilicet varios atque $plen- didos. Cùm igitur Sol e$t in finitore, & oculus ( vt dixi ) in recta linea cum centro iridis, centrum iridis in finitore, nece$$a- riò, erit, quare tunc ad vnguem iris $ub $e- micirculi forma apparebit: nam reliqua medietas nece$$ariò tota e$t $ub finitore, Cur iris vi- deatur $emi- circuli for- ma, dum $ol e$t in finito- re. Cur iris dum $ol altior e$t, minor videtur. $i centrum in illo e$t. Cùm verò Sol al- tior extiterit, manife$tum e$t, quod li- nea ducta à Solis centro per oculum infrà finitorem cadet: igitur tunc centrum iridis erit $ub finitore: & quò Sol extiterit al- tior, linea ducta à Sole per oculum hu- milior erit, quare & centrum iridis, quod in hac linea e$t. Itáque quantò cen- trum iridis magis erit $ub finitore, eò $u- perioris $emicirculi pars maior ab$conde- tur ab oculis no$tris: quare quantò altior Sol, eò minorem portionem vnius circu- li iridem e$$e nece$$e e$t. Liquet autem ex his, tum quòd iridis pars media ab$que ne- bula e$t, <*>um quòd $ub terra latitet, iri- dem nihil e$$e: nam non ex centro nebulæ radij reflectuntur, $ed centrum $olum ima- Cur irides tantum duo videri $imul po$$int. ginatione con$tat. Quòd etiam vna tantùm videri po$$it, haud dubium e$t. Nam cùm oculus in linea $it, quæ à Sole procedit ad centrum nebulæ, nulla alia, ni$i idem ha- beat centrum iris videri poterit. Sed nec $ub eodem centro, quoniam ex Sole refle- xio fieri nequit: nam oculus habet ratio- nem centri cauitatis: non quia $it centrum, $ed quia ex duobus pu<*>ictis in eadem linea, quæ à centro e$t, duæ lineæ ad eadem pun- cta $ub æquis angulis reflecti non po$$unt. Iridis $ecun- dæ colorum ordo. Relinquitur igitur, vt ex prima alia refle- ctatur, quare $ecundam maiorem prima e$$e nece$$e e$t, & debiliorem multò: itaque ex $ecunda tertiam oriri e$t impo$$ibile. Quia igitur ex prima reflexa $ecunda oritur, ne- ce$$e e$t, vt lineæ $eu radij circuli prioris iridis interiores, cùm maiorem angulum faciant, longiùs re$iliant, exteriores pro- piùs: quare cir coeruleus erit exterior circulus $ecundæ iridis, medius viridis, vt primi ex- terior croceus, contraria ad vnguem prio- ri ratione. Planum etiam ex his e$$e exi$ti- Cur iris in meridie non fiat. mo, quòd cùm Sol e$t in meridie iuxta æ$ti- uum $ol$titium $emicirculi maximam habet altitudinem: quò fit, vt centrum iridis $e- midiametro totius circuli eius $it infra fini- torem vi$us, quare iris non videbitur: $ed cùm iuxta autumni æquinoctium, & per totam hyemem, & po$t æquinoctium ver- num videbitur, $ed eò minor, quò ( vt di- ctum e$t ) $ol$titio æ$tiuo, & meridie ma- gis appropinquabit. Cur autem dum iris Cur iris quò minorem re- fert circuli portionem, eo maioris cir- culi pars vi- detur. modica e$t, & parùm à finitore eleuatur, eò maioris circuli pars e$$e videtur? Cau$a e$t, quòd oculus magis di$tare iridem, quò humilior e$$e iudicat: quoniam di$tantiam intelligit, vt de a$tris diximus. Sed cùm di$tare verticem iridis plus iudicat, latio- rem etiam exi$timat, velut etiam dixi, de Sole, & Luna orientibus, at angulus maior circuli maiorem illum e$$e o$tendit, quod facilè qui$que intelligit, cùm minorem cir- culum maiori ita in$cribit, vt $e tangant: apparet enim maiorem in circumambiente linea e$$e latiorem: ea de cau$a minor por- tio iridis, maioris circuli pars e$$e videtur. Iris ex re- mis, & lu- cerna, & guttulis. Sed non $olùm irides ex nebulis, verum ex remis dum agitantur in mari lucis reflexio- ne, à guttis aquæ fiunt: & hyeme au$tro $tante circa lucernas, maximè ab his, qui oculos habent humidos: & à guttis in$per- $is parieti, dum à Sole illuminantur, in ob$- curo oculo è directo re$piciente: omnium enim vna e$t cau$a, vt rectè refert Ari$to- De corona, pareliis, & virgis. teles. Sed Pareliæ, Virgæ, & Corona, quam nos circa Solem vidimus, Halonem vo- cant, coloris cau$am eandem habent, quam diximus: verùm, Pareliæ & ip$æ $olum ex reflexione ad oculum fiunt, nulla pror$us in nubibus imagine: atque ideò ex guttilis Iris, & par<*>- liæ quid $i- gnificent. tunc nubes con$tat. Iris & igitur Pareliæ plerumque pluuias nunciant leues, quia gut- tulæ ex aqua $unt & diui$æ, radiu$que Solis penetrat. Corona autem $ub$tantiam habet quippe quæ fit ex reflexione Solis, aut Lu- næ, aut $yderis alterius, tanquam ex cen- tro à nube den$a in circuitum, rotunda fi- gura. Itaque non oculus eas fingit vt iridem Colores iri- dis veræ, quomodo fiant à cry- $tallo, & vi- tro. Iris quomo- do bene olere faciat arbo- res. & Parelias, $ed factas videt, & in nubibus con$i$tentes. Velut etiam$i cry$tallum, tri- gonum, $eu pri$ma, vel hexagonam Soli expo$ueris, in aduer$o pariete colores non fictos, $ed veros iridis videbis: & $imiliter $ub va$e vitreo pleno atque Soli, vel etiam lumini claro expo$i to, eo$dem con$picere licet. Sed ficti erunt, $i cry$tallum in$picias aut vitrum: nam quales tu vides, & vbi vides Sole præ$ente, $ocius non omninò videbit: aut di$$imiles, aut non eodem lo- co, quia veræ non $unt, $ed ab oculi a$pe- ctus ratione tantum profici$cuntur. Quò fit vt mirer eos, qui affirmant, iridem vbi in- cubuerit, plantas illas efficere odoratas, tum maximè $i iam naturâ tales $int: vt laurus, iuniperus, myrtus: credo potiùs cau$am e$$e, quam dixi, cur optima terra po$t $icci- tatis imbre $uperueniente benè oleat. Quis enim vnquam irridem vidit arbori incum- bentem? cùm $ola ( vt dixi ) vi$us imagi- 2.Problem.b 3. ne con$i$tat. Quod igitur dicere oportet, cum Ari$totele e$t, iridem apparere cum ex guttulis nubes humilis e$t, quæ po$t lon- gas $iccitates arboribus $uperueniens iam natura odoratis concocto protinus humido guttularum tenui, in vapores mirum in modum odoratos euane$cit: nam hoc ego quandoque in æ$tate matutinò vidi, in ro- $æ arbore iam are$cente: tantus enim ex rore citra iridem fragrabat odor, vt vix ei quanquam au$im comparare. Hac de cau$a, qui iridem viderunt iam, & naturam eius ig- norant, odoris cau$am in eam referunt. Ma- tutin&ecedil; imbres, ve$pertinæ $erenitat&etilde; indicare apud nos $olent: quoniam nobis t&etilde;pus quale cœlum plerumque occidente Sole, at $ere- Corona, & virgæ quid prænuncient. num in iride ve$pertina. At Corona, & Vir- gæ, vel diu manent inconcu$$æ, & nimbos prædicunt, nam nubes e$t den$a, quæ tam- diu immota manet, & radiis $yderis non con$umitur, nec di$$ipatur, quòd $i pars maneat, pars repentè di$$ipatur, aut tota $imul di$$ipetur, ventos prænunciat, ex ea parte, quæ rectè imminet auul$æ parti, vt $it qua$i ventus chorda relicti arcus Halo- nis, vel æquidi$tans parti $upremæ, aut la- teri auul$æ partis Virgæ: at $i $en$im emar- ce$cant, tenuitatis vaporum indicium præ- bent, atque ideò etiam $erenitatis. Diffe- runt autem inter $e Pareliæ, & Virgæ, quan- quam ambæ rectæ $int ( nam inter Iridem Virgæ, & pareliæ, in quod diffe- rant, tum iris, & coro- na. & Coronam, quum Corona $it circulus completus, haud ob$cura e$t differentia) quòd Virgæ oblongæ $unt, & coloribus Iridis di$tinctæ, vno, per$æpè duobus, plu- ribu$ve, quandoque in $ummo nubium qua- $i imminentes capiti, aliquando qua$i de$- cendentes, iuxta nubium $itum: non val- dè latæ, $ed angu$tæ, vnde nomen $um- p$erunt. At Pareliæ rotundæ qua$i, aut parum oblongæ, Solem aut Lunam gemi- natam o$tendunt: quandoque à lateribus Solis vna $ingulis, $ic vt tres Soles quan- doque referant vt ego $emel vidi: nec $atis noueram oculo, quis e$$et verus, adeò mica- bant, qui à lateribus erant radiis: aderant tunc & Iris vna, & Corona etiam, in cœ- li medio ( dictum mirum) quum nullus Sol ibi e$$et, $ed omnes in Oriente: neque enim fiunt hæc, ni$i Sole occiduo, aut Orien- Cur paraliæ, & geminæ lunæ rari$$i- mè contin- gant. te, dum nubes caua excipit, ac den$a ra- dios, atque remittit. Igitur quum tres Lu- næ fuerint, media erit vera. Accidit rarò de Luna geminata, rari$$imè de triplici: quòd non fiat, ni$i Luna (vt dixi) in Orien- te, vel Occidente, ob cau$am de Iride a$$i- gnatam: nec ni$i plenilunio fermè, cum alio tempore $it imbecillior: purum etiam aërem & den$i$$imam nubem expo$tulat. Cum verò trigemina futura e$t, manife- $tum e$t, quòd duas tales nubes, ac lo- cis opportunis con$titutas ade$$e oportet. Frequentior e$t Parelia Solis duplex, quàm Lun&ecedil;$implex. Simplex autem Solis frequens e$t, ac nullis nautis penè, magno etiam cum periculo, non vi$a. Accedit ad Parelia- rum Lunæ raritatem, quod homines no- cte non adeò vigilant, & in locis manent apertis, ac $ub diuo, $icut de die, vt plu- res longè fiant for$an, quæ non videntur. Solis autem imaginem impo$$ibile e$t om- nes latêre, tot $ub dio mortalibus. At- que ( vt reor ) eadem e$t cau$a, cur paucæ irides Lunæ videantur: nam & hæ nocte primum, Luna luminibus $altem fermè Cur irides lunæ raræ, & quales. plena, non multum circa æquinoctia- lem circulum, & finitori propinqua vi- deri po$$unt. Hanc ferunt in Germania, vbi frequentius videtur ob poli altitu- dinem, & nubium den$itatem, bis vi- Iridem in au$tro à no- bis videri non po$$e. $am vna ætate, Candida e$t multò ma- gis $olari iride, vt pro cæruleo ob$cura viridi- tas, pro viridi croceus, pro crocea albus fer- mè $ubiiciatur. His rationibus palam e$t, cùm Sol aut Luna nunquam retrò capita no$tra agantur ad Boream, $itque centrum iridis in linea à Sole ad oculum, iridem in Oriente in Occidente, & in Septentrione tantùm $pectari po$$e: in Au$tro nunquam ni$i quantum ex Solis, & finitoris diuer$i- tate contingit, æ$tate parietes in mane ver- $us Boream à primis radiis eius illu$trari, Cùm enim æ$tate Sol oriatur, vbi circulus Æ$tate ma- nè, & ve$pe- ri vmbræ qua$i au- $trales. Cancri finitorem $ecat, ratio $phæræ edo- cet, vt nobis au$trum in$picientibus, vm- bras adeò obliquas exporrigat, vt ad Au- $trum tendere videantur. Eadémque ratio dum occidit, viget: nam verticis axis cùm ad centrum terræ de$cendat: Sol verò citra centrum terræ in circulo Cancri feratur, nece$$e e$t, vt quantò magis finitori pro- pinquus e$t Sol, eò illum borealiorem no- bis videri, cùm lineæ, quæ ad verticem ten- dit no$trum, partis imæ comparatione ve- rè $it borealis. Sagitta enim ad circulum Cancri perueniens in finitoris $uperficie, breuior e$t, quàm vt nos attingat.

Sed & ex his di$tantiam iridis vi$æ à no- Quomodo di- $tantiam iri- dis à no$tris pedibus de- præhenda mus, & illius quãtitatem. $tris pedibus iam metiri di$camus. Sit ar- cus $emicirculi AB tran$euntis per Solem, & oculos no$tros, ac verticem no$trum, & centrum iridis, tum illius verticem A B: & $it centrum mundi C, centrum iridis D, cuius $emidiameter, & $inus ver- $us $eu $agitto E F, medietas ima arcus iridis vi$a E F, Sol K: quia igitur ar- cus K A notus e$t, erit & angulus in C, qua$i e$$et centrum mundi punctus C, ob di$tantiam cognitus: quare angulus DCF, & F rectus e$t: igitur trigonus C F D co- gnitus ex tabula de chorda, & arcu. Du- cemus igitur C E H, & erit arcus B H ex plani$phærio illicò notus: nam hæc e$t pri- ma operatio, & facillima illius in$trumen- ti, quæ illicò nobis occurrit. Igitur an- gulus BCH notus: & eodem modo CFE re- ctus: igitur trigonus CFE, & proportio quin- que linearum CD, CE, CF, DE, EF, & quan- ta $it portio $emicirculi EG ex tabula de chor- da, & arcu: nam po$ita DE, 60. duplicabi FG, quam infrà docebo, & arcus illi chordæ è directo $criptus, e$t totius iridis, quæ ap- paret, id e$t, dupli G E. Et ita habes iam quantitatem iridis, quamuis non videas imum illius, id e$t, punctum G, nam vix vnquam pote$t e$$e certus de puncto G, an $it ima pars iridis, propter locorum inæ- qualitatem. Pò$t procedo ad L, & video altitudinem B M per E punctum, igitur angulus M E H e$t cognitus: quia ( vt de- claratum e$t) vapores parum a$cendunt, $ed longè minus nubes: vt Albertus Magnus exi$timat, non plus 15. $tadiis: e$t igitur ac $i angulus HCM e$$et in centro terræ, & ideò CEL cognitus, & F C E fuit co- gnitus igitur C L E & totus trigonus C E L per eandem tabulam: & quia an- gulus F E C cognitus fuit, & LEC, erit angulus FEL cognitus, quare cum F rectus $it, erit trigonus FCL cognitus: quare pro- portio FL ad LE cognita, & iam L E ad LC cognita fuit ex trigono ELC, igitur ratio FL ad L C cognita: $ed L C e$t co- gnita men$ura, e$t enim proce$$us tuus, igi- tur FL cognita, & etiam FC ex ip$is com- po$ita: F G autem cognita fuit & ED: ideò cum duxeris EF in aggregatum ex E D & D E & producti latus quadratum acce- Quomo iris maxima po$- $it videri. Quãtum $u- pra finitor&etilde; eleuari po$$it iris. peris, habebis G F ex S. $exti, & 31. tertij elementorum Euclidis. Ducta igi- tur C F in $e, & F G in $e, latus ag- gregati, e$t linea C G di$tantia à loco iridis, vbi terram tangit. Con$picuum autem e$t, quòd $i quis $uper montem a$cendat alti$$imum, iridem maiorem $e- micirculo videbit, & eò maiorem, quò mons altior extiterit: quod enim ha- bet ante oculos $patium, vacui habet rationem Neque ignorare decet, maxi- mam iridem non vltra quadraginta duas partes in no$tris regionibus $upra finito- in aqua ob $pe- culum. rem eleuari. Maxima autem fit iris, quum Sol in occa$u, vel ortu extite- rit, & linea C F fuerit longi$$ima. Con- $tat igitur etiam $ciri po$$e, quanta $it maxima iridis à nobis di$tantia, illius $uppo$ita magnitudine, tum verò ex di- $tantia ip$a magnitudinem, provt defi- nitum e$t, comparata F G linea ad C G Cur dum Sol deliquum pa- titur, figura per angulare foramen ra- diorum trã- $euntium na- uis formam referat. iam cognitam. Iam verò ex reflexione con$tat, quòd $i $peculum ponatur $ub aqua, imago Solis ab aqua reflectetur, quæ Solem referet alia verò quæ ex a- quæ $uperficie coangu$tatur ob medij den- $itatem, à $peculo reflectetur, & $y- deris exigui imaginem refert, putant- que homines $ydus aliquod e$$e Soli pro- pinquum, quod eo artificio detegatur, cùm $atis con$tet imaginem e$$e Solis, $ed ab aqua in $peculum refractam, quam plerumque in deliquiis Solis homines, dum deliquium $pectare $tudent, in $peculo vide- re $olent. Cur radij per inci$ur<*> angularem tran$euntes <*> in $ubiectum planum ro- tundam fi- guram effin- gant.

Sed cur dum Sol deliquium pati- tur, illius imago per angulare foramen delata, nauis formam refert? Mira nunc à me ratio radiorum e$t explicanda, $ed $en$im ob difficultatem: nam cur pri- mò radij per inci$uram angularem tran- $euntes, in $ubiectum planum rotundam figuram, non rectam o$tendant, & eò rotundiorem, quò magis procul e$t pla- num ab inci$ura, demon$trandum e$t. Cau$a huius e$t duplex, quæ $uperiùs e$t enarrata. Nam lineæ quæ priùs coi- bant, quantò longiùs procedunt, tan- tò æquidi$tantium magis naturæ appro- pinquant: quò fit, vt ab angulorum na- tura ab$cedentes, rotundæ magis acce- dant. Hoc igitur iam in $uperiore figu- ra demon$trauimus: atque eò magis, quòd radij à toto Sole, non ab vno puncto prodeunt. Altera e$t, quòd cùm figura quò magis ab$cedit, eò magis au- getur: oculus verò obiecti illam partem relinquit, quæ debilior e$t minima par- te rei, quam videre pote$t, vt iam $up- po$uimus ab initio. Cùm rotundior pars, & ampla, lumine $uo angulos obum- bret, nece$$e e$t, vt partes tenuiorum virium, id e$t, angulares, priùs mo- uere vi$um de$inant mediis, in quas co- pio$us emittitur radius: igitur figuræ il- læ rotundæ apparebunt, & eò rotundio- res, quò magis non $olum ab inci$ura ea, per quam radij tran$eunt illam con- $tituentes abfuerint, $ed etiam ab ocu- lis intuentium. Hæc igitur cum $int cla- ri$$ima, & vbi lumen $ub propria qua- $i quantitate excipitur, $i quid $it inter- medium, cum vmbra defertur: imagi- ne igitur Solis qua$i $ub magnitudine redacta, quà $ubiicitur oculis inci$uræ beneficio, cum Luna interpo$ita $it cor- pus den$um atque opacum, nece$$e e$t vmbram etiam Lunæ in figuræ videri. Sed Lunæ vmbra rotunda e$t, quia Lu- na ip$a e$t rotunda, & forma à qua ab- $cinditur rotunda: igitur cum à rotundo rotundum ex vna parte aufertur, relin- quatur nauiculæ $eu vacuæ Lunæ imago, nece$$e e$t in deliquiis formas, quæ in planis de$cribuntur, à radiis per angula- res inci$uras tran$euntibus, nec angula- res nec rotundas e$$e, $ed lunares, $eu ad nauiculæ formam factas. Verum opus e$t diligenti con$pectu, quoniam cum Luna $it peruia, rotunda videbitur eiu$- modi figura. Sed clarior par lunarem for- mam ( vt dixi ) repræ$entat.

Hæc volui $ubiicere, quoniam hoc in libro, vt præfatus $um, nihil fal$um, aut dubium $cribere volui. Quòd $i cui ea, quæ proponimus, non $uccedant, $eip$um igno- rantiæ, non me accu$et mendacij. Sed ad rem regredior. Eiu$dem deliquij tempore crocea omnia videntur: multis etiam dolor non leuis capitis contingit. Cau$a e$t, quod lumen paucum e$t, & ob id croceum. Indi- cat hoc aurora, quæ & ip$a crocea e$t, vnde illud Virgilij: Tithoni croceum linquens Aurora cubile.

Antiqui enim, Seruio te$te, ex Varronis authoritate, diem à prima luce inchoabant: quem & in quatuor partes diuidebant. Ha- rum prima erat manè, quæ & aurora, à Manum, quod e$t bonum: $ic enim $alutare $e antiqui $olebant, tempe$tiuè $urgentes: inde ortum ab ortu. Solis ad quartam horam v$que: quòd Sol perpetuò a$cendere vide- retur, appellabat: à quarta ad octauam v$- que meridiem, qua$i Sol meridiaret: & v$- que ad 22. occa$um, quòd de$cenderet, ac tandem occultaretur. Vnde horæ hæ æqua- les erant, $cilicet 12. pars diei à Solis ortu ad occa$um. Nox verò in quinque, ve$pe- ra, quæ & crepu$culum nocturnum, $eu lux dubia: conticinium cum obtenebraretur aër: hoc $e quieti tradebant: intempe$ta, quæ metas vigilantium excederet, & neque $urgentibus e$$et accommodata: erátque tempus à 4. ad 8. horam inde gallicinium ad 10. fermè, à qua ad auroram lucifer. Sed vt ad propo$itum redeam, eadem ratione in aëre fieri permutationem nece$$e e$t ma- guam, ob quam quibus caput e$t imbecil- le, dolet. Verùm dices, nonne dum Sol ori- tur, parum etiam luminis ad nos peruenit & dum occidit, & tamen illud candidum e$t, $icut & quod paruo foramine per fe- ne$tram in ob$curum cubiculum ingreditur? Sed cau$a huius e$t, quòd dum Sol oritur S<*>lemtotum & vnde- quaque ra- dios emitte- re. aut occidit, parum temporis ab$umit, ma- net autem diu in deliquio: quòd $i quis primos radios orientis aut vltimos occiden- tis Solis, qui non ex centro veniunt, tum maximè procul in$piciat, croceos ab$que dubio illos e$$e videbit. Ex his igitur duo per$picua $unt: Solem vndequaque non ex $olo centro radios emittere: & tamen ra- dios, qui ex centro emittuntur, e$$e vali- diores: quod et$i non fatearis, modò pri- mum concedas, nihil ad res demon$trandas detrimenti afferet. Verùm (vt dixi ) ex toto Sole tanquam ex igne vndequaque radios prodire claret, quoniam deliquij tempore pars, quæ centro oppo$ita e$t occupatur à Luna, & tamen aër, & parietes illumi- nantur. Speculum. Quomodo $peculum concauum omnes radios in vnum colligat.

E$t etiàm ratio $peculi concaui hoc o$tendens, quoniam non aliter in vnum punctum coire po$$ent omnes radij, ni$i à toto Sole procederent. Finge tu ex centro Solis $olum illu$trari $peculum, profectò $olus radius vnus in $peculi centrum reddi- bit. Vnde ergo fit, vt in centro $peculi con- caui ignis $emper accendatur, & omnes ex Sole radij coëant: hoc enim Euclides rectè demon$trauit in $uis $pecularibus. Nam ex ABCDE in F centrum omnes radij inter K & L reflectuntur, non ex vno tantùm cir- culo, vnde in F ignis accenditur.

Sed meritò dubitabis: primò, cur radij, qui Propo$itio vltima, cur radij perpen- diculares $oli $int va- lidi. in $eip$os reflectuntur, hi autem $oli $unt perpendiculares, validi $int? Cau$a e$t mani- fe$ta: qui enim reflectitur à perpendiculo, in $eip$um redit, vt ex E in F, ex K, quare con- duplicatur radius $ecundum longitudinem totus: qui autem ex alio puncto in EK re- flectitur, illum $ecat, & abit: at qui $ecat, in puncto $ecat, igitur nullum præbet vim. Nam punctus cum careat quantitate, caret & viribus: igitur et$i infiniti radij per eun- dem punctum reflectantur, nihilo $unt ro- bu$tiores. Nam quod e$t nihilum, quantum- uis ingemines, nihil producit: igitur radiis, qui non reflectuntur à perpendiculo, nulla pror$us e$t vis, vt $ecent. Proximis tamen ac proximioribus eò maior e$t vis, quoniam radius radio proximus e$t, non quia $ecet in puncto: nam $ectio nihil refert, cùm (vt di- xi) in indiui$ibili fiat, $ed propinquitas: nam iuxta longitudinem, diu & magno $pacio, $i radius radio hæret, vtriu$que vis in vnum coit, ac qua$i ingeminatur. Qua$i dixi, quoniam $olus a perpendiculo cùm in $e re- deat, etiam $olus vim $uam exqui$itè du- plicat.

Altera dubitatio erat, $i $peculum $it ma- Speculum concauum quò maius, eò faciliùs accendit. gnum ex parte KG, reflexi radij cur non il- luminant circum$tantes partes circa F, vt $altem claritas reddatur, verùm omnes hi radij infra F reflectuntur? Nam $i ducatur radius ex E in G, angulus F G K maior e$t recto in angulo F G E, igitur reflectetur infra FG per angulum FGE: quare quantò maius e$t $peculum, & maior etiam $uæ $phæræ portio, eò magis atque celeriùs ac- cendit. Huius tamen generis $peculum non procul ignem accendere pote$t, cum $emper in centro radij cogantur.

Supere$t tertia dubitatio non leuis. Quo- Cur $pecula caua, cum vbique refle- ctãt radios, non tamen vbique red- dunt imagi- nem. Cau$æ robo- ris radio- rum per $e, & per acci- dens. niam radij, qui ex parte E C à puncto K reflectuntur, vt ex K procedens à puncto D ver$us H reflectetur, & $altem illuminabit partes iuxta F, contra experi- mentum. Euidens e$t hoc magis in radiis ex B & C in K deductis. Cau$a huius e$t, quod $parguntur, nullú$que e$t perpendicu- laris radius, luménque in F ingens ob$u$cat proximas partes: debilior enim e$t radius ex concauo $peculo reflexus, quàm ex plano, qui labitur, $i non $it perpendicu- laris. Cau$æ igitur roboris radiorum $unt, per $e coitio à perpendiculari, vt in ca- uis $peculis. Proxima huic e$t reflexio à perpendiculari ab$que coitione, vt in pla- nis $peculis directè Soli expo$itis. Tertia $uc- ccdit, reflexio non à perpendiculari, $ed tamen ad angulos æquales, vt à plano $pe- culo non directè Soli expo$ito: nam nec hanc oculus $u$tinet. Quarta reddit imagi- nem $ed $u$tineri pote$t, cùm radij ad æqua- lem angulum reflectuntur, $ed $parguntur vt in cauis $peculis extra pyramidem vtram- que, & quæ à centro $peculi ad $peculum, & à centro $peculi ad rem vi$am: vt ex- tra pyramidem FKL, & FAC. Quinta e$t, cùm à corpore non polito reflectuntur ra- dij, ad vi$um inutiles: non ad calorem: nam & hi perpendiculares ( vt dixi) reflexi ingeminant caliditatem propter coitionem $ed imaginem haud reddunt. Cau$æ autem roboris radiorum per accidens dicuntur, magnitudo & propinquitas lucidi, & quòd radius ille ex centro lucidi profici$catur: tum $ynceritas medij, & radiorum ip$orum. His cau$is accidit, vt lumen aliud alio euadat validius: vnde reflexionem $olarium radio- rum ex Luna & $yderibus ob di$tantiam quanquam puriorem toleramus, à cry$tal- lo, & aqua oculis ferre non po$$umus.

Verùm cùm duo videantur e$$e modi ac- cendendi ignem ex $peculo: primus, vt om- nes radij in centrum $peculi incidentes col- ligantur in vno puncto per reflexionem, qui fit ( vt dictum e$t ) cum cauo $peculo $phærico. Secundus e$t, vt omnes æquidi- $tantes colligantur, qui è $ole prodeunt, in punctum vnum, qui etiam fit parabole: ex- tare de hoc libros Archimedis, vbi docet comburentia $pecula parabole con$tare, Franci$cum Maurolycum Me$$anen$em $cri- p$i$$e, apud Conradum Ge$nerum inuenio. Res autem $ic $e habet. Cùm $uperficies conum rectum $ecat, & $uperficiei deme- tiens æquidi$tat lateri trigoni in$cripti $u- perficiei conum per axem ex vertice $ecantis $uperficies illa parabole dicitur, quæ $it A B C. Cuius rectà à vertice B diuidens AC rectam $ubiectam æquis lateribus, cur- uis BA & BC, vocetur dimeti&etilde;s BD. AC au- tem diameter, ba$is coni K, medium B D: dico HKL talem $emper habere portionem ad perpendicularem quamcunque ex latere $uper dimetiens venientem, qualis e$t ip- $ius perpendicularis ad partem dimetientis inter verticem, & perpendicularem inter- ceptam. Velut $it perpendicularis F G, ta- lem habebit igitur H L proportionem ad GF qualis FG ad GF, & vocabitur tunc HL latus rectum, & omnes æquidi$tantes BD, $eu radij reflectentur in K. E$t verò HL $em- per quadrupla BK. De $peculo, quod combu- rit naues procul ve- nientes 3.de emperamen tis, cap.3.

Sed $i propo$itum $it facere $peculum, quod procul comburat, qualem feci$$e Ga- lenus narrat Archimedem, qui ho$tium triremes deu$$erit: manife$tum e$t $pecula $eu à parabole $umpta fuerint, $eu à circu- lo ac $phæra, maxima e$$e oportere, id e$t, proportiones maximarum $phærarum, aut conorum maximorum, parabolis par- tem non tamen maximam. Velut $i ad mil- le pa$$us extendere ignem libeat, circulum de$cribemus, cuius dimetiens $it duo millia pa$$uum, huius tantam a$$umemus portio- nem, vt rotunditas non lateat, partem $ci- licet $exage$imam, cui dimetientem pro al- titudine in termino vno adiiciemus, & di- metiente fixo circumagemus circuli par- tem, quæ nobis portionem $phæræ de$cri- bet: quam cùm expoliuerimus, ignem Soli expo$ita procul & validi$$imum ad pa$$us M. accendet, Nunc autem non adeò vtilis, ob bellicas machinas: olim verò tuti$$ima. Quæ verò à parabole procedit, conflagratio potentior e$t. Ea autem $ic fit. Sit locus qui comburi debet mille pa$$ibus di$tans. Facio B K pa$$uum mille, cui rectam co- æqualem adiicio K D, ip$i autem B D æqualem ad perpendiculum facio A B, & ex altera parte B C æqualem B A, & du- ctis D A & D C, facio D centrum ba- $is coni, & A D axem, nam angulus ADC rectus e$t, & circumuoluo AC, vt fiat co- nus, & de$cribetur circulus à linea D C tanquam $emidiametro pro coni ba$i, hunc diuido duabus diametris ad rectos angu- los $e $ecantibus C E & F G in centro D. Erit etiam vt B punctus circumferentiam circuli de$cribat circa conum quæ $it H B. Duco igitur à vertice coni rectam ad ex- tremitatem vnius diametri ba$is, puta ad C, & vbi $ecat circuli peripheriam, vt in B, ex illo puncto duco lineas rectas ad extremitates alterius diametri B F, & B C: $uperficies igitur in qua e$t tri- gonus B F C, vbi $ecat $uperficiem co- ni, facit duas obliquas lineas B F & B G, quas ex chalybe optimo, ne flectantur, fieri oportet, a$$umpta tantùm parte, puta BL & BM æqualibus quæ $unt latera paraboles. Inde a$$umes molem ex gyp$o N maiorem latitudine L B M in vertice, quam $en$im cotibus atteres, donec impo$ita parabole LBM circumuer$áque vndique tangat, $iné- que impedimento circumuertatur. Quod cùm effeceris, huic moli vitrum candens aptabis, efficié$que parabolem, quæ à tergo $upera$per$o plumbo radios omnes à Sole æquidi$tantes, qui omnium $unt robu$ti$$i- mi, in punctum K, id e$t, pa$$ibus mille di$tantem reflectent, comburéntque $tatim. Hæc autem ab Archimede planè demon- $trata $unt, vt Antonius Gogaua ad nos tran$tulit. Speculum quod occul- ta reualet.

Verùm po$tquam de $peculis res prodi- gio$as narrare aggre$$us $um, $peculi quo occulta videamus, compo$itionem docere propo$ui. Plana igitur duo $pecula ex cry- $tallo factitia, qualia Venetiis fiunt, quia non adeò vt chalybea vitiantur, æqualia ad vnguem iunge, ita vt alterius longitudini reliqui ad amu$$im hæreat, & vt circa axem po$$it, velut integumentum circumuolui, $ic vt $uperficies vnius cum alterius $uper- ficie quandoque vnum planum efficiat: quandoque $olidum, rectum, obtu$um acu- túmque, vt libuerit. Tunc in$ublimi $pecu- lum immobile è directo loci latentis $u$pen- des, ita vt $peculi facies plano tuo ad per- pendiculum immineat, $peculi autem mobi- lis facies longitudinem loco quem de$ide- ras oppo$itam habeat, tunc quicquid gere- tur in cubiculo illo modò lux ad$it, circum- uoluto mobili $peculo, donec æqualem an- gulum faciat, quod oculus tibi declarabit, dum quod quæris vides, $pectabis omnia. Quòd $i locus quem videre de$ideras $ubli- mior $it, quàm ille, in quo es, editiore loco $u$pende.

Eadem ratione $i velis quod procul fit, quinque M. pa$$uum videre, & interiectis muris, aut in ho$tili ciuitate, edito loco $peculum ad perpendiculum $eu finitori æquidi$tans quàm maximum $u$pende, aliud verò in manu habens, cuius facies re$pi- ciat ( non pror$us $upina, neque ad per- pendiculum exqui$itè erecta) $peculum quod $uperius colloca$ti, $en$im te è directo pri- mi $peculi elongabis, paulatimque ac alter- natim, modò dextra, modò $ini$tra infle- ctens, donec locum plenè con$picias in $peculo tuo, tunc illud vix mouens à $itu, vi- debis quæcunque illic aguntur & fiunt: & quanquam nullum aliud $it huius rei impe- dimentum quàm machinarum ( vt dixi) ig- nearum, nihilominus paucis ex v$u e$$e po- te$t, quòd res magna tam exigua $pecie ex- pre$$a, non ni$i acuti$$imo vi$u deprehendi po$$it.

Quòd $i libeat $pectare ea, quæ in via fiunt, Sole $plendente in fene$tra orbem è vitro collocabis, inde occlu$a fene$tra vide- bis imagines per foramen tran$latas in op- po$ito plano $ed tum ob$curis coloribus, $ub- iicies igitur candidi$$imam chartam eo loco quo imagines vides, & intentam rem mira Modus vi- dendi loca cum $uis co- loribus oc- culta. ratione a$$equêris. Duplices facies & qua- ternos oculos, & ternos, & teip$um mono- culum, & auer$am effigiem, atque alia mira innumera cauum $peculum o$tendet, non $olùm $phæricum, $ed & conicum ac cylin- dricum. Hoc tamen vltimum longè etiam maiora repræ$entabit, velut quaternas fa- cies, oblongam etiam atque $tricti$$imam, & modò perbreuem atque lati$$imam. Quid Specula va- rias res re- præ$entan- tia. tandem? omnia fermè præterquam veram, more hominum huius ætatis, qui omnia nouerunt magis quàm benefacere, aut vera dicere.

Sunt & $pecula quæ multas facies o$ten- dunt, vt quæ è planis multis con$tant. Sed hæc noti$$ima: illa admiratione digna, quæ vnica $uperficie plures reddunt imagines. Erat mihi $peculum quadratum è vitro pla- num, quod vtramque aurem geminatam re- ferebat, qua$i $ecunda primæ e$$et imago: Specula pla- na plures repræ$entã- tia imagi- nes. erat & remotior. Id effecit vt crederem, $pe- culum fui$$e in Hi$pania, & ip$um planum quod duplicem referret imaginem faciei al- teram atque propinquiorem $imillimam ve- ræ, reliquam qua$i mortui: nam eadem ra- tio in vtri$que. Demon$tremus autem cau- $am huius, vt rem $ciamus, & conficere do- ceamus. Nam qui vident talia, perterren- tur non $olùm miraculo rei, $ed etiam ima- gine ip$a. Nam & aures illæ po$teriores pal- lidæ admodum videbantur. Quia igitur pal- lidiores hæ figuræ & minus efficaces ac con$picuæ, ac $imiles primis imaginibus, manife$tum e$t quòd velut in iride duplici, po$terior ex priore fit. Sed ex quo reflexio? Videtur etiam non $emper duplex iris, nec ni$i in paucis $peculis duplices imagines. Sit igitur oculus A, quod videtur B, $peculum C, conuer$us ad angulos æquales in C pun- cto, concur$us cum recta ex B ad perpen- diculum $upra $peculum in D, vbi videbi- tur & B. Cùm igitur inclinantur B & A valde, quia ABC parum di$tat à $peculi $u- perficie, refrangitur ex C, quia non ad vn- guem planum e$t $peculum, in E. Altius igi- tur E quàm C, igitur F videbitur $upra D. Quòd verò altius videtur & $ub æquali an- gulo, etiam longius e$$e exi$timatur: quare F po$t D etiam e$$e videtur. Id verò Scaliger Specula imagines mi- ro modo in aëre repræ- $entantia. fieri po$$e affirmat, $i $plendido $peculo, è chalybe clari$$imum vitrum $uperinducatur vt ex eodem opaco, gemina fiat reflexio: at- que ideò etiam gemina imago, vt de duplici vmbra diximus. Verùm $uperficiem à $uper- ficie $eparatam oportet inclinari.

Sunt & alia quæ ignem accendunt, quòd è multis con$tent circulis, ac denique com- po$itorum infinita mon$tra, quæ referre e$t $uperuacuum, illa nunc o$tendamus, quæ in aëre imagines repræ$entant. Superius caua retulimus, $unt & conuexa $phærica, $ed exqui$iti$$ima cylyndrica connexa. Con- $eruatur rima fene$træ è directo alicuius ta- bulæ pictæ, $ic vt è loco quopiam cubiculi per rimam po$$it in$pici, eo verò in loco cy- lindricum $peculum conuexum $tatuatur $u- per tripodem ad planum perpendiculare: in- de oculum $ic colloca, vt è $peculo videre po$$is tabulam quam extrà po$ui$ti: eam igitur imaginem vt in aere pendentem videbis inter $peculum atque fene$træ ri- mam.

Quod ad formam autem attinet: caua ma- iores o$tendunt rerum imagines, rotunda multò minore, plana æqualia paulò, iuxta verò magnitudinem & $itum magna maio- res, & prope parua autem procul. Ergo ro- tunda prope $imilia $unt paruis planis, quo- niam reflexio exigua ex portione in eis fit. Concur$us etiam radiorum cum ea, quæ ad centrum tendit propinquior e$t, quapropter ba$is minor. Procul ergo grande$cunt, etiam vltra ip$ius rei vi$æ magnitudinem. Simili- ter & ob rei $itum obliquum $peculi com- paratione, vt in $ecundo optices pater meus adnotauit. $peculũ quod repræ$entat bomines vo- lantes.

Quòd $i homines volantes videri in $pe- culo libeat, vt volare videantur, quatuor $unt nece$$aria, vt moueantur, vt brachia agitent: hæc duo præ$tabit homo, quem volantem videre de$ideras, $eu ip$ius fueris, $eu alij $int, quanquam & motum a$$imilare po$$is $peculi motu, $ed non leue e$t hoc incommo- dum. Tertium e$t, vt in $ublimi pendeat, ne terræ hærere videantur: quartum, vt pedes velut in volantibus auibus cum capite & brachiis æquidi$tent pauimento: hæc igi- tur duo $peculum præ$tabit pulcherrimè. Duo igitur tigna æqualia ad angulum re- ctum iuncta, vt rectus angulus in $ublimi $it, ac leuia, modum gnominis compones: iuxta angulum intus duo magna $pecula pla- na ex aduer$o æquali altitudine con$titues, quæ pendula e$$e $atis intelligis. Cùm ita- que ab his tantùm ab$cedis, vt in altero cal- caneum ad vnguem a$$equaris, ex motu $e- cundum rectam lineam, & brachiorum ia- ctatione, volantem in$picere videberis. Vt imaginem tuam $imul accedentem & receden- tem videas.

Ei$dem rationibus quas diximus, $i $pecu- la duo $e contangentia, atque in vna $uper- ficie plana, ita collocaueris, vt altero ad te accedente, reliquam ab$cedat: quod fiet $i $u- per ttabe rectè, & ad perpendiculum collo- catis, vinculum quod inuolutum $it $en$im explicetur: videbis imaginem tuam acceden- tem in altero, in reliquo retrocedentem. Quomodo dor$um tuum $pectare po$- $is. Quòd $i dor$um tuum videre velis, $peculis duobus plane id commodè a$$equêris, quæ quantò maiori fuerint, eò erunt etiam me- liora. Primùm retrò collocabis medio $itu inter $upinum & erectum, alterum, $ublimio- re loco quàm tu $is, medio $itu inter pronum & erectum ante oculos tuos, optiméque quæcunque in tergo habes videre poteris. Memineris etiam $i (gratia exempli annu- lum ex aduer$o $peculo collocaueris, annu- lus verò & ip$e $peculum $it, velut inclu$o $aphiro, videbis in $peculo imaginem annu- li, in cuius gemma imago tua apparebit: hoc autem ex multiplici reflectione continget. Idem in duobus continget $peculis, & mul- tò maiore miraculo in tribus. At $i profun- da ob$curáque, vt vterum, gulam, cubiculum tenebro$um videre propo$itum $it, ampho- ram magnam aqua plenam vitream colloca è directo loci, & lumen po$t amphoram, vt Quæ contin- gant ex duo- bus $peculis. Quomodo v<*>erũ & gu- lam vide- mus. amphora media $it in recta linea inter lu- men ac locum quem videre de$ideras: inde omni alio $ublato lumine, oculum tuum col- loca vbi amphoræ lumen non impedias, lo- cum tamen in$picere po$$is, videbí$que cun- cta vt in luce clara. Quòd $i $ub fa$tigio do- mus loca tuto illuminare velis, nec à parie- tibus excipere lumen ip$um liceat, implu- uium in tecto è regione oculi con$titue, & locum clatrata obducito, tectúmque ip$um accliue v$que ad medium tegminis impluuij deducito: ita neque fur, neque imber ingre- di poterit.

Sunt & qui $pecula finxerunt tot facies Speculũ nu- mero facierũ horas o$ten- dens. quot horæ diei $unt o$tendentia, cuius rei te$tis e$t Ptolemæus. Sed & pars imaginis partem cuiu$que horæ declarabat. Sit igitur quadrilaterum, rectangulum, tertia parte longius quàm latum, diui$um autem in duo- decim quadrata æqualia ABCDEFGHK LM & N: con$tituatur $peculum iuxta eandem rationem diui$um toti- dem interuallis, atque $uper eo velamen altius in A quàm B, & in B quàm C, & in C quam D, ita vt D $peculum tangat. Eadem $it pro- portio E ad F, & K ad L, quæ A ad B, & F ad G, & L ad M, quæ B ad C, atque G ad H, & M ad N, quæ e$t C ad D. Sint verò velaminis partes ita di$tinctæ, vt altiores po$$int $en$im transferri $uper humiliores, ita vt primò ex A in B, inde vtraque velaminis pars ex B in C, inde par- tes omnes in D: quò fit vt cùm grauius fiat pondus, eò breuiore rota circumferatur, vt tempora tran$lationum fiant æqualia. Ad- dantur igitur horologiorum rotæ $ingulis tetramorphis, vt $int tres rotæ, atque in $in- gulis di$crimina æquationum, velut in Pla- netis, vt motus $it eò velocior propter ro- tam breuiorem, quò pondus magis augetur: ita fiet vt cùm po$t primam tetramorphim $ecunda, inde tertia detegatur, atque in $in- gulis facies $ingulæ, vt pro horarum nume- ro ac partium, facies ac partes facierum in $peculo videantur. Hæc autem omnia facilè in horologiis horarum inæqualium, quibus Romani vtebantur, per$piciuntur. Cùm enim rota quæ voluitur, axem habuerit $u- per quo mouetur extra centrum eius, tanto celerius mouebitur in parte propinqua axi, quò axis ab eadem parte à centro rotæ ma- gis remouebitur. De cry$talli- no pri$mate mira.

Cry$talli pri$ma verò, multas $peculorum vires habet, vt quod multas formas referat, tum etiam auer$as capitibus in imo & pe- dibus $uprà, vt caua $pecula, & tum mono- culos, & quatuor oculis. In eo etiam colores, maximè dum aduer$us Solem $ecundum lon- gitudinem collocatur, pulcherrimos & ini- mitabiles apparent: verùm oculis applica- tum, tum maximè vbi arbores $int & prata, pulchritudinem cœle$tem refert, coronas, irides, tapeta vbique $par$a, colores $plen- didi$$imos, ro$eos, candidos, virides, puni- ceos, cœruleos, aureos, mi$tó$que omnes, ac grati$$imi a$pectus: aliam in $ublimi atque auer$am effigiem rerum o$tendit, qua$i pla- nis in montes a$$urgentibus. Finitorem etiam, ac regiones fingit, cùm di$tantia ma- xima atque iucundi vi$us, vt illum non labe- factet, $ed recreet. Oportet autem ma- gnum e$$e pri$ma, puri$$imúmque cry- $tallum. Cur vna res duæ videã- tur.

At verò vt iam $peculis relictis & cry- $tallo, $inceri vi$us aliquas fal$as imagines referam, $cilicet quomodo res vna duæ vi- deri po$$int, tempus e$$e videtur. Contingit autem hoc, quia vi$us $ic rectè videt, vt ra- dij in pupillam cadant orthogonij, $eu dicas perpendiculares, & qua$i rectà in coniun- ctionem neruorum ferantur. Cùm igitur obliquantur oculi, vt nerui $ur$um ac deor- $um deprimantur, vna res duæ videbuntur. Et generaliter quæcunque loco, forma, ma- gnitudine, aut colore di$tincta videbuntur, duo apparebunt, et$i $it vnum. Hoc autem contingit, $eu loco alter oculorum dimouea- tur, $eu diuer$is mediis videamus: velut $i oculorum alteri con$picilium obiiciatur, re- liquo per purum vidente aërem: vel $i res in aqua partim $it, partim in aëre, nam fracta vel duæ iudicantur: vel $i inter oculos me- dium $it obiectum, quod rem vnam videri prohibeat, quæ $i vel non rectè ad oculorum po$ita $it, $itum qua$i illis æquidi$tans, aut colores varios o$tendat, tunc vna res duæ e$$e Diuer$itas impedientiũ vi$um. firmius exi$timabuntur. Quædam enim res propè oculum nihil impediunt, quoniam minores $unt di$tantia oculorum: procul & propè rem vi$am eam tegunt. Rur$us aliæ oculis proximæ impediunt, procul autem parum: quia angulus qui ex eis fit, ob di$tan- tiam iuxta oculum coangu$tatur. Situs au- tem, mutatio non $olùm in oculis, $ed in di- gitis, nec $olum in vi$u $ed in tactu, duo pro vno o$tendendo fallere $olet. Indice enim ac medio $e inuicem $uperequitantibus $phæ- rula in vola $ubiecta, pro duobus iudicat, adeò vt nonnulli pignore depo$ito certa- uerint. Ratio $olida in plano pin- gendi.

Verùm & eadem ratione quæ in plano pinguntur, $olida apparent. Hoc autem ma- ximè duabus ex cau$is: altera e$t vmbra, à quo oculus iudicium illud refert: Si vmbra, igitur vmbro$um & $olidum corpus. Adeò enim $en$us a$$ueuêre iudicio ex diuturno v$u contracto, vt referant in in$ulis nuper repertis, nec habitatis vnquam aliàs, aues non refugientes, capi manibus. Altera e$t vt con$ideres quæ pars corporis videatur, velut in cubo $uprema anterior, dextra aut $ini$tra: latent reliquæ $uperficies: inde vm- bram ad lumen quod ante te finges ad alti- tudinem dimidij recti collocabis, corpus au- tem pro lineis, quæ ab oculo ad cubum $u- per planum extenduntur. Potes & ab angulo intuitum con$tituere, & lumen à latere. Rur- $us alia ratio e$t tabulæ, quæ in pariete pen- det, alia eius quæ $ub oculis ac manibus fi- nitori æquidi$tans iacet: verùm in omnibus hoc commune e$t, vt rem ip$am con$tituas eodem loco, & angulos ac puncta eadem in plano, ad oculos, & ad lumen exprimas, vt terminos rei vi$æ. Cùm enim anguli fuerint æquales, & coloribus, ac vmbris adiuuantur, vt eadem corpora referant nece$$e e$t. Idem Ratio men- $urarum in picturis. enim idem refert, & $imile $imile. Memento tamen vt locum vi$us æqualis ob$erues, is e$t humanæ figuræ caput, cùm homo in ta- bella pictus fuerit: quæcunque enim infra illud videbuntur, humilia: quæcunque $uprà, $ublimia, non $ecus quàm $i verè tali in $itu forent, oculus iudicabit. Igitur vt $olida re- feras, $unt hæc quatuor ab$oluenda: forma rei ex radiis oculorum $umpta, vmbra ex ra- diis lucis, colos qui non alius e$$e debet quàm eius corporis $ub ea luce, & $ub eo $itu col- locati: ac demum $itus in tabella, ad hominis depicti rationem, cuius vertex in directo $it tuorum oculorum, $tatuendus e$t. Quid enim Pictura quid. aliud e$t pictura, quàm imitatio affectuum quæ $unt in corporibus, ad luminis compa- rationem ex $olo plano? Nam et$i animi etiam di$po$itione ex pictura liceat conie- ctari, non tamen aliter quàm vt per corpo- reos affectus exprimuntur: Dixi ad luminis comparationem: vnde alia erit natantis fa- cies, alia eius qui e$t $ub radiis Solis, alia ve- rò noctis quadam ob$curitate, alia $ub lu- mine Lunæ, alia candelæ con$tituti, ob id de- cet admota lucerna experiri.

Quid miraris de lumine? cùm quædam Quædam me- lius à longè videntur quam propè. Auxilium ad rectè pingen- dum. Speculo pi- cturæ pro<*>- dæ. procul videantur, quæ propè latent: vt in mar$upio meo chalybeo di$tincta quadratis figura nigris lineis à longè videtur, aliàs in- ui$a. Sic & $tellæ noctæ videntur, quæ die latent: vnde etiam reticulo adiuuant opus. In paruo enim $patio error vel minimus la- tere non pote$t, & ad rectitudinem ma- nuum artificis dirigit.

Eadem fermè ratione $peculo picturæ probandæ $unt. Nam $peculum cùm euer$as res o$tendat, multa quæ iam latuerant dete- git. Vt enim ordo multa ab$condis, vnde gemmarij margaritas certo ordine collocant, in medio maculatas con$tituentes, ac pul- cherrimas in extremis terminis, ac $en$im à pulcherrimis ad turpiores de$cendunt, ne comparationes turpes agno$cantur: qua$dam interdum vitiorum mutatione gratiam reti- nentes, iuxta ponunt: ita contraria ratione $peculum detegit mendas, conuer$o ordine priore ob quem placebat pictura. Ita $peculo quod omnia contrario ordine ac præpo$te- ro o$tendat, literas contrario ordine $criptas, rectè illas eo repræ$entante legibus.

Cæterùm vt ad picturam reuertar, nec Ordo colorum $ibi con- gruentium. obiter colores $unt di$ponendi, $ed inter cla- ros ob$curi, inter ob$curos clari $edem $i habeant, decorem & ornamentum picturæ adducunt. Ergo rubens inter cæruleum & viridem, candidus inter cinereum & cro- Candidus color venenũ picturis. ceum interponendus erit. Sed cauendum e$t, ne candido multum in picturis vtaris: e$t enim velut illarum venenum: nam $plendo- re $ua venu$tatem primò, ac grauitatem quandam ab artis opere aufert, colores de- inde reliquos ob$curat, & vmbras rerum vitiat. Colorum no- mina.

Sed po$tquam in colorum mentionem in- cidimus, de illorum generatione ac nomini- bus tum $peciebus dicendum e$t: $ed quia res tractare difficile e$t, non intellectis no- minibus, nomina illorum prius exponenda erunt, non equidem nunc antiquorum ex opinione, $ed ita vt quæ tractantur intelli- gantur. Velle enim nunc in tanta illorum confu$ione de colorum nominibus tractare iuxta antiquorum $ententiam, res e$t præter id quòd difficillima & immen$i negotij, ex- tra propo$itum no$trum. Rem igitur hanc tamet$i nouo, non tamen inutili exemplo aggrediemur. Ergo quomodo de coloribus agendum $it, à manife$ti$$imis $umens ini- Niueus. tium, nunc docebo. Niueus color qualis $yn- ceræ niui in cumulum congregatæ, candore Candidus. eximio, ac $plendore non leui. Candidus in calce e$t, colore niue non inferior, fed $plen- Lacteus. dore. Lacteus in lacte, candore minore, $plendore fermè nullo: nam nullus candor Albus. Niger. ab$q; $plendore. Hi tres, albi nomine intelli- guntur. Huic niger è directo opponitur. Hic talis e$t, qualis in carbonibus qui tamen ex Prannius. Argenteus. Plumbeus. eo $plendet. Prannius à gemma quæ talis vo- catur. Argenteus ab argento dictus, multum habet $plendoris, candoris parum. Plumbeus verò minus candido eximius: nam ob$curior Aqueus. e$t, & minus habet lucis. Aqueus aquæ $i- millimus, non quidem maris, $ed fontium atque fluminum: $plendoris habet multum, Cinereus. candoris parum: è directo contrarius cine- reo, qui colos e$t cinis, in quo candoris plus, Liuidus. lucis fermè nihil. Plumbeo proximus liuidus, qualis e$t ad vnguem caro puerorum, qui lo- ris vapularunt: e$t enim veluti plumbeus ab$que $plendore vllo, cùm $anguis accurrit, nec exit, $ed $ub cute colligitur. Palearis, Palearis. qualis tritici paleæ. Splendidior $olùm e$t colos vrinæ bene valentium corporum. Flauus. Aureus. Luteus. Flauus, qualis maturis a$tris. Aureus parum differt à flauo, e$t tamen longè $plendidior. Inde luteus, qualis ouorum vitellis, quæ lu- tea etiam $olemus vocare. Splendidior e$t eo croceus, ac paulò rubicondior. Quo flam- meus à flamma dictus, vt à croco croceus, longè clarior e$t. E$t purperæ no$træ color Croceus. Flammeus. Purpureus. Subrubens. purpureus, rubeo clarior. Nam rubro etiam $ubrubens proximus e$t. Hic qualis vino ru- benti clariori. Manife$tum e$t autem, quòd paulò dilutior & clarior aliquantò $anguinis venalis colore, qui propriè Rubens mere- tur apellari. Ex albo, rubróque mi$tis ro$eus Rubeus. Ro$eus. Vino$us. componitur, qui in <*>o$is, tum pueris ac puel- lis efflore$cit, ac etiam inter reliqua in cera- $iis fructibus. Vino$us qualis amethy$to gem- mæ, non à vino dictus, $ed ab acinis vuarum Puniceus. Viridis. originem traxit. Rubens pallidior, qualis floribus mali punici, puniceus vocatur. Viri- dis, qualis in pratis veris tempore antequam floreant: atque $matagdus gemma hunc, cùm nobilis fuerit, pulcherrimè exprimit. Citreus. Citreus, à citro $eu malo medico non valde maturo, ex viridi, & palear<*> intermi$tus. Pra$$ius, à pra$$io, quod marrubium vocant, Pra$$ius. Ærugino$us. deductus, viridi paulò ob$curior. Cui ærugi- no$us aduer$atur, tantò viridi clarior, qua- lis in ærugine purgata videri $olet. Luridus, Luridus. venenis ac $erpentibus qua$i peculiaris, ex viridi & nigro intermi$tus, addito $plendo- re. Po$t hos $unt ob$curiores: Ceruleus, à Ceruleus. cera, $imilis tranquillo mari, qui etiam Ve- netus $olet appellari. Et cœruleus à cœlo de- Cœruleus. ductus, qualis in $aphiris electis: vocabimus hunc & cœle$tem, & cyaneum. E$t & lapis huius nominis quo vtuntur pictores, $apphi- ro in totum $imilis, ni$i quòd nec nitet, nec e$t per$picuus. Ferrugineus à ferrò, quod ru- Ferrugineus. Pullus. biginem contraxit. Et pullus: hic terræ quàm nuper vomere vertit agricola, $imilis, ferru- gineóque ob$curior: neuter autem eorum nitet. Melongeneus, qualis ad vnguem car- Melonge- neus. cinomatibus, à fructu herbæ qui eius coloris e$t, $ic appellatus. Sunt igitur colores princi- pales quatuor, albus, rubens, viridis, & ob$- curus. Statuemus autem & $eptem pò$t, iux- ta Ari$totelis $ententiam. Sed iam deillo- Colores om- nes ex tribus con$tant. rum cau$is dicendum e$t. Generantur colo- res omnes ex tribus: primùm quidem $ub- iecta materia: inde luce, $eu potius lumine, quod ei mi$cetur, & medio. Nam vi$a per vi- ride vitrum, aut in vmbra arborum, viridia per$æpè videntur, cùm tamen non $int. Alia etiam e$t rei $pecies per aquam aut cry$tal- lum vi$a, quàm per aërem. Lumen quoque colorem mutat pro $ui magnitudine, vt co- lumbæ collo, quod diuer$is coloribus pro lu- cis varietate nitet. Res etiam etiam per $e $ubiecta colorem à propria mi$tione expo$- cit: quoniam neque calx nigra vllam ob lu- cem fiet, neque carbones albi. Hoc autem qua$i contingit, quoniam potentia aut actu lucem quandam retinent. Potentia quidem, vt viridis: actu autem, vt niueus. Sunt autem colores qui multum luminis retinent, niueus, argenteus, aureus, candidus, viridis, puni- ceus, purpureus, & vino$us: qui omnes fer- mè in ip$a iride, $i rectè eam con$ideremus, $pectãtur. Facilè aut&etilde; e$t $ingulos colores, qui Colores mul- tum lucis $e- cũ habentes. multum lucis continent, explorare. Vrceum aqua plenum Soli expone, & quotquot ge- nerantur colores, omnes hi multum lucis continent. Rur$us, qui in rebus nitidis $pe- ctantur, vt auro, argento, & aqua, qui colos communis etiam e$t cry$tallo, vitro ac $pe- culis. Ergo argenteus fit ex cinereo, cùm multum lucis exceperit: $icut niueus ex al- bo multo lumini mi$to: & puniceus ex ni- gro multa luce pleno, vt in pruna. Purpureus, cùm album ob$curum radiis mi$cetur Solis, velut in aurora. Vino$us è puro, nec diluto nigro aëri ac $plendori immi$to. Hic tamen inter lucidos colores minus retinet lucis. Aureus è flauo multa pura luce referto con- $tat. Viridis fit duobus modis, aut humido multo $en$im excocto, vt in arborem foliis: vel cùm humidum nigrum vlterius coqui- tur, vt cùm aquarum $tantium nigra $uper- ficies, aut terra $ub impluuiis nigra facta vire$cunt. Cùm verò vire$cit aliquid, maio- re calore aër & lumen admi$centur. Can- didus ex albo fit puro mediocri luce con- $per$o. Aqueus ex mediocri luce per$picui- tate: per$picuum autem actu nullo colore con$tat. Si ob$curitas quædam aqueo adiun- gatur, fit cœle$tis, vel cœruleus color: vt in cœlo. Quidam colores luminis videntur e$$e experteas, quia in rebus $unt nitore ca- rentibus: vt liuidus, ater, & ferrugineus. Ater e$t niger, omni $plendore carens, vt atra- Lace<*> co- lor. mentum & carbo. Pramnius (vt dixi) cùm $plendet, niger communis e$t illis. E$t colos nomine carens, qualis in lacca rubeus ob- $curus, hunc lacc<*>um vocabis. Quidam co- lores lucem modò admittunt, modò non ha- bent, vt cœruleus & pra$$ius. Albus fit, cùm humida exare$cunt, vt folia: vel $i $itum contrahant, vt panes, & pili in $enibus, & Canic<*>i cau$a. in morbis, & generaliter in debilibus. Nam & capræ, & boues hoc colore habentur vi- liores atque imbecilliores nigris aut ferru- gineis. Canities enim fit, cùm humidum putre$cit, & ob putredinem rare$cit, & ob raritatem aër ingreditur. Declarauimus au- tem $uprà, putredinem non fieri in $itu per- fectam, $ed quòd à frigido moderetur. Fiunt & alba à $icco nimio, vt in calce, o$$ibú$que combu$tis. Quædam etiam alba fiunt humi- do non concocto, vt o$$a & radices. Item medullæ quædam, vt $pinæ, & cerebrum, & Atramentum pro typis. o$$a. Niger fit adu$tione aërei, vel terrei hu- midi: aërei quidem, vt atramentum pro typis, quod fiat fumo olei $eminis lini: tum verò carbones & fuligo, terrei. Fit & nigrum exclu$o omni aëre ob terram & aquam mi- Cur aliqua animalia na$cuntur cum pilis ni- gris quæ æta- tis $ucce$$u de$inunt e$$e nigra. Cur nulli animali pili virides. $tam, vt $ub impluuiis vmbro$is. Hæ igitur $unt colorum cau$æ, quibus facilè e$t intel- ligere, cur animalibus non paucis color pi- lorum nigrior $it ab ortu, quàm ætate pro- cedente: quoniam calor in vtero magis ef- ficax fuerat, & humidum pinguius, quod temporis $ucce$$u dilutum e$t aqueo. Indi- cio e$t quòd ab ortu, nulli animali fiunt pili nigri, inde tempore procedente, rufi aut fla- ui. Nos quidem, vt mater retulit, cum capil- lis cra$$is ac nigris prælongis nati $umus. Sed cur nullis animalibus pili virides, neque capilli non etiam purpurei, aut vino$i? Quo- niam pilus cùm $it den$a & cra$$a $ub$tan- tia minimè lucis e$t capax: hi autem colo- res multa luce indigent, vt demon$tratum e$t. Fiunt tamen aurei capilli, quia rari & flaui $unt, concipiúntque lumen, præ$ertim $i $æpius lauentur. At aureus colos fit flauo illuminato. Sunt autem colores principales, albus, croceus, purpureus, puniceus, viridis, cœruleus, niger. Fiunt autem diuer$is ex ma- Colorum materia. teriis, $ed metallica diuturniora, $æpius etiam viuaciora: albus ceru$$a, rubeus cin- nabari, cœruleus cyaneo lapide (lazuli vo- cant vulgares) flauus auripigmento, niger Purpura qu<*> $it & qualis fue- rit. terra eius coloris, viridis ærugine. Olim purpureus fiebat è $anguine muricis pi$- pis. Erat hoc purpuræ genus $plendidum valde, & regibus familiare, longéque aliud à no$tro, quod cum cocco fit. Virgil. Tyrióque ardebat murice læna.

Non totus $anguis huius conchæ ap- tior, $ed qui in faucibus tantùm colligeba- tur, & à viuente animali: cum vita enim $plendor, & gratia $ucco peribat. Concha turbinata, intus rubens, exterius qua$i $pi- culis $par$im munita, in mucronem de$init. Africa cœruleam olim mittebat, Tyrus ru- bentem: nunc periit v$us, nec $atis $cio cur. Bonum e$$et, $i reuocaretur: precio- $ior enim & pulchrior tinctura quam coc- cus. At de cocco dicemus in plantarum hi- Cur cum $ol $it maior ter ra, non tam&etilde; radios & vmbras re- ctas vbique mittat. $toria, nunc ad $ermonem de lumine redea- mus: illud in dubium vertentes, cur $cili- cet cùm ex toto Sole iam radios procedere dixerimus, Solémque ip$um terra longè maiorem, non vmbræ omnibus rectæ $int, & vndique etiam æ$tas $emper? At cau$a huius e$t, quòd quanquam radij ad perpen- diculum in terram deferantur, vt plana e$t (hoc enim confiteri nece$$arium e$t) haud tamen in centrum hi radij terræ diriguntur: vnde cùm rotunda $it non plana terra, ra- dij qui ad nos veniunt ex $itu rerum, quæ terræ incumbunt, ad perpendiculum non $unt con$tituti: vnde $olùm verticem, qua$i ex puncto Sol à parte Boreali tangit, vm- bras igitur au$trales efficere non pote$t. Facilè i$tud figura effinges, $i duos circu- los, alterum minorem, maiorem alterum, de$cribas. In minore autem à centro ductis lineis, paululum extra circulum ip$um pro- feras, quicquid extra fuerit, homines, plan- tas, turres & montes exi$tima, videbis quàm minimo $patio comprehendatur, quod ex vtraque parte radios à maiore circulo exci- pere pote$t: ergo $olùm hi, qui per dimi- diam partem, id e$t, per $tadia trecenta quin- quaginta, quæ Soli è directo $ubiicitur, vm- bras habebunt rectas.

Dubitabit autem aliquis quoniam par- tem Ptolemæus 500. $tadiis definit, alij 700. Hoc autem contigit, quoniam Ptolemæus iter rectà definiuit, Erato$thenes autem, commune. Sed vt ad propo$itum redeam, Curnon vbi- que $emper æ$tas. quæri etiam $olet, cur non vbique æ$tas $it, cùm vbique $uper planum terris radij ad perpendiculum incidant. At dices, non ad perpendiculum $unt: non enim ad cen- trum terræ tendunt. At id non $ufficere vi- detur, cùm ratio reflexionis ex hoc robur (vt o$tendimus) accipiat, quòd radius in $e redeat: at magnitudo terræ hoc facit: nam & plana $pecula ad perpendiculum refle- ctunt, $i $upina in terram ponantur. Verùm hoc non e$t, imò aliò radij reflexi tendunt ad aduer$am Solis partem. Quomodo igi- Quomodo plana $pecu- la vt reddãe radium per- pendicular&etilde;, debeant col- locari in $ol<*>. tur à planis $peculis ad perpendiculum fiet reflexio? Cùm $ic Soli fuerit expo$itum, vt illius $uperficies $i protracta quantum ve- lim intelligatur, $emper æquidi$tet $uper- ficiei planæ Solem contingenti in puncto, per quam producta ex centro Solis ad $uper- ficiem $peculi rectà tran$it. Finge igitur ex terræ centro lineas ad illius $uperficiem venientes planis orthogonias incumbere, intelliges ea plana nihil facere, vt radij ex Sole, quamuis maior $it longè terra, in ip$a plana $int orthogonij. Cùm igitur ad nus Solis radij, no$trámque planitiem ve- niant, nec ad perpendiculum centri ratione terræ, cùm in terræ centrum non tendant: nec velut $uper erectam $peculi $uperficiem, cùm planum terræ $it in quod quæ ad per- pendiculum ex centro terræ cadat: nec pla- num hoc plano Solis æquidi$tare illi po$$it, in quod rectà è centro Solis ad perpendiculũ venit, neutro modo etiam ad perpendicu- lum ad nos venient: igitur æ$tas non vbi- que erit. Ædificia quæ multum excalefacere aër&etilde; po$$unt.

Liquet autem ex his, ædificia po$$e fieri, quæ etiam hyeme non parum aërem exca- lefacient. Hæc verò non ad terræ centrum erecta rectè e$$ oportet, $ed vt Solem hye- malem ad perpendiculum excipiant. Itaque vt exemplum rei præbeam, $it habitatio no- $tra in A, $uper plano AF, quæ ad perpendi- culum è no$tro vertice ad centrum terræ AB quam con$tat di$tare ab æquinoctij circu- lo partibus 44. & media: ab hyemali igitur di$tabit partibus 68. fiat igitur circuli pars quarta BCF, & fiat BC partium 22. ex his quibus BF ex nonaginta, di$tabit igitur pun- ctus C partibus nonaginta ab hyemali tro- pico: quare cùm Sol ibi erit, erecta plana aut caua cylindrica $uperficie A C, in meri- die radios ad perpendiculum excipiet. Fiat etiam arcus CE partium 47. & iuxta decli- nationem cuiu$que diei Solis de$cribantur partes, & moles AC retrò agatur: $icque to- to anno radios ad perpendiculum $tantes excipiet, vt ante tempus olera & fructus habere po$$is, reddatúrque iucunda man$io.

Iam his de cau$is intelligis non $olùm duplicem eorum, qui ad perpendiculum $tant radiorum rationem, $ed etiam vmbra- rum di$crimina, quæ qui- dem in omnibus mutantur corporibus ob $itum cor- Sola $phæra $ita vmbrã non mutat. poris, $ola $phæra exce- pta: nam illa eodem lo- co manens, luce etiam qui- e$cente eandem vmbram facit. At non $ic reliqua corpora, $ed virgæ $i $e- cundum radiorum Solis longitudinem extendantur, null<*> propemodum faciunt vmbram, ni$i quantam ip$a virga habuerit cra$$itudinis. Si verò virga $ic $tatuatur, vt vmbra eius ad per- pendiculum $it $uper vmbram erectæ al- terius virgæ in plano, tunc erit hæc vm- bra media, æqualí$que ad vnguem ip$i vir- gæ, ni$i quantum ex elongatione à plano Omnis cor- poris vmbra finitur. terræ propter Solis magnitudinem illi de- ce$$erit: quod perexiguum tamen e$t: ita tamen perexiguum, quod omne corpus So- li expo$itum hac ratione vmbram finit in Ratio cogno- $cendi pro- portionem <*>uiu$cunque $yderis ad $uam altitu- dinem. tanta di$tantia, quanta e$t magnitudo di- metientis illius corporis centies ac nouies $umpta: talis enim proportio di$tantiæ So- lis à terra ad $uam, $cilicet Solis diametrum fermè. Ex quo patet, non ob$cura ratio co- gno$cendi proportionem altitudinis, cuiu$- cunque $yderis ad $uam magnitudinem. Nam cellocata $phæra notæ diametri in $ummo montis, videbis qua in di$tantia finiatur vm- bra, inde colliges eam e$$e proportionem al- titudinis ad diametrum $y- deris, quæ e$t rectæ di$tantiæ inter locum finis vmbræ, & diametrum $phæræ. Cum igitur $uper virgam plano æquidi$tantem, quæ vmbram $ibi æqualem faciat, virgam aliam $uper, ad perpendicu- lum con$titues, ita quòd So- lis radius $uper eam rectè cadat, tunc maxima vmbra fiet, quæ à tali magnitudi- ne, & Solis tali $itu po$$it prouenire. Hæc autem non paulò maior erit ip$a virgæ longitudine. Contingítque hoc ob plani terræ inclina- tionem à $itu $uperficiei, in quam ex cen- tro Solis ad perpendiculum ductus radius cadit: reliquæ omnes intra hos terminos con$tituuntur, permi$centúrque magnitudi- nis & paruitatis cau$æ, vt ad hos $impli- ces $itus magis aut minus acce$$erint. Cæ- Seu radij ex centro $olis, $eu terminis eius etiam prodeant, vmbræ erunt eædem. terum $eu ex centro $olo Solis, $eu ex toto ambitu radij dirigantur quodlibet opacum quantumcunque magnum, æqualem facit vmbram, $i iuxta $itum ad perpendiculum $teterit $uper $uperficiem, quæ ex centro Solis ad per- pendiculum $tat $uper pla- num, illud diuidens iuxta totam inclinationem, nam radij ob di$tantiam opacum amplectentes æquidi$tantes, vtroque modo procedunt ex- qui$itè, $i ex centro ob in- finitam proportionem A D & A E ad D E, vel $i ex to- to $ole ob maximam pro- portionem C E & B D ad BC, aliquanto breuior fit in longa di$tantia vmbra opa- co: quoniam radij C E H & BDK minimùm ab æqui- di$tantibus differunt. Ita $eu $tatuas hoc $eu illud in illo $itu, vmbra $emper opaco æqualis e$$e videtur.

Verùm, vt ad Solis altitu- Cur a$tra nos iter agentes $e- quantur, ri- pæ autem re- trò fugiant. dinem, cæterorumque a$tro- rum reuertar, illud demirari contingit, cur a$tra omnia nos iter agentes $equi videantur, ripæ au- tem recedere à nobis ac retrò agi dum præ- teruehimur naui? Cau$a non ob$cura e$t, quoniam cùm a$trorum di$tantia ad to- tam terræ magnitudinem maximam ha- beat proportionem, locum $yderis progre$- $us no$ter mutare non pote$t: quod enim oculus non percipit e$$e, ac $i non foret, iam docuimus. Cum igitur $ydus, gratia exempli, nos præcedit cubiti magnitudine, cum per terna millia pa$$. proce$$erimus, cubiti magnitudine $ydus etiam præcede- re nos oportet videri: quoniam terna millia pa$$. cum $yderis altitudine an- gulum nullum $en$ilem faciunt. Proce- dentibus igitur nobis, vt $emper nos videa- tur cubito antecedere, $ydus nece$$e e$t, vt nobi$cum moueri videatur: atque eadem ra- tione quæ po$t terga $unt, vt $equi videan- tur, pariter nece$$e e$t. At $i alium ambulan- tem in$picias, tu autem quie$cas, illa non moueri videbuntur. Verùm $ydera ob a$pe- ctus diuer$itatem, non eundum $itum oculi tui comparatione habebunt: nam aliqua vi- debitur po$t tergum reliqui$$e quæ ante erant, quod cùm in nobis ip$is contingere nequeat, $ed vt videamus $ydera $emper $ub eodem $itu loci, no$tri comparatione $ub quo prius fuerant, nece$$e e$t vt nobi$cum hac de cau$a venire videantur, ac nos perpetuò comitari. At in naui cùm quie$cere nobis vi- deamur, procedente autem naui, quæ ante erant, po$t terga relinquuntur: cùm igitur oculus motum percipiat, nos autem putat quie$cere, quia in naui quie$cimus, nece$$e e$t vt arbitretur ripas & arbores moueri ver$us nos, ac deinde po$t terga, contraria $yderum motus ratione. Cur $ol & a$tra cũ cœ- lum in 24- horis <*>ircũ- eant, quie$- cere tamen videantur.

Eadem de cau$a dubitare, $ed contrario modo, contingit, cur Solis radij, cùm totum terræ ambitum circumeat, & Sol cœlum, neque Sol tamen in cœlo, neque radij in ter- ra moueri videntur, cùm ip$i radij millies millena pa$$uum $ingulis horis, $i non plus, $altem procedant? De Sole cau$a e$t, quia circulus in quo circumfertur, haud magnus oculo videtur, ideo motus videtur: moueri autem non cùm $en$im procedat, & mini- mum $it $patium quod pertran$ire cernitur, & (vt clarius dicam) angulus quem facit $in- gulis momentis ob motum e$t in$en$ilis: igi- tur iuxta no$tra $uppo$ita, quæ antea docui- mus, Sol non videbitut moueri, nec vllum aliud $ydus eadem ratione. Obiicies for$an, quòd luna $i in terræ $uperficie circumfera- tur, celerrimè moueri videretur? at in cœlo velocius, & iuxta eandem proportionem mo- uetur? Sit igitur mota ex A in B, oculus C con$tat magnam e$$e proportionem ad DF. moueatur etiam aliquid eodem tempore ex D in G, $ic vt C $it in linea BF. Dico igitur, velocius motum videri ex D in G, quàm ex A in B. nam angulus ACB, paulò maior e$t angulo AFB, quia ángulus CBF, e$t in$en$i- lis fermè, ob paruitatem CF. $i igitur pona- tur AFB, in$en$ilis erit & A C B. primum ergo quod depræhenditur $it angulus ACB, & arcus ACB, antea igitur in$en$ilis fuit motus. At quia C G e$t pror$us in$en$ilis comparata ad BC, & BG, erit angulus BCG qua$i rectus, igitur & angulus DCG per dicta primo elementorum D G igitur mul- Propo$it. <*>3. to maior quàm DC eò quòd D rectus e$t: erit enim D G C angulus æqualis fermè an- gulo A C B, quare D manife$tè videbitur motum in G, ac longè velocius quàm ex A in B. Ex hoc $equitur, quòd quanto al- tiora erunt, tantò minus moueri videbun- tur, tamet$i velocius verè & iuxta propor- tionem æqualiter mota videri debeant: nam linea ex C ducta ad punctum in linea F B, quo altius extendetur, minorem faciet an- gulum CBG: quare cùm F $it idem, minor erit ACB: BCG autem non augebitur, quia in$en$ibilis CG: ergo DCG augebitur, & linea D G comparata ad D C. Similiter & in plano, quo magis procul mouetur ali- quid, eò tardius moueri videtur. Sint tres lineæ AB, BD, DE æquales, oculus in C, dico quod angulus ACB, maior e$t angulo BCD, & BCD angulo DCE. nam pro- portio D C ad DE, maior e$t quàm B C ad BD, quia BD & DE $unt æquales, & CD e$t maior CB, & $imiliter CB e$t maior CA, quia angulus A e$t rectus, & CBD, & CDE obtu$i: igitur CD, maior CB, & CB maior CA. Cùm igitur angulus ABC $it maior BCD & BDC maior DCE, $e- quitur vt angulus ACB, $it maior BCD: & BCD maior DCE: igitur A B videbitur ma- ior BD, & BD quàm DE. Quòd $i motus $it per tran$uer$um, adhuc eadem lex manet: nam angulus ACB maior e$t angulo DCE, igitur linea A B maior videtur linea D E Quòd $i eadem di$tantia recta, ac per tran$- uer$um aliqua moueantur, quod rectà mo- uebitur, velocius moueri videbitur: vt ex B in D, quàm ex A in B. nam cum duæ lineæ BC & BD æquales $int duabus lineis BC & BA, & anguli A, & CBD recti, erit ex dictis angulus BCA maior angulo B C D: igitur linea AB maior videbitur, quàm BD: quod propo$uimus. Sed $i motus $it ex puncto eo- dem, puta B rectà in E, tran$uer$im in D: dico quòd BD videbitur maior BE: $uppo$i<*>o quòd $int æquales: nam duæ lineæ BE & BD æqua- les $unt, & BC communis, & CE maio CD, igitur angulus DCB maior e$t BCE: quo- niam DBC, e$t rectus, & CBE, obtu$us. Ve- rùm de radiis alia e$t ratio: etenim illi motu Cur $olis ra- dij cum in 23. $erie ter- ram circum- <*>ant immo- biles vi- deantur. $uo, angulum $en$ilem efficiunt in oculo, ideóque moueri deberent videri. Cur autem non videantur, cau$a hæe e$t, quia po$ita ter- ra, cuius centrum A, & plano eius ( vt dixi) quod refert punctum D, $ed nobis ob ma- gnitudinem e$t BC, & turris quæ ad perpen- diculum e$t $uper planum DE, & Sole in F, qui producens radium FEC, producit CD, cum autem Sol proce$$erit in G, producto radio GEK, relinquit vmbram KD, igitur cùm motus indicetur ex vmbra, Sol videbi- tur $olum pertran$i$$e ex C, in K, dum moue- tur ex F, in G: $ed $patium CK, e$t paruum, cùm $it comparatum ad altitudinem D E, quæ e$t parua: igitur cum $en$im moueatur, & tran$eat $olùm $patium CK, puta in quar- ta horæ $ingulo momento, nullum $patium tran$ibit quod angulum $en$ilem efficiat. Igi- tur videbitur ex illo $uppo$ito $æpius repe- tito, radius FC, dũ mouebitur $emper quie$- cere. Ponamus exemplum, cum Sol e$t in 7. parte Tauri hora circiter 19. cum quarta, vmbra æquatur gnomoni, 21. detracta quar- ta, dupla e$t: conduplicatur ergo vnius & di- midiæ horæ $patio. Ergo motus e$t iuxta gno- monis longitudinem, non Solis velocitatem. Verum dices, cur non videtur moueri radius? cau$am intelligo: quomodò verò tantum $pa- tij $uperet, nec moueri videatur, cau$am non intelligo. Con$tat enim $ub ortu occa$u vm- bras veloci$$imè maximi$que incrementis, aut decrementis variati. Sit igitur Sol occi- dens C, planum GE, corpus erectum AB, fi- nis vmbræ ( qui idem e$t cum initio radio- rum) E, corpus aliud erectum EF: in quo mo- tus vmbræ in$en$ilis $it, quoniam $olùm dum Sol occidit radij de$inunt illu$trare. Ip$i verò clari$$imi erunt, quando angulus CEF, rectus e$t. At ex puncto E, nulli dubium e$$e pote$t, quin in plano GAE, tum radij, tum vmbra prope Solis occa$um incredibili velocitate ferantur, quãtum enim punctus in $uperficie terræ è regione centri Solis mouetur, tanto magis nece$$e e$t vmbras promoueri. Sed quoniam in priore figura, $i F, ponatur in oc- ca$u anguli FAE, FEA, erunt qua$i recti ob paruitatem AE, & rationem trigonorum cir- culis in$criptorum iuxta arcum & chordam, vt vocant, erunt ergo anguli FC, lineæ, cum duabus è centro A, exeuntibus ad illam al- teram, quarum e$t AD, altera velut AK, fer- mè recti: ergo vmbra quæ $ubtenditur quæ- que maxima e$t, minima e$t. Igitur non fiet ille progre$$us maximus, ni$i DE, fuerit lon- gi$$ima, quod e$$e non pote$t in comparatio- ne ad AD. Alia cau$a e$t, quoniam quantò magis cre$cit AE, eò radiorum vis minuitur propter paruitatem anguli AEB: igitur nec vmbra, nec radius digno$citur: quamobrem in dubia luce, neque lux ip$a percipitur, ne- que multo minus vmbra quæ propter lucem digno$citur, nec vmbræ magnitudo etiam minus, nec tandem adhúcque minus vmbræ, vel radiorum motus. Dices rur$us, quomodo vmbra fiet infinita $tatim $i maxima parua e$t? coniungitur illa vmbræ rotunditatis terr&ecedil; quæ maxima e$t, & $ic è parua fit infinita in momento. Cùm verò nullum fuerit corpus in plano, veloci$$ima fit & lucis & vmbrarum diffu$io, $ed quia lux in vtroque crepu$culo (vtita dicam) dubia e$t, & $patium quod ab oculo illuminatum videtur exiguum, $tatim vtraque facta mutatione latet motus, vt in $ecunda cau$a demon$tratum e$t.

Dubium quoque e$t, cur hæc illu$tratio Cur $olis ii- lu$tratio tre<*> mula videa- tur. in terra $emper tremere videatur? & an ab corum quæ dicta $unt aliquid? Cau$a igi- tur e$t, quòd mouetur, nec moueri videtur, vt dictum e$t: medium igitur quippiam per- cipitur. Idem etiã & ex ambigua vi$ione, ter- minus enim vmbræ & luminis, neque vmbra e$t neque lux, tremere autem exi$timantur quæcunque, an moueantur incertum e$t, hoc autem ob cau$as dictas. Sed cur non in horo- logio index? Quoniam non e$t is motus ob tarditatem vllo modo $en$ilis: quæ autem tremere videntur, non adeò tardè moueri oportet, vt omninò quie$cere videantur.

