Main  History  Search  Repository tree

[BACK] Return to vitru_archi_048_la_1567.xml CVS log [TXT][DIR] Up to [CVSROOT] / texts / archimedes / xml

File: [CVSROOT] / texts / archimedes / xml / vitru_archi_048_la_1567.xml  (download) - view tree
Revision 1.4, Tue Oct 14 10:01:23 2003 UTC (9 years, 7 months ago) by wwwrun
Branch: MAIN
Changes since 1.3: +5 -5 lines
Checkin by jutta using CVSweb.
Tue Oct 14 10:01:22 2003
HOST=141.14.237.65
EDIT=In-Browser
LOCALFILE=
COMMENTS={ausprobiert, bis S. 7}

<browser>update</browser>

<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<!DOCTYPE archimedes SYSTEM "../dtd/archimedes.dtd">
<archimedes xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink">
        <info>
                <author>Vitruvius Pollio</author>
                <title>De Architectura</title>
                <date>1912</date>
                <place>Leipzig</place>
                <translator/>
                <lang>la</lang>
                <cvs_file>vitru_archi_048_la_1567.xml</cvs_file>
                <cvs_version/>
                <locator>048.xml</locator>
        </info>
        <text>
                <front/>
                <body>
                        <chap id="N10018">
                                <pb/>
                                <p id="N1001B" type="head">
                                        <s id="N1001D">LIBER PRIMUS</s>
                                </p>
                                <subchap1 id="N10020">
                                        <subchap2 id="N10021">
                                                <p id="N10022" type="main">
                                                        <s id="N10024"> 
Cum divina tua mens et numen, imperator Caesar, imperio potiretur orbis terrarum invictaque virtute cunctis 
hostibus stratis triumpho victoriaque tua cives gloriarentur 
et gentes omnes subactae tuum spectarent nutum populusque Romanus et senatus liberatus timore amplissimis tuis 
cogitationibus consiliisque gubernaretur, non audebam, 
tantis occupationibus, de architectura scripta et magnis 
cogitationibus explicata edere, metuens, ne non apto tempore interpellans subirem tui animi offensionem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10027">
                                                <p id="N10028" type="main">
                                                        <s id="N1002A"> 
Cum vero attenderem te non solum de vita communi omnium curam 
publicaeque rei constitutione habere sed etiam de opportunitate publicorum aedificiorum, ut civitas per te non 
solum provinciis esset aucta, verum etiam ut maiestas 
imperii publicorum aedificiorum egregias haberet aucto&shy;<pb pagenum="1"/>ritates, non putavi praetermittendum, quin primo quoque 
tempore de his rebus ea tibi ederem, ideo quod primum 
parenti tuo &lsqb;de eo&rsqb; fueram notus et eius virtutis studiosus. </s>
                                                        <s id="N10031">cum autem concilium caelestium in sedibus inmortalitatis 
eum dedicavisset et imperium parentis in tuam potestatem 
transtulisset, idem studium meum in eius memoria permanens in te contulit favorem.  
</s>
                                                </p>
                                                <p id="N10034" type="main">
                                                        <s id="N10036"> 
Itaque cum M. </s>
                                                        <s id="N10039">Aurelio et P. </s>
                                                        <s id="N1003C">Minidio et Gn. </s>
                                                        <s id="N1003F">Cornelio ad apparationem ballistarum 
et scorpionum reliquorumque tormentorum refectionem 
fui praesto et cum eis commoda accepi, quae, cum primo 
mihi tribuisti recognitionem, per sororis commendationem servasti. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10042">
                                                <p id="N10043" type="main">
                                                        <s id="N10045"> 
Cum ergo eo beneficio essem obligatus, ut ad 
exitum vitae non haberem inopiae timorem, haec tibi 
scribere coepi, quod animadverti multa te aedificavisse 
et nunc aedificare, reliquo quoque tempore et publicorum et 
privatorum aedificiorum, pro amplitudine rerum gestarum 
ut posteris memoriae traderentur, curam habiturum. </s>
                                                        <s id="N10048">conscripsi praescriptiones terminatas, ut eas attendens et ante 
facta et futura qualia sint opera per te posses nota habere; 
namque his voluminibus aperui omnes disciplinae rationes. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N1004B">
                                        <subchap2 id="N1004C">
                                                <p id="N1004D" type="main">
                                                        <s id="N1004F"> 
Architecti est scientia pluribus disciplinis et variis 
eruditionibus ornata,<pb pagenum="2"/> cuius iudicio probantur omnia quae 