His cognitis maius quippiam $uccedit, quo humana $ubtilitas altitudinem omnium $yderum tam facilè metiri docuit, vt nemo tam in promptu domus $uæ partes habeat. Cum enim in figura motus Solis altitudo F, nota fuerit, $eu plani$phærio, $eu armillis, alióve in$trumento, aut tabulis, ea detracta ex 90. partibus habebimus angulum FAD, $ed angulus CED, ratione & men$ura notus e$t, $eu C, terminus $it vmbræ, $eu oculus: igi- Lib.1. propo- $itione 23. tur angulus FEA, notus, quare ex traditis ab Euclide in elementis, angulus F, & ratio FE, altitudinis ad AE, dimidium dimetientis ter- ræ, quo$t $uperius quantum e$$et, demon$tra- uimus. E$t enim quinquies M. pa$$. millia. Virga autem DE, habere debet circulum in imo chalybèum, cui in$i$tat orthogonia: tum & planum ad vnguem inferna parte circulũ e$$e, vt cùm applicetur plano, intelligas an illud verè planum $it, habeat & $uperius à quatuor lateribus plumbea perpendicula: & notæ $it magnitudinis à $ummo verticis v$q; ad imam chalybei circuli $uperficiem. Cùm igitur virga fixa circulo tenus illóque hæren. te vndequaque plano etiam perpendicula adhæ$erint virgæ, tunc planum illud, & verè planum e$t, & tale in quod ducta ex centro terræ linea perpendicularis e$t, & hoc planum ad altitudinem $umendam ido- neum e$t. Quòd $i vel dum hæret circulus pla- no perpendicula non hærent, aut dum hæ- rent perpendicula, circulus ab aliqua parte planum non tangit, planum illud non e$t Syderum magnitudo quomodo fa- cilè digno$- catur. idoneum. Quare $i velis hac cura carere, virgam tabulæ planæ & leni magnæ ad per- pendiculum infige, & tunc vbicunque tabu- lam collocaueris, vt perpendicula tangant virgam, opportunum tibi planum inueni$$e per$uadeto. Quòd $i magnitudinem po$tmo- dum $yderis etiam $cire libeat, ex vmbræ fine ( vt dixi $uperius ) cùm iam altitudinem noueris potes inuenire. Verum, quia $cire hunc vmbræ finem e$t opero$um, & non omninò leue, tũ maximè in aliis $yderibus à Sole & Luna, hoc alia via facillimè a$$eque- ris. Sume in plani$pherio dimetientem $yde- ris, quem duplica & ei decimamnonam par- tem adde, & cum hoc diuide $emper $eptem millia & ducenta, & numerus proueniens e$t proportio altitudinis ad dimentientem $y- deris. Cùm igitur altitudinem $yderis iam cognitam habeas, & proportionem altitu- dinis ad dimentientem, palàm e$t dimentien- tem cognitam e$$e. Velut ponamus dime- tientem $yderis minuta nouem cum dimidio, duplicabo hæc, & fient minuta decem & no- uem: quibus addam $emper partem deci- mam nonam, ob magnitudinem dimetien- tis in tabula, & fient minuta viginti: diuido $eptem millia ducenta. & $unt minuta dime- tientis, & exeunt trecenta $exaginta, & ideo manife$tum e$t ex hoc, dimetientem eius $y- deris e$$e $uæ altitudinis partem trecente$i- mam ac $exage$imam. Ergo quantum vtili- tatis præbeat, & quàm $ubtilis $it contem- platio radiorum, ex his omnibus patet: à cæteris autem men$uris, vt de quibus tra- ctauerim in lib. 12. perfecti operis, nunc ab- $tinebo. LIBER QVINTVS, De Mi$tione & Mi$tis imperfectè, $eu Metallicis.

HACTENVS igitur quinque fermè partes totius operis $unt ab$olutæ, $cilicet de principiis occultioribus, materia, forma, vacuo, corporum vnitione pri- mo. De elementis $ecundo, quoniam prin- cipia e$$ent integra, ab$oluta & manife- $ta. Tertio de cœlo. Quarto de lumine & luce. Quintam partem, quæ e$t de his quæ apparent, non plenè ab$oluimus, cùm mul- ta de$int, quæ ad aures & alios $en$us, tum mentem & etiam ad oculos pertinent. Nunc igitur de mi$tis agendum erit: nam mi$ta primis illis indigent, tum elementis de cœ- lo, & lumine, lucéque, propterea de illis primùm tractauimus. Indigere autem mi$ta ip$a cœlo, & quantum cœli con$titutio in hæc po$$it inferiora, manife$tis argumentis depræhendere licet. Nam farina quæ Augu- $to men$e è frumento in mola confecta e$t, toto anno apud nos $eruari $olet incorrupta. Lunæ pro ze- tho confici&etilde;- do, & farina con$eruanda ob$eruatio. Et zethum quod Martij luna fit, ferunt du- rare toto anno cum æ$tate diebus 20. hyeme duobus men$ibus maneat incorruptum. Re- ferunt Gedanen$e zethum in decem annos, nonnunquam in viginti perdurare, nec ace$- cere, nec muce$cere, quod aqua Martia con- ficiatur: alia cau$a e$$e pote$t, quòd Martio men$e $emina adhuc viuunt lupi $alictarij, humidum autem tunc planè con$umptum e$t: maximè enim di$tat à tempore, quo collectum fuit $emen illud, ob id efficacem & minimè humidum biriam $eu cerui$iam ( $ic enim vocant Germani zethum ) effi- cere pote$t. Efficax e$t tunc $emen, quo- niam $oleat eo tempore pullulare. Infini- Vergiliarum herbarum mirum. Plin. lib.18 cap.27. ta $unt huius rei experimenta: nam Ver- giliæ herbæ cum $tellis eiu$dem nomi- nis oriuntur & occidunt. Sed illud $o- lum repetere cogor, mi$ta hæc omnia, $olo duntaxat homine excepto, terra & aqua, & cœle$ti calore con$tare. Ho- rum pars $ub terra latitat, alia in vndis, alia verò $upra terram: nunc autem de his quæ natura latitant, dicere propo$itum e$t.

Quæcunque igitur mi$ta $ub terra, aqui$- Genera om- nia eorum quæ $ub ter- ra lat&etilde;t qua- tuor e$$e de- mon$tratur. ve $unt motus expertia, in quatuor genera diuidunt, terras, $uccos, lapides, metalla. Non po$$e autem plura e$$e, hoc o$tendi- tur argumento: nam vel lique$cunt, & re- deuntia in propriam formam dura manent, & hæc metalla vocantur. Nihil enim aliud e$t metallum, quàm quod lique$cere pote$t, & cum redit, durum manet. Durum autem duobus modis intelligo, quod non facilè ce- dat, nec facilè frangitur: tale autem omne manife$tum e$t quod duci pote$t: vnde bitu- men ducitur, & non re$i$tit: cry$tallus re$i$tit, & melius $tibium, $ed non ducuntur, ideo percu$$a facilè fraguntur. Quod verò lique$- cit, & dum redit, durum non e$t, $uccus voca- tur. Quod omninò non lique$cit, vel du- rum e$t, & vocatur lapis: vel molle, & facillimè in minima tran$iens, & vocatur terra.

Præter hæc tamen quatuor, permi$ta ex Compo$ita corpora 11. $unt gene- rum. his $unt alia plura genera corporum. Quòd $i rectè qui numerare $ciat, vndecim, nec plura e$$e comperiet. Simplicium exempla $unt, $ucci $ulphur, lapidis cry$tallus, terræ Lemnia, metalli argentum. Compo$itorum autem exempla $uo loco referam, ne inuti- liter repetere multa cogar. Simplicium au- tem nece$$aria exempla fuêre, quia non de omnibus primò $um tractaturus: nam quæ- cunque $olida manent, perfecta voco, vt metalla & lapides, de quibus po$teriùs di- cturus $um molliora autem, imperfecta, tum mi$ta, tum $uccos, & terras appel- lo, quæ metallica nuncupabo omnia, ad<*> differentiam lapidum & metallorum. De metallicis igitur nunc primùm dicere aggre- diar, à terrarum generibus initium ducens. De terrarum di$crimini- bus.

Terrarum itaque genera $unt, vel colo- ribus vel odore, vel v$u di$tantia. De his quæ v$u di$tinguuntur generaliter $uperius dixemus. De aliis autem quæ colore di$tin- guuntur, etiam ab$oluta e$t di$putatio: $u- pere$t vt de v$u quarundam dicamus, tum etiam de odore. Odoratæ terræ $unt, quæ Terra bene olens. malè olent frequentes. Sunt enim omnes quæ olent, metallicis partibus commi$tæ. Refert tamen Agricola, Mariæbergi in Saxonia, dum ex argentaria fodina diuorum Seba$tia- ni & Fabiani, coram Henrico Saxonum Principe erueretur argentum, tam fragran- tem odorem erupi$$e, vt Princeps exclama- uerit, Calecutum ade$$e: e$t enim ea vrbis Va$a omnia iucundi odo- ris qui tam&etilde; à cibo $it alienus, cibos reddunt in- $uaues. Indiæ, quæ odorata omnia mittit. In Mala- cha quoque orientalis Indiæ portu va$a fiunt è terra odorata valde, quæ tamen vili$$imo venduntur pretio ob copiam. Aut for$an etiam, quia magni omnes odores quantum- cunque boni, rerum tamen quæ e$ui aptæ non $int, cibos reddunt in$uaues, ac qua$i examinant. Cibi enim iucundi $unt proprio odore & moderato: hic ab externo tractus ac euictus exhalat: quò fit vt rem relinquat in$ipidam & in$uauem. Experiri licet hoc torta in cupre$$i va$e recondita, vel $i thus Terra malè olens. addatur. Alia verò gratiam addunt. At mali odoris frequentiora $unt exempla, adeóque odores hi praui $unt, vt etiam $æuiant. An- næbergi enim in fodina argentea, cui nomen erat Corona ro$acea, vt idem refert, duode- cim homines repentè $unt $uffocati: vnde relicta e$t magno metu, ne dæmones mali illam inhabitarent: hoc enim illis per$ua- $um, cum ex odore terrarum, aut lapidum hoc contingat: nam receptus in cerebro pro- tinus examinat: mirandum, $ube$$e plera- que fœda in terræ vi$ceribus, velut & ani- Quid $ub terra. malium $tercora. Sed non $olùm fœda, verum & cuiu$cunque generis $unt materiæ $ub illa Terra Bri- tannica. varij v$us. Vt olim in Britannia ex puteis ter- ra candida effodiebatur, non minus centum pa$$ibus profundis, ex aqua po$tquam argen- tum detraxi$$es, in$per$i agri adeò fœcundi reddebantur, vt $emel in vita in$per$i$$e $uffi- ceret. Itaque omnis terra quæ latet, velut & hominum vi$cera, alicui v$us e$t. Sed nos ha- rum rerum inqui$itionem, partim ob igno- rantiam, partim ob auaritiam negligere $ole- mus. Sunt vbique, dico etiam in vrbibus, ne- dum agris, lapides in terra varij, varijque v$us terrarum genera, tum varij coloris me- tallica pleráque: $ed non in mõtibus tantùm quærimus. Indicio autem e$t $ic e$$e, cum qu&ecedil; olim terræ infœcundæ haberentur, vt Ger- mania, argenti nunc $it feraci$$ima: aliæ de- $ierunt po$tquam feraces fuerant. Cau$a e$t, Dies multa detegit, alia occultat. quod cum vbique metalla, & lapides, & $ucci $int, temporum $ucce$$u terra euane$cente deteguntur, alia cre$cente occultantur, vt re- ctè videatur dixi$$e Anaxagoras, qua$i in om- nibus e$$e omnia, verùm in montibus præter copiam, hoc e$t, vtilitatis, quæ aquæ ad hu- miliora loca, $i quæ occurrant, facilè deriuan- tur. In agris autem aquam quæ $ub terra ma- De aqua $ub terra. nat, cùm exigua $it, exhauriendo $iccabimus prius, inde muro aut $axis loca, ex quibus ma- nat, impediemus atque ob$truemus. Siçque Cuniculi $ub aqua. cuniculos ad euertenda oppida etiam $ub aqua effodiunt, & fo$$as ip$as fodiendo $ub ip$is $uperant. Alio modo per circuitus dedu- cta aqua, vt etiam apud Herodotum Cyrus docetur à Crœ$o flumina exinanimus, rur$us tamen in priorem alueum inferius deducen- tes: eodem modo etiam $ub terra fluentes ri- uulos aliò auertere licebit, in eo$dem rur$us deducentes, vt $ic effodere infra aquam po$- $imus. Sunt & loca humiliora, in quæ tradu- De aqua quæ $ub ter- ra pa$$im, inuenitur. cimus quandoq; illam, non amplius reducen- tes: quo præ$idio in montibus maximè vti conceditur, ob loci altitudinem. Nam aqua quæ pa$$im $ub terra inuenitur, neque admo- dũ profunda, nec æqualis, nec continua exi- $tit. Quòd profunda non $it, o$tendunt muro- rum fundamenta & ædium, quæ plerunque ad terram quæ $ub aqua e$t, pertingunt. Quòd non æqualis $it altitudinis, diuer$itas profun- ditatis puteorum declarat. Quòd non conti- nua, $ed frequ&etilde;tibus riuulis deriuetur, facilè e$t intelligere, cùm duorum puteorum aquæ vix $enis pa$$ibus di$tantium admodum $a- pore, & $alubritate di$$ideant. Deducuntur Cur riuuli aquarum obliqui. autem riuuli non recto tramite, $ed & ple- runque tortuo$i, vel ob alterius aquæ occur- $um, vel ob lapides media in via con$titutos, vel quia cauitatem quandam in quam com- modius confluant aquæ inuenerunt. Ergo $i $ub ea fodere libeat, liceat (vt dixi) tribus mo- dis, tetrá$que diuer$i generis, lapides, metal- la, $uccos, ac reliqua huiu$modi inuenire.

Sed ad terrarum rur$us v$um deuenio. In Valdeburgia Germaniæ, argillæ genus e$t den$um ac pingue, tenui$$imæque $ub$tan- tiæ, quod nec ignibus læditur, nec liquo- res $orbet, nec exudat. Videntur enim fi- Va$a figuli- na optima. gulinorum va$orum e$$e hæ quinque laudes, vt $int leui$$ima, vt non $orbeant, vt non exudent, vt non facilè frangantur, vt ignibus re$i$tant. Mirum quàm parua diuer$itate, quòd va$a $ua ignibus non frangantur, Flo- rentini in condiendis cibis commodi a$$e- quantur: Mediolanen$es non: fiunt tamen vbique, $i quis rationem $ciat conficiendi optima, $cilicet è terra illa quæ ad figulina va$a pro liquandis metallis conficienda in v$u e$t. Terra autem illa è lapide metallicam partem continente fit. Quis enim dubitet, va$a quæ $u$tinent auri & argenti liquati vim, coqu&etilde;dis cibis non $ufficere? Itaque mi- hi ex tali terra lebetem pro v$u paraui, æter- nam propè rem, ni$i concutiatur: nam ab ig- ne nihil patitur. Manife$tum e$t igitur, quòd tenuem oportet e$$e argillam, imò tenui$- $imam, & natura leuem ac pinguem. Hoc genus $i bene $ubigatur, ac diu, va$a efficit myrrhinis proxima. Sunt autem myrrhina, ea, quæ hodie vocantur Procellanæ, dicen- Lib. 37. na. tur. hi$tor. cap.2. te Plinio: Oriens myrrhina mittit: inueniun- tur enim ibi in pluribus locis, nec in$igni- bus, maximè Parthici regni, præcipuè ta- men in Carmama. Humorem e$$e putant, $ub terráque calore den$atum. Amplitudine nu$- quam paruos excedunt abacos, cra$$itudine rarò quanta dictum e$t, nece$$aria va$i po- torio: $plendor his $ine viribus, nitórque ve- rius, quàm $plendor. Sed in pretio varietas colorum, $ubinde circumagentibus $e macu- lis in purpuram, candorémque, & tertium ex vtroque igne$centem, veluti per tran$i- tum coloris purpura rube$cente, aut lacte cande$cente. Sunt qui maximè in his lau- dent extremitates, & quo$dam colorum re- percu$$us, quales in cœle$ti arcu $pectantur. His maculæ pingues placent. Tran$lucere quicquam, aut pallere, vitium e$t. Item $a- les, verrucæque non eminentes, $ed vt in corpore etiam plerunque $e$$iles. Aliqua & in odore commendatio e$t. Ergo quis non videt figulina hæc e$$e, & eius generis, quod (vt dixi) hodie Procellanas $olemus appella- re? con$tant enim & hæc, ex $ucco quo- dam $ub terra den$ato, & ex Orien- te vehuntur. At no$tra pallidiora $unt, & odore carent, & quæ ex his etiam tran$lu- cent, magis probantur, folii$que ac imagini- bus placent, nullúmque purpuræ ve$tigium: quæ omnia videntur ab antiqua myrrhina di$$idere, verùm temporum varietas & opifi- cum, tum v$us, hoc pepererunt. Nam pre- tium fecit copiam, dum multitudinem auge- re $tudent: cùm verò materia dee$$et nobi- lior, aliam $uppo$uêre: inde excogitata pi- ctura, re$arciendæ vtilitatis cau$a, ita honos, ac $ynceritas va$is dece$$it. Aut enim vilior materia, aut non eadem, vel omninò impu- rior, aut non adeò elaborata, aut va$a ip$a ante tempus eruta, ob lucri cupiditatem mo- ræ impatientibus: vtcunque res $e habeat, & pretium, & locus, & materia, & modus quo fiunt, eadem e$$e docet hæc myrrhinis. Nunc longo Indiæ tractu fiunt, maximè apud Chinam: hi olim Seres, vt alibi dictum e$t. Fieri dicuntur ex conchyliorum, atque ouo- rum corticibus, $epeliuntúrque con$tanti fama in 80. vel 100. annos, qua$i hæredi- tatum loco. Inde eruta obducuntur vitro ne combibant. Succi autem quibus cortices ex- cipiuntur, non $atis noti $unt. Pinguntur etiam antequàm vitrum $uperaddatur. In- certum e$t an excoquantur, ob nitorem ac duritiem. Maiora in pretio $unt, $ed multum ab antiquis degenerant. Et quamvis ita $it, non tamen minus e$t $uperbum his cœnare, quàm auratis, atque argenteis va$is, $eu quòd raritas, & labor ea commendauerint: $eu quòd con$tans fama $it, non ferre ve- nenum. Atque huic & Lemniæ maior no- bilitas inter terrarum genera, aut argilla- Lemnia terra. rum. Lemnos in$ula no$tri maris e$t: mons qui eam gignit, nec lapidem habet, nec arborem, vtilis cruentis fluxibus, & vlce- ribus, $ed magis venenis. Ob id arborem non alit, quoniam $icci$$ima e$t: nec in lapi- dem coit, quoniam adeò e$t tenuis $ub$tan- tiæ, vt non excipiat aquam, $ed potius ab aqua excipitur. Habet & pinguedinis ali- quid, qua venenis re$i$tat. Manife$tum verò ex his, quoniam arte talem efficere po$$u- mus: vt $i argillam communem diu contun- damus, ac aquâ in aqua $cordion & iunipe- ri $emen incocta $int, a$pergamus, in tu- muló$que formemus, denuò etiam tund&etilde;tes, in$per gentes, ac in tumulos cogentes, ac $ic- cantes. Feret vtique temporis iactura com- modum, & $arciet. Nam Lemniæ $phragidis pretium e$t pro auri pondere, adeò creuit in immen$um res vili$$ima, vbi de$iit ob rarita- tem e$$e communis: intercepta enim ambi- tione principalium medicorum, qui regi O- rientis a$$i$tunt, nobilior haberi cæpit. Nec tamen olet, hoc enim rarum e$t terris, atque aquis omnibus. Nam vt benè oleant, tenui Cur terrara. rò benè oleat. humido, ac bene concocto opus e$t. Aquæ humidum bene concoctum e$$e non pote$t, quòd plurimùm $it terræ, quòd non $it te- nuis. Odor (vt dixi) $uauis non e$t: admi$tis Aquæ cur ce- leriter odor&etilde; bonum amit- tant. tamen quibu$dam, contingit terram, aut aquam bene olere. Quamobrem manife$tum e$t, terram & aquam etiam$i bene oleant, breui odorem amittere, vt contingit aquæ ro$aceæ, & magis violaceæ. Terræ igitur, & aquæ maxima pars odore caret, ma- gna e$t etiam quæ grauiter olet, minima quæ bene.

Proxima Lemniæ e$t Armenia. Hæc ve- Armenia terra. rius Samia e$t, quàm Armenia: nam non ex Armenia, $ed propius aduehitur. Nec ta- men Lemnia e$t. Samiæ autem de$criptio- ne Galeni ad vnguem re$pondet: nam $ub- rubra e$t, & egregiè $iccat: ob id pe$tilen- tibus morbis & tabi illi quæ vlcere pulmo- nis prouenit, $alutaris. Nam & ob eandem Gemmæ cur in pe$te vti- les. cau$am carbunculi, $maragdi, $apphyri, hyacinthi, margaritæ, corallique vtiles $unt in pe$te, quòd vehementer $cilicet $iccent: verùm vt minus Armenio luto id agunt, ita $piritui vitali reparando $unt vtiliores lapides. E$t igitur Armenium lutum $icci$- $imum, ac moderatè frigidum, minimè acre, $ed tamen tenui$$imum. Ob id etiam venenis erodentibus $alutare, vt cantha- ridibus: item putrefacientibus, vt marino lepori.

E$t & Apuliæ lutum rubrum, & Armenio viribus non ab$imile, eò tamen longè im- becillis. Quid tamen prohibet, ne meliùs reddatur etiam Armenio? Elue igitur Apuli- Modus fa<*> di lutum ar- meniũ artifi- cio$um natu- rali præ$tan- tius. cum lutum, repurga ab arena, inde diligen- ter $iccatum aceto accerrimo, & olei par- te $exta excipe, vt in formam pultis redi- gatur. Sepelies autem humido loco in mul- tos annos. Ergo aduer$us venena medicam&etilde;- ta tum vermes hac ratione conficies, terra argillacea puri$$ima, oleo, aceto, $cordio, iuniperi $emine, gentiana, diptamo, con- tundendo diu, inde $epeliendo in multos annos.

Quæret for$itan aliquis, quid iuuet ad Cur in mon- tibus metal- lica generen- tur. vitam tam diuturna $epultura? Eadem pro- fectò quæ in montibus ad metallicorum ge- nerationem cau$a conducit. Sed viuacior in montibus tamen, ob plures cau$as. Nam montes vitæ quandam habent $peciem, cùm $axis con$tent. Saxa autem viuere do- cebimus: vbi autem vita, ibi etiam omnis naturalis generatio promptior e$t. Accedit quòd montium vires non exhauriuntur li- gonibus, ra$tris, aratro: nec vllo modo ho- minum indu$tria per$pirate coguntur. E$t etiam montium $olidior $ub$tantia, vnde ca- lor ille melius continetur, qui in agris ob terræ mollitiem difflatur. E$$e autem calo- rem illum cœle$tem, iam docuimus, tum quia igneus, ac putridus parum alter, reli- quus nulla ex parte generationi vtilis e$t, tum etiam, quod videmus, in Oriente, & Me- ridie gemmas nobiliores & aurum perfecti$- $imum magis generari. Quinetiam $i quis eiu$dem generis gemmas conferat in Orien- te, ac Meridie genitas, vt carbunculos & amethy$tos, cum his quos Germania mittit, mirum in modum differre, & duritie, & $plendore animaduertet, atque adeò vehe- menter, vt non eiu$dem generis e$$e putet. Cau$a cur aurum & gemmæ in oriente, & meridie ma- gis generen- tur. Cau$a e$t, quòd Oriens calidior $it, & humi- dior, pinguiórque. Ergo $i $eminibus hæc generarentur, aut igneus ille calor e$$et, aut putridus, quandoquidem & in I$landia in$u- la $ub Septentrione ardeant montes, quòd prohiberet perfecti$$imas gemmas generari, tum etiam auro abundare?

Sunt etiam in montibus niues, & diutur- na glacies, quæ calorem in imo recundunt, & læta omnia ob id faciunt, cùm in campis calor di$$oluatur ab aëris externo calore: quò fit vt ad montes redeam, vt hi metalli- corum generationi $int magis parati, Nec etiam illorum vis arboribus, herbi$ve exina- nitur: $teriles enim magis $unt, montes cam- pis, etiam$i $int fertili$$imi. Aqua etiam & humidum ob accliuem $itum magis defluunt ex montibus, quorum copia in $uperficie agrorum, generatio metallorum impe- ditur.

At dices: modò inter cau$as cur campi metallica non gignant, enumera$ti, quòd humidum ab$umitur, modò humidi copiam in eis rur$us metallicorum generationi ob- $tare cen$es. Et hercle vtrunque verum e$t: nam humidum pingue, quò magis abun- dat, eò fertilius redditur $olum, non $o- lùm metallorum, $ed & plantarum: aqueum Humidum pingue gene- rationi ido- neum, a- queum in- utile. autem impedit. Cau$a huius e$t, quòd humidum generationi aptum, calidum etiam e$$e oportet. Aqueum autem humi- dum, frigidum e$t, & concoctioni con- tumax. Ideò calidæ regiones, vbi abunda- uerint aquis, omnes fertili$$imæ: quoniam aqueum humidum calore Solis celeriter in pingue tran$int: in frigidis verò locis aqua multa $terilitatem parit, & agros re- frigerat.

Eadémque ratio fermè e$t in temporibus, Nam Prata æ$tate gaudent aquis: hyeme autem tardiùs pullulare herbas, facit irri- gatio a$$idua: itaque con$tat campos, $i ad montes comparentur, aquei humidi plus ha- bere, & minùs pinguis. Itaque & montes arborum, & vitium feraces, vix metallicis abundare videbis, ni$i in profundo, quòd pingue humidum à plantis ab$umatur: vbi verò lapides maximi & $olidi, humidum diu $axis contentum, ac tenui$$imum di$tillans, concre$cit in nobiles gemmas. Et ob id $plendidiores gemmæ plerũque inter duri$$i- ma, & maxima $axa inueniuntur. Illud etiam tot montium commodis ad metallicorum ge- nerationem adiicitur, quòd montes vbi du- centis, aut trecentis pa$$ibus effoderis, ad- huc $uper terra e$$e dicere te po$$is: atque inde aquas à latere, & terram iam effo$$am faciliùs deriuare ac transferre, In plano rur$us hic labor duplicatus e$t: nec vt in montibus ruinis locum licet patefacere, nec facilè diuinare potes vbi metallica ia- ceant, nec inuenta per$equi, vt in edito lo- co, quoniam nullis $ignis à lateribus iuuari potes.

His tot tanti$que cau$is planis pauci ope- ram dant, et$i vbique $int metallica: mon- tibus plurimi excauandis incumbunt. Nam labor vnus e$t, inueni$$e locum & genus me- talli: alter longè maior, truncum fodinæ $cire. Hoc autem ex editiore loco cognoui$- $e $olùm, laborio$i$$imum e$t. Etenim vt al- An $ub aqua prima quæ $ub terra e$t, alia $it aqua. tius rem ip$am repetam, quum $ub terra (vt dixi ) pa$$im aquæ riuuli fluant, ac rur$us $ub aqua terra, in qua plerunque metallica in planis iacent, rur$us etiam $ub terra il- la aquam plerique e$$e exi$timant, vt etiam $ub imo maris aquas dulces aliqui e$$e crediderint, quamvis difficili experimen- to: aliá$que vt audio fru$tra tentatum Ve- netiis, nondum con$tante quæ$ito, an $ub priore aqua alia $it. Cuius rei argumentum mihi e$$e videtur, quòd homini etiam in imo corporis venæ $int. Et Arethu$am flu- uium referunt ab Elide $ub Alphei nomine venientem emergere in Sicilia iuxta Syracu- $as mari præteruectum. Sunt qui fontem A- rethu$am vocent potius quam fluuium. Aqu&ecedil; etiam in$ulis dulces id per$uadere po$$unt. Denique cùm in montium iugis aquam, tum in imo etiam emergere videamus, quid aliud de terra po$$umus coniectari? cùm mons, $eu terrâ $it $epultus, $eu emineat, eandem habeat rationem, in eóque indicio hoc argumentum demon$trat. Quid autem prohibuerit, ne Venetiis aquam inuenerint dulcem, non $at $cio.

Sed $unt qui etiam modicum aquæ dulcis 2. Meteor. 1. Quomodo aqua dulcis in mari ha- beatur. hauriant è mari, auctore Ari$totele, nec fal- $o experimento. Demittitur enim va$culum cereum $atis cra$$um, & vndique occlu$um, quòd vbi diu in mari man$erit, aquam ad- mittit, $al non admittit, inde dulcis aqua, & potui commoda extrahitur: nam aqua dum tenuis e$t, ingreditur: $al quòd terre- $tre $it, prohibetur à cera. Inuentum refe- runt quod $alem trahat velut lactis pinguius à coagulo, magno nauium commodo, $i ve- rum $it, cùm ex $al$a vbique dulcem aquam efficere liceat. Neque valde mirum, $alem trahi ac cogi, cùm attractio in lacte (vt do- cebimus) nõ proprietate, $ed calore fiat. Dul- cis igitur aqua tot modis ex $al$a conficitur, quot modis à $ale aqua purgari pote$t. Pote$t autem tribus modis: $i de$cendat, $i cogatur, $i percoletur. For$an & quartum quendam modum licebit inuenire, $cilicet, $i actis vis $alis obtundatur. Sed in pauco for$an po$$ibile e$t, in multo fieri non pote$t. Di- ximus nunc, tum aliàs, quomodo percole- tur: vt verò imum petat, longa quies facit, $ed antea putre$cit: reliquum e$t igitur, vt doceamus quomodo cogatur. Cogitur autem à calido, non quidem di$$ipante, $ed attra- hente. Id autem inferius docebimus.

Itaque vt ad rem propo$itam reuertar, $ub aqua, prima fit mi$tio in terra, & ( vt di- xi ) in montibus maximé, & mi$torum di- uer$orum generatio. Mi$tio autem e$t pro- Quadruplex mi$tionis ge- nus. priè hîc dicta. Nam cùm quatuor modis contingat: alia enim e$t di$$imilium, for- mámque mutantium, & vocatur generatio de qua hîc $ermonem habebimus: alia ve- rò eorum quæ $unt di$$imilia, nec formam mutant omnia, quæ $i liquidorum $it, vo- catur cra$$is, vt cùm aqua & vinum mi$cen- tur: $i autem $it $iccorum, vocatur mi$tio, vt cùm milium, & triticum, & auena $imul iun- guntur: & $i $imilia $int, aceruus vocabi- tur: & hoc e$t quartum mi$tionis genus, vt cùm frumentum $imul cogitur in cu- mulum.

Antequàm autem de perfecta loquar mi- $tione, de cra$i, vt $en$ui magis manife$ta, $ermonem $um habiturus. Diximus vinum Cra$is quo- modo fiat. aquæ mi$tum per cra$im mi$ceri: nam cum neutra $ub$tantia pereat, forma etiam vini remanet. Itaque ne corporum mutuus da- retur ingre$$us, aut diui$io ad minima, ita vt corpora con$tarent ex indiuiduis parti- bus, nece$$e fuit, vt rectè Ari$toteles de augmento cen$et, formam augeri, non au- tem materiam. Nam cùm minimo aliquid adiicitur, totum mi$ceri e$t impo$$ibile. Nam $i formæ corporeæ mi$cerentur, cor- pora $e penetrarent. Sed vt in vino aquæ mi- $to forma vini vbique con$picitur, tamet$i vini corpus vbique non $it, $ic contingit in vera mi$tione: nam ( vt dixi ) aqua non ve- rè vino mi$cetur. Eorum enim quæ verè mi$centur, formas omnes $altem ex parte perire nece$$e e$t. At vini forma nequaquam Quomodo aqua à vino $eparetur. perit. O$tendit experimentum, aquam vino non perfectè mi$ceri. Quòd $i linteum vino aquæ mi$to imponatur, promineátque extra vrceum, aqua è va$e tota a$cendit per lin- teum, $yncerúmque relinquit in calice vi- num. Quo experimento proditur dilutum à puro: nec po$$et hoc fieri, $i vnum, & aqua mi$cerentur. Rur$us aqua calicis imum petit, ob idque in$ipidus in fundo potus: & Quo pacto vinum mi$- cendum. meliusl ong è, aquæ vinum, quàm vino aquã $uperinfundere. At$i $en$im vinum aquæ imponas, $upernatabit non $olùm argumen- Quomodo aquæ vinum in calce $u- per$tet. Oleum, vi- num, aqua, quod ex his tenuius. to dicto, $ed quòd $i aquæ panis cru$tulum priùs $uperimponens $uper cru$tulum $en- $im effundas vinum, videbis non ob$curè etiam detracto cru$tulo vinum aquæ $u- pernatare, nulla pror$us mi$tione inita. Ergo licet hæc tria $eor$um in calice in$pi- cere: atque vinum $ub oleo, & $ub vino aquam.

Quamobrem quærere iurè licet, quid ex his tenuius. Nam loci cau$a, $i quòd le- uius e$t $uper$tat, oleum vino, vinum aqua leuius e$t. Suadet & hoc, quòd oleum promptè ardeat, aqua nunquam, vinum medio modo $e habet. Accedit quòd vinum oleo, Galeno te$te, parte nona e$t grauius: cùm enim vas olei libras nouem continens, effu$o oleo vino impleueris, vinum pondus decem librarum æquabit. Itaque nihil oleo ad vitæ longitudinem præ$tantius, quòd te- nui$$imum $it, pingui$$imum, ac excremen- Oleum, pro- ducendæ vi- tæ maximè con<*>ucere. torum expers: vnde fit, vt propter pingue- dinem, ac tenuitatem, calorem naturalem maximè accendat: ob $inceritatem autem, calorem ip$um minimè fatiget, & vias non ob$truat. Quæ duo impedimenta, ad vitæ breuitatem multum faciunt. Valeat igitur mul$um, cum oleo, vti licuerit. Optimum enim e$t, nulla pror$us excrementa gigne- re: quòd illi proximum e$t, genita protinus eieci$$e. Tantum enim detrimenti affert ex- Lapides ve- $icæ cur ge- nerentur. crementa retinui$$e, vt vrina retenta lapi- dem $oleat procreare: ob id ludo, lectioni- bus, $cribendó que a$$ueti, facilè eo morbi genere corripiuntur. Non expellere verò $uperflua, quandoque etiam mortem affert præ$entaneum. Oleum igitur vitæ tot mo- dis conducit. Quartum tenuitatis olei argu- mentum e$t, quòd facilè penetret. Seris ob id imponitur, vt facilè vertantur claues. Ocreæ ab aqua immu- nes quomodo fiant. Contraria ratione halinitrum ceræ mi$tum liquefactæ prohibet, ne omninò ocreæ tran$- mittant aquam, $i ip$is diu ad ignem ac diligenter imbuantur: oportet autem hali- nitrum tenui$$imè contritum e$$e. At $i ce- ræ pingue aliquid mi$cueris, adhuc melius erit.

Sed ad propo$itam di$putationem redeo. Namque tria $unt, quæ aquam & oleo, & vno tenuiorem e$$e o$tendunt. Primùm, quòd $i aqua & oleum mi$ceantur, ignique in va$e $uperponantur, priùs tota ab$umi- tur aqua, quàm olei fermè $tilla, cùm ta- men aqua frigiditate $ua magis repugnet, & in imo po$ita minus recipiat caloris, cùm lebes ibi frigeat, nec vix po$$it exhalare oleo oppre$$a, etiam$i in aërem vertatur. Se- cundum, quòd vt quis aquam ebiberit æ$ta- te, protinus per $udorem prodit: non $ic oleum, vinúmve. Tertium, quòd $it magis per$picua vtri$que. Sed per$picuitatis cau- $a e$t, quòd colore careat: celeris re$olu- tionis, quòd minimè pinguis $it: $udoris, quòd non nutritat, & quòd ob frigus ca- lidum iam di$$olutum humorem foras pro- trudat: neque ip$a exit, $ed tantum mo- do expellit feruentem humoris $ero$am par- tem.

At dices Ari$totelem $entire, quòd aqua Lib. de $en$u & $en$ili. oleo $it tenuior. Sed per tenue, rarum ac minimè vi$cidum, vel etiam non coactum intellexit. Vinum for$an aquæ, quòd $u- pernatet, præferet: id tamen non demon- $trat: nam & pinguedo aquæ $uper$tat, quo- niam coacta e$t: nec enim de$cendit quod tenax e$t, vt nec tenuis plumbea lamina: nam quæ pinguia $unt, non merguntur, etiam $i grauiora e$$ent, non $olùm quòd aë- rem contineant, $ed etiam quòd $imul de$- cendere coguntur. His omnibus $erum e$t longè tenuius, nam $i ferueat, celerri- mè ab$umitur: vnde plus multo a$$umere $olent in decoctis: aut his maximè con- gruit, quæ non diu coqui po$tulant. Ergo talia cùm vix mi$ceantur, cra$im nunquam facient.

Eadem ratione nec vino lac mi$cetur. So- Vinum cor- ruptum quo- modo emen- detur. lent enim corruptum vinum in vas mun- dum transferre, lacti$que partem decimam $en$im adiicere, inde po$t dies octo re$erato va$e minutim vendere, cumque clarum & bonum videatur: $i tamen diutiùs moretur in calice, vel va$e, denuò corrumpitur. Re- linquit etiam quòd effu$um e$t in calcis margine butyro$am pinguedinem, ob quam fraus detegitur. E$t tamen lucro$a fraus. Si tamen prohibere potiùs con$ilium e$t an- tequam conturbetur, ne putre$cat, decima pars ardentis aquæ immi$ta, efficit: meliùs longè $ulphur, $ed odore prodit dolum: me- mini me bibi$$e. Idem pote$t alumen: $ed noxia ambo, valetudini vehementer ob- $unt. In vniuer$um autem, vt dicam, cla- rant vinum quæcunque grauia $unt, aut lenta: lenta, vt lac, & oui candidum: ob id liquores omnes illo immi$to repurgantur. Grauia autem dum imum petunt, cuiu$mo- di $unt lapides fluminum cocti, donec $cin- dantur, & in puluerem redacti: quoniam enim mi$centur, $icci $unt, trahunt quic- quid luto$um e$t: ab hoc enim fit turbu- lentum. Cùm verò traxerint, de$cendunt in vino ad fundum, & vinum repurgant. Igi- tur & hoc idem $al efficere poterit, $ed $a- pore prodit fraudem, & vinum in$uauius reddit. Facilè e$t etiam omnia vina adultera- ta metallicis digno$cere. Nam in calice ho- ris relicta 24. fundum ob grauitatem pe- tente metallico, vina in$tar vappæ red- Vinum adul- teratum quo modo di- gno$catur. Mel & oleum adul- terata quo- modo de- præhendan- da<*>ur. duntur, colore euane$cente. Sed $i melle vi- num adulteratum $it, illicò digno$citur, $u- per candens ferrum con$per$is paucis gut- tulis: re$oluto enim vino mel re$idet. Te- nuior enim cùm $it vini quàm mellis $ub- $tantia, illo re$oluto, hoc manet. Similirer mel $i adulteretur ( id $olet fieri farina mi- lij) decoctum & de$pumatum, in va$que vi- treum coniectum, remanet turbulentum $u- periore parte. Atque ita mihi contigit anno præterito $epla$iam mercatoris Pepiæ de- prehendere. Quòd $i grauiore aliquo pul- uere $it corruptum, in imo $ub$idet quod additum e$t, atque ob id in fundo ob$curum fit. Oleum verò ardendo fallaciam prodit: aut enim crepitat, ac $tridet, aut amurca ma- ior colligitur, quàm pro olei quantitate. Cur Vinum quo- modo redda- tur odora- tum. igitur lac vinum emendat? quia cra$i qua$i facta pingue $ub$idet, lactis $ecum trahens quod turbulentum e$t, <*>quea lactis in vi- no reltcta parte, quæ vini vitia ob$curet. Inde paruæ vini partes vitia detegunt, quòd ob imbecillitatem celerius ab aëre de- nuò corrumpatur. At odoris vitium in gra- tiam etiam commutat garyophyli citran- gulo vndequaque infixi, ip$o verò $u$pen- $o in va$e, $ic vt vinum non tangat. Ergo quæ natura non $unt $imilia, cra$im non faciunt, vt vinum cum aqua, ni$i imbecil- lem: multo minus cùm lacte vinum, mi- nus adhuc & nullo modo liquida hæc cum Elementa actu $unt in omnibus mi- $tis. oleo. At lora magis verè mi$ta e$t, quòd efferbuerit: nec tamen planè mi$ta, cùm mi$- cere naturæ $it, non artis opus, nec etiam ignis. Quæcunque igitur verè mi$ta $unt, vnam tantùm elementi formam, $ed non ex- qui$itam, o$tendunt: reliquorum $olùm vi- res. Nam $i non vbique elementa in mi$to e$$ent, aceruus e$$et quod mi$tum e$t, non res genita: $i vbique & $ecundum $ub- $tantiam, corpora mutuò $e penetra- rent. O$ten$um e$t autem hoc in Medicinæ libris.

E$t igitur forma mi$ti victoris elemen- 2. Contra- dict. tract.1. cont.1. ti imperfecta. Atque ea $en$im acquiritur: in elementis quidem palàm, in aliis autem id fieri Melanthon exi$timat. Videtur autem ex his rationi con$onum, cùm forma $it ele- menti dominantis. At hæc $en$im amittitur, $en$im enim acqui$ita e$t. In quibu$dam au- tem nobilioribus Ari$toteles non $en$im quidem omninò, $ed per gradus: quoniam fœtus in vtero primò viuit, inde $entit, pò$t autem fit mentis capax. Anima autem, in qua mens, po$terius perficitur. Mens au- Mi$tura in quo ab aug- mento, & nutricatio- ne differat tem exterius aduenit. Atque hæc $en$ui pro- piora. Omnia autem mi$ta, aut terrea $unt, vt lapides & plantæ: vel aquea, vt lac & oleum: vel planè mi$ta, vt animalium cor- pora. Nam igitur eodem modo fit mi$tura, quo nutricatio, vel augmentum. Nam in mi$tione aliquid alicui additur, in illis quòd potentia e$t, ei quod e$t actu, & $ecun- dum quamlibet formæ partem fit augmen- tum, non autem materiæ: quoniam materia $ine fine diuidi pote$t. Atque idem de nu- tricatione. Igitur augmentum & nutricatio $ecundum formam verè fiunt: $ecundum ma- teriam autem e$t $ola additio, quoniam vn- dique aliquid iuxtà apponitur. Minima ergo pars carnis, accedente nutrimento augetur tota $ecundum formam, $ed $ecundum ma- teriam non, verùm tantùm in circuitu. Sed neque hoc modo propriè: verum ( vt dixi) augmenti & nutricationis fermè eadem e$t ratio, imò & generationis: hæc enim fiunt ab anima: $olius enim animæ opus e$t, eo modo po$$e attenuare, tum vnire ac tran$- mutare. Etenim $i quid aliud vita carens hoc po$$et, illud maximè po$$et ignis: e$t enim eorum omnium quæ non viuunt ro- bu$ti$$imum, at non pote$t: vt enim iam do- cuimus, quòd accedit iuxtà apponitur ei quod comburitur, non autem $u$tantiam priorem ingreditur: itaque omnia mi$ta, vel viuere, vel vixi$$e nece$$arium e$t. Mi$ta omnia viuere, octo o$tenditur rationibus.

Sumantur autem ratio hoc modo: quia nutriuntur, & nutrimentum non fit ni$i ab anima, & quod animam habet, viuit. Quòd $i nutriri neges, concedes $altem generari: at nihil generatur, ni$i ab anima, quia ( vt di- xi) $ola illa mi$cet.

Videmus etiam omnia mi$ta $en$im de- generare ab elementis grauioribus, velut la- pides, & minus etiam metallicas terras, ma- gis autem $uccos, inde metalla, pò$t plantas, & animalia imperfecta, & deinde perfectio- ra $en$im, donec ad hominem peruenia- mus, cuius compo$itio ab elementorum na- tura, ac $ub$tantia tantùm abe$$e videtur, vt nullo modo ex eis illum con$tare quis 2. degener animalis cap.3. Vita quid $it. Plumbum dum in ce- ru$$am ver- titur, auge- tur pondere. credat. Igitur $i homo, animalia, & plantæ viuunt, cùm vnus $it & idem calor cœle- $tis, qui hæc omnia mi$cet, $ed illa minus, hæc magis, vt $uo loco o$tendemus: mani- fe$tum e$t quòd rectè dixit Hippocrates, animam nihil aliud e$$e quàm cæle$te illud calidum. Quòd & Ari$totelis opinioni ad- hæret. dum vult $piritus calorem propor- tionem habere quandam cum elemento $tellarum. Nam $eu calor $it anima, $eu il- lius primum in$trumentum, vbi calor hic erit palàm e$t oportere ade$$e etiam ip$am animam, quare & vitam: e$t enim vita nihil aliud, quàm opus animæ.

Clarius idem fit experimento: nam plum- bum cùm in ceru$$am vertitur, ac vritur, ter- tiadecima parte $ui ponderis augetur. Hoc fit, quia calor ille cœle$tis euane$cit: nam certum e$t adiici nihil, & tamen cre$cit. Cùm igitur par ratio etiã in animalibus vi- Corpora mortuorum cur viuen- tium corpo- ribus gra- uiora. deatur, quæ grauiora morte fiunt, quoniam exhalante anima $ecum calor etiam, ac quic- quid ab illo e$t laboratum, euane$cit, ma- nife$tum e$t corpora metallica, & lapides ip$os etiam viuere.

Ad dices: Quomodo ablata leuiore par- te, $cilicet calore, ab animalibus, au metalli- cis, quòd relinquitur, grauius fit? Palàm e$t hoc contingere, velut in ouis, vitreis, quæ $upernatant aquæ: imò chalybeis & plum- beis, aëre illa $u$tinente, qui intus contine- tur, fracta autem hæc protinus de$cenduut: at non in nobis aër, $ed quemadmodum in aqua aër in illis, ita in animalibus & me- tallis in aëre pars ignea põdus detrahit. Sũt etenim $ub$tantiæ elementorum aliquæ ( vt dixi ) in mi$tis, $ed fractæ: & qualitates alio- rum, vt in lacte $ub$tantia quidem aquea, aër autem ac terra, & æthereum, $eu igneum elementum à calore concoctum $ecundum qualitatem. Duobus enim modis elementa in mi$tis $unt: vno quidem, vt à generatio- Elementa quomodo in mif<*>o duobus modis. ne, atque ita $ola terra & aqua: verùm vnius eorum $ecundum $ub$tantiam, alterius $ub- $tantia non apparet: vt autem cœle$tis ca- lor in illa egit, plura tam $ub$tantia, quàm natura e$$e videntur. Eò fit vt den$a quæ- Cur quædam den$a leuia, & rara gra- uia. dam leuia, & rara quædam grauia e$$e po$- $ent: nam cùm parua quantitas terræ ca- le$cit, vt in aëris $ub$tantiam tran$mutetur, nec tamen aër ingreditur, leue id e$t & den- $um, vt pingue omne, & lignum aloës: at contrà $i terra parum elaboretur, magna au- tem fit aëris pars intus, ac vbique con$pi- cua, minuti$$imis tamen partibus, rarum di- cetur, & tamen graue non parum erit. Gra- ue autem den$um, & rarum lene, facilè in- telligimus.

Ex hoc patet $olutio non leuis quæ$tio- An aliquod mi$tum ter- ra grauius. nis, cur plumbum grauius $it terra: nam in plumbo nulla fermè e$t raritas, terra autem cùm non cohæreat, admittit aërem, & ob id plumbo videtur leuior, quòd aquam habet Quatuor cau$æ quibus fit, vt vas cinere ple- num tantun- dem aquæ excipiat quantum vacuum po$$et conti- nere. aëris loco. Terra etiam hæc ( vt dixi) non pura e$t terra, $ed habet metallicam $ub- $tantiam admi$tam. Eò fit quod etiam de cineribus te$tantur, vt vas illis plenum tan- tundem hauriat aquæ, cinere, non eiecto: pa- làm enim quòd aëris non paruam partem ade$$e oportet, inde partis tenuioris etiam cineris fit exhalatio: reliquum verò cineris concre$cit ac cogitur, & aquæ pars calore re$oluitur. Cùm enim aër aquâ calidior $it, quoniam ob raritatem plus excipit liminis, $icca, quæ aër continet liquidis calidiora erunt. Ergo his mi$tis tenuiorem humidi partem in vaporem verti nece$$e e$t. Vnde $i aqueum $it humidum exhalat, $i pingue in- tume$cit. Ob id $æpe melli, vel $accharo mi- $ta cogunt è pyxidibus effundi admirantibus pharmacopolis: nam vapor exire nequit, & humidum ip$um di$tendit. Itaque ob hæc pulueribus mi$ta aqua minuitur, oleum au- tem cre$cere videtur. Itaque vt ad rem pro- $itam reuertar, metallica viuere etiam hoc argumento deprehenditur, quòd in monti- bus non $ecus ac plantæ na$cuntur, patulis $iquidem ramis, radicibus, truncis, ac veluti floribus, ac fructibus, vt non aliud $it me- tallum, aut metallica $ub$tantia, quàm plan- Cur metal- lica multa $ub terra, & pauca ani- malia. ta $epulta, ac tota $ub terra na$cens: nec po- terat $uper terram cre$cere, quia aut fria- bilis erat, vt calchantum: vel nimis grauis, vt plumbum. Ita & talpam inter animalia, & vermes, & bufones $ub terra na$ci cerni- mus. Sed non fuit commodum animalia $ub terra gignere tot, quot plantas: quia vita Metallica penè e$$e $pe- cie innume- rabilia. & nutritio, quibus $olis metalla indigent, $ub terra fieri & perfici po$$unt, re$piratio verò qua perfecta animalia, difficulter $atis; ea de cau$a metallicorum genera etiam longè plura quàm quis exi$timet natura $ub terra progenuit, vt au$im dicere ea nume- rari haud po$$e. Nam $i plus quàm quin- gentis herbarum $peciebus natura orbem exornat, animaliaque $uper hæc induxit, ve- ri$imile e$t, $ub terra non paucioribus lu$i$- $e modis, imò longè pluribus, $ed multa la- tent in imo: alia autem ad proxima gene- ra $imilitudine colorum, aut $ub$tantiæ tra- ducimus. Quædam rara $unt, vt etiam$i $upra terram e$$ent, vix inuenire liceret: velut & no$tris temporibus $tirpium non pauca genera, quorum tamet Dio$corides memi- nit. Alia etiam contemni cœperunt po$t quàm inuenta e$$ent, ignoto illorum v$u: ita fit vt ex maximo metallicorum numero pau- Metallica metallico- rum e$$e fru- ctus, folia, radices, & exhalatio- nes. ci$$ima cogno$camus. Eorum etiam quæ co- gno$cimus genera, pauciora $unt, quàm exi- $timemus, cùm alia aliorum $int fructus, fo- lia, exhalationes, radices, atque ea $unt quæ nunquam di$iunguntur: dicemus autem ea quæ $int, & quorum, locis $uis, nunc propo- $itam quæ$tionem pro$equamur.

Dixeramus metallica, ac metalla, tum la- pides viuere. Quorum enim e$t maturitas, & acerbitas, ac $enium, eorum etiam e$t vi- ta. Nam lapides quidam immaturi, & colore diluto, & $ub$tantia haud concocta inue- niuntur, pars quoque velut & in eiu$dem arboris fructibus purior, alia impurior cerni- tur. Ad$unt præterea venæ & in$trumenta nutritionis, & meatus non laxiores, $ed mol- liores, vt in lapidibus cernere licet, quibus facilè po$$umus per$uaderi, non aliter quàm plantas & o$$a in animalibus nutriri: nam $i per acce$$um & additionem augerentur, his haud quaquam indigerent. Lapides enim qui calore $olùm concre$cunt, quos tophos nominamus, & qui $olo frigore, haud venas habent $ub$tantiamque ordi- natam, velut in veris lapidibus, quique vi- tam habent: nam tophi vita carent. E$t etiam mors in eis, quare & vita, Herculeus enim lapis apud me $æpius in paucis annis extinctus e$t: cùm enim traheret ferrum alacriter, po$tmodum temporis $ucce$$u trahere de$iit. Quid enim aliud e$t vita, quàm operatio animæ? O$ten$um e$t au- tem hoc in medicis tractationibus, quòd $olùm viu&etilde;tia operationem habent. Viuunt etiam elementa quoquo modo ( vt dictum e$t ) cùm ad proprias regiones $pontè fe- rantur, mi$ta autem omnia longè meliore vita: nam natura $emper melius aliquid intendit, quàm id ex quo con$tituit. Ob id igitur Simplicio haud crediderim dicenti, vt ab Herculeo lapide ferrum trahitur, ita exi- $timari aurum ab o$$e pi$cis milui trahi. Hoc enim quod in Phy$icis expo$itionibus $crip$it, rationi repugnat, quandoquidem os illud non viuit. O$ten$um e$t autem omnem Ratio de- mon$trans contra Sim- plicium quod os pi$- cis milui au- rum non tra- hit. operationem e$$e viuentis, & vt viuit. Nam et$i elementa etiam viuant, hoc opus ele- mentorum haud e$$e pote$t, $ed attractio propriæ cuiu$dam rei. Viuentis e$t vita, quæ nutrimento $altem vtatur: at os pi$cis non viuit, cùm detraxeris ab animali, vitæ eo ge- nere quod nutrimento vtitur. Sublata enim anima e$t, $entiens manife$tè: at hæc nu- trici eadem e$t. Itaque adeò hac in demon- $tratione confido, vt quamvis non $im ex- pertus, au$im tamen dicere, impo$$ibile e$$e, vt os milui pi$cis aurum non $ecus, ac fer- rum Herculeus lapis trahat: à viuente au- tem re alia quapiam, vt lapide, aut animali, vel arbore, quamdiu vixerit, hoc fieri pro- culdubio pote$t. Quòd $i quis obiiciat, quòd Pa$tinacæ aculus dolo- rem dentium tollit. aculeus pa$tinaceæ dolorem dentium tollat, $i ex eo gingiua $acrificetur. Re$pondemus, vim hanc quæ illi potentia, non actu ine$t, non aliter quàm cantharidarum exulceran- tem, ad actum ab animæ humanæ facultate deduci, Deinde dolorem magnum affert hic aculeus: dolor autem dolorem ob$curat, cùm non in eadem parte fuerit, vt inquit Hippo- crates, adeò vt acris dolor gingiuæ, dolorem dentes haberet. Auocat & ob propinquita- tem doloris cau$am, quæ plerunque e$t in neruo denti in$ito: nec hoc $emper, neque omnibus contingit. Itaque vires viuentibus cùm tantùm actu $int, lapidibus qui vires habent animam ine$$e nece$$e e$t. Sed dices, Hoc tamen Philo$ophus negat. Sed qui la- pides, aut generari, aut augeri concedunt, 1.Mag. Mor. cap. fateri etiam oportet illos viuere: facultatis enim vegetatricis hæc communia $unt, te$te Galeno, generari, nutriri, & augeri. Vide- tur etiam natura $en$im ab extremo ad ex- tremum tran$ire, connectereque di$tincta longius mediis ip$is: velut inter id quod non nutritur, nec viuit, quodque viuit & nutri- tur, medium con$titui poterat quod viueret & non nutriretur, quoque nutriretur, & non viueret. At non viuere, & nutriri quic- quam non poterat, cùm facultas e$$et ab$- que $ubiecto principioque. Oportebat igitur medium potius e$$e quod non nutriretur & viueret. Nam principium e$$e ab$que facul- tate in his quæ natura læ$a $unt, contingit: tales igitur lapides erunt.

Ergo metallica in montibus non $ecus ar- Metallica quomodo in montibus ia- ceant. bores iacent, cùm radicibus $uis trunco, ra- mis, pluribus foliis: & $unt tenues quæ- dam partes nonnunquam florihus ac fructi- bus: carent enim pleræque fructibus & flo- ribus, cùm videamus, & hoc etiam plan- tis contingere, quæ in puteis na$cuntur, & in vmbra, vel arido nimis loco, vt adianto, $colopendro, liche<*>i, & non paucis capri- ficis, cùm in muris na$cuntur: palàm enim e$t fructus & flores luxuriantis arboris ac Cur metal- lica plerum- que careant floribus & fructu. fœcundæ e$$e $igna. Fœcunditatis tum ab humore, tum à calore Solis fit. Ob id igitur nil mirum metallicis flores & fructus $æ- pius dee$$e, cùm Sol $emper, humor etiam copio$us plerunque de$it.

Vbi verò abundent metallica, $i velis de- præhendere, certis & non paucis opus e$t Quomodo metallica abundare in montibus de præhenda- mus 15. in- diciis. coniecturis. O$tendit primò ferax prouincia, vt nunc argenti Germania. Sic in Italia ar- gentum vix, aurum nullo modo effodere li- cet. Vt igitur in fœcunda regione plures fœcundi agri, ita in feracis metallorum prouincia plerique montes etiam præter $pem metalla ferunt. Montes etiam alti$$i- Curmeridies gemmis Bo- reas metal- lis, abundent magis. mi vt ad eruendum $unt difficiliores, ita ad largiendum $unt liberaliores: rarò enim in humilioribus collibus materia hæc co- pio$a inuenitur. Plerumque verò montium cacumina, quæ ad meridiem tendunt, radi- cibus ad Boream $pectantibus, argumentum metalli præbent; & maximè argenti, cuius fodinæ feraciores rectà ex Oriente in Occi- dentem tendere $olent. Qui etiam montes $unt in calidis regionibus, gemmarum $unt feraciores: quòd in meridie, humor magis $iccetur & attenuetur: & ob id $iccitate la- pides, at tenuitate gemmæ generantur, mul- tò autem humore & cra$$o metalla fiunt. Hic autem iuxta Septentriones viget.

Montes etiam $teriles omnes metallici $unt, duabus ex cau$is: nam humor ab$umi- tur intus vnde plantæ generari nequeunt, & mali halitus iam natas etiam plantas occi- dunt. Color etiam montium, & lapidum, ac terræ, non $olùm metallica e$$e docet, $ed & qualia $int: viridis fit ære, niger ab argen- to, & auro, purpureus à pyritide, liuidus à plumbo & ferro, luridus à calchanto & eiu$modi $iccis, cinereus & ob$curus à $ul- phure. O$tendit & odor: cùm enim duos montis eiu$dem lapides $imul attriueris, $i metallum monti $ube$t, olent $ulphuris non parum. Ob quod falsò creditum e$t, metalla $ulphure con$tare, cùm $it hic odor excre- menti metallici, & $uperfluæ coctionis in- dicium. Grauiores etiam lapides, aut terra quàm ratio po$tulet, certum e$t metallicæ materiæ argumentum. Si etiam aliqua par- te nimis $plendeant, vel $i $olidi careant omni $plendore, $ube$$e metalli materiam certò $cias: demum $i igni liquefeceris, de- præhendes $imul & metallum e$$e, & genus illius, & quantitatem. Aquæ etiam effluen- tes leuem quandam huius coniecturam af- ferunt: quæ $i odorem, aut colorem, aut præ- $e ferant alienum, haud dubiè metallum in monte e$$e pronunciabis. Fundum etiam al- uei diligenter explorabis, nam partem me- talli inuenies: vix enim fieri pote$t, vt lon- go temporis $ucce$$u aliquid $emper adden- te die, ex de$cen$u grauioris partis, ve$tium metalli non appareat. Mons etiam rimo- $us, propter halitus acres metallicorum fit.

Sunt etiam plantæ quæ metallorum $o- cietate gaudent: & vt rariores $unt, quæ metallis gaudent, eò $i ad$int euid&etilde;tius te$ti- monium illorum præbent. Generaliter ta- les $unt, quæ fructum non edunt, aut exiguum: iuniperus humilis, hedera, ca- prificus, pina$ter etiam, & aculeatarum pleræque; Sunt etiam folia arborum, aut decidua, & trunci exiles, marcentque om- nia. Quid mirum, cùm velut lactanti puero nutrix prægnans adhibetur, nam metallis & plantis commune e$t alimentum idem, ideò Comparatio metallorum, & planta- rum. vix natura loci ambobus poterit $atisface- re. Sed metalla ampliùs hauriunt, cùm ar- bores: nam propago metallorum arboribus longè maior e$t, vt etiam belluæ maris ip$is animalibus terre$tribus. Argentea fodinæ mira magnitudo.

Argenti fodinam, cùm etiam hoc $it mi- nus fœcundum metallum inuenio apud Agricolam fui$$e pedum 30, in longitudi- ne, latitudine autem dodrantis, altitudine 60. Ex quo manife$tum e$t $imilem fui$$e arbori: nam arboris altitudo maxima, po$t- longitudo, $eu ramorum diductio, minima cra$$itudo, quæ pro latitudine in fodinis ac- cipitur.

Ergo $i in argento tanta, quid in ære, quid in plumbo, & ferro, quid in $ul- phure? demum quanta in ip$is lapidibus? Non tamen eadem ratione qua marinæ bel- luæ $olùm præ$tant magnitudine terre$tri- bus, copia $cilicet humoris, $ed quia pon- dus in metallicis, ac lapidibus cùm non pendeant, periculum nullum affert, in ar- boribus affert. Arbores enim quoniam pendent, ventis facilè extirpantur, diligen- tiaque illa naturæ fru$tratur. Partes nece$- $ariæ metal- licis.

Quòd ad $imilitudinem attinet, vt dixi, tam arbores, quàm metalla a$pectu boreæ gaudent: & quatuor habent nece$$arias fer- mè partes, radicem, corticem, $ub$tantiam, & venas. Radix lapidi lapis alius e$t, aut terra, vt $uo loco docebimus: metallo metal- lum, aut metallicum, vel terra. Cortex ve- rò apertè di$$idet à reliqua $ub$tantia, loco & duritie: venæ intra $ub$tantiam manife- $tè apparent. Quid igitur aliud e$t fodina quàm planta, terra & lapidibus obruta? hæc verò, vt dixi, aut terra metallica de Metallico- rum omnium communia. qua dixi, aut nobilior $uccus, aut metallum, aut lapis. Communia $unt omnibus metal- licis vt durius reddant, ac frigidius. Eretria, ac metalla, & lapides, & metallicorum plu- rima, frigida $unt. Quædam tamen et$i $icca $int, molliunt abundante pinguedine, vt a$phaltum & gagates lapis. Sunt autem $icca, quia terrea. Ignis autem $eu potiùs calor calefacere pote$t, humectare non pote$t. Metallica omnia cur fermè mali aut nullius $aporis, odo- ris tamen iucundi e$$e po$$int càu$æ duæ.

Metallica etiam omnia mali $aporis fer- mè e$$e nece$$e e$t, aut nullius: nullus, vt puri lapides, & pura terra, mali reliqua. Cau- $a e$t, quòd vix ab adu$tione ab$oluuntur: & $icca $unt, vt diximus: dulcia autem humida. Quòd et$i humidum aliquod ad$it, & $apor gratus cum prauo commi$ceatur, non obruit illum, $ed corrumpitur. Nam $i parum gentianæ multo lacti immi$cue- ris, $aporem ingratum habebis. Non autem $ic in odoribus: nam vehementior $olet ob- $curare minorem, Aes amarum e$t, ac pe$$i- mi $aporis, ferrum verò $ubamarum, inde plumbum album, quòd $tannum vocamus. A$tringit cum amaritudine alumen & cal- chantum, $ed magis amarum e$t, tum ve- rò reliqua, vt $ulphur & bitumen Argen- tum tamen iucundum, & $ubdulcem præbet $aporem, & longè meliorem habet aurum, $ed non præ$tat. Cogno$cuntur $apores, $i vel va$is talibus humidum aliquod exci- piatur, ac $eruetur, vel diluatur pars me- tallici intra vinum, ius aut aquam, diuque maneat in eis.

Metallica etiam omnia, $i frigore con- Metallica omnia trifa- riam $olui creto humido con$tent, igne $oluuntur, vt $ulphur & metalla: quædam cùm calore congruerint, frigore $oluuntur & aqua, vt alumen, $al, atramentum, nitrum: quædam $olùm molliuntur aqua, vt lapides plurimi. Refert Agricola marmoris partem vidi$$e mollem factam ab aqua, cùm in ea diu ia- cui$$et. Hæc terrea e$$e nece$$e e$t, quæ nunquam perfectè lique$cunt. Itaque quæ perfectè lique$cunt, aquea $unt, etiam $i ab humido, quæ non po$$unt perfectè lique$- cere terrea. Succi igitur aquea con$tant $ub- $tantia, vt alumen, bitumen, $ulphur, $al, & nitrum, & calchantum, multaque eiu$- cemodi. Salem tum terram cum $ucco potius dixerim: $ed non e$t præ$entis in$tituti, $in- gula tractare, verùm clarioris exempli, & vtilitatis.

Sunt etenim rariores quidam $ucci, vt Succus atris & potens. qui Annæbergi inuentus e$t, in cuniculo fodinæ Othonis Imperatoris durus & can- didus: atque adeò acris, vt erodendo mures necaret. Sed nunc de notioribus $ermo erit, Alumen Ro- chæ, & eius vires. inter quos alumen Rochæ, pro antiquo- rum liquidò $ub$titutum, a$tringentis virtu- tis, adeò vt $i aquæ incoxeris, v$quequò di$- $oluatur, charta no$tra aquæ illi immer$a, inde $iccata, atramentum optimè retinet: nec diffundi, aut $pargi perperàm patitur, etiam$i pe$$ima fuerit. Modus e$t, vnica alu- minis in $ingulas aquæ libras decoquantur, donec tertia aquæ pars relinquatur: in- de charta $uper tabulam leuem extendatur, $pongiaque ea infu$a vtrinque made$cat. Præ$tantius ex alumine rubrum e$t. Indicum e$t alumen combibi$$e, quòd $plendeat. Eadem ratione pennas an$erum reddit me- liores, & coria: prohibetque vina ne tur- bentur in va$is. Alumen quod Scaiolæ vo- cant, e$t A$trum Samium apud veteres, nec Alumen Scaiolæ. Alumen plu- mæ. Ellychnia quæ haud con$umun- tur, & map- pæ, ab igne. e$t ex $uccorum genere: vt nec alumen plumæ, quòd ex terrenis partibus con$tat, atque ideò tenuiter $i teratur, lectoque in- $pergatur, pruritum commouet a$$iduum: acutas enim ac pungentes partes habet. Quòd $i ex eo ellychnia fiant, haud ardent, $ed perpetuò oleum con$umitur, ip$a autem manent. Commune e$t hoc omni fermè ge- neri cru$tati lapidis. Nam & in Ei$leba ex pyritide, tum lapide alio $ci$$ili pyræ impo- $itæ, liquor viridis emanat, qui cum igne extincto cogitur, ignem amplius non $en- tit. Sic & ex Amianto lapide Romæ map- pas, & in Verebergo Bohemiæ mantilia e$$e affirmat Agricola, quæ non aqua, $ed igni- bus eluantur. Et ex Magne$ia lapide $quam- mo$o, argentei, & plumbei coloris in Bol- decrana men$æ fiunt, quæ igne purgantur, nec vitiantur: ex tenuiore autem parte thryalides prolucernis. Videbuntur hæc qui- bu$dam incredibilia dictu quæ tamen non $olùm vera, $ed etiam nece$$aria $unt, ac fa- cilia inuentu. Nam cùm omnes fermè lapi- des igni præ$ertim haud diuturno re$i$tant, $quamo$i plerunque nentur ob fila. Si igitur neas iam igni materiam contumacem, map- pas, mantilia, & thryalides efficere licebit, ignibus non obnoxias. Texi verò quæcun- que nentur, quis dubitat? vnde etiam non $olum ex lino & canabe, $ed ex $parto quo- que, $eu geni$ta mappæ conficiuntur. Nunc geni$ta vtimur $olùm ad verrendum: $ed $i artifex non de$it, vtilis e$t etiam ad conficienda lintea: quicquid enim ductile Geni$ta vti- lis ad confi- cienda lin- tea. e$t, nere licet: quòd nere licet, licet & texere. Ductile verò e$t, quicquid humido con$tat tenaci, ac minimè fragili. Alumini verò plumæ non tantum ine$t $ucci, vt nere po$$is. Neque igitur pro miraculo ducen- dum, quòd turris lignea ignibus immi$$is extiterit incorrupta, hoc aluminis genere in$per$a, Bituminis genera 12. nobiliora.

Sed nec minor virtus bitumini quàm alumini: verùm non vnum genus illius, $ed e$t quòd propriè a$phaltum dicitur, & pi$- $a $phaltum, & napta, Gagates, Ampelites, Maltha, Thracius lapis, carbones fo$$iles, $uccinum, ambra, petroleum, camphora. Et de omnibus $atis conuenit, præterquam de camphora, $unt qui caphuram vocent: ma- num do, in ius non voco, de re ip$a e$t du- bitatio: nomen tibi, quicunque es adeò fa$tidio$us, concinnandum relinquo. Cùm Camphora quid $it, & vires. igitur in ea ligna inueniant, lachrymam arboris, Capar nomine, quæ in in$ula Bu- tei, aliàs Zebut vocata (hæc ab æquinoctia- li Boream ver$us partibus quinque cum quadrante di$tat, à Fortunatis centum octo- ginta $ex ) prouenit, potius quàm bitumen e$$e credunt. Veruntamen $i $uccinum ar- deat, quòd bitumen proculdubio e$t, aqua- que, madida mappa fumus excipiatur, cam- phoram olet. Sed medico non multum re- fert hoc $cire, $ed quòd camphora, $uccinum & ambra, è bituminis genere $int. Atque ea de cau$a etiam $i quid horum fluat ex ar- boribus, nil prohibet quin etiam ei $imile in terræ vi$ceribus generetur. Sed videtur camphora ex arboribus primam originem ducere. Non tamen adeò alba natura e$t, $ed de$tillatione talis fit. De$tillatio enim deal- bare $olet, non tantùm quia $ordes omnes detrahat, $ed quia $ub$tantiam raram efficit, atque ideò aëri peruiam. Camphora igitur e$t immodicè $icca, adeò vt in $inu virginum ge$tata, iuuenes ad Venerem reddat impo- tentes. Eadem $iccat vlcera, & dealbat; te- nui$$imæ enim e$t $ub$tantiæ, hi$que de cau- $is etiam $omnum arcet. Gagatem vocat vulgus ambram nigram. Fiunt globuli pro precibus: $plendet & lucidus e$t, adeò vt à Gagates. pluribus inter lapides numeretur: niger co- los, trahitque paleas: ex Hi$$pania peregri- ni imagines ad nos ferunt: ardet, hoc enim omni bituminis generi commune e$t, Fer- tur virgines, epotus cum aqua, non cogere ad migendum, corruptas cogere: res pro- pior fabulæ, quàm veri$imili. Qua$dam ma- gis irritare, atque eas, quæ vitiatæ $unt, nihil prohibet. Nam cùm collum ve$icæ collo vteri in$eratur, quæcunque corruptæ $unt, vexantur magis ab his, quæ mole$tiam ve- $icæ afferrre con$uerunt. Ferunt etiam ac- cen$um oleo re$tingui, non aqua: id $upe- riùs declarauimus. Bitumini enim hoc ge- nerale e$t, ac proprium fermè: $ed non ab omni aqua tutus is e$t ignis, nec ab omni oleo extinguitur: multa enim aqua omnem ignem $uffocat, & paucum oleum nullum extinguit, vt qua$i hæc per meta- phoram dicta videri po$$int. Creditum e$t etiam, nec fru$trà, comitiales excitare, vt $uccinum. Sed & antiqui $crip$erunt, illum prouocare morbum: pote$tque vtrunque facere. Vtrique cau$a communise$t caliditas modera, tenuitas ac $iccitas. Porrò quod pingue e$t, etiam odoratum.

De $uccino magna ad hanc v$que diem Succinum. contentio fuit: bitumen tamen e$t, & pin- guedo quædam terræ à maris æ$tu. Copio- $um pi$catur in Sudinis Pru$$iæ, cùm herba quæ illi concre$cit pulegio $imili. Quòd $i etiam à lachryma herbarum, aut arborum duceret originem, bitumen tamen e$$et pin- guedine maris, & terrarum coactum, ac il- lorum calore temperatum. Eius plura $unt genera. Candidum precio$i$$imum, gu$tu dulce, & optimè olens, adeò vt $uffitum in conclauibus contra pe$tem ( iuuat enim ) ad tertiam v$que diem conclaue olere bene fa- ciat. Omne enim bene olens dum $uffitur, vapores ab$umendo corruptos, aërem ab omni vitio liberat: liberant ergo magis, quæ magis fragrant, & quæ tardius con$umun- tur: quæ verò calida & $icca $unt, vapores celerius ab$umunt. Ob id magnus ignis præ- $tanti$$imum e$t, auxilium aduer$us pe$tilen- tentem aëris $tatum, vt etiam flabella: vi- tiant enim aërem vapores, tum natura loci ex quo eleuantur, tum quia Solis radios pe- netrare prohibent. Ob id referunt in Ger- mania vallem Ioachimicam cùm ob $yluas den$as, & $tagna inhabitabilis e$$et, deriua- tis aquis in cuniculos ac fo$$as, $ucci$i$q; ne- moribus, $alubrem factam e$$e. Itaque nil mi- rum e$t, duplici auxilio flagrans $uccinum aërem emendare, tum quia $iccum tum quia bene olens. Ita videntur bis olim Athenæ ignis beneficio à duobus medicis Hippocra- Hippocra- tes & Acron medici A- tbenas à pe- $te liberarũt. te, & Acrone pe$te liberatæ, flammis $cili- cet beneolentium lignorum, non quidem mediocribus, $ed maximis. A mediocribus enim ignibus, & minimè odorata materia $uccen$is, tantum abe$t, vt pe$tilens aër emendetur, tum magis $i beneficium vento- rum ab$it, vt etiam vehementer exacerbe- tur. Quamobrem Thucydides refert, cùm ob multitudinem cadauera rogis imponeren- tur, non parum auctam pe$tilentiam. Manife$tum e$t igitur, ei$dem penè cau$is $uccinum eidem morbo medicamentis im- mi$tum, plurimùm conferre. Mi$cetur enim aut propter odorem, aut $iccandi cau- $a, aut, quòd euidentius e$t auxilium in eo, attrahendi: trahit enim omnia leuia, paleas, fe$tucas, ramenta tenuia metallorum, & ozi- Cur $ucci- num paleas trahat. mi folia, perperàm contradicente Theophr a- $to. Cau$a e$t huius, quòd humidum habeat pingue & glutino$um, quo emi$$o ad leuia quæcunque fertur, vt etiam ignis ad pabu- lum: vnde $i fricetur, vehementiùs trahit ob calorem. Indicio e$t quòd omnis gemma la- neo panno affricta & fe$tucas, arborum $icca folia ad $e rapit: quæ vbi adhæ$erint, mou&etilde;- tur: quoniam pingue quod in lana latet g&etilde;- mæ annectitur, & affricando concale$cit: $uccino verò di$$oluitur. Propterea gemmæ, lineorum affrictu non trahũt, $uccinum tra- hit. Neq; enim lapidis Magnetis, & $uccini eadem trahendi ratio: nam $uccinum omne leue trahit, Magnes ferrum $olùm Succinum interpo$ito corpore non mouet paleam, Ma- gnes ferrum. Succinum non trahitur vici$- $im à palea, Magnes trahitur à ferro etiam Palea à $uccino in nullam partem dirigitur, ferrum modò ad Boream, modò ad Au$trum contactu Magnetis tendit, Denique $uccini attractio calido & frictione iuuatur multũ, Magnetis eo $olùm quòd purior pars lapidis redditur. Quid tãd&etilde;? $uccini attractio haud du- biè e$t $imilis illi, quæ à cucurbitula ab igne & cæteris calidis, ob pingue illud calidũ in- natum, quòd etiam adhærens parietibus ( vt dixi ) conclaui etiam in tertium diem bene olere facit. E$t enim in omni bitumine hu- midum pingue calidum, ob quod etiam faci- lè ardet. Sed in trahendo inter bitumina $uccinum, inter $uccini genera cinereum, quòd circa o$tium Vi$tulæ ad Pucecam in littore maris effoditur: hoc enim, vt Agricola refert, dum ferro attereretur, folia ex humo ad duos pedes in $ublime ad $e trahit. Hoc igtur vnguentis apti$$imum. Candidum verò è mari Germanico eruitur, è quo etiam lu- $oriæ te$$erulæ fieri $olent. E$t & melleum, & vino$um, & aureum, quòd in fonte $olet inueniri Sueuiæ, iuxta cœnobium cui nom&etilde; e$t Degeræ lacus. In $uccino relucent omnia genera paruarum rerum, mu$cæ, formicæ, pi$ciculi, folia, ramenta: nam comprehen$a humido $uccini tenaci, euadere nequeunt, inde affluente humore copio$o concre$cunt, $iccanturque, & ob id putre$cere nequeunt, relucentque æterno $epulchro, ac nobiliore quàm Artemi$ia Mau$oleo con$truxerit. Pa- rum redolet $uccinum $pontè, $ed tame cùm vritur, myrrhæ odorem $uauem mitit. Adul- teratur $uccinum melleum oui candido, & croco, & dragaganti lachryma. Vnde qui $o- lertius agunt, formicas, culices, mu$cas, & $cobem ferri, tum ramenta, palea$que hinc illincque mi$cent, tum $uccini veri partem Succini ad- ulteratio. tenui$$imam in puluerem redactam addunt, vt bene oleat, & fe$tuca, trahat. Sunt etiam qui affirment non $olùm candidum ouis quod veri$$imum e$t, $ed etiam luteum co- ctum auræ expo$itum $uper lapidem, adeò Oui vitel- lum quomo- do in lapi- dem trã$eat. dure$cere, vt ip$um in lapidis etiam $peciem tran$eat. Dure$cit enim atque concre$cit quod pingue e$t, ni$i putre$cat. Non putre$- cit quod expers e$t humidi aquei. Expers e$t aut&etilde; aquei humidi oui vitellũ, cùm torretur. Ambra.

Succino fragrantior e$t Ambra, vt cùm precio$i$$imis conferatur mercibus. Na$citur iuxta Sichrim Arabiæ felicis oppidulum. Ambræ ele- ctio. Mira illius vis ad cerebrum: multa graue olet propter odoris magnitudinem: tenues habet cra$$is partes immi$tas. Creditum e$t e$$e $emen pi$cis horrendi mon$tro$ique ex cetaceo genere, cuius caput lapidis referat duritiem Hic in Africæ Oceano oritur, eiuf- que nomen ambar: vnde thymiamati nomen Candelæ be- ne olentes. inditũ. Sunt illius tria genera odore, colore atq; pondere $ibi inuicem re$pondentia. Al- bum leui$$imum, odoratum, optimumque: nigrum graui$$imum, odore carens, atque ignauum: cinereum omnibus his mediocre. Petroleum. Sultanus olim Ægypti tyrannus $olebat ce- reis immi$cere ambram, voluptati, atque valetudini $imul con$ulens Nos quibus ca- rior e$t ambra, nec opes regiæ, la$eris $uc- cum, aut thus po$$emus immi$cere: nam vt illa regibus, ita hæc priuatis magnifica at- que decora, ac delitiis apta. Petroleum autem oleum e$t, quòd ex bitumine caloris vi $pon- tè fluit, tenui$$imum & calidum, grauiter olens: vocat vulgus oleum de Saxo: dolori- bus frigidis etiam diuturnis præ$ens auxi- lium. Minus malè olet, mihi bene ore vide- tur, quod propriè A$phaltum dicitur, pici $i- A$phaltum. mile, $ed durius, $plendidius, & minus malè olens, etiam quibus malè olet. Effoditur è Pale$tinæ lacu. Tanta verò vis luto huic, vt circumcirca per 15000. pa$$uum, neque ar- bores vire$cant, neque floreant, nec fructum edant, ira cœli qua$i in terras illas $æuiente. Carbones con$tant terra pingui, leui, atra: Carbones. per totam Mi$enam effodiuntur in monte iuxta Zuiccam vrbem ad Muldam $itam. Fa- bris in v$u $unt. Virtus minor quàm A$- phalto, $ed tamen generis eiu$dem. Vt verò $uccinum ac bitumen plerunque benè olet, ita $emper $ulphur malè. Communia $unt vtrique, ardere facilè: $ed $ulphur vt faci- Sulphur, & illius v$us. liùs, ita A$phaltum diutius. Verùm caue, ne pro A$phalto bitumine, litera mutata A$pa- lathum legas, arborem odoratam, quam no- $tri (vt reor) Santhalum vocant. V$us $ulphu- ris egregius e$t, ac multiplex: nam ex eo pri- Santhalum e$t A$phala- tum. mùm pyrius puluis fit, nec ab$que eo: mate- ria e$t enim omni igni apta, vt $uperiùs de- mon$trauimus. Re$i$tit etiam aquis, vt illis immer$um multis maneat $eculis: ab ho$te quod pleri$que nunc contingit, tutius aqua, quam ab amico igne. Idem cælatas figuras gemmis liquefactum, $i quid aliud, ad amu$- $im reddit. Et illitum ac $uffitum, $erpentes, formicas, ac culices necat, prohibet, fugat. Illitum & potum, $cabies, lepras, & Galli- cum morbum tollit. Sed vehementiore vi oleum eius. Quomodo fiat, inferius docebi- mus. Refert Reinerius Solenander, purum auri admotum leniter, carbonum in$tar ar- dentium crepitare. Cum enim propè ignis natura accedat, aëre præ$ertim motum cien- te, vapores remittit. Vnde non $emper, $ed cùm frangitur, id contingit.

Sal terræ magis $ulphure e$t particeps: Sal continet oleum. vnde $uccus cum terra dici pote$t. Oleum in $e continet, $i bitumini immi$ceatur. Vnde Arrianus refert, apud Ichthyophagos, in In- dica, ex $ale oleũ illos excipere: Indicio quo- que e$t, quòd oliuæ littore maxis gaudeant: nam $al$um $olùm etiam, non leuiter pingue e$t. Sed (vt dixi ) oleum omnia $ic continent, quòd vi ignis detrahi pote$t. At multum nõ pote$t continere, ni$i bitumen admi$tum ha- Genera$alis. beat. E$t genus $alis fo$$ile, vt quòd Sal pe- træ dicimus, & Ammoniacum. Hoc omnium e$t amari$$imum, vt quod $ub arena arden- ti$$ima eruitur. Sal$um enim cùm vlteriùs decoquitur, Galeno te$te, amarum euadit. Itaque Ammoniacum $al, etiam arte confi- ci pote$t: quamuis multi in hoc fru$tra labo- rauerint, Sal gemma $plendet cry$talli in mo- rem, acutius $ale factitio. Nam in omnibus quæ arte fiunt, & elaborantur, ab$q; compo$i- tione, natura $imile efficit: vnde $ulphur quod $pontè na$citur, carius longè reliquo, quàm $it vtilius: ita in calchanto & cæteris. Te- nui$$imum inter $alis genera halinitrum e$t: Nitrum. hoc medium inter $al e$t ac nitrum. Nitrum inuenitur in arena Nili præcipuè. Albertus, Magnus cognomento, narrat in Go$elaria aquam collectam in imo montis, qui Cyprio abundabat ære, dum cogeretur, in nitrũ ver- ti. Huius candidior pars quædam ac laxa p&etilde;- det in $peluncis Stiriarum in $tar: quandoque Aphronitrũ. etiam è $olo re$udat: vocatúrq; Aphronitrũ, qua$i nitri $puma. Vtrunque horum perii$$e no$tra tempe$tate falsò creditum e$t, vnde Halinitrum. turbata compo$itio Dia$politici. Amarius e$t $ale nitrum, & minus $al$um: in quorum me- dio (vt dixi) halinitrũ. Tenuibus partibus ac $icci$$imis con$tat, quòd putredine quadam coale$cat: vnde in c&ecedil;mentis vetu$tis exoritur, & vbi excrementa iumentorum in terra cõ- Halinitrum generatio. putruerunt. Mirum illud, quòd detracto ha- linitro è terra, $i illa in cumulum redigatur, pò$t quinque, aut $ex annos copio$ius fœnus reddit. Nec omninò ab$urdum dici debet, $a- lem $erere. Nam (vt dixi) $eu cumuli terræ, è quo detractum fuerit, $ub tuguriis $eruentur, $eu halinitrum aqua di$$olutum in cumulos terræ $pargatur, non $ecùs ac $ato tritico, po$t quinquennium copio$ior fructus redditur. Sunt enim vires omnibus rebus, vt potentia tale aliquid reddant, qualia actu priùs fuerãt. Quòd verò potentia e$t, ad actum etiam per- uenit vi Solis: vnde vermes & mu$cæ in lo- cis, in quibus manent, id relinquunt, quo ad aliorum $imilium generationem, ac generis multiplication&etilde; facultas $uppeditatur. Exci- Halinitrum quomodo colligatur. pitur autem hoc modo: In ei$tas perforatas, lená$que bouino, equinouè fimo, aut quod melius e$t, colũbino $tercore aqua $uperfun- ditur, quæ deinde excepto con$umitur ad ter- tiam $ui partem, inde hæc tertia pars alteri fimo $uperfunditur atq; excoquitur, excepta denuò: demũ relicta tertia pars $ub diuo po- $ita, concre$cit in halinitrum. Quod verò elu- tum e$t, denuò alia aqua repurgatur, atq; ea- dem ratione, quod vtile e$t, excipitur. Quòd $i voluptatis cau$a, vt inferius docebimus, halinitrum in aquam tranfierit, excocta per horam fermè aqua excipitur cochleari: cúmque primùm in pauimento gela$cere cœperit, ab igne amota, concre$cere $i- nitur.

Itaq; vt ad halinitri naturam redeam, in eo tenuis pars e$t, tum in $ale aquæ & terræ im- mi$ta, quæ dum ardet, cogit terreas partes di$$ipari: ideóque $ub$ilit $al & halinitrum in Cur $al igne crepitet. igne po$itum, & crepitat. Et cùm $ocero meo igni a$$i$tenti, tegulæ peruertu$tæ fru$tum igni impo$itum e$$et, repentè crepuit, & in diuer$as partes magno impetu fragmenta pro$ilierunt, nemine ex ad$tantibus, quòd mirum fuit, læ$o. Cau$a huius fuit modica, vt reor, halinitri pars (quòd tegula antiqua e$$et) illi inclu$a.

Eadem ratione candel&ecedil; è $epo, aut cera $ali- Candidæ quod tardi$- $imè ab$u- muntur. Sal chali, $eu alumen cati- na. ta crepitant, verùm cæteris longè diutius du- rant. Inter $alis genera, $alchali, $eu alumen catina reponi $olet, vitri non $olùm medica- mentum, vt quòd ductile efficiat, $ed etiam materia. Aduehitur ex Oriente: $ed Bra$auo- lus Ferrarien$is affirmat ex herba fieri po$$e optimum, quæ iuxta Comum in ripa $al$a- rum aquarum exoritur. Quòd $i, vt illi credi- mus, vera e$t hi$toria, propagata herba non paruum compendium rei pecuniariæ fieret, e$$étq; ars hæc admodum lucro$a. Illud $atis con$tat, hoc $alis genus fieri ex V$nen herba arboreæ magnitudinis, $aporis $al$i, quàm quidam exi$timant e$$e Anthyllidis primum genus. Salis $ub$tantia tenuior e$t materia chalcanthi: cuius adeò $unt variæ $pecies, vt illas explicare non leue $it. Chalcanthũ vul- Chalcanthũ cur adeò de- nigret. gus vitriolum vocat: denigrat adeò, vt ex ip- $o fiat atramentum quo $cribimus. Puluis hic cineri coloris e$t, po$tquam triueris, immi$- $um vino, vel aquæ, illicò nigerrimam efficit. Cau$a huius e$t quòd $uccus e$t, atq; den$us admodum, tum ex partibus con$tans tenui- bus, atq; exu$tis: quia $uccus e$t, ideò re$olui- tur in humidam $ub$tantiam, & hærere po- te$t, nec calamo negotium face$$it: quòd non contingeret terreo, vbi terreum e$$et, etiam$i in puluerem tenui$$imum redigeretur. Cùm verè deu$tus $it, lumen prohibet, & nigrum efficit: quia verò ex tenui$$imis partibus con- $tat, glutino$um minimè reddit $criptorium atramentum. Atq; ex his facilè e$t coniicere quarum $it virium. Elegantius eo e$t Mi$y, Mi$y. quòd Romanum vocant vitriolum: eius fu- mus adeò grauis, vt etiam arbores ip$as ne- cet, & $yluas deformet: $plendet quandoque Mi$y, & aureis qua$i guttulis $cintillat. In In omni fo$- $ilium genere e$t aliquid quod $plen- det. omni enim fo$$iliũ genere aliquid e$t, quòd $cintillat: vt inter $uccos Mi$y, inter metalla aurũ, inter lapides gemmæ & marmora, inter terras argentaria. Fit enim nitor, cùm den$a materia ab arte, vel natura expolitur: at in omni genere fo$$ilium aliquid den$um inue- niri nece$$e e$t. Quæ vero pars chalchanti aut Mi$y qua$i $puma eruitur, nec elaboratur, di- citur Cupero$a: à Galeno autem ac cæteris Cupero$a. antiquis, chalcitis. E$t autem candida, proxi- ma naturæ calcanthi, haud $plendida, & ciens egregiè vomitum. Exu$to chalcantho Oleum vl trioli. aut Mi$y, vi ignis per vitrea va$a oleum de- trahitur acuti$$imum, & calidi$$imum, aliter chalcãthi libras binas in vitreo va$e, vas vi- treum in ferreo reponito: de$tilla, vbi aqua non amplius exit, collum va$is alterius vitrei collo in$erito, $ic vt nõ re$piret. Lutum vtri- que ignibus inuiolabile obducito, & follibus oleum educito: ita totum hoc opus die vna ab$oluere licebit: $i quis iam $aucitas ver- rucas tangat, ab$cedent illæ. Idem gu$ta- tum, ferit linguam, haud $ecùs quàm can- dens ferrum: e$t tamen illius vtilis ad $iccanda vlcera interiora deplorata, vbi non multùm $ordida fuerint, vt in qui- bu$dam contingit phthoë laborantibus ab$- que dolore. Facit ad præ$cindendos can- cros, & corrupta membra, ligno oliuæ il- lito ex eo.

Proxima (vt dixi) $uccis mixta reliqua Marche$ita. metallica, vt Pyrites, Marche$itam vocat vulgus: is componitur ex lapide & $ucco. Tot habet genera fermè, quot metalla inue- niuntur: dictus pyrites, quòd colli$us ignem mittat ob duritiem: e$t plerunque argenti coloris, $plendens: qui $i accendatur in$per- $a acri aceto, lienem prædurum colliquat, $i quid aliud. Cau$a e$t partium tenuitas ac caliditas, quæ lienem per cutim & perito- Cur metalli- ca adiecto plumbo li- que$cant, et $i per $e arida $int. neum ingrediens extenuat. Idem per $e vix lique$cit, adiecto plumbo $oluitur, quòd om- nibus aridioribus metallicis contingit: cùm enim humidum paucum fuerit, aut aqueum, $ine plumbo $i in ignem mittatur, priùs ab $umitur, quàm lique$cat: illo adiecto, non ab$umitur: quare cùm concretum $it frigore: igni liquari nece$$e e$t. Ob id cùm aurum, argentumve lapide continetur, $i plumbo adiecto colliquentur, non perierit impen$a: $emper enim $i per $e hæc ignibus commit- tantur aliquid perit, quod vix adeò exiguum e$$e pote$t, vt non plumbi iacturam $uperet. Pyrites ar- gentũ quan- doque conti- net, $æpius æs. Porrò pyritidis aliud e$t fterile, aliud quod metallum continet, æs plerunque, quod $te- rile non e$t, argentum, etiam nonnunquam. Creditum e$t, ob $terile genus e$$e halitum potiùs, quàm metallicam materiam: $ed con- $tat e$$e ex metalli genere: nam cum plum- bo mi$tum, efficit notularum pro typis vir- gulas. Vidi in candidi$$imi marmoris fru$to tantam aureæ pyritidis copiam, vt totum metallo $catere videretur, ne $cires propè an magis aurum lapidi, an lapis auro innatus e$$et. Eruitur plerunque confracto lapide, quod pyrites durior $it marmore, $ilice, $axo. E$t & fragilis: quoniam leuis: $æpè enim hæc ob $iccitatem $ociantur. Candidus purior, ideò grauior. Quò fit vt quidam lapidis par- tem e$$e putent metalli vapore exu$tam, cui locus e$t argumento: verticibus enim mon- tium na$citur: $ed abundantia o$tendit cru- dum e$$e metallum: auream æris informem materiam. Hæc eadem tum locorum natura ex imbrium ca$u $uper lapides, & exhalatio- ne. Sint igitur hæ omnes $imul horum cau$a imbres, quorum ca$u etiam metalla, lapides, tæ, animalia, & præcipuè pi$ces generantur, exhalatione ac vi metallorum excocti: nam in $uperficie monitum talia abundant colo- rata, & exu$ta, quæ & in metallum temporis cur$u tran$eunt, & metallum continent, nam à matrice $eparata $unt. E$t igitur huiu$mo- di materia tanquam mola fœtus compara- tione, & $emen alieno loco effu$um. Ex eius Ci$um. genere e$t Ci$um, medium qua$i inter pyri- tidem & galenam. Efflore$cit ex pyritide nonnunquam $ory, melanteria, & chalcitis, Atramentũ cæruleum. at ex his my$i. Atramentum e$t melanteria & ex vitrioli genere, vt dictum e$t: $ed quod ex illo e$t cæruleum, mirum in modum nitet. In atramento $utorio alu- men contine- tur. In atramento $utorio alumen contineri, haud ob$curum e$t. Nam $i lutum eius aqua dilua- tur, concre$cit in eo alumen, & oleum atra- menti odorem aluminis $pirat. Ex pyritide & argento cadmiæ quoddã genus con$tat, quod Cobaltum. vocatur cobaltum. Hæc adeò acris e$t, vt pe- des fodientium exurat: cau$a e$t calor haud paruus, $ed mediocris. Si tamen e$$et ma- gnus, $pontè eiiceretur, non foderctur.

Sed e$t & tepor in fo$$ilibus, velut in his, quæ in valle fodiuntur vocata Ioachimica: quamuis enim natura talia frigida $int, eru- ta tamen calida videntur, ob bitumen, aut $ulphur, aut acrem aliquem $uccum de na- tura illorum, aut calcis. Porrò pyritidis for- ma nunquam, vt te$$eræ, imò quandoque etiam, vt cubi vel aleæ diceres naturam con- tendi$$e cum arte. E$t & ex eo fuluus, quem aureum vocant. Proximum ei $tibium, colori, plumbei, $plendido fulgore, $quamo$um. Oleum ex eo elicitur rubrum, acutúmq; val- dè: $ulphur olet, & vim eius retinet oleum. Ip$um antimonium (nam $ic nunc vocant Antimoniũ. $tibium) ob $ub$tantiæ cra$$itudinem ad pau- ca vtile. Et vt ip$um plumbi, ita pyrites æris particeps e$$e videtur: ob quam cau$am etiam pyrites (vt dixi) $plene extenuat. Vide- tur enim pyrites e$$e immatura $ub$tantia æris, non exhalatio: nam in Ocris montibus iuxta Terge$tum tam longè latéq; patet py- ritidis fodina, vt $i exhalatio e$$et pyrites æris, montem totum æreum e$$e oporteret.

Sed ad Cadmiam reuertor: ex ea e$t, quæ allium v$ta olet, adeò fœtet, vt quæ Anne- bergi effoditur. Cadmia ip$a crocei plerun- que coloris e$t, & conficiendo ob id auri- chalco apti$$ima. In$unt & metallicis me- talla, vt $tibio quandoque argentum, quod tamen $olo igne $eparari queat. Ip$um verò $tibium in va$e excoctum, tran$it in plumbi quoddam genus quod quartum pote$t dici. Cau$a e$t, quòd Antimonium $it plumbi ma- teria, vt æris pyrites. Sic chry$ocolla $ucci genus e$t, aurum continens, à quo nomen $ump$it. Ero$ione quadam fiunt aquarum acutarum, chry$ocolla auri, & cæruleum, $i- múlque na$cuntur, altero alterum vincente, plerunq; tamen cæruleo, vt author e$t Theo- phra$tus: chalchantũ ex æris, aquæ $tygiæ ex auripigm&etilde;to. Alia igitur fiũt ex materia me- tallũ, alia ex ip$is metallis: ex metallorũ mate- ria diximus pyritid&etilde;, & $tybium: ex metallis ero$is chalcanthum, chalcitidem, chry$ocol- lam, & $tygiam aquam, mi$y, $ory, taliáque. Quæ autem erodunt, acuta partim, aut $al$a, aut acida, nam & in artifiiiis hoc idem li- cet intueri: verùm $ufficiet etiam $ola mate- ria, quæ erodatur: nam verius chalcan- tum, & chalcitis ex æris materia fiunt, quàm ex ære, vt o$tendemus, fit potiùs ærugo.

Auripigmentum & ip$um videtur au- Auripigmë- tum. Ar$enicum. Ro$agallum. ri particeps e$$e, $ed impen$a $uperat lu- crum. Eius tria genera $unt: Natiuum e$t croceum, eo & $ale fit album, quod vo- cant Ar$enicum. Hoc cùm vetera$cit, lu- cidum efficitur, ideóque omnium deterri- mum, vocàntque Ro$agallum. Nihil enim prohibet $imile fieri natura arte mi$tura, idem autem e$$e non pote$t: nec propter id, quòd $int plura genera, vnum in alterius colorem tran$ire prohibetur, quandoqui- dem iuxta caloris & humidi multitudi- nem, calores in vnaquaque $pecie natura vel arte mutentur. Nam & igne non $e- cùs ac natura auripigmentum mutatur in $andaracham, colore quidem, non autem $ub$tantia. Nihil enim prohibet ab igneo calore genercri etiam $ub terra, non vt $peciem, aut perfectum aliquid, $ed vt ex- crementum quoddam. Sunt autem & colo- res viuaces in excrementis: tales enim etiam ab igne fiunt. Si igitur aliqua $ub terra fiunt ab igneo calore, quid prohibet etiam eadem arte fieri? Omnia tamen hæc venena $unt præ$entanea: mitius tamen ex his croceum, Modus mu- res necandi, & lupos. quod nomen antiquum retinuit. Nec $olùm hominibus venena hæc $unt, $ed plantis, ani- malibú$que. Suffitu plantæ pereunt. Verùm & mures non $olùm, $ed etiam lupi, $i ex eo ederint, nec aquam bibere po$$int, non $o- lùm moriuntur, $ed in rabiem adeò efferun- tur, vt $ui generis animalia inuadant: & quæ- cunque momorderint, in eandem rabiem in- cidant, vt totum genus breui pereat: cuius rei quandoque feci experimentum. Sed ta- men periculo$um e$t, ne etiam cicurada per- das, & innoxia animalia, & ne aqua inuenta fru$treris. Verùm parua re, $i benè cedat, do- mum muribus plenam expurgab is. In lupis difficilius e$t, cùm aquam celeriùs inueniant. Metallica $icca auro, & argento $unt venenum, $i cum his li- quentur. Sed nec his $olùm venenum e$t, $ed auro, argentó que auripigmentum, & reliqua $ic- ca, vt $tibium, ærugo, $ulphur, contraria ra- tione, qua plumbum illis e$t $alutare: nam humidum illorum ab$umunt, vt non po$$int benè liquari: verùm agente igne, cùm non $it, quòd re$i$tat illius $iccitati, vritur me- talli $ub$tantia, & in fumum tran$it. Itaque celerius æs ab$umunt auro & arg&etilde;to, $ed ta- men & hæc immi$ta pinguedine $ua eua- ne$cere cogunt. Quum enim pinguem par- tem habeant, quæ ardet intus metallis im- mi$ta, proprium humidum metalli in fu- mum agunt: quo ab$umpto, metallum & ip- $um euane$cit, quod non ni$i eo humido con$tat: vt enim arborum nodi magni non vruntur per $e, adiunctis lignis $ocietate ar- dent: in humidum auri, & argenti, quod per $e vri non e$t aptum, addito auripigmento, Moneta de corticari po. to$t. Chry$ocolla quomodo fiat. $ulphuræ ac talibus, ardet & con$umitur. Ex horum igitur genere e$t, quod monetam de- corticat, non $ecus ac $erpens $olet corticem amittere, manente imagine.

Redeo ad chry$ocollam, quam boracem nunc dicunt: eius e$t genus factitium, quod alumine $ci$$o, & ammoniaco $ale fieri $olet. Exi$timat Galenus etiam vrina pueri in æreo mortario a$$iduè agitata $ub caniculæ ortu confici po$$e. Colos factitiæ croceus, $plen- dens: vtuntur aurifices ad auri fru$ta iun- genda, inde inditum nomen. At cœruleus vel Lazuli. cyaneus lapis, quem lazuli vocant no$tri, pulcherrimus e$t, cœli colore intermicanti- bus aureis maculis. Inde è rei natura mira occa$io artifici data dum cælatur: aurum or- nat, ve$tes, vel $ydera refert. Oportet autem eligere aptum & benè di$tinctum, cælaréque Sandaracha. figuram $culturæ $imilem, non cauam. San- daracha e$t, quam vulgus vocat auripigmen- tum rubeum, $ed auripigmentum non e$t, $ulphureum quid olet, & exterius crocea, non $plendens, intus rubra, $pleudida, odor tamen non e$t admodum ingratus: exterioris coloris $imilitudine croceo admi$tam auri- Syderea. pigmento vendunt. Sydera, quam Manga- nen$em Itali vocant, terra e$t repurgando nitro apti$$ima, illud tingens cæruleo colo- Cærulea. re. E$t alia etiam, quæ $ic vitrum tingit cæ- rulei coloris, quam Zapharam quidam ap- pellant. E$t & metallici generis terra viri- dis, quam Itali Azurrum viride vocant, nos chlorogeam. Na$citur in fodinis æris, & ar- Chlorogea<*> genti feracibus, vnde veri$imile e$t ex halitu fieri æris ac argenti: $plendet, & ob id cœ- ruleo lapidi per$imilis, $ed non tamen adeò vtilis ad opera. Nã cærulei lapidis color, nec Color ex la- zulo igni, & aquæ, & ve- tustati haud obnoxius. igne, nec aquâ vitiatur, & vix vlla vetu$tate. Vnde illi honos & pretium. Cau$a e$t, quòd den$i$$imus $it, & tenui$$imæ $ub$tantiæ. Vn- de modica quantitas tabulæ magnæ $atisfa- cit, velut & de auro, & argento dicemus. Cau$a tenuitatis ac den$itatis, diuturna co- ctio & $eparatio partium inutilium. Ob hanc cau$am p$eudo cæruleæ honos nullus P$eudo cæru- lea. fermè: hæc ex Hi$paniis aduehitur, $ed longè cæruleo lapide inferior: quòd non tam te- nuis, nec den$a, ob id plus exigitur in opere, nec vetu$tati aut ignibus, vel aquæ $u$tinen- dæ paruis. Verùm chlorogeæ adnuc honos e$t, quoniam non vicaria, $ed principalis vi- ce fungitur.

Sunt & terræ mi$tæ metallis, vt Galena, Galena. quam Ocriam vocant Itali, plumbo, & ter- ra con$tat: materia e$t plumbi haud perfe- cti proculdubio, atque ideò liquandis metal- lis apti$$ima, tum maximè cùm ex matrice $unt eruendi. E$t autem lapis cum metallo iunctus matrix. Nam pleraque nobiliora Matrix. metalla in lapido$a materia iacent, quam matricem: nuncupare liceat.

Verùm inter metallica nullum excellen- Argentũ vi- uum quomo- do inuenia- tur. tius argento viuo inuenire licet, $olerti in- du$tria vbi oriatur, depræhendunt<*> Men$ibus Aprilis ac Maij $ub aurora $ereno cœlo in montibus $pèctant a$cendentes vapores, ac veluti nebulam non altius $e attollentem, $ed humillimam, ac qua$i hærentem terræ. Quò fit, vt coniectores argenti viui ibi $e- dem a$$equantur. Graui$$imum e$t ac tenui$- Aurum $olũ in argento viuo mergi- tur. $imum, quæ duo cùm etiam auro conueni- rent, $perabant quidem ex vno alterum con- fici po$$e. Nempe non $olum inter metalla, $ed inter omnia quod $ciam hucu$que au- rum $olum in eo mergitur, ac de$cendit, cùm cætera $upernatent. Idem viuum argentum Argentum viuum co- rium cerui- num tran$it. cum aurum combiberit, $eu etiam per $e corium ceruinum, quod cra$$i$$imum e$t, pe- netrat. Hoc enim modo aurum $eligunt: ca- lefaciunt argentum viuum, atque ei impo- Modus $eli- gendi au- rum, quod in fragmentis e$t. nunt ve$tium fragmenta inaurata, aut alia, quæ aurum continent, & (vt dixi) breui au- rum ip$um ab argento viuo ab$orbetur, in- de exprimitur argentum viuum corio, ma- net autem in imo quod modico igne colli- quatum concre$cit. Sunt & alij modi aurum Argentum viuum om- nia metalli- ca va$a p<*> forat. colligendi, $ed non $ine acutis aquis, aut $ulphuræ, & opera haud leui. Oleum co- rium non tran$it adeò celeriter, vt videatur argentum viuum etiam oleo e$$e tenuius. Erodit omnia metallica va$a, æs, argen- tum, plumbum perforat: vnde ligneis va$- culis tutius, quàm metallicis committitur. Incredibile e$t dictu, $ed tamen quod qui$- que, vt ego feci, pote$t experiri. Narrabat mihi hoc Hieronymus Gemmarius ab oculis Aurum ar- gento viuo illitum per $e frangitur. dictus, $ed fidem non poteram adhibere ci- tra experimentum. Aurum $cilicet argento viuo illitum fragilius euadere oui cortice, vt etiam rimas contrahat per $e, nec ab$i- mile reddatur cæmento vel molli$$imo. Cùm verò in aureo coronato expertus e$$em, to- tum in plurima fru$ta perfregi: quamo- brem qui annulos aureos ge$tant, diligenter cauere decet, ne argento viuo coinquin&etilde;tur. Sola enim vmbra illius, metalla obnoxia reddit, $ed tamen aurum magis longè argen- to, Cau$am huius e$$e nece$$e e$t, quòd $ub- tilitate $ua intus penetrat, & frigiditate co- git, vnde friabile redditur. O$tendit hoc aquæ frigiditas in chalybe: nam in ea fre- quenter extinctus adeò fragilis redditur, tum maximè $i aqua $it frigidi$$ima, vt $pon- tè rumpatur. E$$e verò frigidi$$imum ar- Mauri quo- modo refri- gerationem a$$equantur. gentum viuum, tactus o$tendit. Vnde Mauri, & qui in Africa habitant, $ummis illis calo- ribus requiem quærentes, vas lapideum, li- gneumve argento viuo replent, cui corium $uperponunt, atque corio inde incubant. Quod etiam ferro experimentum $i fiat, con- ducet. Sed cur qua$i $olum aurum frangitur, ac maximè inter metalla? Quia ip$um etiam $olum, vt infrà o$tendemus, expers e$t pin- guedinis cra$$ioris: illius enim humidum e$t tenui$$imum, quod autem tenui$$imum e$t, & minimè pingue, facillimè gela$cit. Oleum enim & pinguia omnia concre$cunt qui- dem, $ed minimè congelantur. Et ideò qui aquam in glaciem vertere $tudent, coquunt eam, vt tenuior facta faciliùs congeletur. Frigus igitur argenti viui cùm folida pene- trare $oleat ($ub$tantia enim caret) humidum auri congelat. Ideoque aurum admodum fit fragile. Omne enim quod congelatur, etiam fragile fit. Indicio $unt glacies, ligna, pi$ces, adeò vtin vehementibus frigoribus conge- lati artus integri ab hominibus ip$is deci- Hominibus ab gelu ar- tus decide- runt. Cur argen- tum viuũ in vnum coëat $pontè. derint. Sed ad rem reuertar. Ob grauitatem argentum viuum in vnum coit, petit enim imum: hoc autem plerunque vnum e$t, ob id etiam in vnum coit. Coit & alia ratione: nam humidum e$t atque pingue, hócque dum mouetur in via relinquit, vnde ea facilior ac pronior tran$itus, ob quem in vnum, & in vnam etiam $edem fertur. Quia verò gra- ue & rotundum, quacunque ex cau$a & ce- lerrimè illud ferri nece$$e e$t: vnde vix quie- Argenti vi- ui, & aquæ comparatio, & quadri- plex $imili- tudo. $cit, inde nomen ei inditum. E$t igitur ar- gentum viuum qua$i metallum non concre- tum: vt igitur metallum ad argentum vi- uum, $ic ad aquam glacies: & vt non antè glacies euane$cit, quàm di$$oluatur, ita nec metalla antequam lique$cant. Sed argentum viuum celerrimè, cùm $it $pontè vt aqua li- quidum, euane$cit: vt verò aqua dum eua- ne$cit, velut in di$tillationibus, frigore de- nuò concre$cit, ita argentum viuum po$t- quam igne euanuerit, hæret tectis, & la- quearibus: vtque argentum viuum, & me- talla minore indigent frigore, quàm aqua, & glacies: nam metallo $ufficit, ne immodica caliditate impediatur, vt concre$cat, aquæ vt gelu concipiat immodica frigiditate e$t opus, ita aquæ vt euane$cat minor calor e$t nece$$arius, quàm argento viuo. Quid $i ar- gentum vi- uum.

E$t ergo argentum viuum, aqua quædam den$ata, non calore, nam non cogitur: nec frigore, e$$et enim lapis, vel metallum: $ed tenui$$ima parte ac puri$$ima terrea, quò fit, vt graui$$imum $it, frigidi$$imum, $plendens, ac liquidum: mi$tum e$t autem potiùs, quàm concretum, cùm (vt dixi) liquidum $it.

Simile e$t igitur aquæ argentum viuum quatuor modis: vtrunque frigidi$$imum, & cùm euanuerit ob calorem, frigore ad $e re- dit. Fluit ad decliuia vtrunque, & in rotun- dam formam coëunt ambo, dum $iccum re- fugiunt. Cau$a verò, cur in puluere atque Cau$a cur aqua, & ar- gentum vi- uum ob$int cum fiunt rotunda. etiam in $icco rotunda euadunt argentũ vi- uum, aqua, e$t, quoniam refugiunt contactũ $icci: at in nulla parte minore pote$t corpus, corpus aliud tangere, quam in puncto: igitur argentum viuum, & aqua conantur $iccum in puncto tangere: hoc autem manife$tè cõ- tingit, $i rotunda euadant: nam $phæra pla- num in $olo puncto tangit: igitur partes aquæ, & argenti viui dum $uper puluerulen- tam tabulam $parguntur, rotuudæ euadent. Sed cùm magnæ moles non id efficiant, nec in conum pronum formentur, $ignum e$t eam rotunditatem, in qua extrema à latere pendent, & graue præter rationem $u$tine- tur, ab humido lento contineri: atque ideò cùm argentum viuum in maiores orbes eoeat aquâ, atque etiam grauius $it lentum Argentum viuum te- naci$$imum. maximè e$$e nece$$e e$t. Spargitur etiam $i quid aliud, & oleo tenuius hærentibus par- tibus, quod e$t lentoris argentum. Quòd igi- tur in orbem coëat argentum viuum, facit odium $icci, quòd manere po$$it lentor. At- que ob id longè minùs aquæ partes eam ro- tunditatem $eruant, quòd etiam longè mi- nùs lenta $it aqua, quàm argentum viuum. Cùm verò parum differant aqua, & argen- Loca in qui- bus abund at viuum ar- gentum vi- r&etilde;t, & aquis abundant. Argentum viuum aurũ fœdat. tum viuum, con$imilí$que $int naturæ, ob id montes, in qu bus oritur, & virent pulchrè, & fontibus $catent. Lentore autem aurum, & reliqua metalla fœdat: aut $altem, $i mi- tiore vti nomine placet, dealbat, adeóque vt $eip$um velut grauia prodat. Operæ pretium autem e$$e duco, vt hi$toriam narrem eo- rum, quæ mihi contigerunt, po$tquam de- nuò in patriam è gymna$io reuer$us $um. Medebar in domo Nigrolorum: hi erant armorum fabri, non quidem vulgarium, $ed quæ à regibus expeterentur. Ibi fortè cùm uer$arer, contigit, vt annulum, quem in in- dice digito ge$tabam, hyacintho decorum, $æpius album factum viderem: quod ani- maduertens, nec cau$am intelligens, $u$picio- nem iniecerat, ne ab aliquo venenum acce- pi$$em: memineram enim non me tracta$$e talia. Sed nullum immicum tunc mihi e$$e per$uadebam: næ æmulatio quamuis maxi- ma, in vrbe no$tra eò progreditur, vt ad per- niciem tendat, $ed calumniis, $u$picionibus, infamia, iudicií$que fal$is homines per$e- quuntur: é$tque hoc in ciuitate no$tra opti- mum, ad necem ob $olam inuidiam non $æ- uire. Itaque dum hæc mecum ver$o, animad- uerto maculam hanc $ola aqua elui. Inde me- cum reuoluens cau$am, $u$picabar aliquem è meis ægris argentum viuum, aut $ublima- tum hau$i$$e. Interim dum hæc cogito, ani- maduero, me è domo illa egredientem annu- lum habere dealbatum. Mentem adhi- beo diligentius, audio à puero meo ar- gentum viuum ea in domo muris hærere: tandem cognoui, diligenter rem ob$eruans, aurum ex $olo tran$itu eius domus, in qua ca$$ides, galeæ, cæteráque ornamenta equi- tum inaurantur, fœdari. Id toties ob$eruaui, vt iam dubitare de hac re minimè po$$im. Sed vnum occurrit, dubium tamen in hac re, quòd cùm quinque annulos in manibus haberem, vnus tantum, aut quandoque duo fœdabantur: hi ambo in indice, alter dex- træ, alter $ini$træ manus. Cau$a, vt reor, erat, quòd hi in $uprema parte manus erant, & à nullo tegebantur: vnde grauem vaporem de$cendentem excipiebant: reliqui qui in minimis erant digitis, ab aliis digitis tege- bantur. Potuit & alia e$$e cau$a, quoniam $cilicet, qui in indice erant annuli, è puro erant auro: qui in aliis digitis, Smalto e$- Argenti vi- ui tractatio quos morbos creet. $ent elaborati. Itaque con$tat, argeńtum viuum tenui$$imæ e$$e $ub$tantiæ: & eos, qui vbi elaboratur, ver$antur, obnoxios e$- $e his morbis, qui per ip$um creantur: va- por enim ille tenuis per nares trahitur ad cerebrum, creátque tremorem, re$olutio- némque, tum etiam ad pulmones, efficítque phthoem. Hoc ego argumento deprehendi, quòd plurimos vidi, qui argentum viuum tractabant, dico fermè centum, tabidos fa- ctos auri fabros, capuló$que en$ium auro ornantes, & eos præcipuè, vt reor, qui æru- ginem, aliáque medicamenta metallice mi$- cerent. Nam qui robu$tius pectus habebant, re$olutis neruis facti $unt paralitici: & alij tremuli, neruos ingrediente metallico va- pore Con$tat autem, po$tquam re$oluuntur, nerui, antequam exiccentur, illos potiùs re- frigerari, quàm exiccari, atque id iure meri- to: metallica enim omnia frigida $unt, nec ni$i vi ignis exacuuntur. Ignis autem vis non tam breui imprimit, vt ex frigido in calidum fiat tran$mutatio, ni$i mutata $ub- $tantia. Ob hoc igitur manife$tum, quàm periculo$um $it tractare argentum viuum, maximè cum igne, aut per loca tran$ire, vbi tractatur, hærent enim muris granula eius, & $ubito ingre$$u aurum fœdatur: maláque maxima, & à quibus vix qui$quam curatur, adducere $olet. Vnde etiam mulieres, quæ eo, aut $ublimato vtuntur, refrigerato cerebro dentes amittunt: qui verò relinquuntur, $ca- bri fiunt, ac nigri. Pectus verò con$tringi- tur, anhelitú$que fœtidus efficitur. Narrant in o$$e caluariæ mulieris, quæ iam biennio ex capitis dolore mortua fuerat, nec quic- quam agentibus medicis, inuentum argen- tum viuum pondere duarum vnciarum. Ne- que me ædepol tam mirum, quàm videtur: colligebatur enim $en$im in cerebro, cùm quotidie fuco vteretur ob humidum, quod $icco cogitur. Ea igitur e$t vis argenti viui, vt in $ubtili$$imum halitum tran$eat. Et ne- que mirum fiet, $i quid deuorauerit, annulos inficiat $piritu atque ex hoc argumento de- præhendatur. Videtur autem, quoniam faci- Tribus modis argen<*>ũ vi- uum firmari pote$t. lè fluit, & quia neruos labefactat, pote$tate humidum potiùs, quàm $iccum, actu autem tale omninò e$t. Firmatur his omnibus, quæ illius humidum ab$umunt: nam $i quoniam humidum $it, ac tenue, ob id fluit, ab his om- nibus firmabitur, quæ humidum illud tenue $iccabunt. Firmabitur ergo ab a$tring&etilde;tibus, tum etiam terrenis, modò ea intus penetrent. Non igitur difficulter $i$titur, quia in argen- tum, $i $i$teretur, tran$iret: $ed quoniam dif- ficile e$t inuenire rem adeò tenu&etilde;, vt illi per totum immi$ceatur. Ergo $ulphuræ cogitur: Quibus re- bus argentum viuum $i$ti- tur. Quomodo argentũ vi- uum à $ali- ua extingua- tur<*> nam humidum illius tenui$$imum vrit. Co- gitur & $ub$tantia metallorum, cùm eam cõ- biberit, & fumo: nam cogitur à quibu$dam, à quibu$dam etiam lentore cohibetur. Quò fit, vt nihil mirum $it, herbarum, & $i $uccis fir- metur. Sed nihilo melius euadet. Eadem fer- mè ratione & à $aliua, ob lentor&etilde;, fluere pro- hibetur. Cùm enim, vt diximus, ip$um per $e $olùm $it lentum, quid mirum $i ab alia re l&etilde;- ta cohibeatur? Sed aliud e$t cogi, aliud à mo- tu cohiberi quidquid enim cogitur à motu cohibetur: non quicquid à motu cohibetur, $tatim cogitur. Cogi dico, cùm durum eua- dit: víxque hoc ab$que $ulphuris, aut alterius Argentum viuũ immi$- $um arbori- bus eas ne- cat. corporis mi$tione fit. Sed cohibetur facilè, quandoquidem (vt dixi) à $ola $aliua id fiat. Igitur ob immen$um frigus, & pondus, & erodendi vim, arbores necat: tardè, & nõ $e- curè, $i ad medullam non perueniat: celerrimè Argentum viuum occi- dit omnia in$ecta. & certò, cùm ad eam peruenerit. Idem mu$- cas, pulices, cimices, in$ectáq; omnia, maxi- mè cum $apone nigro perimit. Sunt qui ne- gent ip$um & minium in Oriente olim in- uenta. In Elbogano Bohemiæ Scombachi vena minij inuenta e$t. Sed quod olim illi fuit pretium & autoritas, $upplente cinnaba- ri factitia dece$$it. E$t & Cinnabaris alia, quæ na$citur, cuius nunc memini$$e haud opus e$t. Sed Minium Sandarachæ per$imile Minium. e$t, nec ab ea differt, ni$i quòd argentum vi- uum excutit, & $pontè, & magis etiam igne excalefactum, quod etiam $i non $eparetur, rur$um combibit, Sãdaracha argentũ viuum non mittente. At qualis $it $andaracha, $upe- Argentum viuum ex- cale$actum va$a fran- git. rius diximus. Illud etiam de arg&etilde;to viuo me- mini$$e velim, quòd vitreo va$e, vel lapideo conclu$um, $i non po$$it re$pirare, non $ecùs ac pyrius puluis, eadem ratione tamen igni admotum vehementiori, vas di$rumpit, ac te- nui calore commouet. Vnde immi$$o va$e, quod argentum viuum in $e contineat ani- mali feruenti, animal mouetur: inde admira- tio cau$am ignorantibus.

Hactenus itaque de nobilioribus metal- licis, quæ natura profert: nunc verò quan- tum valeat ars naturam imitando videa- mus. Nam & ars habet $ua metallica, & metalla etiam, nec non lapides, vt myr- rhina, de quibus iam actum e$t. Ergo me- tallica $unt factitia, Cinnabaris, argentum $ublimatum, præcipitatum, p$oricum, $mal- tem, recrementum, lapis, diphryges, cad- mia, pompholyx, $podos, æris flos, tum $quama, ærugo, vermicularis, $tomoma, fer- rugo, cæruleum, ceru$$a, $andix, ochra, plum- bago, argenti $puma, purpurina, vitrum. Cinabaris $eu cinabrium: $ulphur in ol- Cinabrium. lam pone, liqua, duplum adde argenti viui, perpetuò mi$ce $uppo$ito igne, donec ar- genti viui nulla $pecies appareat: inde re- frigerari permitte. Denuò verò excoques, & $en$im, v$quequo non $trideat: tunc verò ignibus auctis eodem coquere expedit, do- nec ruber fumus exierit. Facit ad $criben- dum ac pinguendum rubro colore, cinnaba- rímque natiuam æmulatur. Argentum $ublimatum.

Argentum $ublimatur hoc modo: de viuo loquor, nec pudet nomine barbaro vti: $ed $i Libet Latinè proferre, non tamen adeò clarè, excoctum argentum vocetur. Argen- tum viuum, & $utorium atramentum in mortarium pari pondere coniice, & aceto albo acerrimo eou$que mi$ce, donec argen- tum viuum videri de$ierit, inde vitreo va$e luto oblito excoque, donec concre$cat. Si quid $ubterfugerit nec coëat, iterum in mor- tario addito aceto, terito, & denuò exco- quito. Præcipitatũ.

Argentum coctum rubrum $ic fit, vocant Præcipitatum. Alumeu, chalcanhum æquis portionibus $umito, quibus adde $alis dimi- dio plus altero eorum, & di$tilla hoc totum cum vitreis va$is: huius aquæ pondo vnum, argenti autem viui tria in vas vitreum po- ne, inde di$tilla: & auctis ignibus per$euera eou$que, donec fumus, & vas rube$cant, nec aquæ quicquam $uper$it: demùm fracto va$e collige argentum viuum, quod coire iamvidebis in$tar lapidis, hoc tenui$$imè teri, to in porphyritide tabula, & denuò exco- que ac di$tilla, donec $iccetur in va$e vitreo: rur$us fracto va$e, materiam, quæ $upere$t, collige: ac denuò tere in tabula eadem $ub- tili$$imè: pò$t ip$um inæneo va$e repone, $uppo$itóque igne valido, cum æneo baculo mi$ce ac agita per $patium horarum dua- rum, donec $plendorem fermè ac rubed<*>- nem minij acquirat: túncque exceptum $er- ua vitreis va$is. Vt verò hoc inter omnia quæ citra dolorem carnes erodunt, & $iccant putre$centia vlcera, $i ritè factum fuerit, e$t præ$tanti$$imum, nec vlli alio v$ui e$t quòd $ciam: ita argento excocto ad fucum vtun- tur, dealbat enim, & $plendorem addit mu- lierum vultibus: $ed dentes elidit, & fœto- rem gignit oris. Cæterùm ad argenti v$um, & aurifabrorum artem, in non paucis con- ducit. Auripigmen- tum coctum.

Vertunt colorem pleraque metallica vel $olo igne: vt auripigmentum, quod $ubci- trini coloris e$t, in vitreo va$e excoctum, donec adhæreat va$i, rube$cit, vires præci pi- tati $u$cipit, nec tantò inferiores, quantò fa- P$oricum. cilitate conficiendi vtilius e$t. P$oricum ex duabus partibus chalcitidis, & vna cadmiæ, vel $pumæ argenti con$tat. Mi$centur, addi- tóque aceto candido acri teruntur, inde $e- pelitur Caniculæ tempore fimo equino qua- draginta diebus: erutum te$ta noua $ubie- ctis carbonibus torretur, donec rube$cat. Smaltum. Smaltum vitri genus e$t, quo aureæ cauita- tes implentur, variato colore, venu$tate exi- mia: calores omnis generis recipit, $plendét- que optimum, & cui par non e$t, fit alumine, & chalcantho, & lapido$o $ale: alij vitro Recrementũ. colores mi$cent. Recrementum e$t, quòd à metallo, dum excoquitur, detrahitur, $pu- mam vulgus vocat: vires, & materiam reti- net metallici cuius e$t: ob id argenteum & aureum denuò excoqui $olet, ne quicquam hominum auaritiæ pereat. Quod verò non Lapis. lique$cit metallo liquato, lapis e$t: retinet & hic metalli quippiam, ac vires: $ed in no- bilioribus metallis tunditur lapis diligenter, Dyphryges. atque excoquitur. Dyphryges fit dum lapis qui cum ære iunctus erat, vritur: e$t autem $aporis ærei, vt par e$t. Cæruleum colorem aut æris aqua in$per$us contrahit: quòd $i non a$pergatur, purpureus e$t, aut $ubniger. Cadmiam diximus e$$e natiuam, $ed etiam Cadmia. fit, dum metallum excoquitur hærens for- naci, vt botrus. Optima ex pyritide cæruleo dum e$t in fruftis, e$t candida, & quæ cùm teritur, e$t candidi$$ima, quoniam ex argen- to, vel etiam ex auro fit. Pompholyx adhæ- Pompholyx, $cu tutia. ret, vt bulla dum metallum excoquitur, $i- millima lanarum penniculis. Parietibus li- cet hæreat, po$terior tamen e$t cadmia: can- dida e$t, cùm teritur maximè. Tutia vocatur à vulgaribus. Sed & Tutiæ appellatione in- telligunt Spodon, quandoquidem inter Spo- don, & Pompholigem haud multum inter- $it, cùm Pompholygis $pecies fermè $it Spo- don, aut eius vice fungatur: nam Spodon ignobilior e$t Pompholyx, vtraque ad medi- camenta ocularia vtilis. E$t Spodos, quod Spodos. hæret parietibus fornacum $ecundis, in qui- bus metalla $eparantur, concre$cítque fumo auri, argenti, ac plumbi terræ mi$to, vnde im- purior redditur Pompholyge ac debilior: non enim vt Cadmia, vel Pompholyx ex fu- mo, & prima materia metallorum, quæ & ip$a e$t metallica, $ed ex $olo fumo, & pul- uere haud metalli participe concre$cit: vnde Cadmia, & Pompholyx iuxta fodinas $o- lùm in fornacibus: Spodos verò in vrbi- bus plærunque inuenitur. Flos æris fit, aqua Æris flos. $uperæs, dum ex prima fornace ignitum eruitur, affu$a. Dum enim cogitur, expuit granula quædam æri $imillima, $ed tamen quæ trita in puluerem facillimè redigantur. Æris $qua- ma. Squama verò ab ære deciditur, dum malleis percutitur: quòd verò eod&etilde; modo à ferro ex- cidit, vocatur Stomoma, id e$t, ferri $quama. Ærugo fit ca$u pauca, plurima verò $ic: Æreum vas deter$um, alteri va$i velut oper- Ærugo. culum imponito, in ip$um vas inferius, quod etiam pote$t e$$e lapideum, vel li- gneum, aut ferreum, acetum acerrimum im- pone, in decem diebus è fundo ærei va$is, quod velut operculum impo$ui$ti, optimam detrahes æruginem. Colligitur autem multa è va$is amplioribus, pluribú$que, ac iterato opere. Et vt ex ære ærugo, ita ex ferro ferru- Ferrugo. go colligitur: & vt ærugo non $olùm a$trin- git, $iccat, $ed etiam erodit: ita ferrugo a$trin- git, & $iccat vehementiùs ærugine, ero$io- nis expers. Nam in ærugine partes $unt te- nues atque acres ob calorem, in ferrugine, nec calidum quicquam, nec tenue: quamo- brem neque color venu$tus.

Manife$tum e$t igitur, in his metallicis, Metallica igne con$titu- ta non reti- nent colores præter ni- grum. Vermi- cularis. quæ igne con$tituuntur, colorem ine$$e $ub- tiliori $ub$tantiæ $i non $it niger: cúmque tenuis $ub$tantia cra$$æ haud po$$it immi$- ceri, ni$i naturæ beneficio, vt demon$tratum e$t, omnem colorem nigro excepto e$$e deci- duum. Atniger pote$t con$i$tere, cùm $it pri- uatio luminis, quæ in terreo con$i$tit. Igitur ærugini vermicularis proxima e$t. Cùm enim aceti albi part&etilde; $ump$eris, atque vrinæ veteris duplũ, mi$cuerí$q; in va$e æris Cyprij, agitauerí$q; pi$tillo tandiu, donec $ub$tan- tiam quandam tenaciorem $u$ceperint, inde addideris $alis, & aluminis partem ex $ingu- lis vige$imam quartam, in Sole verò 40. diebus, dum caniculæ $ydus torret terras perpetuò mi$cendo, agitandóque permi$- cueris, vermicularem habebis ab initio mel- lis habentem cra$$itudinem, æruginis au- tem colorem, $ed longè $plendidiorem: detra- cta verò è va$e, atque tabulæ impo$ita, for- matáque in vermiculorum $imilitudinem, vnde nomen $ump$it, etiam æruginis $ub- Cæruleum. $tantiam acquiret. Cæruleum fit $ic: In fer- reum vas aceti acerrimi pondo tria infunde, $ed prius in eo $alis Ammoniaci quali$cunq; vnciæ quadrantem di$$olue, inde bracteas tenues argenti, vnicuique perforatis paruis foraminibus, ac viuo argento oblitas bacu- lo innecte, ip$um baculum ita $u$pende $u- per vas, ne multum abfit ab aceto, nec ta- men tangat illud: inde omnia fimo equino calidiore contege: po$t 20. dies ex argento cæruleum detrahes, inde repone rur$us: & $i opus e$t, argento obline argenti bracteas: & po$t alios 20. dies, quod collectum cæ- rulei fuerit, erades: repete hoc $æpius: tan- dem quicquid ex cæruleo collectum fuerit in vas prius argenti $puma, lithargyrium vocant, oblitum coniice, & paululùm torreto: inde refrigeratum fontis aqua el- uito, vt puluis ab$cedat, $iccatóque in Sole. Ceru$$a.

Ceru$$a fit iniecto aceto acri in vas, inde $armenta impone, $armentis plumbi tenues bracteas pondo vnius. Sepeli in fimo equi- no, po$t 25. dies colliges ceru$$am: vel $i diligentior cu$tos e$$e volueris, po$t primos decem dies eradito, & reponito rur$us, ac ter repetito. Aliud genus fuco apti$$imum, candidi$$imumque, vehitur ex hi$pania. In vrinam bracteas pone tenues è plumbo can- dido, hoc autem nos vocamus $tannum, & di$tilla vrinam totam, interim plumbum tran$it in ceru$$am, $iccatur, teritur, cri- bratur. Sandix.

E ceru$$a $andix fit, coloris rubicundi ve- nu$ti$$imi. Ceru$$am igitur in ferream pati- nam pone: agitáque iuxta ignem tamdiu, donec rube$cat, ac $plendeat. Manife$tum e$t igitur ex optima ceru$$a optimam fie- ri oportere. Ochra, id e$t, pallida na$ci- tur, velut & $andix: vnde Virgilius, Sponte $ua $andix pa$centes ve$tiet agnos. Ochra.

Sed nos eam quæ arte fit, docemus. Itaque plumbum nigrum tamdiu in va$e excoqui- to, donec calorem ochræ contraxerit: nati- uæ autem ochræ color e$t flammeus. Fit & ex rubrica ochra, dum va$e fimo oblito tor- Lithargy- rium. retur. Argenti $puma, quam vocamus Li- thargyrium, fit dum ab argento plumbum $eparatur, e$tque plumbum impurum: atque ex vtroque vici$$im in alterum tran$itus e$t: retinet tamen argenti quandam vim, & quæ colore e$t flauo, aurea ob id appellatur. Plumbago. Plumbago & ip$a ex plumbo fit: nam plum- bum cùm vexatur ignibus, in hæc duo tran- $it; præ$ertim argento<*>unctum, argenti $pu- mam atque plumbaginem. Aliquantulum $plendet plumbago, cæterùm argenti $pu- mæ exterius $imilis, infima parte colore ci- nereo, media mi$to, cum in puluerem, au- rumque imitatur, $i optima fuerit: hoc $o- lo differt, quòd non re$i$tit iniuriis cœli, nec diuturna admodum e$t. Con$tat autem ex plumbi albi, argentique viui, paribus por- tionibus: $alis rur$us Ammoniaci & $ulphu- Purpurina. phuris paribus iterum inter $e portionibus, $ed quæ $int priorum $extantes, aut qua- drantes. Sal, & $ulphur $ubtiliter teruntur, plumbumque album, & argentum viuum mi$centur: nam plumbum album tenui$$i- ma in folia redactum e$$e oportet: mi$cen- tur omnia in vitreo va$e, di$tillatóque: & quod in imo reman$erit, purpurina vo- catur.

Omnis metallica materia, quæ arte con- Tres vtili- tates metal- licorum arte con$tanti<*>. $tat, duabus ex partibus componitur: altera quidem tenui & ignea, quæ plerunque vrit, & coloris egregij e$t: altera terrea, quæ im- modicè $iccat: tota verò vt e$t compo$ita, meta lis mutandis conducit: igitur metalli- ca factitia ad tres v$us parantur, ad mede- lam humani corporis, ad picturam, & adul- teranda metalla, gemma$ve: addi pote$t quartus, qui præter propo$itum e$t, $cilicet ad venena.

Succedit omnibus his maiore miraculo Vitrum. vitrum, artis opus tale, vt gemmeæ natu- ræ, atque ob id mirum, quòd cùm omnes ille $eor$um, candidum, cæruleum, nigrum, purpureum, viride, vitrum $imul hæc obti- neat. Memini me vidi$$e olim $plendore ac colorum varietate, tenacitatéque adeò ele- gans, vt cælatum imitaretur Achatem. Mi- ro ingenio nunc candido adeò $ubtiliter ac ordinatè di$tinguitur, vt dicere po$$is non facilius, aut $ubtilius ceram elaborari po$$e. Vnicum hoc e$t fragilitatis humanæ exem- plum, quod inter cæteros non $olùm oculis, $ed mente Principes perpetuò debent con- templari: verùm fragilior e$t longè vitro vita humana, atque tantò, quantò res, quæ $ponte frangitur, ea quæ non ni$i alieno im- petu. Fiunt ex eo organa vocata, in$trumen- ta mu$icæ, $uauicæ admodum voce, & quæ fa$tum pulchritudine humani regni o$ten- dunt. Hinc colores iucundi, vox dulci$ona, $plendor gratus, omnia leui ca$u momento pereuntia. Con$tat vitrum ex tribus lapidi- Viri compo- $itio. bus $cilicet lucidis, vel arena, $ale chali, & $yderea: horum memini $uperiùs me natu- ram recita$$e. Trita hæc omnia magno igni mandantur in va$is, cogunturque vi ignis in vitrum, quod extractum denuò va$is mi- noribus in fornace excoquitur, & elabora- ratur. Sed iam his relictis, quæ vel arte con$tant, vel imperfecta $unt, ad perfectiora tran$eamus. LIBER SEXTVS. De Metallis.

DICO autem perfecta, vt me- talla, ac lapides: $ed priùs de Metalla quæ metallis agendum e$t. Metalla $unt, aurum, argentum, ele- ctrum, æs cyprium, & plum- bum, ac ferrum. Factitia verò chalybs, & $tannum, & aurichalcum, tum etiam cy- prium æs aliud. Septem $unt naturalia, qua- tuor autem præter naturam artis vi. Quòd tot $int, nec plura e$$e po$$int, o$tendere maximæ $ubtilitatis opus e$t: o$tendam ta- men: $ed priùs, quòd aurum & perfecti$$ima quæque in oriente inueniantur, ferrum au- Cur oriens occidente calidior, & humidior. quatuor ra- tiones. tem in occidente. Quod hoc contingat, quia oriens calidior $it, & humidior, abundè $u- prà declaratum e$t. Hoc autem o$tendere erat nece$$arium, quòd oriens occidente ca- lidior atque humidior $it: hoc enim o$ten- $o, patet meliorem fieri ibi concoctionem atque generationem. Inde quæ vocant Græ- ci aromata, & odores, & gemmæ, & au- rum, ac argentum, deliciæque omnes hu- mani generis: contingit hoc quia vapor maris ab oriente defertur $uper terras, & motu $olis concoquitur: in occidente autem defertur ver$us oceanum. Quòd & $i ventis ad terras impelleretur, celeriter autem mo- tu $olis in oceanum rur$us rediret, vel non a$$i$tente $ole concoqui non po$$et. Accedit quòd Solis motus fimilem quandam ex æterna conuer$ione vim in terris imprimit, vt rerum initia in oriente $int. Hæc autem meliora, & gratiora, vnde etiam multò plus radiis lætamur $olis matutinis, quàm ve$- pertinis, Quòd $i montes ab occidente $int, radij $olis humore pleni, tum $tellarum, & Lunæ terras implent, nec ab occiduis radiis quæ nimium vrunt, cùm aër iam $it torri- dus, $peranda e$t aliqua vtilitas. At contrà in occidente montes ab eadem parte prohi- bent $olem, ex aduer$a autem vrunt, & pla- nitie $unt deteriores: multò etiam antè illu- $trat orientis terras, quàm occidentis, quòd in mari nulli $int montes, in terra autem plurimi.

Sed iam ad metallorum numerum reuer- tamur. Metallum e$t quicquid (vt diximus) ductile e$t & durum: nam cera duci pote$t, & lutum, $ed non dura $unt: contrà lapides & pyrites duri, $ed minimè duci po$$unt. Metalla e$$e $eptem de- mon$tratur. Hæc $eptem e$$e iuxta planetarum nume- rum quis exi$timabit? vt Sol aurum, Luna argentum, Mercurius electrum, Mars fer- rum, Saturnus plumbum, Venus æs, Cy- prium verò æs accipiat Iupiter. Sed melius e$t, vt $ic di$tinguamus: Metallum omne aut perfectum, molle, purum, & $ic e$t au- rum: vel purum, $ed durum, & $ic e$t ar- gentum: vel durum, & impurum, & $ic e$t ferrum vel molle & impurum, & $ic plum- bum. Sed electrum ex auro & argento con- $tat. Æs Cyprium ex ære ac ferro, vnde du- rius vtroque euadit: $icut & quod confici- tur ex ære & plumbo, nam & illud durius e$t vtroque, & muli a$inis ac æquis $unt ro- bu$tiores. Æs verò ip$um, ferro e$t melius concoctum, & validiore calore: vnde $ul- phur magis olet, Indicio e$t ferrum tran$i- De ferro, quod in æs, tran$muta- tur hi$toria mira. re in æs. In carpato enim monte Pannoniæ Smolinitio oppido refert Agricola, quod & ab aliis audiui, æ$que $ecum pro miraculo detulerant, quod mihi o$tenderunt, puteum e$$e ex quo aqua in tres canales hau$ta ef- funditur, & ferrum illis impo$itum verti- tur in æs. Quòd $i tenuia fru$tula fuerint, in lutum tran$eunt, quod ignibus excoctum, in puri$$imum æs tran$it. Cau$a e$t, quoniam materia eadem ferro, & æri. Vnde cùm am- pliùs excoquitur ac tingitur, ferrum tran$it in æs. Mons adiacet puteo ferax lapidei cal- chanti, liquet vim hanc calchanto, quod etiam vidimus, ine$$e. An metalla inuicem po$- $int tran$mu- tari, maxi- mè de$idera- ta quæ$tio, quæ inferiùs $oluitur. Aurum quo- modo inue- niatur.

Itaque orta dubitatio illa adeò famo$a, an metalla inuicem po$$int artis beneficio tran$- mutari. Antequam verò hæc definiatur, au- ri præ$tantiam demon$trare oportet. Na$ci- tur autem multis modis: tum primò arenæ commi$tum, vt in Bohemia, & iuxta Bohe- miã in Ligis, in riuis iuxta Goldeburgum, & Ri$egrundum, quod Latinè Vallis gigan- tum dicitur, & in ripa Ticini, & abduæ in Italia: tum verò etiam in lapidibus argenti feracibus, vt in colle Montifregij: nam cùm liquantur, argentum manat, in cuius libra $altem auri $emuncia latet. Albertus narrat in $olidi$$imis lapidibus inter terram exu- $tam iacentibus, aurum inueniri. Scribit & quandoque aurum inuentum inter dentes $uperiores humani capitis $cobis tenuioris forma, ex quo credidi$$e certum e$t in ca- pillis humanis latêre aurum. Exi$timauerim ego, quod ver$imilius e$t, aurum inter lapi- des gigni, inde vi currentium aquarum quando in parua concre$cit fru$tra delatum, inter arenas reperiri: atque eadem ratione inuentum facta alluuione inter dentes hu- mani capitis: hæ$it enim ob o$$is impedi- mentum & illorum $pi$$itatem inter rimas. A$tipulatur huic opinioni, quod Gon$a- lus Ferdinandus Ouiedus Hi$panus reci- tat, in Indiæ Peru vocatæ parte, aurum in montium radice inuentum imperfectum e$$e atque eò impurius, quò monti proximius. Nec in profundo terræ: $ed iuxta illius $u- perficiem inuenitur: quare $i in agris, vel are- na na$ceretur, in imo terræ latêret. Et velut carbones, qui in $ummis montium cacumi- nibus fiunt, $ub terrra in radice reperiuntur, $ic & aurum. Solet & hac cau$a inueniri in alueis fluminum inter $axa. Quamobrem cùm vili$$ima metalla in imo recondita $int terræ, atque plerunque impura, natura auri liberalis, ac veluti prodiga, purum illud ac calore nitens proprio, nullí$que ignibus aut arte indigens, in ip$a $uperficie colloca- Aurum quo- modo gene- retur. uit. Gignitur in $ummis montium verticibus plerunque modico æri mi$tum: nam & hoc fatentur, qui illius hi$toriam, quod in India $olet reperiri, $crip$erunt. Immaturum verò per$æpè aquarum incrementis ad plana de- ducitur: & vt $olidæ ac validæ $ub$tantiæ e$t concoquitur, maturatur ac perficitur. Si- mul verò attritu arenæ, & lapidum, aut ter- ræ, æs ip$um, ac quicquid inutile e$t, ab$u- mitur. Denuò verò influxu aquarum elui- tur: atque eo modo inter arenas $plendet, ac ea ratione colligi $olet. Nec patitur eius paucitas, vt montes effodiantur, incerto lo- co, & nimis interrupto, interuallis, vt to- tum montem effodi nece$$e e$$et ob auri li- bras paucas, quas etiam ignis ab$umeret, dum eruere illud è lapidibus niterentur. Exoritur Abdua ex Lario lacu, vt Ticinus ex Verbano, ambo fluuij arenas excipiunt ex montibus, qui $uos ambiunt lacus, ac cum his lapides atque aurum: quod in imo la- cuum excoquitur, perficitur, & repurgatur. Sic in montium editis locis vi Solis aurum generatur purum. Generatur & aliis mi$tum metallis, præ$ertim inter argenti ( vt dixi) Metalla ple- rumqimi$ta. fru$ta. Nam metalla $imul mi$ta $unt, in ar- gento aurum, in auro æs, argentum cum plumbo plerunque e$t. Sed quod cum aliis effoditur aurum metallis, ignibus, & arte non parua indiget vt purum fiat. Inuenitur & aurum, aut potiùs eruitur ex his, quibus arte hæ$it: vt è va$is auratis, tum etiam ve- $tibus, vt $uprà docuimus: $ic & $epultum Aurum tri- bus modis babetur. effoditur, & emer$um aquis expi$catur. Ita vt tribus modis aurum colligere liceat: vel quod iam fuit in lucem, & ma$$am redigen- do, vel à metallis, inter quæ latet $eparan- do, vel purum colligendo. Italia purum au- rum hac ætate non colligit, ni$i modicum illud, quod dixi, nuper inter arenas Ticini atque Abduæ reperiri. Quandoque & in Ita- lia effoditur aurum purum, multa ( vt dixi) vice: nam quæ in imo $unt, ad $uperfi- Profundit as mira fodina- rum. ciem perueniunt. Vnde in Germania argen- tum fodiunt aliquibus in locis, puteis quin- gentis orgiis $eu pa$$ibus fermè profundis. Magnitudo auri puri in no$tris regionibus, ac in Germania ab auellanæ nucis magnitu- Auri obrizi incredibilis magnitudo. dinem accedit, vt Aldeburgi, Carpatis agris, & Slota oppido quandoque inuentum e$t. Sed $i fides Gon$aluo habenda e$t, in In- diæ parte, quam nuper diximus, auri fru- ftum Obrizi effo$$um e$t, quod pondo qua- draginta duo cum dotrante æquabat. Fre- quens e$t, quod quatuor pondo e$t, & quan- doque etiam $eptem accedit: tanta e$t natu- ræ in regionibus illis liberalitas, locique ro- Metallorum $plendor, & cau$a. bur ac benignitas. Sed vt auro abundant (vt dixi) $ic aliis metallis præ$ertim ferro ca- rent. Nitet inter omnia metalla aurum ma- ximè, in de argentum, pò$t æs, inde album plumbum, electrum vt auro minus, ita ar- gento magis: parum admodum æs cyprium, ac ferrum, tum nigrum plumbum, reliqua- que huius generis. Nam nitor fit ex humido puro, leui ac $olido, in quo lux colligitur, vt in $peculis. Nullum metallum tran$lucet Metallica quæ per$pi- cua, & cur. præter rude argentum tubri coloris, nec ta- men $emper: hoc enim quandoque carbun- culo calore ac $plendore haud e$t ab$imile: efficiuntque ex eo aliquid minio $imile.

Quomodo verò hoc $olùm inter metalla Nullum ve- hementer co- loratum per- $picuum. per$picuum $it, curque pura metalla per$pi- cua e$$e non po$$int, nunc e$t demon$trandũ. Per$picuum fit, cùm lux, & lumen peruia $unt: quæ peruia luci $unt ac lumini, aër $unt, & aqua. Terram non e$$e per$picuam, cla- rum e$t: eadem vbi mi$cetur, per$picuitatem impedit: cumque humidum exuritur: quia terreum euadit, amittit etiam per$picuita- tem: igitur oleum cum per$picuum $it, in lampade po$itum, opacum redditur ob fuli- ginem, quæ illi propter ignem mi$cetur. Metallica omnia perfecta aqueæ $unt, ac te- Metalla om- nia aqueæ $ub$tan <*>, ac tenuis. nuis $ub$tantiæ: nam concre$cunt frigore, vt dictum e$t, vbi de glacie egimus, & igne li- quida euadunt. Liquidum autem e$$e, $olius aquæ inter elementa proprium e$t. Tenuita- tis metallicæ $ub$tantiæ argu mentum præ- ter cætera hoc $it, quòd ignibus con$umitur euane$cítque cum aqueo pars illa terrea: tum quòd ex vna parte glebæ mi$tæ $upra totam argumentum facimus. Nam $i in li- bris centum plumbi argenti vncia $it, liceát- que ex $crupulo argumentum $umere $upra ma$$am, vt faciunt artifices, nece$$e e$t ar- genti vnciam centum libris plumbi immi$- ceri vndequaque: ergo mille$ima ducente$i- ma pars $crupuli argenti etiam æqualiter mi$ta erit. Hæc autem grani vnius pars Experimen- tum metal- lorum in mi- nima parte vt $olet fieri fallax e$t. quinquage$ima e$t, igitur fieri non pote$t, quin metallum tenui$$imæ $it $ub$tantiæ. Nec tamen huic experientiæ fidere ex toto $ecurum e$t, cùm magna fuerit moles: $ed $i mediocris error, nulli damno e$$e pote$t. Neque tutum e$t experiri in precio$is, ni$i in maiore pondere.

E$t & tertium argumentum tenuitatis metallorum, quòd auro grana duo ferri, aut æris mi$ta, vt paulò plus quadrage$ima par- te $int, adeò colorem, & duritiem mutant illius, vt aliud propè e$$e dixeris. Nam pu- rum aurum $plendet non parùm, & fului co- loris e$t, molle ac maximè tractabile: at mi- $ta ferri parte vix quadrage$ima, contumax $ubnigrum, & $plendore obte$o redditur. Itaque $i aquea $unt omnia metalla, tenuia, vel exu$ta e$$e oportet, vel terræ mixta, cùm non tran$luceant. Den$itas ob$tare ne- quit, cùm adamas, & cry$tallus den$a $int, & per$picua. Si igitur nigræ amurcæ, opa- cæque penitùs pauculam partem multæ aquæ mi$cueris, rubra aqua euadet, mane- bitque per$picua, non tamen adeò, vt antè erat. Igitur cùm argentum nigrum per $e $it (quod tractantibus ex macula apparet, nam candidum videtur ob $oliditatem, vt etiam $pecula, quorum materia nigra e$t) $i aqueo humori mi$ceatur, non $ecùs ac olei amurca aquæ rubrum euadet, ac per$picuum, tum $plendens ob argenti nitorem: vocamu$que hoc mi$tum carbunculum à $imilitudine: vt- que amurcam plurimam, quæ aquæ mi$cea- tur, non oportet rubram fieri, $ed opaca, vt nigra aqua efficeretur, ita argenti pars mi- nor e$t, aquei humoris plurima, $i per$pi- cuum hoc genus rudis argenti magna ex parte e$$e debeat. Sed $i vel $ubnigrum fue- rit, vel copio$ius, quàm pro aquea parte, vel impurum, non erit per$picuum. Cur igitur rubrum e$$e nece$$e $it, quod per$picuum e$t, & ex quibus con$tet, abundè dictum e$t. Nec prohibet, quin etiam alia metallica à plum- bo, vel ære per$picua $int: $ed contingit ra- riùs, ob impuritatem illorum: nam argen- tum ære & plumbo purius e$t. Ergo & hac ratione gemmas fingere adulterinas licet. Sed quod ab initio propo$ueramus, pro$e- quamur.

Tran$lucent igitur è lapidibus magne$ia, armatura, $pecularis lapis, gyp$i flos, quem alium e$$e à $peculari lapide putat Agrico- la. E marmorum generibus aliquid in vno- quoque, $olus tamen phengites generaliter, ac totus luci peruius e$t. Gemmæ etiam plu- res, adeóque magna ex parte gemmarum ge- nus, vt multi credant eas, quæ non tran$lu- cent, haud gemmas dici debere. Vitrea etiam Terra nulla cur per$pi- cua. omnia. Ex $uccis quatuor, $al, alumen, ni- trum, & $utorium atramentum. Terrarum genus nullum e$t per$picuum: nam $i aquæ multæ mi$ceretur, terra e$$e de$ineret: con- creta etiam humido in lapidem verteretur, nec terra amplius e$$et. Terra etiam ob te- nuitatem tran$lucere nequit: nam & nitrum & gemmæ quantumuis per$picuæ, in pulue- rem redactæ, per$picuæ e$$e de$inunt. Cùm igitur terra non cohæreat, $ed tenui$$ima $it, non pote$t e$$e per$picua. Auri odor, & metallo- rum.

Sed ad auri hi$toriam reuertor. Solum ip$um inter metalla exiguum bonum $pirat odorem: cui $uccedit argentum: æs pe$$imum cau$a e$t magnitudo caloris adurentis. In au- ro, quòd $uaui calore generetur eius $ub$tan- tia, nullus odor malus relinquitur: ob id mul- torum annorum $patio auri generatio indi- get, reliqua breuiore omnia conficiuntur. A moderato autem calore paruam duritiem fieri nece$$e e$t, atque ob id molle aurum, & quæcunque benè olent, mollia erunt, vt am- Geodes Mi- $enus benè olet. bra. Quòd $i Geodes Mi$enus ( quem falsò Ætitem dicunt, quòd in eo alius re$onet la- pis) violam redoleat, & Aldenbergij lapidis fragmenta, & Berningerij lapis videantur benè olere à mu$co, qui eis circundatur, hoc eis aduenit: nam illorum $ub$tantiam, aut aliorum duorum benè olere vix po$$ibile e$t, quemadmodum etiam $uprà docuimus. Auri & ar- genti mira tenuitas in filo.

Tenui$$imum igitur aurum <*>ub$equitur argentum, quod etiam experimento depre- henditur. Denarius $eu $crupulus, grana 24. argenti in filum 134. pedum producitur: $unt hi è no$tris brachia 100. fermè. Hoc totum vndequaque (dictu incredibile, $ed omnibus eius rei artificibus notum) circumambit auri pars tertia grani vnius: nam auri vnciæ duæ in pondo 12. ac $emis argenti di$tribuuntur. Argenti vncia in pedes 3200. $eu brachia no$trà 2400. quæ à granis $ex auri circum- ue$tiuntur vndequaque. Atque hæc de du- ctili: quæ verò tenuitas auro concedatur, dũ malleo $uper argenti bracteas extenditur, haud minore digna e$t admiratione: nam au- ri vncia, octo argenti pondo tegit. Cùm ve- Auri tenui- tas in foliis rò in folia tran$ierint, nequeas quid $it te- nuius cogno$cere, aurumne, an argentum: itaque incomprehen$ibili argenti tenuitate aurum centuplo tenuius e$$e nece$$e e$t, ita fit vt auri vncia plus, quam decem terræ iu- gera tegere po$$it. Contingit hoc ob $ub- $tantiæ puritatem, longámque coctionem: ob id auro cælaturas ferri, ac chalybis parua impen$a ornant, cuius pars maior e$t opere, quàm auri. Multiplex hæc ratio, tres tamen modos faciliores explicabo.

Aurum in bracteas redactum argento vi- Inaurandi modi. uo mi$cetur, inde cùm igne excalefactum fuerit, in aquam effunditur, pò$t argento vi- no, $i vas argenteum $it, illmitur argentum viuum: pò$t incale$cit vas, & pectitur, donec vbique hæreat, inde igne ab$umpto argento viuo, aurum manet argento adhærens. Quòd $i æri, vel ferro iungi aurum debet, hoc mo- do facies. Lauabis vas priùs vino, in quo $al ammoniacum, & ærugo æquis partibus cum duplo fæcis vini $int di$$oluta: inde ar- gento viuo, po$tquam $iccata fuerint, vt priùs illines. Modus alius aqua $eparationis, cuius hi$toriam $crip$i$$e me memini $upe- riùs, con$tat. Tertius e$t, vt candenti ferro Hæmatites Hi$panus, & eius v$us. auri folia $uperponantur, inde hæmatite Hi$- pano, cuius color exterius $anguineus e$t, vn- de nomen traxit, interiùs ferreus, cum duri- tie tanta, vt vix limam $entiat, confricetur, non hic e$t Germanus ille mollis. Vnde li- quet Hi$panum e$$e, qui $anguinem $i$tat: nam duritie in tenui$$imum puluerem redigi pote$t, & vim habet $iccantem ac a$tringen- tem eximiam. Medici autem fru$trato opere vtuntur Germanico, cuius nulla penitùs vti- litas e$t. Itaque in pollinem redigere opor- tet lapidem illum, $i hæmoptoicos $anare op- timo auxilio propo$itum e$t. Ita me in ma- nife$tis adeò etiam cæcutiunt medici no$træ ætatis, vt nunquam vel vnum, qui verè v$us $it, animaduerterem, cùm coloris & $ub- $tantiæ $imilitudine decipiantur.

His igitur relictis, quæ $unt extra propo- $itum, ad rem ip$am reuertamur. Quod Hæ- Aurum igna bus minimè cedit, & ar- gentum pa- rum. matitæ faciunt, licet Ophyte etiam leui$$i- mo perficere. Itaque omnium horum cau$a e$t auri tenuitas maxima, quæ illi e$t pro priuilegio. Alterum, quod ignibus minimè cedat, ni$i venenis iungatur: per $e enim $i maneat, vel cum plumbo etiam diebus vi- ginti in igne liquatum, non minuitur tanta parte, vt $en$ui $it manife$ta, quippe nihil minui ip$um dicere non au$im. Cau$am igi- Auri priui- legia omnia. tur horum ante omnia perdi$cere oportet: $i- mul & cur aurum non tingit. Hæc enim tria $unt auro peculiaria, non con$umi igne, non tingere, & e$$e tenui$$imum. Verùm pingue- do fœdat & vritur, & vri cogit ea, quibus mi$cetur, $olum igitur aurum pinguedine ca- ret. Quæ etiam aquea $unt, euane$cunt igni- bus expo$ita, aurum nullis euane$cit ignibus aut igitur non aquea $ub$tantia con$tat, aut ab aliquo continetur. Aquea autem $ub$tan- tia omne metallum con$tare docuimus, qua- re terreum habet admixtum adeò tenue & purum, vt contineatur: tale autem $i v$tum e$$et, malè oleret, & facilè vreretur: itaque cùm neque facilè vratur, nec malè oleat, pu- rum e$t illud terreum, & adu$tionis expers. Sunt igitur auro propria, benè olere, non fœ- dare ignibus non con$umi, tenui$$imum e$$e, ac graui$$imum, tum verò maximè lentum. Aurum au- ro perfectius.

E$t etiam aurum auro perfectius: quod in omni non $olùm mortalium, $ed immorta- lium genere contingit: nec dico purius, $ed perfectius: nam puri$$imum, quod ex India aduehitur, melius e$t puri$$imo, quod alibi inuentum fuerit, atque ideò no$tro vulgato auro: latet tamen di$crimen ob cuiu$cunque Ratio $epa- randi aurum ab aliis me- tallis. auri excellentiam. Separatur aurum ab ar- gento aqua $eparationis: nam illa reliqua metalla colliquat, auri grana in imum va$is de$cendunt, inde collecta liquantur. Modus alius: Liquatur ma$$a ex auro, & argento, & po$tquam liquata fuerit, additur $tibium, aut $ulphur, & æris pars vige$imaquarta: in- de ab$umpto $ulphure concutitur va$culum ter aut quater, aurum de$cendit in imum ob grauitatem, quod tamen nondum liqua- tum e$t, inde e$tu$o argento aurum collides. Liquatur autem argentum facilius, quia mi- nùs den$um: e$t enim auro longè leuius. Auri pur- guadi ratio.

Purgatur etiam aurum à $ordibus hac ra- tione: tu$um, & in lata ac tenuia folia reda- ctum, mergitur in vrina vel aceto, in quo $al Ammoniacum di$$olutum fuerit: pò$t va- $i imponitur puluis è tribus laterculorum partibus, atque vna $alis tenui$$imus, $uper- ponitur folium auri, auro rur$us puluis, at- que alternatim eadem ratione, donec vas impleatur, inde horis 24. igne $uppo$ito om- nia ab$umuntur, aurum liquatur, argentum $i ad$it, $eruatur inter cineres: cum ignem $upponi dixi, vt etiam circumponatur intel- ligo, nam $i $olùm $upponatur va$i, ægrè di$- Aurum & argentum omnibus me- tallicis con- tinetur. $oluetur, aut vix. E$t aurum perfectio metal- lorum, atque conatus, argentum autem illi proximum: vtrumque igitur in metallo om- ni $olet latêre: dico in plumbo argentum, in ære aurum, $ed in argento aurum: nam ar- genti optima pars e$t aurum ip$um. Itaque repurgatum aurum e$t res puri$$ima, aquea $ub$tantia tenui atque den$ata, terreæ parti $ynceri$$imæ admi$ta, frigore coacta ab$- que pinguedine, vnde lique$cit, nec exuritur.

An igitur ex argento viuo, vel alio me- tallo, quod à principio dubitatum e$t, aurum conficere liceat, nunc demon$trare tentan- dum e$t. Sed prius illud videndum, ex qui- Metalla ex quibus con- $tent. bu$nam metalla componantur. Exi$timarunt multi, ob odorem ac $ub$tantiam ex $ulphu- re, & argento viuo ea con$tare: cùm enim vruntur, $ulphur olent, præcipuè æs: & ma- teria eorum per$imilis e$t argento viuo, nam colore plumbum, & argentum æmulatur, pondere plumbum nigrum, & aurum. Sed ex duobus, quæ iam exi$tunt, tertium fieri non pote$t, non igitur ex $ulphure, & ar- gento viuo metalla con$tant. In locis etiam in quibus metalla inueniuntur, neque argen- tum viuum e$t, neque $ulphur: & vbi $ul- phur, $qualentes montes: vbi argentum, virides ac læti, vt non eodem in loco ambo oriantur.

Quòd tamen permutari metalla po$$int, multis vi$um e$t ob experimentum æris iam $uperiùs adductum. Videntur etiam permu- tare colorem, & pondus ob ignem, quare & $ub$tantiam veri$imile e$t po$$e permutare. Cumque herbarum $pecies quædam inui- cem vici$$im permutentur, haud mirum vi- deri debet metalla permutari po$$e. Verùm non ita res $e habet: nam aut nulla, aut non omnia po$$unt inuicem permutari. Ferrum enim, & æs cùm ambo pondere, & tenuitate $imilia exi$tant, nullúmque eorum ignibus re$i$tat, $i colorem mutent, & puritiem, ex altero in alterum po$$unt traduci, aut verè, aut $altem ab$que manife$to di$crimine. Re- liquorum metallorum nullum in aurum, aut argentum mutari pote$t: $olum illud dubium e$t, an argentum in aurum po$$it mutari: quod fieri po$$e exi$timo: nam argento, vt aurum fiat, de$unt den$itas, ob quam pon- dero$ius fieri oportet, & color: at hæc me- tallo addi po$$unt. Si den$ius reddatur ar- gentum, pinguedo abolebitur, & ignibus melius re$i$tet, atque (vt duxi) pondus acqui- ret. Itaque cùm ex amicis no$tris quidam hoc feci$$e nuper glorientur, duorum alte- rum e$t nece$$arium, vel vt in argento actu aurum contineatur, aut pote$tate. Quòd $i pote$tate, ab ignibus generatio fiet: o$ten- $um e$t autem ignem nihil generare. Si ve- rò actu, cur aqua $eparationis vniuer$um colliquatur, cùm con$tent in ea aurum non di$$olui? Neutro igitur modo ine$$e pote$t, $ed exigua pars actu, quæ dum $eparari ne- quit, ab aqua $uperatur, & colliquatur. Hoc igitur ab ignibus euicto argento $epa- ratur, quoniam ad perfectionem prius ali- quid deerat.

Cæterũ quod ad alia attinet metalla, tran$- mutari nequeunt in aurum, neque argentum nã metalla illa iam exu$ta sũt: & quod exu$tũ e$t, non pote$t amplius redire ad pri$tinã pu- ritatem. Perfectorum etiam in $pecie ac na- tura differentium nulla e$t commutatio: at aurum perfectum e$t, & $pecie differt ab aliis metallis, cùm ignibus ex toto re$i$tat, cùm nullum aliud (vt dixi) metallum ab igne non corrumpatur, argento excepto. Rur$us aurum tenui$$imum e$t, ac longè tenuius omnibus aliis metallis: argentum nunc prætermitto: ignis verò vel non $eparando conden$at, aut $eparando attenuat: quorum neutrum ad auri generationem conducit.

E$t etiam ignibus ( vt dixi) aurum non obnoxium, quòd pinguedine careat: at $e- parare pinguedinem cùm in qualibet parte metalli $it, non opus e$t ignis: nam ab igne vritur, & cum ea $ub$tantia tota metalli. Metallum enim omne pingue e$t, $olo auro excepto: hoc enim $uperius iam diximus $ub Metalla omnia pin- guia e$$e, præter au- rum. aliis verbis & ob$curius: nam omne etiam metallum præter aurum fœdat tractantes, & ignibus ab$umitur.

Fiunt autem metalla ex eadem materia, ex qua $ulphur & argentum viuum: $ed $ulphur ex tenuiore parte fit, atque aduri- tur: argentum viuum ex cra$i$$ima, & pa- rum elaborata: metalla ex mi$ta, & à calo- re temperatiore. Quòd $i vir atque mulier & mola ex eodem fiant $anguine, & eodem in loco, attamen non nece$$e e$t, imò ne- que po$$ibile, ex altero alterum generari. Non enim quæ ex ei$dem generantur po$t- quam genita fuerint, nece$$e e$t po$$e inui- cem commutari: quare & $i metalla omnia ex ei$dem generentur $ub$tantiis, & argen- tum viuum ac $ulphur, non tamen nece$$e e$t, aut po$$ibile ex altero fieri alterum: ni$i fortè cùm ambo $pecie nõ differunt, $ed $olis accidentibus, vt de ære & ferro dictum e$t. Chymi$tæ quid po$$int.

Ergo chymi$tæ po$$unt mutare colorem ac pondus, $ubtilitatem autem & firmita- tem mutare nequeunt. Cùm igitur $ubtili- tatis experimentum opero$um $it atque am- biguum, maluerunt aurum igne experiri, e$tque hoc certum huius rei argumentum. Id verò apertum e$t, quòd $i argentum in aurum conuerti debeat, ab aqua efficaci in lutum prius conuerti oportere, inde lutum in aurum tran$ire pote$t. Argentum viuum auro proximius quàm ar- gento.

Sed argentum viuum auro proximius e$$e videtur quàm argento: nam auro $imile e$t pondere & tenuitate, argento autem colore $olo ab vtri$que differt, quòd fluit, & igni- bus euane$cit: ob id vt argentum euadat, quatuor nece$$aria erunt, vt firmetur, vt leuius euadat, & cra$$ioris $ub$tantiæ. Vt ve- rò argentum viuum in aurum tran$mutetur, nece$$arium e$t, vt firmetur, ignibu$que re- $i$tat, & tingatur. Hæc autem longè cùm $int faciliora his quæ ad tran$mutationem in argentum nece$$aria erant, fit vt multi magis $perauerint permutationem argenti Experimen- tum mirum. viui, hydrargyrion Græci vocant, in aurum, quàm argentum. Quod videtur a$$ecutus pharmacopolla ille Tarui$inus, qui coram Principe, & $apientibus reipublicæ Venetæ, argentum viuum in aurum commutauit, cu- ius miraculi quædam adhuc extant ve$tigia. Sed quomodocunque id contigerit, certum e$t argentum viuum non po$$e in aurum, multóque minus in argentum commutari. Argenti na- tura. Argentum verò tamet$iæs colore, plumbum pondere, auro proximiora $int, attamen tenuitate $ub$tantiæ & puritate, & firmitate auro $imile adeò e$t, vt optimum argentum $it aurum $ub$tantia imperfectum, & colore deficiens: ob idque longis temporum pe- riodis, $i purum $it argentum, aliqua ex par- te commutatur in aurum, vt etiam vetu$ta- Metallorum commutatio. te plumbum nigrum in argentum. Si tamen exqui$iti$$imè ab ære ac plumbo argenti $e- mina tollantur, argentum non generabitur vllis $eculis, neque ex argento aurum. Metallorum amicitia.

Inde etiam metallorum amicitia: nam au- rum & argentum plumbum nigrum dili- gunt, & cùm liquantur immi$centur plum- bo: æs autem refugit plumbum, & tam aurũ quàm argentum edit plumbum album, $e<*> illud mauis $tannum appellare: modò enim certa res oculis $ubiiciatur, nominibus pro arbitrio vti liceat. Itaque cùm plumbum al- bum liquatur, nigro & argento $upernatat, cri$pante vnda in fornacibus, atque $ic bacu- lis ferreis $olet extrahi.