ab ceteris artibus perficiuntur opera. </s>
                                                        <s id="N10052">ea nascitur ex fabrica et ratiocinatione. </s>
                                                        <s id="N10055">fabrica est continuata ac trita 
usus meditatio, <pb pagenum="3"/> quae manibus perficit&lsqb;ur&rsqb; e materia cuiuscumque generis opus &lsqb;est&rsqb; ad propositum deformationis. </s>
                                                        <s id="N10058">ratiocinatio autem est, quae res fabricatas sollertiae ac 
rationis pro demonstrare atque explicare potest. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1005B">
                                                <p id="N1005C" type="main">
                                                        <s id="N1005E"> 
Itaque architecti, qui sine litteris contenderant, ut manibus 
essent exercitati, non potuerunt efficere, ut haberent pro 
laboribus auctoritatem; qui autem ratiocinationibus et 
litteris solis confisi fuerunt, umbram non rem persecuti 
videntur. </s>
                                                        <s id="N10061">at qui utrumque perdidicerunt, uti omnibus 
armis ornati citius cum auctoritate, quod fuit propositum, sunt adsecuti. <pb pagenum="5"/> 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10064">
                                                <p id="N10065" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10069"> 
Cum in omnibus enim rebus, tum maxime etiam in architectura haec duo insunt: quod significatur 
et quod significat. </s>
                                                        <s id="N1006C">significatur proposita res, de qua dicitur; hanc autem significat demonstratio rationibus doctrinarum explicata. </s>
                                                        <s id="N1006F">quare videtur utraque parte exercitatus esse debere, qui se architectum profiteatur. </s>
                                                        <s id="N10072">itaque eum 
etiam ingeniosum oportet esse et ad disciplinam docilem; 
neque enim ingenium sine disciplina aut disciplina sine  
ingenio perfectum artificem potest efficere. </s> <pb pagenum="7"/>
                                                        <s id="N10075">et ut litteratus sit, peritus graphidos, eruditus geometria, historias 
complures noverit, philosophos diligenter audierit, musicam scierit, medicinae non sit ignarus, responsa iurisconsultorum noverit, astrologiam caelique rationes cognitas habeat. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10078">
                                                <p id="N10079" type="main">
                                                        <s id="N1007B"> 
Quae cur ita sint, haec sunt causae. </s>
                                                        <s id="N1007E">litteras architectum 
scire oportet, uti commentariis memoriam firmiorem efficere possit. </s>
                                                        <s id="N10081">deinde graphidis scientiam habere, quo facilius 
exemplaribus pictis quam velit operis speciem deformare 
valeat. </s>
                                                        <s id="N10084">geometria autem plura praesidia praestat architecturae; et primum ex euthygrammis circini tradit usum 
&lt;regulaeque&gt;, e quo maxime facilius aedificiorum in areis 
expediuntur descriptiones normarumque et librationum 
et linearum directiones. </s>
                                                        <s id="N10087">item per opticen in aedificiis ab 
certis regionibus caeli lumina recte ducuntur. </s> <pb pagenum="8"/>
                                                        <s id="N1008A">per arithmeticen vero sumptus aedificiorum consummantur, mensurarum rationes explicantur, difficilesque symmetriarum 
quaestiones geometricis rationibus et methodis inveniuntur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1008D">
                                                <p id="N1008E" type="main">
                                                        <s id="N10090"> 
Historias autem plures novisse oportet, quod multa ornamenta saepe in operibus architecti designant, de quibus 
argumenti rationem, cur fecerint, quaerentibus reddere 
debent. </s>
                                                        <s id="N10093">quemadmodum si quis statuas marmoreas muliebres stolatas, quae caryatides dicuntur, pro columnis in 
opere statuerit et insuper mutulos et coronas conlocaverit, 
percontantibus ita reddet rationem. </s>
                                                        <s id="N10096">Carya, civitas Peloponnensis, cum Persis hostibus contra Graeciam consensit. </s>
                                                        <s id="N10099">postea Graeci per victoriam gloriose bello liberati communi consilio Caryatibus bellum indixerunt. </s>
                                                        <s id="N1009C">itaque oppido 
capto, viris interfectis, civitate deflagrata matronas eorum 
in servitutem abduxerunt, nec sunt passi stolas neque  