Illud magis mirum, quòd plumbum ni- Plumbuni $upernai at argento, cam $it grauius tamen. grum argento, dum fu$um e$t, $upernatet, quamuis grauius: atque ea ratione plumbum effundunt $upernatans, & argentum $ub$i- $tens in imo colligunt va$is. Cau$a huius e$t, quòd plumbum licet dum concretum e$t grauius fit argento, dum tamen liquatur, te- nuius redditur, cùm in fumum tran$ire pa- ratum $it, atque perpetuò euane$cat: argen- tum verò cùm igne non ab$umatur, neque etiam attenuatur: $i enim attenuaretur, & vt ab$umeretur pror$us nece$$e foret. Igitur cùm plumbi $ub$tantia media $it inter pro- priam ac fumi, argenti autem eadem quæ ante colliquationem, nihil mirum e$t plum- bum liquatum argento liquato $upernatare. Plumbum verò album duplici ratione etiam $upernatabit: nam & ip$um ab$umitur igne, & leuius e$t nigro, quare non $o$ùm argen- to, $ed & plumbo nigro album $uper$tat. In- Separatio metallorum. de $eparatio metallorum inuenta effunditur plumblum nigrum prius albo detracto, ni- grum autem æs ac ferrum $ecum trahit, nec exqui$itè effunditur, ne argentum $ecum ela- batur: quicquid autem reliquum e$t plum- bi, pò$tquàm maxima pars effu$a fuerit, igni- bus ab$umitur. Inde argentum manet, & $i quid auri ine$t argento immi$tum, quod (vt dixi) aqua $eparationis, vel alia propo$ita $u- perius ratione ab argento $eparatur. Plum- bum verò quod effu$um e$t denuò excutitur vt quid argenti contineat, pereatque tantum lucrum artifici.

Æs autem à plumbo $eparatur, vt rectè Lib.3.c.5. doceat Vannocius Biringutius Senen$is in $ua pyrotechna, impo$ita ma$$a $uper crati- culam ferream atque igne circundata: nam facilè plumbum lique$cit, $ecumque ducit aurum & argentum, $i quid eorum plumbo in hæreat, atque æs qua$i aduftum inter cine- res relinquitur. Hoc igitur ignibus admo- tum validioribus repurgato metallo à $ordi- bus, dum fuerit colliquatum, in ma$$am co- ge, æ$que puri$$imum habebis.

Cæterùm pleraque metalla arte aliqua Metallica quomodo in aquam ver- tantur. vertuntur in aquam: nam vrere oportet. Vruntur celerius & commodius auripigm&etilde;- to addito, v$ta & in calcis $peciem redacta, $iccantur diligenter, inde va$e vitreo clau$a optimè, aut in terra ad tres pa$$us humida defodiuntur per men$em, aut $u$penduntur $uper vas aqua plenum feruente per horæs 24. ita vt perpetuò ebulliat: ab$it ab aqua duorum tantùm, aut trium digitorum $patio: par e$t autem quod ex aqua genitum fuit in aquam reuerti, $ed aurum & argentum vix in aquam tran$eunt, ob $ub$tantiæ, velut di- ctum e$t $oliditatem.

Argentum verò quatuor modis oritur aut Argenti or- tus quadru- plex. in terra, quæ iguibus coacta illud reddit, vel plumbo, atque æri immi$tum, vel in lapidibus, quæ $imiliter igne vexata illud emittunt: plerunque etiam cupro permi- $tum, vt in Al$atia iuxta Rhenum, in mon- tibus $anctæ Annæ, ac Mi$nen$ibus, ibi enim lapides cupro prægnantes, & in cupro ar- genti mira copia: vel in lapidibus purum, ac qua$i herba quædam virgulis è lapide or- tum habentibus quale apud me e$t. Ego, quod frequens e$t, arbores vidi, $eu potius arbu- Magnitudo argenti ru- dis mira. Figuræ ru- dis argenti mira. $ta, ex eo rude quod è Germania aduehitur, ibi inuenitur, & in Bohemia Abertami, & in Mi$ena Annæbergi & Snebergi adeò de- fæcatum, vt ad examen $ynceritatis dedu- ctum, decima tantum $ui ponderis parte de- cre$cat. Georgius Agricola refert, in Bohe- mia inuentum fru$tum argenti ponderis duo- rum talentotum. E$t autem hoc pondo cen- tum & quadraginta. Quod purum e$t dum eruitur refert varias figuras, ligonum, mal- leorum, ra$trorum. Refert ille idem vidi$$e $e Snebergi quod $peciem $tatuæ viri infan- tem ge$tantis referret. Fingitur arte argen- tum, atque ex ære conficitur, adeò vt oculos ac cotem Lydiam fallat multis modis: $ed in re $ordida duos narra$$e $ufficiat. Auripig- menti albi $eu ar$enici communis, halinitri ponderibus æquis partes in vas coniice vi- treum conclu$um, & per horam $uper car- bones ardentes permitte vt totum commi- nuatur, huius quoque pulueris vnciam ac- cipe, argenti viui tantundem, fæcis vini $ic- catæ, ac in puluerem ignis vi redactæ $emun- ciam. Inde ergo duos habes pulueres: pri- mum, qui ex auri pigmento & $ale nitro con$tat: alterum, qui ex eo & argento viuo ac fæce vini e$t compo$itus. Igitur ære colli- quato, in $ingulas libras adde primi pulue- ris à $emuncia ad vnciam v$que donec re- purgetur mi$cendo: inde po$t quàm purga- tum fuerit, alterius pulueris quadrantem immitte, mi$ceto, & in mel protinus effun- dito. E$t & modus compendio$ior cum ar- Aeris in ar- gentum mu- tatio non vera, quomo- do. gento $ublimato albo. Sunt qui, vt Pom- ponius Gauricus, in binas libras æris, hali- nitri & ar$enici vncias $ingulorum ternas mi$ceant, ac percoquant. Res hæc aliis lu- cro, aliis cre$$it $upplicio, cùm $it $edes adul- terinæ monetæ. In argentan- di ratio.

Verùm in argentandi ratio ars e$t, & probata ab autoribus, conce$$aque ab omni- bus probis. Ollam argenti $puma illine, inde argenti bracteas tenues cum alumine, & $a- le & fæce vini arida in cote tere, & in vas coniice. Ignibus autem omnia liquantur $i- mul, & in aquam effunduntur. Quod verò inargentare cupis, aceto prius in quo $al Ammoniacum $it excoctum laua $edulò, at- que argento viuo vel albo plumbo illito, & ei addito quod iam in aquam effuderas, de- mum ignibus facilo vt exhalet argentum viuum, vel album plumbum.

Alij verò plumbo albo va$a intus ærea oblinunt, vt inargentata videantur, qui mos apud nos frequens e$t: nam amarum $apo- rem non reddunt, nec $unt adeò in$alubria, iucundiora verò vi$u. Vas ip$um pice ni- gra oblinunt, inde candenti ferro tangunt plumbum album, hæret aliquid ex eo quòd pici $tatim imponunt, ignis feruore pix con$umitur, plumbum hæret. De electro.

Media inter aurum & argentum natura electri e$t. Sunt & qui electrum appellent: $ed nobis de metallo $ermo e$t. Aliud e$t quod fit, aliud quod na$citur: $ed natino gratia & vires con$tat ex auro, & argenti parte quinta. Si plures habeat argenti, incu- dibus non re$i$tit. Formatur in va$e pul- chritudinis cau$a & vtilitatis: nam quod $ponte oritur, venena prodit duplici via: $tridet enim, & arcus emittit. Quid mirum? Electrum v<*> nena perdit. cum $tannum & album plumbum, & his magis omnibus aurichalcum, $olo veneno- rum contactu alienum contrahant colorem, & $plendorem repentè amittant. Humidum igitur tenue electri dum ab$umitur, $trido- rem facit, & mutato colore, ob in$ignem ni- torem, macula arcum videtur imitari. Ergo vt diuitiæ electrum, ita paupertas $uum ha- bet aduer$us venena aurichalcum, quod illo- rum prodat in$idias. Sed diuitiæ electrum, fo$$ile ami$erunt: quod quanquam inue- niantur, & nunc, $tudio tamen auaritiæ & ignorantia virium, dum aurum ab argento $eparant, electrum e$$e de$init. Nec magna res e$t adeò à venenis electrum mutari, cùm etiam argentum vitietur: nec duram $ub- $tantiam pati ab externo veneno, cùm (vt di- xi) ab argento viuo $olo contactu aurum adeò fragile euadat. Plumbi qua- tuor $pecies.

Argento $imile ( vt dixi) plumbum e$t: illius autem quatuor $pecies, nigrum, vul- gare, ac precij vilioris, album, quod ple- rumque vulgus vocat $tannum: bi$emu- tum hucu$que incognitum, qua$i medium inter nigrum & album. Nec tamen illud etiam no$tra ætate vulgatum, cùm tantùm in Sudnis Bohemiæ montibus inueniatur. Libro 9. d<*> Simplic. medic. Quartum genus è $tibio fit. Cre$cere omne plumbum exi$timatur $pontè, atque ideo te- cta labefactare grauitate $ua. Galenus reci- tat, $epultum humidis locis $ub terra augeri magnitudine, & pondere. Differt album plumbum à $tanno, quòd album plumbum Plumbũ al- bum odit alia metalla. per $e oritur, $tannum cum argento $emper: e$tque $tannum qua$i plumbum argento de- albatum. Odit metalla omnia plumbum al- bum: auroque, & argento vel ex cente$imà additum, fragilia reddit ea. Fit & $tannum Stannum a<*> tificio$um. arte, & quod nobilius e$t, recipit in pondo viginti & quinque $tanni naturalis, aut can- didi plumbi, pondo vnum plumbi nigri. Si verò in pondo nouem plumbi alibi, pondo vnum nigri mi$ceatur, durum euadit, & ad Stannum na- tiuum. va$a conficienda, optimum. Laudatur etiam v$que ad octauam partem plumbo addito nigro: plus verò $i addatur, vile fit: hoc pel- trum Mediolanen$es vocant. Fiebat & $tan- num olim ære & plumbo mi$tis. Stridet $tannum quod ab argento defluit: $tridet & album plumbum, & $tannum etiam artificio factum. Cre$cit durities in $tanno, quia plumbum nigrum durius euadit ob album: album minus obnoxium rimis & fracturæ ob nigri mollitiem ac $ub$tantiam à qua re- pletur. Mirum plumbi li- quefacti ex- perimentum.

Dum hæc $criberemus, vir quidam publicè Mediolani liquefacto plũbolauabat manus ac vultũ, $ed prius aqua quadã partes eas ablue- bat. Con$iderandum e$t autem in hoc, nam duobus vtebatur præ$idiis tractationis, ce- leritate & aqua. In aqua oportuit e$$e exi- miam quandam frigiditatem, & vim non ob$curam, cra$$am, qua plumbi calorem ar- ceret, & prohiberet, ne corpori hære- ret. Dicunt quidam fieri hoc $ucco por- tulacæ, tum mercurialis, ob lentorem. Ego quandoquidem illũ adeò parcè vti aqua con$picerem, vt nonnunquam vultum aliqua ex parte lædi pateretur, arbitror po- tius metallicam fui$$e, velut $tibij: nam lu- crum abundabat, & in $ingulas vices de auro non minus colligebat pecuniarum, vt $i ex tam vilibus herbis collecta fui$$et, haud tam parcè ea vti debuerit. Æs.

Po$t plumbum æs $uccedit: cuius v$us antiquo tempore non $olùm ad arma, qui- bus teguntur homines, & clypeos, $ed etiam Æs in con- $tructionibus cur æter- num. lanceas vtilis fuit. Itaque Homerus Mene- laum per$equentem Paridem dixit, e)/gx<*> xalk<*>/w|. Æternam habet in con$tructioni- bus per$euerantiam, quòd non vt ferrum, chalyb$ue tangatur rubigine. Cùm enim tria $int, elementa quæ humorem mittunt, ter- ra, aqua, aër: corrumpuntur autem & fer- ruginem ducunt metalla ab humore, quod ab humoris iniuria tutum e$t, tutum e$t etiam $iue $ub dio $it, $eu in aquis mer$um, $eu $epultum in terra. Superius verò de- mon$trauimus, omnem materiam quæ plus iu$to exu$ta $it, ab humoris iniuria e$$e tu- tam, velut e$t æs, quod vel $olo odore pro- dit v$tionem: nece$$e e$t igitur in con$tru- ctionibus æs ip$um æternum e$$e: ob quam cau$am in pretio antiquo tempore fui$$e magis exi$timo ferro, quòd non atterere- tur æuo, nec v$u. Nunc cùm auaritiæ con- $ulatur, ferro minus vtiliter vtuntur. Mu$icorum organorum varia imi- tatio.

Ære etiam fi$tulæ fiunt organorum mu- $icorum: quædam plumbo candido, aliæ li- gno: atque ita in eodem organo audies tu- bas, cornua, fi$tulas, tibias, tympana, lyram, Æs cyprium naturale. te$tudinem, citharam, mira varietate, tum etiam alias voces alternatis modis re$onan- tes. Solum deerat humana, quæ eò diffici- lius imitatur, quòd $uauior e$t cæteris. Æs propriè tubis conuenit, vt Doricam mu$i- cam alacri & maximo $trepitu excitet, at- que ob id homines ad prælium accendat. Ære no$tro durius Cyprium: duplex hoc, naturàle, interlucentibus aureis maculis, Aes cyprium quomodo fiat. vt vidi. Inuentum referunt in Hi$pania noui orbis in$ula fru$tum ponderis librarum 200. alibi ferri vel æris legitur: adeò in magnam molem excre$cit. Arte etiam con- $tat, vocatur cuprum, vocis $imilitudine: nobilius in $ingulas æris, libras quatuor ha- bet, candidi plumbi, quod $tannum voca- mus libram: & v$que ad octauam partem æris immi$tum plumbum candidum, nobi- le reddit cuprum. Quòd $i aurichalcum albi plumbi loco $ubiiciatur, vilius erit. Si ni- grum impen$æ vitandæ ( vt $olet) cau$a, plumbum loco candidi æri mi$ceatur, vi- li$$imum fit. Cupri v$us ad machinas ma- gnas igneas, ad ollas, & ad lebetes. Præ$tat in hoc æri multum, quòd etiam ab$que $tanno non inficiat edulia $apore vllo, vel odore. Aurichal- cum, & eius compo$itio.

Aurichalcum & ip$um arte con$tat, & antiquum e$t. Apollonius in Argonau- tica: *lampeti/k <*>) epi\ bousi\n o)reixa/lkeio faeinou_, *pa/llen o)pide/ous<*> e)nalau/ro/pa. Ari$totelis liber de Ar- canis.

Refert ad tempora Argonautarum, vo- catque Orichalcum, Plautus aurichalcum. Cælius recitat Ari$totelem dixi$$e in arca- nis, aurichalcum $eu orichalcum nu$quam effodi.

Ferrum verò effoditur contraria ratione, nec e$t factitium vili$$imum, nobili$$imum, bonis ac malis v$ibus æquè in$eruiens. Molle$cit $ucco corticum fabæ aut maluæ, $i Ferrum quo- modo mol- le$cat. in his, non aqua, extinguatur. Vt verò cùm foditur, ductile fiat, torretur gleba, ac $ub dio exponitur: imbribus molle$cit quod terreum e$t, $ole colliquatur quod e$t hu- midum, ignibus acrior pars, & quæ qua$i illi venenum e$t, ab$umitur. Ita dum $æ- piùs torretur, dio exponitur, molle fit ac quantumvis tractabile. Fila etiam ferrea $i ignita per $e refrigerati permittantur, adeò ductilia euadunt, vt vice lini ad vincien- dum vti po$$is. Præ$tat tamen filum per $e molle ac tenax primò elegi$$e, quale refe- Ferrum quo- modo cæle- tur. runt apud Suedones Germaniæ populos e$$e, quod O$emutum vocant. Molle itaque ferrum hoc modo cælatur: pingitur quod fingere cupis in ferro, ex aduer$o pila plum- bea $ubiicitur, inde malleolo tunditur pars quam compre$$am cupis: quæ prominere debet, plumbo excepta non $ub$idet: ita animalium & plantarum $ubtiliter imagi- nes referunt, vt cera expre$$as & elaboratas acutis $capellis diceres. Si verò aqua frigida ferrum dum candet, extinguatur, & durum, & minimè ductile, & fragile euadere nece$$e e$t: nam aquæ frigore cogitur ignis qui in- tus e$t, humidumque innatum ferri celeri- ter ab$umit: quo cùm ductile e$$et, ac ob id molle, $ublato, fragile & durum euade- re nece$$e e$t: vnde patet, nihil quod tenax $it, durum valde e$$e po$$e. Refert Gonzalus Ferrum quo- modo filo di- uidetur. Fernandus Ouiedus in $eptimo Indicarum rerum noui orbis orbis ( autor in$ignis, ac meo iudicio verax atque eruditus, adeò vt hunc $olùm antiquis inter hi$toricos no$træ Franci$cus Duardus Cæ$areus Quæ$tor. ætatis adnumerari dignum cen$eam, cuius librum dedit mihi vir illu$tris Franci$cus Duardus Hi$panus, Cæ$aris in Italia quæ- $tor, patritius, humanitatis, iu$titiæ, pruden- tiaque $ingularis, & erga eruditos mirum in modum animo propen$us ) Indos captiuos Cabuiæ herbæ filo & arena compedes $eca- re, atque ita fugæ con$ulere: e$$eque hoc frequens in ea in$ula Hi$paniola. Quòd $i ita e$t, contumax oportet e$$e filum illud Cabuiæ, vt trahi po$$it multum, & celeriter duci, tum latum & planum, ne arena $ub$i- liat: arenam verò tenuem, & a$peram, ac duram, qualis vt dicemus Smirij lapidis: nam non aliter ferrum $cindi poterit. Sic etiam anchoras diui$as refert: nam diuturno, a$$i- duo, celerique tractu, $i duriores lapides di- uiduntur, quid mirum de ferro? Præ$tat limæ modus hic, quòd non exaudiatur: vnde limæ $urdæ, quæ tenues, l&etilde;tè, $ed ab$q; $ono $ecãt.

Sed ferro nobilior chalybs, duplex, natiuus Chalybs fa- ctitius quo- modo fiat. Chalybis op- tima cogni- tio. atque factitius, vrerque duri$$imus, atque ea (vt dixi) cau$a, eo ferro fragilior. Factitius ex duri$$imo ferro repurgato, & marmore con- $tat. Optimus, qui minuti$$imis granis ac ni- tentibus lucet, ferrugine nulla, nullis rimis ferroque leuior. Repurgatus optimè, inde candens, extinctus $ucco raphani & aqua terre$trium vermium pari men$ura terue quaterve, ferrum vt plumbum $cindit. Nam expertum hoc Albertus $e, refert. Contingit hoc, cuius experimentum adhuc extat, $ic calybs immodicè $iccus, duru$- Chalybs vt ferrum $cin- dat. que ac tenuis, eo medicamento reddatur. Quodcunque tale e$t, ferrum vt lignum $e- care pote$t. Vtilius multò quod inuenit Ga- leaz Rubeus amicus meus, vt ferrus thorax igneum $u$tineret tormentum. Tantum po- te$t ars: iam vbi rationem conceperis, de$i- nes admirari. Eadem e$t durities, vbi eadem materia e$t, & aliquando validior vbi coa- cta fuerit hæc, cõduplicata atq; $æpius mul- tiplicata: velut fa$ciculus lignorum contu- maci$$imum reddit ferrum: longis igitur ictibus ac via aquarum den$um ferrum quã- vis tenue, eò quòd terreum, aqueumque excrementum per ignes con$umat, nece$$e e$t inuiolatum reddi ad quo$cunque penè ictus, paruarum verò machinarum $emper. Sunt chalybis, ferriue genera nobili$$ima, quæ aurum æquato pondere pretio vincunt, Agiambina, Azimina, Charmanina, Da- ma$nena, omnia à regionibus quæ nunc $ic materna no$tra lingua vocantur, nomen $ump$erunt. Suadet mihi regionem etiam Chalybis fer- riue genera nobili$$ima. aliquid addere præter artem, quòd cùm Virgilij tempore pa$$im in Italia, Germa- nia, Hi$paniaque chalybs haberetur, ille ta- men dixerit, At Chalybes nudi ferrum: vt $u$picer eos inter $upradictos populos con- tineri. Exeditur tam chalybs, quàm ferrum à mari ob $alis non $olùm vim, $ed æ$tum: atque ventos: vt in Diomedeæ in$ulæ cla- tratis, tum loricis thoracibus armi$que aliis videre licet, nec e$t remedio locus ni à vapore arceantur. Ferrum quo- modo arte repurgetur.

Arte verò ferrum repurgari, & nobile reddi, Ari$toteles in Meteoris docet, dicens: Ferrum $æpius excoctum repurgatur: & quod illi ine$t terrei, tran$it in $quamam, ip$um verò tran$it in chalybem. Verùm hoc refugiunt artifices, quòd quantò plus ab$ce- dat $quamæ, eo ferrum minus reddatur & leuius. Con$tat tamen paucis additis in ali- quod ex $upradictis generibus nobili$$imis hac arte tran$ire. Nam cùm purius, ac du- rius, ac leuius fiat, euadit & $ubtilius, atque ideo den$ius. Den$um autem dupliciter, aliud vt plumbum, aliud autem vt agallochum, hoc autem vt ferrum.

Sed $unt præter hæc artificio$a metallo- Specula ex argento opti- ma. rum genera, qu&ecedil;dam minus vulgata, vt quod ex argenti partibus duabus atque vna plum- bi con$tat, ad $pecula fabricanda optima. Sicut $i in treis aurum $upponatur, meliora Bractearum quæ gemmis $upponuntur ratio. in eo genere euadunt. Et bracteæ, quæ gem- mis $upponuntur, auro, argento, æreque con- $tant, $uperponunturque prunis, $u$pen$æ tamen ne tangant, inde ex varia illorum pro- portione diuer$orum colorum $plendorem Aurichal- cum nobili$- $imum. accipiant. Quæ carbunculum excipiunt, ære & auri parte vige$imaquarta con$tant, vnde nullæ minus diuturnæ. Aurichalcum etiam fit nobili$$imum, auro pulchritudine par. Calaminaris lapis $eu magne$ia, argen- tum, & æs cyprium, vel illius loco æs addito vitro. Superponitur vitrum, ne magne$ia euane$cat: nec $emel addidi$$e contentus eris vitrum atque magne$iam. Hîc argen- tum pro albo plumbo, magne$iam pro cad- mia, cyprium æs pro communi ære $ubii- cimus, repetimu$que magne$iam ac vitrum. Fiunt ex his va$a præcipui v$us, $ed & ex metallis omnibus, quæ in cu$todita parum durant. Tribus modis franguntur: ignis ea colliquat, terebrat & fragilia reddit argen- tum viuum. Percu$$a aut pondere pre$$a fle- ctuntur. Flexa rimam ducunt, aut rumpun- tur. Ne flectantur dum lauantur, curæ $it vt terna, quaternave $imul lauentur: primoque purgato, po$tremum anteponatur: atque ita Metallica va$a vt diu $eruentur il- læ$a. mutata vice, & omnibus ex æquo $imul compre$$ionem $u$tinentibus, omnia deter- guntur ab$que vitio flexuræ. Quòd $i flexu- ram duxerint, illicò malleolo $en$im emen- dentur: $icque æterna manent. LIBER SEPTIMVS, De Lapidibus. Lapidum ge- nera omnia quinque.

ABSOLVTA metallorum ratio- ne, $upere$t vt de Lapidibus loquamur. Sunt autem omnia illorum genera quinque nu- mero, gemma, marmor, cos, $i- lex, & $axum. Præter hæc $unt factitij lapi- Gemma quæ vocetur, & quæ verè $it. des, de quibus naturalium $ermone ab$oluto dicemus. Gemmam vulgi more nunc appel- lamus, lapidem omnem nitentem, natura rarum atque paruum. Raritate lapilli om- nes littoris excluduntur: paruitate marmora quæ nitent, & quorum genera quædam ra- ra $unt inuentu, quæ tamen non $unt gem- mæ, quia parua non $unt, $ed in vnoquoque genere eximiæ magnitudinis quædam in- ueniuntur. Nitere etiam diximus: nam lima- cius ac borax parui lapilli $unt, & rari non tamen gemmæ, neq; nitent: aut $i nit&etilde;t parũ nitent. Hoc igitur modo margaritæ etiam, & coralli, & turche$iæ, & lapides om- nes non in Oriente nati, vt carbuncul s & chry$olithus Germanicus, tum etiam to- pazius Orientalis, cerulæu$que lapis, de quo $uprà loquuti $umus, necnon & $marag- dus, tum etiam cry$tallus, quamvis li- mam vix $entiant, gemmæ veræ non $unt: nam veræ dicuntur hæ $olùm quæ eam pe- nitus non $entiunt: atque ea de cau$a omnes quas nuper adiecimus g&etilde;mas verè nominare non liceat Dicantur igitur hæ $imilitudine g&etilde;mæ: quæ verò nitent, & limã non $entiũt, gemmæ: quæ autem $entiunt & nitent, non tamen paruæ $unt, toto genere marmora. Si autem $quamis con$tent, $ilices: $i granulis, cotes: $i nihil horum ad$it, $axa vocentur. Gemmarum genera.

Gemmarum genera tria: per$picuum vt adamas, opacum vt onyx plerunque, mi- $tum vt $ardonyx & ia$pis: quorum par- tes quædam per$picuæ, quædam verò opa- cæ. Aliæ etiam reddunt imaginem vt Sap- phirus quem ego habeo, & $maragdus, tum carbunculus illo in Orchomeno Arca- Cau$a cur gemmæ red- dunt imagi- nem. Gemmarum ortus. diæ inuentus. Cau$a cur reddant gemmæ imaginem, e$t nitor primum, inde duri- ties, tertiò opacitas, quartò color dilutus: vix enim cum calore perfecto pote$t imago reddi. Inter $axa plerunque generantur gemmæ, de$tillante è lapidibus $ucco in con- caua, velut infans materno $anguine. Vi- dimus in lapidibus ferreis, quos ad confi- cienda metallica va$a conterebant, ame- thy$tos & carbunculos eius generis, quos vocant granatos, $ed minimè duros, quòd è Germania deferrentur: vt appareret gem- mas è $ucco metallico inter lapides puriore generari. Pretio$iores quidem ex auro & argento, ignobiles ex ære & ferro, at- que plumbo. In no$tris igitur regionibus gemmæ nobiles non fiunt, quia auro non abundant: & $i auro abundare po$$ent, ob- $tat cœli frigus. Pro natura igitur metal- lorum differentiæ fiunt lapidum atque gem- marum. Auri quidem adamas, carbuncu- lus, $maragdus, opalus, $apphirus autem argenti, ferri verò carbunculus, granatus & amethy$tus: hos cùm duri non fuerint inferius, $uccos potius quàm gemmas ap- pellabimus. Chry$tallus cùm magnitudi- ne, & mollitie multum ab$it à gemmarum natura, illud quoque habet quòd ab$que metallica natura oriatur. Vi$ne exemplum gemmarum ortus? Vt nodi in lignis, vt in hominibus glandulæ: vt in herbis $emina quædam, imò verius vt fungi in arboribus, & qui pertio$iores $unt in ro$arum truncis: quod enim liquidum e$t, cogitur: quod te- nue & purum, $plendet: quod impurum, tantùm nitet: quod longo tempore inter $axa duratur, in lapidis etiam duritiem tran- $it. Tran$it & in gemmæ duritiem, quòd te- nue $it admodum: nam id nitet, quia æqua- le e$t & $olidum: parum enim abe$t, præcipuè $i poliatur, quod tenui$$imum e$t. Gemmarũ igitur ortus talis e$t, atque pretio$iorũ in ca- lidis regionibus quòd $uccus ille $it tenui$$i- mus. Ob id igitur gemmæ omnes tantum ha- bent duritiei, quantum & nitoris. Aliæ verò in animalibus generantur, vt $uo loco ex- plicabitur. Gemmarum matrices.

Cæterùm quæ inter lapides generan- tur, non pa$$im, $ed habet vnaquæque gemma $uam matricem. Smaragdus pra$- $io inna$citur, & ia$pidi quandoque, $i- lici, ia$pis. Carbunculum ferunt bala$$io, cry$tallus marmori, onychi $arda, qua- lis apud me e$t, vbi in imo videas ony- chem expre$$am, Sardam in $upremo. Cogno$cuntur gemmæ, tactu, vi$u, li- Gemmarum propria $i- gna. ma, $ub$tantia. Tactu, quia grauiores vitro $unt ac frigidiores. Vnde Indi gens hoc in genere $olerti$$ima, linguæ conta- ctu eas probare $olent. Sunt autem optimæ, quæ frigidi$$imæ. Vi$u, quòd $plendor niti- dior $it, con$tantior, ac magis oculos im- plens, nec lucernæ lumine adeò vt vitrum hebetatur. Sub$tantia verò viuacior ac ma- Gemmarum inuentio quomado. gis leuis. Lima, quia (vt dixi) non atte- runtur. Inde factum e$t vt gemmæ pleræque interdiu locis in quibus na$ci $olent, $olis $plendore detegantur: nocte Lunæ, vel $y- derum: aliæ ca$u, aliæ effo$$is locis certis ar- gumentis quæruntur, inueniuntúrque. Gem- Gemmarum vitia. marum vitia plurima: alia tamen coloris, vt fumus, vmbra, nubecula: alia corporis, vt $cabrities, capillus, $al, punctum, $cobs, plumbago, ferrugo, rubigo, vomica. Fu- mus ob$curior, nubecula candidior, vm- bra tenuior ac nigrior. Capillus in $uper- ficie qua$i exe$us, vt lima tactus lapis vi- deatur. Sal ob$curum intus, glaciem vo- cant, Scabrities a$peritas quædam, quæ tamen à profundo originem ducit. Pun- ctum e$t, vt bulla parua in corpore gem- mæ. Scobs velut fragmenta $par$a. Plum- bagine obtu$us $plendor redditur, ferru- gine etiam cum colore ob$curo. Vomica pu$tula videtur profunda, den$a. Nuper vidi tuberculo $imilem, cum exterior $uper- ficies leuis e$$et, & tuber in $olido. Id ve- rò admirabile quod intus prominere vide- retur. Vt quòd erat, e$$e vix po$$e cre- das, nec vlla arte po$$e imitari. Vitian- tur gemmæ non plus animalibus, planti$- ve, imò minus: $ed tamen rariores $ine vitio videntur e$$e gemmæ animalibus & plantis, quòd in gemmis ob $plendorem, & paruitatem vitia magis con$picua $int, & animaduer$ione digna. Ob id plero$- Sapientes cur magis vitiis dediti videantur. que eruditos magis vitiis grauioribus ob- noxios exi$timamus, fallente $en$u: nam non $ic e$t, $ed ob $plendorem nominis & formæ humilitatem magis $unt in illis con$picua, & magis animaduertuntur. At plebeios homines ob$curitas tegit: non enim tot hominum oculos habent in $e conuer- $os, vt $apientes. Magnitudo autem in Principibus facit, vt non animaduerta- tur vitium, velut nec in ampla ve$te exi- gua macula: eò factum e$t, vt an$a præ- Sapientes cur plerunq; $uæ patriæ perni- ciem attule- runt. beretur populis maledicendi de $apienti- bus: tum verò vici$$im illis irritatis, in- uidia non leuis patriæ conflata e$t, à qua nonnunquam excidium & calamitates in- gentes prouenêre. Quantum obfuit etiam citra diuinum iudicium Iudæis, quòd Chri$tum & Iacobum occiderint? Athe- nien$ibus, quòd Socratem? Romanis, quòd Scipionem Africanum in exilium $pontaneum coëgerint? Sed omittamus ob$curiora: ab euidentibus $umamus exemplum. Pericles vir maximi inge- nij, in$imulatus ab æmulis quòd pe- cuniam publicam apud $e repo$itam con- $ump$i$$et, ne apud iudices infen$os ca- lumniæ rationem reddere cogeretur, $ua- dendo & impellendo, populum Athenien- $em bello Peloponen$i implicuit, in quo pecuniæ omnes tam publicæ, quam pri- uatæ ab$umptæ $unt: iuuentus tota par- tim bello, partim cum toto populo pe- $te $ublata e$t: agri va$tati: vrbes Athe- narum imperio $ubiectæ, exci$æ euer$æ, ac in ho$tium colonias tran$latæ: ami$$um etiam imperium primò, inde libertas: demum muris euer$is, quod deterrimum fuit, vrbs ip$a in triginta tyrannorum pote$tatem re- dacta e$t. Ne$cio quàm $anctè rempubli- cam $uam tractarit: quàm callidè vltus $it inimicos, omnibus con$picuum e$t, vt nun- quam po$thac Athenien$ium ciuitas im- perium recuperare potuerit, autor e$t Diodorus Siculus in duodecimo Biblio- thecæ $uæ. Itaque vt ad rem redeam, $plendor in gemmis & per$picuitatis cau- $a $unt, vitia fiant manife$tiora. Per$pi- cuitatis cau$a in gemmis ( nam $uperius de metallis egimus ) e$t, vt colore ca- reant, & aqueam habeant $ub$tantiam. Per$picuita- tis in gem- mis cau$a. O$tendit hoc experimentum Chalcedonij, qui onychis $pecies e$t: nam in aquam in- iectus, e$t per$picuus, & coloris aquei: $iccatus candidus & minimè per$picuus, raræ enim $ub$tantiæ e$t, atque ideo aquam combibit. Eius permi$tione opacitas tolli- tur, color enim candidus nunquam po- te$t e$$e perfectè per$picuus, quoniam ra- dios di$$ipat, & permutat à propria na- tura, vt vel non po$$int penetrare: vel $i penetrent, rei imaginem colore vitiàto o$tendere nequeant. His igitur de cau$is aqueus color, vt qui aquæ, vitri, cry$tal- li, adamantis per$picuitati $uper omnes alios colores conuenit.

Præcipuæ inter gemmas, Smaragdus vi- Gemmæ præ- cipuæ. ridis, carbunculus rubens, adamas can- didus, margarita lactea, $apphirus cæru- leus, chry$olithus aureus, opalus varius. Pretia eo ordine nunc apud nos $e ha- bent, ni$i quòd opalus $maragdum $equi- tur. His hyacinthus addatur, & Pran- nium, altera purpurei, reliqua nigri colo- ris, quanquam pretij non parua $it di$$imi- litudo. Lapidibus morbos, $e- nium ac mortem ad- uenire.

Viuere $uperius omnia quæ mi$centur demon$trauimus, hoc autem maximè lapi- dibus conuenit. Neque $olùm viuunt, $ed morbos, & $enectutem, & pò$t etiam mortem patiuntur. Nam $enio confectus Herculeus lapis, ferrum non trahit: pe- dore etiam ac $qualore debilitatur, vt etiam animal. Neque enim qualitate id agunt, $ed vita: nam piper prius piper e$$e de- $init, quàm quòd $umptum ab homine non excalefaciat, et$i $it vetu$ti$$imum: at lapides nulla ex parte cario$i propriis viri- bus de$tituuntur. Ob$curiora hæc $unt om- nia in lapidibus quàm in plantis, quantò etiam vita in his minus, & vitæ opera $unt manife$ta. Sed $i tamen animaduer- tas, & pallere, & obfu$cari, & propriis viribus de$titui, cariemque pati videbis Cre$cunt & hac de cau$a lapides exci$i, Lapides cur exci$i denuò cre$cant. Lapidibus cur vires maiores quàm ani- malibas & plantis. quoniam viuunt. Nam & plantarum par- tes, & chelæ cancrorum, & lacertarum cau- dæ auul$æ reparantur.

Dubitabit autem meritò aliquis, cur lapidibus ip$is maiores vires e$$e videantur, quàm animalibus, aut plantis, cùm anima- lia & plantæ clariore viuant vita? Ergo plures huius rei cau$æ $unt. Prima, quòd dum animal & plantam multis functioni- bus aptam parare nece$$e fuerit, non licuit mi$tionem adeò temperare, vt vires illas admirabiles a$$equeretur. Indicio e$t, quòd inter animalia vili$$ima quæque clarioribus virtutibus prædita $unt, vt $alamandra, bombyx, cicendula, chamæleon. Et inter lapides non gemmæ trahunt ferrum, aut illud ad polos dirigunt, $ed ob$curus ac omni carens pulchritudine Herculeus lapis. Altera e$t, quòd mollis materia tantam vim $u$picere non poterat, vt nec dura fa- cilè varietatem figurarum: ob hoc nec la- pidibus folia, flores, aut fructus ad$unt vel crura, aut oculi, nec animalibus, aut plan- tis tam validæ, aut admirabiles vires. Ac- cedit quòd generatio lapidum in longo tem- pore $it, in breui plantarum & animalium: itaque maius aliquid temporis longitudine adiuta molliri natura pote$t. Plures etiam vires animalibus $unt, quæ vel à voluntatis arbitrio procedere putantes non miramur: aut ob illorum captinitatem nos latent. Qua- mobrem apertè de lapidum viribus iudicare licet illas nec agno$cere.

Hyacintho tribuunt non paucas laudes Hyacinthus & vires il- lius. viri autoritate digni, inter quos Serapio, quem Ioannem Dama$cenum in commento $uper Artem medicam e$$e docuimus: quòd à fulgure tutos reddat ge$tantes, atque adeò tutos, vt vel cera quæ illius cœlaturæ $ubie- cta fuerit, etiam illud ge$tata arceat. Exper- tumque e$$e in regionibus illis, in quibus plures fulmine pereunt, cùm nemo quia hya- cinthum ferat, tangatur ab eo. Simili mira- culo ge$tantes, à pe$tis periculo liberat, etiã in aëre pe$tilenti habitantes. Tertium e$t, quòd $omnum conciliat, hocque $e exper- tum fatetur Albertus Magnus. Ego præ- grandem $oleo ge$tare, videturque aliquid, non tamen multum conferre ad $omnum: verùm non puniceus hic meus e$t, atque ex illo optimo genere, $ed aureus, multum- que ab optimo dehi$cens. Optimus enim Species hya- cinthorum. puniceus e$t, qui rarò lentis $uperat magni- tudinem. Hic dum iuxta ignem e$t, id e$t, $uper prunas po$itus, ob$curior fit ac rubi- cundior, ab igne remotus $plende$cit. Verùm parum hoc genus à carbunculo nobilitate differt, rari$$ima ( vt dixi ) mediocri magni- tudine. Referunt ad hoc genus vires omnes manife$tè, ob$curè verò ad aureum, nullo modo ad aqueum, hic enim vili, e$t, & effœ- tarum virium: augere præterea diuitias ac autoritatem exi$timant, cor verò confir- mare admodum, lætitiamque non ob$cu- ram gignere. Horum igitur cau$am non tanquam verorum, $ed vt po$$ibilium af- feramus. Frigidi temperamenti e$t: atque hoc fermè omnibus commune gemmis, & $piritui humano commodus, $eu $ub$tan- tiæ $imilitudine, $eu claritate, $eu colo- re qui $imillimus e$t, $eu alia cau$a, vn- de illum reparans & confirmans hilarem reddit: nihil enim aliud e$t tri$titia, quàm vel contractio $piritus, vel paucitas, vel ob$curitas. Eadem igitur ratione, vt qui- dam $e expertos retulerunt, $i quid aliud cor confirmat: pe$tem quoque arcet, quæ maximè contingit ob metum & cordis imbecillitatem, quæ duo hyacin- thus abolet: ob hoc pueri, & mulieres, & timidi, pe$te corripiuntur celerrimè: iuuenes & fortes, non ni$i valde $æuiente, multum igitur iuuabit arcendo pe$tem. Sed & ob $pi- ritus iucunditatem, gratum & man$uetum reddet & boni con$ilij: vnde autoritatem au- gebit, ad cuius incrementum plerunque etiam diuitiæ augentur. Hyacinthus quomodo à $ulmine ho- min<*>m tueri po$$it. Viri clari fulmine ex- tincti.

Reliquum igitur hoc vnum e$t, vt à ful- mine reddat tutos. Neque hoc exiguum e$t munus, quandoquidem clari viri multi, hoc mortis genere tam repentino perierint: Zo- roa$tres Bactrianorum rex, Capaneus bello Thebaico, Aiax po$t Troiæ excidium, Ana- $ta$ius imperator po$t 27. imperij annum: Carus quoque tum Cæ$ares etiam alij. Id er- go quot modis fieri po$$it, doceamus. Vel enim prohibet ne veniat, vel vt con$ilium gerentis dirigat, aut quòd $olis his in men- tem veniat hyacinthum ferre, quos nunquã fulmen læ$urum e$t, vel vt prohibeat ne læ- datur qui fert hyacinthum, etiam$i fulmine tactus fuerit. Plures excogitari modos po$$e non video, Tangi fulgure nec lædi vix e$t ve- ri$imile: neque qui $cribunt, non lædi, $ed non tangi $cripsêre. Rur$us prohibere etiam ne veniat, maius miraculum erit quàm hoc: actiones enim $altem con$picuæ & magnæ contactu fieri $olent. Fato verò ita e$$e con- $titutum, proximum fabulæ e$$e videtur. Il- lud igitur melius e$t dicere, exhilaratum $piritum cordis etiam hoc commodi a$$equi, vt hominem eò arrigat, quò omninò à ful- gure tutus $it. Dicere autem, quod etiam $i tangatur, non lædatur, medicum e$t ac ma- gis naturale: quanquam miraculo euidenti proximius $it.

Diximus in his, morem Philo$ophi $ecu- ti, qui in tam arduis quæ$tionibus $atis e$$e putat, $i magis ab$urda deuitemus. At quòd lapides nos tueantur à ca$u, velut de Erano, vocata Turche$ia referũt, qu&ecedil; annulo ge$ta- Turche$ia. ta, $i ex equo cadat homo, excipere omnem ictum creditur, atque frangi etiam in fru- $ta $eruato homine, minus difficilem ha- bet cau$am, tamet$i arduam: adiiciunt, oportere dono e$$e acceptam. Lapis hic co- lore cœli con$picuus e$t, nitetque. Probatur autem, quòd nocte $ubviridis videatur, quòd pars auer$a & quæ in imo e$t, nigra $it, quòd venas ex inferiore parte recipiat, quòd lenis $it nec admodum frigidus, quòd denique diluta calx & ei $uperpo$ita cærulea videatur, coloremque gemmæ excipiat. Et cùm talis etiam fuerit, nec per$picuus, nec gemma: lima enim tangitur. Quinetiam ignibus propè admoto efflore$cit color, & $olo manuum vdo flacce$cit, & diluitur. Ob hoc incertum e$t, an $epla$ia gemmariorum vulgata $it fama tantæ virtutis, vt magni pretij, ac modicæ pulchritudinis, ac caducæ, lapis reperiiet emptores. Nec hi apud quos na$citur alias ei e$$e putant vires, quàm ad- uer$us veneficia & lymphaticos. Ergo $i prohibeat cadentium damna, hoc fiet homi- ne minus pre$$o: nam & hanc cau$am ca- dentibus vilioribus ac macilentis equis non periclitamur. Sed lapidem ip$um ictum excipere, $upra fidem e$t: for$an adeò mollis e$t, vt celerius equite ip$o caden- te lædatur. E$t mihi Erano, & dono quidem accepta, nec experiri contigit, nec tanti e$t volui$$e $cire, vt experiri velim. Smaragdus. Minore miraculo hyænam & $maragdum futura præno$cere faciunt, $i id faciant: nam nunc de ea re quæ facit di$$erere Gemmæ quo- modo po$$int facere diui- bationem. nolo, $ed quòd facere po$$it, & cur, & quomodo. In annulo enim ge$tata gem- ma, vel collo appen$a, quod validius e$t, aut etiam $ub lingua retenta, quod maxi- mè tunc efficere pote$t confirmat rei ven- turæ opinionem, non venturæ autem ex animo delet. Id quomodo faciat, $i $cire cupis, non $ecus ac per $omnium ani- mam diuinare dicas: at quomodo per $omnium diuinare contingit, in libello de Animi immortalitate, docuimus. Po$- $unt & lapides $ub lingua retenti, diui- nationem facere, augendo iudicium & prudentiam: horum autem maximè e$t diuinatio, vt in libris de Sapientia, de- mon$trauimus. Frangi verò $maragdum in coitu quandoque experimento compræ- hen$um dicunt. Vtut res $e habet, fra- gilior omnium gemmarum e$t $maragdus. Cùm verò abundanti, tenuique humido concoctio acce$$erit, calore vexata di$- Cur $marag- dus in coitu quandoque frangatur. rumpitur. nam humidum concalefactum in aërem tran$it, maiu$que occupat $patium, inde di$rumpit: hoc enim demon$tratum e$t $uperius. Incale$cere plurimùm cor- pus in Venere, & anhelitus frequentia, & $udoris aduentus etiam quandoque do- Cur $ma- ragdus præ- cipuè re$i$tit venenis. cet, calorque hic magis imprimit, quia non quemadmodum in exercitationibus $en$im di$$oluitur. Venenis maximè re$i- $tit epota hæc gemma, quoniam mollitie vincitur à natura, plus omni alia gem- ma: per$picuitate $ub$tantiam $piritus re- creat: humidi concocti abundantia, na- turæ humanæ confert, & veneni naturam retundit: quia verò lapis, $tabiles vires re- tinet.

E$t & Occidentalis Indiæ $maragdus Gemmarum nobilium propriæ lau- des. Peru, à Prouincia vocata, paulò antiqua, durior, non adeò $atura colore, verùm iucundioris a$pectus. Ge$tata mihi vi$a e$t tri$titiam afferre, & $omnia mœroris, timori$que plena. Ob id petulantibus ac- commodata. Nam prudentiores efficit, & pacatiorem animum reddit: vt contrà, hya- cinthus mœ$tis àc timidis vtilior. Eorum verò quæ vi$ui grata $unt, fermè nullum homini non vtile e$t. Dico autem gemmas, aurum, argentum, $ericum, purpuram, modò ars a$pectum non decipiat. Itaque $maragdus cùm pulchritudine præ$tanti$$i- ma $it gemmarum, vt duritia & $olidita- te adamas, gratia $apphirus, alacritate car- bunculus, ac $plendoris varietate opalus, nitore chry$olithus, diuer$itate achates, ita etiam $maragdus hominis $alubritati plus confert: verùm vt molli$$ima e$t, ita obnoxia omnibus maximè ca$ibus. Vitia- tur ab igne & æ$tu, à contactu duriorum gemmarum, præcipuè adamantis, à cha- lybe aurichalco, ære communi, tum cyprio, ab ictibus, attritu: denique nul- lis non obnoxia iniuriis hæc gemma e$t, hacque cau$a paucis e$t in digitis, ob pre- tium grande.

Probatur maximè, qui maximè $plendet, ac qua$i vt Sol quidam, qui neque lucos, & virentia prata imitando oculos alacrita- tate implet: neque vlla e$t alacrior gemma. Optimos etiam referunt coti Lydiæ affrica- tos, æream maculam relinquere. Somnia verò & imagines mouere longè minus mi- rum e$$e con$tat, quàm præbere diuinatio- Gemmæ quo- modo imagi- nes in $omnis o$tendant. nem. Sic lapis ille qui apud me e$t, imagi- nes mouet in $omnis a$$iduas, & minuit $omnium, ac memoriam auget. Palàm e$t hoc facere $iccitate maxima, quam habet: magnitudo vt pi$i non mediocris aut parui, Gemma in- certi generis mirabilis. $ed magni: color ferrugineus in $upremo cum maculis $anguineis cum nitore, duri- tie maiore quàm achatis, in imo vt turbidi, candidi oui: maculæ illæ $anguineæ limacis corticem repræ$entant: vbi lapis e$t candi- dior, pars qua$i tunicæ interioris oua intus $pectatur.

Simili cau$a amethy$tum referunt $om- nia mouere, vnde Chalam dicitur Hebraï- cè, quod e$t $omniare, te$te Rabbi Aben Ezra. Quædam verò alia permutatione $om- nia mouent, vt onyx, cuius nomen vulgò Nicolus, nam $piritum mutat & agitat: vel pulchritudine alia id agunt, vt carbunculi, opali, achates: quædam rur$us proprietate. Manife$tum e$t igitur quatuor modis exci- tari $omnia à lapidibus: nam & ab aliis cau- $is $i excitentur quam à lapidibus, in hæc quatuor genera facilè rediguntur. Sic enim vigiliæ, cùm $omnus $uccedit leuis, ob $ic- citatem mouent imagines, & cepæ, caules, ac $inapis, ob vapores: & timor, gaudium, viridiaria, amor, quia animum mouent: & quæ $pontè mouent, de quibus in primo libro de In$omniis diximus. Audaciam ve- rò aut promptitudinem præ$tare, vel igna- uiam etiam, longè facilius quàm $omnia mouere. Et rur$us $anguinem $i$tere, aut confirmare ventriculum, quemadmodum Ia$pidem facere videmus, admiratione fer- mè omni carere debet: quandoquidem ad primas, aut $ecundas $altem qualitates hæc referri po$$unt. Atque hæ in nobis vires. Lapides vt duriores, me- talla vt ma- gis ductilia pretio$iora. Adamas. Porrò lapidum $ub$tantia dura, vtque durior eò pretio$ior, velut metallorum quò fuerit magis ductilis, vnde inter metalla auro pre- tium $ummum, & adamanti $ub$tantiæ ra- tione: nam colore cedit carbunculo, opalo, & $maragdo. Illud præcipuum adamanti, quòd eius ramenta etiam $unt pretio$a: nam $crupulus $ex aureis coronatis venditur: du- ritie enim omnes gemmas diuidit, cælaturæ non tantùm commodus, $ed & nece$$arius. Non ab alio fermè quàm à $uo $cobe atte- ritur & expolitur Adamas, ob duritiem. Ma- gnitudo eius vncia rari$$imè excedit. Indicio e$t quidem, qui nunc Antuerpiæ habetur $exagies $e$tertio, id e$t, aureis coronatis cen- tum quinquaginta millibus æ$timatur: cùm tamen $ctupulo ab vnciæ pondere deficiat. Formatus & expolitus non minùs quàm qua- tuor aureis talentis ex more, quamvis opera Cu$pis teli puluere illi- ta adamãtis, arma omnia facilè perfo- rat. vix dimidij.

Eadem etiam cau$a referunt, quòd non ob$curam habet rationem, cu$pidem illitam puluere adamantis, $euteli $it, $eu $ari$$æ, aut gladij, vel $agittæ, facilè omnia arma, vt loricam, galeámque po$$e traiicere: incale$- cit enim ictuferrum $eu chalybs, & obuium ferrum penetrat. Hoc igitur & tenuitatis $ummæ, & duritiei in adamante argumen- tum $it. Aliud, quòd maximè inter gemmas Gemmæ quæ ignibus re$i- $tunt. nitet expolitum. Tertium, quòd ignibus re- $i$tit v$que ad nonum diem omninò nihil patiens: pò$t etiam ad multos dies illæ$us manet. Po$t illum carbunculus atque gra- natus, ad quintum v$que diem per$euerant ab$que mole$tia: nec tamen omnes, nec $emper: igitur hi po$t adamantem ignibus minimè obnoxij, & $ubtilium maximè par- tium: nam ni$i tenui$$imarum e$$ent par- tium, admitterent poros, per quos ingre- diens ignis, vt demon$tratum e$t, facilè eos di$$iparet. Adiuuat ad tenuitatem, & $olidi- ratem etiam ip$a frigiditas, vt hi lapides ig- nibus maximè re$i$tant, quò $it vt $apphi- rus, & ip$e non facilè ignibus cedat, & du- rior $it carbunculo, attamen tertius in ordine eorum lapidum, qui iniuriæ ignis minimè ob noxij $int, collocetur.

Ergo $i quis interrogat: In quibus ada- Adamantis & cry$talli differentia. mas a cry$tallo differt, cùm vterque niteat, & coloris $it candidi, vel potius aquei? di- cemus nitorem adamantis e$$e viuacem & robu$tum, vt non $olùm niteat ac $plendeat, $ed rutilet ac micet: præterea ferro, vdo, igne, vetu$tate, v$u impermutabilem e$$e, quorum nullũ cry$tallo conuenit celerrimè $ene$centi. Id&etilde; brachio $ini$tro vt carnes tã- Adamantis vires. gat alligatus, nocturnos cohibet timores, vt $æpe $um expertus. Fru$tra creditum e$t non frangi ictu, cum malleolo in $cobem redi- gatur: paulò enim quod ad ictus attinet du- rior e$t cry$tallo. Sed nec magnetem impe- dit, quin ferrum trahat, quæ duo fal$o illi attributa ac toties refricata etiam à nouis $criptoribus, vulgatáque pa$$im quid aliud quàm ingentem $ocordiam $criptorum ac te- meritatem o$tendunt: nam temeritatis e$t maximæ, $cribere ab$ona, quæ non probaue- ris: maioris vecordiæ, non experiri, quæ tam facilè po$$it.

Virides verò gemmæ non $olùm $marag- Virides gem- mæ omnes ob- noxiæ igni- bus & cur- 3. Meteorum in fine. De lapidum generatione, & cau$a co- lorum eo- rum. Libro de medico- rum nomi- num expo$i- tione vlti- mo. dus, $ed & omnes aliæ, vt pra$$ius, & to- pazius, ignibus obnoxiæ ac $upra alias om- nes $unt. Cau$a e$t humoris $emicocti abun- dantia. Nam vt Philo$ophus inquit, metal- la ex humida exhalatione, lapides è $icca generantur: nutriuntur autem (vtdiximus) & clara ratione, cùm augeantur: quod enim augetur non vt tophus, nutrire nece$$e e$t, vt Galenus inquit. Vt verò generantur à diuer$a exhalatione, ita colorem ac $ub$tan- tiam $u$cipiunt. Fu$ci igitur è terreo exu$to, candidi è puro aëreo, aqueóve, virides è copio$o humore, rubei à calore vehementi, materia tamen minimè humida, cærulæi è rubra $ub$tantia cùm alterius quàm par e$t excoquitur, varij ex variis. Indicio e$t nu- triri etiam, quòd naturam primam coloris vndequaque $eruent, velut & plantæ: quòd $i continua fieret acce$$io, varia $ub$tan- tia illorum $emper e$$et, cùm tamen va- ria non $it, ni$i vel ob venas, vt etiam in arboribus: vel ob naturam lapidis, vt in achate.

Sed hæc varietas etiam in plantis, vt in oliua, e$t manife$ta, cum haud tum dubiè oliua nutriatur, nec acce$$ione cre$cat. Er- go non fortuita e$t hæc exhalatio, $ed lapis, velut & arbos, quod $ibi maximè conuenit, id maximè ad $e trahit. Pellucidæ erunt, cum à terra fuerint repurgatæ aqueæ partes, & quæ reman$erint tenues, ac aqueo hu- mori mi$tæ perfecti$$imè. Ea ergo cau$a con- tingit, nullum lapidem $plendidi$$imum e$$e grauem, neque ex illis quemquam alicuius Gemmarum nulla expers alicuius in- $ignis virtu- tis. egregiæ virtutis expertem e$$e. Itaque aliæ gemmæ vitæ longitudini, aliæ incolumitati, quædam diuitiis, aliæ amori, aliæ diuinatio- ni, aliæ robori, aliæ bonæ fortunæ fauent, aliæ etiam $unt infelices: quædam pigros, quæ- dam timidos, quædam lætos, quædam tri$<*>es faciunt.

At dices: $i $plendidi lapides è tenui con- $tant humido, pauco etiam terreo, qui fit vt tamen grauiores $int vitro? hoc enim $i- gnum inter ea, quibus fal$æ à veris di$tin- guuntur, appo$itum e$t. Sed cau$a e$t, quòd vitrum $ub$tantia grauius e$$et: nam & cra$- $ius adamante: verum adamantis $ub$tantia cum maximè $olida $it, vitri autem rara ac poris plena, eò fit vt adamas grauior $it vitro: nulla tamen gemma grauior nobi- lis e$$e pote$t, vt grauitas $emper addat vti- litatem. Cur tenuis ac diluti co- loris gemmæ multæ ma- gnæ raræ au- tem optimi. coloris.

Dubitabit for$an qui$piam, cur diluti co- loris ac vitio$i, tum etiam maculo$æ gem- mæ prægrandes non paucæ inueniantur, ele- gantes ac $ine vitio paruæ quidem multæ, magnæ admodum raræ? Cau$a e$$e pote$t, quòd materiæ vilioris in vnoquoque gene- re $emper maior fuit copia, quàm perfectæ. Altera, quòd plures $unt immaturæ gem- mæ, quàm quæ perfectam $int a$$ecutæ ma- turitatem. Tertia, quæ etiam plurimum ad rem facit, quòd res parua à natura melius elaborari pote$t, ac ad finem deduci: ob id magnæ gemmæ vix vnquam ad exactam maturitatem perduci po$$unt. Accidit quòd reges ip$i, apud quos gemmæ ip$æ gignun- tur, qua$cunque magnitudine, & pulchri- tudine eminere cernunt, apud $e retinent: $olùm paruas, aut diluti coloris, aut vitio- Carbuncu- lus. $as ad nos deferri permittunt. Refert Ludo- uicus Vartomanus Romanus, regem Pege ( hæc e$t ciuitas in India ) Pyropos habere tantæ magnitudinis & $plendoris, vt $i quis regem ip$um in tenebris con$picatus fuerit, non aliter lumine claro eum $plendere vi- deat, quàm $i Solis radiis illu$tretur. Pyro- pum vocare con$ueuerunt Carbunculi genus nobilius: quippe tria $unt illius genera: pri- mum, quòd in tenebris $plendet, qualem vidi$$e $e Albertus te$tatur: hunc igitur Py- ropum vocant. Proximus illi, qui dum in va$e nigro $plendido ponitur, $uperfu$a aqua in tenebris $plendet. Tertius autem vi- lior, cuius $olùm lux e$t con$picua alie- Carbunculo propria. no lumine, $cilicet diei aut candelæ. Pro- prium e$t carbunculi, animum incitare, & alacrem facere: colores enim $piritus iuuant. Latet tamen illius vtilitas, cùm lapis fue- rit vitio$us, aut paruus, aut qui ge$tauerit incon$tans, vt puer, aut nimiis ac grauio- ribus curis ob$trictus, vt Principes $unt ac $apientes.

Sunt & carchedonij carbunculi, quales Gemmæ molles. Germania mittit, pulchri, $ed molles, & ob id nullius penè v$us. Sub fluorum ge- nere ob teneritudinem continentur. Theo- phra$tus <*>)k sur)r(o/es, id e$t, confluxu illos fie- ri exi$timat, colore quidam aqueo, quidam amethy$tino, alij hyacintho, alij rubeo $unt, quos carbunculos vocant. Omnibus ine$t carbunculis, vt cælati rapiant ce- ram $ecum, ob hoc $calpere illos nefas e$t, tum maximè quòd alacri illo nitore de$ti- tuuntur.

Pulchrior carbunculo e$t opalus: adii- Opali mira pulchritudo. Lib.37.c.6. ciam in re tam præclara, vt $i contingat in- uenire, non ne$cius $is quanti debeat exi- $timari, Plinij verba: is inquit, E$t opalo carbunculi tenuior ignis, e$t amethy$ti ful- gens purpura, e$t $maragdi virens mare, & cuncta pariter incredibili mi$tura lucentia. Alij $ummo fulgoris argumento colores pi- gmentorum æquauêre, aliis $ulphuris ar- dentem flammam, aut etiam ignis oleo ac- cen$i. Magnitudo eius vt auellanæ: propter hunc lapidem Nonium Senatorem ab An- tonio prop$criptum recitat. Nihil igitur in- ter gemmas pulchrius e$$e pote$t. Inuenitur in in$ula Zeilam orientalis Indiæ, arte po- tius naturam adiuuante, quàm quod talis $pontè na$catur. Ignibus enim tam multi- plex color paratur, vt referunt. Sed videtur mihi certum genus lapidis e$$e, $i is e$t, quem nunc habeo. Septem enim conditio- nibus digno$citur: primum quod (vt dixi) diuer$is coloribus intermi$tis niteat, velut viridi aureo, rubróque præcipuè, quod nul- li alij conuenit gemmæ. Sed & nitet pluri- mum ac fulget: in medio autem conuexita- tis linea niue candidior nobis refertur, quæ mutato paululum a$pectu, vt multa alia de- lite$cit, nec vllibi con$picitur. E$t quoque pondero$i$$ima gemma: vt cum no$tra bre- uior $it faba, alioqui non maior, tamen de- narios duos, id e$t, frumenti pene quinqua- ginta grana pendeat: quo fit, vt $ui gene- ris omninò $it: non notarum aliqua igne elaborata, mirúmque $it adeò e$$e per$pi- cuam, tum ob id, tum ob colorum varieta- tem. Solent enim gemmæ bene coloratæ non admodum e$$e per$picuæ, vt $maragdus hyacinthus, carbunculus, $apphirus: $ed & duritie eximia huic $imilis e$t. Vnde ne- ce$$e e$t, vt aquea $ub$tantia, tenui ac den- $a admodum vmbra ( vt ita dicam ) $olùm terræ permi$ta con$tet. Atque ideo grauem efficiat, & ne$cio quid diuinum ge$tanti in- fluat. Ego aureis 15. coronatis emi: nec ta- men minorem voluptatem capio, quam ex adamante pretij 500. aureorum: at non tan- ti æ$timatur? Fateor: $ed incognita e$t gem- mariis, & vulgò putant nihil aliud e$$e quam p$eudopalum. Sed hæc $i gemma e$t mollis, e$t nec vlla in parte illi comparabilis, vtrum verò opalus $it? exi$timarim, et$i nec ame- thy$ti purpura fulgeat eum e$$e. Siquidem nulla in gemma alia tot colorum varietates intermi$tæ, támque nitentes inueniuntur plures etiam e$$e $pecies credendum. Et in quibus pro albo colores illi refulgent, eas præcellere, hanc tamen ex Germanis vn- ciam e$$e crediderim: quod nec antiquus opalus, qui $it $citur: nec is quem nunc habeo, $it opalus verus non e$t, quænam gemma fuerit apud maiores coniectari po$- Opali degene- ris mira na- tura. $umus, Auro inclu$a multum hebe$cit, ob id 4. aureis vncis comprehendi debet. Mul- tum enim ab hac p$eudoopalus degenerat, candidus hic e$t & nitet, $ed non per$pi- cuus, oculum vocant cati, $eu felis. In eo quem ego habeo hoc mirum videtur quòd altera ex parte candidus ac lacteus videtur totus, ex altera autem fu$cus admodum totus, adeóque fu$cus vt etiam ob$curus appareat: nec hoc illi contingit lucis varietate, quan- doquidem $eu ad lumen, $eu ver$us tenebras conuerteris eum, albus ex ea parte, qua al- bus videri $olet, $emper e$t, fu$cus verò ex alia. Itaque eadem $uperficies $ola a$pectus varietate ex aduer$is partibus con$pecta, colores duos penè ex toto contrarios o$ten- dit. Horum lapidum quidam molliores, quidam duri, vt is quem ego habeo. Tam mirabilis igitur proprietatis cau$am redde- re oportet. Ea e$t, quod cri$pus lapis e$t, atque partibus peruiis, aliis autem mini- mè: partibus non peruiis lumen recipit $ed reddit, eóque fit vt candida ac velut nix $plendens reluceat: contraria conuer$ione lumen excipit, $ed non reddit, atque ea de cau$a ob$curus lapis videtur ac fu$cus. In- dicio e$t $ub$tantia ( vt dixi ) illius mini- mè æqualis. At dices: Cur non excipit lu- men, $i peruia e$t gemma? Melius itaque e$t, vt dicamus per$picuam totam e$$e in $uperficie, altera quidem tamen parte $ca- bram, atque ideo nigram: altera verò po- litam, atque ea de cau$a $plendidam atque albam. Sapphirus.

Proximus adamanti ac quintus in ordine nobilium gemmarum e$t $apphirus, duritie maxima, colore cæruleo, atque admodum $i $it non dilutus nec vitio$us, iucundo ocu- lis: quamobrem nullæ res magis recreant Sapphiro vires. vi$um $maragdo & $apphiro: recreat etiam hominem, & epotus bili nigræ & melan- cholicis, ac $corpionum ictibus auxiliatur. Refert Albertus Magnus bis expertum, quòd Sapphirus $olo contactu anthraces curat: optimum & grandem e$$e, ac diu carni hærere illum oportet. Id efficit quòd ale- xipharmacam habeat vim, & vt ictu di- p$adis $itis inuehitur, & torpedinis con- tactu ob$tupe$cit manus, ita contactu diu- turno Sapphiri virus anthracis extingui- tur. Heliotropiũ &vires eius.

Heliotropium gemma e$t viridis, ia$pidi haud ab$imilis: $ed ia$pidi maculæ, aut guttæ $anguineæ hærent, at Heliotropium $anguineis venis inter$tinguitur, expo$itus Soli $ub aqua ob viuacem rubedinem aut viriditatem colorem croceum $pargit, vt aërem obnubilare videatur, atque deliquium Solis o$tendere. Hunc v$que ad hanc diem A$trites. videre non licuit, $icut nec verum A$tri- tem Hæc gemma e$t dura, quæ Solem dum circumuertitur o$tendit inus lucem. Ve- P$eudoa$tri- tes. rùm gemmarij ex Chalcedonio Onyche eam æmulantur, quæ nitorem & vires bre- ui amittit, maximè $i calote, aut $udore vitietur. Melior e$t quæ fit ex Sarda $plendi- diore, quam Carncolum vocant: optima fit ex ea, tum ex aliis lapidibus durioribus cauis, nam cauitate colligitur lumen: $olata- men vera Atrites pulchritudinem ac deco- rem retinet.

Stellaris $ignificati ratione parum viribus A$trites & illius vis ad- miralilis. & $ub$tantia, multum differt ab a$trite, nam nec gemma e$t, nec per$picua, maculis ci- nerei coloris tota di$tincta e$t, vnde nomen $ump$it. Spontè in aceto ac etiam vino mouetur, ac animalium ince$$um imita- tur, procedens inde ad latus, inde retro- gradiens. Hunc lapidem cognouit ac il- lius vires olim Rabbi Aben Ezra: frequens e$t apud nos, ac vilis pretij. Ego cùm mo- tus illius $æpius con$idera$$em, lapidem te- nui con$tare humido; & quod ab aceti ac vini vi in vaporem conuerti po$$et intelle- xi, vnde quærens exitum, nec inueniens, huc illúcque lapidem alioquin etiam leuem facilè impellit: nam tenuitatis vaporis in- dicium e$t, quòd bullas non mittit: vnde nec metuas habere magnos illum credere oportet. Sunt qui ge$tantes collo appen$os, exi$timent victores efficere. Ego quæ $o- lùm expertus $um, hic $cribere agre$$us $um: verùm hoc adiicere non piguit, vt qui$que po$$it experiri: nam de motu ( vt dixi ) in vino & aceto ego $æpiùs experimentum feci.

Ia$pis $imilis e$t heliotropio: hunc, vi- Ia$pis, & eius vires. ridis $i $it, & è directo ventriculi $u$pen- $us, ventriculum non leuiter confirmare $crip$it Galenus: nos $i$tere etiam hoc mo- do $anguinem vndequaque manantem, $ed è naribus præcipuè, vidimus: nec mirum, quandoquidem vim maximam habeat a$tringentem. Eligitur ex oriente non ad- modum paruus, $plendens, viridis, $an- guineis guttulis plurimis ac valde vinum $anguinem æmulantibus con$per$us.

Omnibus tamen gemmis vnus opponi- Achates, & eius mira varietas. tur lapis achates, & ip$e è gemmarum nu- mero, $ed tam varij generis, vt vnum la- pidem e$$e non credas: candidus, rubens, croceus, cinereus, viridis, niger, varius, cæruleus. Quid moror? huic vni nec om- nium aliarum gemmarum colores $atisfa- ciunt: ille lucos, prata, animalia, flumi- na, flores, arbores, natura ludente refert. Celeberrimus in hi$toriis e$t achates Pyr- rhi regis, nouem Mu$as cum Appolline in medio citharam pul$ante referens, $ingu- lá$que cum propriis ornamentis, vt videa- tur tunc natura cum pictore certa$$e: atque hic miraculum dici potiùs debet quàm gem- ma. Nobis tres $unt achates, in quorum vno natura hemi$phærium pinxit cœli, di- $tinctis orbibus: in medio terra rotunda, qua$i aquis $upereminens. Secundus, ex hiatu fumum emittere videtur, qui aërem obumbret: atque illud in eo admiratio- ne dignum, quòd alius fumi color, alius aëris, qui ex eo ob$curatur: fumus can- didus qua$i ac den$us, aër $ubrubens, ac mediocriter per$picuus. Tertius, cæteris longè admirabilior, $cilicet Galbæ fer- mè imaginem huiu$modi depictam ha- bet: nec in $uperficie, $ed qua$i $ub vitro: & tamen vera gemma e$t, non vitrum: quoniam tamen qua parte tangit digitum, totus rubet: ia$pidis refert $pe- ciem. Expertus, quòd $omnum conciliat:

Et $omnia plena grauitatis o$tendit om- nia, vanitate remota, prudentiam quoque auget. Nihilominus quia dum ferre multa pa$$us $um infortunia, præter errorem ac expectationem, iam $ecundò illum depo- $ui. Alij etiam achates referunt auium ocu- los, & nos talem habemus: alij autem pi$- cium. Ponticus, qui $anguineis guttis in- ter$tinguitur, aut atris, montium refert & conuallium imagines. Quidam humanos oculos, leucophthalmi: quidam lupi, ly- cophthalmi: quidam capræ, ægophthalmi vocati. Vidi & viridem per$picuum lineis duabus candidis pulcherimè di$tinctum, quem dubiæ naturæ e$$e crediderim, potius Lapides è duobus gene- ribus quem- admodum & animalia gignantur. inter achatem & pra$$ium. Nam velut in animalibus muli ex a$ino & equa, & ly- ci$ca è lupo & cane, ita & lapides quan- doque mi$centur è vario genere, mi$ta eorum materia, cau$i$que illos producen- tibus.

Cæterùm quod ad achatem Pyrrhi regis attinet, nimis ridiculum puto, ca$u illum adeò ad amu$$im ornatum, ac di$tinctum Modus faci&etilde; di achatem mirabilem. fui$$e. Hoc igitur $ic contingit. Pictor va- lidis coloribus lapidem aliquem è marmo- rum genere pinxit, vt nouem Mu$æ pul- $antem in medio Apollinem mirarentur. In- de $eu ca$u, $eu ex indu$tria lapis ille $e- pultus iacuit per multos annos, eo in loco vbi achatis gigni lapides $olent: contin- git itaque circumcirca gigni achatem per- $picuum & aqueum, inde inuentus refere- bat Mu$as & Apollinem illum qua$i natu- ræ indu$tria fabricatum, cùm achates iam gemma e$$et. Nam $i $picæ & mu$cus ar- boribus hærens in achatem tran$eunt tra- ctu temporis, vt ego achatem habuerim, cum quinque $picis, quas diceres nunc è tri- tico excidi$$e, & tamen lapis erant, imò gem- ma: $ic etiam mu$ci non parua pars ad- erat: quantò facilius pictus lapis mollis ille, in achatem potuit tran$ire?

Itaque $i loca achatum quis ob$eruare ve- lit, & maximè vbi per$picui generantur (hoc enim e$t nece$$arium ) $epeliat verò pictu- ram ex coloribus perpetuis, quales $unt cæ- ruleus & aureus, metallo con$tans, tum ma- ximè $i cera punica pauco oleo temperata alióve perpetuo, $ed per$picuo tamen vn- guento opus liniat, quale e$t quod apud nos Vernix liquida vocatur, quæ picturis ab$o- lutis pretio$ioribus $olet induci, achates na$- cetur $ic pictus.

Verùm dices, Frequens hic e$$et acha- tes $ic pictus, $i tam parua arte parari po$- $et? At non animaduertis primò oportere $epeliri, vbi gignantur achates, tum verò achatem, qui circumducitur e$$e $plendi- dum & per$picuum: ac intra paucos an- nos tran$ire in gemmam, antequam pereat pictura, nec dilui prius aliquo externo hu- more, ne aboleatur imago, demum con- tingere, vt ab$olutus effodiatur. Quot enim pi$ces $unt, quos nemo vnquam pi$catur, & ferè in nemoribus aues quas nullus vn- quam cepit, $pontéque $ua in propriis lo- cis obeunt, tot e$$e exi$tima gemmas, quæ latitantes locis quo genitæ $unt, nunquam in lucem prodeunt, $ed in primam matrem terram, vt coaluerunt vetu$tate, ita in ean- dem reuertuntur. Tamet$i achates varie- tate nobilis $it, quia tamen parum $plen- det, rarò pretium ingens habet inter gem- mas.

Chry$olithus verò longè nobilior e$t æ$timatione achate, hunc vocant no$tri topazium, $icut verum topazium, chry$o- Topazius, qui e$t ve- rè chry$oli- thus. lithum.

Inquit enim Plinius: Chry$olithus au- tem, gemma e$t aurei coloris, micans. At- que hæc ip$a de no$tro topazio vulgari ve- ra $unt: quanquam enim topazius Germa- nicus, vt pleræque aliæ gemmæ, quæ $ub frigida zona inueniuntur, mollior $it: quòd calor non po$$it adeò $uccum illum attenua- re, atque durare gemmam ( nam, vt dixi, duritiei cau$a e$t perfecta concretio, quæ fit dum minuti$$imæ partes inuicem com- mi$centur) attamen non de illo chry$olitho, $ed de Orientali loquitur Plinius, quem pa- Cur gemmæ boreales ple- runque limã $entiant. làm e$t prædurum e$$e, ac tantæ duritiei, vt $apphiro parum, aut nihil cedat. Itaque hanc ob cau$am ego in chry$olitho effigiem meam cælari iu$$i, cum prima nominis, ac prænominis litera. Elegi hunc lapidem, quòd $it duri$$imus, atque ob id æternum opus, $plendeátque non parum. Rarus ta- Chy$olithi vires. men e$t chry$olithus ab$que maculis qui- bu$dam nigris, à quibus vitiatur: alioquin gemma non vulgaris. Creditum e$t libidi- nem $upra omnem opinionem coërcere, $i tangens carnem ge$tetur. Albertus $cribit, in aqua feruentem immi$$um, illius feruo- rem tollere: quod haud verum e$t, $ed mul- ta ( vt $olet ) in his fabulatur: quædam ta- men quæ expertum $e ait de gemmis, ac la- pidibus, $uo loco retulimus, ac referemus: neque enim mendax fuit, $ed minimum cre- dulus, vt mos e$t eornm, qui talia $ectantur, aut $cribunt.

Cæterum, gemmam e$$e ingentis frigo- ris exi$timo, hoc argumento, quòd $itim $ub lingua po$ita febricitantium mitiget: quòd quamvis etiam cry$tallo, & aliis pluri- bus gemmis commune $it, non tamen adeò euidenter.

Ergo topazium nunc habemus, qui Chry$olithus qui antiquo- rum topa- zius. fuit antiquorum chry$olithus: atque con- traria ratione, quem nunc vocamus chry- $olithum, Topazius e$t verus antiquorum. Inquit enim Plinius: Topazium $ubuiri- dem e$$e gemmam, quæ $ola inter gem- mas à cote poliatur, ob mollitiem, li- máque tangatur. Quæ omnia de chry$oli- tho à no$tris vocato, $unt veri$$ima: nam lima tangitur, & e$t aurei coloris, non $ynceri, $ed $ubuiridis, & ob mollitiem rota $tannea expoliunt ip$um: nitorem etiam per $e amittit, adeò vt pulchra quamvis $it, ob id nemo dignetur eam ge$tare. Vocant piradotum, & natum adagium inter gemma- rios, nimium e$$e vnum habere Piradotum, $cilicet quòd ob mollitiem minimè vena- lis $it.

Expertus tamen $um, quindecim illius grana epota, auxilio præ$enti melancholicis e$$e. Topazij vis.

Cæterùm, antequàm egrediar topazij & chry$olithi narrationem, illud etiam animaduertere decet, gemmas qua$dam e$$e, quæ rapiant ceram, qua$dam quæ nul- lo pacto, atque inter has $arda e$t præ- $tanti$$ima: nam nec chry$olithus ab hac labe omninò e$t immunis. Itaque vt ad rem Sarda. reuertar, Sarda lapis e$t rubei coloris, cu- ius $pecies quæ dilutior e$t, & minus ru- bra, vocatur carneolus, inde litera muta- Corncolus ta Corneolus: cùm verò imo habet ony- chem, vocatur $ardonyx, qualem ego ha- beo, in cuius imo videtur onyx, in $upre- Cur corneolo ad $igilla vtamur. Onyx & il- lius genera. mo $arda: ex onyche enim ( vt diximus ) $arda plerunque na$citur. Apti$$ima $igillis $arda, carneolus & $ardonyx, ob tria: pri- mum, quòd ceram non rapiat: $ecundum, quòd facilè celetur, nam tenax e$t, & me- diocris duritiei: tertium, quòd humores non facilè hebetentur. Onyx autem gem- ma e$t mollis, ab vnguis $imilitudine ita appellata. Eius plura $unt genera, Chal- cedonium ab vrbe Bithyniæ, in quam de- Onychis vi- res. ferebatur, ita appellatum: a$$imilatur co- lore & per$picuitate propriè vngui. Refert Albertus expertum e$$e, $i lapis hic è col- lo $u$pendatur, vires omnes corporis robo- rare, quòd haud e$t incredibile: nam fri- giditate $ua con$tringit $piritus atque vnit, luce verò illos confirmat & caloris tempe- rie. Eadem ratione, Venerem collo $u- $pen$um cohibere fertur, atque in hunc v$um Indi ferre pa$$im con$ueuerunt. Sed ille quidem nobilior e$t quòd orientalis. Ex hoc genere e$t cæruleum, quod pre- tio$i$$imum e$t, & ego tantum $emel vi- di. Genus e$t aliud cæruleum, pallens in $ummo & opacum, in imo autem ni- grum, quod vocatur Nicolus: ge$tantem facit tri$tem & audacem, & $omniis ter- ribilibus agitat: nam $piritus adeò cogit, vt tri$titiam & turbationem moueat. Ter- tium genus ferruginei e$t coloris in $upre- mo, in imo nigri, in medio candidi, vo- catur à pleri$que Oculus. Si fru$tra duo ex onyche inuicem confricentur, calorem tantùm concipiunt, vt vix ferri queat. Fru$ta namque magna inueniuntur ex illo, adeò vt non gemma, $ed potiùs marmo- ris genus e$$e videatur: nam Romæ in æde B. Petri $ex $unt columnulæ ex hoc lapide. In Colonia Agrippina Onyx adhuc extat latior palmo, de quo Albertus olim, nunc verò Agricola refert, candidas venas $ic illum diftinguere, vt duorum iuuenum ca- pita exprimant, rur$us nigras quæ $erpen- tem effingunt è $ummo capitis vertice vnius in imum alterius de$cendentem. In mandibula quoque vnius ex iuuenibus, imago apparet capitis Æthiopis cum ni- gra barba, reliquum lapidis vnguis co- lorem, vt plerunque $olent hi lapides, ex- primit.

Verùm iure qui$piam dubitet, vnde fi- Figuræ i<*> lapidibus. guræ hæ in gemmis & lapidibus proue- niant? neque enim credendum e$t omnem figuram ca$u contingere, cùm (vt inferiùs dicemus ) lapides multi ex eodem genere ea$dem retineant figuras. Itaque meo iudi- cio dicendum e$t, duo e$$e figurarum, & imaginum genera: alterum, quòd $emper in ei$dem lapidibus apparet, & hoc à na- tura prouenit, quæ non $ecùs ac in plantis foliorum, & fructuum numerum $eruat & rationem: hoc figurarum genus vim habet, & aliquid $ignificat. Tale genus figuræ in- Hi$toria la- pidis iuxta quæ $erpen- tes congre- gabuntur. uentum e$t in lapide nigro, forma coni, cu- ius $umma pars præci$a fuit: hic $erpentem in $uprema parte pulcherrimè expre$$um, qua$i pictus e$$et habuit, infima parte pal- lidior, nullibi autem per$picuus. Qui hunc Alberto dono dedit, affirmabat $uper illum coï$$e plus quàm quingentos $erpentes: in prato enim inuentus fuit inter Sueuiæ mon- tes po$ito, atque ibi occi$is $erpentibus, $ub quibus latebat, à militibus Principis $u- blatum cum capite maximi $erpentis cuiu$- dam qui lapidem tangebat, tran$latúmque domum. Exi$timandum e$t igitur huic la- pidi à natura vim inditam, quæ $erpentes ad $e traheret. Sed hæc mira videri po$$ent, ni Plinij te$timonio con$taret inueniri oua $erpentum, circa quæ illi coëant: vnde etiam caduceis pingi $olet. Sic enim inquit: Vi- dimus ouum mali orbiculati, parui forma, cru$ta cartilaginis, velut acetabulis brachio- rum polypi crebris in$igne Druidis. Hoc fe- runt in Gallia $alinis & $puma conuoluto- rum $erpentum cogi. Videtúrque ad con- cordiam ex generationis ratione potius fa- cere quàm ad lites, quamquam ferant ad gratiam principum, & litium victoriam. Nam con$tat equitem Romanum Vocuntiis euocatum, & occi$um à Claudio Princi- pe, quòd ouum anguinum in $inu ge$tare depræhen$us e$$et. Ego Plinium non men- tiri $cio: vera an dicat vir Philo$ophiæ rudis ne$cio.

Credendum e$t etiam, lapides inuentos Lapides in $ignes $igille Salomonis. in agro Veronen$i, in quibus, vt Leo Ba- pti$ta, Albertus refert, $igilli Salomoni ima- go ad amu$$im depicta inueniebatur, à na- tura ex propo$ito agente $ic depictos, non fortuitò, atque inde vim illis ine$$e pecu- liarem quandam. Harum verò duo $unt ge- nera. Primùm, quod qua$i ca$u $it, & tamen nece$$ariò: velut rotunditatis eorum qui in mari na$cuntur: rotundi enim fiunt longo fluctuum attritu, quicquid prominet exe- dente. Sed hi non exactè, neque in om- nibus: nam quum ante perfectionem ex- trahuntur, nihil tale proponente natura, rotundi minimè $unt. Qui verò in Polonia extrahuntur forma ollarum, cau$am ean- dem habere po$$unt, quòd circumpo$iti al- teri lapidi oriantur: vel quòd, vt in Aetitis quodam genere, terra inclu$a non coale$cat: calor enim exterior, va$a formare pote$t. Non cogitur autem à calore, quia humi- dum $olum circumfunditur. Vel quia na- tura hanc formam propriè delegit, & $ibi pro fine proponit, vt in retundis, Cubæ in$ulæ. Earum rur$us, quas proponit natura, quæ- dam $unt velut figuræ $ub$tantiæ ac formæ, Figuræ in lapidibus. aliæ qua$i picturæ. Quæcunque verò for- mæ loco $unt, ca$u etiam fiunt, $ed non in omnibus. Illæ ergo quæ non $emper in ei$dem lapidibus inueniuntur, $ed rarò, fortuitò non $ecùs, ac in nubibus generan- tur, nulliú$que virtutis $unt, quales in ala- bandico lapide $imiæ inuento Fribergi, & qui ex eodem genere $cutulum habuit ru- brum, quòd quatuor lineæ circumambie- bant, quarum prima, tertiaque albæ, $e- cunda & quarta rubræ. Et Annæbergiala- bandicus alius formam habuit crucis, $ed hæc potiùs fuit forma quàm imago. Et in- ter lapides bitumino$us Hercinij nemoris pyrites inuenitur, qui aurearum macula- rum di$tinctione refert formas varias, ve- lut marini pa$$eris, $alamandræ, galli, pon- tificis barbati, tum beatæ Mariæ Virginis filium in vlnis ge$tantis. Similiter & in Al- $atiæ lacu iuxta Mi$nen$es montes rana- rum, ac pi$cium figuræ è cupro in lapidem $uperficie delineatæ inueniuntur: adeò ve- rò frequenter, adeò diligenter, vt ca$u contigi$$e vix po$$e dicas. Mun$terus refert habere apud $e effigiem olruppæ: hunc ( ni fallor ) nos bottam vocamus. Certè huic pi$ci prægrande iecur e$t, nec ab$imilis gobio: Fluuiatilem gobium liceat voca- re, po$tquam olruppa, quod $ciam, La- tinum nomen non e$t. An igitur quòd hic pi$cis aliquando lapidi hæ$erit, ideò cu- prum rariore facto lapide eruperit ea parte? an potius quod aqua $emine pi$cis infecta tran$eat in metallum? in aqua enim ip$a metalla fiunt. Seu $ydere aliquo formam illam imprimente? Sed minus augu$to ter- mino vis $yderis contineretur. An $imi- litudine aliqua hoc natura finxit, velut & in animalium generatione? Ergo me- liùs e$t hæc ad certas lapidum $pecies trans- ferre, velut in animalibus & plantis, cùm rectè figuræ delineatæ fuerint, & frequens euentus. At $i rarus ca$us, atque figuræ non exactæ, vt in no$tro Achate facies humana quædam, tunc talia incon$tanti ratione fiunt, & fortuita erunt: velut & in nebulis, & plumbo liquefacto in aquam conniecto, & o$$ibus lucij pi$cis ad in- $trumentorum ru$ticorum formam com- paratis. Ergo ex hoc genere $unt figuræ achatum, atque in his vis nulla, $cilicet figuris, $ed naturalibus tantùm. Figuræ fa- ctitiæ quo- modo vim habeant.