ornatus matronales deponere, non uti una triumpho ducerentur, sed aeterna, servitutis exemplo gravi contumelia 
pressae poenas pendere viderentur pro civitate. </s>
                                                        <s id="N1009F">ideo qui 
tunc architecti fuerunt aedificiis publicis designaverunt 
earum imagines oneri ferendo conlocatas, ut etiam posteris &lsqb;nota&rsqb; poena peccati Caryatium memoriae traderetur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N100A2">
                                                <p id="N100A3" type="main">
                                                        <s id="N100A5"> 
Non minus Lacones, Pausania Agesilae filio duce, Plataico 
proelio pauca manu infinitum numerum exercitus Persarum cum superavissent, acto cum gloria triumpho spoliorum et praedae, porticum Persicam ex manubiis, laudis 
et virtutis civium indicem, victoriae posteris pro tropaeo constituerunt. </s>
                                                        <s id="N100A8">ibique captivorum simulacra barbarico vestis ornatu, superbia meritis contumeliis punita, 
sustinentia tectum conlocaverunt, uti et hostes horrescerent 
timore eorum fortitudinis effectus, et cives id exemplum 
virtutis aspicientes gloria erecti ad defendendam libertatem essent parati. </s>
                                                        <s id="N100AB">itaque ex eo multi statuas Persicas 
sustinentes epistylia et ornamenta eorum conlocaverunt, 
et ita ex eo argumento varietates egregias auxerunt operibus. </s>
                                                        <s id="N100AE">item sunt aliae eiusdem generis historiae, quarum notitiam architectos tenere oporteat. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N100B1">
                                                <p id="N100B2" type="main">
                                                        <s id="N100B4"> 
Philosophia vero perficit architectum animo magno et uti non sit adrogans, 
sed potius facilis, aequus et fidelis, sine avaritia, quod est 
maximum; nullum enim opus vere sine fide et castitate 
fieri potest; ne sit cupidus neque in muneribus accipiendis 
habeat animum occupatum, sed cum gravitate suam tueatur dignitatem bonam famam habendo; et haec enim 
philosophia praescribit. </s>
                                                        <s id="N100B7">praeterea de rerum natura, quae 
graece <foreign lang="greek">fusiologi/a</foreign> dicitur, philosophia explicat. </s>
                                                        <s id="N100BE">quam necesse est studiosius novisse, quod habet multas et varias naturales quaestiones. </s>
                                                        <s id="N100C1">ut etiam in aquarum ductionibus. </s>
                                                        <s id="N100C4">incursibus enim et circumitionibus et librata planitie ex-  
pressionibus spiritus naturales aliter atque aliter fiunt, 
quorum offensionibus mederi nemo poterit, nisi qui ex 
philosophia principia rerum naturae noverit. </s>
                                                        <s id="N100C7">item qui 
Ctesibii aut Archimedis et ceterorum, qui eiusdem generis 
praecepta conscripserunt, leget, sentire non poterit, nisi his rebus a philosophis erit institutus. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N100CA">
                                                <p id="N100CB" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N100CF"> 
Musicen autem sciat oportet, uti canonicam rationem et mathematicam notam 
habeat, praeterea ballistarum, catapultarum, scorpionum 
temperaturas possit recte facere. </s>
                                                        <s id="N100D2">in capitulis enim dextra 
ac sinistra sunt foramina hemitoniorum, per quae tenduntur suculis et vectibus e nervo torti funes, qui non praecluduntur nec praeligantur, nisi sonitus ad artificis aures 
certos et aequales fecerint. </s>
                                                        <s id="N100D5">bracchia enim, quae in eas 
tentiones includuntur, cum extenduntur, aequaliter et 
pariter utraque plagam mittere debent; quodsi non homotona fuerint, inpedient directam telorum missionem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N100D8">
                                                <p id="N100D9" type="main">
                                                        <s id="N100DB"> 
Item theatris vasa aerea, quae in cellis sub gradibus mathematica ratione conlocantur sonit&ucirc;m ex discrimine, quae 
Graeci <foreign lang="greek">h&rpar;xei=a</foreign> appellant, ad symphonias musicas sive concentus componuntur divisa in circinatione diatessaron et diapente et &lt;diapason ad&gt; disdiapason, uti vox scaenici, 
sonitu conveniens in dispositionibus tactu cum offenderit, 
aucta cum incremento clarior et suavior ad spectatorum 
perveniat aures. </s>
                                                        <s id="N100E2">hydraulicas quoque machinas et cetera, 