De factitiis autem non parua dubitatio: nulla enim ratio id $uadere pote$t, & ta- men vires habere videntur. Exemplo igi- tur potiùs id quàm vlla ratione compro- batum. Cau$a igitur e$$e pote$t, vel quia vis illa lapidi in$ita $it, quam perperàm fi- guræ ignari tribuunt, velut de ia$pide Ga- lenus in$culpto referebat: vel quoniam fa- to id contingit: nam nullus habet quin, gratia exempli, tutus fuerit ab inimicis. Sed non ob id tutus, quia $culptum habeat annulum, $ed annulus id po$$e videtur: quoniam eius e$t qui fortunam hanc fa- to e$t con$ecutus: vel quia tales natura $umus, prompti, fortes, $agaces, non quidem lapidis in$culpti beneficio, $ed na- tura hominis: vel quia inani $pe pericu- lis $e exponentes, aut negotia amplexan- tes, à fortuna iuuantur, ob id à $igillis factum putant. Tot igitur modis contin- git credere vim e$$e factitiis figuris. Quòd verò neque pla$tices, aut domus, aut aliud quicquam manu factum præter vim for- tunæ vires aliquas habere po$$it, nunc demon$trandum e$t. Cùm enim figuræ ma- themathicæ agere quicquam nequeant, neque magis principia $int rerum, quàm numeri, manife$tum e$t $pontè nihil ac per $e po$$e, ad actiones naturæ agendas, aut permutandas. Quòd $i à cœlo per ob- $eruationes vim con$equi eas $peres ( hoc enim affirmant plerique ) nece$$e e$t, vt principium aliquod $it formæ: formæ enim naturalis actio e$t. Formam igitur natura- lem mutari non figuram e$t nece$$arium. Memorabile illud e$$e $cio quod referunt de Hermionis monili, quod qui ge$tarent, in- feliciter omnes perirent. Recentius ac verius de equo Seiano, cuius po$$e$$ores Cn. Seius primò inde Dolobella, pò$t Cra$$ius atque Antonius, iudicio, aut ca$u crudeliter ac mi- $erabiliter periêre. Erat autem forma in$ignis ac virtute, colore autem admirabili, nempe puniceo. Sic de Tolo$ano auro fertur, quod cum Cepio Romanus $u$tuli$$et, & ip$e malè periit. Non igitur hæc $unt figura- rum exitia, $ed fati, de quo aliàs diximus. Fortuita igitur, & quæ arte fiunt, attigi$$e $ufficiat.

At cry$tallus cur habeat $ex $uperficies Chry$tallus cur $ex ha- beat $uperfi- cies. ( vix enim vnquam plures, aut pauciores habet ) nunc dicendum. Cau$a e$t, quòd velut & apum ca$ulæ ab aliis circumdantur, atque ideò & ip$æ hexagonæ $unt, cry$talli fru$ta aliis fru$tis. Sed cur quæ ab aliis cir- cumdantur, $unt hexagona forma, cùm $phæra à 12. $imilibus Sphæris, non au- tem $enis circumambiatur? Meliùs igitur erit vim hanc in naturam corporis referre: nam corpus omne quod $uperficiebus recti- lineis circumambitur, longitudine, latitu- dine, & altitudine di$tinguitur: at hæc con- $tat $enis oppo$itis $uperficiebus, quam- obrem $enas $uperficies habent cry$tal- lus, & reliquæ huius generis gemmæ, vt beryllus. Rur$us natura hoc con$tituit ( vt dixi ) generationis cau$a, vt in plantis dicemus: nam & in Cuba in$ula orbis alte- Lapides ro- tundi. rius, lapides exactè $phærici naturæ $olius beneficio abundant. At ob$curior e$t in il- lis vtilitas, non autem minus certa. Sed cry- $tallus ex aquea con$tat $ub$tantia atque ideò facillimè lique$cit in igne, tran$itque è ve$tigio in vitrum. Simili ratione dicen- Gry$tallum non e$$e gla- ciem. dum e$t, ip$um non ex glacie fieri, quam- vis inter niues $oleat inueniri, $ed humore $ui generis: nam glacies quæ è montibus pendet, cùm deciderit igne excalefacta li- que$cit, non cry$tallus, ni$i ignibus cir- cumdetur, a$$iduéque vento & flamma vr- geatur. Quòd promineat è $ummis mon- tium cacuminibus, non ob id contingit, quòd ita genitum $it, aut quòd glacies vn- quam fuerit: $ed quoniam terra & lapides molliores imbribus, ventis & niue liquefacta defluunt, & $axum nudatur: quamobrem cry- $tallus, qui inter lapides, ac $ub terra geni- tus e$t, quomodocunque hæreat, pendere In cry$tallo argentum rude genera- tur. Aqua in <*>ry$tallo. videtur. In mucrone rarius, frequenter in corpore cry$talli generatur argentum rude: quòd non inter illius vitia, $ed egregias laudes reponitur: namque $ic pulchrior ha- betur, & rarioris exempli g&etilde;ma. Inuenitur & ex eo $pecies amethy$to $imilis, adeò ob$cura e$t, quàm quidam beryllum e$$e putant. Vi- di & aquam cry$tallo ingenitam, atque in aqua corpus tenue nigrum, quod motu aquæ ad contrariam ferebatur, quòd e$$et illa le- uius, itaque dum con$ideret cry$tallus $pon- tè a$cendebat: ludentes igitur dicebamus, & per$uadebantur aliquid dæmonem cry$tallo Gemmarum durities quo- modo cogno$- catur. inclu$um. Sed cur non multùm nitet? quia mollis: nulla enim gemma mollis nitet. Sed cur molle non nitet? quia radios non om- nes, aut plurimos reflectit: igitur quod plu- rimum nitet, non adeò per$picuum e$$e po- te$t: itaque magis per$picuus e$t cry$tallus adamante, quia adamas multò magis nitet. Prannium.

E$t & alia cau$a, quòd vbi exactè leuis e$t $uperficies, ad eundem penitus angu- lum radij reflectuntur, atque ideò validio- res fiunt. Si autem non $it dura, non erit exactè plana $uperficies: quamobrem radij diuer$is angulis incident & reflectentur, di$- $ipabunturque, ac impedientur.

Vt verò cry$tallus gemma e$t alba, ita pranium nigra & per$picua, quòd rarum e$t. Huius radix è genere cry$talli e$$e vi- detur, & in Saxonia inuenitur. Aliquan- do verò contingit radici nigræ fermè adna$- ci gemmas alias, vt $arda in Cypro è tran$- lucido non exactè nigro, & hyacinthus in Mi$ena Volche$tein $ic exoritur. Exoriun- tur & quemadmodum diximus, rubræ, viri- des, cæruleæ, ac amethy$tinæ.

Nebrites gemma non e$t, $ed rarus ta- men lapis, opacus, colorem pellis cerui ad vnguem referens: vocant no$tri gemmarij Garatronius Garatronium: creditur ge$tantem omninò tueri, ne po$$it vulnerari. Vulgaris & vilis, pulcher tamen. Pazar lapis $eu bezar.

Nobilior hoc, $ed non ei tamen valdè di$- $imilis e$t pazar lapis, quem corrupto no- mine vocant bezar. Gemma nec hic e$t, $ed mollis ac cinerei coloris, auellanæ magni- tudine, omnibus venenis egregiè re$i$tit. Hic e$t ille lapis ab omnibus laudatus, & à nemine fermè cognitus: qu&etilde; Scribonius Lar- gus, quamuis Cæ$aris medicus, falsò $crip$it lachrymã e$$e ceruorum in Cicilia inuentam cùm con$tet in Pely Orientalis Indiæ regio- ne $olitam inueniri. Vbi etiam referũt radi- c&etilde; e$$e veneno$i$$imam, nomine bezar, quæ $tatim occidat: cuius fructus non $olùm ad- uer$us radicem, $ed etiam quæcunque alia venena, præ$tanti$$imum $it auxilium: voca- tur autem fructus nirabri. Sed quomodo ale- xipharmacum, atque venenum ex eodem oriri po$$int, dictum e$t aliàs. Amethy$tus.

Amethy$to color vini, & grata gemma vilis pretij, etiam$i $it orientalis: creditur ebrietatem alligatus vmbilico prohibere: & (quod diximus etiã $uperius) $omnia mouere.

Corallius verò gemma non e$t: eius $pe- cies $unt, candida, rubens, & nigra quæ ta- Corallius. men omnes in eadem planta con$piciuntur. Quò fit vt nec ætate, nec $pecie differant, $ed velut lapides reliqui vapore maris tingan- tur: tener e$t, atque arbuti in$tar in imo Vires cor<*>- li. maris inter lapides & $axa oritur. Nobili$$i- mus rubens, & qui ex eo rubet, vt purpu- ra, igneum quendam emittens $plendorem, è directo ventriculi $u$pen$us illum vehe- menter confirmat, quod Albertus, Galeno & Auicennæ ad$cribere nititur: tenuis e$t $ub$tantiæ, & inter ea, quæ in mari con- cre$cunt etiam tenui$$imæ, ideóque confir- mat membra, & $piritus temperat. Vnde qui talis e$t qualem $uprà e$$e debere di- ximus, cor & cerebrum confirmat, men- tem exhilarat, & morbo comitiali aduer$a- tur. Sep cùm frequenti$$imus $it illius pro- uentus, optimi certè rari$$imus. Nam quæ abundant, facilè ab$oluuntur: & quæ fa- cilè ab$oluuntur, perfecta e$$e non po$$unt. Cur optima quæque ra<*> $int. Itaque optima quæque rara e$$e nece$$e e$t. Concre$cit & duratur aëre po$tquam è mari extractus fuerit, quoniam aër quod tenue e$t illius humidum $iccat, & frigus etiam partes cogit. Refrigeratur autem ab aëre etiam æ$tate media, quia pars, quæ intus penetrat, frigida euadit: o$ten$um enim e$t aërem cum di$$ipatur refrigerari. Vnde Ouidius: Nunc quoque coraliis idem natura reman$it, Duritiem tacto capiantur ab aëre, quoque, Vimen in æquore erant, fiant $uper æthera $axum.

Proprium rubei ac $ynceri, fulgenti$que, vt carbunculus, e$t quòd $i annectatur collo, vt carnem tangat, cùm ægrotat homo, aut breui ægrotaturus e$t, aut $i venenum hau- $erit, quod nondum $entiat, impalle$cere, & nitorem amittere, adeò vt mireris, atque hoc non $emel ob$eruaui. Cau$a e$t, quod vapor ille, qui nondum mole$tiam homini afferre, pote$t, $ub$tantiam teneriorem corali affli- git miro experimento. Morbis fu- turis digno- $cendis.

Hæ igitur nobiliores ac magis vulgates $unt gemmæ. Cæterùm adulterantur miris modis, qui tamen in tres numero modos de- ducuntur. Horum autem primus e$t vulgaris, vt inter duas planas tabulas cry$talli color, cum glutine per$picuo ponatur, inde coale$- centibus his gemma annulo clauditur, vt ri- ma coniunctionis lateat: atque hic modus vulgaris ac vilis e$t. Copia hàrum gemma- rum, imò emporium e$t ip$a vrbs no$tra in qua virtus eadem cum gemmis colitur.

Pe$$ima e$t fraus quæ $ubiicitur, nec vul- Adulterand<*> gemmas tres modi. garis ad fallendum, cuius autor Zocolinus ex vrbe no$tra, quem ob adulterinam monetam Princeps debito $upplicio affici iu$$it, quan- quam omnes gemmarij pro illo $upplicar&etilde;t. Vides ingenia hominũ, atq; ex vno collegio argumentũ multitudinis accipe: cui $i di$pli- ceo, non tã pudet, aut pœnitet, quã gratulor, quòd horũ morum hominibus odio habitus $im. Igitur ille inclytus vir, tabellam ex vero lapide, veluti pro carbunculo ex carbunculo, pro $maragdo ex $maragdo nitidã, ac vilem ob tenuitatem ac coloris diluti, quarum (vt dixi) maxima erat copia, eritque $emper, vt & hominem eius conditionis, accipiebat, cui coæqualem ac cra$$am ex cry$tallo $ub- iiciebat, glutinóque quàm tenui$$imè pote- rat, iungebat, interpo$ito colore proprio, vt rubro $plendido pro carbunculo, viridi pro $maragdo, cæruleo pro $apphiro, & vt ri- ma latêret, auro claudebat, quò etiam $u$- Picio doli tolleretur. Vetitum enim e$t in vrbibus nobilioribus gemmam adulterinam auro claudere. In hac fraude nihil præter venditoris autoritatem de$ideratur. Rima latet auro abdita, & ob tenuitatem color illu$trem facit: $umma $uperficies, cùm ex genere $it veræ gemmæ, nitorem proprium reddit. Ita mirificus hic artifex, gemmariis etiam ip$is imponebat, donec agnita, frau- de cum fuga $ibi con$uleret, exilio ab om- nibus nobilioribus vrbibus damnaretur, at- que $ic minima auri quantitate pudorem vrbis no$træ pro$tituit vndique: nec tamen $pernendum latrocinium, gemma trium au- reorum coronatorum, trecentis per$æpe, etiam longè pluris vendebatur. Ergo agni- ta fraude, cùm dee$$et lucri immoderati & ab$que labore modus, ad egregiam illam adulterinæ monetæ inuentionem $e conuer- tit, eoque pœnas dedit. Sapphirus quomodo in adamantem vertatur.

Tertius gemmas adulterandi modus lon- gè nobilior, ac minus damnatus e$t, arte cum natura luctante. Gemma in gemmam mutatur ignis ope. Sapphirus nitidus, $ed alioquin diluti coloris, cùm auro iungitur, apponitur igni $en$im donec lique$cat: fer- uet aurum horis tribus, aut quatuor, inde gemma tollitur, & $en$im refrigerari per- mittitur, inuenies adamantem: gemma enim manet, nec lima tangitur: quicquid autem e$t coloris cærulei perit. Ideò coloris diti$- $imi $apphiros quærimus: $unt enim vilio- res & celeriùs in adamantem tran$eunt, at- que perfectiùs mutantur. Qui primùm in- uenit hoc, ditatus e$t valde, breuique tem- pore. Inde detecta re, adhuc lucrum arti relictum e$t: nitet enim plurimùm ob $ap- phiri duritiem. Sunt qui ex aqua marina gemma viliore & molliore faciant adaman- tes pulchros. Sunt & qui $apphirum non incoquant auro, $ed creta inuolutum in igne $olùm, eodemque modo res $uccedit. Ob$eruandum tamen e$t, vt gemmæ fri- gidæ ignis $en$im circumdetur, & rur$us vt peracto opere permittatur refrigerari ignis extinctione: nam detrahere ex igne haud tutum e$t Vitium e$t, $i quicquam reman- $erit ve$tigij coloris cærulei. Carbunculi adulterini.

Carbunculi finguntur Auripigmento de- $tillato, $ed præter $plendorem, & colorem nihil e$t quod non de$ideretur. Smaragdus quomodo $iat.

Maiore negotio $maragdus conficitur. Teritur cry$tallus tenui$$imè, additur Mar- tia cocta & ærugo $plendidi$$ima, vel ver- micularis, foditur later crudus, imponun- tur hæc tria, ac in fornace laterum excoqui- tur inter alios $igno addito, inde ex trahi- ur gleba $maragdo $imilis, ex$cinditur, po- tur, vitrum tamen e$t, $ed adeò elegans, t ni$i qui primò inuenerunt ( inuentum enim hoc, e$t nouum, no$træque ætatis) maguis fru$tis nimis celeriter volui$$ent ditari, indéque $u$picionem copia, & magni- tudine inieci$$ent, potui$$et & nunc latêre fraus maximo ac incredibili inuentorum lu- cro, quanquam nec $ine lucro fuerint. Vidi adeò pulchros, vt auro circundati natiuos $plendore vincerent. Optimè $uccedit, $i Gemma om- nis odore plumbi tran- $it in vitrũ. omninò bullis careant: nam bullæ vitrum e$$e declarant, & $ordidum lapidem faciunt. Tangitur tamen lima, nam vitrum e$t. Om- nis enim gemma plumbi odore tran$it in vi- trum, præcipuè verò cùm fuerit tenuem in puluerem redacta.

Porrò in Martiacocta plumbum conti- Martiacoctæ compo$itio. neri palàm e$t, Martiacocta enim con$tat $ale chali, alumine & arena, tum plumbo nigro, vel albo in calcem redacto: hac va- $a figulina intinguntur, & in fornacibus po$ita nitorem vitri recipiunt $imul ac $o- liditatem: neque enim humorem conten- tum combibunt, aut tran$mittunt. Hoc au- tem maximè $uccedit in figulinis quibu$dam Germaniæ, quæ ob terram $olam $pontè ta- Tran$muta- tio vtili$$i- ma nondum inuenta. lia $unt. Itaque Martiacocta & plumbi odore gemmæ in vitrum tran$eunt, colo- rem tamen recipiunt: igne $olo gemmæ e$- $e non de$inunt, $ed colorem amittunt, non recipiunt. Si quid igitur medium inuenia- tur, quo gemma colorem recipiat, molle$- cat etiam, $ed non adeò vt in nitrum tran- $eat, tunc lucrum maximum $uccedet. Opor- tet igitur vt minus molle reddat plumbo, & magis quàm ignis $olus: $ic enim $apphirus in carbunculum tran$ire poterit, cùm $it du- rior carbunculo: & $i magis mollis euadat, in $maragdum, addito viridi colore: rur$us carbunculus in $maragdum, e$t enim longè etiam durior eo, et$i $it non parum $apphi- ro mollior: tum multa huiu$ce generis, quæ beatum facerent inuentorem, proculdubio e$$e po$$unt & latent: vbi enim extrema, ibi etiam medium e$$e nece$$e e$t. Vidi nu- per cry$talli vnam $uperficiem cæruleo per- fu$am, vt nec aqua dilueretur, nec ferro abradi po$$et. Vtile inuentum $i continuato opere obducatur. Nam concors gemmæ in- ductus color, nullo tempore $ene$cit: nec conclu$a annulo, vlla arte digno$ci pote$t, cùm non $ecus ac natiua colorem reddat: quamuis in $ola $uperficie aduer$a $par$um: $pargitur autem igne. Porrò inter vitri ge- nera, quæ Martia cocta & cry$tallo fiunt, color $i addatur rubens, carbunculus eua- dit: $i cæruleus, $apphirus: $ed omnes, vi- liores $maragdo: quia plus ab illarum natu- ra di$tant, quam vitrum, quod $maragdum imitatur: nulla enim gemma non durior e$t $maragdo, quemadmodum diximus $upe- rius: ea de cau$a $maragdum $olùm conan- tur imitari, quòd $olùm vitrum $maragdo po$$it a$$imilari, ob magnam ip$ius $ma- ragdi mollitiem: conficiuntur tamen etiam illæ in latere, quemadmodum & $maragdus adulterinus.

Sed illud mirum, quod quidã aiunt, lateres Later crudus dum exco- quitur pon- dere auge- tur. coctos grauiores e$$e, quã antequã in forna- cem ponerentur Cau$a e$$e pote$t, quòd vbi facti $unt, in $ole ficcantur, concipiuntque aëris non parum, qui intrò latens, multò le- uiores eos reddit, iidem excocti, aërêque re- $oluto grauiores efficiuntur, quamque humi- dum ab$umptum $it. Etenin $i plu$quàm par $it torreantur, ferro $imiles colore, pondere, duritiéque euadunt: $ed cùm minores fiant, autoritati Leonardi Iacchini inniti cogor. An verò paruitas illa fiat grauitatis & colo- ris cau$a eadem e$$e pote$t: prauitas pro ra- tione materiæ, at paruitas ip$a fit coacto per vim, & lique$cente terra, quæ metal- licum quid retinet, vnde fermè $emper plus quàm par $it excocti inflectuntur, atque in- curuatur. Illud verò magna dubitatione di- gnum, cur intermi$$o igne in fornacibus, vel Lateres in- termi$$o in fornacibus igne $ran- guntur. breui momento lateres frangantur. Id verò non $emper, $ed cùm calor immodicus igne ce$$ante contrahitur frangit lateres. Ideò cùm denuò accenditur etiam frangit: nam quæ iam $icca $unt, cùm nouo calore fer- uent, di$rumpuntur: $icut de viro patet.

Cau$a e$t, quoniam antequàm lique$cat, & molliatur quod durum e$t, flatu di$tenden- te rumpitur. Ob eam igitur inæqualitatem magna iactura figulis.

Nec verò, vt ad primum reuertar in- $titutum, gemmas $olùm ars fabricat adul- terinas, $ed & lapides atque etiam cotes. Cotes adul- terinæ quæ gemmas at- terunt. Ex Smiri primò cotes fiunt, quæ gemmas atterunt, & ex Geode geodes, & ex co- tibus alijs cotes $ui generis: teruntur tenui- ter $ingula horum, provt libuerit aliquid con$icere tale, & candido oui, oleo lini, & liuniperi lachryma excipiuntur, $iccantúr- que $ub arena. Fit & litho$troton, quo pa- <*>menta templorum figuris variantur ho- minum, ferarum atborúmque, vt Con$tan- tinopoli in æde Sapientiæ, Venetiis beati Litho$<*>roton. Marci, & Florentiæ beati Ioannis Bapti$tæ: aut muri, vt Mediolani in æde beati Lau- rentij, ex fru$tulis lapidum diuer$orum co- lorum, albis, rubris, cæruleis, viridibus, ni- gris, glutino tenaci inuicem iunctis, vt non $olam formam, $ed & colorem imagines Maltha pe- rennis. referant. Fit Maltha perpetua pro hoc ope- re ex calce & $uillo adipe, vel pice, aut oui candido: hæc præcipuè aquis re$i$tit, vnde etiam canales producendis aquis iunguntur Aquarum ductus è quibus. ea. Alia ad eundem v$um optima, con$tat calce, oui candido, oleo, ferri $cobe, ma- rinis vmbilicis: ac canales ip$i fiunt ex li- gnis abietis, vel alni, aut piceæ, vel picea- $tri: habent enim hæc ligna humidum pin- gue valde & calidum, vnde aquarum iniu- Omnis mate- teria in quã plus iu$tò agit ignis armarum in iuriis perpe- tuò r<*>$i, let. riis maximè re$i$tunt. Fiunt & è plumbo, $ed optimi atque æterni ex ære. Pro regula enim haberi pote$t, quòd omnia quæ ignis iu$tò plus exu$$it, vt carbones, æs, $ulphur, ab aqua nunquam, etiam$i millibus anno- rum in ea per$i$terent, corrumpuntur. Sed ad iungendos lapides, aut marmoris fragmenta Maltha $ufficit, ex puluere marmoris, & oui candido, aut pice confecta. Palàm igitur e$t, cur aliqua in aquis incorrupta maneant, & quæ: alia tamen ob den$itatem aquarum iniuriæ obnoxia minimè $unt, $ed tamen in illis cortex corrumpitur.

Sed his relictis ad gemmarum hi$toriam redeo. Cùm verò de his dictum abundè $it, quæ $ub terra & in aquis; aut inter lapi- des concre$cunt, nunc de his quæ in ani- malibus na$cuntur $ermo habendus e$t. Et Cur verè gemmæ ra- ri$$ima in animalibus. quamuis gemmas veras in animalibus inue- niri po$$e credatur, nullam tamen veram gemmam è corpore animalis alicuius detra- ctam ad hanc v$que diem vidi: rará$que omninò e$$e oportet illas, quòd à frigore concre$cant. Indicio e$t à frigore gemmas concre$cere: primùm, quòd inter lapides & locis frigidi$$imis oriantur. Deinde, quòd etiam à frigore $eruentur, à calore debili- tentur, & vitientur: aquea etiam $ub$tantia non ni$i gelu concreta $plendet, velut in glacie: at gemmæ omnes nitent, pleræque etiam per$picuæ $unt. Molle$cũt etiam igni- Lapides om- nes frigore concre$cere, quinque ra- tionibus o$tenditur. bus, adeò vt po$$int perforari: vt adamas ali&ecedil; etiã magis, quædã etiam lique$cunt: molle$- cit & liquatur, $ed difficillimè, hyacinthus, facilè verò cry$tallus. E$t etiam frigiditatis omnium lapidum argentum haud dubium, & $i reliqua dee$$ent, cactus ip$e. Ergo $i fri- gore concre$cunt lapides, gemmæ autem vt duriores maiore, nihil mirum e$t non gene- rari gemmas in animalibus, vbi nihil e$$e pote$t frigidi$$imum. Sed $i omninò gene- ratur aliquis lapis, qualis Alectorius, $i gem- ma $it, aut vires habeat, vita carere non po- te$t. Gemma enim quòd durior $it, cùm li- ma haud tangatur, calore concre$cere non pote$t. Quòd verò frigore fit impenetrabile, viuere nece$$e e$t. Non igitur dura pote$t e$$e in animali gemma, nam non tam li- quido humore nutriri po$$et, quale e$t id quod in animali $ecernitur: neque mollis, quia gemma non e$$et, imò neque lapis. Ab initio igitur per $piritum & humorem gemmam viuere nece$$e e$t, atque mollem ob id e$$e: inde paulatim hebetata vita, ve- lut in vteri mola concre$cere calore, donec adeò dura reddatur, vt non po$$it amplius augeri: tunc verò frigore concre$cere, do- nec extracta, vel mertuo animali ab$olua- tur: nam eo viuente, perfici & perfectè du- re$cere non pote$t.

Precio$i$$ima autem, quod $ciam, ex his Margarita. e$t margarita, quæ corticibus quibu$dam con$tat rotundis. Na$cuntur ex conchyliis rotundis nobiliores, $ed tamen minus ro- tundæ: aliæ ignobiles rotundæ ex oblon- gis, qua$i contraria ratione. Striatum ge- nus conchyliorum vtrumque, & in imo ma- ri moram ducens. Fabulo$um itaque eas ex cœli rore concipere. Ignobile margarita- rum genus ex Nacaronibus ($ic enim o$trea vocant longa) $eu melius dicam conchylia, quòd $triata $int, na$citur. Sene$cit celerri- mè margarita, nec in hoc lapidibus $imilis. Mittit Indicum mare Boreale iuxta Cuba- gua in$ulam, au$trale iuxta Terarequi: na$- cuntur & aliis pluribus locis. Maxima laus e$t in candore, $plendore, ac rotundita- te. Inuenitur in conchyliis, o$trei$ve iuxta Britanniam, frequ&etilde;tior in Indico mari. Vna in theca plurimæ $unt margaritæ, tũ maximè minimarũ, vnde harum copia $uprà fid&etilde;: ma- gnæ raræ $unt: quæ vitio careant: & magnæ, $unt rari$$imæ: repurgant $anguin&etilde;, tenuem- que habent $ub$tantiã. Sed colos eis vt p$eu- doopalo, $cilicet qui ex a$pectu mutetur. Can$a iam dicta e$t, nam corticibus con- $tant margaritæ, quæ $uperficie vna politæ $unt, altera rudes. Experimentum $ume plu- ribus $peculis $imul iunctis eodem ordine, ita vt nitida $uperficies tegat rudem alterius. Inde $i paruas eas finxeris, atque adeò te- nues, vt $olùm $cabrum non diui$um, aut varium corpus efficiant, intelliges tandem qua de cau$a a$pectus ratio colorem, ac Cochlea Indica. $plendorem mutet. Colos tamen margaritæ plerunque e$t candidus, nitidus, modicè fu$- cus: hunc à $uis conchyliis mutuantur. Non ab$imilis hic e$t cochleis, quas India ( vt di- cunt ) mittit. De colore, forma ac $ub$tan- tia dicere po$$um, quòd eas viderim $æpiùs vnde veniant, non $at dicere po$$um. E$t igitur forma triremis cùm alta puppi, in qua va$culum aliud, diceres poculum à natura excogitatum, nam & magnitudo tanta e$t eius quam vidi, vt facilè cotylam capiat, res profectò v$us eleganti$$imi, & pulcher- rimæ formæ, con$tat e$$e nautilum. E$t & limacis concha margaritarum conchis, quã- tò Indicus aër, ac terra, tum aqua, no$tris elementis $unt præ$tantiora: multorum enim $eculorum cur$us meliores euadunt. Borax.

Borax, inuenitur ) vt aiunt ) in capi- te bufonis $enis ac magni. Bra$auolus re- fert, in capite illius animalis inueni$$e, e$$éque os potius quàm lapidem. Duplex e$t, cauus o$$ique per$imilis, colore fu$- co pallente, & alter qui in o$$e lapidem continet: verùm os capitis e$t, vt Bra$a- uolus refert, quod vetu$tate concre$cit, quia terra alitur. Sed vires non noui: ad- uer$us calculum valere putant, ego incer- tus $um, an prohibeat lapidis generationem: at omninò prohibere non pote$t, neque om- nis: an verò aliquis retardet, dignum dubi- tatione e$t. Limacius.

Limacius lapis in capite limacis, quæ cortice non integitur, $olet generari. Hunc vt o$tendere po$$um, candido colore, & a$pera $uperficie e$$e oportet, quòd ex aquea $ub$tantia coactus $it frigore, & ob id etiam paruus, quòd in paruo animali inuentus. Putant alligatum, quartanam pa- Perca lapis. tientibus prode$$e non parum. In perca pi$- ce paruo, hunc coruum vocant, cùm ca- put magnum habeat, duo lapides inue- niuntur candidi, oblongi, plani, altera parte qua$i dentati, quos lithia$i conferre creditum e$t. Auxiliatur & podagricis ( vt ferunt ) doloribus, & quantò maior fuerit. Quomodo in animalibus. lapides gene- rentur.

Oriuntur lapides in animalibus, duobus modis: altero quidem, frigore, vt in lima- ce, perca, cancris, bufone, & ( vt aiunt) Indicis te$tudinibus: altero, à calore, vt in taurorum ve$ica fellea $æpe, & in homi- num etiam aliquando: nam inuentus e$t annis ab hinc paucis antè lapis in fellea ve$ica hominis; eo $cabiei genere quod le- pra vocatur laborantis. Gignitur & in ve$i- ca, ac renibus magno illorum malo: tum etiam apud me e$t, genitus in pulmone bo- uis, lenis, ac cinerei coloris. Lapides om- nes qui in cancris, limacibus, de pi$cibus gignuntur, vt coruo, manati, alii$que plu- ribus, prohibent generationem lapidum in renibus, genitó$que di$$oluunt. Nam hi la- pides in his animalibus immodico frigore concre$cunt: epoti igitur renes refrigerant: aut in hominibus lapides calore generan- tur immodico: talis autem materia lapidea e$t & frigidi$$ima: conuenit igitur vt etiam vrinæ abundantiæ, quæ vel calore renum, vel $iccitate fit, præ$ens afferat auxilium. Ferunt etiam in ventre galli generari ale- ctorium lapidem, qua$i dicas gallinaceum. Sed tamen $arda, vel achate fingitur, in Lapis in gal- li iecore. quo flammea macula appareat. Verùm ale- ctorium generari in galli, aut galli gallina- cei ventre, penitùs non po$$e reor. Nam cùm gallorum ventriculus $it valde capax, atque $orditie $emper plenus, humor ille paulatim di$tillare non pote$t, $ed nec col- ligi, nec concre$cere. Si verò concre$cat, in meatibus potiùs id fiet: at $ic lapis mini- mus e$$et. Nec omninò quie$cere po$$et, donec coale$cat. In iecore autem manife- $tum e$t generari lapides, quia meatus $unt angu$ti, & caro den$a. Refertque Georgius Agricola, prægrandem gallo inuentum, & magnitudinis incredibilis albus erat, & ruf- fus, & qua parte iecur extuberat fu$cus: inferiore pumico$us, vt à gemmæ natura plurimum abe$$et: longitudo vnciæ, latitu- do digiti, altus $e$quunciæ. Inueniuntur ta- men in ventriculis gallorum gemmæ, quas fortuitò deuorarunt: atque hæ $atis pul- chræ, quoniam à calore ventriculi purgan- tur, & nitorem acquirunt: nam & gemma- rij $olent margaritas columbis offerre, vt expoliantur. Quid mirum e$t igitur, diutur- niore mora & calore robu$tiore in ventre galli puriores gemmas expoliri? Vtrum ve- rò in iecore gemma, dubium e$t: nam calor auium maior e$t calore quadrupedum, & Lapis in che- lagamn ari humor tenuior. Inueniuntur & in aliis ani- malium partibus lapides, vt in chelis gam- mari nodo $uperiore, atque ego $emel re- peri: minorem reperit vnus è no$tris con- tubernalibus: quos ego ambos $eruo. Colos ex albo, rubeóque mi$tus, leuis ac lenis. Maximi non excedunt granum pi$i, imò nec æquant. Forma milicæimò ($i ne$cias ) mili- cam e$$e credas, vt nihil habeat commune cum lapillis, qui in cancrorum oculis inue- niuntur. Raritas facit, vt augurij loco $it illorum inuentio. Quædam etiam $unt lapi- dibus $imilia, quæ in animalibus inueniun- tur, nec tamen $unt lapides, vt ouum bouis. Hoc $anè in v&etilde;triculo illius inuenitur magni- Ouum in boue inueni- tur. tudine an$erini, ferrugineo colore, leui$$imũ. ac leni$$imũ. Cogitur ex cibi excrementis, & motu rotunditatem acquirit, pituita cogente. Vnde $i frangatur, ex pilis con$tare videtur: durus e$t pro leuitate tanta. Ita natura ludit, vt etiam quandoque boues oua pariant.

Sunt & lapides recepti in numero gem- marum cùm longè ab$int, vt Geodes, quem Geodes. Ætitem, quòd prægnans $it, fal$o vocant. Fer- rugineus è Galliis, è Cannis in Italia defer- tur pallidus. Tecolithos duplex e$t, qua$i di- Tecolithos. cas lapidem con$umens, Indicus, & quem Agricola $pongiæ lapidem vocat.

Proxima gemmis marmorũ e$t gloria, pul- Marmorum genera. Marmorum $igna. Phenigiti- cum. chritudo, gratia: genera illius nobiliora, phengiticum, parium, zeblicum, porphy- rites & ophites. Probantur omnia vel vi- tuperantur, colore, nitore, duritie, per$- picuitate. Phengiticum nitet maximè, ima- giné$que reddit. Vnde Nero ædem Fortu- næ clim à Seruio Tullio inchoatam, quàm Setam vocauit, in domo aurea ab$oluit, ita vt intus con$tructa e$$et hoc marmoris ge- nere, lucem $ic excipiente, conclu$is vn- dique foribus, vt diuturna claritas $eruata Zeblicum. ibi videretur. Zeblicum in Mi$ena inueni- tur, quod aduer$us venena prode$$e credi- tum e$t: an iuuet, ne$cio: quòd iuuare po$$it, certum e$t, quandoquidem molle admodum $it: nam $i ex va$is è $eruino cor- nu bibamus, edamu$que, pocula va$aque contracta iam mora in illis venenorum plerumque haud tamen omnium vires he- betabunt. <*>arium, & eius $pecies.

Parij marmoris $pecies plurimæ $unt, à colore differentiam $umentes. Condidi$$i- mum, quod vbique cernitur in Italia: ci- nereum in Hildesheimio tractu, qui e$t in Germania: viride, vt in æde B. Ioannis Ba- pti$tæ Florentiæ. Ferreum, $uper quo Stol- pa arx Epi$copi Mi$eni fundata e$t: hoc tantæ duritiei e$t, vt Agricola referat in Mi$ena fabros ex eo fabricare incudes: pa- làm verò tenax e$$e oportere, & tenuioris ac den$ioris $ub$tantiæ, itaque etiam gra- ue. E$t & nigrum $plendidum, ac nitens, quo con$tat $epulchrum Cardinalis Carra- cioli, viri $ingularis probitatis, & præ$u- lis prouinciæ no$træ, in æde no$tra magna, ad dextram con$titutum altaris. E$t & va- rium generis diuer$i, quòd fragile plerun- que e$t, & $pontè rumpitur, quoniam par- tes in eo quædam crudæ, quædam nimium exu$tæ $unt. E$t & $ubruffum marmor. Quid moror? nullus color marmori conce$$us non e$t. Senæ $uper altari $eptem $imul genera Porphyrites. marmoris Parij ( Parium $ic appello, vt æs Corinthium: nam ab in$ula quod pul- chrum e$t valde, $ic $olet vocari ) vi$un- tur: candidum, cinereum, $ubruffum, vi- ride, nigrum, porphyriticum, & ophites. E$t autem porphyrites marmor rubeis, ac qua$i candidis maculis di$tinctum, $eu po- tiùs rubeum cum maculis internitentibus. Sunt ex eo columnæ duæ Mediolani in$i- gnes in æde B. Ambro$ij ante altare, nec- non & $epulchrum B. Diony$ij, quod tran$- latum e$t ad templum maius vrbis no$træ magnitudinis corporis humani, non paruæ etiam cra$$itudinis. Ophites.

Ophites verò viride e$t, maculis totum plerunque albis, tum verò alterius coloris di$tinguitur. Frequ&etilde;tes vidi ex eo columnas, tum men$as: $icut & ex eo alio genete varij coloris men$a e$t apud Andream Al- Imagines na- turales in marmore. ciatum non mediocris pulchritudinis. Inue- niuntur quandoque in pario formæ con$pi- cuæ venarum varietate ac concur$u, quæ effigiem picta haut inferiorem referunt. Nam præter reliquas in æde Sapientiæ Con$tantinopoli imago B. Ioannis Bapti$tæ tergore cameli tecti videtur, quæ ab$olu- ti$$ima e$t in omnibus, præterquàm quòd alterum ex pedibus non adeò vt pictura po- te$t, exprimit. Cau$am horum iam diximus fortuitam e$$e, non propriam. Sunt & mar- morum genera à regione nobilitate, velut Numidicum: hoc enim cùm ex $ubtili$$i- ma lachryma con$tet, ob regionis ardorem $plendidi$$imum e$t, ac maximè nitens, & quòd facilè cælari po$$it ob mollitiem, & æqualitatem. Silex enim & cotes, quia par- tibus con$tant cra$$ioribus, ideò $culpi com- modè nequeunt. Itaque & nunc marmor Numidicum e$t eleganti$$imum.

E marmorum generibus e$t Alaba$trum, Alaba$trum per$picuum, & plerunque candidum, quo pyxides pro odoratis vnguentis fiunt, robu- $tius vitro, metallicis purius: figulinis præ- $tat, quòd minus combibat, aut remittat vnguenti, ergo & illius nece$$arius v$us fuit. Quòd ex eo per$picuitatem acquirit aquæ immer$um, magis combibit $uccos ac remit- tit, cuius cau$am $uperiùs diximus.

Proximæ marmori cotes: nobiliores ex Cos, & eius genera. his Lydia & Dama$cena. Lydia nigra, $ub- $tantia admodum tenui, $plendens, mira $ubtilitate refert metallorum colores: quo auxilio auri & argenti puritatem aurifices intelligunt: tenuitate quidem $ua detrimen- tum non afferunt, vt liceat millies experi- ri etiam $ine vnius grani iactura: nigredine autem o$tendunt colorem metalli: nam ni- Cotes in qui- bus proban- tur. gredo colligit nitorem, ac colorem. Cotis dotes $unt, celerrimè $en$im & omnia ab- $umere, nec ab$umi. Ob id Dama$cenæ præ$tanti$$imæ: cùm enim chalibem affri- catæ, quantumuis durum celerrimè ab$u- mant, tum $en$im ip$æ minimè atteruntur, temporis tamen $ucce$$u & longo attritu, ac frequenti etiam ip$æ pereunt & ab$umun- tur: prauæ, molles, cario$æ, veneno$æ, no- do$æ, a$peræ nimis. E genere cotis lapis e$t mollis, è quo va$a fiunt Comi excoquendis cibis: tener e$t hic, vt po$$it cælari, & ta- men humido lento con$tat, quò fit vt igni- bus diu re$i$tat: cinerei e$t & $ubfu$ci co- loris. Omnibus cotibus illud proprium e$t, $ed præcipuè Lydiæ, vt $upina parte optimæ $int, quia à Sole perficiuntur: pe$$imæ pro- na, qua terræ & humori incubant, in la- teribus non parum duriores e$$e $olent.

Cotis memoria adductus $um in nauicu- Lapis in<*> dens. læ recordationem. Lapis e$t apud Indos fla- ui coloris, per$picuus, qui nouaculæ in$tar $cindit: par autem e$t vt vitrum, & cry$tal- lum chalibeam nouaculam ob tenuitatem $uperare. Sed quod addunt mirum e$t, non cote, aut mola, alterove lapide, $ed aqua ip$a acui. Id verò contingit, ob $ub$tantiæ tenui- tatem.

Onyx, e$t forma cu$pidis, potius quàm gladij, & neque $atis affabre: $i omnes $unt, quales hi, quos ego vidi.

Proximus marmori ac cotibus, cra$$iore Silex & eius differentiæ. tamen $ub$tantia, e$t Silex, & ip$e varij ge- neris, tener, durus, tenax, friabilis, grauis, leuis, ignibus imperuius, & qui celeriter in cineres tran$it, $qualens, rubens, coloris quoque varij. Squamo$us $ilex e$t, imbrium ac frigoris patiens, lique$cit plerumque, demum in cineres vertitur: lapides reliqui vt plurimum tran$eunt in calcem. Norim- Marmor $e- ctile. bergen$is è fodina extractus dure$cit, cum reliqua eius genera potiùs frangantur. E$t & lapis marmori natura $imilis, quippe quòd $ectilis $it, $ed coloris cinerei, & mollitiei incredibilis, vnde ferra, non $ecus ac li- gnum $ecatur ad opera. Copia eius in regio- ne Veneta. Sed ob coloris ob$curitatem, & quia nitorem non admittit ad $ilicem refer- ri pote$t. Propria enim omni $ilici $unt, $qua- mo$um e$$e, nec leue perfectè, vt marmori nitor, & quòd $ecari po$$it. Huic autem la- pidi pars vna ex vtroque dee$t: non nitet, ideò marmor non e$t: $quamis caret, ideò non e$t $ilex. Saxa $ex generum.

Cæterorum lapidum nomen vnum $axum $it, genera autem $ex: a proprietate vnum vt magnetis $umptum: à viribus, vt calamo- chus: à colore, vt amochry$os: pictura vt alabandicus: forma vt trochites: ignium, vel aquarum re$i$tentiæ nobilitate, vt magne$ia. Igitur à primo genere incipiemus. Magnetis genera.

Magnes, $eu lapis Herculeus duorum aut trium generum e$$e videtur: nam ex eo fer- rugineum e$t, & candidum: & quod candi- dum, e$t di$tinctum leuibus, ac tenuibus fer- rugineis venis, quòd tamen fermè vndequa- Ferrugineus magnes quas habeat vi- res. Lib. 2. Me- tal. tract. 3, cap.6. que e$t leue. Ferruginei generis magnes duas habet primò vires, nullis fermè $ecu- lis incognitas: trahit enim ferrum, & illitum magnete. ferrum aliud trahit ferum, adeò vt quandoque contigerit magnetem quinq; aut etiã plures annulos perpetua $ucce$$ione tra- here Po$t ætatem illã vetu$ti$$imam Ari$to- telis æuo, $i quid Alberto credendum e$t, in- notuit magnetis duo e$$e genera, alterum quod ferrum ad Boream dirigit, reliquum autem quod ad Au$trum. Hoc autem modo res $e habet. Affricatur magneti ferrum te- nue in cu$pide, inde $u$penditur in æquili- brio, tum circumuoluitur ferrum $pontè, $i- cut cu$pis Boream, aut Au$trum re$piciat. Iam ergo hæc quatuor nota antiquo fuêre tempore. Sed & illud cognitum e$t Alberti ætate Magnetis e$$e genus quod vocant Theamedem, adnatum ip$i Magneti, quòd abigat ferrum. Sed & illud, quòd à ferro etiam Magnes trahitur, quodque virtus eius corpora penetrat, vt interpo$ita tabula etiam ferrum ad $e alliciat. Ergo plurima, vt mos e$t, iamdiu fuêre cognita, quæ non panci no$tro tempore inuenta exi$timauêre: nam pyxidis nauticæ rationem cuidam Fla- uio tribuunt, quam con$tat cognitam $al- tem ante Alberti Magni ætatem. Eius enim ille meminit non tamen Ari$toteli pyxidis v$um notum fui$$e crediderim. Aut quòd fetrum ad Boream dirigat, cùm Galenus & Alexãder Aphrodi$ren$is, qui nullum, naturæ Cau$æ no- uem experi- mentorum ferruginei magnetis. miraculũ tamet$i leue pr&ecedil;termi$erunt, harum rerum adeò admirabilium & vtilium haud meminerint. Con$tat etiam tempore Roma- norum hæc fui$$e ignota, tot naufragiis ob hanc cau$am illis $ubeuntibus: vnde non $emel attritæ vires, dum aduer$us Pœnos dimicant, & Octauij cla$$is di$iecta ad- uer$us Sex. Pompeium. Ergo iam vires de- nuò ferruginei magnetis aggrediamur, in- de rationes explicemus, initio ab experi- mento facto. Magnes igitur ferrum trahit, trahit & chalybem. Refert & Hierony mus Fraca$toreus vidi$$e quòd arg&etilde;tum traheret: generaliter autem argentum haud quaquam trahit. Cau$a cur ferrum trahat e$t, quo- niam illius e$t pabulum: nam ( vt dixi ) la- pides viuunt: ob id etiam optimè in $cobe ferri $eruatur. Quid mirum e$t igitur cha- lybem, in quo maxima pars ferrum e$t, trahi? Sed & ferrum $i à magnete tangatur priùs faciliùs trahitur: argentum verò vel ferri aliquid continuit, vel genus erat aliud magnetis, de quo, vt mihi incognita, ver- ba facere non decreui. Attamen hoc no- $tris $atisfacit principiis, argentum & re- liqua metalla à valido lapide $i ferri quic- quam contineant, trahi po$$e. Nec ex om- ni parte magnes trahit, $ed vbi cortice tenui e$t, magi$que vna parte quàm alia, ferrúmque nitidum potius quàm rubigine ob$itum: Nec, vt fabulantur, allio, cæ- pi$ve impeditur, multò minus adamante: ni$i for$an adeò leuiter, vt in minimis $o- lùm ac debilibus depræhendatur, in reliquis autem $en$um effugiat. Ferrum verò quod cum lapide confricatum fuerit, non $olùm celeriùs trahitur à magnete, $ed & aliud ferrum facilius ad $e trahit, quàm ip$e la- pis. Videtur enim vis magnetis à ferro ro- borari: nam in $uperficie ferri tenuiores la- pidis partes hærentes ferrum ad $e alliciunt. Sed & ferrum magnum fru$tum magnetis modicam partem vice ver$a trahit ad $e, eóque magis $i ferrum à magnete, & ma- gnes à ferro contacta $int. Hoc ideò con- tingit, quoniam ferrum magnes, vt pa- bulum de$iderat: qui cùm illud ad $e tra- here nequeat, ad ip$um mutata vice fer- tur. Duas habet partes ex aduer$o po$itas hic lapis: alteram quæ iacet ad meridiem, alteram ad Boream. Cùm verò eruitur, vim eandem $eruat, vt quemadmodum anima- lia, ad $itum proprium & naturalem $pon- tè redeant. Cùm verò ob grauitatem ne- queat $eip$um mouere, ferro affricatum mouet illud in æquilibrio po$itum ob faci- litatem: & etiam quoniam principium e$t quoddam naturale. Nihil $eip$um mouere. Ergo cùm duæ $int partes, ferrum quod a Boreali tangitur, cu$pidem illam ad Bo- ream dirigit: quòd $i Au$tralem contigant, ad Au$trum etiam impellitur, non ad Bo- ream. Fal$um e$t igitur, vt in no$tris la- pidibus luce clarius $pectare licet, Hercu- leum lapidem ferrum $emper ad Boream dirigere, quandoquidem pars illius $it non parua in $ingulis fru$tis, quæ non minus ferrum dirigat ad Au$trum, quàm noti$$i- ma illa ad Boream. Quò fit vt $erò videan- tur vires eius homines animaduerti$$e. Sed nec ad vnguem diriguntur partes ad Bo- ream, Au$trumve, $ed $ingulæ ad locum quinque partibus cœli di$tantem. Quò $it, Cur in horo- logiis non eadem $it li- nea pyxidis & meridiei. vt in horologiis non eadem $it linea $uper quam ferrum quie$cere debet in pyxide, & meridie, vbi vmbræ $ignificant horas: nam linea pyxidis, $i horologium perfectum $it, paululum ad Orientem inflectitur à linea meridiei. Horologia, quæ lineam meridiei ab$ que pyxide o$tendunt.

Nuper verò inuenta $unt horologia, quæ ab$que pyxide, & horas, & Meridiei lineam o$tendunt: nam $upra, ante, & à lateribus, cùm eandem $emper horam referant, & di- uer$a ratione, fieri non pote$t, vt alter idem contingat, quàm cùm $emper meridiei li- neam media horologij fuerit con$tituta: Ad- mirabile $anè Germanorum inuentum. At verò de Herculeo lapide, quod ab Oriente ad dextram inflectatur, cau$a alia non e$t, quàm $itus lapidis.

Lapis autem ea parte vires recipit, quo- niam ortum $tellæ in cauda Vr$æ minoris, quæ quinque partibus orientalior e$t Polo mundi, re$picit. Verùm ratione oppo$ita, non à $tellis Au$tralibus, $ed ab eadem cau$a Vr- $æ, $ed ortu $uo pars in magnate, quæ Au- $trum re$picit, vires acquirit: ita fit, vt lapis hic contrarius habere vires habeatur.

Nihil mirum e$t igitur, ortam e$$e $u$picionem Theamedis, quòd ferrum re- pellat, cùm magnes $it. Res autem ita $e habet.

Magnetis pars vna ferrum ad Boream, altera ad Au$trum (quemadmodum dictum e$t) impellit: quòd $i pars quæ ad Au$trum dirigitur, ferro quod partem Borealem petit applicetur, in$ita inimicitia illud maiore im- petu propellit à $e, quàm ferrum ad Au$trum tendens trahat: & rur$us pars Magnetis, quæ Boream re$picit, applicata ferro ea parte qua Magnetem ad Au$trum tendentem tetigit à $e repellit. Simile ferrum, atque ad eandem partem tendens ad $e trahit vehementer, Magnetis expers ferrum mediocriter. Cau$a huius luce ip$a clarior e$t: nam di$$imilia re- pelluntur, $imilia trahuntur. Itaque non iam ferrum abigitur ab vllo lapide Herculeo, $ed vt particeps contrariæ qualitatis, aut quoniam cu$pis alterius lateris $imili ma- gnete contacta e$t: vnde dum illa trahitur, reliqua fugatur. Ergo $i ferri vtraque cu$pis à Boreali parte tangatur, vtraque ab Au$tra- li repelletur, qua$i totum ferrum propellat. Sunt qui affirment, partem in eo lapide e$$e, quæ ad Orientem, & aliam quæ rur$us ad Occidentem ferrum impellat: de quo nihil certi afferre po$$unt. Verùm $imili tatione qua ferrum à magnete, aut trahitur, aut im- pellitur, $imili etiam ratione à ferro, cui ma- gnes contactu inhæ$erit, ferrum aliud, aut trahitur, aut impellitur. Dico cu$pis ferri magnetis parte Au$trali illita, ferro fixo cu$- pidem aliam à $e propellit, quæ in æquili- brio po$ita Boreal&etilde; partem magnetis conti- gerit. Atque eadem ratione magnetis fru$tu- la à magnete trahuntur, cùm vires ferri ma- gnes, aut illius fru$ta combiberint. Itaque non magnes magnetem trahit, $ed ferrum magneti hærens occultè.

Accedit his tot præclaris partibus, quòd magnes $ub tabula po$itus, ferrum $uper ta- bulam in æquilibrio po$itum, quanquam interpo$ita tabula, celerrimè circumagit, non $ine leui a$tantium admiratione. Vnde peluis lignea aqua plena $uperponitur tabulæ, in ea nauicula collocatur, tenui$$imis tabellis compaginata, $ine ferro, $ed glutine tantùm: in prora muliercula formo$a flexa remo na- uiculam agens, ita vt illius nauiculæ motu remus moueatur, & cùm eo mulieris imago: $ub pede po$tremo mulieris clauiculus lato Statua qu<*> quolibet fer- ri videtur. capite, cuius pars illa latior, pileus vocata, promineat è tabula, $ic figatur, vt lateat $ub prora, nec tamen aquam tangat: optimi tan- dem magnetis fru$tulum capiti virgæ lineæ ex abiete, vel cornu in$eratur, qua circumdu- catur lapis ip$e $ub tabula po$itus, atque $ic $uppo$ito magnete claui capiti producetur nauis lapidis motu quocunque voles, vide- bitúrque his qui virgam non po$$unt con$- picere imago illa qua$i animata, nauim quo- cunque velis circumagere, ac ducere, audien- ti quidem ac remiganti $imilis: non igitur materia ip$a tran$it, $ed aliquid $piritui $i- mile: nam tabula impediret motum, cùm cor- pora $e inuicem nequeant penetrare.

Simili ratione Dæmon re$pon$a dabit. Dæmon vt re$pon$um dare videa- tur. Fit $tatua parua ex orichalcho coronati viri, aurea ve$te, cùm cornibus in capite, facie, pedibus ac manibus nigris, pedes ac manus gryphis. Huic imagini $ceptrum ex ferro diligenter inaurato, ac viribus magnetis im- buto, in dextra manu collocetur. Sedeat ima- go hæc $uper $olio ex ære $plendenti, aut cæ- ruleo. Toti fabricæ vitrum in forma colum- næ circumponatur, vt quandoque tale in manibus habuerim $olidum, vel $i placet inane & $olum $olio vitrum iungatur. Inde $u$pendatur machina tenui filo ad perpen- diculum, vt pro arbitrio po$$it circumuolui. Deinde in cacumine elegantis virgæ con- $tituto occultè fru$to magnetis virga mota ad partes interrogetur imago. Pulchræ virgæ ignotæ notæ, ac characteres tum figuræ adiiciuntur. Pote$t & magnes annulo aureo Statua $em- per re$pici&etilde;s $acrificium. ab$condi. Eodem exemplo $tatuam $uper al- tare collocabimus è leui$$ima materia, atque in ea ferrum magnetæ imbutum, lapis au- tem magnes ea parte muri collocetur, vt cùm ferrum illum re$piciat facies imaginis con- uertatur ac $acrificium. Veri$imile autem e$t talibus technis, nondum hominibus adeò $olertibus, $acerdotes antiquos plebi ignaræ $æpius illu$i$$e.

Succedit ferrugineo magneti candidus, & Magnes car- neus. creagus, qua$i $i carnem ducens: experimen- tum e$t quòd labiis hæret leuis, & venis quibu$dam di$tinctus, rarus et$i, tamen etiam nunc inuenitur, cùm nihil volue<*>it nobis natura occultum e$$e. Trahitur for- $an $iccus ab humido, hærétque labiis, non alia ratione quàm fe$tucæ $olent $uc- cino.

Non ab$imilis huic videtur magnes alius, Magnes ali<*>s carneus miræ virtutis. cuius ego experimentum tale vidi. Attule- rat Laurentius Gua$cus Chera$cius, prouin- ciæ Turonen$is medicus empiricus, his die- bus hunc lapidem, pollicebatúrque po$$e, $i vel $tylum, aut acum tangeret, carnem to- tam ab$que vllo dolore penetrare: quòd cùm nobis, vt par e$t, ridiculum videretur, rem experimento in meis contubernalibus con- firmauit. Ego tandem, vt tam ineredibilis rei periculum facerem, acum ip$am priùs lapidi affricatam cuti adiutorij brachij inutili, $en- $ique primò leui$$imam punctionis imagi- nem: pò$t cùm totum mu$culum qua$i di- rectà penetraret: acum quidem in profun- dum, quà pererrabat penetrare $entiebam, dolorem nullum penitùs $en$i: túncque fa- miliaribus, quod in me fueram, expertus credidi. Dimi$i verò longo $patio flectens vndique brachium, nec quicquam mole- ftum $en$i, nec detracto effluxit $anguis: nec foramen vllum relictum e$t: quandoque $e- miguttula leuis cruoris, non autem $angui- nis, effluit, qua ve$tigium vulneris deprehen- ditur. Nec qui autor rei huius erat, loco ner- uorum, aut venarum ob$eruari volebat, vt planè intelligeremus vim lapidi ine$$e. La- pis faba parua minor fuit, candidus, buxeú$- que potiùs, quàm candidus, venis ferrugi- neis di$tinctus, lenis admodum ac leuis, vt totus pondus granorum 13. tritici impleret. Ip$a verò acus, quam ei obtuleram, confri- cata, et$i duri$$ima e$$et, vt priùs, adeò ta- men apparebat lenis, vt non ampliùs ferri naturam retinere videretur. Ergo cùm con- $iderarem, tria mihi occurrebant. Primùm, vt non arcus ingrederetur, $ed permutata $imilitudine cum no$tra aliam obtuli$$et, quæ in $e rediret, artificio non difficili, $ed huic ob$tabat, quòd acum ima penetrare $entiebamus: & dum extraheretur, magno labore opus fuit. Secundum, quòd cum $ub cute $it pinguedo inter cutem, & carneam membranam, inducta acu inter membra- nam, & cutem per ip$am pinguedinem, $it introitus $ine dolore e$$et. Sed enim huic rationi $ub$cribere poterat, quòd acum in $ummitate paululum inflexerat, $eu dum la- pidi affricat, $eu dum in mu$culum per vim immittit. Verùm ratio hæc haud $atisfacit, propter multa. Primùm, quòd $en$u perci- piebamus v$que ad os penetra$$e. Secun- dùm, quòd $ummitas, quæ prominebat ex- tra carnem, angulum fermè rectum con$ti- tuebat, vt ratio mathematica non pateretur $tante acu tota recta, ni$i in $ummitate, at- que ibidem etiam paululum flexa, non mul- tum, $itum habere cuti ip$i fermè æquidi- $tantem: accedit, quòd acus $ub cute iuxta foramen relucebat, nigræque virgulæ for- mam referebat. Quòd $i tota adhæ$i$$et cuti, nigra illa virgula acus longitudini fermè fui$$et coæqualis. Vltimò adiiciatur, quòd curuitas illa vix potui$$et $ine læ$ione cutis aut membranæ carneæ penetrare, tum præ- cipuè, quòd hanc operationem cuicunque Quomodo auris ab$que dolore perfo- retur, & cu- tis, & cau$a huius. libui$$et demandabat. Ergo ad tertium in- uentum confugi, quo pueri vti $olent, $cili- cet cùm cutim ab$que dolore digitis com- prehen$am brachij perforant acu, & car- neam auris prominentiam inferiorem prius attritam digitis. Attritione ip$a quatuor vi- dentur commoda haberi ad dolorem leuan- dum: raritas partis, per quam ab$que dolore acus præterlabitur: caliditas, quæ dolorem non permittit $entiri: vnde calida omnia acopa: & quoniam dolor, qui atterendo $u$- eitatur, dolorem punctionis leuat. Scriptum e$t enim, duorum dolorum, qui $ecundùm eandem partem fiunt, maior minorem ob$- curat. Sed hoc non $olum contingit, verum & minor maiorem, cum non ex eodem fue- rint genere. Denique è parte illa, quæ magis $entit, & e$t neruus, attritione $piritus exclu- ditur, $icque pars ea $en$u carere pote$t. Sed tamen in priore experimento cutis ip$a ne- que atterebatur, imò paululum $en$u dolo- ris retinebat, neque in $ummo hæ$it acus, $ed mu$culum tran$gre$$a e$t. Quid ergo? aliò ducenda ratio. Docet experimentum, $epo illitam acum dolorem penetrando non ex- citare, aut leuem: an for$an in lapide illo vis erat pinguior, aut adeò frigida, quæ $en$um omnem ac $anguinis fluxum prohiberet? Fraus maxi- mi quæ$tus. an illud proprium omninò huic lapidi, ve- lut & ferrugineo, quod ferrum (vt dixi) ad eas partes, quæ iuxta polos $unt, dirigatur? an for$an præcantationi locus. Sed quis dicat hoc commento quantum lucri liceat facere? aut quis po$$it excogitare? Multa hîc narra- mus, quæ parua videntur, & tamen $i ad v$um humanum conuertantur, magnam af- ferent vtilitatem, pleraque verò turpe lu- crum. Eadem arma $unt pro tuenda patria, & quibus latrones vtuntur ad peregrinos occidendos. Nam quis non diceret, non tan- ti e$$e habere fundum quingentorum iuge- rum, imò neque mille, quanti e$t $cire hanc tecnam? Idque o$tendit Alexander Vero- nen$is nuper Mediolani. Nam vulneratis ferro hac arte præ$tigio$o $eruis, tum pue- ris & tota pectoris carne transfo$$a, tum verò coxis, illí$que vulnere perterritis, ac nec cogitantibus, quod non dolerent (erant autem vulnera non ex acu, $ed gladiis præ- grandibus) oleo impo$ito, quod vel modi- cum $arcocollæ, aut thuris, aut aloës, aut al- terius cuiu$piam rei, quæ oleum non e$$e $implex o$tenderet, $tatim $anabantur. Sa- nabantur autem (vt dixi) ob vulneris præ$ti- gio$i naturam: & cùm nihil conferret oleum, omnis tamen vis $anationis in ip$um con- ferebatur. Quamobrem tanti vendebatur, quanti ille licitator æ$timaret. Facilè e$$et hoc vel na$uto cuique per$uadere, has præ- $tigias ac venefaciã ignoranti, quòd oleo illi tam repentè per$anarentur. Addebat in tam procliui mortalium lap$u alias vires, vtpo- te $edandi dolores, comitialem morbum de- pellendi, vermes occidendi, finiendi febres, quæ tum fides ip$a, tum ca$us, tum impo$i- ta illa medicamenta iuuabant. Amara enim pleraque & odorata multos po$$unt finire dolores, flatus di$cutere, coctionem iuuare, vermes occidere, $oluere lentas febres, & comitialibus prode$$e: hæc enim omnia in humore pituito$o, vt plurimùm, $edem ha- bent. Itaque medicamento$um hoc oleum, omnium opinione erat. Tantum verò ex eo vendebatur, & tanti æ$timabatur, vt $enos fermè aureos circulator ille indies collige- ret, præter id, quód ad ægros curandos non $ecus ac medicus qui$piam famo$i$$imus vo- cabatur. Indutus purpura, a$turcono gene- ro$o, multis comitatus famulis, $ycophantiæ fidem faciens, & lucri exuberantis terras circuibat. Neque minore potui$$et tantum impen$æ ferræ. At egregium illud oleum vulneribus aliis adhibitum cum ille abe$$et, prodebat dolum, nihilo aut certè valdè pa- rum melius oleo puro oliuarum: nam & pu- rum oleum, vt aliàs docuimus, vulnera re- centia $anare pote$t, quoniam (vt anteà di- ximus) non putre$cit.

Sed iam de his $atis dictum e$t, quemad- modum & de cau$is lapidis Herculei, quibus ad boream ferrum dirigit, vel ad au$trum. Relinquere etiam aliquas dubitationes po- $teris licet. Nunc ad ferrugineum magnetem oratio ip$a retrahatur. Na$citur in Hi$pania & Ilua etiam in$ula, quæ inter Cy<*>num $eu Cor$icam, atque Italiam iacet. Elba nunc dicitur, pluribú$que aliis regionibus: $ed propinquioribus adduximus, vt manife$ti erroris arguantur, qui ob regiones ip$as, in quibus oritur ferrum, dirigi putant: neque enim regiones ip$æ vbi oritur hic lapis, re- $piciunt oras eas, quas ferrum magnete illi- tum, neque vna e$t tantùm regio, quæ illum ferat. E$t & $ub$tantia ferro ac pondere $i- milis, vt ma$culus qua$i dicatur. Porrò in his, quæ $en$u prædita $unt, ma$culus ad fœ- minam mouetur: $en$u enim trahitur. In his quæ $en$u carent, fœmina à ma$culo trahi- tur. Ob id igitur ferrum à magnete trahitur ac rapitur: mutuò tamen (vt dixi) feruntur alterum ad alterum. Sed cur nullum aliud metallum à lapide vllo alio trahitur? quo- niam nullum metallum adeò frigidum e$t, quemadmodum ferrum, neque for$an om- ninò e$$e non pote$t, vt metalla alia ab aliis trahantur lapidibus. Viribus celebrantur, $arcophagus, calamochus, halcyonium, pu- Sarcophagus. mex, $miris, tripolis. Sarcophagus qua$i car- nes edens, leuis, candidus, $ubcinereus, fria- bilis, in cuius $uperficie $umma velut ferina quædem leuis re$idet, in imo autem at- que intus vt venæ luteæ. Ex hoc antiqui $e- pulchra faciebant, quòd in quadraginta diebus corpora ip$a præter dentes ab$ume- rentur.

Eadem verò ratione calx viua in cryptas concameratas iniecta, $uperfu$a aqua, $i in ea cadauera $epeliantur, exedi $olent, tum verò à cadmia cum terra mixta: immodicè enim omne tenue atque $iccum, & quod vre- re pote$t, ab$umit, non $olùm carnes mor- tuorum, $ed etiam o$$a: atque non $olum mor- E$charoticũ $ine dolore. tuorum, $ed etiam viuentium: vnde fit e$cha- roticum ab$que dolore, facilè quod outem pertundit in horis 24. Si $ana e$t cutis, ip$um $olum corio circumdatum imponitur: $in au- tem $anies, vt in $uppurationibus $ube$t, lo- cus aceto acerrimo lauatur. Con$tat medi- camentum è tenore $apone, & calce viua tenui$$imè mi$tis, adeò vt in vnguenti mol- lis formam tran$eat.

Ergo eadem ratione $arcophagus confert, $i quid aliud doloribus podagricorum, hu- Podagricorũ doloribus. mores extenuando. Sed & acetum verum quantò acrius, eò magis vt dolore, ita & $en- $u priuat: nam euocant hæc quod intus e$t, & attenuat, & di$$oluit: ideò $trenuè $iccat. Calamochus. Calamochus $eu adarces, harundinum $pu- ma, in humidis ac palu$tribus locis circa ha- rundines, & cremia na$citur, in $iccitati- bus $apore $ub$al$o, viribus $arcophago non ab$imilis. Colos a$ij lapidis, fora- minibus plenus, calidi$$imus e$t, & acer- rimus. Halcyo- nium.

Huic $imile viribus, & forma ferè quod vocatur halcyonium, id e$t, maris $puma: & e$t copio$um, at in v$u. Videtur autem à ni- do auium deductum nomen, de quo dicemus inferius. Sed non $olùm nidum verùm maris recrementum quoddam vile hoc nomine appellamus: & vt in vniuer$um dicam, Hal- cyonium homonymum e$t.

Pumicem con$tat e$$e genus lapidis mol- Pumex. lioris, igne $ulphureo exu$ti, ac per auras de- lati. Prohibere dicitur mu$tum ne ferueat, & præ$umptum ebrietatem, $ed non ab$que iactura vehementi.

Smiris è genere e$t lapidum O$traco$o- Smiris. rum: atterit ænea rota, gemmas plera$que, & dentes mundat fricando. Porrò lapide, & fragmentis Ob$idianæ cælabant gemmas Romani. Quòd $i non $it Smiris Potus lapis, ignotum illis eum fui$$e nece$$e e$t. Te- nuium partium ac den$arum, $olidæque $ub- $tantiæ e$t Smiris, adeò vt ferrum poliat & exacuat: nitorémque illi, & chalybi addit. Nitor enim fit dera$a $uperficie, donec æqualis ac den$a reddatur. Quamobrem quædam nitent, quædam non. Nitent quæ- cunque dura, ac vt magis, & den$a. Itaque lapilli pretio$i magis metallis, & matalla li- gnis. Et inter lapides adamas, quòd $it duri$- $imus: inter metalla aurum, quòd $it den$i$- $imum: inter ligna ebenus, inter o$$a ebur, inter cornua buffali, ei$dem rationibus, & quæcunque his erunt den$iora ac duriora, magis $plendebunt. Additur ergo $plendor polita $uperficie, auróque ilito, quod aurum quantumuis tenue $it, $it $emper den$i$$i- mum. Quæ verò expoliunt, dura omnia at- que æqualia $unt: quod verò æquale e$t, idem tenue, vel ex tenuibus. Quamobrem exactiùs expolit $miride tripolis: hæc gleba Tripolis. ferruginea e$t croceo proximior, aut $i vis tener lapis: non ob duritiem, $ed ob tenui- tatem $ub$tantiæ. Multa autem videntur in his molliora, cùm dura $int. Quædam ex mollibus dura con$tant tenaci glutino, vt $i- lex: alia ex duris mollia, vt tripolis.

Fit & tartarum ex vini fæce, quod in de- Tartarum. tergendo compar non habet: ob id $ordida, & duris nata locis, & carnis excre$centia purgat, ac viuam carnem o$tendit.

Gyp$um terra candida, tenax, leuis, fin- Gyp$um. gendis operibus idonea, glutinans vlcera, & illius flos à pluribus talchum vocatur. Sunt Talchum. qui talchum lapidem alium a $peculari e$$e velint. Quicquid $it talchum, e$t $imile vitro $quamo$um, & per$picuum, ac qua$i $pecu- lare. Epotum talchum vnius auellanæ pon- dere, difficultati inte$tinorum mirum in modum prode$t.

Ex eodem genere lapis e$$e videtur cru- $taceus, coloris nigri, aureis di$tinctus v&ecedil;nis, ex quo tabulæ fiunt, quæ ex Norimberga deferuntur. Forma lapides in$ignes $unt ab$- que numero. Cau$a varietatis ea, quæ in herbis atque arboribus dicetur.

Trochites $triatus in plano: & in plani Trochites. medio punctus e$t, ex quo diriguntur $triæ: $ed planum illud leui tympano circumanbi- tur. In aceto po$itus non $ecùs ac A$troites mouetur $pontè. Entrochos verò ex multis Trochitis componitur: é$tque vis eius qua- lis partium ex quibus con$tat.

Pentacrinos quinque lilia refert, $tria- Pentacrines. tus lapis.

Encrinos è pluribus conftat Pentachrinis, Encrinos. Belenites. ruber lapis, nigro adna$cens. Sic Belenites forma e$t $agittæ, rimam habens intùs $ecundùm longitudinem: alium continet la- pidem, qui aurea ei iungitur armatura. Cúmque ex his quidam paleas trahant, fru- $tra creditum e$t Lyncurios e$$e, cùm his na$- cantur locis, quibus procul $unt Lynces. Conchites.

Conchites conchæ $imilitudine, liris in- curuis, atque aurea decorus armatura. E$t & aliud Conchitis genus, marmorí$que $pe- cies, candida, mollitia, in qua conchyliorum te$tæ $emper inueniri $olent: olim nullibi ni$i apud Megaram vrbem, te$te Pau$ania. Atque hoc certum indicium, perfu$am an- teà mari regionem illam. Nam conchylio- rum te$tæ cùm diuturnæ $int, inter lapides ac $ub terra multis in locis lapide$cunt, for- ma retenta, $ub$tantia verò mutata. Cur ve- rò armaturis plerique muniantur aureis vel argenteis, cau$a e$t materia $al$edinis mini- mè expers: nitet enim $al: & ex pura qua- dam parte con$tant. Quæ verò ex conchiliis fiunt, è $al$a quadam parte con$tant: hæc ex- terius eiecta, immen$o loci frigore armatu- ram conficit, quoniam aquea pars $plendet. Quoniam verò aqueum benè immi$tum e$t terreo tenui, non ab$umitur. Sunt verò ho- rum quædam $agacis naturæ, & certum fi- nem $pectantis, quædam perennis mundi O$tracis. Onychites. Ctenites- Strumbites. argenta. O$tracis verò o$treis $imilis, vt $pe- cularis foditur. Sic onychites odoratis vn- guibus forma haud ab$imilis. Et Ctenites in pectinis effigiem $triatus. Strombites verò in cochleæ formam turbinatus, atque in acutum tendens. Porphoroi- des. Myites. Rhonbytes.

Porphyroides cinerei coloris, aculeis, pur- pureis in$tar armaturæ clauis $catens. Myi- tes mu$culo $imilis e$t, extremis tenuioribus, medio tumens. At rhombites duorum e$t generum: alius $quamis con$tat rhombi $i- militudinem habentibus, à quibus nomen accepit, hic candidus e$t: alius habet cylin- dri compre$$i figuram, verùm $triatus infrà, $upráque, adeò vt rhombi figuram refe- rant. Pentagonus. Hexagonus.

Pentagonus, hexagonú$que marginem habent, & in medio planitiem vt fritillus, in qua punctus e$t, à quo vt in trochitis ra- diis v$que ad extrema deferuntur. Omnes hos Hildesheimius Saxoniæ tractus mittit, detulítque ad Georgium Agricolam Vale- rius Cordus herbarum vir $cienti$$imus, quem $tudio varia di$cendi Romæ degen- tem, cùm Germanus e$$et, mors immatura præuenit, omnium eruditorum ac bonorum dolore.

Hic idem alios etiam detulit lapides, for- ma $ingulari ac mirabili: quemadmodum Glo$$o petra. Selenites. Hy$terape- tra, lapis mi- ras. glo$$opetram pici linguæ $imilem, Lunæ- bergi in alumino$is fodinis inuentam: & Se- leniten forma rena$centis in cornua lunæ: hic aurea modò, modò argentea, vel ada- mantina armatura integitur, inuenitúrque in Mariæburgo. Sicut in agro Treuiren$i hy$terapetra, quæ formam pudendi refert muliebris: nigérque hic e$t lapis, ac prædu- rus. Et iuxta Salphedam Truringiorum in puteo viginti orgiis profundo effo$$us lapis, qui ad vnguem pectoris humani integri for- mam referebat, cum co$tarum di$crimini- bus: erat tamen paulò pectore humano an- gu$tior.

Detulit ille idem lapides colore con$pi- Amochry$o cuos. Amochry$um aurei coloris, $quamo- $um ex qua arena fit aurei coloris literis $ic- candis apta: expertus $um, $i in igne conti- neatur die vna tota, vberiorem arenæ co- piam reddere, ac meliorem, pulchriorémque. Sic & Armaturam: $quamo$us e$t & hic la- Armatura. pis, verùm coloris argentei, eidem v$ui, $i non alteri $altem aptus. Hieracites quoque Hieracites. $triis & colore pennas accipitris, aut perdi- cis imitatur. Et pyrau$tus, qui rutilus e$t co- Pyrau$tus. lore, aurea in$ignis armatura, cauus, nitens: vnde non $ecùs ac $peculum cauum Soli ex- po$itus, ignem accendit: in Hildesheimio tractu hic etiam ab illo inuentus e$t. Porrò de Alabandico, quòd diuer$as referat figuras Alabandi- cus. pictas, $atis e$t $cire. Diximus & de onyche, & lapidibus, qui in agro Veronen$i inue- niuntur: nam & in marmore quandoque re- gij capitis figura cum diademate vi$a e$t: at- que hæc (vt dixi) quandoque fortuitò, quan- doque ob naturam lapidis contingunt. Di- Tabulæ $cri- ptoriæ. ximus & de cru$taceis lapidibus, qui igni re- $i$tunt: & de $ilice, qui etiam aduer$us aquas re$i$tit, & ab ignibus liquatur, quódq; mon- tium cacumina ob ventos, & frigora fran- guntur, lapidum fru$tis decidentibus. Super- e$t, vt de nigris $ectilibus agamus, quorum in Italia copia maxima e$t, pretium nullum. Molles $unt, & fru$tis eiu$dem lapidis albæ lineæ in eis de$cribuntur. Lituram $ola $ali- ua facit. Nec diu tamen retinent, etiam$i non deleas. Vtiles meditationibus, $i non tam facilè frangerentur. Ob id tabulæ exco- gitatæ è tenui lino obducto gyp$o, ac $uper gyp$um vernice ($ic enim hoc liquoris ge- nus vocant) quæ flectuntur, nec franguntur: atramentúmque $criptorium recipiunt, diú- que retinent, nec remittunt ni$i madida $pongia: quod olim tabularum genus cogni- tum fui$$e credo, atque in v$u, ex Augu$ti ioco, quòd Aiax in $pongiam incubui$$et: quamuis frequens v$us e$$et ceræ ac $tyli pro epi$tolis ac medicationibus: æterna autem monumenta ære cælabantur. Alij nunc ta- Ni lapides viuerent, gemmæ ar- te fieri po$- $ent. bellis ex liguo ficus ac cinere o$$ium, quod antiquitus ex M. Marcelli elogio cognitum fui$$e per$picuum e$t, pro abacis vtuntur. Quòd verò animam lapidibus ine$$e nece$$e $it, hoc abundè $uperiùs demon$tratum e$t. Atque vtinam non ine$$et vita lapidibus, ni- hil enim prohiberet puluere è multis $ma- ragdis $epulto $ub terra, additóq; humore pel- lucido, magnam gemmam procreari.

Duplici autem modo augeri lapides, ex dictis intelligere po$$umus: vel quòd per venas materia accedat $emper, nutriatúrque lapis non $ecùs atque humo: vel quòd po- tentia tale $it, velut in generatione pulli ex ouo, fiat actu tale: nam $ucce$$ione dierum totus pullus ab$oluitur: partes autem in ma- teria eodem tempore cum magnitudine $ua fermè tota initium $umunt, vt prius candi- dum rube$cat, inde concre$cat in neruos, o$fa, membranas, ac talia. Nec etiam quòd in aqua de$cendant lapides, terrei dici me- rentur, $ed $ufficit concreto humido quan- tulacunque pars terræ ad de$cen$um. Pellu- cidi tamen omnes aquea $ub$tantia $unt, vel frigore concreti, quamobrem ab igne di$$oluuntur. Silex autem non pellucet, quia terreus e$t: di$$oluitur tamen, quia frigore concreuit. At lapides opaci, quales plerique $unt, & qui in calcem vertuntur, nec frigo- re omninò concrenerunt, nec aquea $unt $ub$tantia: aut $i modò frigore concreue- runt, quoniam frigidi e$$e videntur, terræ multum, aquæ autem parum continent. Ma- nife$tum e$t igitur cry$tallum, quòd $it per- $picuus hic lapis, & facilè lique$cat, aquea $ub$tantia pura ac frigore concreta con- $i$tere. Lapis qui percu$$us la- pillo imagi- nem $onæ ci- tharæ refert.

Atque hæc clara quidem ratione con- $tant. Cæterùm aliqua $unt $ubtilioris ac ob$curioris contemplationis, vt propè ad miraculum accedere videantur. Quale illud e$t, quod Pau$anias refert, fui$$e in arce Me- garæ iuxta focum lapidem, qui percu$$us lapillo cithatæ plectro pul$atæ $onum re- ferret. Id $cio, quàm multi ridebunt me nu- gas, & etiam antiquas nugas, Plinij more referentem: $ed nos quòd hoc contigerit, quamuis locuplete te$te, non contendimus: quòd verò contigi$$e potuerit, quódque in po$terum contingere po$$it, non dubitamus. Illud potiùs diligenter perquirendum, quo- modo hoc fieri po$$it. Quòd verò natura, aut arte, nullum e$t di$crimen. Ab arte igitur, tanquam nobis notiore ac faciliore, $uma- mus exemplum. Cùm enim citharæ re$o- nent, ob id quòd lignum cauum e$t, & ca- uernis plenum, ac $pongio$um, atque multi- pliciter per anfractus diui$um, illud idem in lapide oportet excogitare. Vt verò tale e$$et, præter cauernas & cauitatem, metallicam materiam $ono aptam immi$tam fui$$e, ne- ce$$e fuit. Inter autem metalla $olùm & ma- ximè æs re$onat: nam cuprum diximus e$$e æs Cyprium. Fabulabatur igitur antiquitas illic Apollinem citharam repo$ui$$e. Sed e$t aliud o$tenti genus, quod non parum admi- rabatur antiquitas. Lapis erat in Olympia, qui adeò perterrebat equos, vt currus fran- gerent, & $e$$ores excuterent, aurigarum lo- cis ac minis contemptis: vnde lapidi nomen Taraxippus lapis. inditum Taraxippus, qua$i equorum con- turbator, & formido. Nec in eo veneficium, $iquidem ars nulla: $ed talis $pontè lapis, vt qui ruberet ac $plenderet flammæ in modum ingens, ex quo imago relucebat equorum: vnde illi vel ignem imaginati, vel propria $pecie decepti, vertebantur in fugam. Ignem enim maximè equi formidant. Succurrit me- moriæ, quod mihi contigerit propè iam triennio exacto. Eram Genuæ, cœnaueram apud illu$trem virum Franci$cum Duardum Cæ$areum quæ$torem, à cœna pluit imbres maximos: pileo, ocreis, gabanio, cùm mihi e$$em onero$us. Dat ille, vt e$t merè huma- nus, equos genero$os, con$cendimus: aderat autem mecum Ludouicus Ferrarius. Dum viam quandam tran$imus, $uccedunt nobis viri, faces ferentes: flabat ventus ab ea parte, & $cintillas ferebat ante nos, quamuis pro- cul: ob id exterritis equis tamen magno fuimus in periculo, vt iam vix contineri po$$ent ab his, qui nobi$cum erant $eruis, etiam arreptis frænis ne erigerentur. Et erat callis angu$tus laterum $tructura qua$i in fornicem procliuum, vt $i erecti fui$$ent, actum de nobis e$$et, præcipuè quòd ob plu- uias neque pedi$$e qui, nec equi $tare po- tui$$ent, quin laberentur. Et cum de his aliàs dixerimus, nunc $atis fuerit monui$$e, equos ignibus maximè terreri, atque ob id Tara- xippum non miraculo aliquo, $ed certa ra- tione illos in fugam compuli$$e.

Sed vt tandem metallicorum omnium narrationi finem imponam, docere operæ pretium e$t, quomodo veræ gemmæ à fal$is Quomodo fal$æ gemmæ digno$ci fa- cilè po$$int. dum in annulis latent digno$cantur. Docuit autem nos primo hoc Hieronymus Gueri- nus ab oculis gemmarius, de quo $uperius mentionem fecimus, demon$trationem au- tem nos addidimus. Annulo conuer$o angu- li, & latera in$piciantur, & videbuntur di- lutioris coloris: nam $it co- lor C, oculus D, anguli A & B, manife$tum e$t, quòd D non videbit A colore C, quia linea DC cadit in- fra punctum A. Et rur$us $i conuertatur annulus, idem continget. Quòd $i AB $u- perficies vngui $upponatur, non videbitur color in angulis, $ed erit dilutior: refran- guntur enim radij potentes in vera gemma ex vnguis plano.