quae sunt similia his organis, sine musicis rationibus efficere nemo poterit. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N100E5">
                                                <p id="N100E6" type="main">
                                                        <s id="N100E8"> 
Disciplinam vero medicinae novisse oportet propter inclinationem caeli, quae Graeci <foreign lang="greek">kli/mata</foreign> 
dicunt, et aeris et locorum, qui sunt salubres aut pestilentes, aquarumque usus; sine his enim rationibus nulla 
salubris habitatio fieri potest. </s>
                                                        <s id="N100EF">iura quoque nota habeat  
oportet, ea quae necessaria sunt aedificiis &lt;locis&gt; communibus parietum ad ambitum, stillicidiorum et cloacarum, luminum, item aquarum ductiones et cetera, quae eiusmodi sunt. </s>
                                                        <s id="N100F2">nota oportet sint architectis, uti ante 
caveant quam instituant aedificia, ne controversiae factis 
operibus patribus familiarum relinquantur, et ut legibus 
scribendis prudentia cavere possit et locatori et conductori; namque si lex perite fuerit scripta, erit ut sine captione uterque ab utroque liberetur. </s>
                                                        <s id="N100F5">ex astrologia autem 
cognoscitur oriens, occidens, meridies, septentrio, etiam 
caeli ratio, aequinoctium, solstitium, astrorum cursus; 
quorum notitiam si quis non habuerit, horologiorum rationem omnino scire non poterit. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N100F8">
                                                <p id="N100F9" type="main">
                                                        <s id="N100FB"> 
Cum ergo tanta haec disciplina sit, condecorata et abundans eruditionibus variis ac pluribus, non puto posse &lt;se&gt; 
iuste repente profiteri architectos, nisi qui ab aetate 
puerili his gradibus disciplinarum scandendo scientia plerarumque litterarum et artium nutriti pervenerint ad summum templum architecturae. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N100FE">
                                                <p id="N100FF" type="main">
                                                        <s id="N10101"> 
At fortasse mirum videbitur inperitis, hominis posse naturam tantum numerum doctrinarum perdiscere et memoria continere. </s>
                                                        <s id="N10104">cum autem animadverterint omnes disciplinas inter se coniunctionem 
rerum et communicationem habere, fieri posse faciliter 
credent; encyclios enim disciplina uti corpus unum ex his 
membris est composita. </s>
                                                        <s id="N10107">itaque qui a teneris aetatibus 
eruditionibus variis instruuntur, omnibus litteris agnoscunt easdem notas communicationemque omnium disciplinarum, et ea re facilius omnia cognoscunt. </s>
                                                        <s id="N1010A">ideoque de veteribus architectis Pytheos, qui Prieni aedem Minervae 
nobiliter est architectatus, ait in suis commentariis architectum omnibus artibus et doctrinis plus oportere posse  
facere, quam qui singulas res suis industriis et exercitationibus ad summam claritatem perduxerunt. </s>
                                                        <s id="N1010D">id autem re non expeditur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10110">
                                                <p id="N10111" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10115"> 
Non enim debet nec potest esse architectus grammaticus, uti fuerat Aristarchus, sed non agrammatus, 
nec musicus ut Aristoxenus, sed non amusos, nec pictor 
ut Apelles, sed graphidos non inperitus, nec plastes quemadmodum Myron seu Polyclitus, sed rationis plasticae 
non ignarus, nec denuo medicus ut Hippocrates, sed non 
aniatrologetus, nec in ceteris doctrinis singulariter excellens, sed in &icirc;s non inperitus. </s>
                                                        <s id="N10118">non enim in tantis rerum 
varietatibus elegantias singulares quisquam consequi potest, quod earum ratiocinationes cognoscere et percipere vix cadit in potestatem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1011B">
                                                <p id="N1011C" type="main">
                                                        <s id="N1011E"> 
Nec tamen non tantum architecti non possunt in omnibus rebus habere summum effectum, 
sed etiam ipsi, qui privatim proprietates tenent artium, 
non efficiunt, ut habeant omnes summum laudis principatum. </s>
                                                        <s id="N10121">ergo si in singulis doctrinis singuli artifices neque 
omnes sed pauci aevo perpetuo nobilitatem vix sunt consecuti, quemadmodum potest architectus, qui pluribus artibus debet esse peritus, non id ipsum mirum et magnum 
facere, ne quid ex his indigeat, sed etiam ut omnes artifices 
superet, qui singulis doctrinis adsiduitatem cum industria summa praestiterunt?  
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10124">
                                                <p id="N10125" type="main">
                                                        <s id="N10127"> 
Igitur in hac re Pytheos errasse videtur, quod non animadvertit ex duabus rebus singulas 
artes esse compositas, ex opere et eius ratiocinatione, ex 
his autem unum proprium esse eorum, qui singulis rebus 
sunt exercitati, id est operis effectus, alterum commune 
cum omnibus doctis, id est rationem, uti medicis et musicis 
et de venarum rythmo et pedum &lsqb;motus&rsqb;; at si vulnus 
mederi aut aegrum eripere de periculo oportuerit, non  
accedet musicus, sed id opus proprium erit medici; item 
in organo non medicus sed musicus modulabitur, ut aures suavem cantionibus recipiant iucunditatem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1012A">
                                                <p id="N1012B" type="main">
                                                        <s id="N1012D"> 
Similiter cum astrologis et musicis est disputatio communis de sympathia 
stellarum et symphoniarum in quadratis et trigonis diatessaron et diapente, a geometris &lsqb;divisus&rsqb; qui graece 
<foreign lang="greek">lo/gos o&rpar;ptiko/s</foreign> appellatur; ceterisque omnibus doctrinis 
multae res vel omnes communes sunt dumtaxat ad disputandum. </s>
                                                        <s id="N10134">operum vero ingressus, qui manu aut tractationibus ad elegantiam perducuntur, ipsorum sunt, qui proprie una arte ad faciendum sunt instituti. </s>
                                                        <s id="N10137">ergo satis 
abunde videtur fecisse, qui ex singulis doctrinis partes et 
rationes earum mediocriter habet notas, eas quae necessariae 
sunt ad architecturam, uti, si quid de his rebus et artibus iudicare et probare opus fuerit, ne deficiatur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1013A">
                                                <p id="N1013B" type="main">
                                                        <s id="N1013D"> 
Quibus vero natura tantum tribuit sollertiae, acuminis, memoriae, ut 
possint geometriam, astrologiam, musicen ceterasque disciplinas penitus habere notas, praetereunt officia architectorum et efficiuntur mathematici. </s>
                                                        <s id="N10140">itaque faciliter contra 
eas disciplinas disputare possunt, quod pluribus telis disciplinarum sunt armati. </s>
                                                        <s id="N10143">hi autem inveniuntur raro, ut 
aliquando fuerunt Aristarchus Samius, Philolaus et Archytas Tarentini, Apollonius Pergaeus, Eratosthenes Cyrenaeus, 
Archimedes et Scopinas ab Syracusis, qui multas res &lt;mechanicas,&gt; organicas, gnomonicas numero naturalibusque 
rationibus inventas atque explicatas posteris reliquerunt. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10146">
                                                <p id="N10147" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N1014B"> 
Cum ergo talia ingenia ab naturali sollertia non passim 
cunctis gentibus sed paucis viris habere concedatur, officium vero architecti omnibus eruditionibus debeat esse 
exercitatum, et ratio propter amplitudinem rei permittat 
non iuxta necessitatem summas sed etiam mediocres scientias habere disciplinarum, peto, Caesar, et a te et ab &icirc;s, 
qui ea volumina sunt lecturi, ut, si quid parum ad regulam 
artis grammaticae fuerit explicatum, ignoscatur. </s>
                                                        <s id="N1014E">namque 
non uti summus philosophus nec rhetor disertus nec grammaticus summis rationibus artis exercitatus, sed ut architectus his litteris imbutus haec nisus sum scribere. </s>
                                                        <s id="N10151">de 
artis vero potestate quaeque insunt in ea ratiocinationes 
polliceor, uti spero, his voluminibus non modo aedificantibus 
sed etiam omnibus sapientibus cum maxima auctoritate 
me sine dubio praestaturum. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N10154">
                                        <subchap2 id="N10155">
                                                <p id="N10156" type="main">
                                                        <s id="N10158"> 
Architectura autem constat ex ordinatione, quae graece 
<foreign lang="greek">ta/cis</foreign> dicitur, et ex dispositione, hanc autem Graeci <foreign lang="greek">dia/qesin</foreign> vocitant, et eurythmia et symmetria et decore et 
distributione, quae graece <foreign lang="greek">oi&rpar;konomi/a</foreign> dicitur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10167">
                                                <p id="N10168" type="main">
                                                        <s id="N1016A"> 
Ordinatio est &lsqb;modica&rsqb; membrorum operis &lsqb;commoditas&rsqb; 
separatim universeque proportionis ad symmetriam comparatio. </s>
                                                        <s id="N1016D">haec componitur ex quantitate, quae graece 
<foreign lang="greek">poso/ths</foreign> dicitur. </s>
                                                        <s id="N10174">quantitas autem est modulorum ex ipsius 
operis e singulisque membrorum partibus sumptio universi operis conveniens effectui. 