E$t & alia non leuis lucri $epla$ia, cùm Margarita- rum adulte- ratio. ex concha margaritarum pulcherrimi fin- guntur vniones. Adeò autem rectè fraus hæc $uccedit, quòd nec à gemmariis digno$- cuntur: color, $plendor, $ub$tantia, pon- dus re$pondent. Sunt qui etiam ex duobus fru$tis ob conchæ tenuitatem vniones con- ficiunt.

Dum hæc $criberem, lis agebatur de mar- garita 68. aureis empta à gemmario, quæ ex concha facta erat: pretium æ$timationis au- rei ducenti. Sperabant imponere Germanis aut Gallis, quòd ingenio, & arte minùs va- lere eos exi$timant: hos enim barbaros pu- tant: cùm nos veriùs $imus barbari: $iquidem magis barbarum e$t decipere, quàm decipi. Sed $atis de metallicis actum e$t: nunc au- tem ad plantas tran$eamus. LIBER OCTAVVS. De Plantis.

NOBILIORES metallicis plantæ $unt, atque in his quæ- dam $en$us imago relucet. Etenim & odi$$e, & amare plantas, & membra habere functionibus opportuna, $atis clarum e$$e Plantarum odium, & amicitia. puto. Nam vitem oderunt olea, ficus, caules, atque adeò, vt frequentes $atæ apud eam vinum in vappam vertant: & cucumis oleam fugit, & vlmum diligit vitis. Sic Myrtus iuxta punicam malum con$ita, eam fructuo- $iorem reddit, ip$a odoratior, vtraque mi- rum in modum læta prouenit ac luxuriat. Vna tamen e$t cau$a generalis, cur plantæ quædam aliis $ibi vicinis pernicio$æ $int: nam cum Solis calore, & humido terræ lu- xurient, nece$$e e$t arborem omnem opacam noxiam e$$e aliis, tum etiam multifidæ radi- cis: nam multifida radice exhauritur humor vitalis, quo planta vicina atque imbellis ali debet: vmbra verò refrigerantur, & plantæ, & $olum, vt tabe$cere ob id ip$æ videantur arbores, aut herbæ, quæ vmbræ $ubiacent. Itaque nux noxia e$t vtroque vitio: con$ita habet enim folia, & multiplicem radicem: ficus verò prægrandia. Animaduerti dum hæc $criberem triticum iuxta $epem in agro natum, humile, aridum ac rarum, & mini- mè frutico$um fui$$e, cum $eps humilis, & rara orientem aut occidentem Solem, nec diu tamen, nec ex toto prohiberet. Ergo generalia hæc, alia quidem (vt diximus) propria. Plantarum genera.

Genera plantarum quatuor, arbores fru- tices, $uffrutices, herba. Arbor e$t, cuius truncus aut denuò, aut perpetuò vire$cit, & ad egregiam peruenit magnitudinem, vt pyrus. Frutex, cuius truncus manet, $ed non in iu$tam cre$cit magnitudinem, vt ro$a, & myrtus. Suffrutex, qui & ip$e manet trunco, $ed tamen herbarum magnitudinem non excedit, vt bru$cus. Herba, quæ caule caret, vt aizoum, id e$t, $emperuiua, & $aluia: vel caulem in $ingulos annos mutat, vt fœnicu- lus. Pote$t & quintum genus addi medium inter herbam, & fruticem, velut ruta: hæc enim arbore$cit quandoque, quandoque her- ba manet. Quòd etiam cauli contigit. Caulis verò maximè capitatus cre$cit in immen- $um, vt in Pannonia. Sed arte arbores, her- bæque tum fructus cre$cunt plurimùm, vt punica, & citonia, tum per$ica. Et ex oleribus quæcunque virent, etiam hyeme, in fruticem indu$tria tran$eunt. Sed nullum aptius ruta, vt de qua Io$ephus Hebræus $criptum reli- querit, vidi$$e $e in Machæro Iudææ rutam, quæ proceritate, & magnitudine nulla ficus planta e$$et inferior. Vidimus & nos in vi- ridario medici Mediolani rutam, quæ mul- torum annorum beneficio in arbu$tum tran- $ierat. Itaque manife$tum e$t, plantas, neq; ob magnitudinem, neque viuacitatem $pe- cie differre. Sed neque ob id, quòd folia ma- gnitudinem non eandem retineant, vel quòd huic perpetua, illi decidua $int, aut quòd flo- ris colos non vnus $it, aut quòd $terilis $it altera, reliqua fructum ferat. Ergo planta- Differentia plantarum, in quibus con$tituta $it. rum di$crimen ex quatuor rebus $umendum, quarum præcipua e$t facultas, $eu vis: vires enim à forma proueniunt: forma autem e$t, quæ $pecies ip$as di$tinguit. Fieri enim mul- tò minùs pote$t, vt $alix $it vitex, quàm vt a$inus $it bos, tamet$i $alix, ac vitex frondi- bus, & cortice $int $imiles. Nam vitex calida e$t, & $icca in tertio ordine. Indico e$t pri- mùm, quòd flatus di$cutiat, & quòd prima inter arbores floreat: cùm $alix humida $it ac frigida, $eróque floreat, & flatum gignat. Produnt etiam odores temperiem. Ergo quæ- cunque eiu$dem $peciei $unt, etiam $i alte- rum in India, reliquum in Scythia na$catur, ei$dem viribus præcipuis nece$$ariò partici- pant. Ideò ab$urdum e$t credere, ei$dem plantis diuer$as atq; contrarias vires ine$$e, vt diuer$is ea$dem, aliámque e$$e rationem plantarum, & animalium. Secunda di$crimi- nis ratio ab odore, tertia à $apore $umenda e$t: quarta verò, quæ & ip$a præcipua, à fi- gura foliorum, florum, fructus, $tipitis, corti- cis radicum, denique totius plantæ. Nam quod ad magnitudinem attinet quænam ar- bor cera$o procerior? Sunt tamen ex illis Ma- cedonicæ vocatæ, palma non altiores. Itaque dubitatio ea ce$$at, quæ olim de buglo$$o, & boragine habita e$t. Nam cum forma, & viribus, odore atque gu$tu penè pares $int, vtra$que $ub eadem $pecie collocari debere, palam e$t. Etenim cùm propter vires nomina illarum quæramus, palam e$t apud medicum illas eodem nomine dignas cen$eri debere, quæ ei$dem viribus præditæ $int: herbario non item, $ed iuxta figuræ rationem, me- dico verò non. Sed vbi iam hæc duo con- $en$erint, reliqua etiam ade$$e nece$$e e$t. Erga ip$a rerum natura potiùs, quàm Dio$- coridis verba $unt exploranda: is enim quanquam egregius fuerit in digno$cendis medicamentis, & diligenti$$imus in tractan- dis, & clari$$imus in explicandis, fuit tamen doctrinæ genere empiricus, di$ciplina verò miles, & cuius $cripta ad po$teros multis vitiis macula tran$ierint. Vnde tot illorum contentiones, vt iam pudeat incon$tan- tiæ. Exploranda $unt igitur medicamen- ta non à nominibus, aut magnitudine, vel colore, aut fœcunditate, aut his, quæ pro regionum varietate mutantur, $ed à vi- ribus atque figura, odoréque ac $apore. Illa verò eiu$dem $peciei cen$enda, erunt, quæ in his conueniunt, diuer$arum, quæ di$$ident. Specie autem idem multis modis dicitur, alia quidem vltima, alia cuius rur- $us diuer$æ $unt differentiæ. His autem ca- rere, aut illis abundare, non e$t differentiæ $peciei, $ed locorum argumentum: quan- doquidem magis & minùs $peciem non va- Fraxinus, lingua auis, & diptamus eiu$dem $pe- ciei. riare certum $it. Vnde fraxinum & linguam auis, quam quidam fraxinellam vocant, & diptamum, quo vtimur, non antiquum il- lum Dio$coridis, $ed neque Virgilij, de quo ille: Diptamum genitrix Cretæa carpit ab Ida, Puberibus caulem foliis & flore comantem Purpureo.——

Verùm ( vt dixi ) hunc no$trum, eiu$dem $peciei e$$e non dubito: $iquidem vires eæ- dem, & forma. Sed fraxinus arbor e$t, fra- xinella arbu$tum, diptamus herba, omnes immodicæ $iccitatis plantæ, & ob id $er- pentibus inimicæ, & vermibus admodum lethiferæ.

Fraxinus verò vt robu$tior, etiam vm- bra $ola $erpentes abigere fertur. Extenuant Sanctij Regis Hi$pania- rum hi$toria. & ob id omnes præter modum. Vnde re- ferunt Sanctium Hi$paniarum Regem, cùm adeò obe$us e$$et, vt neque equita- re, neque manus circumuertere commodè po$$et, tædio qua$i vitæ aduoca$$e medi- cum egregium à rege quodam Africæ, cu- ratúmque $emine herbæ, quam exi$timo fui$$e linguam auis: $ed $eu veneno adie- cto, $eu mutata ex contrario contemperie, corporis, breui obiit. Itaque extenuare im- modicè omnia hæc genera con$tat, cùm $plenem ab$umant: digerunt enim vehe- menter quæcunque attenuarint. Hoc autem obe$orum iure merito medicamentum opti- mum e$t. Sed dices: Non regio his e$t cau$a paruitatis, quandoquidem omnia hæc genera in eadem regione reperian- tur? Verum non ex $ola regione hæc con- tingunt, cùm cera$iorum Macedoniorum plantæ primùm in ea regione originem duxerint: inde tran$latæ, eandem paruita- tem retinent. Idem contingit in fraxini $peciebus, & $abina, cupre$$o, atque $an- tonica.

Extenuantur etiam arbores alimentis, ve- lut & canes, quos è magnis $ubtracto alimen- to in mediocres, & horum prolem in par- uos, atque ex his in minimos mutamus. Nec aliud magis norunt mulieres. Eadem igi- tur ratio in plantis, quas ex alio loco, $eu regione, $eu montibus atque arido $o- lo agre$tes, & tenues tran$plantamus, qua- $i noui generis arbores, aut herbas. At di- ces: Non omnia quæ conueniunt forma, viribus, odore, atque $apore, eiu$dem $unt $peciei? Namque $alix, & vitex folia, & truncum ac corticem habent $imillima: item odorem grauem ambæ, ambæ amaræ, ambæ infructuo$æ, ambæ viros effœminant, & $teriles reddunt. Sed vitex quia calida, & $icca, $alix quia humida, & frigida, hoc faciunt. Amarus $apor, & odoris grauitas non $unt $imilia, $ed diuer$æ ratione in vtri$que hæc fiunt. Salix quoque lachry- mam mittit, licet concretam, & pappos po$tquam floruerit: quorum vtroque vitex omninò caret. Pappus autem fit humido Pappus vnde fiat. putre$cente, vel ob tenuitatem, vt in car- dis: vel ob frigus, vt in $oncho, & $alice. Parte autem ea, quà per aëra fertur, eadem ventos, & tempe$tates prænunciare $olet. E$t autem pulmoni ac $piritui inimicus pap- pus. Sed redeo ad plantarum differentias: hæ non ex florum colore, vt dixi, $ed aliis cau$is $umendæ $unt: Iu$it enim natura mi- rum in modum in florum coloribus. Sunt Florum co- lores. alibi, vt cucurbitæ, lilij: & arborum mul- tarum, velut pyri, cotonij, fraxini: ru- bei, vt amaranthi: punicei, vt mali puni- cæ, & papaueris eius, quod inter $egetes, vt in maceriis murorum na$citur: ita enim vocatur, et$i papauer non $it. Iris cæru- leos fert, crocus croceos, & calendula vo- cata herba, quæ etiam in extremis frigori- bus floret, vnde nomen, quòd $ingulis ca- lendis floreat, $ump$it. Aureum fert cheli- donia, mi$tum malua, & diptamus ille, de quo nuper verba fecimus. Varios in flori- bus colores edunt ro$æ primùm, inde vio- læ, & garyophyli vocati, tum ia$emin, & helleborus: ille enim & albos, & virides, & puniceos ferre $olet. Sed admirabitur qui$piam, cur cum tam variè in floribus na- tura lu$erit, neque virides tamen, neque nigros flores produxerit? Sed de viridibus parua quæ$tio e$t: nam $alix, & vitis flores Flores cur virides, net nigri. habent virides, hos ob $imilitudinem, quam cum foliis habent, dedignamur qua$i flores appellare, cùm tamen vitium floribus tam egregius fructus $uccedat. Verùm de nigris altior e$t contemplatio. An quòd nigri $int aliqui? Sed $i $unt, cùm rari$$imi $int, ad- huc dubitatio manet. An $plendor copio$us, qui in floribus e$t, nigrum cæruleum e$$e o$tendit? Vel quia nigrum in cra$$a $ub- $tantia nece$$ariò e$t, omnis autem flos è tenui$$imo $uæ plantæ $ucco fit? Sed cùm omnium plantarum differentiæ, qua$i nu- mero careant, no$tri propo$iti non e$t de his diffusè tractare, velut de metallicis fe- cimus: nam ob$curiora tantùm, non quæ $ubiiciuntur oculis, attingere de$tinauimus: ob hoc breui$$ima plantarum, & anima- lium hi$toria erit. Aliæ igitur plantæ vr- Plantarum differentiæ. banæ $unt, aliæ $ylue$tres, aliæ in mari, aliæ in fluminibus, aliæ in ripa, quædam in paludibus, aliæ inter $axa, aliæ medio- cri terra, aliæ et$i raræ, inter arenas na- $cuntur. Sunt & quæ in puteis, vt lichen: quæ in nemoribus, quæ in aprico proue- niunt. Quædam etiam peregrinæ tantùm, vt Garyophylum, & ca$$ia, & agallochum. Creditum e$t & de terebintho & lenti$co, quanquam in Italia tamen inueniantur. Sunt rur$us fructiferæ, $teriles, & quæ carent ra- dice, & quæ foliis, & aliæ ramis, aliæ flo- re. Et quæ vix vnum ex his habent, vt tube- ra fungi polytrichum. Sunt & benè odora- tæ, & malè olentes, & nihil olentes. Item quæ $emper frondent, quæ amittunt folia? aliæ item raræ, aliæ den$æ, vt cupre$$us: aliæ & patulæ, vt lotos, & fagus. Sunt & $ubli- mes, & humiles, enodes & nodo$æ, vt arun- do: $olidœ quædam, vt $ancti ligni arbos: quæ- Modi quib<*> proueniunt. dam penitùs inanes, vt calamus: quædam mediæ, vt $ambucus. Sunt & quæ $pontè proueniunt, & quæ $eruntur, & quæ in- $itione aut $urculis defo$$is, vt $alix, & vitis: vel alieno $emine. Hærent quædam, vt hedera: aliæ inna$cuntur, vt vi$cum: aliæ repunt, vt chamæci$$os: aliæ terræ ad- Plantæ aër&etilde; vitlantes. na$cuntur, vt mu$chus, & lichen. Sed mu$- chus etiam arboribus hæret, & aquis. Sunt & $alubres, & noxiæ: nam taxus, nux, cau- les, & $abina, & $partum ac lipum, & ge- neraliter omnia malè olentia, vt bombyces, & cuniculi, & his magis $ues, aërem vitiant. In quibu$dam e$t videre $exum, vt in quer- eu, & robore, ac ilice: in quibu$dam nequa- quam, velut oleis ac vitibus. Quædam propriam quandam habent $ub$tan<*>am, vt palma. Quædam fructus habent hærentes ramis, quædam $iliquo, quædam tegmi- ne alio, vt ca$tanea, inclu$os: quædam pediculo annexos, vt cera$a. Quædam non ni$i certis region bus inueniuntur, aliæ au- Rubus, & fi- lix arguunt a$peram hyemem. tem pa$$im. Nam buxus, rebus, & filix, frigido cœlo, atque eò vbi $æuiat hyems, $pontè, meliú$que proueniunt: de rubo mo- ra ferente loquor, ideò argumenta $unt frigidæ prouinciæ, vt triticum temperatæ: Cur aroma- ta $olum in calidi$$imis regionibus. & odorata vehementer, quæ aromata Græ- ci vocant, calidæ. Nam vehementer cali- da $emina in frigido aëre, cùm tenui$$imæ $int $ub$tantiæ, adole$cere nequeunt. Nec natura ab$que aëris auxilio adeò pote$t fructuum $ub$tantiam concoquere, $iccare & attenuare: pote$t hoc tamen in radici- bus. Plantarum partes.

Porrò plantarum partes $unt, radix, truncus, rami, folia, fructus, pediculi, vm- bellæ, acini, $emina, flores, lanugo, lig- num, cortex, neruus, membrana, vena, matrix, $eu medulla, humor, lachryma, nodus, & alia multa: his igitur atque aliis cau$is arbores, & herbæ inuicem diffe- runt. Tenuitatis ratio in ar- boribus. Lib. 1. de plantar. cau. cap. 1.

Ergo tenuiores $unt arbores: primò quæ- cunque fronde perpetua circumue$tiuntur, vt quæ calidiores $int ac $icciores, vel Theo- phra$to te$te, velut palma, oliua, cedrus, myrtus. Hæc tamen ratio haud in herbis con$tat, cùm $emperuiuum cra$$ioris $ub- ftantiæ $it, & tamen hyeme folia reti- neat: in vtri$que tamen, & agre$tes dome- $ticis, & odoratæ olentibus grauiter, aut omninò nihil olentibus, $unt tenuiores. Similiter, $i in montibus na$cantur: vnde Cur radices plerunque odoratæ. hæ omnes à medicis præferuntur. Sed cur radices frequentiùs cæteris partibus, flori- bus duntaxat exceptis, odoratiores? ve- lut in $anamunda. At cau$a e$t, quoniam in radicibus melior concoctio perficitur. Olent autem benè, quæcunque humidum benè concoctum habent, tale enim tenui$- Cur flores omnes fermè benè olent. fimum e$t ac den$i$$imum eft. Quocirca flo- res omnes fermè benè olent, quoniam te- nui$$imus e$t humor, ac admodum exi- guus, qui in eis continetur, vnde facilli- mè concoquitur. Sed vt facillimè conco- quitur, ita etiam eadem cau$a faciliùs pe- rit: manet in radicibus, & truncis, ve- lut a$palatho, $anthalum nos vocamus: nam terreæ $ub$tantiæ firmiter tenuis illa humidi concocti $ubftantiæ hæret. Itaque pueris quibu$dam, & iuuenibus, etiam benè olere aliquando non fru$trà $piritum Pueris & iu uenibus $pi- ritus benè olere pote$t, non $enibus, nec intempe- ratis. perperàm po$$e $enibus aut intemperatis creditum e$t: nam in pueris humidum te- nue, in iuuenibus modicum à magno calore optimè, benè pote$t concoqui. Senibus ca- loris paruitatis, intemperatis certè humidi qualitas ob$tat, quò minùs perfecta con- coctio po$$it ab$olui. Atque ea ratione re- ferunt quidam Alexandro $piritum olim Alexandro $piritum be- nè olentem fui$$e. $uauem fui$$e, quòd corpus $iccius haberet, & colorem vehementi$$imum: quamobrem multis diebus inter $ummos calores cada- uer illius ab$que odore tetro $eruatum e$t: quanquam non negauerim aut arte $erua- tum, aut veneni eadem vi, qua etiam extin- ctus fui$$e creditur.

Verùm vt ad partes plantarum redeam, Partes plan- tarũ, & ani- malium $ibi inuicem $i- miles. Radicum partes. quæ animalibus $ingulæ ac illorum par- tibus re$pondent: radices ventri vt exi$ti- mat Theophra$tus, nos tamen potiùs ori illas a$$imilamus, caudicis verò, & trunci partem imam, ventri, folia pilis, cortex corio ac cuti, lignum o$$ibus: venæ venis, ac nerui arborum, & herbarum, his qui verò $unt in animalibus: vi$ceribus anima- lium in quibu$dam matrix, quæ $ine matric<*> viuere nequeunt: in aliis autem, vt $alice, quarum vita e$t in cortice, cortex non ma- trix, imò in $alicibus matricis pinguedinis loco habenda: oua floribus, $emen $emini, extremitates autem animalium, ramis: fru- ctus ip$e $anguinem men$truum refert, cui includitur plerunque $emen. Sunt verò & partium partes dignæ con$ideratione, ve- lut radicis: ip$ius enim e$t ligno$a media, ex qua plerunque planta germinat. Ea ma- ioribus ob id viribus prædita e$t. Vnde $i ex allio auferatur, neque adeò quod relinqui- tur acre e$t, nec tam malè olet, videtúr- que minùs certè $ucco$a. Secunda e$t tuni- ca, quæ tenuis e$t admodum: tertia verò, ip$um pericarpium: quarta, tunica exterior pericarpium circundans. Pericarpium voco non propriè, cùm tamen dicatur de eo, quod $emen in fructu, imo fructum cir- cundat, $ed quod lignum in radice $eminis loco ambit. Vnde in decoctis malè faciunt Decocta ex ligno$a parte fieri debent. medici, qui ligneam partem abiiciunt, cùm $it omnium præ$tanti$$ima: quod enim ger- men effundit, hoc $olùm habet vires, quia $olùm vixit. Ideò ligno$a pars, aut $ola, aut maximè medicamento$a e$t: pullulat enim $olùm quod viuit, atque ea parte, qua viuit. In cichorea autem ac $imilibus, fo- lia quædam etiam è cortice germinant, $ed $emen, & flos maximè è ligno. Ergo vt folia $tipiti, ita cortex ligno: vtrunque enim tutelæ gratia. Mutatur autem ima parte $uc- cus in radicem, media nutritur radix, $u- prema quod radicis e$t in germen. Opti- Florum partes. ma igitur $uprema radicis pars, & à terræ naturæ magis aliena. Similiter & in flo- ribus: e$t enim $olium floris, quod $em- per nitet, & in omnibus, quoniam ex te- nui$$ima $ub$tantia con$tat: & calix $eu va- ginulæ, quibus flos continetur: & $emen, cuius cau$a flos factus e$t, $icut illud genera- tionis, & pediculus, in quo omnia hæc im- plantantur. Quærendum e$t igitur for$an, cur floribus omnibus calix ad$it? Sed non A- Apollinis flos. Cur calix floribus. pollinis flori, hic nanque calice caret, & croceus e$t, $enis in eo foliis: $ub vtroque crepu$culo clauditur<*> meridie totus patet. Sunt qui dicant nocte media arctè con$trin- gi, vt $int velut erraticis in paruo circulo mutationes quatuor, geminæ, quæ ad cre- pu$cula, mediæ & inuicem $imiles, reliquæ contrariæ. Vnus caulis, vnus flos, bulbo$a radix, folia velut ari. Vidimus hunc apud Gulielmum Caulium nobilem Gallum. Cæ- terùm cur plerique flores calicem habeant, ratio e$t, quoniam antequam perficiantur, à $ole tenuis florum $ub$tantia di$$iparetur. Flores cur nece$$arij. Quocirca Apollinis cra$$æ $ub$tantiæ nece$- $ariò e$t, ac qua$i folium. Sed colore ( vt dixi ) & $emine medio multùm à folio dif- fert. Flos enim fructus cau$a, imò potiùs $eminis. Sed cur $eminis? Videtur autem $emen ex terrea parte concocta e$$e, aliter neque in illo vis genitalis e$$e po$$et, nec con$eruari. Omni autem terreo, vt coale$- cat humidi tenuioris aliquid ine$$e e$t. Hu- midum autem, præ$ertim $i totum conti- neatur, impedit & genitalem vim, & con- $eruationem. Cùm verò $it in eo, quod concoquitur, & celeriùs ob $ub$tantiæ te- nuitatem concoquatur, fructus omnes ali- quis flos antecedet. Priùs ergo $emen ge- neratur, quàm flos, $i quidem illius gra- Quæ plantæ ex toto odo- ratæ. tia, $ed tardiùs ab$oluitur. Neque verò cre- dendum e$t, odoratas plantas inodores flo- res $emper mittere: nam quædam olent om- ni parte, vt nardus, medica malus, in qua folia, flores, fructus præcipuè olent opti- mè, nec reliqua odoris $unt expertia. Sunt autem medicæ mali plures $pecies, not<*>$$i- Mali medi- cæ $pecies. mæ autem quinque. Prima quidem, quæ propriè medica malus dicitur, prægrandis fructus & humani capitis magnitudinem per$æpè $uperans etiam in Italia. Secunda vocatur arantium, $eu deducta appellatio- ne corrupta ab aurantio, quòd aurei colo- ris cortex $it, $eu ab Arantia Corinthia- cæ regionis vrbe iuxta A$opum flumen. Tertia limunium, quòd in eo genere $uc- cum habet acidi$$imum, adeò vt illius con- tactu dentes $tupeant. Quarta limuniata, ex malo medica primæ $peciei, & limunio per in$itionem commi$ta, cuius odor, & $apor iucundi$$imus e$t. Quinta Adami malus vocatur, quòd $ingula poma mor- $us imaginem in cortice retineant. Quòd verò eiu$dem $peciei $int hæc omnia, pri- mùm quidem partes oftendunt, quæ om- nibus eædem numero $unt, cortex, caro, $uccus, tunicæ, ac $emen. Planta omni- bus etiam $pino$a, perpetua fronde virens, tota redolens: fructus aureus omnibus: $ed in citrio dilutior color ob magnitudinem, in luminio autem ob frigiditatem. Tran- $eunt etiam in$itione mutua altera in alte- ram, & ligna in frondes, & flores adeò $i- miles, vt non ni$i à peritis $ine fructu al- tera ab altera $ecernatur. Sunt & vires omnibus eædem, & $apor acidus omnibus communis e$t. Diu quoque $eruari fructum, $eróque mature$cere, omnibus conuenit. Lædi quoque ab eiu$dem cau$is omnibus contingit, $cilicet frigore. Seruantur, & vnà omnes vbique, modò calor non de$iit. Vnde magno orbi beneficio non $olum in Europa, & A$ia ac Africa, $ed etiam tota in Æthiopia, Indiáque $ingulæ hæ $pecies inueniuntur: nec vllus tam communis in or- be fructus, neque adeò frequens. Nomen etiam ip$um vnicum mali medicæ, docet vnam fui$$e olim arborem. Nam neque arantium, aut limunium. Latinæ voces $unt, nec Græci ip$i horum nominum loco quicquam habent. Con$tat igitur pro re- gionum, & artis varietate, tum $apori gra- tia, nominum di$crimina inuenta, non ab antiquis, $ed parùm ante nos. Nam Adami pomum in$itione ex citro, arantióque con- $tat, arte mor$um æmulante, inde propa- gatum, vt docebimus inferiùs. Vi$um e$t enim memoria primi parentis vile pomum iam abundantia factum, carius vendi po$$e. Sed malè quidem technam, quicunque il- le fuit, excogitauit, in tam in$uaui fructu tantùm mulieris incontinentiæ exprimens. At dices: Arantij cortex in$uauis valde e$t, citrij $uauis: caro quoque citrio cra$$i$$ima, arantio propè nulla. Sed à regionibus di$- crimina $umpta fuêre: calidior enim & $ic- cior, & agre$tis magis arantij fructus, ma- lus autem medica, qua$i dome$tica plan- ta, vt arantij $ylue$tris. Propagantur au- tem vtræque, & ei$dem modis. Odorati$- Quæ plant<*> maximè odoratæ. $imæ plantarum, quod $ciam ( nam dies no- ua $emper afferre $olet ) $unt agallochum, $eu xyloaloës, cinamomum, a$palathum, nardus, la$er, & crocus. Piper & zingiber et$i $int calidi$$ima, parùm tamen olent. Arbores tenuioris $ub$tantiæ $unt herbis, Arbores her- bis plerunq; tenuioris $ub$tantiæ. $unt. $ed & den$iores: nam temporis longitu- do vim Solis adiuuat, vnde concocta te- nuiora redduntur, & den$iora: arbores enim diu viuunt, herbæ pereunt citò. Quæ etiam benè olent ex herbis, odorem ni$i in radicibus ob tenuitatem diu retine- re nequeunt, & quæ retinent, vt nardus, ad arbu$culas potiùs, quàm herbas debent referri. Sed tamen egregiæ tenuitatis e$t $iliqua$trum, $eu piperitis, aut occiden- tale piper. Herba e$t caule longo, & qua- Siliqua- $trum. $i rubro, crebris geniculis, foliis lau- ri, floribus candidis, radice vnica $ub- alba, capillamentis fibrata, $iliquis ob- longis, magnis ac rubentibus admodum vt purpura, cum non leui $plendore, vt virulentum quid referant, $emine intùs flaue$cente, molli: adeò acri, vt longè piper $uperet, vnde in vltimo caliditatis, ac $iccitatis, tùm tenuitatis con$i$tere ne- ce$$e e$t. Acrius etiam vrget, dum imma- tura e$t $iliqua, & ip$e cortex $iliquæ: vn- de tamet$i in v$um venerit, & Hi$panio- la in$ula orbis alterius in no$trum aduecta anno 1493. veneni haud e$t expers. Ve- Veneno$æ plantæ qua $unt. nenum enim plantæ plerunque retinent, aut natura, aut ca$u: $ed natura in his po- tentior e$t. Natura pernitio$æ $unt, quæ odorem habent graui$$imum, aut $apo- rem, qui ferri non po$$it, qualem huic $i- liqua$tro e$$e diximus: aut quæ $uccum non viridem emittunt, vt tithymalorum ge- nera omnia. Sed & ficus lac exedens mittit, & lactuca cùm ob $enium immodicè frigida eua$erit. Nam cùm $uccus ad alie- Lac in plan- tis cur. num transfertur colorem à viridi, nece$$e e$t, vt vel ab immodica frigiditate, aut $ic- citate, aut putredine corrumpatur. Frigidi- tas enim opus caloris impedit: $iccitas verò, ne mutetur, quod concoquitur, facit. Vn- de $icca priùs ac potiùs vruntur, quàm con- coquantur: putredo verò, quod iam fa- ctum e$t, euertit. Candidus quidem ex omnibus his colos in $uccis fit, à quibus etiam croceus, $ed non à frigiditate: $icut & niger, $ed non ob putredinem. Quam- obrem omnis color $ucci in plantis, viri- di excepto, veneno$æ qualitatis e$t argu- mentum. Lac planta- rum cur te- nax. Vi$ci compo- $itio.

Sed cur omne plantarum lac admodum tenax? Quoniam vi$cidum fit, quoties ca- lor in humidum tenue ac pingue terreo mi- $tum plus iu$to egerit. Itaque ex planta- rum radicibus, quæ lac emittunt, fit vi$- cum: lac enim ( vt dixi ) plantarum tenax e$t. Mi$centur autem $uccus radicis plantæ lac ferentis cum laricis lachryma, & Græ- ca pix cum olei modico: & tandiu $imul co- quuntur, donec di$trahendo non frangatur. Re$i$tit hoc aquæ, quia oleum prohibet, ne aqua illi hæreat, aut mi$ceatur: Gigni- tur autem vi$cum in radice è lacte putrefa- cto, velut & lac in plantis è $itu quodam $uc- ci, vnde in lactucis, & cichorea, & ob hu- midi abundantiam in ficu. Indicio e$t, quòd vbi vi$cum generatur in radice, generantur & vermes. Plantæ plures generant ex his, $ed præcipua quæ florem candidum profert, E$ca ex tu$- $ilagine. & po$tquam effloruerit pappos. Sunt & quæ in radicibus generant alia, velut tu$$ilago lanam, ex qua optima fit e$ca. Et alia co- lores gignunt: nihil enim prohibet multa $ub terra generari, cùm $uper terram nemo admiretur: terra enim parens omnium. Quæ- cunque tamen $ub terra gignuntur ad $uc- cos pertinentia: clariora euadunt in germi- ne: vnde tithymalus album ( vt dixi ) $uc- cum, chelidonia verò croceum emittit: Sunt & quæ $plendeant, vt ranunculorum $pecies omnes, & præcipuè aconitum, quod maxi- mè exitiale e$t: nam $plendor ille ob immo- dicam prouenit $iccitatem. Ca$u verò natæ plantæ in metallorum fodinis, aut iuxta cu- bicula $erpentum, & quæ iuxta æs aut fer- rum rubigine ob$itum adoleuerint, & in paludibus, $tagnis; cloacis, ac $epulchris. Malum $pi- no$um. Fungi etiam iuxta oleas. Malè & grauiter olent $olani omnes $pecies. Ne$cio $tramo- niam, $eu malum $pino$um, ac inter $olani $pecies adnumerem, certè folia $uccum ni- gri papaueris olent: ip$a verò poma cocta $i edantur, præ$entem in$aniam, ac ridicu- lam qua$i excitant. Herba e$t radice mul- tifida, ferruginea, caule digitali, & cra$- $iore etiam longè, qua$i rotundo, folio am- plo, ex aduer$a parte $ubnigro: dome$tica viridi flaue$cente, oblongo, molli, tenui qua$i ad vitis in$tar: flores candidi è vagi- nis prodeuntes calathi modo, $uaue olentes liliaceum. Sed nulla certior nota, quàm po- morum, quæ Armeniaca æquant magnitu- Plantæ quæ- tlam forma vires pro- dunt. dine, & forma, cæterùm viridia ac $pino- $a: intùs complentur $emine ferruginei co- loris, magnitudine erui. Sunt autem quæ- dam, quæ figura ip$a vires produnt: velut echij $emen, quod capiti $erpentis $imile e$t, aduer$us etiam venena viperarum præ- $tanti$$imum auxilium præbet: & napelli flores antequàm aperiantur, capitis humani mortui $eu potiùs caluariæ effigiem præbent: etenim radix ip$a lethifera admodum e$t. An hoc quidem ca$u, an ratione quadam natu- rali con$tat? an melior aliqua mens hoc præ- $titit? Nam & in animalibus hoc idem mani- fe$tum: $iquidem canes norunt herbam, quæ illis vomitum cit: & capræ diptamum Cre- ten$e, te$te Virgilio: ——Non illa feris incognita capris Gramina, cum tergo volucres hæsêre $agittæ.

A$ini quoque $i quando atra bile labora- uorint, edunt a$plenum, $pleni$que tumo- rem finiunt. Feruntur & hirundines cheli- doniam agno$cere, & vires illius experiri reparatis oculis. Eadem ratione cardueles eu<*> fragiam, viperæ fœniculum reparandi vi$us cau$a norunt. Sæpè enim cardueles matuti- nis horis vi$i $unt oculos eufragiæ affricare. Plura $unt huius rei exempla. Sed in proui- dentiam referre cuncta, ab$urdum, cùm ca- $u pleraque contingant: ab$urdius autem, ni- hil: non enim ef$et prouidentia. Quæ igitur prouidentia fiant, & quæ non, alibi di$$e- remus.

Verùm his relictis ad olentes plantas re- Lazer ex quo Belzoi. deamus, eá$que quæ potiùs v$ui $unt, quàm iacturæ: Ergo La$eri primo tanta iucundi- tas ac illius floribus, vt cogantur, Ariano te$te, pecus incolæ arcere, ne di$rumpatur. Lib. 3. de ge- $tis Alexan- dri. Na$citur in Paropani$o monte, quamvis Macedones iactarent in Cauca$o eum vidi$- $e. Caulem habet ferulæ $imilem, folia Apij, $emen latum, qua$i foliaceum, radi- cem nigram. Affinem $uccum habemus Belzoi, $ed non eundem: nam præter id, quod nec tenuis, aut calidus $it, aut acris, in $ummo ex arbore etiam oritur. Vnde Vertomanus erroris cau$am dedit. Simili Xyloaloes. fermè di$crimine ferunt lignum e$$e aloën vocatum, hoc no$tro, quod ad nos defer- tur longè fragrantius. Sunt enim illius tria genera: optimum quod colampat dicitur, adeò fragrans, vt in manu detentum om- nem alium odorem ob$curet: huius rei cau- $a ad nos non vehitur. Na$citur enim in Taprobana in$ula, quæ no$tra ætate Suma- tra, tùm ab incolis, tùm a Lu$itanis dici- tur, vbi præter opes egregias luxus etiam prohibet, ne thymiamata pretio$iora ad nos deferantur. Hoc illud e$$e exi$timo, quod accen$um, in lachrymam totum ver- titur, licet lignum $it. Idque nobis $pectan- tibus o$tendit Gulielmus Ca$anatus Be$un- tinus medicus. Secundum quod in aqua mergitur, vt buxus, lignum $anctum, li- cet leue, cùm robur innater, aëris enim ex- pers e$t. Meminit huius experimenti D. Era$mus, & nos periculum fecimus illius. Huius quàm primi maior copia e$t, minor tamen, quàm vili$$im; Hoc e$t, quod neque $oluitur in lachrymam ab igne, nec in aquam de$cendit: $ed tamen dum flagrat, fragrat mirum in modum: quapropter cùm inter odorata odore præ$tet, medica ratione inter aromata meritò mirantur. Iam loco agal- Oliua$<*> Rhodius. lochi diu vendiderunt olea$trum. Hic enim Rhodonatus, $eu regionis natura, $eu quòd planta $it alterius generis, colore re- fert agallochum: nec videtur omninò odo- ris expers, $uauiter enim, $ed parum olet. Videtur autem hoc haud difficilè, cùm rara ligna à calore proprio meliùs concoquantur. Odor autem bonus, e$t humidi benè conco- cti exhalatio. Ligna cur prona ad $u- perfici&etilde; aquæ maneant non recta.

Sed cur ligna in aqua non erecta ad per- pendiculum manent, $ed prona ac aquæ $u- perficiei æquidi$tantia, qunm tamen ex al- tis locis præcipitantur, de$cendunt in aëre altero capite ac rectè? Cau$a e$t, quòd $o- let è capite altero præcipitari, vnde in aëre ob temporis breuitatem & impetum non pote$t $e conuertere: at in aqua quum ob illlus cra$$itiem lentè de$cendat, caput reli- quum ligni, & ip$um petit fundum, vnde in aqua totum lignum ad æquilibrium ma- net. Hac ratione firmantur naues, ancho- ra A B C, fune F, naui alligata proiicitur in mare, ita vt imo B, tangat fundum: protracta igitur ne trabs DE, infixa iaceat $ublimis, & ad perpendiculum $uperficiei aquæ, mari$que fundum ( nam DE, iacet ad perpendiculum $uperficiei A C, ita quòd $i e$$et in B, faceret crucem cum vn- cis ) igitur quum A C, iaceat ad perpen- diculum $uperficiei D E, & D E, $it æqui- di$tans fundo maris, erit ( ex conuer$a quat- tæ decimæ vndecimi Elementorum ) A C, iacens, nece$$ariò perpendicularis $uper fundum maris, quare vncorum alter A, vel C, infigetur ob grauitatem maris fundo, naui$que retinebitur. Ergo $i tignum DE, non ade$$et, ratione propo$ita A C, cade- ret $emper æquidi$tans fundo maris, qua- re nunquam figi po$$et, nec nauim retinere. Ea de cau$a fiunt & anchoræ vncis quatuor in crucem actis, $ed minùs tutò committun- tur his, qui binos habent tigno tran$uer$o, quòd $i hæreant, etiam longè $unt imbe- cilliores.

Sed ad plantarum hi$toriam redeo. Ci- Cinamo- mum. namomum lauri arbori haud ab$imile e$t, folia foliis truncus trunco $imilis, ni$i quòd humilis e$t, & latè vt $alix diffunditur. Sed & cinamomi baccæ lauri baccis: verun- tamen illæ his minores $unt, & candi- cantes. Vnde licet coniectari arborem vnam e$$e, $ed regionibus $olùm di$tingui. Calor enim Indiæ humorem corticis con- coquere optimè pote$t, Europæ nequit. E$t autem cinamomum cortex ramorum detra- ctus ( truncum enim non violant, ne pe- reat arbor ) $iccatus: nam men$is $patio odoris ea $uauitas, po$tquàm delibratum fuerit: ab$oluitur. Sunt qui cinamomum arbori mali punici $imile dicant. Surculo- $um e$t, $iccitate gaudens. E baccis quo- que velut è lauri oleum effunditur effica- ci$$imi ac iucundi$$imi odoris. Cinamo- mum appello, quod in v$u e$t: non olim ab antiquis quæ$itum. Illud enim iucun- di$$imi, & fragranti$$imi odoris erat, no- di$que plenum, & coloris ex candido, cæ- ruleo, nigróque mi$ti. Sed & tunc rarum etiam apud Cæ$arem. No$trum verò ca$$iæ nomine potiùs dignum videtur. Quod ve- rò tale erat, tenui$$imæ $ub$tantiæ e$$e ne- ce$$e fuit: e$t enim fragrantia, & ip$a $ub- tilitatis donum. Myri$tica verò nux in in- Myri$tica nux. $ula Bandan na$citur, vt cinamomum in alia in$ula nomine Zailon, Indiæ vtræque. Porrò arbor ex toto per$ico caudice ramis ac folio e$t per$imilis, ni$i quòd arbos ma- ior, & folia angu$tiora paulò $unt. Flore quodam & ip$æ myri$ticæ nuces circundan- tur, vt cortice, tum alio etiam non $ecùs ac iuglandes. Porrò interior cortex, qui etiam tenuior e$t ac reticulatus $ub nucamento, $o let vocari Macer, & ip$e odoris iucundi, & Macer. nobis frequenti in v$u: a$tringit enim, nec multùm excalefacit.

Garyophylum in Moluchis in$ulis, quæ Garyophy- lum. quinque $unt paruæ $ub æquinoctij circu- lo, na$citur. Na$citur & in Gilo in$u- la, quæ Sicilia maior e$t non parùm: atque in parua quadam alia in$ula vltra Tidorem, quæ vna e$t ex quinque Moluchis. Sunt cnim Moluchæ, Tarenas, Tidor, Muttir, Macchiam, Bacchiam. Verùm quod in in$ula parua oritur proxima Moluchis, non verum e$t garyophylum. Cortex lignum & folia garyophyli non minùs ip$o fructu acria $unt. Na$citur in collibus, ac collium accliui- bus: nebuláque quotidie circundantur, quæ illis non parùm ad maturitatem confert. Arbor hæc alio tran$lata are$cit, vt $a- tis con$tet aromatum e$$e nobili$$imam, vt thymiamatum vltimam. Planta e$t bu- xeo caudice, foliis lauri paulò rotundiori- bus, den$atúrque arbores adeò vt lucum effi- ciant. E $ummitate ramu$culorum garyo- phylum na$citur maius, quod vocant cla- uum, corolla prius tamen in ea flos per- $imilis floribus citranguli: cu$pis fructus garyophyli $tipiti in$idet, parte verò latio- re ab$cedit à planta: rube$cit initiò, mox deinde nigre$cit. Mittunt Moluchæ etiam Zingiber. zingiber, quod pa$$im na$citur: $ed & ali- bi pluribus in locis: vilius inde, tum quia herba e$t. radices iridis ad modum habens, è cuius genere ip$am e$$e reor, multipli- ces & prægrandes, adeò vt quædam vncias duodecim pondere æquent: relinquitur vna ad propagationem. At piper hederæ haud Piper. ab$imile e$t, humilis arbu$cula, & quæ per $e nequeat con$i$tere, $ed aliis inhæreat arboribus, nec tamen pediculis putant an- necti, ramos emittit plures duorum, aut trium palmorum longitudine: è $ingulis mal- leolis $eni dependent racemi palmo haud maiores, & vuis è quibus pa$$ulæ fieri $olent haud ab$imiles, verùm granis crebrio- ribus ac magis confertis, quæ Octobri ac Nouembri men$e adhuc viridia colligunt, ac expo$ita $ub Sole triduo, nigra efficiunt. Cæterum arboris folium plantaginis folio qua$i per$imile, quod pediculo admodum breui adhæret $urculo iunctum: $ed qua parte pediculo iungitur, folium ea rotundum e$t, in $ummo autem vertice mucronatum, non $ecùs ac medicæ mali, folia illa quæ in mucronem de$inunt: à tergo folij $eptem nerui $unt, vt in plantagine: $ed non oriun- tur qui à lateribus, ab eo qui e$t in medio, verùm ex interuallis, ab imo ad $upremum folij tendentes, medium $epiunt, obliquè qua$i di$po$iti, nec ex æquo, nec cra$$itu- do illa quæ folio mali medici. Longi autem piperis procerior arbor, & folia maiora quàm rotundi, attamen $imillima. Satis au- tem con$tat vt cinamomum arborem lauri e$$e docuimus, ita piper hederæ $peciem, regionis cœlo perfectam ac excultam: quip- pe in Calechuto Indiæ na$citur, atque etiam in agro $uburbano. Huius quod diximus ar- gumentum erit, quòd tran$lata ad nos hæc arbor, paucis propagationibus in hederam tran$ibit.

Scio hæc aduer$ari Dio$coridi: $ed anti- qui audita $crip$erunt: audaciores, nece$$i- tate & $tudio gloriæ, cuius cau$a venia digni $unt? alioqui neque laboribus, nec diligentiæ, aut pecuniæ parcentes. Sed à ga- Garyophy- lus flos. ryophylo fructu flos quidam apud nos $ua- uitate odoris nomen $ump$it. Candidus e$t, alius rubens, alius è duobus colori- bus mi$tus: humilis herba, porri foliis, $ed angu$tioribus: maxima cura in va$is educatur, nec minus iucundus a$pectu quàm odore. Thus.

E$t & thuris planta, cuius lachryma $uffiri templa $olent, quòd odore $it iucundi$$imo, dum ardet.

Abies, hæc e$t pu$illa: quæ apud Sabæos, ob $iccitatem cœli, lachrymam hanc mittit. Vnde Mutuanus Poëta: ——Molles $ua thura Sabæi.

Validior quæ $pontè fluit, imbecillior Abies $ola ex arboribus<*> $pontè recta. quæ ex $aucia arbore: quod in omnibus li- quoribus ob$eruatione dignum. Sed apud nos, abieti vnica laus e$t, quòd rectà ma- ximè inter arbores a$$urgat: propterea in pla$tices propla$matis atque fabrili omni alio opere cunctis aliis lignis præfertur, vt quod vix in aliis nec tutò con$equi arte po$- $is, in huius arboris trunco natura optimè Abietis ma- gnitudo in- credibilis. præ$tet. In tantam verò magnitudinem cre- $cit, vt in Zofingen, Bernen$is Prouinciæ Heluetiorum, pleræque centum & triginta pedes longitudine $uperent. Pars verò re- cta, cra$$a, vndique æqualiter & eno- dis, pedes centum & decem. Vnde tam longo tractu Ianuam ( $eu Genuam appel- lare malis ) ad malos nauium fabricandos, vehi merentur: $iquidem primùm per Aro- lam fluuium adducuntur, inde Rhenum, po- $tea per mare Anglicum, inde Hi$panum, demum Mediterraneum deducuntur. Vidi- mus nos dum Genuæ e$$emus, plures incre- dibili proceritate, rectitudine, æqualitate atque cra$$itie, vt mirari nece$$e e$$et natu- ræ conatum. Na$citur in montibus, te$te Virgilius. ——Abies in montibus altis.

Cau$a horum e$t primùm $ucci copia: ne- que enim $ine materia quicquam magnum e$$e pote$t. Inde viuacitas: nam tempore augmentum indiget. E$t etiam minimè mul- tifida natura neruorum, quibus arboris cau- dex con$tat, $ed $implex, & enodis, quia humidi $ub$tantia æqualis e$t, & terreo æqualiter mi$ta. Quòd verò nerui $implices $int, hoc contingit ex vi propriæ $peciei: nam hypericum vndequaque bifidum e$t, alia $imiliter in neruorum multitudine ean- dem $eruant rationem.

Sed ad thuris redeo hi$toriam. Vt $abina cupre$$o, ita libanotis abieti proxima e$t, Libanotis. quòd arbu$culo$a ex arboris genere $it: ita- que in Apennino herbam, aut potius $uf- fruticem libanotidi $imile, imo ex illius ge- nere, angu$tioribus foliis, acri $apore, vi- di, quod ita thuris odorem, $aporémque refert, vt non dubium $it, thus non ex alio plantæ genere fluere. Ergo thuris arbor, abies, libanoti$que, eiu$dem $unt generis, $ed regionũ qualitate & naturæ robore dif- ferunt, Thus in Arabia fœcunditate $oli prodit è planta: frigore cœlo abies in arbo- rem cre$cit, & lachrymam minus effica- cem, copio$iorem tamen, emittit. Liba- notis nomine thus referens, $iccior abiete, non excre$cit in arborem, frigidior thure lachrymam emittere nequit. Vires tamen ex his coniectari & v$um transferre licet, mirarique naturæ in his opera: nam eadem fermè ratio in cunctis arborum, & herba- rum generibus. Thus verò ip$um $eu lachry- ma non eiu$dem generis, nec æqualis apud omnes. Æthiopicum nanque adeò fragrat, Thus Æthio- picum nobi- li$$imum. vt no$trum hoc thus dici non mereatur: $ed non omne, verùm $pecies tantùm quædam. Indicio e$t quòd rarum id $it, & etiam apud illos in pretio: quamobrem eo $olùm vtun- tur Reges, quos Neguz materna lingua vo- cant, ad $uffitus ceremoniarum. Neque mi- rum: $pecies enim $unt & equorum, & ca- num, atque $ingulorum quædam genero- $iores, nonnihil conferente $olo. Facit & ad id arborum cultus, vt quæ inter lapides, & in apricis locis, & colligendi $ucci modus, aut quoniam $yncerum omnino e$t, aut quia $pontè manat, velut de vinis, quorum di$- crimina colligendi atque extrahendi ratione tam multa ac varia $unt, atque adeò ma- gna, vt vix credere cuiquam liceat, qui non experiatur. Nam plerique $ucci igne adu- runtur: & qui inter eos arteriaci vocantur, pe$$imi: vt liquiritiæ $eu glycyrrhizæ. Op- timus $uccus omnis, qui tran$lucet & con- $i$tit: nam quia tran$lucet, purus e$t, & minimè adu$tus: quum con$i$tit, pingui hu- mio abundat. Sic aloës optima, & reliqui $ucci, tum lachrymæ. Sed thymiamatum Aloes opti- ma. Odorum ra- tio. ratio longè diuer$a: nam odor e$t in $iccato humido: nec comburi debet, ignis enim non olet, $ed fumus: non igitur puluis, exuritur enim, & non emittit fumum. Quæ- cunque igitur olent, cra$$a e$$e oportet: & quæ $ub$tantia $unt cra$$iore, vt thus, mo- dicè contrita. Puluis autem tenui$$imus ni- hil olet, & quanto rei fuerit $ub$tantiæ te- nuioris. Sed & aqueum humidum impedit odores: dum enim manet, non redolet: dum ab$umitur, vritur quod pingue e$t: facilius enim ab$umitur igne pingue humidum aqueo. Pingue verò humidum e$t, quod vri- tur. Sic Virgil. In pingui feruent incendia $ucco.

Antequam igitur humidum aqueum ab- $umatur, vritur pingue, atque ita tollitur fragrantia. Sed ad lachrymas arborum atque herbarum reuertor: quarum nobilitas e$t, vel ab odore, vt la$eris, vel à colore, vt lac- ca, quæ ex arbore cero$a $imili oritur in Laricis la- chrymæ vi- res. orientali India: vel ab v$u, vt laricis, quæ phthi$icis & lepro$is maximè confert. Vnde æ$tuarium ex laricis arboris lignis concale- factum, hos quidem per$anat, illis autem non parum confert, atque adeò vt aqua di- $tillatione excepta etiam egregiè iuuet vtrumque morbum. Sed larix ip$a ad opera melior, cùm non flectatur pluuiis, aut ven- tis. Videntur autem abies, larixque, tum pi- nus, eiu$dem e$$e $peciei. Sed nobilior la- chryma abietis, picea deterior, media lari- cis: conueniunt enim $ucco & forma, & om- Agaricum. Amara cur quædam, in- de dulcia. nibu$que penè accidentibus. Succus verò hic adeò pinguis, velut in animalibus $an- guis: vnde dilutior in tenerioribus plantis, ob$curior in antiquis, lucidus & pinguis in adultis: ideoque calidior & humidior la- chryma quæcunque $plendet, frigidior di- luta, $iccior verò ob$cura. In larice præcipuè, qua$i fungus quidam extuberat agaricum, qui cùm leui$$imum fuerit, & candidi$$i- mum, tum minimè ligno$um, tum ab amari- tate dulce, optimum erit. Dulcia enim quæ- dam po$t amaritatem, velut cubebarum fru- ctus, & agaricum, ficut po$t dulcedinem amara aloës. Cau$a dulcedinis po$t ama- ritatem, e$t $ub$tantia tenuis terra cum hu- mido benè concocto: $iquidem tenue illud citò expirat dulcior verò pars manet: velut in aloë humidi quidem $ubtilis benè conco- cti pars modica, multum verò terrei cra$$i atque exu$ti. Fit verò vetu$tate in aëre aga- ricum candidius, & leuius ac minus contu- max, vt fermè nihil in ip$o ad perfectio- nem de$iderare po$$e videaris, cùm tamen eo $it deterius, quo videtur elegantius. Hoc au- tem intere$t, vt di$tinguas dulcedine non parua in optimo con$picua: nam & ex vetu- $tate fit amarius. Oritur igitur qua$i ex $itu lacrymæ lariciæ. Eadem natura fungorum, qui arboribus glandiferis inna$cuntur, vt Ilici, $ed non eadem perfectio, neque enim idem calor, ob id nigri, quibus pro e$ca vta- mur. Ergo & aliis arboribus commune e$t. Con$entaneum autem rationi, pingui$$imi $ucci $olidi$$imum e$$e mucorem: vt verò magis exaruerit, & $uccus tenuior fuerit, erit qua$i magis concoctus. Itaque e$t & modus quidam coctionis, in his quæ $itum contrahunt: demon$tratum e$t enim, in $i- Sanguinis draconis ar- bor. tu non perfectam e$$e putredinem. Porrò la- ricis planta decora, flore rubenti, atque odo- rato. Inter lachrymas pulchritudine ip$a no- biles, e$t $anguinis draconis $uccus: à $imili- tudine $anguinis animalis dictus. Hic oritur in in$ula Soquotra, ambitus $exaginta mil- lia pa$$uum in Æihiopico mati po$ita, iuxta Gingim promontorium. Arbor ip$a mirabi- lis: $en$im enim in cu$pidem a$cendit, velut $alis, aut $acchariconus, ex lato ab imo in angu$tum tendens: quercus folio. Lachry- ma huius e$t antiquorum thymiama canca- mus. Lacce, quam pro draconis $anguine quidam $ub$crip$erunt, copia no$tro æuo e$t, $anguinis draconis autem penuria maxi- ma. Adnumeratur odoribus etiam liginum a$palathi, quod $uaue e$t, ac refrigerat, non $ecus ac ro$a vaciniaque, atque ideo inter Santhalum. Odorata cur plerumque calida. rara. Cau$a quòd odor iucundus rarò $it fri- gidus, quia calore perficitur: ob idque calo- rem vincere nece$$e e$t: ob hocque plera- raque odorata, quæ aromata Græci vocant calida.

In $anthalo autem & vaciniis, quæ vio- las cæruleas vocamus, calor e$t in tenuiore tantùm parte, reliquum totum e$t frigidum quod cra$$um e$t, moleque $uperat. Sed in his ob$cura non e$t frigiditas, velut in ro- $is, cùm hæ in quibu$dam odore excitent capitis dolorem, in aliis etiam $anguinem Myrtus. proliciant è naribus. E$t & è frigidarum plantarum bene olentium genere myrtus, arbu$tum ob elegantiam Veneri dicatum: olet bene totum, ligno, fronde, fructu. Sed ex Mu$cus. fructu defrutum. Liquor hic $eruatur in annum, non minus $alubris v$u, quàm odo- re iucundus. Adnumerari pote$t his ex parte mu$cus odorata planta: $erpit arbores, & vir- tutem illarum quibus hæret: retinet. Cedro optimus inna$citur: po$t larici, demum po- pulo albæ & quercui. Quercui deterior. Qui larici hæret, facillimè ardet, & ardendo fra- gat ac $cintillas mittit. Verùm mu$cus inter herbas potius quam inter arbores adnume- rari meretur: imò ne herba quidem omninò e$t. Sed a$palathum arbor e$t in India pro- Arborum differentiæ ex regioni- bus. cera, quæ in frigidiore cœlo, arbu$cula e$t $pino$a. In calidis enim ac humidis regio- nibus omnia proceriora, $ucco$iora, viuacio- raque, ni$i propria plantæ natura ob$tet, adeò vt nemora etiam in occidentali India a$pa- lathi inueniantur. At in calidis ac $iccis re- gionibus minores $unt plantæ & $icciores, validæ tamen in humidis ac frigidis imbe- cilles, $ucci plenæ: at quæ natura calidæ $unt Mors ab$que dolore. proceræ, amplæque: frigidæ, paruæ. Quamvis quædam natura etiam frigidæ, vt cicuta, lo- co humido, vmbro$oque melius proueniant, viribus etiam efficaciora. Talem enim elige- bant Chij, cuius cortice iam detracto $uc- cum aquæ mi$tum damnatis propinabant, ad mortem ab$que vllo dolore accer$en- dam, Theophra$ti te$timonio. Imitabantur enim mortem quæ in extremo $enio contin- git. Nanque dolor qui in morte $entitur, contingit aut ob $pirandi difficultate, aut ob $piritus vitalis re$olutionem. At $piritus cùm $pontè di$$oluuntur, dolorem nullum affe- runt, velut in laboribus. Sed cau$a quæ $piri- tum di$$oluit, vt febris, vulnus, plerunque ip$a dolorem affert. Cicutæ igitur $uccus $tu- porem grauem inducens, frigiditate immo- dica $piritus ip$os ab$que dolore extinguit: difficultatem verò $pirandi non maiorem ea, quæ $pirituum paucitati $atisfaciat. Quò fit vt non acerba mors accidat, velut his qui aqua $uffocantur, multò verò minus quàm $trangulatis. Itaque mors hæc quæ ex cicutæ $ucco paratur, & quæ ex mor$u viperæ $ui generis, de qua Plutarchus in M. Antonij vita, cum $apore graui fit, & $imillima e$t ei, quæ in vltima contingit $enecta, vnde etiam ab$que dolore e$t. Itaque nihil mirum, $i Chij, Athenien$e$que viros egregios quos morte damna$$ent, cicutæ $ucco perimerent, vt quod adimerent vitæ ac dignitati illo- rum, mortis lenitate compen$aretur. Sunt & poma mortis in prouincia Peru occiden- talis Indiæ nuper inuenta: $orba $unt odora- Poma mor- tis. taque, quod mirum e$t: arborque ip$a frutico$a, pyri foliis, den$is, crebris ac viri- dioribus nec mirum varietate regionis adeò pernicio$am hanc plantam euadere. Nam Per$eæ poma in Per$ide vbi primum orta Per$ica in Per$ide ve- neno præ- dita. nomen $ump$erunt, & inde tran$lata cùm ibi pernicio$a e$$ent, in Ægypto innoxia fa- cta $unt. Arbor hæc ligno $olido, procerior pyro, cui $imillima e$t. Viret perpetua fron- de, fructu amygdalæ non di$$imili, prælongo & viridi. Nucleus pruni, $ed minor ac mol- lior. Anni $patio maturantur, altero alteri $uccre$cente. Adeò facilè concoquitur, vt nec copia grauet. Vnde alium longè à Per$i- co e$$e certum e$t: quandoquidem con$tet eius arbores, à per$ici arbore multum differ- re. Mite$cunt ergo pleraque tran$lata, alia etiam deteriora euadunt: itaque cùm mortis pomum exitialem $uccum ferat, quo illitæ $agittæ mortem afferant illicò, atque nullo redimitam auxilio: arbos verò vmbram quæ faciem totam, & palpebras inflet ac oculos àb$condat: ros ex arbore decidens $i in ocu- lum incidat, corneam exedendo cæcitatem pariat: lignum dum vritur capitis dolorem excitat, odoremque teterrimum. Simile quip- piam apud Sardos efficit rhododaphne: nam non $olùm dum editur pernicio$a e$t, & $i quis $ub illius vmbra quie$cat amens fit, æ$tuat, & inquies fit, patiturque in ventre rugitum: $ed $i qui balneum ex illius lignis concalefactum ingrediantur, $yncopen pati con$ueuêre. Petrus enim Apponen$is maxi- mam horum partem te$tatur $e vidi$$e: talia verò contingunt, quòd humidum tenue, mo- dicumque bene coctum atque odoratum, multo cra$$o & pernicio$o mi$ceatur. In no- $tra regione $orba $olùm gu$tu ingrata red- duntur, quoniam materia exitialis humi- di à calore aëris ambientis putrefieri ne- quit.

Verùm, po$tquam vmbram arboris huius Vmbra nucis cur exitia- lis. noxiam e$$e diximus, quum etiam exitialem nucis multi $int experti, haud ab re fuerit huius cau$am docere. Nucis planta tota fri- gida e$t, & malè olet, præcipuè folia & etiam $urculi, vnde multi vapores ab ip$a prodeũt, quorum maxima copia $ub ip$a arbore per- petuò e$t, nec foliorum multitudo ac den$i- tas patitur vim Solis illos ab$umere, vnde dormientibus noxia vmbra, imò potius locus e$t: frigidiores enim qui dormiunt cerebro $unt, atque externis partibus, calore ad cor reuocato. Indicio e$t, Lunæ lumen in eis hæmoptoim excitare, non in vigilantibus. Facit ad hæc incommoda la$$itudo, & æ- $tus præcedens, & corpora imbecillia & hu- mida, vt $unt puerorum corpora, & malis humoribus plena, & diuturna mora: cùm enim hæc acce$$erint, $ydere percu$$i viden- tur: alij fiunt attoniti, alij in longas inci- dunt febres. Vnde nata opinio, $ub nucibus mortuos habitare. Non igitur vmbra noxia. $ed propinquitas: nam vmbra, priuatio quæ- dam e$t.

Proximæ venenis $unt lympathicæ plan- Lymphaticæ plantæ. tæ, cuiu$modi in Hi$paniola in$ula occiden- talis Indiæ Cohobba, quæ $olo odore ine- briat, & phanaticos reddit. Herba hæc e$t credo è $trimoniæ genere, quæ $i bibatur, in furorem vertit: nullo modo viribus ab$imi- lis ei quam Turcæ a$$eral vocant, cuius v$us apud eos plurimus e$t, quòd non $olùm læto<*> reddat & alacres, $ed etiam curam omnem ac metum pellat, vt ad munia etiam belli $int promptiores. Eiu$modi apud nos cro- cus e$t: nam vt & a$$eral $i copio$ius eda- tur, non iam $olùm alacres, $ed temulentos reddit: inde etiam copio$ius $umpta occidit. Talia $unt vinum, & quæ è vino aqua ardens Baara radix admirabilis. & fax bibita, & vt fertur olim œnopia ra- dix, à vini quadam $imilitudine nomen adepta. Olim Io$epho Hebræo te$te, Baara radix erat colore ac $plendore flammæ, quæ ni$i muliebri $anguine, lotióve perfundere- tur, mortem iis, qui eam tractarent affere- bat. Sed & $ic exitialem fui$$e auellentibus, quare à cane auelli $olitam: qui & ip$e ea auul$a periret. Eadem $u$pen$a curabat dæ- moniacos atque lymphaticos. An igitur hoc fabulo$um penitus? Nequaquam tam gra- ui autore. An hi$toria vera? neque id: pro- ximum enim nimis miraculo: $ed æ$timan- da e$t ratio rei, ex qua veritatis imago re- fulgebit. E$t Iudæa primùm regio vehemen- ter calida, atque tota fermè montuo$a. Baa- ram verò vallis, vnde radix $ic vocata, bitu- mine abundans, cuius pars excocta immo- dicè ac tenui$$ima defluebat è montibus. Ex hac igitur ardenti materia ac tam tenui, in- ter ardores Solis maximos neque pa$$im in valle na$ci veri$imile fuit, $ed vel $ub ip$is Solis ardoribus, à quibus exacueretur $imul & concoqueretur, aut in ip$a perpetua vm- bra, vt nihil veneni illius penitùs, exhalaret, herba hæc oriebatur & alebatur, ignea $ub- $tantia: quæ cùm auellebatur, vapor ille ar- dens & putridus ( diximus enim putridum vni e$$e quod alteri $it naturale ) cerebro exceptus illicò enecabat auellentes $eu ho- mines, $eu canes proximè ad$tantes. Perfu- $a verò radix muliebri $anguine, obtunde- batur venenum ab ea putredine, vel acred<*>- ne lotij, $i lotio atque ita tractabilior erat. Super$titio$a verò gens addiderat, quòd quomodocunque, etiam$i procul auellere- tur, occideret, vt res à naturalibus cau$is ad religionem traduceret, qui mos $emper fuit gentis, cùm tamen hoc fal$um e$$et: ni$i for- $an, vt in venenis diximus, quædam tradu- cantur continuitate rei, quòd etiam in torpe- dinis $tupore docebimus, atque ita vis exi- tialis per funem $erpens procul etiam quan- tumvis occidat: fieri enim id potuit. Quòd verò $u$pen$a collo lymphaticos curaret, aut dæmoniacos, id partim ob id creditum e$t, quòd tantis prædita viribus e$$et, idque per- $ua$um $it optima quæque difficillimè & maximo cum periculo haberi, cùm tamen non omnia quæ maximo cum periculo ha- bentur, & difficillimè, optima $int. Auxit hanc opinionem $uper$titio gentis, quæ ( vt dixi ) maxima $emper fuit & ruditas: nam nullus populus adeò à di$ciplinis abhorruit vt Iudaicus, totus in ceremonias ac legem intentus. Neque ergo mirum tantùm po- tui$$e Baaram, nam nec tutum omninò e$t nunc napellum effodere. Compara modò $peciem plantarum, & regiones, & alimen- ta, quid probabilius e$$e pote$t quàm, quòd miraculi loco hucu$que, aut fabulæ habi- tum e$t? Nihil mirum verò ali plantam bi- tumine, nam & $ulphure alitur. Narrat Ari- $toteles, in $ulphureis fontibus herbas pu$il- las gigni: flantibus enim ventis ab ære exci- dit fæs, quam vocant auripigmentum, ea pu- Herbæ in aquis $ul- phureis na$- centes. Modi gene- rationis plã- tarum. Lilicrum hi- $toria. tre$cit, & ideo herba oritur. Propagantur enim plantæ quinque modis, $emine, radi- ce, $tolonibus, ablaqueatione ac putredine, quam ca$um meritò po$$umus appellare. Se- mine quidem pleræque, vt abies & larix: ra- dice, vt glycyrrhiza ac lilium.

E$t autem lilio tanta viuacitas, vt $urculi eius $u$pen$i radicem emittant. Exi$timat autem Theophra$tus lachrymam cogi, & ex lachryma propagari: qnod verius e$t. Nodi quoque huius plantæ $ub camino $u$pen$i, ab$que foliis etiam, inde $iccati obruuntur fæce rubentis vini, $epultique in $imo cum eadem fæce flores edunt purpureos. Seruati quoque bot<*>i in va$is fictilibus, vel toto an- no quum aqua tepida perfu$i fuerint, flo- rent. Neque id mirum: cau$a enim omnium vna e$t, humidum $cilicet valde pingue. In- dicio e$t, quòd in cubiculis flores qua$i toto men$e $eruantur, & quòd lenta qua$i humo- ris $ub$tantia e$t. Pulcherrimus flos hic vel ip$o Deo te$te: candidi$$imus $pontè. Sed & iridis flos in Italia quandoque candidus. Quædam plantæ omnibus modis propagan- tur, vt olea & ficus, quæ $ola inter nobilioris fructus plantas, non floret. Sed $pontè na$ci omnes plantas po$$e docuimus, quoniam concoctio vbique & $ola anima $tirpes in- digere videntur. Sol autem anima e$t. Surcu- lo prouenit $alix, $ed & vitis. Ablaqueatio- nis genus e$t, & peculiare quoddam viti, quum $epelitur in biennium truncus, effu$a- que radice à priore præ$cinditur. Idem fieri docent veteres ex arbore in arborem. Con- $tar igitur pingui humido nutriri plantas, quod & inferiùs docebimus.

Sed vt ad odorata reuertar, lilia, nardus & Nardus. crocus ex eorum $unt genere. Italica nardus $uffrutex e$t foliis rori$marini longioribus, angu$tioribus, cra$$iu$culis, mollioribus, odo- ratis: flos paruus admodum inter cæruleum ac purpureum. Truncus & rami ligno$i, vi- ret hyeme: hæc $i $it grauior, moritur. Ea tamen quam vocamus Indicam, alterius ge- neris e$t. Nardus enim illa non hæc $ed plan- ta $ui generis, odoris $uauitate nomen ade- pta: caret enim $pica. Communia omnibus folia angu$ta ob $iccitatem, odorque iucun- dus. Eadem cau$a e$t omnibus plantis folia amittendi frigus ip$um: ob id in frigidis re- gionibus obdncta ramis & trunco palea, ra- dicibus equi fimo, tota arbore in hypocau$to collocata, non $olùm illarum $eruari nihil mirum e$t, folia ne decidant, $ed arbores, & fructus edere. Seruantur & $pontè calidio- ribus, $iccioribu$que plantis etiam apud nos folia (vt dixi) nardo, rorimarino, $aluiæ, iu- nipero, lauro, cupre$$o: buxo verò ob $olam vehementem $iccitatem, mediocremque ca- liditatem, amara enim e$t. Sed in India, quòd calidi$$ima $it regio, nulli arbori folia deci- dunt, præterquam $iliquæ, quam vocamus ca$$iam. Hanc con$tat cùm radices mittat $ubtus ad aquam v$que, natura e$$e frigi- dam, & humidam triplici ratione: exhau- $erit enim copio$ius humidum, abe$t pluri- mùm à Solis calore radix, & frigore aquæ quam tangit, perfrigeratur.

Vt verò ex foliorum natura differentiæ Folia arbo- ribus our de- cidant. $umantur in plantis, earum quinque $unt genera. Quædam enim perpetua, $ed non ea- dem virent fronde, velut laurus, & me- dicæ mali omnes $pecies. Succre$centibus enim aliis, primæ decidunt. Aliæ eadem $em- per fronde virent, vt palma e$t: e$tque id rari$$imum. Quædam $emper virent, at non ei$dem foliis neque ramis, vt $aluia & ai- zoum. Nonnullæ, vt cera$us ii$dem manenti- bus foliis & ramis frondem amittunt. Quæ- dam etiam truncis exuuntur, vt fœniculus. E quibus quædam pror$us intereunt, vt cucurbita. Tot igitur genera accepi$$e oportet.

Sed vt ad odorata redeam: croco radix bulbo$a, copio$a, viuax, folia porracea, $ed adeò angu$ta vt capillata dici po$$int. Cau- lis maculo$us: flores coloris vino$i, colchicis $imiles in quorum medio $tamina croci flammea $urgunt. Erat & olim bal$amus in pretio. Con$tat fui$$e arbu$tum $an$uci quidem folio, atque ex eodem genere fer- mè, nec vlla res propior, ia$emino planta non valde ab$imili. Sed perii$$e arbu$ta om- nia penitus, affirmat Petrus Martyr Ange- rius ciuis no$ter, legationis vice functus pro regibus Hi$paniarum apud Sultanum Ægy- pti dominum, annis abhinc penè quinqua- ginta. Referunt alij adeò propagatum, vt pa$$im in hortis Chairi habeatur. Sed cur Angerius regibus $uis, quibus opus in$cri- bit, mentiatur, aut in re tanti momenti o$ci- Bal$amum. tauerit, non video. Illud $atis con$tat om- nium te$timonio, etiam eorum qui propa- gatum e$$e volunt, iam ab eo tempore ne- que fructum, neque lignum, nedum $uc- cum illum celebrati$$imum ad nos defer- ri: vnde verum bal$amum interii$$e exi$ti- mandum e$t, $uppo$itum verò eius loco plan- tam aliam, incolarum ambitione, vel aua- ritia.

Porrò ia$emini flos candidi$$imus e$t at- que odoratus, alius cœle$tis, luteus alius, qu&etilde; Ia$eminum. vidi$$e me memini. Vere florere cum ro$is, alii$que coronariis $olet: vidi tamen qui Septembri men$e, ex Hi$pania aduectum. Frutex e$t, $ed di$tentus, & pertractus, alli- gatu$que: quamvis exilis, arbores æquat ma- gnitudine: neque tamen è $erpentium ge- nere e$t, cùm ei non $int capreoli, vt viti, brioniæ, cucurbitæ, neque radico$a arbos, vt hedera. Vnde facilè in erectam arborem cura non magna atque elegantem tran$ire po$$et. Folio viridi, molli, tenui, $ubnigro, oleæ fermè $imili: flos in vmbellis.

Illud admiratione certè dignum, quòd huic nullus fructus, aut nullius v$us, vt nec alteri nobiliori flori, non lilio, non croco, ro$æ, vaciniis, garyophylo. Cau$a e$$e putãt, quòd virtus tota in flore ab$umitur: vel quum $int tempora florum & fructus di- uer$a, fructus humida, & cra$$a $ub$tantia con$tant, vt egregij $int, flores calida & $ic- ca: ita difficillimum arborem inuenire tam diuer$a temperie, vt vtrique $ui temporibus $atisfacere po$$it. Sic rarò patri egregio cla- Floribus o- doratis cur nulli fructus nobiles $uc- cedant. rus filius, & pueritiæ præter ætatem genero- $æ, $enectus decora: quod in Hermogene Tar$en$i $ophi$ta etiam Philo$tratus ani- maduertit.

Vt verò plantarum bene olentium hi$to- riam ab$oluam, Ocymi mentio habenda e$t, Ocymum fermè vbi- que na$ci- tur. quòd hæc herba bene oleat, & pa$$im oria- tur, adeò vt vniuer$a Æthiopia illo abundet. Videtur autem non ab$que ratione vtilium copiam natura excogita$$e. Et quædã quum vbique abundent, mutato colore, diuer$a e$$e Cyperus, Ga- langa & Curcuma eiu$dem $peciei. videntur quemadmodum Cyperus in Italia, Galanga in Babylonia, & Curcuma mediis in regionibus: facultate quidem & natura eadem, formâ verò & viribus di$$imilia. Nam Galanga quantò robu$tior e$t Curcu- ma, tantò Cyperus eadem imbecillior. Vide- Myrabolani. tur tamen Cyperus Curcuma odoratior. Sed cœlo, $oloque variari plantas $uperiùs do- cuimus. Similiter & fructibus: nam Myrabo- lani ( non ego dicam falsò Myrobalanum, Tamarindi. vnguentariam glandem ) è prunorum $unt genere, atque hi, vt Ari$toteles refert, dul- ces $unt ante maturiratem: in calidi$$imis enim regionibus orti aqueo, nec pingui hu- mido, raraque $ub$tantia, celerrimè conco- quuntur & ab$oluuntur, contraria ratione Tamarindorum, qui ob humidum pinguius ac terreum $emper acerbi manent & acidi. Oriuntur hi in Æthiopiæ parte, quam vo- cant Bernaga$$um, vltra Cancri circulum iuxta mare Rubrum, parte Occidentaliore inter nemora, ex arbore prægrandi fructum vuarum racemis $imilem ferente. O$$a, fabis magnitudine & forma $imillima: cortice etiam, ni$i quòd colos ferrugineus e$t, ac fu$cus: vtraque pars oui figuram refert: lineis nigris, vt à latere vides, per tran$uer$um ductis. Cortex o$$is amarus valde, nu- cleus candidus, durus, in$ipidus. Fructus oblongus, magnus, pruno non ab$imilis.

Mirabilia $unt naturæ opera, atque illius Bal$amina. indu$tria in memoriam reuocauit Bal$ami- næ fructum à virium & plantæ $imilitudine $ic appellatum. Fructus enim vulnera recen- tia celerrime $anat fructus, & arbos ip$a $er- pit, vt olim bal$amus, palos $candens, qui- bus $uffulta e$t. Mirum, quòd fructus eius, qui ruber e$t, & Halicacabo, qua$i per$imi- lis, quum in terram decidens paululùm di$- rumpitur, $pontè totus $cindatur. Cau$a e$t, quòd $ub$tantia teneriore con$tat, & nul- lis villis $ecundum latitudinem contineatur, ob id ab impetu $cinditur videtur & glacies eod&etilde; modo abrupta parte diuidi quod enim villis caret omninò, & grauitate dehi$cit, ob illam, fractum nece$$ariò totum di$rumpi- tur: partes enim prægràuant, & rectæ cùm $itn, di$tant æqualiter, igitur $ecundum to- tum diuiduntur.

Ob has igitur duas cau$as, cùm villis $ecundum latitudinem caruerint, $ecun- dum longitudinem diuiduntur. Quamo- brem medicamentum $iccum e$$e nece$$e e$t: ligna enim $icca $ic parte diui$a diui- duntur.

Sed in lignis, quòd villos habeant $ecun- dum latitudinem, pars integra diui$am in vnum cogit, in bal$aminæ fructu diui$a $e- parat integram.

Bal$amum verò, vt ad rem redeam, nihil cum hoc commune verè habet, $ed $uccus ip$e aureo colore erat, & ip$e vulneribus $a- nandis apti$$imus: rugas tollebat, & mor- tuorum faciem à corruptione vindicabat, lapidemque renum comminuebat, delebat oculorum maculas, venenis re$i$tens, ma- ximè aconito, & rigoribus febrium ip$a- rum, atque in his omnibus vires Bal$ami excellebat.

Nunc verò ex Hi$paniola genus aliud Bal$amum Indum, & eius vires. Bal$ami defertur colore iuiubarum, $plen- dens ac tenax, odoris $uauitate admirabi- li, adeò vt qui$quam exi$timare nequeat quam iucundus $it. Vidimus ip$um apud Seba$tianum Serlium Bononien$em archi- tectum regium Lugduni, virum certè inge- nio$um, no$trique amantem, ibique tracta- uimus. Alias Ianuæ ( $iue Genuæ ) videra- mus, quod linguam feriret vt piper: $ed illud ( opinor ) corruptum erat ab igne: exu$tum enim quippiam & grauè ole- bar.

Hoc verò qualecunque $it, vulnera & ip$um recentia celerrimè ( $i quid aliud ) $a- nat, & rugas tollit. Crediderim, $i non cer- tè ad omnia, ad plurima $altem, id olei ge- nus e$$e efficax: ad quæ & Bal$amum verum.

Inueni$$e fertur Codrus medicus Italus, Codrus me- dicus. qui auidus eò v$que fuit nouarum rerum quærendarum, vt cùm e$$et prædiues, mor- tuus tamen $it $enex in Orbis noui Au$tra- li parte, iuxta Pumidæ portum, in$ura$que Zorobari.

Igitur vt ad hi$toriam reuertar, arbos quæ oleum i$tud parit Goacomax, Puni- cæ forma & magnitudine fermè $imilis, $ed tamen folio paulò maiore, tenuioreque cortice qua$i arido, ligno quod ardet vt tæ- da, fructus vt vuarum racemi, rarioribus ta- men & paulò maioribus acinis, vino$i co- loris, qui cum $urculis aquæ diu incocti, id olei genus reddunt. Sic facilè oleum odo- rem, ac vires plantæ referens, in his quæ oleum abundè continent, exprimitur. Oleæ enim fiunt, aut $eruandæ $ub$tantiæ, aut vi- rium excipiendarum cau$a. Vix excipitur alieno oleo: aut repentè, velut cùm oleo quadruplum aquæ adiungitur plu$ve, aut minus: minus quidem, pro floribus aut fo- liis: plus autem, pro lignis: mediocriter, pro radicibus atque fructibus: inde igne tamdiu excoquuntur, vt quicquid e$t aquæ ab$umatur. Si verò non repentè excipere con$ilium e$t, id commodius fiet calore tem- perato: is erit aut Solis, aut cineris, vel bal- nei, aut fimi, aut vinaceorum, aut fracium: omnibus his etenim vnguenta fiunt. Oleaodorata quomodo fiant, modi tres.

Vulgatiore itaque hoc $ecundo mo lo atque antiquiore Dio$coridis, in purum oleum flores quadriduo infundebantur, ex- ponebanturque in Sole: inde expre$$o oleo diligenti$$imè tantundem florum recentium addebatur, ac rur$us $ub torrente Sole ex- ponebatur: totie$que id facere licebat, do- nec odorem oleum combiberet: addebantur & $pi$$ament<*> pro vnguentis, vt ex melle, tum aliis odoratis. Tertius modus vt calo- re nullo indiget, $ic repetitione numero- $iore, & diuturniore mora. Itaque flores hoc exemplo reddunt. Flores $uper amygdalas, vel, quod longè melius e$t, $uper myrobo- lani grana purgata, ea enim non rance$cũt, aut etiam cinamomum vel crocum ( modus enim omnium vnus e$t ) con$pergito, ac $ub ip$is, alternaque di$pone florum, & amygdalarum folia, compre$$aque tandiu tene, donec florum odor euane$cat: quibus abiectis, pro eis alios flores $uppone, eadem ratione: & hoc toties repete: nam non vna e$t ratio in omnibus, donec amygdalæ ma- ximum contraxerint odorem, inde illas tor- culari $ubiicito. Oportet autem prius cortice nudare eas, & paululum torrere: hoc modo plus contrahit virium oleum, & minus cor- ruptioni obnoxium fit, quòd $ucci nihil in eo relinquatur.

Sub$tantia verò olei totidem modis exci- pitur, quot modis etiam vires ip$æ. Sed non $ine viribus $ub$tantia, at $ine $ub$tan- tia vires habentur. An verò oleum aliquod ab$que viribus? Dubium non e$t excepta enim igne plurimo, vruntur, nec vim pro- priam retinent. Talia verò quæ repentè ac vi ip$a ignis excipiuntur, ad primum modum pertinent. Verùm is floribus aptus non e$t, $ed lignis, & his quæ illis $imilia $unt, velut garyophylis. In vitreo va$e A contrita po- nuntur, & quantò leuiore licet igne di$til- lantur: & $i liceat, aqua feruente cir- cum vas po$ita oleum elicere, longè erit melius.

Su<*>itati va$i pile<*>s vitreus C impo- nitur, qui quantò latior, eò melior ad vi- res, odorem $aporemque transferendos: at- que idem in vtri$que canalibus. Ergo pileus luto, ne re$piret, aptatur: cui de more, cana- lis adiacet C, cui alter canalis vitreus adiun- gitur D, ita luto $eptus, vt nihil po$$it re$pi- rare: hic per vas ligneum E tan$it, quod aqua perpetuò frigidi$$ima repletum habere oportet: cannula H detrahentes quicquid iam calorem contraxerit, aliam nuper hau- $tam denuò addendo: nam D infrigidatur, fumique non vruntur, $ed in aquam, vel oleum tran$eunt, conuer$ique per F cana- lis partem obliquam, & vltra vas aqua plenum exporrectam, guttatim in vas G cadunt.

Vt igitur vidi, primò turbidum quod- dam effluit, $ub$tantiam rei tenuiorem ef- ferens, pò$t aqua clarior exit, demum oleum, quod exu$ti potius odorem refert, quàm rei illius à qua defluxit. Pote$t & canalis D in $erpentis figuram effingi, atque $ic minus è rei $ub$tantia tum virtute peribit.

Secundus modus proportione re$pondet alteri, cùm beneficio temperatioris caloris aquæ incocta oleum reddunt, velut de Indi- co bal$amo nuper à nobis dictum e$t. Atque eadem ratione è lauri baccis oleum quoque excipitur. Ergo generaliter in his $ub$tan- tiam pinguem, & facilè $eparabilem e$$e oportet: $ed & frigore ac $iccitate coactam, neque aliter calido & humido $olueretur, aut $epararetur.