</s>
                                                </p>
                                                <p id="N10177" type="main">
                                                        <s id="N10179"> 
Dispositio autem est rerum apta conlocatio elegansque 
compositionibus effectus operis cum qualitate. </s>
                                                        <s id="N1017C">species dispositionis, quae graece dicuntur <foreign lang="greek">i&rpar;de/ai</foreign>, sunt hae: ichnographia, orthographia, scaenographia. </s>
                                                        <s id="N10183">ichnographia est 
circini regulaeque modice continens usus, e qua capiuntur formarum in solis arearum descriptiones. </s>
                                                        <s id="N10186">orthographia autem est erecta frontis imago modiceque picta 
rationibus operis futuri figura. </s>
                                                        <s id="N10189">item scaenographia est 
frontis et laterum abscedentium adumbratio ad circinique  
centrum omnium linearum responsus. </s>
                                                        <s id="N1018C">hae nascuntur 
ex cogitatione et inventione. </s>
                                                        <s id="N1018F">cogitatio est cura studii 
plena et industriae vigilantiaeque effectus propositi cum 
voluptate. </s>
                                                        <s id="N10192">inventio autem est quaestionum obscurarum 
explicatio ratioque novae rei vigore mobili reperta. </s>
                                                        <s id="N10195">hae 
sunt terminationes dispositionum. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10198">
                                                <p id="N10199" type="main">
                                                        <s id="N1019B"> 
Eurythmia est venusta species commodusque in compositionibus membrorum aspectus. </s>
                                                        <s id="N1019E">haec efficitur, cum membra operis convenientis sunt altitudinis ad latitudinem, latitudinis ad longitudinem, et ad summam omnia respondent 
suae symmetriae. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N101A1">
                                                <p id="N101A2" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N101A6"> 
Item symmetria est ex ipsius operis membris conveniens 
consensus ex partibusque separatis ad universae figurae 
speciem ratae partis responsus. </s>
                                                        <s id="N101A9">uti in hominis corpore e 
cubito, pede, palmo, digito ceterisque particulis symmetros 
est eurythmiae qualitas, sic est in operum perfectionibus. </s>
                                                        <s id="N101AC">et primum in aedibus sacris aut e columnarum crassitudinibus aut triglypho aut etiam embatere, ballista e foramine &lt;capituli&gt;, quod Graeci <foreign lang="greek">peri/trhton</foreign> vocitant, navibus 
interscalmio, quae <foreign lang="greek">dia/phgma</foreign> dicitur, item ceterorum operum 
e membris invenitur symmetriarum ratiocinatio. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N101B7">
                                                <p id="N101B8" type="main">
                                                        <s id="N101BA"> 
Decor autem est emendatus operis aspectus probatis 
rebus compositi cum auctoritate. </s>
                                                        <s id="N101BD">is perficitur statione, 
quod graece <foreign lang="greek">qematismw=&verbar;</foreign> dicitur, seu consuetudine aut 
natura. </s>
                                                        <s id="N101C4">statione, cum Iovi Fulguri et Caelo et Soli et 
Lunae aedificia sub divo hypaethraque constituentur; horum enim deorum et species et effectus in aperto mundo 
atque lucenti praesentes videmus. </s>
                                                        <s id="N101C7">Minervae et Marti et 
Herculi aedes doricae fient; his enim diis propter virtutem 
sine deliciis aedificia constitui decet. </s>
                                                        <s id="N101CA">Veneri, Florae, Proserpinae, fontium nymphis corinthio genere constitutae 
aptas videbuntur habere proprietates, quod his diis propter 
teneritatem graciliora et florida foliisque et volutis ornata 
opera facta augere videbuntur iustum decorem. </s>
                                                        <s id="N101CD">Iunoni, 
Dianae, Libero Patri ceterisque diis, qui eadem sunt similitudine, si aedes ionicae construentur, habita erit ratio 
mediocritatis, quod et ab severo more doricorum et ab 
teneritate corinthiorum temperabitur earum institutio proprietatis. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N101D0">
                                                <p id="N101D1" type="main">
                                                        <s id="N101D3"> 
Ad consuetudinem autem decor sic exprimitur, 
cum aedificiis interioribus magnificis item vestibula convenientia et elegantia erunt facta. </s>
                                                        <s id="N101D6">si enim interiora prospectus habuerint elegantes, aditus autem humiles et inhonestos, non erunt cum decore. </s>
                                                        <s id="N101D9">item si doricis epistyliis in 
coronis denticuli sculpentur aut in pulvinatis columnis ex 
ionicis epistyliis &lsqb;capitulis&rsqb; exprimentur triglyphi, translatis 
ex alia ratione proprietatibus in aliud genus operis offendetur aspectus aliis ante ordinis consuetudinibus institutus. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N101DC">
                                                <p id="N101DD" type="main">
                                                        <s id="N101DF"> 
Naturalis autem decor sic erit, si primum omnibus templis 
saluberrimae regiones aquarumque fontes in &icirc;s locis idonei 
eligentur, in quibus fana constituantur, deinde maxime 
Aesculapio, Saluti, ut eorum deorum, quorum plurimi medicinis aegri curari videntur. </s>
                                                        <s id="N101E2">cum enim ex pestilenti in 
salubrem locum corpora aegra translata fuerint et e fontibus salubribus aquarum usus subministrabuntur, celerius 
convalescent. </s>
                                                        <s id="N101E5">ita efficietur, uti ex natura loci maiores 
auctasque cum dignitate divinitas excipiat opiniones. </s>
                                                        <s id="N101E8">item 
naturae decor erit, si cubiculis et bybliothecis ab oriente 
lumina capiuntur, balneis et hibernaculis ab occidente hiberno, pinacothecis et quibus certis luminibus opus est 
partibus, a septentrione, quod ea caeli regio neque exclaratur neque obscuratur solis cursu sed est certa inmutabilis die perpetuo. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N101EB">
                                                <p id="N101EC" type="main">
                                                        <s id="N101EE"> 
Distributio autem est copiarum locique commoda dispensatio parcaque in operibus sumptus ratione temperatio. </s>
                                                        <s id="N101F1">haec ita observabitur, si primum architectus ea non quaeret, quae non poterunt inveniri aut parari nisi magno. </s>
                                                        <s id="N101F4">namque non omnibus locis harenae fossiciae nec caementorum nec abietis nec sappinorum nec marmoris copia est, 
sed aliud alio loco nascitur, quorum comportationes difficiles sunt et sumptuosae. </s>
                                                        <s id="N101F7">utendum autem est, ubi non est 
harena fossicia, fluviatica aut marina lota; inopiae quoque 
abietis aut sappinorum vitabuntur utendo cupresso, populo, ulmo, pinu; reliquaque his similiter erunt explicanda. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N101FA">
                                                <p id="N101FB" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N101FF"> 
Alter gradus erit distributionis, cum ad usum patrum familiarum 
et ad pecuniae copiam aut ad eloquentiae dignitatem aedificia apte disponentur. </s>
                                                        <s id="N10202">namque aliter urbanas domos oportere constitui videtur, aliter quibus ex possessionibus rusticis influunt fructus; non item feneratoribus, aliter beatis 
et delicatis; potentibus vero, quorum cogitationibus respublica gubernatur, ad usum conlocabuntur; et omnino 
faciendae sunt aptae omnibus personis aedificiorum distributiones. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N10205">
                                        <subchap2 id="N10206">
                                                <p id="N10207" type="main">
                                                        <s id="N10209"> 
Partes ipsius architecturae sunt tres: aedificatio, gnomonice, machinatio. </s>
                                                        <s id="N1020C">aedificatio autem divisa est bipertito, 
e quibus una est moenium et communium operum in publicis locis conlocatio, altera est privatorum aedificiorum 
explicatio. </s>
                                                        <s id="N1020F">publicorum autem distributiones sunt tres, e 
quibus est una defensionis, altera religionis, tertia opportunitatis. </s>
                                                        <s id="N10212">defensionis est murorum turriumque et portarum 
ratio ad hostium impetus perpetuo repellendos excogitata, 
religionis deorum inmortalium fanorum aediumque sacrarum conlocatio, opportunitatis communium locorum ad 
usum publicum dispositio, uti portus, fora, porticus,  
balinea, theatra, ambulationes ceteraque, quae isdem rationibus in publicis locis designantur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10215">
                                                <p id="N10216" type="main">
                                                        <s id="N10218"> 
Haec autem ita fieri debent, ut habeatur ratio firmitatis, utilitatis, venustatis. </s>
                                                        <s id="N1021B">firmitatis erit habita ratio, cum 
fuerit fundamentorum ad solidum depressio, quaque e materia, copiarum sine avaritia diligens electio; utilitatis 
autem, &lt;cum fuerit&gt; emendata et sine inpeditione usus locorum dispositio et ad regiones sui cuiusque generis apta 
et commoda distributio; venustatis vero, cum fuerit operis 
species grata et elegans membrorumque commensus iustas 
habeat symmetriarum ratiocinationes. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N1021E">
                                        <subchap2 id="N1021F">
                                                <p id="N10220" type="main">
                                                        <s id="N10222"> 
In ipsis vero moenibus ea erunt principia. </s>
                                                        <s id="N10225">primum electio loci saluberrimi. </s>
                                                        <s id="N10228">is autem erit excelsus et non nebulosus, non pruinosus regionesque caeli spectans neque 
aestuosas neque frigidas sed temperatas, deinde si vitabitur palustris vicinitas. </s>