Tertius non calore, $ed vi con$tat: com- Semina o- leum conti- nent. Olcum & pinguedinis di$crimen. munis e$t omnibus fructibus, velut amyg- dalis, pi$taciis, nucibus, $eu iuglandibus, $eu auellanis, $eu etiam Indicis, tum myricis $eu mo$chatis, alii$que innumeris, puta pi- neis, piperi, hederæ fructui, per$ici & cera$i nucleis: tum etiam $eminibus omnibus, ve- lut raparum, ricini, raphani, lini, Apollinaris herbæ, papaueris: hæc enim famo$a, conti- nentque oleum tum hæc, tum $emina omnia alia. Nam in omni $emine vita e$t, vita au- tem omnis in humido pingui, pingue autem omne, aut in animalibus, & vocatur pingue- do, cuius tres $int $pecies: pinguedo generis nomine, adeps qui circa certas partes, non communis e$t toti, vt renum adeps, aut omenti: & $euum, quod $iccius vtroque e$t, ob id $olùm fermè in cornigeris animalibus, & maximè: & quod in $en$u carentibus, vt lapidibus, & partibus plantarum, imò totis plantis, tum bitumine $aleque, metallis, alii$- que pluribus, oleumque vocatur. E$t autem lachryma vniu$cuiu$que arboris oleum ter- reo mi$tum. In omni igitur $emine oleum continetur. Viuere autem omnia $emina ex hoc con$tat, quòd ex omnibus, iuxta Theo- phra$ti opinionem, plantæ $ui generis pro- creantur: aut ergo ex omnibus id fiet, aut maxima parte, $iquidem nihil prohibet ali- qua $emina oblæ$a e$$e etiam toto genere, cùm etiam quædam animalia talia $int, vt talpæ, atque plantæ illæ putredine, aut radi- ce, vel alio modo quàm $emine prouenient. Semen autem dico, quod aliquo tegmine concluditur: fructum, qui nullo.

Ob hoc, $emina quædam vaginulis, vt Seminis ac fructus di$- crimen. pha$elli, cicere$que: quædam ari$tis hær&etilde;tia, pleraque tenui cortice, vt frumentum: quæ verò in fructibus $unt pericarpio continen- tur velut melonum, pomorumque, ac pyro- rum $emina. Omne etiam $emen, plantæ $uæ pars calidi$$ima e$t, quod generationis cau$a factum $it, non tamen acerrima: ne- que enim tenui$$imum, nec $icci$$imum: nã multorum radix, vt fœniculi? multarum lo- bus & cortex, vt vniadis, quo Indi incolæ in$ulæ $ancti Thomæ, zinziberis loco vtun- tur, acris vehementer e$t, cùm $emen $it in- $ipidum. Multitudine enim pinguis humidi calor obtunditur: vnde ex illo copia olei emanat. In cortice verò aduritur, vt in di$tillatione, quoniam plus terrei ine$t, at non $impliciter: nam Indici pha$elli cortex, de quo inferiùs agimus, multo abundat oleo, nucleus non ita: quoniam ob humidi abun- dantiam illud concoquere nequeat, nec in olei formam cogere.

Seminum igitur quædam multum oleum continent, vt nux & lini, ac heliotropij ac rapæ. Nucem enim appello, partem quæ in toto fructu continetur, quæ ( vt dictum e$t ) quod contineatur $emen e$t: quamvis quo- niã edi $oleat, à pleri$que fructus appelletur.

Fructum enim dicunt alij magnum $e- men, alij quicquid vltimò à plantis produ- Seminis rap & oleum. citur & editur, quod verò vltimò produci- tur, & nõ editur, $emen. Verùm hæc ( vt di- xi ) non e$t $eminum & fructuum propria differentia. Rapæ igitur $emen tantùm pro- ducit olei, vt in regionibus quibu$dam Ger- maniæ, non $olùm indigenarum nece$$itati Hena herba. $atisfaciat, $ed mercis loco in finitimas vr- bes conuehatur. In Æthiopia, copia maxima e$t herbæ Henæ, è cuius $emine oleum non $olùm abundanti$$imum, $ed & optimum elicitur. Ratio docet, ea quæ plurimum con- tinent oleum, optimum etiam continere. Nam plurimùm calore bene temperato, & humido etiam abundanti indiget à quibus etiam optimum, non $olùm copio$um gi- gnitur. In quibu$dam autem quæ paucum continent, optimum e$$e pote$t, nihil pro- hibet tamen e$$e deterrimum. Optimum igi- tur, & cum abundantia & paucitate e$$e po- te$t, prauum autem cum $ola fermè pauci- tate: na<*> ( vt dixi ) in omnibus mon$tra quædam contingunt, quæ à natura fiunt. Ni- hil enim probet aliquid e$$e quod oleo abũ- det plurimo, atque eodem prauo vel fœtido Nucis myri- $tica oleum quomodo fiat. vel inutili, quia non ab$oluto. Ab$oluitur autem quicquid plenè concoquitur. Sed ad rem redeo. Elicitur oleum vi torcularis: & quamvis multiplex $it hæc ratio, $ufficiat tamen eam tribus exemplis declara$$e. Pri- mum erit myri$ticæ nucis, quæ in parua di- uiditur fru$ta, diui$a vino Crettico per tri- duum infunduntur, $iccantur biduo in vm- bra, & in $artagine cale$cunt, aquaque ro- $acea con$perguntur & exprimuntur. Quòd $i copio$ius oleum, $ed minus efficax atque iucundum, extrahere velis, diui$am contun- des, in$per$amque vino Cretico infundes, in- fu$am Soli exponito, donec contrahat cru- $tam, iterum mi$cebis non amplius infun- dens, $ed a$pergens Creticum, ac denuò $ic- cabis, idque toties repetes, donec qua$i pu- tre$cat, tunc enim copio$um reddit oleum. Atque hic modus etiam $emini Apollinaris herbæ, tum papaueri $atisfaciet: $ed vini lo- co aquam adhibeto, & permittito, donec putre$cat, tunc verò $ub torculari ponatur. Licet autem putredinem expectare in his quæ non bibuntur. Hocque $ecundum e$t exemplum, quòd $emen Apollinaris longè $it humidius myri$tica nuce, velut amygdala pinguior e$t eo $emine. Inde tertium exem- plum in amygdalis, quæ duplici purgatæ cortice torrentur paululùm, inde quinta aquæ parte perfunduntur, qui modus e$t communis $eminibus etiam, tum vini pro nuce myri$tica, inde ma$$a ab igne cale$<*>at, & exprimatur $tatim: nam quia bibitur, rance$cit dum moram patitur. Manife$tum e$t autem, quòd calore & aqua hi modi in- digent: nam oleum ni$i lique$cat, non fluit, nam congelatum fluere non pote$t: quod verò lique$cit, calore indiget, calor autem con$umit oleum, ob id aquam adiicere ne- ce$$e e$t, aliter oleum, & paucum, & to$tum effluet. Hoc verò magis nece$$arium in $ic- cioribus corporibus, vt nuce myri$tica: ad- ditur ibi vinum, quod odorem exacuat po- tius, quàm obtundat: aliorum verò grauis e$t odor. Sed & vinum magis ad intima pe- netrat, & di$$oluit, quod ignis calori com- mune e$t: verùm ignis etiam trahit ex in- timis partibus ad exteriores. Non igitur ex aqua, aut vino oleum fit, $ed eius $unt propu- gnacula. Vtrum verò pars aquæ, an vini, in oleum tran$ire po$$it, dignum dubitatione e$t: nam oleum aqueo & aëreo humido con- $tat: vbi efficax $it humidum aëreum, facilè aqua: faciliùs autem etiam vinum tran$it in oleum, nam & vinum ardet. Sunt verò quæ adeò oleo$a $unt, vt tu$a & calore naturali temperato fota, in oleum ab$que expre$$io- ne tran$eant, quia præpinguia $unt, & oleo copio$o, ac non multum excrementi terrei habente abundant. Velut $ambuci flores. Oleum quoque quod $ine igne ex amydalis extrahitur, multò $uauius eft, & pectori vtilius.

Sed e$t alius humor muco$us, in omnibus Muco$i hu- moris ratio & modus detrahendi. radicibus fermè atque $eminibus: quæ verò inter hæc magis celebrantur, $unt lini, al- theæ, p$ilij, marrubij, cotoneorum, pyro- rum, pomorum, fœnugræcique $emina: in- ter radices verò quæcunque magis muco$æ, vt altheæ atque ari$tolochiæ: ab his omni- bus hanc partem, tanquam illis naturaliter in$itam detrahere licet. Mundata hæc repo- nuntur in va$e, & quadruplum ponderis aquæ calidæ iniicitur, manentque per no- ctem: inde reiecta aquâ radices, aut $emi- na $acculo ex canabe linóve rarò excipiun- tur, ligatoque ore $uperiore & va$e $uppo- $ito, modò concutiendo cum baculo, modò exprimendo manu, $uccus muco$us colligi- tur: vt collectum fuerit quicquid ex eo tum effluxit, faeiliùs arctiùs con$tringitur, atque eadem ratione exprimitur $en$im, ac denuò arctiùs religatur, donec ip$um $emen $olum relinquatur. Præ$tat igitur con$iderare, quæ- nam $it hæc materia, quæ $ic effluit. Atque illud à viribus ac $ub$tantia, tum modo ex- trahendi, coniectari licet.

Cùm enim emolliat & glutino$a $it, cali. doque humido detrahatur, con$tat partem & ip$am e$$e pinguioris $ucci, hoc $olùm ob oleo di$tantem, quòd terream partem $e- cum contineat: at pars hæc cra$$a e$t $i ad oleum comparetur, in quo minimum e$t ter- ræ. Propterea detracta parte hac, minus continent olei $emina $eu radices. Radices igitur & ip$æ oleum continent.

E$t & aliud di$crimen, quòd muco$us $uccus $it frigidior & crudior oleo, ob id copio$ior in radicibus in quibus parum e$t olei. Fit igitur oleum qua$i ex mu- co$o $ucco, $ic vt quod in $eminibus e$t, iampridem fuerit in radicibus. Vnde li- ni $emen, quod hoc muco$o abundet $uc- co, oleum etiam $ine aqua emittit, quòd $uccus in loco aquæ ei $it: atque hoc oleo ad dolores tanquam puriore vti $olemus. Eadem ratio, $ed non adeò tamen euidens, in amygdalis: parum enim muco$i conti- nent humoris, $ed aqua addita $emper $i Modus quo pinguedines odoribus im- buuntur. non melius, $altem copio$ius oleum excipi- tur. Horum memoria me reuocat ad $cri- bendum, quibus modis pinguedines im- buantur odoribus, v iam de$ueta multis $e- culis quod $tudium nobis $emper fuit, in vtilem v$um reuocarentur. Igitur pingue- dine à membranulis omnibus purgata ad- dantur $an$uci tantundem cum floribus con- tu$i, $erpillum, myrtus, cyperus, & a$pa- lathum citrinum octaua ponderis: parte vi- ni albi odorati & aquæ pro pondere om- nium: $imul hæc coquantur, $ed non diu: inde maneant diei $pacio, & defæcata pin- guedine omnia percolentur: denuò eadem addantur, aut duo triáve ex his, aut vnum Humida in mi$tis qua- tuor. pro odoris natura, additi$que vino & aqua vt prius, eadem ratione ferueant, re$ideant, defæcentur ac percolentur: totie$que id fiat, donec pinguedo odorem combiberit. Sic aliis etiam odoribus imbuitur, $eruatur- que non $olùm calore ignis, $ed expre$$a di- ligenter aqua, $iccataque in vmbra: nam ( vt dixi ) humidum $olum aqueum putre$- cit: quod verò corrumpitur pingue, pu- tre$cere nece$$e e$t. Sunt igitur humida quæ in mi$tis continentur quatuor gene- rum: aut penitus cruda, vocanturque aquea: vel concocta perfectè, vocanturque pinguia: vel mediocriter concocta, hæc autem muco- $a dicuntur: aut præter modum, hanc par- tem ignem alchymi$tæ vocant, præ$ertim $i dum extrahitur hæc pars, multo igne indi- geat, velut in metallicis, dum igne reflexo humidum acre excipitur. Manife$tum e$t igitur, quòd neque plura, neque pauciora po$$unt e$$e humidorum genera. At in qui- bu$dam mi$tis non omnia e$$e nihil prohi- bet: $ed quæcunque mi$ta $unt verè, tria prima $altem habent. Latet autem in me- tallicis pleri$que quod medium e$t ex illis. Vltimum verò quoniam terreo iungitur, ex- trahi non facilè pote$t: vnde ignibus adhi- bitis incertum redditur an $pontè acre $it, an ob vim ignis $olam, an vtroque modo. Vt verò à primo humidi genere magis di- $tant, eò putredini etiam minus $unt obno- xia. Aquea igitur & celeriter & perfectè putre$cunt: muco$a perfectè, $ed $erò: pin- guia $erò etiam $ed non perfectè: exu$ta au- tem nec perfectè, nec imperfectè. E carni- bus quicquid e$t pingue, quo ego modo vti $oleo extrahitur, inci$is his in fru$ta, & va$e vitreo conclu$is: hoc contectum pergamena Carnes quo- modo colli- quentur. charta feruenti aquæ per $ex $eptemve ho- ras immittitur, totaque caro fermè in pin- guedinem tran$it & colliquatur. Tartarum verò humido colliquatur, $eu in marmore Tartari o- leum. $ub terra $epultum, $eu in vitro fumum fer- uentis aquæ excipiens. Aliter, vt pater meus: ollam cum tartaro accen$am in aquam in- funde, $tatimque oleum $upernatabit: quibus modis multa igne in calcem redacta mutan- tur in oleum. Vnde incertum, an tartari $uc- cus ille oleum $it, an potius aqua. Sulphur Sulphur<*> oleum. verò ardendo tran$it in oleum: fumus enim qui colligitur dum refrigerantur, oleum ef- $icitur, vt expertus $um. Opus e$t autem va- $e vnico tantùm vitreo, quod nolam vocant. Et vt $en$im vratur, indu$tria e$t. Sed cur exu$ta metallica faciliùs oleum reddunt, & aquam etiam retinent? aqua autem acerrima e$t. An quia terreum admi$tum, vt prohibet pingue humidum con$umi, ita etiam aquam non totam? an verò quòd non exuruntur, $ed potius torrentur? nam in cineres redir&etilde;t. Videtur ergo aqua $ublata, maxima ex par- te celerior exitus olei: quod autem celerius exit, non adeò vim patitur ignis, quia non adeò incale$cit, ob id faciliùs oleum extra- hitur, ac copio$iùs. Modus autem horum ad Oleorum comparatio. librum Secretorum pertinet. Sunt & lachry- mæ, & ligna quæ oleum mittunt ab$que co- ctione, atque illud efficaci$$imum e$t, vt te- rebinthi, vel lenti$ci. Cùm enim partes te- nuiores $olùm educantur, quòd exit, e$t im- becille: nam neque ab$que $ub$tantia perfe- ctæ vires e$$e po$$unt, nec modus e$t vt $cia- mus cum perfectè educt&ecedil; fuerint. Quod verò ignibus extrahitur, non puras rei à qua ex- trahitur, nec incorruptas vires retinet. Op- timum igitur cuius $ub$tantia ab$que co- ctione effluit: pò$t tuti$$imum quod per in- fu$iones fit: efficaci$$imum quod per coctio- nes: coctionem dico $iccam, non in aqua, ea enim $ecundo loco habenda e$t. Quarto Aqua o<*> rat<*>. igitur ordine quod amygdalis excipitur, quinto antiquus, vltimò qui oleo & aqua per coctiones fit. Aquarum verò di$tillatio eodem modo fit: $ed longè melius odorem retinet, $i hac vtaris arte: nam ro$acea, fra- grans mirum in modum euadit. Accipe vas figulinũ A, $uper quod linteum lineũ rarum B extende & $uper ip$am ro$as, aut vacin ia, flore$ve alios, aut herbas $parge, inde ha- beas patellam C, quæ vas integat, & $u- per fundum D ignem pone, di$tillatur odo- rati$$ima non $olùm, $ed etiam efficaci$$i- ma aqua Ro$acea in Sole conclu$a poni $olet vt fumi odore priuetur, cùm tamen odorem ro$æ retineat. Conficitur & re- pentè aqua, dum calefacto, aut feruente $ucco cyathus $uperponitur vitreus, in quo fumus tran$it in guttas, guttæ inde collectæ in aquam coguntur: $ic acetum in aquam facilè vertitur. Vtilis hæc ad oculorum ma- culas, & $uffu$iones detergendas, maximè $i albo aceto ruta incoquatur. Sunt qui in primo modo iuxta F mo$chum ponunt, alia- que precio$iora odoramenta, retinetque aqua odores non $olùm proprios, $ed etiam mo$chi, & aliorum quæ appo- nuntur. Cur di$tilla tione non omnes odores retineantur.

Sed cur odor florum quorundam non retinetur in aquis, verùm vt in ia$emino & garyophylo flore ac lilio, aqua euadit odoris expers? Dictum e$t alibi, quoniam tam tenui $ub$tantiæ nulla pars cra$$ior iun- gitur. Ergo in his iuuabit, $i foliis herba- rum quæ odore careant alternatim po$itis, materiæ cra$$iori, non tamen quæ vratur, adiungatur odor, inde di$tilletur: atque hæc vnica $pes proliciendi odoris, cùm aquis in- fu$a non remittant odorem, $ed putre$cant.

Ignis autem $i non moderatè adhibea- Aqua ex a- uena quæ in- ebriat. tur, exurit ea quæ terreæ $unt naturæ: $i tamen moderatè, $olùm exacuit. Vnde aqua ex auena di$tillata vtuntur Mo$cho- uitæ, quòd vino careant: nec minus ex- calefacit, aut inebriat quàm vinum. Cùm enim auena cra$$ioris $it $ub$tantiæ, nece$- Canabis vi- res. $e e$t vt ex di$tillatione incale$cat, attenue- tur ac exacuatur, & ad naturam aquæ ar- dentis accedat. Canabis folia in farinam ver$a, quòd caput feriant, potum $uauiter Vermes vt è terra exeãt. Galinæ vt hyeme oua edant. Aqua lactis di$tillatione excepta ine- briare pote$t. inebriantem efficiunt. Eadem ratione de- cocta folia eius ac $emina, quod etiam de viridiore nucum cortice fertur, $i $u- per terram effundatur aqua illa, vermes ad terræ $uperficiem trahit, $eu odore alliciat illos, $eu expellat. Vnde pi$cato- res ea vti $olent. Idem $emen gallinas, $i ab his edatur, fœcundas hyeme reddit: calefacit enim & attenuat. Sed ad rem re- deo. Apud Tartaros referunt, aquam è lacte di$tillato inebriare: oportet igitur lac den$ius e$$e, & moram apud ignem Potus ratio. contraxi$$e. Itaque ex lacte for$an equo- rum id contingit. Cæterùm quid amplius dubitandum? omnis aqua cùm $æpiùs di- $tillatur, hoc pote$t efficere: nam incale$- cit, attenuatur, & vim ignis magis reci- pit: vnde ardens $æpiùs di$tillata eò acui- tatis deducitur, vt bibi non po$$it. Li- quet igitur ex his mamfe$tè, & quòd vinum igneam vim habet, & quòd ex omni fermè re, tum maximè den$a, po- Medo. tus repetita di$tillatione fieri pote$t, qui plus vino excalefaciet & inebriabit. Potus enim ratio e$t, vt $uauis $it atque potens: $uauitate quidem gu$tum, robore olfactum delectat, & ventriculum confirmat. Quæ- cunque verò di$tillantur, & iucunda, & odorata euadunt: iucunda quidem, in$uaui omni $ublata parte: odorata, ob vim ignis, & acuitatem $ub$tantiæ. Quæ enim tenuium $unt partium, magis redolent: odor enim e$t vaporis, vapor autem in tenui $ub$tan- tia fundatur. Eadem verò ratio inuenta e$t in potibus, qui ab$que di$tillatione fiunt, & tamen inebriant, vt Medo apud Mo$cho- uitas. Con$tat autem melle & lupuli $emi- ne, $eruaturque in picatis va$is, quum ta- men nullum horum fermè ad inebriandum $ufficeret.

Modus alius nobilioris potus, radio$que, veluti cãdens ferrum emittentis. Zethi par- tes quatuor, mellis vnam, $eminum myrti mediam: $imul excoquuntur ac de$puman- tur, donec $puma e$$e de$ierit: inde additur zethi fex, & quadraginta horis contecta $eruantur. In vulgari Medone, pro zetho tantundem aquæ a$$umitur, cætera vt in nobiliore. Sed & $eminum myrti loco lupu- li $emina a$$umuntur: quæ & $eor$um co- quuntur, modus donec amaritas non in$ua- uis $entiatur. Hic $æpiùs repetitis iudicibus, $en$ibus, ratione magi$tra, odor, vires, ac $ua- uitas comparantur.

Lupuli $emen cum hordeo vel $iligine aut tritico, zethum aut zythum facit, quod Zethi confi- ciendi ratio. vocatur apud Germanos birra. Modus hic e$t, vt Nicolaus Poll. Cæ$aris medicus $cri- ptum reliquit: Hordeum infundito in aquam donec di$rumpatur, inde $iccatur, teritur tenuiter, imò molæ $ubiicitur. Alij, triduo tantùm in cumulis madefaciunt: & vt ger- minare cœperit, $par$um alio triduo $iccant: po$tea linteis $ub$tratis, in clibano torrent. Incredibile dictu: referunt hoc torrendi mo- do $uauitatem ac dulcedinem melleam adi- pi$ci. Huius partes duas, aquæ $eptem $umi- to, coquuntur $imul donec aqua tertia par- te decedat: deinde $umunt dimidium illius aquæ, cui quadrage$imam partem $eminis lupulorum addunt, hordeique tantundem quantum prius, coquuntur omnia horis cir- citer tribus aut quatuor: inde reliquam me- dietatem aquæ excolatam priori mi$cent, ac denuò coquunt donec ad dimidium rediga- tur: vltimò proiectam in ligneum vas, ad- dito modico fermento, di$tribuunt. Vt verò nece$$ariò, qui Boream inhabitant, zethum ex hordeo, & $iligine & tritico faciunt: ita qui Au$trum, cùm vino vti non liceat, legis $uper$titione, conficiunt zethum ex oryza, atque hi omnes potus inebriant: $ed mitior Zethum ex oryza. e$t qui fit ex oryza, non quòd oryza $it hor- deo frigidior, $ed quia lupulis caret zethi id genus: nam hi haud mediocriter calidi $unt atque $icci igitur nulli voluptas potus ne- gata e$t: nam oryza nullibi non na$citur. Multò verò iucundius hoc vinum ex oryza, atque $alubrius alio zetho. Efficaci$$imum in quo $eminum copia myrti, aut lupulo- rum. Ideo Daci ac Sarmatæ plus iniiciunt. Omnibus igitur mortalibus vinum atque incundum conce$$um e$t imò duplex: nam & mel vbique fit.

Salubrius autem omni zetho e$$et anti- Oxymel an- tiquum. quum oxymel, quanquam paulò carius. Cõ- $tabat ex mellis triginta, aceti vigintiquinq; aquæ nouemdecim, $alis tribus thymbram addebant, decies feruefaciebant, elutria- bantur, & in va$e inueterabantur. Quidam aquam augebant. Alij $ine thymbra confi- ciebant. Quum verò tantundem aquæ di- luendo, vt vinum admitteret, $alubrius erat, ac minoris impen$æ. Vinum Æ- thiopum.

Æthiopes, credo quòd vina non $eruen- tur, & Chri$tum colant, pa$$as vuas aqua per diem madefaciunt, $iccantque modicè, ac exprimunt. Hic potus eò melior, quò mi- nus $uauis. Dee$t robur, de$unt mala vini: quodque maximum e$t, in eo $uauitas ni- mia ad perniciem hominis & ebrietatem nata. Videtur & ob id natura mel potius quàm vinum para$$e ad potum. Nam mel, nulla regio non gignit. Idem vinum efficit, nam temporis auxilio, ex melle & aqua pa- ratis vinum fit. At vina vuarum, neque fri- gidi$$imæ regiones ferunt, nec calidi$$i- mæ $eruant: reliquorum fructuum vix $er- uantur.

Fiunt enim ex cotoneis, punicis, pyris, Vinorum ra- tio & $pe- cies. malis, prunis, berberis, moris, præ$ertim a- gre$tibus, me$pilis, $orbis, & generaliter ex omni fructu $uauem $uccum, $alubrem, & qui $eruari po$$it habente. Nam qui $eruari non pote$t, quum clare$cere nequeat, vinum fieri non pote$t: vnde neque ex cera$o, nec per$ico. Ob id zinziber, piper, garyophylos, cinamomum, macerem, nucemque myri$ti- cam addere $olent. Qui autem $ucci ad me- tam coquuntur, $eruantur: $ed dum $pi$$e$- cunt, neque potus $unt, nedum vinum: erunt ergo defruta. Sed vinum ex vuis album ve- Vinum ve- tu$tate in aquam ar- dentem tran- $it. tu$tate flaue$cit, quia pars aquea re$olui- tur. Nigrum autem potens conditum, in multos annos odorem & $aporem ardentis aquæ acquirit, & fit fermè album, minus certè habens coloris flauo: nam cra$$ior pars $eparatur reliqua attenuatur. Ita fit ar- dens aqua. Reconditur autem frigidis locis.

Vidi reconditum annis $eptuaginta antè, quod ex vigintiquinque amphoris, ad quin- decim redierat, pallidum ex nigro eua$erat, eoque ardente aqua $uauius, quo infirmius. Vtile crudis humoribus, frigidi$que ac hu- midis morbis. Audio Lubicen$em Sena- tum gloriari, quòd Rhenen$ia vina du- centorum annorum in penubus $eruet. Olim Falerno, inde Surrentino, pò$t Setino pre- cium maximum, quòd alioqui egragia & chara, in multos annos conderentur. Tran- Lapis quo vinum in aquam tran- $it. $eunt & vina nigra in candida, ami$$o etiam $apore odoreque, percolata lapide Indico: nam cra$$ior pars ac nigra retinetur in lapi- de: quod tran$it, immutatur ab egregia il- lius frigiditate. Marmoris igitur genus e$$e oportet. Mignol po- tus.

Sunt & alij potus iucundi & inebriantes, vt Mignol apud Senegam, quæ vltra For- tunatas in$ulas paulò ver$us meridiem ex- tenditur. Succus e$t hic, $ero lactis $ub- $tantia & colore, ni$i quòd magis ad ci- nereum vergit, haud ab$imilis, arboris $auciæ.

Alius è cocco ( palmæ id e$t genus ) eli- Coccus, pal- mæ genus. citur hoc præ$tantior. Na$citur copio$a in Chimam prouincia Sureni litoris hæc ar- bos, excel$a palmæ foliis, fructus illius ma- ior capite humano. Hic à $umma $uperficie ad medium v$que membranis ac $tupa ob$i- tus e$t: ex huius cra$$iore parte funes, è te- nuiore ve$tes contexunt: iuxta medium cor- tex vt iuglandis $ub quo medulla tenuis & candida, gu$tu, $ub$tantia naturaque amyg- dalis recentibus $imili. Ip$a rur$us medulla recens contrita lac emittit nihilo minus dul- ce lacte animalium. In medio igitur medul- læ huius $uccus continetur $uauitate nulli alij potui comparandus. Porrò ex cortice qui medullam circumit, quoniam nitet, & ni- ger e$t ac durus, procula fiunt grati$$i- mi v$us. Fructum hunc Itali nucem Indi- cam appellant. Integer venalis apud nos ha- betur.

Sed po$tquam in cocci mentionem inci- Palmæ de- cem v$us. dimus, cùm nulla arbor tot v$us præ$tet, de illa referre tempe$tiuum erit. Hanc igitur mittit India, quam Augu$to men$e putant, effluitque interim lachryma candida, vt è putatis etiam vitibus $olet, quæ toto triduo vinum refert. Sed $i hanc coxeris ad tertias, mel fit $uaui$$imum. At $i nec coquatur, nec bibatur, tran$it in acetum. Rur$us mel ip- $um $i aqua purgetur, in diebus viginti, tran$it in vinum. E fructus nucleis oleũ ex- primunt: aut iuglandium vice ad amygda- Palmæ for- ma. larum eduntur. Fiunt & carbones ex exte- riore cortice, vt ex libro dum nentur ve- $tes, etiam go$$ipinis delicatiores, $ericeis fermè pars. Foliis tegularum vice ad domos tegendas vtuntur. Itaque cùm omnia pal- marum genera $int multi v$us, præ$tanti$$i- mum coccum. E$t palma foliis prælongis, aculeatis viridibus, & ob longitudinem cur- uatis, collecti$que in $uprema parte comæ in morem: cortex mollis ac per $quamas prægrandes, inuicemque $uperequitantes Arborum quæ tsan$<*> feruntur differentiæ quatuor. inæqualis totus, non $ecus ac pi$cium qui $quamis integuntur tergus. Talem in æde pacis vidi Genuæ, $ed haud fructiferam. Nã arbores quæ transferuntur, aliæ non viuũt, vt in Italia ex India lignũ aloës: aliæ viuũt, $ed non edunt fructum, vt Genuæ palmæ: aliæ edunt fructum, $ed oblæ$um, vt piper apud nos: & quædam fructum reddunt per- fectum, quòd vtriu$que cœli $unt patien- tes, vt vites ex Hi$pania in Indiam tran$la- tæ. Summa caudicis palmæ pars vbi toro fo- lia iunguntur & rami, mollis e$t, & amputa- ta non $olùm manditur, $ed etiam habetur in deliciis: $apore tamen in$ipido, & $uba- maro: carnea $ub$tantia toti ex ligno, $ed hac $olùm in parte adeò mollis, vt edi po$- $it maximè iuuencularum arborum. Iuuenis diu e$t, quòd qui palmam $erit, vix vnquam illius fructum videt, tam $erò fructificat. Vi- deturque planta hæc magnã $en$us $peciem præferre. Nam in Data Numidiæ vrbe, vbi abundat, ni$i ma$culi florentis, ramus flo- rentis fœminæ ramis mi$ceatur, fructus macilenti, ac in$uauis $aporis o$$e præ- grandi na$cuntur. Quòd $i nullum auxi- lium à ma$culo $u$cipiat, fiunt fructus decidui: at vel cinere, vel foliis, vel cortice illius confirmata, fructus ad ma- turitatem producit. Nec mirum $imilibus confirmari, quòd $imilibus alitur.

Melius igitur e$t cum Platone, $en$um quendam ine$$e plantis exi$timare. Palmites qui eduntur, $eu Chiphil- tum.

Palmites eundem gu$tum referunt: ea- demque $ub$tantia carnea, candida, $olida, $ed illorum pars ima, quæ radici iungitur, manditur $olùm: $urculi, qui palmæ folia referunt, candidi & ip$i, $ed ligno$i, non apti cibo. Sapor idem qui palmæ $ummo caudici, ideoque cum $ale, pipere oleo edi $olet.

Differunt tamen plurimùm à palma Pal- mites: quemadmodum enim Palma procera e$t arbor, & dactylos ferens, $ic illi race- mos: in$tar vuarum, edunt: cætera palmæ $imilia. Verùm, hoc vno illa præ$tantior, quòd Venerem mirum in modum, ac vehe- mentiùs omnibus aliis philtris, excitat. Nam plurimùm excrementi in concoctione ter- tia, plurimumque flatus gignit, & mul- tùm $timulat, & diu manet in ventri- culo. Bdelium.

Sicilia hoc $uffrutice abundat, è quo etiam Bdelium excipitur, $ed $ubnigrum & mi- nus efficax: vim tamen habet iucundi odo- ris. Optimum adeò olim in precio erat, vt Mo$es plantam hanc in Gene$i inter præci- puas, auro illam iungens, collocarit: $eu lachrymæ excellentia $olùm, $ed etiam v$u plantæ. Vi$um e$t profectò illi, vt planta hæc tam egregia, & è cuius fructu thy- miama elegans effunderetur, iuxta hortum deliciarum collocaretur. Sed videtur, Mo- $es aliud genus plantæ intellexi$$e, atque regionem Bactrianam: $iquidem ibi Bde- lium ex arbore, non è frutice na$citur. Hæc oleæ magnitudine, nigraque folio, roboris e$t, ac fructu caprifici: ex hoc inquam po- tius quàm ex palmite na$citur Bdelium. Nam quod à Mo$e laudatur, $ingularis fra- grantiæ erat: no$trum hoc malè olet, ne- dum vt inter thymiamata po$$it numerari. Aloës hepati ca cur pin- guibus fo- liis.

Cæterùm, vt palmites aridis $urculis $unt, ita nonnullæ aliæ herbæ pinguibus admo- dum foliis, vt aloës & $emperuiuum, & arbor Indica folio admodum grandi, non tamen adeò pingui vt aloës, $ed $pino$a in dor$o, quod mirum e$t, paruis tamen $pinis. Ergo vt pingues humoris multum conti- nent $ic aculeata olera, vt $unt carduorum genera omnia, vrinam prouocant, quòd igneum humidum in eis nece$$ariò abun- det.

Sed cur aloës cùm amari$$ima $it, folia ha- beat pingui$$ima? nam $emperuiuo $imilli- ma, $ed nigricanti, & cubiti magnitudine, vt $æpe vidi. Cau$a e$t, quòd cúm & ip$a aculeata $it in extremitate foliorum, nece$- $e e$t, vt in tam copio$o humido calor abun- det ac $iccitas, quæ $pinas efficere po$$it: quamobrem cùm parum prodeant compa- ratione magnitudinis foliorum, exu$tum oportet e$$e humidum quod intus e$t, $uc- cumque reddi amari$$imum. Ligni $ancti de$criptio.

Sed ad arbores reuertor, raras maximè, è quibus e$t lignum $anctum vocatum, quod ex Indiæ occidentalis in$ulis aduehitur, vn- de morbus etiam irrep$it. Et quamvis de morbi illius natura libros octo ediderimus, formam tamen hic arboris de$cribere pro- po$ui. Na$citur in Hi$pania, circumque ia- centibus in$ulis noui orbis, iuglandæ pau- lò minor, cortice maculo$o alternantibus viridi, ac cinereo, folio arbuti minore, ac viridiore. Flos candidus, croceus fructus, forma cuius ac magnitudo duobus iunctis lupinis $imilis e$t: arbor adeò frequens, vt luci pa$$im, vt apud nos quercea nemora videantur. Extrahimus ex hoc non $olùm, $ed etiam quocunque alio ligno lachrymam, quæ pretio$ior e$t ip$o ligno, hoc modo: Secatur lignum in fru$ta digiti cra$$itudine, exponunturque igni, inde colligitur quic- quid ine$t lachrymæ in ligno. E$t autem Modus la- chrymam e quocunque ligno extra- hendi. Lachryma- ram arbo- rearum ge- nera. lachrymæ genus duplex, liquidum atque $ic- cum: & rur$us crudum, vt cera$i ac pruni: & pingue, vt tædarum omnium: ardet enim Cur autem hæ ardeant, illæ non, dictum e$t priùs. Sed cur hæ lique$cant, aliæ rema- neant $iccæ, nondum dictum. Lique$cunt quæ parum continent terrei: nam lateres, quia plurimum habent terræ, non lique$- cunt. Igitur concocta magis tædarum la- chryma, & maturando aptior: non ta- men calidior, nam Euphorbij calidi$$i- ma, quamvis è lactis genere, non tædarum lachryma.

E$t autem Euphorbium $pino$æ plantæ Euphorbium lac, $ed non exqui$itè candidum, tempore tamen quia $iccatur, vt lenti$ci lachryma, & dentes flaue$cit: quòd etiam $ignum ve- tu$tatis. Simile quiddam habet cum barbara radice dum colligitur, acris enim $uccus, tum quia lac, vt dictum e$t, omne planta- rum, aut ex putredine, aut ex frigiditate, vel $iccitate. Verùm cùm non exqui$itè $it can- didus hic $uccus, $ed $ubcroceus, non à fri- giditate $it. Declarabimus autem inferiùs omnem plantam aculeatam e$$e immodicè $iccam: $icci$$imum igitur Euphorbium. E$t verò calidi$$imum, atque ob id $uper impo$i- tum nudis o$$ibus vna die, ea de$quamare $olet, tanta e$t ill ius vis. Eadem ratione & lac tithy malorum dentes frangit.

Sed dices: Cùm quatuor $int tantùm humida in mi$tis, lachryma ad quódnam genus reducetur? E$t autem lachryma in arboribus, quòd muco$us $uccus in herbis: nam hic in plantis vix e$t, rara quoque in herbis lachryma. Muco$us $uccus im- perfectus e$t ad olei pinguedinem compa- ratus: lachryma verò pingue humidum aqueo mi$tum ac terreo. In omni igitur lachryma oleum, ideoque facilè extrahi- tur. Siccæ autem lachrymæ, qualis $tyrax & pix Græca, nauali$que. Excipiuntur hæ ex fru$tis pini in fornacem coniectis, dum diutiùs ardent: diftillat enim pix, quam Pix cur o- leum ab$u- mal vocant naualem, nigra lucidaque, con- $umit oleum, & ab illo eluitur? lachry- mæ enim ab oleo, oleum à furfure de- tergitur. Picata igitur va$a oleum $i im- ponatur ab$umunt, ob $iccitatem cum tenuitate iunctam. Quia verò omne gum- mi pingue e$t, atque ex aquea $ub$tan- tia, per$picuum e$t etiam omne, & vbi abundat.

Vndæ larigneæ tabulæ tenues, $i ex his ta- Tabernacu- lum ardens. bernacula fiãt, impo$itis luminibus exteriùs adeò relucent, vt tota ardere videantur. E$t enim laricis lignum rubicundum & per$pi- cuum: propter id facilè fuit barbaris, & an- tiquis his experimentis turbæ imponere, nunc $atis $it ad $cenas vti.

Pix autem Græca fit è piceæ lachryma, & quam vocant colophoniam, apta ple- ctris. Pinus igitur lachryma cruda colo- phonia, excocta pix Græca: quod verò re- $udat è ligno in fornacibus excocto, pix naualis. Re$tat igitur $olùm vt doceamus, cur pingue omne humidum $it per$picuum. E$t autem tale, quia in illo viget calor cœle$tis, ab illo enim concoctio: calor au- tem cœle$tis claritatem affert, vt de Sole, Luna, $tellis, earumque lumine con$tat. Si igitur plurimum terræ mi$ceatur, ni- tet: $i parum, & nitet, & $plendet, ac per$picuum e$t. Sed de his $atis, ad propo$i- tum redeamus.

E$t & fructus, quem Ca$$iam vocant fi- Ca$$ia fi$tula cur in no$tris regionibus non cre$cat. $tulam in illis regionibus, $iliqua teres, fer- ruginea, nigrave, pollicis magnitudine, cu- bito nonnunquam longior, obliqua, $ucco prædulci, $ed ingrato, nucleis paruis, lupi- ni$que $imilibus, $ed longè durioribus: ar- bor procera, folio fermè nucis, angu$tiore tamen ac tenuiore: flore luteo, geni$tæ per- $imili, frigoris impatiens, humoris auidi$- $ima, vnde radices v$que in $ubiectam aquam profert. Nec ob id na$citur in no- $tris regionibus, quòd ab initio, cœli in- clementia ob$tet, cre$centi de$it humor: nam in no$tris regionibus, profundiores $unt latices. Vmbræ quàm $alutares, & quàm morti- f<*>ræ.

Sunt & arborum vires etiam ex vmbra admirabiles: exitiales namque (vt diximus) toxico, iuglandi, tithymalo, adultæ ficui, $orbo indicæ, aconito, taxo, rhododaphni: hæc arbos apud nos frequens fructum, ca$$is nigræ, non amygdalæ $imilem fert: geniculis $tipes abundat: quod cùm Dio$- corides prætermi$erit, in fructu verò de- ceptus $it, effecit, vt hanc quam habe- mùs, rhododapgnen e$$e non exi$timarem: verùm ob fructus $imilitudinem, ca$$iam nigram: at ca$$iam non e$$e con$tat, $ed cùm iumentis, ouibus, capris, $uibus, folio, ac flore exitialis $it, cuperem de his $ententiam eorum, qui in minimis adeò $unt curio$i, audire: nam & hominibus ( vt dixi ) noxia e$t, licet haud exitialis. Salutares verò loto, fago, & Indicæ ho- bio. Quibus ob odorem vtilis, vt ro$æ, myrto, nardo, malo medico, iunipero, ve- lut mala buxo. Certauit & in his colorum varietate laudati$$imum bra$ilium, alij ver- zinum vocant. Prouincia e$t Bra$ilia, à nemoribus, quæ hoc ligno con$tant, voca- ta, arbos non magna, Enzinæ $imilis, $ed tenuior, & magis obliqua: folium querci- Bra$ilium. num, non tamen a$perum: cortex ex arbo- re potius propter $iccitatem $pontè excidit. Enzina ar- bor.

At quia diximus Enzinæ $imilem, e$t enzina quercus in Hi$pania genus, minus, & non adeò rectum, cuius glandes ob $ua- uitatem eduntur: vetu$tate bra$ilium fit me- lius, rube$citque magis, quo differt ab adul- terino: leue e$t, $ubdulce, a$tringenti$que $aporis. Præclara vis ad tincturam, & ad $cribendum, multi$que modis hoc rubrum atramentum paratur: alij lixiuio potenti, & adhuc feruente illius $cobem immittunt: de- ra$um vitro $ufficit ligni pars octaua, addi- toque modico aluminis inter cineres cali- dos, per horam excoquitur, protinu$que in v$um admittitur, nec de$ideratur lachryma Atramenti rubri de$cri- ptio. Arabica. Con$ueui & aliter parare: lignum in tenui$$ima fila deductum $eco in fru$tula, quæ aquæ decuplo pondere immitto, relin- quens infu$um horis $altem $ex, inde exco- quitur aqua cum ligno, donec tres è qua- tuor partibus decedant, fitque colos ru- beus, $plendidus: $i paulò plus exco- quas, $anguineus ruber: $i adhue diutiùs, cæruleus. Neutro tamen modo, ni protinus in v$um admittatur, diu $eruari pote$t. Pro- prium e$t enim omnibus coloribus, qui è plantarum fiunt partibus, tempore muta- ri, nec purum omninò e$$e, quòd materia plantarum imbecillis $it, & humoris plena. Vnde ex eadem planta, Indi omnes colores coquendo diutiùs, aut breuiori tempore excipiunt. Certior & viuacior ruber color, qui ex cinnabare conficitur: di$$oluitur in aqua Arabica iam lachryma imbuta, vel oui candido longa agitatione ad aquæ $peciem deducto. Sed & huic $uum vitium: nam $i humoris plurimum mi$ceas, $ub$idente cin- nabare colos dilutior redditur: $i parum ce- lerrimè ab$umitur humor, quòd cinnabaris immodicè $iccet.

Inter arborum genera quæ colorum va- Vlmi radix lignorum pulcherri- ma. rietate præ$tant, radix e$t vlmi, pò$t oleagi- na. Ex his ob id va$a & tabulæ grati$$imi v$us, non $olùm ob colorem, $ed & ob $plendorem. Varietatis colorum cau$a, va- rietas caloris & pars oleagina. Vt enim in ve$tibus, $ic & in his dum vitiat oleum, pri$tinos colores mutat. Sed in ve$tibus ma- cula dicitur, in his grata & varietas, quia cum nitore coniuncta e$t.

Betullæ primus honos e$$et, $i tam nobis quàm Getis, ac Sarmatis communis foret. Depictas enim in radicibus imagines ha- bet, plantarum, volucrum, quadrupedum: ip$a arbos qua$i media inter populum ac pinum, capreolos auellanarum in$tar edit: fructum, ex quo panes conficiunt: $ub cor- tice liquor latet $uauis, qui $itim leuat: cortice domos tegunt. Virgæ contumaces, ob id Romanorum lictoribus in v$u: lignum & ip$um non facilè fr<*>ngitur, ob id materia $cutorum? mirabili candore, ac quòd in fru- $ta tenui$$ima pro tabulis $cindi $e patiatur: virgis etiam pro vinculis ru$tici vtuntur: adeò lenta $ub$tantia. Locis frigidi$$imis gaudet: & amica $erpentibus, quorum copia in radicibus per$æpe inueniri $olet.

Sic $uccus limunij colorem in coriis al- Coria vt va- rium color- recipiant. terna varietate mutans commendat: nam priorem dum vitiat, retento nitore, va- rium dicitur reddere, non maculo$um. Sunt & cannarum Indicarum radices varietate coloris ac nitore gratæ. Atque in om- nibus his præ$tant arborum, quæ in mon- tibus na$cuntur, his quæ in humiliori- ribus locis. Naxus.

Numerantur inter pulchra ligna Naxi arboris, ex quo arcus fiunt: ro$eus in illis Fraxinus. colos ac $plendens. Sed Fraxini truncus om- nium e$t pulcherrimus: $ecatur in tenues bracteas, fiunt ex eo tabulæ, ac men$æ pre- cio$i v$us: natiuum decorem, qui vndarum varietate $ubtili con$tat, illito oleo è lini $e- mine adeò augent, vt aureæ videantur. Com- bibunt ip$um intus ob calorem, & tenuita- tem illarum, $ub$tantiæque olei $ubtilita- tem: quod vt combiberint, $plendor & colos additur non deciduus, $ed æternus: omne enim oleum ( vt dixi ) $plendet, $ed hoc maximè, vnde etiam ligna alia pulchriora reddit.

Fraxinus è Germania eligitur, vt naxus Platanus arborum pulcherri- ma. Xerxes rex amauit pla- tanum. è Medera in$ula Occidentis. Verùm, vt hæ ligna pulcherrima edunt, ita arborum pul- cherrima platanus e$t. Hæc aliquando re- gum regem Xerxem meruit amatorem. Pri- mùm enim admiratus eam e$t: deinde ada- mauit ita, vt in expeditione profici$cens diem vnam integram $ub illa con$ump$erit: inde di$cedens, cu$todes ama$iæ reliquit, & do- na: etenim armillas, torques, chlamy- des, cæteraque nobilitatis ornamenta, in amoris $ui te$timonium ramis illius ap- pendit. Plantarum pulchritudo quibus con- $tet.

Quæres for$an, Vnde plantis tanta pul- chritudo? Hæc con$tat fronde den$a, $em- perque virente, ramis patulis atque robu- $tis, vmbra $alubri, copio$aque trunco te- rete, cra$$o ac firmo, profundis radicibus, quas limpidus fons perpetuò irriget, læta viriditatis $pecies, concutiente$que a$$iduè venti. Hæc inquam, potuerunt maximum regem in $ui amorem trahere.

Ob quæ, loto arbori $ecundus pulchritu- dinis honos debetur. Non e$t hæc adeò in Italia frequens: exoritur tamen & in illa, Lotos arbor. omnium bonorum $imul atque malorum parente. E$t lotos arbor procera, patula, am- pla, cortice leni cæruleo, fructu cera$ij parui, dulci & odorato. Gratia tanta ar- bori, vt etiam ad nomen v$que peruenerit. Nam herba e$t eiu$dem nominis, de qua fabulantur Poëtæ, eos qui ederint, tanta af- fici voluptate, vt è loco illo vbi abundet, di$cedere nequeant. Sed non e$t hîc locus fabulis, hi$toria peragatur.

Diximus itaque, colores omnes plantas excipere, non ita $apores, nam $al$o carere Omnia $apo- rum genera in plantis, præter $al- $um. videntur: reliquos habent, amarum, dulcem, acrem, acidum. Amaræ, gentiana, aloës, $an- tonicum ab$ynthij genus dulces, glycyrrhi- za, $accharum, polypodium: acres, $iliqua- $trum, piper, na$turtium, allia, cepe: acidæ, vt oxalis, oxyla pathum: in$ipidæ, vt rapæ, mal- ue, betæ: at $al$i $aporis nullas e$$e Theo- phra$tus putat, quanquam mu$cus $al$us $it, $ed non admodum. Cau$am huius e$$e dicit, quòd alimentum ip$um plantarum ne- quaquam $al$um e$$e po$$it. At cùm plures $int terræ $al$æ, nec quæ na$cuntur herbæ in maris littore tamen $al$æ $int, exi$ti- mandum non e$t, cau$am e$$e inopiam $al- $i alimenti. Ergo plures plantas $al$as e$$e dicimus, non tamen tot quot amaræ, vel dulces: nec tam euidenter. Cùm verò $al- $us $apor $olus erodat, plantæ verò tardè eiiciant excrementa, ob id vix fieri po- te$t, vt planta egregiè $al$a $it: humida enim e$t, & $al$um erodit humida, vt etiam in animalibus videmus, quæ à $olo humo- re $aporem hunc præferente eroduntur & exeduntur. Quædam verò plantæ cùm non vehementer $al$am ferant terram, vt ci- trangula, limunia, mala medica, $i non $æpiùs aqua perfundantur, are$cunt $ta- tim, quoniam non mite$cens $al$ugo plan- tam illicò perimit. Accedit quòd cùm om- nes $apores in tenui po$$int e$$e $ub$tan- tia, præter $al$um, tenue alimentum $o- lùm trahente planta, omnes $apores etiam trahere poterit, præter $al$um. Sal- $ugo etiam imbecillima e$t $aporum: nam multa quantitas $alis, vt aqua $al$a reddatur, e$t nece$$aria: cùm igitur & pa- rum nutriat quod $al$um e$t, & diffici- lè trahatur, quia cra$$um, & multum offendat, & parum gu$tum afficiat, ne- ce$$e e$t paucas plantas, ac quæ tales $it, tenuiter $ai$as videri. Nutrit tamen Indi- Salgazus herba maris. cum mare $al$am herbam, quam vocant $algazum, quæ in eius $uperficie perpe- tuò natat, adeoque copio$am, vt floren- tia prata referat: nam viridis partim e$t, Alga maris herba. partim crocea: alitur tamen non $al$o, $ed ( vt dixi ) gingui humido, quod $ali con- iunctum e$t. No$trum quoque mare mol- li$$imum herbæ genus alit, algam voca- tum, quæ $imili ratione relicta $al$ugi- ne, nutritur ex pingui, quare & vere pullulat, & æ$tate viret, & hyeme emo- ritur, ob id etiam quòd ex pingui alatur ferendis vrceis accommodata, vnde in illa $epulta va$a vitrea Veneti ad nos tran$mittunt. E$t & coralina, mu$ci ma- rini genus, egregiè $al$a, $ed in exte- riore $uperficie tantùm: vnde cùm man$a fuerit, a$tringens $olùm $apor apparet in fine. Herba e$t exili caule, minuto folio: optima punicea, purpureáve ac $plen- dens. Contra vermes maximo præ$idio, maximè cum lacte. Itaque $al$us $apor ei inhæret, potiùs quàm in$itus e$t. Sed vnde origo plantarum in aquis? Inquit A- ri$toteles, & rectè, quòd quie$cente aqua, Origo plan- tarum in aquis. $umma pars à calore aëris corrumpitur, atque putre$cit, atque $ic vitam recipit. Sed quia contingit, aquam moueri, herba $ine foliis, ac radice generatur. Indicio e$t, ob quietem herbas generari, quòd in fluminibus aqua perpetuò fluit, herba nul- la generatur. Quum igitur herbam vide- ris in aquis na$centem, indicium ti- bi erit aquas illas quie$cere & putre$- cere.

Rur$us quia $uper$tare aquis ab$que fo- liis herba non pote$t, diximus autem ca- Iuncus cur flexilis, & fronde ca- rens. rere illam foliis, ip$a planta foliorum con$itorum in$tar erit. Carere verò foliis, indicio e$t herbas, quæ aquis ina$cun- tur: quoniam iunci fronde carent, quam- vis non aquæ: $ed aquarum alueis tum ri- pis ina$cantur: ob fluctus enim nece$$e ef- $et, vt frondes, foliave, $i qua e$$ent ex- ciderent. Dantes Al- digerio Flo- rentinus.

Simili ratione flexiles $unt, vt Dantes in Purgatorio eleganter docet, & quæcunque aliæ plantæ fluctibus aquarum exponuntur, vt cannæ: nam aquarum fluctibus frange- rentur, aut extirparentur, $i non flexiles e$$ent. Cannæ & ca- lami cur inanes.

Præ$titit autem omni calamorum generi, tum cannarum, vt e$$ent inanes: nam cra$- $um flecti non pote$t, ni$i $it inane. At fin- ge cannas cra$$as & $olidas, ac flexiles, num $ua grauitate $ponte torquebuntur? Vt igi- tur rectæ e$$e po$$ent, & grandes, inanes, ac duræ factæ $unt. Vnde baculi $enum tum ex his, tum ex ferulis elegantes fiunt. Ve- rùm cannæ Indicæ quædam enodes viden- tur, $iue $it genus aliud, certè inane atque leui$$imum. Cre$cunt autem ibi in incredi- bilem magnitudinem: mediocriter dum vi- rent molles, dum $iccantur duræ. Pingui au- tem, non $al$o aluntur humido: ob id pin- gui$$imum & minimè $al$um Indiæ $olùm exi$timandum e$t, quòd in immen$um ibi Arborum magnitudo incredibilis, nomine Cei- barum, ab Hi$panis Gordarum. cre$cant arbores. Referunt enim ibi quan- dam inuentam è Ceibæ genere ( nam hoc e$t arboris genus omnium maximæ ) trifi- dam inter cæteras, cui $inguli trunci vigin- ti pedum ambitu cingebantur. Spatia verò ip$a inter truncos iuxta terram totidem pe- dibus di$tabant: per ip$a verò $patia currus onu$tus pulchrè duci poterat. At vbi trunci in vnum coïbant, hoc autem a terra procul fermè pedibus quindecim, cra$$itudo arbo- ris pedum erat quadragintaquinque. Ab ima parte cra$$ioris trunci, v$que ad locum vbi primò prodibant rami, pedes octogin- ta: $uperior pars, ex qua rami pendebant, Solum quod arborum ra- dices in pro- fundum mer- gi non pati- tur, homines gignit infi- dos & incon- $tantes. ab$que men$uræ modo. Huius tantæ proce- ritatis cau$a $olùm fœcundum, cœli robur arboris natura: nam lignum eius leui$$imum e$t, terræ modicum & tenuioris habens, humidi plurimùm. Innituntur plerunque radicibus profundioribus magnæ arbores, quò fit vt vbi $icca e$t regio, tribus, aut tantùm quatuor cubitis radix procedit in profundum: nec arbores $olidioris materiæ in immen$um cre$cere po$$unt, velut in Hi$pania in$ula Noui orbis. Atque ibi tum in montibus, vbi arbores radices in imum terræ non demittunt, homines infidi $unt & incon$tantes, $eu quòd immodica $ic- citas, $eu mutatio ventorum frequens, mo- bilia & leuia mortalium ingenia reddit, atque ideò infida & incon$tantia. Homi- nes enim plerunque $ui cœli naturam $e- quuntur. Arborum vile.

Ip$æ verò arbores, quæ ob $oli $iccita- tem profundas non mittunt radices, diu vi- uere nequeunt. Quippe arborum natura $ponte $ua in immen$um æuum producitur. Narrat enim Io$ephus, quercum Abra- hæ $ua adhuc ætate man$i$$e: Inter$unt inter excidium Hiero$olym&ecedil; & Abrahæ $omnium, anni ad vnguem bis mille.

Po$t quercum, palma, plantanus, fagus, olea, pinus, vlmus. Aliter $entit Theo- phra$tus: $ed rebus ip$is magis credendum, quàm Græcorum nugis. O$tendit plerun- Quercus li- gnum aquæ minimè ob- noxium. que $enectutem longam, arborum magni- tudo, radicúmque amplitudo. Cau$a diu- turnioris vitæ, paucitas fructus, ac (vt ita dicam) $terilitas, tum verò $olida $ub$tantia ligni. Vnde etiam quercus lignum $ub aqua illæ$um perpetuò manet, tantummodóque denigratur: $olidum enim cùm $it, nec cor- rumpitur ab aqua, necdum viuit facilè ab- $umitur.

Contraria ratione arbor, quæ poma fert Poma Para- di$i. paradi$i, breui$$imæ e$t vitæ, anno enim $ecunda truncus, are$cit: fructus fert in bo- tris, vt $unt acini vuæ, $ed mali magnitu- dine, ac in botro vno quandoque centenos, vnde ci$tæ magnitudinem refert botrus: cro- ceo verò velatur amictu, quo detracto fru- ctus prædulcis, ac $uauis $ube$t folium tam longum fert, vt hominem $tantem æquet: latum non parum. Ita fructuum multitudi- ne, ac magnitudine tum foliorum exhau- ritur. Vnde nulli propemodum arbori lon- Cur arbores non habeant tam lata fo- lia vt olera. gæuæ folia ampla: $ed potiùs herbis, cauli, lapatho, cucurbitæ: nec huic prode$t pro- ceritas, cùm anno eodem quo nata e$t in- tereat, nam humido copio$o indigent ma- gna folia: hoc autem cùm plurimùm $it nec pingue, mortem affert celeriter: ob id etiam agre$tes cultis, & quæ na$cuntur in terra, his quæ in aquis, vitæ diutur- nioris. His de cau$is breuis vitæ $unt lau- rus, ligno $pongio$o, punica malus, tum ficus, & quæ mala etiam fert: omnes enim fructibus pro arboris magnitudine nimis luxuriant.

Inter fructiferas, ne vitem $ilentio præ- Fructifera maximæ ar- bores. teream, quæ quandoque ter in anno ferat fructum, vnde trifera vocata e$t, vltima tamen vua non mature$cit. Ficui familiare e$t, bis anno eodem ferre fructum, primò rariorem ac maiorem, $ecundò tantò fre- quentiorem, quantò etiam minorem. Pa- làm e$t autem, omnem arborem præter fi- cum toties florere, quoties fructum editu- ra e$t.

Sunt & arbores arboribus inhærentes, vt Vi$cum cur aliis <*>inna$- catur arbori- bus. hædera: aliæ etiam inna$cuntur, vt vi$- cum: huius $emen à pica, aut turdo cùm comeditur, haud concoquitur, $ed $tercori immi$tum calore, ac humore dum arbori in- ciderit, radices gignit. Tria ex arbore com- moda habet: quòd plus $tercoris habeat, non enim plurimùm in terra colligi pote$t: quòd nec imbre, nec Sole ramis intectum facilè læditur. quòd humore $oli non dilui- tur. E$t igitur den$um valde, quòd non co- quatur in ventribus auium, paucóque indi- get humido, multóque calore: inna$citur optimum abieti, quercui, pinóque: per- petuò viret, etiam in arboribus, quibus fo- lia decidunt: videtur enim vim habere gena/rxion. Narrat Ari$toteles linco$tim her- Linco$tis. bam fui$$e multum aculeatam, quæ aliam ex $e pareret, hac ratione. Nam cùm in aqua oriretur, & e$$et aculeata, multum humoris inter $pinas colligebat, qui tem- poris $ucce$$u putre$cens, à calore Solis aliud herbæ genus producebat. Per$picuum igi- tur, quomodo & cur planta plantæ inna$- catur: illud dubitatione dignum, an quæ inna$citur, $emper $it, eadem videtur enim herba, quæ alteri inna$citur, certis generi- bus definiri: non enim omnis inna$ci pote$t: vt plurimùm ergo eadem, $emper non. Vi- dentur autem omnes plantæ quæ aliis inna$- cuntur, quippiam habere nobilioris natu- ræ, ac viribus præ$tare: nam $olet natura ea nobiliora facere, quæ aliis indigent. Finis enim ration&etilde; habet, quòd in altero & ex al- tero fit. Quæ verò celeriter pereunt, vt vene- ris labrum, licet aquam contineat & rorem, nihil aliud generant. Obiter autem in om- nibus arboribus plantas generari commune e$t, dum cortex dehi$cit, aut $cinditur, aut vetu$tate deficit, vel cum quomodolibet ob planitiem $uccus aliquis, vel aqua colligi- tur cum terra. Dico autem $uccum, quia per$æpe ex proprio plantæ humido nutriun- tur, vt hedera: vnde etiam illud, vt hede- ra $erpens vires arbor eas necat, Comico $ignificante, Adnatam plantam matri fore pernicio$am. Definiunt igitur ortus plan- tarum genera certo modo, non tamen ne- Cupre$$us. que $emper, neque exqui$itè. Cupre$$us enim cùm magna arbor $it valde, attamen in Creta, aut $pontè na$citur, aut è $emine minimo, atque ob id triplex miraculum vi- deri po$$et, ni$i $uprà docui$$emus, eadem in plantis & $pontè, & ex $emine fieri. Sed tantam arborem ex tam paruo na$ci $emine, aut $ine $emine, quid admirabilius $it, non $at $cio. E$t autem $icci$$ima arborum, pin- gui$$imum habens humidum & maximè concoctum: vnde odit fimum. $tercora, & iuxta aquas are$cit. E$t lignum illius odora- tum, nec vetu$tate odorem amittit. nec tineis eroditur, nec corrumpitur aliter. Quinimò folia illius tu$a ve$tibus, aut gra- nis permi$ta, omnem ab animalibus his, qualia $unt tineæ, blattæque, iniuriam pro- Plantarum duo princi- pia. hibeat. Illud tamen mirum, quòd $emen eius ametur à formicis. Lachrymam & hoc ip$um lignum emittit, atque vt par e$t acrem. Igitur non $peciem mutant planta- rum principia, $ed potiùs magnitudinem, formam, viré$que augent, aut minuunt. Sunt autem duo plantarum principia, locus & $olum: atque ob id alia aliis locis, vel $olo proueniunt, velut apud Ambro$$en$es Cocc<*>us. in Phocide coccus na$cebatur olim, quo etiam nunc no$tra purpura tingitur. Frutex e$t, vt Pau$anias veridicus vir refert, rham- ni magnitudine, iunco $imilis, $ed mollio- ribus, ac nigrioribus foliis: fructus qualis $olano, magnitudine erui: cùm præmatu- rus e$t, na$citur ex eo animal culici $imile, $ed minus, quòd euolat: ob hoc igitur col- ligi $olet antequàm erumpat. Simile ratio- ne in campis Galliæ abundat berberis, ma- ximè Lugdunen$i Prouincia: & in monti- bus buxus: nam Gallia, vt dici $olet, ma- Euxus. ximè pars illa, $axo$a e$t & vento$a & ri- xo$a. Buxus igitur $olo lapido$o, cœlo pau- lò frigidiore, venti$que gaudet. Pina$ter autem frigidioribus in vallibus, montibú$- que na$ci $olet. Sic frumentum contraria In$ulæ B. Thomæ. ratione in in$ula B. Thomæ, quæ $ub æqui- noctij circulo po$ita e$t, ob $oli & cœli temperiem in herbam tran$it fru$tratis agri- colis. Idem contingit in no$tris regionibus, Modus quo plantæ omnes omnibus in locis proue- nire po$$int. cùm nimis imbribus abundauerint. Et vi- tes eadem ratione ob nimias pluuias vuas mutant in capreolos. Ergo cùm cœlum mu- tare non liceat, $olum mutetur. Id fiet, $i certo cinere, aut terra effo$$a, aut fimo pingue$cant arua. Vt enim fluuij omnes pe- Plantæ om- nss fermà $uis ramentis gaudent. culiares herbas alunt, aut arbores, ita & putre$centes materiæ, aut cineres alij aliis conueniunt. Generaliter tamen omnes $uis ramentis plantæ haudent: quoniam dum corrumpitur materia, aliquid prioris natu- ræ $eruat, atque ob id $imile manet. Tran$- mutatio autem & nutritio melior, atque fa- cilior ex $imilibus. Maximè autem hac $imi- litudine gaudet cera$us. Nec$olùm plan- tis hæc ratio conuenit, $ed animalibus ple- ri$que, quæ ex putrida materia ortum ha- bent. Vnde vermium cinis fomitem ver- mium retinet, atque alios generat vermes, & $corpionum $ordes $corpiones: & gene- raliter $imilia à $ui generis putredine gene- Anacardus. rantur, vt etiam $uperiùs docuimus. Mu- tant igitur alimenta plantas, adeò vt ana- cardus fructum ferat exurentem rubeum, fabæ $imilem, $eu paruæ amygdalæ, mel intus continentem. Gignitur inter Siciliæ incendia, & rarò alibi. Poterat for$an amyg- dalæ arbore comparari, nam præter mel nu- cleus in fructum paruæ amygdalæ $imilis continetur candidus. Nigre$cit totus vetu- $tate, ita Solis & loci qualitate planta mi- ti$$ima in venenum tran$it. Nec $olùm re- gio, $ed $itus multum facit: nam plantæ, quæ exorientem excipiunt $olem, celeriter Chry$oco- mos. cre$cunt: quæ occidentem, $erò. Chry$o- comos quòd auream habeat comam, foliis ac fructu caret, corymbis aureis, & radice nigra: na$citur locis aridis & opacis: frigi- da igitur & $icca, & ob id foliis & fructu carens. Videntur igitur in plantarum gene- re velut animalium, manca quædam atque oblæ$a: $ic igitur alimentum omnia mutat. In Hi$pania lac $erum, aut nullum habet, Lac Hi$pa- niæ minus habet $eri, aut perquàm exiguum. Vnde dum coagula- re $tudent, etiam aquam addunt: $unt enim pa$cua aridiora: ideò non vbique, neque $emper, quæ regula generaliter intelligen- da e$t, cùm de erroribus naturæ loquimur. Aberrat autem natura non $pontè quidem, $ed materiæ vitio. A$ininum aut&etilde; lac ob ani- malis naturam ca$ei habet minimum, at- que ob id egregiè purgat, & $alutare e$t. Sunt enim in lacte partes $ex, $puma, pin- Lactis par- tes. guedo, butyrum, ca$eus, colo$tra, $erum. Neque prohibet quicquam, quin etiam plu- res numero $int. Serum e$t pars aquea, quæ pingui omni extracta materia remanet. Co- lo$tra alij vocant recoctam, quòd extracto butyro, ca$eóque coquendo $erum colliga- tur, $omnifera & vehementer humida, ac frigida. Porrò $puma, butyrum, & pingue- do eadem con$tant materia, quamobrem de- tracto vno, reliqua e$$e de$inunt. Pinguedo dulci$$ima atque iucundi$$ima: cùm verò embola lac agitatur in modiolo inani pin- guedinis pars melior cogitur in butyrum. Eadem agitata facit $pumam. In vniuer$um autem, quemadmodum & in vino & $an- guine, lac partes tres continet: aqueam, quæ e$t $erum: terream, ca$eum: aëream, butyrum. Vnde etiam manife$tum e$t, quod aliàs $æpe diximus, tria tantùm e$$e elementa: nam plures his $ub$tantias, ne- que in oleo, neque melle, lacte, vino, $anguine, liquoréve vllo alio licet inuenire. Sed et$i quarum e$$et elementum, nulli e$$et v$ui. Neque tamen tria $unt verè in mi$tis elementa, $ed duo tantùm verè, plura verò actionis cœle$tis habita ratione. Pingue enim humidum ex aqueo, & ignea pars ex terreo con$tat. Quæret for$an aliquis, quid $it Pingue hu- midum quid $it. hoc humidum pingue, de quo toties $ermo- nem habuimus? E$t autem humidum aqueum, quod caloris cœle$tis tamdiu vim $u$tinuit, vt eum contineat.

Manife$tum e$t igitur hoc tale e$$e, vt ad animam, & vitam $it paratum, & ob id etiam nitorem in $e continet. Cùm enim aqua immota quieuerit, calorem concipit, à quo immutatur, & nutritioni, ac generatio- ni plantarum, & animalium apta fit. Sed tunc den$ior redditur, quia tenuior, vt pin- guedo olei comparatione, oleum lachrymæ arborum.

Pingue enim lapidum ac metallicorum omnium, ac metallorum, $imile e$t oleo te- nui$$imo, $olidi$$imo, atque pauci$$imo: nec nomen obtinuit apud Græcos, Lati- nó$ve, quia incognitum fermè ad hanc v$- que diem.

Pingue herbarum & pericardij fru- ctum muco$us $uccus: omnis enim $uc- cus herbarum, & foliorum talis: $ed muco$um vocamus $olùm ab excellen- tia, in in quo manife$ta apparet muci $imi- litudo.

Pingue autem lignorum lachryma, pin- gue $eminum oleum, pingue animalium adeps pinguedóve, aut $euum.

Cùm verò homo aliquid excellentius $it animalibus, illius pinguedinem aliis præ- $tare veri$imile e$t. Nitet autem plena calo- ris temperati vixque $iccatur, aut ab$umi- tur. Verùm in tenui$$imas partes extenditur, æqualis vndique, ac $ibi $imilis: nec refri- geratur, nec putre$cit, nec ardet, aut vix. Vt enim ad ignem metallicus adeps, ita ad febris incendium humanus: neque enim diuiditur.

In lacte igitur & ouis multa e$t copia pinguis humidi: in hoc quidem, vt ali- menti, in his verò vt $eminis: quamobrem & hæc vicem alimenti $ubeunt, nam ho- mines & carniuora animalia, oua non $e- cus, quàm animalia deuorant. Sunt igitur in lacte partes plures, quæ coagulatione $eparantur. Coagulatur autem lac à calore Modi coagu- landi lac. proprietate vlla: nam non viuit, nec à vi- uente re cogitur. Calor autem hoc modo lac cogit: dum enim tenuiorem pinguis hu- midi partem re$oluit, re$oluit & vinculum quo pingue humidum aqueo nectitur. Ex hoc igitur manife$tum e$t, quot modis po$- $it coagulari: nam vel calore $olo, dum in $tanneis va$is cale$cit, inde vas in frigi- dam mergitur: qui modus e$t $ynceri$$imus: vel admi$to coagulo hœdi, vel $emine cni- ci, $erúmque detrahit pituitam, vel lacte ficus, túncque & bilem, & pituitam pur- gat. Manife$tum e$t etiam ex his, quæ nunc dicta $unt, quòd ab omni plantæ la- cte coagulatur: coagulatur & flore ruben- ti cardui, qui in pappos exire $olet necnon oxymelite, atque hic modus $alutaris e$t hominis. Mutatur autem $ub$tantia lactis po$t $anguinem ab alimentis: itaque empta Lac medica- mento$um. capra, vel a$ina, pabulo pote$t lac effice- re medicamento$um, $eu polypodium dede- ris pro nigra bile, $enam ad omnem humo- rem detrahendum, $eu agaricum, aut ti- thymalum pro hydropicis, aut fumum ter- ræ, vel lupum $alictarium ad purgandum $anguinem, vel mercurialem ac maluam, vt aluum, tantùm exoneres. Mutantur enim ( vt dixi ) corpora ex alimentis, atque pri- mùm $anguis & mores, inde lac & $emen, ac fœtus, vltimò carnes & vires propriè $i- Germanorũ mores. miles præcantationibus. Itaque Germani cùm magna ex parte lacte belluarum maxi- mè vaccarum alantur, iracundi $unt, intre- pidique, atque agre$tes. Tauri enim tales Cor$icorum mores. $unt, qui eodem alimento vtuntur. Et Cor- $icæ in$ulæ accolæ cùm catulis paruis non $olùm cicuribus, $ed etiam agre$tibus ve$- cantur, iracundi $unt, crudeles, infidi, au- daces, prompti, agiles, robu$ti: talis enim e$t natura canum. Quòd $i quis luporum carnibus vtatur & maximè corde, adhuc euadet longè magis ferus & audax, ac perfi- dus. Euidentius autem hoc in animalibus, quàm hominibus, & plantis quàm anima- libus, quia non aliunde mutantur. Et cùm arbores ab alimento mutentur, magis etiam & frequentius herbæ, lolium in triticum, Triticum cur in lolium vertatur. & triticum rur$us in lolium, $imili fermè ratione, qua ex cæcis ac claudis, cæci ac claudi non gignuntur, $ed $ani, & tamen ex $anis rur$us cæci claudique. Robore $o- li $oli$que, lolium in triticum tran$it, & imperfecta in ea quæ perfecta $unt: imbe- cillitate vtriu$que perfecta in oble$a. Hanc commutationem pulchrè tuus ô Princeps Poëta expre$$it cùm dixit: Infelix lolium & $teriles dominantur auenæ.

Tran$it & triticum in $iliginem, tertio In$erendi ratio. anno, $i frigido & humido loco $eratur. Vt no$tra $iligo pro $egete eadem antiquæ $int: licet con$tet tritici quoddam e$$e genus, quod to$ellam vocant, cra$$ius ac rotundius, ex quo panis leuior, ac $uauior longè fit: ip- $a verò planta $ine ari$tarum aculeis, vt pro- ximior videatur. Sunt qui exi$timent zeam e$$e $iliginem, certè ex ea leui$$imus fit pa- nis. Vtut $it, cùm quædam etiam muten- tur præci$a, vt quercus, quæ nec periit, nec integra rena$cit: $ed plerunque tran$it in quercus humilius genus, nonnunquam in geni$tam multis cau$is hoc contingit. Sed tamen in$itæ euidentiùs arbores, cùm $ur- culi alienis tunicis in$eruntur, vt per$icus iuglandi, ferente arbore Per$ica parua, vi- ridia, $ubamara, dura, non $ecùs mi$ta vtriu$que plantæ natura, quàm in mulis a$i- ni & equæ. Oportet autemtempora feren- di $ructum, vt etiam in animalibus, fic in plantis conuenire: nam præcox cera$us, me- $pilo $erotinè in$erta, cùm trahit alimentum, $tipes haud $uppeditat, cùm $uppeditat $ur- culus, quod proprium tempus pr&ecedil;terierit non trahit, nempe qui iam refrigeratus $it, ac fo- lia ami$erit.

Dicunt tamen, vitem in$itarn cera$o vuas præcoces ferre: quod neque $emper, nec vbique contingit. Sed e$t modus in his præ- $tantior: Triennis aut paulò antiquioris ce- ra$i truncum terebra transfodito: per id faramen bimæ vitis, quæ iuxta nata $it, ra- mum traducito, locum diligenter com- plens fimo, vnde cera & $tupa claudens, $ic vt qui prominet $urculus ab vtraque planta trahat alimentum: inde po$t bien- nium in calidæ regione, in frigida po$t triennium: præcinde ramum à vite iuxta ce- ra$um, vt vitis à $ola cera$o trahat alimen- tum: vtque vitis hæc præcoces feret vuas, $ic eodem modo in$ita, mala, ro$a, flores, $ub bruma.

Eiu$dem rationis e$t, quum $emen li- ni cepis inditum profert herbam lini fo- lio, $apore verò acri. Oportet autem & Sealongia, $eu macro- cronion. alimentum conuenire. Atque ea ratione excogitatam puto $calongiam, quæ tuni- cis ac forma allium refert, odore autem & $apore tum $ub$tantia cepam: vt inter hæc duo media, ad vnguem videatur: medium enim pror$us e$t inter omnia, $eu natura, $eu arte. Conuer$io fo- liorum in plantis an- nua diurna- que.

Vertunt & arbores quædam folia $ol$ti- tio, vt olea, tilia, vlmus, $alix, populus alba: alia verò ad cur$um Solis toto $emi- circulo $ingulo die, vt lupinus, heliotro- piúmque, vnde nomen illi impo$itum. Cau- $a huius conuer$ionis po$tremæ, e$t hu- midum tenue ad Solis calorem $e habens, vt corij ad ignem: quoniam & ip$um iux- ta ignem po$itum, inflectitur ad illum. Flores cur matutinò aperiantur.

Eadem ferme ratione, flores quum te- nues $int, ac $pongio$i, calore Solis $icca- ti, $uperueniente frigore con$tringuntur Solis occa$u. At po$tquàm humorem noctis combiberint, impleti $ucco, ac tumidi ne- ce$$ariò à Solis calore matutino aperiuntur. Verùm plantæ, quarum folia $ol$titio in- uertuntur, aliam rationem habent $ui mi- raculi. Quum enim folia prope ca$um $unt, quod humidum $it, tenacius con- uertuntur: con$picuáque fit foliorum ob id mutatio. Itaque omnibus arboribus id con- tingit.

Verùm animaduertimus $olùm in ea- rum foliis, quarum dome$tica à $ylue$tri, pars colore multùm differt. Sed neque cre- dideris, hanc conuer$ionem totam $ol$ti- tij die fieri ( propè enim ad miraculum res accederet ) $ed quod paulatim factum e$t, dum perficit, id totum ad tempus in quo per- fectum e$t, referunt mortales. De nucibus florentibus ia fe$to B. Io. Bapti$tæ.

Velut & de genere quodam pumilio- num iuglandum, quòd folia, flores, aut fructus $imul emittere creditur nocte illa, quæ fe$tum Beati Ioannis Bapti$tæ præcedit. Quòd $i ita e$$et, quod aliud ( quæ$o ) argu- mentum illu$trius no$træ religionis aduer$us pertinaces Iudæos, aut $uperbos Mahumeti cultores, aut garrulos Philo$ophos de$idera- remus? Verùm (vt dixi) quod natura arboris iuxta illud tempus contingit, id totum in religionem diui illius clari$$imi ver$um e$t. Arbores quæ ex herbarum genere $unt.

Sunt & quædam ex genere arborum, at- que herbarum, vt ruta, de qua iam di- ximus, $aluia, caulis: arbore$cit & pha- $ellus in Senegæ regno, de quo iam di- ctum e$t: ex arbore copio$i$$imus proue- nit: $unt autem parui, rubri, oculóque ni- gro. Alius verò Indicus e$t, magnitudi- ne amygdali, quem apud me $eruo, & cu- ius feci periculum. Is nulla in parte à ve- Pha$ellus Indicus. ri pha$elli forma deficit: magnitudine ve- rò atque $ub$tantia tam corticis, quàm nu- clei amygdalis per$imilis e$t. Cortex qua- cunque tæda melius ardet: olei enim plu- rimùm continet, atque id adeò acre, vt li- guam feriat magis quàm piper: & ob id creditum: mirum in modum prode$$e vul- neribus. Nucleus, pi$tacij $aporem refert. Ob id $i ex herba na$ceretur, non leuis lucri pro- uincia e$$et illum transferre: nam impen$am, oleum corticibus exceptum ad lampadum v$um, $uperaret: toto medulla v$uræ loco e$$er.

Herbæ enim quum $ingulis annis proue- Herbarum tran$latio tutior ad lu- crum, quam arborum. niant ex cœli varietate, non ideò mutantur, vt vel $emine careant, vel $emen edunt in fœ- cundum: multorum tamen annorum cur$u, viribus deficientibus, $emina proculdubio degenerant.

Igitur re ex voto $uccedente, licet $equenti anno vberem indu$triæ tuæ tibi fructum col- ligere: fru$tratus annua iactura parum po- te$t afferre detrimenti. At in arboribus haud tanti e$t experimentum multarum plantarum, pereunte agri v$u, & labore irrito.

Quicquid enim detrimenti multis herba- rum $ationibus irritis $uccedere po$$et, hoc totum vna in arborum iactura e$$et, $i vel $a- tæ non orirentur, aut ortæ non adole$cerent, vel adultæ fructum non ederent, vel $i fru- ctus edantur inutiles.

Ergo experiri in arborum multitudine, periculo$um: in paucis, ob temporis lon- gitudinem inutile: & $i etiam benè ce$$e- rit, ingratum. Longa enim expectatio- ne dum iterare nobis rem, nece$$arium e$$e intelligimus, $pes homines torquet, non allectat.

Qui tamen primus in agro Mediolanen- $i moros plantauit, lucrum tulit non tam $apientis inuenti, quàm audacis: $ed præ- mium potius tulerunt $ucce$$ores, quàm auctor.

Sed vt ad pha$ellum Indicum redeam, in regione na$citur, cui nomen e$t Benin. Cortex eius $olùm apud incolas in v$u pro gingibere, vocatúrque ab eis Vnias. Be- nin regio in Oriente po$ita, in itinere re- ctà ad Calecutum è Lu$itania ducente. No- $ter verò pha$ellus herbæ $emen e$t, vt reli- qua legumina. Cau$a igitur e$t, quòd quæ herba e$t, ob humidum copio$ius in calidio- re, ac $icciore tum cœlo, tum $olo, in arbo- rem vertitur. O$tendimus enim iam herba- rum genus generaliter e$$e humidius arbo- rum genere. Nihil autem prohibet, vt in ca- nibus, pu$illas herbas ac morticinas cum viuacibus, ac magnis arboribus $pecie con- uenire.

Memoria horum me admonet, vt de Oleum ad- mirabilis naturæ. Oleum opti- mum. olei in Senegæ regno na$centis natura re- feram. Colore crocum imitatur, magi$que illo dapes tingit, odore violæ, $apore no$tri olei quod ex oliuis conficitur. Optimum aut&etilde; olim oleum Titoren$ium in Phocide, colo- re atque dulcedine Hi$pano præ$tantius: vn- de ad coquenda vnguenta ip$um $olum ve- lut rex habebatur. Omne igitur $emen cùm oleum emittat, eligitur quod vel copio- $um, vel optimum habet. Optimum $im- Quæ copiam olei emit- tunt. pliciter oliuæ. Quædam verò ad morbos, vt lini, vel heliotropij. Copia præ$tant oliuæ, lini $emen, nuces, amygdalæ, he- liotropij $emen, & rapæ, & henæ herbæ. Sed & plura alia, quæ ob ignorantiam abiiciun- tur: nam & nuclei omnes, vt cera$i & pru- ni, oleum continent. Octauo igitur loco cortex pha$elli Benin adnumeretur. Atque hæc de oleis compendij familiaris rei cau- $a, dicta $int. Na$citur & arbos in in$ula Portus $ancti, quæ prima e$t ab Hi$pa- nia in Indiam tendentibus, fructum fe- rens cera$o per$imilem, $ed coloris cæru- lei: exi$timo eam ex genere cera$i e$$e, $ed regionum varietas efficit, vt illius lachry- Laccæ arbor. ma pro lacca in v$u $it, admodum enim rubet, ac $plendet: digeritur in pa$tillos, creditúrque tum maximè antiqua firmare dentes. Sed lachryma hæc vel $pontè fluit, vel etiam $auciata arbore, quæ inferior e$t prima. I$atis incre- dibilis merx.

Proximus huic è plantis colori honos e$t i$atidi, quo cæruleo colore panni inficiun- tur, Guadum vocat vulgus, nec pro vlla her- ba tantum impenditur argenti: cùm ex tam vili merce vectigal ad multa aureorum mil- lia a$cendat. Vt verò hæc herba lucro$ior, ita pulcherrima omnium Litho$permon, in- ter cuius folia $emina, lapidea duritie, can- dore margaritarum nitent. Creten$e di- co: nam Italicum ab hoc non parum de- generat. Litho$permi pulchritudo.

Sed quæret for$an qui$piam de palmarum ligno, cur in fornicem incuruetur, quum alia pondere pre$$a flectantur in $inum? Vulgaris e$t fama, & tanti etiam miracu- li Theophra$tum te$tem inuenio. Id verò etiam cantheliis a$inis contingere, auctor Palma cur in fornicem incuruetur. e$t Xenophon. Cau$am e$$e reor, quòd prius flectatur, quam prematur: dum verò iam curuata e$t, inflectitur $ur$um: habet enim neruos, qui ad vnam partem incli- nantur. Aut $i modò ad vtramque partem flecti pote$t, ob $iccitatem id contingit, velut & in coriis: nam pondus $iccare pote$t pre- mendo.

Plutarchus verò cen$et, quoniam ignea vi polleat, irnitari pondere, atque $iccatum reparatis viribus contrahi: vel quia aëre ex- cu$$o robu$tius fiat, & magis flectatur in aduer$um. Atque vt ex multis vna fiat $en- tentia, lignum hoc quum pondere vexatur, di$cutit, $eu humidum, $eu aqueum, $eu aërem: vunde brenius factum, retrahit $e- ip$um. Sicomori li- gnum quod in aqua $ic- catur, & non in aëre.

Videtur enim $imili ratione fieri hoc, ve- lut & de $ycomoriligno, quòd in aëre nun- quam $iccatur, in alueis tamen fluminum & aquarum gurgitibus celeriter. Nam quum humido præpingui abundet, aëri re- $i$tit, ne $iccetur: ab aqua autem multis modis di$$ipatur humidum, motu primùm abradente, frigore verò partim cogente, & experimente, partim congelante. Ip$um verò lignum pulchrum e$t, $olidum atque nigrum, & ob id, ad multa opera vtile. Vtrun que igitur horum, à contrariis contra- ria patitur.

Minore admiratione dignum e$t, quòd Ligneæ $ta- tuæ $udãtes. $tatuæ $udent: nam ratio in promptu e$t, quum humidum pingue, vi caloris ex- pre$$um, fudoris imaginem præ$ter. Ob id maximè $udant, quæ ligno con$tant cedri, oliuæ, vitis ac cupre$$i. Contingit hoc ma- Ligna quæ cùm frãgun- tur, $cintil- las igneas emittunt. gis Au$tris flantibus, quòd humor $it co- pio$ior, ac tenuior. At quæ in terra $ulphu- rea, ac bitumino$a na$cuntur, $i aërea ac ignea $ub$tantia $int, parúmque terræ, ac aquæ contineant, quales $unt alnus, abies, pinus, piceáque dum franguntur, maximè $i iam putruerint $cintillas igneas emitte- re $olent. Con$imili ratione cortices qua- rundam adeò redduntur vetu$tate candidi ac $plendentes, vt nocte prunæ in$tar lu- ceant.

Nec verebor inter plantarum miracula Herba quæ coitum ad 70. vices i<*> die excitat. reponere, quòd Theophra$tus in quarto re- citat de fruticibus, herbam ab Indo allatam, qua commanducata coïtum $eptuagies ille in die explere po$$et. Sitne hoc verum vel non, nolim affirmare: quòd tantum e$t præ- $entis in$tituti, adiiciam, in Venere $cili- cet duo e$$e nece$$aria, flatum & $emen. Er- go vt in $atyria$i citra coëundi appetitum immodicè tenditur veretrum, ita nihil pro- hibet herbam e$$e, quæ gu$tata idem effi- ciat: quòd $i $en$im edatur, $en- $im etiam $emen procreabit. In- Folium Be- thel. di nunc, Bethel in ore, perpe- tuò ferunt huius cau$a: quan- quam non admodum $alaces, for$an repugnante loci natura, quæ nimio calore illos eneruat. Viride autem Veneri plurimum prode$$e videtur. Denigrat au- tem dentes, $i ma$ticetur. Ser- pit eius planta vt hedera: fo- lium lauro $imile, quinque li- neis, vt in figura vides, di$tinctum. Ma- gnitudine palmum excedit, & $apore lau- rum ad vnguem refert, nerui interiores margini, quàm medio propinquiores: $yl- ue$tri parte multum prominent: non er- go malabathrum: nec Dio$coridi nota planta. Diligentius tamen eius explica- tionem pro$equutus $um, quòd a$$umptum illius folium copio$ius, mirum in modum hominem exhilaret: adeóque vehemen- ter, vt in$tantis mortis curam omnem tollat, $en$u tamen $tante. Hoc autem il- li præcipuum: nam $en$um $i auferas, au- feres & tri$titiam, & timorem, vt in ebriis, $tultis, & his qui halicacabum, aut $trimoniæ fructus ederint. At $tante $en$u, omnem po$$e abiicere curam, om- némque timorem, hac mirum e$t, atque rarum. Turcæ huius cau$a opio vti di- cuntur. Sunt qui croco hoc tribuunt. Iti- dem Indi ad Venerem excitandam Am- Amphiam. phiam medicamento, quod Hi$pani opium e$$e dicunt, vti $olent.

Quærunt igitur iurè meritò quidam, quomodo meconium, cùm immodicè $it frigidum, atque adeò vt occidat, po$$it Venerem excitare? Itaque alind meco- nium ab amphiam e$$e exi$timant. Sed & amphiam venenum e$t apud Indos, atque ex eorum genere, quæ ab$que mole$tia oc- cidunt: quod meconio proprium e$$e, ne- mo ignorat. Sed for$an aliud e$t quippiam quod & curas leuat, & Venerem $ti- mulat, & $omnum affert, quale amo- mum & crocus. Ergo quòd $int quædam, quæ Venerem immodicam excitent, do- cuimus: quænam autem $int illa, per- fecta plantarum hi$toria etiam explica- bimus. Flores cur varij. Folia plan- tarum cur omnia viri- dia. Partiũ plan- tarum t&etilde;pe- ramentum.

Nunc docere expedit cur floribus non vnus e$t colos velut foliis: id contingit, quoniam $iccatur humidum, nec aliud $up- peditatur. Folia namque cùm humidum per- petuum $ubmini$tretur, agente calore om- nia nece$$ariò $unt viridia, qua de cau$a & $uprema $uperficies $tantium aquarum talis e$t, & vda loca, quæ $ub $tillis tectorum in terra po$ita $unt, vbi Solis radij non ap- parent. Igitur humidi$$ima totius plantæ $emper, & plerunque frigidi$$ima, fo- lium: calidi$$ima & $icci$$ima, $emen: in quarum medio flos e$t collocandus. Sunt tamen & flores parte aliqua virides, cæ- tera cærulea: calathi forma: & hyacintho- rum genere e$$e aiebant. Parùm odorati, atque humidiores. Frigidi$$ima rur$us ac $ic- ci$$ima radix: vt calidi$$ima, ac humidi$$i- ma, fructus: in quorum medio truncus, pro- pius tamen ad radicem accedens. Trunci denuò calidi$$ima ac $icci$$ima pars, cor- tex: humidi$$ima ac frigidi$$ima, matrix: lignum qua$i in horum medio collocatur: totus tamen ( vt dixi ) truncus frigidus ma- nife$tè ac $iccus. Folia tegunt $tipitem, Partium in arboribus v$us. flores, fructus, $emen: lignum velut in animalibus o$$a omnia $u$tinet, integitur à cortice defen$ionis cau$a: at in quibu$- dam etiam cortex e$t, per quem defertur alimentum: matrix & ip$a in quibu$dam e$t nutrimenti cau$a: in omnibus humectat lignum.

Quamobrem quæ matrice carent omnia lachryma abundant, vt lignum $anctum: quæ copio$am habent matricis $ub$tantiam, la- chryma carent, vt $ambucus. Radix tra- hendi gratia alimenti à terra: flores ob fru- ctum, vel $emen, nam in illa $emper ver- tuntur: fructus verò propter $emen, nam in omni fructu $ub pericarpio $emen contine- tur. Igitur fructus perfectio videtur plantæ, $emen verò ad propagandam $peciem. At in quibus fructus non e$t, $emen commoda & v$us præ$tat.

In hoc videtur natura plantis inclemen- tior fui$$e quàm animalibus, cùm plantis hyeme ve$tes decidant, animalibus cre$cant, $cilicet pili. Armauit & plantas velut & Plantarum arma. animalia, duritie, magnitudine, flectendi facilitate, tum $pinis. Muniuit enim qua- drifariàm foliia, $pinis ( vt dixi ) ro$arum, minoribus aculeis. vt boraginis: lanugine, vt menta$tri: pilis, vt violæ, & pilo$ellæ vtriu$que. Lanugine den$ior pilus, ideò ad vulnera con$olidanda nil par. Sed & errores, vt in animalibus, atque eò ftequentiores, quò viliores. Inde fit vt etiam in paruis ani- malibus, in his quæ à materia gignuntur putrida, in pi$cibus, in metallicis abundent, velut in plantis. Sed in animalibus propriè Plantarum mon$tra. perfectioribus mon$tra ob raritatem, à mon- $trando dicta $unt: licet tamen & hoc no- men etiam ad plantas transferre. Nam $i plantæ $uum $eruent ordinem, non $olùm partibus certis con$tant, $ed etiam numero foliorum. Adeò $olers etiam in minimis na- Plantas om- nes certo nu- mero folio- rum con$ta- re, & quo- modo. tura fuit, cuius cau$am intellige: cùm motus plantis dee$$et ad generationem, vtrunque $exum coëgi$$e nece$$e fuit, vnde plures per- $æpe in vnum coëunt.

Cùm igitur in animalibus velut in cari- nis $pina vna e$$et nece$$aria, in quam om- nia o$$a implantarentur, atque in plantis neruis vice $pinæ fungerentur, nece$$e fuit, vt & in neruo plantarum $i vnus e$$et, aut in $ingulis $i plures folia altrin$ecus dextra ac $ini$tra pari ratione, tum rami exoriren- tur: nam & in animalibus omnia duplica- ta, vt rectè Ari$toteles dicit, videntur. Er- gò cùm in $ummo cacuminis loco folium e$$et nece$$arium, gemina verò hinc inde in nodis cuilibet plantæ vnicam $pinam ha- benti, nece$$aria fuit ratio ordinis hu- ius, vt in $ingulis nodis duo folia, in $ummo tria haberet. Itaque cùm arida fuerit planta, necfolia emittere po$$it iux- ta nodos efficitur enophy llum, cuius e$t hæc forma.

Folium vnum breui $tipiti Enopyhlli forma mira. adna$citur ab$que venis, ner- ui$que hederaceo molliori per- $imili tamen, vbi folium $tipi- ti iungitur, prodit $imul vagi- na cri$pia tenuis ac viridis, fo- lio procerior, in qua $emina parua continentur, viridis ad- modum tota herba, radix vni- ca forma capitis $erpentis: cúmque April<*> men$e in pratis oriatur, iuxta Papiam Ma- io are$cit: odore nullo, $aporeque Vul- neribus prode$$e creditur. Itaque cùm hic non $uppeditaret materia, è neruo na$ci oportuit folium, atque in cacu- mine: nam aliter tota planta tegi non pote$t.

Hac ratione pinguis, & pauca in eno- phyllo, in trifolio mediocris, paucáque, $ed pinguior in helleboro ( non enim $i te- nuis fui$$et, tot folia nece$$arium fui$$e fa- cere ) in pentaphyllo verò tenui$$ima ac he- ptaphyllo: nam in pauciora redacta fui$- $et pauca materia, $i fui$$et cra$$a. Quar- tò enim plura $unt folia $i $tipes cra$$us non fuerit eò tenuiora e$$e nece$$e e$t: vbi etiam materia $icca pauca, pauci nerui, aut nulli. vt in enophyllo, trifolio, pen- taphyllo: vbi plurima, plures nerui, vt in arboribus. Quilibet autem neruus ordinem $uum $eruat: cùm plures fuerint, ordinem & numerum foliorum confundere videntur. Ita $yderum motus cùm pluribus æqualibus motibus con$tent, confu$i & inæquales ap- parent.

Ergo quòd folia in$ummitate plantarum imparia numero e$$e nece$$e $it, iam manife- $tum e$t. Nam vel à $olis neruis prodeunt, & fit enophyllum: vel hinc inde, fiuntque trifolium, pentaphyllon, heptaphyllon, hel- leborus qui nouem habet folia: nam $i plura $int, melius e$t, vt per totam plantam iuxta nodos bina ac bina digerantur, nec tantùm oneris cacumen $ubeat. At contraria ratio- ne $i pauca, melius fuit totam ad $ummum plantæ traduci: nam folia ibi melius totam plantam, atque ideò etiam flores & fructus Folia pro- pter flores & fructus $acta e$$e o$tendi- tur. tegunt. Indicio e$t, folia propter flores, & multò ante fructus na$cuntur: quibu$que perpetua $unt, his etiam toto tempore anni fructus, aut flores: & quòd $i folia $eriùs floribus na$cantur, his maxima pars fru- ctuum perit: hyeméque cum folia decidunt, nulli flores, ac fructus na$cuntur, viden- turque ob id $olum nata: nam cum hyeme non pariat arbos, decidunt folia. Ergo im- paria $unt folia plantarum, quoniam quæ in cacumine $unt, imparia e$$e nece$$e e$t, inde hinc de alia prodire æqualiter dextra ac $ini$tra. Indicio primum e$t, quòd nul- la planta, quæ nudum habeat truncum, pa- ria habeat in vertice: deinde, quòd medium folium $emper $it maius, pinguius ac ro- bu$tius reliquis, tum illi proximiora remo- tioribus, quodque ex aduer$o nerui $emper cauitas in $tipite adiacet, ip$eque truncus faciliùs inflectitur in ip$am cauitatem, quàm in neruum. Nerui folio- rum cur impares.

Eadem ratione nerui foliorum etiam im- pares $unt, vt in plantagine: nam vel qui- ni, vel $epteni, vel etiam plures: nam præ- ter eos, qui bini à lateribus $tant, medius adiicitur. Sed $i plantarum materia pro fo- liis abundauerit vnico cum neruo, adhuc eadem ratione in cacumine imparia, per to- tam plantam bina ac bina in $ingulis no- dis. Quòd $i plures nerui in trunco vt bini, erunt quaterna folia in nodis: aut bina ac bina, $ed non è regione: in cacumine verò $ena vel dena. Eadem ratio in ramis, vnde ni$i quid oblæ$um fuerit, aut mon$trificum quod (vt dixi) frequenter contingit in plan- tis, foliorum numerum in omnibus certa ratione colligere licet. Mala omnia certo grano- rum numero con$tant.

Simili modo & in fructibus: atque vt à difficiliori $umam exemplum, mala punica quæque pro $uo genere, & quæ ex eadem arbore na$cuntur, certum granorum nume- rum retinent, quædam nongenta quadra- gintaquatuor, alia centum viginocto, atque alia alio numero, omnibus certo ordine ex ambitu latiore corticis in angu$tum ver$us centrum tendentibus. Sic pyrorum $emina, $ic malorum, aut me$pilorum. Annectun- tur pediculis omnes, quia humidum, $ic aqueum melius ab aëre di$$ipatur, & fructus etiam ob id melius nutriuntur. Semina ve- rò in his contenta, & quorum gratia fructus facti $unt, robu$tiora euadunt, & magis apta generatio. Sycomori fructus & biferarum plantarum

Indicio e$t huic, quòd $ycomori fructus ab$que pediculo inna$cuntur trunco: nam cùm hæc arbor valde pingue habeat (vt dixi) humidum, non indiget, vt in pediculo hu- mor amplius $iccetur. His de cau$is fructus quater in anno edit, & quæ ni$i $aucietur arbor non maturantur. Quòd iudicium in ficu & vitibus, quæ $æpius in anno fructifi- cant, facere debemus: abundant enim co- pia pinguis humidi, & $erò vel vix matu- rantur, & ventriculo graues $unt, velut & $ycomori. Oportebat autem talem e$$e arbo- rem, quæ fructum adeò vberem ferret, vt frumenti vice apud incolas haberetur, $ati$- facerétque hominum vitæ.

Quæ igitur plantæ fructum vnicum edunt & celeriter maturantur, parum habent pin- guis humidi, & adeò maturantur, vt facilè putre$cant, vt cera$a: quæ verò non matu- rantur, vnicum tamen habent fructum, fri- gida $unt & $icca, vt $orba, ac me$pila: quæ verò multiplicem edunt fructum, vt ficus, vitis, $ycomorus, omnia difficulter ad ma- turitatem perducunt extremos fructus, $unt- que humida valde, & humido quidem pin- gui, & multum nutriunt, & $erò conco- quuntur.

Quidam verò fructus po$tquàm decerpti Fructus du- ri corticis quomodo ro- uire$cant. defuerint $eruantur & are$cunt, vt iuglan- des, auellanæque alij $eruantur, nec are$- cunt, vt punica: quidam non $eruantur, vt cera$a. Reuire$cunt, qui $eruantur aridi, vt qua$i nuper decerpti è planta, $i perforato cortice in $acculo per octo dies in puteum demittantur, aut quindecim diebus $ub hu- mida terra $epeliantur. Cato verò & hos, & vuas nondum maturas va$is vitreis $ub terra reconditis $eruari docuit.

Multa $unt quæ ad hæc pertinent, non Plantæ quo- modo tran$- ferantur in longinquas regiones. tamen $unt ex his de quibus, vt $ermo $it completus, nunc dicendum erit. Huiu$cemo- di $unt, quomodo transferantur plantæ è regione in regionem, vt ex India in Ita- liam: aliæ quidem $emine tran$latæque aliæ in va$is integræ, ac terra ob$itæ, aliarum $urculi in melle $epulti: quandoquidem mel- lis humidum, tenue e$t, dulce ac tempera- tum, non pingue, non putredini obnoxium hoc autem alendis teneris germinibus com- modi$$imum. Quamobrem & iuglandes to- to anno virides in eo $eruantur, fructus verò & caro non paucis diebus ab$que pu- tredine.

Sed $ucci po$tquàm efferbuerint ($ic enim Succi quo- modo $er- uantur. humidum aqueum, quod e$t putredinis prin- cipium, re$oluitur ) $uperiniecto oleo $er- uantur. Fumi terræ $uccus tamen, vel $ic ex amaro in acerbum tran$it & acidum, quoniam pars terrea, quæ cau$a e$t amari- tudinis, de$cendens $uccum in$ipidum relin- quit: hic cùm ab aere vitiatur, tran$it in acidum, vt omnia dulcia, & in$ipida. Præ- $tat igitur & diu coxi$$e, & loco frigidi$$i- mo condidi$$e.

Putredo etiam (vt dixi) omnis, calida e$t: ob Tubera vbi $unt, niues di$cutiunt. id tubera na$centia, niues in directo $uper- $tantes colliquant: calor enim putridus dum terreum humidum $ecernit, radices gignit $ine germine, quæ tubera vocantur: contra- ria ratione cùm frigidam, & humidam, te- nuemque materiam concoquit, germina $i- ne radicibus emittit, qu&ecedil; fungos appellamus. Ideóque fungi humidiores, tubera $ecuriora.

Generaliter autem con$eruamus, ne pu- Modi pr<*>- $eruandi à putredine. tre$cant, vel $iccatis, vel refrigeratis, vel hu- mido pingui obratis. Quod enim putre$- cit, vt humidum habeat, aqueum nece$$e e$t, & vt à calore putre$cat. Sicca igitur aut omninò frigida, aut pingui$$ima putre$cere non po$$unt. Siccantur autem trifariàm om- nia vel, calore viuaci, hic autem triplex, ignis, fumus, & Sol: vel abrodente humi- dum, vt vento, vel $ale: vel $en$im $iccan- te, vt aloë, atque myrrha. Refrigeratis au- tem putredo non contingit, ob id gelu mul- ta non putre$cunt. Et pi$ces apud Sarmatas $eruantur recentes, in quinque men$es. Et anguillæ vento $iccatæ, $i crudæ edantur, $uaues $unt. Sed & corpora mortuorum ar- gento viuo obruta $eruantur: $ic tamen, vt & intùs penetret metallicum. Seruantur au- tem humido pingui quæcunque parum pu- tredini obnoxia $unt, vt farcimina, $alitæ- que carnes oleo, & pi$ces a$$ati, $eu potius frixi: quanquam hic modus etiam ad com- po$itos reduci mereatur. Quædam verò mi- $ta cau$a, vt quæ vel melle, quod pingue $it, & $iccet, vt fructus plerique: vel aceto quod $iccet $imul atque refrigeret. Quam- uis igitur putredo ad incendium via $it, non tamen quæ putre$cunt, quia humidum ad- huc habent aqueum, verum quæ ex putre- dine relinquuntur, ardent. Sed fungi: vt tu- bera non ardent, quia putredo pingui, & aqueo mi$ta genita, non à putredine reli- cta $unt. Lauri, & iu- niperifolia igne conce- pto cur cre- pitent.

At lauri folia, quæ à quadam putredine relinquuntur, & $icca $unt, celerrimè ar- dent: iuniperi quoque, $ed ob vehementem $iccitatem.

Sed quia concipiunt ignem celeriter an- tequam aqueum humidum vel eiiciatur, vel $iccetur, crepitum nece$$ariò emittunt. Ob id igitur lauri folia, & iuniperi, dum ardent, valde crepitant.

Sed $unt qui ardentibus lauri foliis diui- nationem ine$$e putant, $eu quòd arbos ip$a $acra $it Apollini, $eu quòd hæc flamma in varias formas diducatur: $iue quòd natura aliquid contineat, mentem mouens. De iuniperi ligno.

Fuerunt qui exi$timauerint truncum li- gni iuniperi accen$um, & proprio cinere contectum, ignem annuum $eruare. Tamdiu, certè mirum: at diu, nihil mirum, $ub$tan- tia enim den$a & pingui admodum e$t, & ad opera incorruptibili, ni$i quod no$tris in regionibus haud multum cre$cit: & vbi cre$- cit, cedrus dicitur. Cedrus iuni- peri $pecies. Vernix.

Sola enim fructus rubedine cedrus à iuni- pero differt ac magnitudine. Iuniperi lachry- ma vernix vocatur: ne diffluat atramentum $uper chartam commodè $pargitur: quia enim $icca, & tenuis, combibit liquorem ac $i$tit.

Pumex quamuis $iccus, non combibit: quia cra$$um, & $ine calore. Quinimò $i $olo pollicis vngue, chartam comprimas iam de- ra$am, minus $pargetur atramentum, quàm $i pollinem pumicis addas. Ob id igitur è $icca vernice, & lini oleo, fit liquida vernix ad omnes cœli impetus coërcendos apti$$i- ma: vnde picturis addi $olet. Olim loco eius cera tenui$$ima, vel oui albo, ac $andice factitio, vel creta, cum nitro vtebantur.

Cera aduer$us Solis calores, vento$que ac $al$i imbris, tum vaporum iniuriam, pi- cturæ defendebantur. Oui albo, & $andice, etiam calor purpureus præter tutelam adde- batur. Sed creta, ac nitro, $plendor iucundi$- $imus.

Apelles verò atramento tenui$$imo ( $ic enim ab v$u, non à calore, vocabatur li- quor ille) præter id, quod picturas à pulue- re ac $ordibus, iniurii$que cæteris tueretur. claritatem magnam addebat eis, etiam re- percu$$o lumine. Quæ omnia, vernix no$tra ætate, commoda etiam præ$tat. Probatur autem pura, quæ colores non vitiet, per$pi- cua, tenui$$ima, $plendida, adeò vt colores illuminet, non obtundat. lumen verò ip$um repercutiat: & $olida ac firma, $icut aqu&ecedil; vdo, $al$ugini, ventis, pulueri, Solíque incorru- pta maneat, & æterna.

Sed vt ad plantarum hi$toriam redeam, quæri $olet, cur quibu$dam folia cri$pa, aliis etiam capitata, vt caulibus? Cau$a e$t, hu- midum terreum abundans. Nerui enim quia terrei, $eriùs cre$cunt: at folij $ub- $tantia, humidior: quum quod ine$t, ob den$itatem non facilè re$oluatur, $inuatur, nece$$arioque cri$patur. Quæ igitur cri$pa habent folia, talia $unt: vt lactuca, inula, lapathum. Quæ autem exten$a, vel tenui vel pauco humido prædita $unt. Capitata verò cri$pa valdè, vel lenta magis, propterea non $eparantur, $ed in eodem, & iuxta idem ex- ten$a coëunt.

Ab$olui$$e iam plantarum hi$toriam $cio Atramenti $criptorij aurei, & cœ- rulei ratio. $ed quoniam attamenti rubri atque puni- nei compo$itionem docui, cæterorum etiam adiiciam. Cœruleum, à cœrulea terra, vel lapide Cyaneo, tum aureum è purpurina, vel auro: reliquique omnes è metallicis co- lores, vtriu$que ad vnguem modis, quibus rubrum è cinnabari $uprà mi$ceri docuimus, perficiuntur.

At nigrum quod commune e$t, $ic fit: Atramentũ nigrum $cri- ptorium con- ficiendi ra- tio. Gallæ confractæ recentis libram vnam: la- chrymæ Arabicæ, baccarum ligu$tri ma- turarum, $ingulorum libræ dimidium: octo diebus in $ex libris aquæ macerentur: pò$t coquantur, donec aquæ pars tertia dece- dat: feruenti, amotóque ab igne addantur calchanti tenui$$imè triti libram vnam, mi$ceanturque omnia, donec frige$cat: & po$t dies decem, linteo den$iore coletur ac $eruetur.

Antiquo tempore pro $cribendis libris Literæ quæ $ponte eua- ne$cunt. fuligo balneorum & fornacum in v$u erat. Et nunc typhographi fuligine olei lini cum ip$o oleo vtuntur. Scio qui fecerit optimum quod tamen po$t $ex men$es ex toto euane$- cere è chartis magna fraude.

Quærenda igitur ratio huius. Scimus quo- niam terrea manent, humida non manent: & quæ tenuia $unt, euane$cunt celerri- mè: vnde aqua ardens $tatim diffugit. Cal- chantem igitur in $piritum redactum, & hu- midæ, tenacique materiæ mi$tum, hoc effi- cere pote$t.

Vnde quæ pro magno miraculo referun- Literas quæ deleant. tur de Apollonio Tyanæo, quòd bis accu$a- tus chartam $ynceram ac puram accu$ator inuenerit, $eu Imperator, $eu Tigillinus: $i modò vera $unt hæc inter tot Philo$trati impudentia mendacia & meras fabulas, mi- raculo omni carere potuit.

Sed literæ, quæ arte hac carent, multis modis delentur: aut tenui$$imo gladio cha- lybeo, aut puluere no$tri aluminis, quem $æ- pè vtilem expertus $um, aut aqua de$tilla- tionis calchanti, & halinitri, lachrymæ quæ larignæ.

Delentur & aqua $ecunda, quæ inferiùs de$cribentur ad tollendos pilos.

Verùm, plus e$t $cientiæ in v$us modo, quàm in inuentione. Siquidem, $i pulue- re delendæ $unt, affricandus e$t digitis mol- liter. Si ferro, celerrimè, & leui$$imè tra- ctandus gladius. Si aqua, caue, ne dum literas $tudes abradere, chartam laceres. Et ad $ummum, ne tam accuratum nego- gium ruditer tractes.

Dictum hucu$que de Elementis, Cœlo, Luce, Mi$tione, Metallis, Lapidibus, & Plantis: tran$eamus iam ad Animalium hi- $toriam, & primò ad in$ecta. LIBER NONVS. De animalibus, quæ ex putredine generantur. De in$ectorũ differentia.

ANIMALIVM genera prima duo $unt, alterum, quod præ- ci$a parte vitam in ea retinet, in$ectumque dicitur: atque id ad imperfectionem attinet, quòd plantis idem contingat. Alia $unt ani- malia perfecta, quibus id minimè conuenit. Verùm altius communis animalium hi$to- ria petenda e$t: ac primò quærendum, cur animalia non in rectum adeò cre$cant, vt plantæ, $ed potiùs in latum atque profun- dum. Deinde cur natura animalium quæ- dam ex $emine genuit, alia verò ab$que $e- mine? Demùm, cur quædam animalia aliis ve$cuntur, quædam verò plantis $olis? Ne- que idem e$$e credendum e$t, animalia è putri materia generari, aut imperfecta e$$e, aut in$ecta. Nam lacertæ, & $erpentes in- ter in$ecta: numerantur, & tamen non ex putri materia generantur, $ed ex ouis. Atque viperæ etiam prodeunt ex vtero, quamuis ex ouis ne$cantur: $ed animal tamen, non ouum na$citur, quia in vtero ex ouo ab$oluitur. Mures etiam, qui ex materia putrida gene- rantur, inter in$ecta non $unt. Serpentum etiam multi omnes $en$us habent, cùm ta- men ex putri materia ortum habuerint. Ita- que ex putredine perfectum animal oriri haud e$t inconueniens $icut ver$a vice talpa imperfecta oritur ex animali $ui generis. Cùm igitur hîc de$erpentibus $ermo habea- tur, tum de in$ectis, non e$t tractatio hæc pura ac generalis, $ed quoniam in$ectorum maxima pars eo modo na$citur ab$que ouo, & ab$que vtero, ne dicam parente, $imiliter $erpentum plurimi eodem modo, ideò de Plantæ cur in longum cre$cant ma- gis anima vndequa- que. omnibus his tractandum hîc cen$ui. Porrò vt ad in$titutum $ermonem reuertar, cau$a cur plantæ directè plerumque $ursùm cre$- cant, animalia verò non, $ed in latum potiùs atque profundum, e$t, quoniam humor ani- malium e$t pinguior, ideò vndequaque ma- gis extenditur: plantarum verò calor e$t in radice, ideò impellit, quà erumpere magis pote$t: cùm igitur eruperit non tam facilè à priore motus forma recedere pote$t: vnde fit vt in molli terra plantæ magis cra$$æ, & mi- nùs altæ euadant, & in $olida tamen iuxta aquas contrario modo: humor enim ille mi- Animalium cur diuer$us cibus. nùs pinguis e$t. Cur verò animalia quædam $olis plantis ve$cantur, alia verò ip$is ani- malibus, demon$trandum. Animalia fui$$e $ola, quæ aliorum carnibus ve$cerentur, po$- $ibile non fuit: nam altero alterum comed&etilde;- te, nec alio cibo $uppetente, cum $emper ali- quid loco excrementi $uperabundet, quanti- tate primùm moles tota animalium & nu- mero minueret, demum etiam imò breui de- ficeret. Quòd $i plantis omnia animalia ve$- cerentur, non adepta fui$$et natura perfe- ctionem quoniam $anguisille, & caro non ex elementis confractis, & optimè tempera- tis con$i$teret. Ob id nullum animal, quod carne non ve$catur, $agax e$t, & prud<*>ns, ex- cepto elephante. Non ergo aues $agaces, non pi$ces, non animalia pedibus $olis præ- dita, $olicita, $agacia & moribus humanio- ribus facere potetat. Nam quæ carnibus vtuntur, $en$u proximioria homini $unt quàm quæ plantis, vt canes, vulpes, cercopi- theci, feles, leones, delphini, vr$i, aquilæ. Tria igitur animalium genera $unt ciborum va- rietate di$tincta: quædam enim $olis plantis ve$cuntur, vt equi, a$ini, boues, oues, capræ. Quædam $olis animalibus, vt leones, delphi- ni, pantheræ. Quædam vtroque genere, vt homines, cercopitheci, gallinæ, $ues. Quæ animalibus ve$cuntur, $i animalia excipias, quæ illis loco cibi $unt, cum reliquis ciuilia $unt, velut coruo cum vulpe, pifici cum mil- uis, vulpi cum $erpente, crocodilo cum regu- lo, aut lupo pi$ci cum mugili. Sed quæ plan- Animalium arma. tis ve$cebantur, dentibu$que obtu$ioribus indigebant: alia vngulis armauit, vt equos, a$inos, & camelos, alia cornibus, vt boues, & capras. Et quoniam paruis animalibus vngularum, & cornuum præ- $idium fugam retarda$$et, & ob virium imbecillitatem parum attuli$$et auxilij, ob id vtrumque illis negauit, vt leporibus, cu- niculi$que Fera autem omnia, & quæ car- ve$cuntur, dentibus, & præacutis armauit, præter aues: in his verò ro$trum fecit adun- cum. Sed vniuer$is fermè quibus aut den- tes non dedit, vt auibus: aut minùs firmos, vt felibus, ac his, quæ $imilia illis $unt, vn- gubs curuos & robu$tos largita e$t. Carni- nora igitur dentibus, & vnguibus mitia cor- nibus, aut vngulis, $i magna erant parua celeritate $ola muniuit. Reliquum e$t igitur his intellectis, vt doceamus, cur quædam animalia è putredine generentur, alia per Animalia ex putrida materia cur facta. propagationem. Cau$a igitur huius diffe- rentiæ e$t, qu<*>a natura generationem pau- ci$$imis indigere voluit: ob id principaliter generationem ex putrida materia in omni- bus animalibus quæ$i$$et: $ed quoniam per- fecta, vt ab$oluerentur, longo tempore in- digebant, non potui$$et materia tamdiu ab$que motu con$eruari, maximè ob tem- porum vici$$itudines ab$que conceptaculo: itaque nece$$arius fuit vterus, vel oui cor- tex, in quo $eruaretur fœtus, donec perfi- ceretur: atque ideò etiam generatio ex $e- mine. Itaque manife$tum e$t, $olam gene- rationem ex putredine intentam e$$e à na- tura, eamque exiguo tempore ab$olui: reli- quam coactam e$$e, nec primò à natura in- tentam, atque tardiorem. In quibus igitur liberum fuit generare ab$que auxilio vllo nihil exegit, vt in fructuum vermibus: in aliis vtitur colluuie ab$que certa materia, vt in mu$cis. Perfectiora his generantur cer- ta materia, quam animal ip$um coinqui- nat, vt apes ex melle, quod proluunt $orte $ua: & crabones $imiliter agre$ti melle, Alia indigent ouo. Perfecti$$ima autem $unt, quæ in vtero generantur. Atque his quinque ordinibus natura ad $ummum per- fectionis acce$$it. An verò eorum, quæ ex putri generantur materia, generatio perpe- tua $it, & an vnquam deficiant, ad libros de Arcanis æternitatis inquirere pertinet. Libri enim dum leguntur, aut $cribuntur, mens $unt: hæc autem æterna. Hoc igitur differunt, generationes ex $emine, & putri materia, quia in $emine e$t materia, quæ calorem excipit $emper $imilem ei, ex quo $emen generatur: in aliis calor quidam e$t, $ed materiam contingit hîc vel illic e$$e, vt $it generatio talium fortuita: ob id ergo pleraque horum pu$illa $unt, & impercta: pu$illa quidem, quia parum materiæ ade$t generationi aptæ cùm fortuitò collecta $it, imperfecta autem, quia paruam habet quie- tem talis generatio, & ob id breui perfici- Animalia è putredine genita $em- per $unt de- bilibus $en- $ibus & ple- rumque par- ua. tur. Quod verò breui perficitur, vt in ope- ribus etiam artis perfectum e$$e nequit. Ob id nullum penitùs animal ex putredine genitum, quamuis omnes habeat $en$us, pote$t illos habere perfectos, & ab$olu- tos. Sed in omnibus exterioribus $en$ibus deficiunt, & multò magis in interioribus, imò etiam carent prudentia penitùs, & $tu- pida $unt. Apes verò prudentes: nam ex certa materia generantur, nec $ine paren- te. Aut $i ex vitulo generantur, non e$t opus earum proprium, $ed naturæ: vt pi- ctura florum hyacinthi, quam nemo men- te $anus prudentiæ, plantæ tribuet, $ed na- turæ. Formicæ autem prudentes videntur, $ed ex $emine, & ouis fiunt. Itaque ob eas cau$as nullum animal è putri materia ge- nitum, di$ciplinæ capax e$t, neque man$ue$- cit. Principium enim cognitionis non e$t intus. Magnitudines verò alia ratio, incer- táque meta, & $i pleraque ( vt dixi ) parua $int. Etenim ea animalium genere debetur, Vermis auel- lanæ nucis. non generationi. Sed generare animalia talia negat Philo$ophus, & rectè: verùm non quia animal alterius generis na$catur, materiæ ratione. Sed huius cau$am propriam do- cebo.

Virtus generandi robu$tis, & perfectis animalibus debetur. Indicio e$t, quòd mu- tila, & læ$a, & valdè parua non generant, aut rarò, nec $ibi $imilia. Ex imperfectis, quæ $enio aut morbo debilitata $unt, aut ad- huc non adoleuerint, generare non po$$unt. Animalia è putredine genita an generent & on eiu$dem $pe<*>. Igitur animalia è putrida materia genita, quum plerumque $unt imbecillia, non gene- rant, aut $i generant, debilius parente ge- nerant, vt pediculi, lendes, & mures alios mures, in quibus ce$$at vis generandi quo- niam imbecilliora $unt parentibus, in qui- bus vis generandi adeò de<*>s erat, vt non po$$ent $ibi $imile generare.

Relinquitur igitur, vt animalia è putre- dine genita, vt plurimùm non generent penitùs: quædam verò generant, at imbe- cilliùs, nec $ibi $imile: pauca verò calore regionis, vt in Ægypto, vel bona fortuna, robu$ta in $peciem continuam tran$eunt, propaganturque vt reliqua animalia.

Quæ igitur non generant, non ideò $unt $terilia, quia è putri materia $int genita: $ed quia ex illa genita, à perfectione pro- priæ $peciei deficiunt: plerumque & ob id mon$tra $unt. Ob id quæ$tio illa ce$$at, an mures è putrida materia geniti, alterius $int $peciei, ab his, qui $ucce$$ione $unt gene- rati: certè non, forma enim eadem, & ope- rationes, $ed $olùm differunt, vt mon- $trum ab animali $uæ $peciei integro. Ne- que enim dicet qui$piam hominem vnocu- lum, aut $edigitum, aut ex cuius vtero in- fantis po$trema pars promineret, e$$e al- terius $peciei animal ab homine, $ed ho- minem mon$tro$um. Ita murem illum è pu- tri materia genitum, murem dicemus de- bilem atque mon$tro$um. Ita lendes $unt mon$tra pediculorum, & quæcunque talia mon$tra enim non con$tituunt $peciem. De- mirorque $atis de Ari$totele, quòd cùm in omnibus tantùm formæ tribuat, tam parùm verò materiæ, hæc in cau$a formæ mate- riam prætulerit, cum manife$tum $it in hac animalium differentia nihil ad plenam for- mam atque figuram, tum mores deficere, præter quàm vim generandi, quæ etiam de- ficit in ca$tratis animalibus, debilibus, $en- $ibus, nimiumque iuuencu<*>s.

Sed $i modò fuit Ari$totelis error, & non Theophra$tus Ari$toteli præferendus in his, quæ ad $er$um pertinent. aliquid in eius contextu deficiat, vt $it potiùs argumentũ aliorum, certè hunc error&etilde; em&etilde;- dauit Theophra$tus, vir $anè qui à Galeno iudicio præfertur Ari$toteli, & meritò, $i $o- lũ ad $cripta, quæ habemus, re$picimus. Nam de litera Ari$totelis, quòd multis in locis corrupta $it, non ob$curæ $unt coniecturæ. Itaque anima calore cœle$ti determinatur, & numerum $uum $pecies omnes habent. Nec ex materia $pecies mutatur, medò for- mam $u$cipere po$$it. Varietates autem ex materia, vt etiam in his, quæ à parentibus generantur, ad mon$tra referendæ $unt. Quòd $i ad $pecies referas, fient pror$us $pe- cies infinitæ. E$t etiam aliud argumentum, cùm videamus mu$cas in Italia, in Germa- nia, Indiâque, & Æthiopia, tum aliis regio- nibus tam procul inter $e di$tantibus, & ex tam diuer$a materia genitis, forma, & mo- ribus $imiles e$$e. Quòd $i hæc vis in cœlo non e$$et materiaque diuer$a, $pecies diuer- $æ generarentur, propemodum tot e$$ent 3. Contrad. <*>.2. cont. 19 $pecies mu$carum, quot mu$cæ. Quòd verò genita è putri materia in perpetuum pro- pagari po$$int, aliàs demon$tratum e$t. Quæ igitur diuer$æ $int $peciei, & quæ $olùm deficiant, & mon$tra mereantur appellari, Animalia è putri mate- ria genita, nõ man$ue$cunt propter 4. cau$as. iam dictum e$t. Reliquum e$t, vt o$tenda- mus, nullum animal ex putredine genitum man$ue$cere: $ed omnia talia admodum agre$tia e$$e. Quod primò contingit, quia (vt dictum e$t) $en$us habent interiores de- biles: quæ autem man$ue$cunt, imaginatri- cem vim & memoriam con$picuam habere debent: tum quia exanguia, ideóque timi- da: timor autem, vt inferiùs docebimus, impedit, ne cicura fiant. Sunt etiam ple- runque breuis vitæ: tempore autem indigent quæcunque man$ue$cere debent. Demùm nullum e$t contractus huius man$uetudinis imò neque con$uetudinis ve$tigium à paren- tibus, quod plurimùm facit ad propo$itum animalium, quæ cicurare volumus: hoc au- tem infrà docebimus. Et$i aliquid in rem facit, talia omnia cùm fœda $int a$pectu, & horribilia, nemo illorum con$uetudi- nem de$iderabit, etiam$i intentum a$$equi po$$e $peret. Sed quædam horum planè no- bis vtilia $unt, vt apes: quas tractare ob commodum cogimur. Sunt autem potiùs in$ecta, quàm è putri materia genita. In$e- ctorum enim alia volant, vt mu$cæ, & apes: alia in terra degunt vt vermes, & lacertæ: alia ambigui generis, vt formicæ: alia vi- uunt in aquis, vt $colopendræ: aliæ volant & in aquis tamen viuunt, vt mu$cæ fluuia- Serpentum mira magni- tudo. tiles: alia in aquis, & terra, vt crocodili. No- bili$$ima $unt omnium tria genera: $erpen- tes ob magnitudinem, apes, & bombyces ob opus. Serpentes in immen$am magnitu- dinem cre$cere te$tatur euentus, cùm M. At- tilius Regulus ad Bagradam fluuium, tor- mentis atque bali$tis in Africa vnum lon- gitudinis pedum 120. occiderit. Et in ven- tre Boæ temporibus Claudij Cæ$aris inte- ger inuentus infans, Boa interfecta. Alitur hoc genus lacte, $ugitque vaccas lactantes. Dracones etiam e$$e referunt, qui elephan- tem totum exugant, & interimant. Sunt Serpentes quadrupedes. & in Calecuto Indiæ orientalis animalia $erpentibus $imilia, $cilicet ore, oculis, cauda prælonga, ab$que pilis, aprorum magnitudine, aliquando etiam va$tiore ca- pite, $ed pedes habent quatuor venen ó- que carent. Alia his $imilia edunt in Hi$- paniola in$ula occidentalis Indiæ, vocata Hyuana, dor$o $pino$a, aphona $eu ab$que voce, quatuor pedibus, lacertarum cauda, dentibus acuti$$imis, cuniculis maiora, ceu leporum magnitudine, in arboribus, terra, & aquis ab$que di$crimine degentia, famis ad multos dies patientia, pelle coloribus va- riis di$tincta ac leui, vt $erpentibus cæte- ris, venter $upremus qualis auibus e$t, $ed ampli$$imus à mento ad pectus. Sunt & quos vocant Bardatos à phaleratorum equo- rum $imilitudine, te$tudinei generis, iu- cundi gu$tu, magnitudine cuniculi, colore albo, & cinereo di$tincto: in terræ foueis, quas pedibus excauant, habitare $olent, & ip$i quatuor pedibus, anguina pelle, & cau- da: fert hos India occidentalis, iuxta ean- dem in$ulam. In aurea Ca$tiglia frequentes $unt viperæ, quæ longitudine 20. pedes æquent, quibus caput non minus e$t, quàm hœdo. In regno etiam Senegæ, miræ ma- gnitudinis $erpentes ab$que pedibus, & aliis inueniuntur, quales Boas e$$e diximus. Ma- iores mittit Taprobana. Olim Epidaurij maximos $erpentes nutriebant, & cicura- bant, vnde nata etiam fabula Alexandri apud Lucianum. Et Romani in $uper$titio- nem conuer$i, cùm in Æ$culapij $tatua la- Serp&etilde;tes cur diu $ine cibo viuant. cau$a cur $erpentes in immen$am magnitudin&etilde; cre$cant. tui$$et. Latêre autem hoc genus $erpentum $olet, & diu pote$t, quoniam exiguo con- tentum e$t cibo, propter vi$cerum angu$tiam & paucitatem caloris natiui, temperaturæ- que $iccitatem. Atque hoc norunt circula- tores, qui eos in pyxide lignea circumfe- runt, cumque commodi$$imè, modico furfu- re appo$ito. Sed magnitudinis $erpentum cau$a e$t calor regionis: nam $erpentes du- ra $unt carne, ob id in immen$um cre$cere apti: nam & arbores plurimùm cre$cũt, quia den$iores $unt $ub$tantia: $ic & elephantes. Sed $erpentibus frigida natura ob$tabat, ob id non ni$i in calidi$$imis regionibus illi ad tantam po$$unt peruenire magnitudinem. At Serpentes parui cur omnes perni- cio$i$$imi. qui nequeunt cre$cere calore auxiliante, ne- ce$$ariò $icci$$ima $unt natura, atque ob id pernicio$i$$imi. Regulum $eu ba$ilicum fe- runt, vel voce $ola, vel intuitu homines oc- cidere: quòd $i ita e$t, infici aërem in vtro- que $piritu e$t nece$$e: nam $imulachrum illud quod lucis auxilio mittit, veneni par- ticeps e$$e non pote$t. Igitur non $ecùs ac mulieres $pecula vitiant dum men$ibus de- tinentur, homines ac animalia voce, vel in- tuitu $erpentum affici po$$unt. Ob$eruatum Serpentes non inue- niuntur in trifolio. e$t $erpentes, angué$que, & quibus vene- num ade$t, in trifolio non habitare, lateréve, quod herba illis exitio $it, vt illi cæteris, ob id commodè in locis calidioribus $eritur. Viperæ etiam, quæ aquas inhabitant, parum aut nihil veneni retinent, non enim po$$unt e$$e $iccæ. At venenum aut e$t immodica $ic- citas, aut cum immodica $iccitate coniun- ctum. Itaque vt non omnes $erpentes vene- no$i, ita neque omnia animalia, quæ veneno prædita $unt $erpunt. Nam & $corpij, & bu$- fones, & araneæ, & cancrorum genera quæ- dam in India occidentali, & formicarum nonnullæ quamuis pedes habeãt, non tamen veneno carent, vt neque ve$pæ, & alia multa. Tarantula.

Sed nihil mirabilius eo aranei genere, quod vocant Tarantulam, qui demor$os morte per lethargum occupat. Remedium palàm e$t ex mu$ica, quòd ad $altandum in- citentur: nam $altando veternus di$cutitur, ac cum eo $imul venenum, quod natura frigidi$$imum e$t. Nam & apud Platonem in Phædone inducitur quies Socrati à car- <*>ifice imperata, vt cicuta illum occidere valeat. Non igitur mu$ica, $ed labore ve- nenum di$cutitur: at ad laborem incitantur vario mu$icæ genere. Genus enim illud ve- neni $piritus ad intima contrahit, naturali- rer verò à mu$ica $piritus incitantur, vt in equis, pueris, & $tultis: quamobrem dupli- ci ratione ab ea iuuantur. Cur anima- lia vencno- $a alis & pedibus ca- reant.

Cur igitur tam paucis animalibus pedes habentibus venenum, atque illud perexi- guum natura dedit? quoniam $i pedibus valerent, nimis pernicio$a e$$ent, ob id etiam tarda, & pu$illa ea genuit. Aranea in India occidentali ad po$$eris magnitu- dinem cre$cit, quùd natura hoc animal ( vt dixi ) $it frigidum, quod etiam ex ve- neni auxilio docuimus. Sed ibi vt maior e$t, eò minùs veneno$a. Ea de cau$a nul- lam auem veneno$am natura fecit: aut $i fecit, facietve, debile venenum illius erit, vt ve$pæ, aut non erit magna, aut non frequens, & pu$illa, aut in de$ertis locis habitabit. Manife$tum e$t igitur, cur $erpentes $ine alis & pedibus $int.

Sed hoc ad finem pertinet: ratio quæri- tur propria? Diximus $icca e$$e immodice, quæ veneno prædita $int, ob hoc cornua, & vngues, & o$$a carni immi$cuit, nec plumis ornauit, $ic enim $iccius corpus ef- Serpentum $tercus olet benè. finxit. Ideóque & $erpentum $tercus ple- runque bone olet, & lacertorum maximo- rum, quos crocodileos vocant: hi $unt crocodilis magnitudine, & forma $imiles, & in India occidentali, alibi etiam, $ed ra- riùs longè na$cuntur: anguibus quippe, qui calicem qua$i depictum habent in fronte, $tercus optimè olet: nam odor ( vt dixi)bo- nus à $iccitate prouenit: at $erpentes ( vt dixi ) natura $icca $unt, ideò $tercus eorum optimè concoquitur tum ob vi$cerum angu- $tiam, atque bene olet, hac cau$a. Huius generis etiam e$$e exi$timantur duces vipe- rarum, quæ $ub quercubus habitant: hos referunt in capite candidam cri$tam, ve- lut coronam gerere. Abundant in antris ambu$tarum domuum etiam apud extre- mos Sarmatas, adeò vt nouos habitatores earum terreant. Refert Olaus Magnus, $er- pentes euomere venenum varij coloris: $i- bique dum puer e$$et con$purcatam ex eo ve$tem: nudó$que homines ab eis non at- Serpentes quibus $piri- tus redolet. Serpentes Mandali pernicio$i$$i- mi. tingi. Sunt & quibus $piritus procul adeò redolet, vt mo$chus videatur: atque hi in orientali India inter Calecutum, & Cano- nor. Duplici autem ratione eadem, quæ $tercus $piritus redolet. Sunt verò alij ibi pernicio$i$$imi, qui $tatim occidunt, Manda- lique vocantur hi. Porrò è viperarum ge- Viperæ quæ. nere $unt, quoniam viperas appellamus per- nicio$i$$imos $erpentes. Præ$tanti$$imæ in hoc genere $unt, quibus caput latum, ca- uumque, & in rhombi figuram di$po$itum, oculi viuaces, duoque dentes tantùm cani- ni, vnguis in nare, vel cauda: cauda verò breuis, breuéque corpus, cuius color luri- dus, ince$$us, motu$que celer, & caput ere- ctum. Tales enim tran$eunte in mortuas Cur vene- num quædã cum vita amittãt quæ dam non. etiam veneno, carnem habent ad theriacæ compo$itionem aptam. Quædam enim $unt, quæ cum morte venenum amittunt, vt ra- bidi canes, $corpiique: quædam $eruant, vt viperæ: neque enim aliter prode$$e po$$ent carnes earum in theriaca, $i omninò ex- pertes fierent veneni. Et vnde ab e$u ea- rum excoriatio illa in elephantia$i, $i nihil omninò $eruatur virutis in illis? Quibu$dam verò contigit, vr cùm boues veneno ani- malis enectos atque tumidos excoriarent, con$imili correpti morbo interierint, alij non $ine maximo labore eua$erint. Videtur autem contagium hoc de$cendere ad corpo- ra putrefacta. Sed in viperis alia ratio e$t: nam potentia venenum manet, ob vehe- mentem $iccitatem, vt $ecurè tractare mor- tuas po$$is, non edere. In quibus verò non caro tota, $ed pars $olùm veneno affecta e$t, vt in $<*>orpiis aculeus, in canibus dentes, hi cum morte venenum amittunt. Fiunt verò deteriores viperæ, aut regione, vt in Nu- midia, vbi & ferociores $unt, & pernicio- $iores, & $corpij $imiliter: velut & mon- tanæ nemoralibus: aliæ cibo, vt quæ ra- nis rubetis, quas buffones vocant, ve$- cuntur. Inficitur enim $anguis alimento, tum membra: $ed magis omnibus $aliua fit pe$tilens, vnde inuentat ratio $agittas in- ficiendi veneno. Dentes autem pro $agit- Cur angui- bus excida<*> $enecta. tis habentur. Ob $iccitatem etiam arida cu- tis exuitur verè ab ip$is, vocantque $ene- ctam. Contingit enim illis, quod & homi- nibus elephantia$i laborantibus, $cilicet vt ex vapore corrupti humoris curis, $iccet ac eleuetur. Ob id verè exuunt illa diuturna fame, $iccati. Fames enim $iccat corpus, humori$que corrumpit: initium autem à capi<*>e faciunt. Quoniam verò viperarum ha- bitus $ecundùm naturam ei, qui elephanti- cis præter naturam ine$t, $imilis e$t nece$$e e$t, viperarum carnes elephantia$im patien- tibus auxilio e$$e, $icut comitialibus a$ino- rum, ceruorum bile perfu$is. Senecta an- guis $i oculi confricentur $ingulo mane, ne- gant omninò corripi hebetudine vi$us, aut $uffu$ione. Sed vt minùs verum, ita magis mirum crematam $enectam, dum Luna ple- na luminibus in prima Arietis parte fuerit cinerémque collectum $i in$pergatur capiti $omnia terribilia mouere. Si ex eo cum aqua diluto facies lauetur, terribilem videri: $i $ub lingua teneatur: $apientem & eloquen- tem: $i $ub planta pedis, gratio$um corã prin- cipibus ac magi$tratu. Serpentum verò qui- cunque etiam vel in cauda vulgulam, vel in fronte cornu habent, immodicè $icci $unt, at- que ideò pernicio$i$$imi. Vt igitur $erpentes veneno præditi e$$ent, pilis, plumis, cruribus, alii$que carere debuerunt, & parum etiam bibere his nece$$e fuit, & vt oculi ruberent, Hac de cau$a nulli fermè pi$ces veneno$i: quòd $i $int $icci$$ima parte tales $unt, vt lepores marini felle, & $pinis aranei pi$ces. Quinetiam ve$pæ, aculeo, quòd $icci$$ima Car in aquis pauca ani- malia v<*>ne- <*>o$a. pars earum $it. Indicio rur$us e$t quantum po$$ent afferre perniciem animalibus cæte- ris, $i vel cur$u, vel volatu valerent $erpentes, quòd præter tigridem nullum animal fermè rapax pernix fuit: & in regionibus vbi ia- culi arbores a$cendunt, vix homines po$- Serpentum varia for- mæ. $int habitare. Multæ verò in $erpentibus non $ecùs ac in pi$cibus, variæque formæ, adeò vt hac varietate freti quidam no$tris tem- poribus, au$i $int o$tendere $erpentem pe- dibus duobus, capitibus $eptem: velut in Apocalyp$i legitur: medium quidem caput longius, cra$$iú$que, reliqua vt æqualiter ab illo di$tabant paria atque æqualia: vt verò magis recedebant ab illo, $ic etiam colla erant tenuiora ac breuiora. Capita quidem viperarum, oculi po$t aures, hiatus maximus, dentes caninis dentibus $imillimi, $ed gra- ciliores, anteriores autem exigui cum his, qui à lateribus $unt longioribus: lingua la- ta, vt homini, capútque humano capite $i- mile: cutis duri$$ima, continua, cum $udibus cartilagineis velut in $turione maculo$a. Colla inter $e diui$a è corpore prodibant. Cauda dimidio longior corpore toto, $er- pentum caudæ $imilis. Pedes parui, longis vnguibus: magnitudo cuniculi: $ub ventre candidus, in dor$o citreus ad vnguem, id e$t, viridi diluto, palearíque intermi$tus. Adde- bant inuentos viuos, & vtriu$que $exus: $ed cùm ego commentum e$$e exi$timarem, hac ductus ratione, quòd duo principia in ani- mali eiu$dem generis, aut plura multò mi- nùs e$$e nequeant, ac fictitiam hydram, vir Ioannes Meona Pi$a- nus. doctus Ioannes Meona Pi$anus rem mihi totam aperuit. Mantuæ $cilicet di$fectum narrabat hoc mon$trum, fictúmque inuen- tum. Quanquam ne$cio quodnam maius mi- raculum dici debeat, an naturæ produxi$$e, an artis tam appo$itè finxi$$e. Tantum po- te$t auri $acra fames. Sed an animali duo, aut plura po$$int e$$e principia, à pluribus Salamandræ duo mira. dubitatum e$t: quia Salamandra animal no- ti$$imum, & lacertæ fermè $imillimum, quod in fontibus, maceriis murorum & $ub terra inuenitur. (E$t autem frequenti$$ima in Ita- lia, maximè prope Patauium, vbi aliquando tran$iens riuulorum fundum, non $ecùs ac lapillus con$per$um vidi) maculo$o colore, & lurido, cauda verò $erpentis fermè, quæ etiam paruis ignibus admota vix $entit, & humore effu$o illos re$tinguit per medium diui$a parte anteriore antè progreditur, po- Animal an duo po$$it ha- bere capita. $teriore autem retror$um incedit: ob id verò duo credita e$t, habere motus principia. Sed quomodo animali duo po$$int e$$e principia motus, & quomodo non apertè demon$tran- dum e$t. Itaque mon$tra quædam duplici capite na$ci nihil prohibet, quandoquidem etiam pueri tales quoque inuenti $int, vt in- frà docebimus. Quod autem natura in ho- minibus quibu$dam facit, in imperfectis $pe- ciebus pote$t efficere. O$ten$um e$t autem $uprà $pecies e$$e mon$trificas, genitas qui- dem ab his animalibus, quæ à putredine ge- nerantur. Sunt igitur talia ad $imilitudinem $peciei, $ed non $unt, verùm animalia à ge- nerationis principio mutila Impo$$ibile enim e$t, naturam non rectè iuxta finis ra- tionem operari, $i nullo pror$us medo impe- diatur. E$t igitur fortuitum inueniri animal duplici capite, quamuis $it in pluribus ani- malibus $ecundùm eandem formam. Nam talia omnia ab ei$dem $pecie generantur, & ab his, quæ in eodem deficiunt in$trumento. Sed $alamandræ neque mon$tra $unt, neque $ui motus habent plus quàm vnum princi- pium: verùm cùm diuidunt<*>, imaginatri- cem virtutem habent imperfecti$$imam. Quid mirum cùm dum valent, $int hebetis $en$us? exterioris dico: quid de interiore di- cendum e$t? Cau$a igitur huius ince$$us e$t, quòd cùm imaginatricem habeant debili$- $imam, hæcautem virtus dolorem, & malum effugere docet, vtraque pars autem dolo- lorem $entit, vbi præci$um e$t corpus, & al- tera ab altera diui$a, anterior igitur ver$us po$teriorem vulnus habet, po$terior ver$us partem anteriorem: quare vt dolorem vtra- que pars effugiat, anterior anterius moue- bit, po$terior po$terius: ob ídque $peciem re- fert animalis duo principia motus habentis. Nullum igitur animal ni$i mon$trificum, & natura imperfectum, duo pote$t habere ca- pita, tum quia quod paucioribus ab$olui po- te$t, natura plurimis haud perficit: tum quia id animal $ibiip$i po$$et di$$entire, & aduer- $ari. Atque hæ $unt rationes per$ua$oriæ, de- mon$tratiuæ autem in libris de Arcanis æter- nitatis adducentur. At dices: Cancri tamen ad vtranque partem mouentur: $ed pedes habent antè re$picientes, ob id non mouen- tur in vtranque partem ex principio. Si enim haberent principium motus vtrinque, haberent & vtrinque $en$us, atq; etiam in- $trum&etilde;ta motus. Animalia verò natura diui- $a, $unt dextra ac $ini$tra, & $en$us etiam per partes di$tributi, tum etiam antè retró- que: & ideò diui$a viuunt, perfecta autem parum, quia multo calore indigent. Signum Homines di- ui$i $uperui- uunt. huiuse$t, quòd Ioannes Leo refert in Ægy- pto diuidi homines $upplicij cau$a à carni- fice, $uperpo$itáque $uperiore parte foco, vbi calx viua $par$a $it, $uperuiuere per quar- tam horæ partem, agno$ceréque ac re$pon$a dare. Animal igitur $en$um vbique retinet, modò per calorem liceat, atque etiam fun- ctionem omnem, cui in$trumentum non pe- rierit. Inde $edari tot controuer$ias quorun- dam nolentium animal $ine capite, aliorum $ine corde viuere: nam $ine capite non $en- tiunt, $ed viuunt: $ine corde $entiunt, $ed ce- lerrimè calor deficit atque motus ac vita. Omne igitur animal $i diuidatur, modò $er- uetur calor, $eruatur & $en$us. In$ecta verò qui paruo indigent calore, tanti$per viuunt ac mouentur, & imaginantur imperfectè, quanti$per vita per$euerat, $eu calor vitalis. Et autem vis imaginandi futurorum, vt $en- $us præ$entium. Dolorem igitur fugiendo (hoc autem ad futurum tempus pertinet) $a- lamandræ partes (vt dictum e$t) in diuer$a mouentur. Sed vt ad propo$itum redeam, circulator ille alium o$tendit $erpentem, quem draconem vocabat, priore dimidio minorem: cruribus duobus, pedes vetu$tas exederat, collum, capútque vt $erpenti. Huic alæ duæ paruæ atque cartilagineæ ve- lut ve$pertilioni: nec volaturum eum credi- derim, etiam$i viueret, ob alarum prauita- tem. Sed haud dubium e$$e debet, fui$$e pi- $cem draconem, $ed alterius generis nuncu- patum in$ertis pedibus: nam draconem ve- rum apud Madios amicos no$tros vidimus longa cauda, & collo: in quo altrin$ecùs ge- minæ $pinæ, & in cauda totidem pennæ, $ed $pinæ: hæ tum omnes aliæ parui catuli den- tibus $imiles erant. Erant autem in cauda triplici ordine di$po$itæ, numero $exaginta. Et inter alas, & in dor$o aliquot, & ante caudæ initium $ingulæ altrin$ecùs, in lateri- bus. Alæ prægrandes ex membrana, velut ve$pertilionibus. Ea corio $quatinæ per$imi- lis erat, qua etiam totum corpus integeba- tur. Caput paruum, ip$úmque cum tota $pina eadem membrana, $ed qua$i ro$trata muni- tum. Sed in capite $peciem pilei referebat. Os amplum atq; diductũ: labia o$$eis granu- lis den$ata. Canini dentes altrin$ecùs gemi- ni: vnus $iquidem in $uperiore, alter inferio- re mandibula. Medij vt canibus, admodum bre ues. Molares in $uperiore mandibula $in- guli altrin$ecùs in inferiore gemini lingua locus erat, non lingua exi$timo exe$am. Ocu- lorum $pacia ampla valde. Cæterum circu- lator ille duos $erpentes viuos etiam habuit, qui è viperarum genere erant, duorum lon- gitudine cubitorum, cauda purpurea, $plen- dentéque ac lurida, vngula $eu cornu in na$i $ummitatem $uperiùs reflexum: cætera vipe- rarum communia, caput, oculi dentes.

Similem fermè huic, & ab omni $u$picio- ne confictæ artificio fermè alienum in ma- nibus habui: $ed alæ nullæ erant, inuentum in maceriis domus dirutæ Mediolani. Ca- put oui magnitudine, ac pro corporis ratio- ne prægrande Os ex illo mihi retinui. Den- tes in vtraque mandibula, vt viperis: corpore $tellioni magnitudine, & forma $imili: $ed pedes tantùm duo, cruráque breuia, vt con- $tet non $atis commodè à natura fabrica- tum, cùm tantæ longitudini quatuor pedes fui$$ent nece$$arij: $ed tamen grandes erant, & vngulis magnis, vt felium. Cauda totius animalis longitudinem æquabat: in cuius ex- tremo tuber capiti Italici $tellionis magni- tudine æquale, ac qua$i rotundum aderat. Crediderim ego hunc è ba$ili$ci genere fui$- $e. Nam cùm $taret gallo $imilis videri po- tuit, ni$i quòd corio, non plumis, tectus e$- $et, carerétque alis. Animalia è putrida ma- teria $ermè tot generum, quot ea, quæ putre$cunt.

Sed his relictis, ad apum genus reuerta- mur. Gignuntur propagatione, & ex putre- dine non omnium, $ed boum, vt ex equis ve$pæ, ex a$inis fuci, & crabrones ex mulis: quare videntur $ingula cum putre$cunt ani- malis genus quoddam proprium generare. E $olani foliis vermis oritur, tum in ia$emi- ni planta, viridi, palearíque colore di$tinctus, pollicis ambitu, minore palmo, longior, $u- pina parte viridis, ternis vtrinque nigris iux- ta caput pedibus. Sub ventre quaternis al- trin$ecùs apophi$idibus, quibus manum loco adhæ<*>ens $tringit: caudæ loco, cornu hac forma magnitudinéque gerit: colo- ris crocei granulis candidis con$per$um. Hoctamen, mirumdictu, cum animali ta- be$cente euane$cit, nouem vtrinque à lateri- bus maculas nigras gerit, adeò ementientes foramina totidem, vt acu opus fuerit ad fal- laciam depræhendendã. Ro$trũ nigrum, te- nuéque cum duobus altrin$ecùs, qua$i vn- cis, tantum foliorum ia$emini in $ingulos dies deuorat: vt eorum pondus vermis pon- deri æquetur. Quò fit, vt etiam paulò minus $tercoris emittat: hoc $ine odore, nigrum, le- ue, teres, $triatum, cra$$itudine fermè vermis: fœmina vnco in cauda caret, in capite vtrin- que maculas habet nigras. Tran$it vt reliqua eiu$dem generis in necydalum cinereo co- lore puluerulentum maximum $ui generis, ac pro more de$idem. Salix quoque $uos ha- bet cimices: vermiculos pernicio$os ruta: po- pulus alia, alia habet abies. Itaque rectè de apum ortu Virgil cecini$$e videtur: De apum ge- neratione. Tum vitulus bima curuant iam cornua fronte Quæritur: huic geminæ nares, & $piritus oris Multa reluctanti ob$truitur: plagi$que perempto Ten$a per integram $oluuntur vi$cera pellem. Sic po$itum in clau$o linquunt: & ramea co$tis Subiiciunt fragmenta, thymum, ca$iá$<*> que recentes. Hoc geritur Zephyris primùm impellentibus vndas, Antè nouis rubeant, quàm prata coloribus: antè Garrula uàm tignis nidum $u$pendat hirundo, Interea teneris tepefactus in o$$ibus humor Æ$tuat, & vi$enda modis animalia miris, Trunca pedum primo, mox & $tridentia pinnis. Mi$centur, tenuémque magis, magis aëre carpunt: Donec, vt æ$tiuis effu$us nubibus imber Erupêre, aut vt neruo pul$ante $agittæ, Prima leues ineunt, $i quando prælia Parthi.

Verùm cùm de harum generatione Ari- $toteles $atis dubitet, con$tat tamen ne<*> mel, nec ceram alio ex animali gigni potui$- $e. Nam mel nece$$ariò ex humido tenui, pinguíque roríque mi$to, gigni oportuit. Animalia igitur parua, quæ in$iderent, vo- lantia, quæ citò redirent, multa quæ collige- rent, quòd minimum e$t, $ollicita, quæ opus celeriter implerent, e$$e debuerant. At talia ouum incubare non poterant: gignuntur igi- tur è melle apes. Cre$cit hoc genus etiam in frigidi$$imis regionibus $agaci naturæ in- uento: nam hyeme latent. Itaque in Mo$cho- uia mellis, & ceræ v$que ad contemptum abundantia. Frigus regionis mitigat diei prolixitas: e$t enim horarum decem & octo, ac plurium. Bombyces ab Arictote<*>e cogniti. Lib. 5 de Hi$ter. animal.c.19.

Non $ecùs è foliis mori bombyces in ca- lidiore cœlo, quam ex bobus apes gignun- tur. Hos cognoui$$e Ari$totelem palam, e$t inquit enim: Pamphyla Platis filia in Cô in$ula, prima docuit ve$tes bombycinas te- xere, ex filo quod à bombyce fit. Na$citur hoc animal verme $ui generis, quod cornua habet, inde ex illo eruca, pò$t bombyx, inde necydalus, $patio $eme$tri, ab$oluta tota hac mutatione. E$t autem papilioni $imile, $ed oua edit congre$$i ma$culi fœminæque: nec edit interim quicquam, $ed ouis editis ta- be$cit. Nec volat ni$i vt $altum videatur imi- tari. Et autem mirum, quomodo eo cognito olim $ericea ve$tis tanto in pretio fuerit. Verùm quamuis Procopius narret, mona- chos ex vrbe Indiæ Serinda Iu$tiniano Im- peratori oua vermiculorum quorundam at- tuli$$e, atque ita po$t Ari$totelem annis fer- mè 840 dicátque Virgil. Ignoti facie, $ed noti vellere Seres. Tum alibi: ——foliis depectunt vellere Seres.

Et Plinius: Seres lanico $yluarum nobiles perfu$am aqua depectentes frondium cani- tiem. Exi$timo tamen, hoc no$trum $ericum illud e$$e, quod ab antiquis celebratur, Ari- $toteli (vt dixi) cognitum, $ed in certa nu- triendi ratione, intermortuo di$ciplina, $eu quòd Pamphyla docuerit, delata ex India fila, & iam victoria Alexandri Magni co- gnita, non tamen tran$latis vermibus, texe- re. Inde primùm $ub Iu$tiniano, & oua, & artem educandi per monachos ad nos per- ueni$$e. Interim verò dum latu<*>re, per$ua- $um e$t antiquis è frondium lanugine depe- cti: $iue quod hoc verimilius videretur, $eu quòd bombyces ibi $pontè in $yluis proue- niant, $eu quòd $ic incolæ occultare origi- nem $erici melius po$$e $perarent. Verùm vt Cæ$aris huius ac materni aui aut beneficio totus orbis innotuit, patuit apertè præter hoc $erici genus nullum aliud e$$e. Vtili$$imi Tinctura purpurea noua pro $e- rico. igitur po$t apes, bombyces. Aduehuntur ad nos nunc animalia pro purpureo colore $eri- ci conficiendo, $imilia cimicibus, à quibus $ublata $unt capita, vnde pretium $erico ru- benti imminutum fermè ad dimidium, cùm olim è bibinellæ herbævermiculis radici ad- na$centibus fieret. Animalia e$$e & quæ de- feruntur, & quæ ex bibinella colliguntur: in- dicio e$t, pinguedo fœda in bibinellæ, etiam vermiculis fœtida admodum. E$t autem pin- guis hæc materia, vt tenaciter hæreat, & $anguinea, vt viuidum colorem retineat: nam & purpuræ color olim ex animali $u- mebantur. Cæterùm vermiculi è bibinella in Germania oriuntur, mi$centúrque buty- ro, ita tamen vt nihil præter putrem $ordem percipere po$$is: $ed pingue pingui colorem $eruat, putre$cente $ub$tantia. Quatuor libræ ex hac materia in $ingulas $erici libras exi- guntur: ex Indica vix $elibra, quòd pura $it, & $icca: atq; ideò minùs tenax hic colos, mi- nú$q; viuidus. Quòd $i aliqua pingui materia feruaretur, dubio $ine, nitidior color ac diu- turnior redderetur, nece$$e e$t enim, vt cum inutili humido vtilis aliquid euane$cat. Ad- di $olent multa dum conficitur purpura hæc, tam $agax e$t hominum indu$tria ad lucrum: atque inter reliqua, Ar$enicum, alumen, vini $ex, galla mirobalani, zedoaria, $puma $apo- nis, & furfuris cremor.

Aduer$us humanum genus contraria ra- Locu$tæ, & earum dãna. tione locu$tæ paratæ videntur: non pa$$im abundant, $ed Africa fermè $ola hac pe$te, & quod magis mirum e$t, alternis ferme an- nis laborat. Cœlum pro o$tento, non $ecùs ac den$a nubes obtegunt. Prouinciæ in quas calamitas hæc deciderit, $atis ac germine omni vna nocte $poliantur: diceres enim ni- uem decidi$$e nocte tota, $i candidæ tam e$- $ent, quàm $unt nigræ. Forma earum e$t, vt locu$tarum Italicarum: $ed rubro ob$curo colore, maiores paulò, & volandi facultate præditæ. Sunt qui ventis illas ad nos ferri $upra mare, non $pontè, ob multitudinem, & regionis di$tantiam, exi$timent. Gignuntur iuxta paludes, & cum in cultam. Africæ ter- ram volant, non generant, vel parùm. Quæ in paludibus relinquuntur, non po$$unt adeò multiplicari, vt euolare ad pabulum nece$$e $it, $ed contentæ $unt $armentis, algáque pa- lu$tri, ob id cùm frequenti$$imè, non ni$i al- ternis annis, plerunque etiam rariùs in pro uinciam gra$$antur. Quæ verò exeunt ab$um- ptis $atis, cùm euolare cogantur quærendi cibi gratia, tandem à ventis præcipitantur in mare. Quandoque verò ventorum per$e- uerantia, roboréque earum v$que ad aduer- $as Africæ regiones deferuntur: cuius mali Sicilia primùm, pò$t Italia haud expers e$t. Anno 1543. vidimus in Italia: obieri in Tu- ronen$i agro omine magis infau$to, quàm iactura vlla: $iquidem ea regio iam 15. pò$t annis perpetuo bello de$olatur: cùm antea $eptem aliis labora$$et. à prima hora, ad $ex- tam tran$euntes turmæ Solem perpetuò obumbrarunt. Experimento compertum e$t, curam ad oua delenda ignibus profui$$e, nam $obole priuantur. Si tamen cura non adhibeatur, hoc malum vi$um e$t $equenti anno repullulare, non leui incommodo: nam præter certam $terilitatem, periculum etiam pe$tilentiæ afferunt, ac omen ad futurum bellum. Quibu$dam tamen vtiles: adeò nihil Locu$te cibi loco $unt Afris. ex quaque parte aut beatum, aut integra- tum. Arabes enim, & Libyæ populi $iccatas Sole redigunt in panes: recentes quoq; edunt. Nec mirum, cùm Mo$es in $eligendis cibis diligenti$$imus, locu$tas Hebræis, vt $aluta- res comedere permi$erit. Et Ioannes Bapti- $ta illis cum agre$ti melle in de$erto ve$ce- batur. Naturæ autem rerum imperiti, igna- ríque, de hoc admirantur, & multa perperam fabulantur, ne vir $olitarius locu$tas ederet in de$erto: cùm Germani quidam milites bombyces no$tros in $erici $pem nutritos, in tanta etiam rerum copia deliciarum cau$a frixos ederint, ídque iure: nam quæ innoxia $unt, & $apore, & odore tetro carent, $ola opi- nione con$tant. Itali enim mu$telas $olo co- lore à vermibus di$tinctas, cùm hæ nigræ $int, vermes rubri comedant, atque inter cu- pedias ponunt, cùm tamen ex putredine, non ex ouis, quemadmodum locu$tæ ac bombyces, generentur. Simili ratione o$trea, conchyliáque tam auidè, vt etiam cruda de- uoremus, quæ ex putredine procreari $cimus. Nec tamen $cio præter hæc tria, vllum ani- mal quod ex $ola putri materia ortum ha- beat, in v$u e$$e culinarum. Sed ranas cano- ros pi$ces abominantur Germani, no$tri edunt ab$que di$crimine $imiles buffonibus, & $ola $pecie horribiles, & ob $imilitudi- nem etiam periculo$as: adeò v$us in omnibus plurimùm pote$t. Sed tamen nihil mirum e locu$tis panem fieri: $iccæ enim in farinam commodè tran$eunt, & leuem habent $ub- $tantiam, & pinguæ continent humidum: hoc enim declaratum e$t commune e$$e om- nibus animalibus: igitur $i molantur, pin- $entúrque ac decoquantur, panem optimum efficere poterunt. Optimum dico, non $im- pliciter, $ed illis regionibus, hominibú$que agre$tibus ac feris, quibus nihil boni e$t. Humidum pingue quod. dã, quod non ardet. Seruatur enim humidum pingue, $iccato à $ole aqueo: nec mirum, nam e$t humidi ge- nus, quod etiam ab igne tutũ e$t, nec ardet: aliter calchantum exu$tum oleum non mit- teret, mittit tamen, quia humidum id $ub- $tantiæ coniunctum e$t. Cùm enim later ferreus ardet, $i pror$us humidum eius totum arderet, extinctum non e$$e ferrum, $ed ci- nis. E$t igitur olei genus quoddam, & pin- gue humidum, quod non facilè ardet. Tale autem metallicorum $olidorum, vt ferri, au- ri, calchanthi, argenti viui. Locu$tæ, for- micæ, papi- liones cur oua gignant, non tamen apes.

Verùm cur hæc ( etiam$i quædam mino- ra $int apibus) formicæ $cilicet, papiliones, locu$tæ oua gignunt, apes non po$$unt? Cau- $a e$t, quòd cùm pariunt, non volant, $ed for- mam retinent erucæ, aureliæve, aut cum his commoriuntur, vt bombyces ac locuftæ: nam oua in tam paruis animalibus volatui impedimento erant: igitur cùm apes præ- $taret ob egregiam vtilitatem viuaces e$$e, in $eptimum enim aut etiam octauum an- num earum vita producitur, oua parere im- po$$ibile fuit. Nec$olùm tam minuta, $ed & maiora animalia è putredine, imò omnia credendum e$t originem ducere, cùm iam de muribus con$tet, & pr$ces in aquis re- centibus $pontè generentur. Cum enim (vt dixi) putredo præce$$erit, pingue $eparatur à cinere, calórque confe$tim animam infun- dit illi materiæ aptam. Vnde fit vt animalia omnia, quæ è putri generantur materia, vt blattæ, vermes, o)/noi dolores vbique natos $i quid aliud finiant: $unt enim è calidi$$ima, Animalia omnia è pu- tri materia genita cur finiant dolo- res. Cantharida- rum varia vis. Cicendulæ. humidi$$imáque materia. Ob id canthari- des $i id non faciunt, nihil mirum, ex ouis enim generantur. Attamen & ip$is vires aliæ pro his ad$unt: men$ura enim mediocri tentiginem, & erectionem veretri faciunt maximam: maiore excoriant ve$icam, & $an- guinis mictum faciunt: maiore adhuc in$a- nos reddunt.

Eadem ratione Cicendulæ, lampytis apud Græcos, quas Italia mittit mu$carum magnitudine, exiliores tantò, quantò lon- giores, æ$tiuis noctibus volantes ac mican- tes, pedes habentes $enos, alas duriores mu$- cis, è crabronum enim genere $unt, vi$cera candidi$$ima, exteriore cute polita, adeóque dum viuit $plendente: vt in tenebris literas nonnunquam velut candela ardente adiutus legerem, ex eruca in crabrones, aut quod vero $imilius e$t, è crabronibus in erucas tran$eunt. Quandoquidem eruca maior e$t crabrone, minú$que lucet, velut tunc $enio con$ecta: túncque verò $imile e$t, oua, non cum volat, parere. Docet nos animantium genus hoc, li- Aqua quæ in tenebris $plendorem afferat. Pulmo mari- nus nocte $plendens. quorum fieri po$$e, qui reluceat in tenebris: fit autem putre$centibus his, quæ cando- rem, lucem ac per$picuitatem $ummam ha- bent. Fieri po$$e non dubito: è quibus & quomodo, adhuc mihi incertum e$t. Ratio à pulmone marino tamen $umenda e$t: hic enim lignis illitus facit vt nocte $plendeant facum in$tar. Cau$a igitur humidum pin- gue, quod nitere facit, & vis luminis in eo contenta. Quæ enim nitent, & non diu ab actione caloris cœle$tis rece$$erunt, nocte $plendent. Talium igitur ratio hæc erit. Vnde quercus cortices, & quæcunque hu- midum pingue, & $olidum putredine acqui- runt nocte ip$a velut ignis putrefacta lu- cent. Non $ecus ac marcida ligna, & aga- ricus: candida enim $unt vehementer & $icca.

Cicendula maius miraculum præ$tat Co- Cocoyum. coyum: animal hoc mittit Hi$pana noui or- bis in$ula, è $carabeorum genere haud ob$- curè: magnitudo qualis $carabeis no$tris, quos ceruiuos à ceruorum longitudine vo- camus. Volat non minus quàm Cic&etilde;dula, lu- cetque corpore, $ed oculis multò magis, adeò vt candelam referat, $unt enim præ- grandes pro corporis magnitudine atque prominentes: legitur, $cribitur, Indi quo- que eo $olo lumine conuiuia agere $olebant, adeò magnam, & claram lucem in $e con- tinent, nec in hoc maius miraculum licet, vel inuenire, vel de$iderare. Extinguitur $en- $im illorum marce$cente vita, vt cum illa etiam lumen pereat totum, adeò vis hæc vi- tali animæ coniungitur: remanet tamen li- quor ille qui re$plendebat in oculis ac ven- tre: quo peruncti, $eu quòd luminis aliquid adhuc retineat, $eu quòd calore $uo cutem accendat, cutem ip$am velut prunam reddit adeò rubicundam ac $plendidam. Pyrau$ta in igne viuens. Vermes pi- lo$i in niue.

Mirabilis e$t & generatio pyrau$tæ, vt lumen cicendulæ: nam pyrau$tam inter ignes Cypri, qui $unt in fornacibus viuere, retulit Ari$toteles: vt etiam de vermibus rubris, pilo$i$que in niuibus prodidit. Pyrau$tam in igne generari, vel alibi genitam in illis du- cere vitam, quod veri$imilius e$t, & credere oportet, quoniam ignis nihil pote$t gene- rare. Ex recrementis igitur in imo ignis, & niuium generantur: vtque vermes $unt ca- lidi$$imi, & ob id frigoris tanti patientes, ita pyrau$ta frigidi$$ima. E putredine igitur humidi $olidi$$imi metallorum generatur pyrau$ta, in ignis vicina parte, vt non cor- rumpatur humidum ab igne, nec procul na- ta cum adulta fuerit ignis $it impatiens. Eo- dem quoque modo in niue vermes gene- rantur, collectis vaporibus quibu$dam cali- dis, qui à frigore conclu$i putrefaciunt, re- liquum humidi $ecum coacti. Atque eo mo- do fit talium generatio, qui quum in $um- mo frigore geniti $int, in eodem quoque $eruari nihil mirum, quum tamen nullum frigus aliquid generet. Nece enim magis in $ummo frigore quicquam pote$t generari, vt viuis aut glaciei, quàm in igne. A tempe- rato igitur calore cuncta generari nece$$e e$t: $ed non omnibus idem e$t temperamentum. Referunt autem in Armeniæ montibus præ- grandes na$ci, quos teredines vocant, hi $ub niuibus geniti, aquam $uaui$$imam contine- re feruntur: vnde qui eos capiunt, tunica rupta bibunt. Similiter & in media niue glebas e$$e concauas membranam continen- tes, in qua aqua potui iucunda latet. Horum authores Apollonides, & Theophanes, apud Strabonem. Ephemerum.

Noti$$ima quoque apud Ciceronem Ephe- meri hi$toria, quod animal quaternis pedi- bus, totidem alis na$citur apud Hippanin Bo$phori fluuium: vitam à mane ad ve$pe- ram, vnde illi inditum nomen e$t, ducens. Manè puer, meridie iuuenis, $enex ve$peri, occidente $ole commoritur: vt multò plus laboris ac temporis ad generationem, quàm ad vitæ v$um natura impendi$$e videatur. Demirari itaque tantam conditricis $olici- tudinem licet, & in tam breuis vitæ animali tot in$trumenta, tot facultates. Videt, audit, volat, ambulat. Culex.

Culicem armauit in no$tram iniuriam: animal exiguum & frequens, adeò vt vix iuxta aquas commodè liceat habitare. Ro- bu$ta promu$cidæ, vt natura elephantem meditari, dum hoc generat animal videa- tur: terebrat non humanam tantùm carnem, $ed & equorum pellem, hauriens $anguinem acri dolore, denique bombo egregio $omnos di$turbat æ$tiuis noctibus, vt nihil $it odio- $ius. Nec obiter ferit, vt mu$cæ, quæ pa$$im Mu$cæ omnes feriunt, culi- ces non. omnes impetunt, $ed deligit, quos feriat, nam $olùm $anguine dulci gaudet. Inui$a e$t mu$ca, $ed reticulis è filo arcetur: timet enim alas implicare, atque id experimento Calices, & mu$cas quo- modo prohi- beamus. Formicarum genera mira Scorpij alati. $atis con$tat. Quæ ratio etiam in culicibus arcendis ob$eruanda erit.

Formicularum genus & ip$um cùm $ene$- cit alatum efficitur. Neque mirum, cùm & in Phrygia $corpiones alas habeant. Et nos quandoque magno timore à $corpio alato tacti $umus, non tamen pupugit, neque mali quicquam pa$$i $umus. Fuit autem hoc in Patauino agro iuxta oppidum Saccen$e, an- no ni fallor 1527. Itaque multa talia & bom- byces (vt dixi) cum formicis $ene$centes alas mittunt: con$olatur enim illorum imbecilli- tatem natura volatu addito. Sed ab editis alis parum $uperuiuunt. Ouidius magis admi- rabilem de ip$is transformationem narrat, dicens: Concaua littoreo, $i demas brachia cancro, Cætera $upponas terræ, de parte $epulta Scorpius exibit, caudáque minabitur vnca.

Videtur autem formicarum genus natura non neglexi$$e, tunc ob hanc mutationem, tum ob vitæ longitudinem, tum ob tot illa- rum diuer$a g