                                                        <s id="N1022B">cum enim aurae matutinae cum 
sole oriente ad oppidum pervenient et his ortae nebulae 
adiungentur spiritusque bestiarum palustrium venenatos 
cum nebula mixtos in habitatorum corpora flatu spargent, 
efficient locum pestilentem. </s>
                                                        <s id="N1022E">item si secundum mare erunt 
moenia spectabuntque ad meridiem aut occidentem, non 
erunt salubria, quod per aestatem caelum meridianum sole 
exoriente calescit, meridie ardet; item quod spectat ad 
occidentem, sole exorto tepescit, meridie calet, vespere fervet. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10231">
                                                <p id="N10232" type="main">
                                                        <s id="N10234"> 
Igitur mutationibus caloris et refrigerationis corpora, quae in his locis sunt, vitiantur. </s>
                                                        <s id="N10237">hoc autem licet 
animadvertere etiam ex &icirc;s, quae non sunt animalia. </s>
                                                        <s id="N1023A">in 
cellis enim vinariis tectis lumina nemo capit a meridie 
nec ab occidente, sed a septentrione, quod ea regio nullo 
tempore mutationes recipit sed est firma perpetuo et inmutabilis. </s>
                                                        <s id="N1023D">ideo etiam ea granaria, quae ad solis cursum  
spectant, bonitatem cito mutant, obsoniaque et poma, quae 
non in ea parte caeli ponuntur, quae est aversa a solis cursu, non diu servantur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10240">
                                                <p id="N10241" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10245"> 
Nam semper calor cum excoquit e rebus firmitatem et vaporibus fervidis eripit exsugendo 
naturales virtutes, dissolvit eas et fervore mollescentes 
efficit inbecillas. </s>
                                                        <s id="N10248">ut etiam in ferro animadvertimus, quod, 
quamvis natura sit durum, in fornacibus ab ignis vapore 
percalefactum ita mollescit, uti in omne genus formae faciliter fabricetur; et idem, cum molle et candens refrigeretur tinctum frigida, redurescit et restituitur in antiquam proprietatem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1024B">
                                                <p id="N1024C" type="main">
                                                        <s id="N1024E"> 
Licet etiam considerare haec ita esse ex eo, quod aestate non solum in pestilentibus locis sed etiam 
in salubribus omnia corpora calore fiant inbecilla, et per 
hiemem etiam quae pestilentissimae sint regiones efficiantur salubres, ideo quod a refrigerationibus solidantur. </s>
                                                        <s id="N10251">non minus etiam quae ab frigidis regionibus corpora traducuntur in calidas, non possunt durare sed dissolvuntur; 
quae autem ex calidis locis sub septentrionum regiones 
frigidas, non modo non laborant inmutatione loci valetudinibus sed etiam confirmantur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10254">
                                                <p id="N10255" type="main">
                                                        <s id="N10257"> 
Quare cavendum esse videtur in moenibus conlocandis ab &icirc;s regionibus, quae 
caloribus flatus ad corpora hominum possunt spargere. </s>
                                                        <s id="N1025A">namque &lt;e&gt; principiis, quae Graeci <foreign lang="greek">stoixei=a</foreign> appellant, ut 
omnia, corpora sunt composita, id est e calore et umore, 
terreno et aere, et ita mixtionibus naturali temperatura 
figurantur omnium animalium in mundo generatim qualitates. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10261">
                                                <p id="N10262" type="main">
                                                        <s id="N10264"> 
Ergo in quibus&lt;vis&gt; corporibus cum exsuperat e 
principiis calor, tunc interficit dissolvitque cetera fervore. </s>
                                                        <s id="N10267">haec autem vitia efficit fervidum ab certis partibus caelum, cum insidit in apertas venas plus quam patitur e 
mixtionibus naturali temperatura corpus. </s>
                                                        <s id="N1026A">item si umor 
occupavit corporum venas inparesque eas fecit, cetera  
principia liquido corrupta diluuntur, et dissolvuntur compositionibus virtutes. </s>
                                                        <s id="N1026D">item haec e refrigerationibus umoris ventorum et aurarum infunduntur vitia corporibus. </s>
                                                        <s id="N10270">non minus aeris etiamque terreni in corpore naturalis compositio augendo aut minuendo infirmat cetera, principia 
terrena cibi plenitate, aer gravitate caeli. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10273">
                                                <p id="N10274" type="main">
                                                        <s id="N10276"> 
Sed si qui voluerit diligentius haec sensu percipere, 
animadvertat attendatque naturas avium et piscium et 
terrestrium animalium, et ita considerabit discrimina temperaturae. </s>
                                                        <s id="N10279">aliam enim mixtionem habet genus avium, aliam 
piscium, longe aliter terrestrium natura. </s>
                                                        <s id="N1027C">volucres minus 
habent terreni, minus umoris, caloris temperate, aeris 
multum; igitur levioribus principiis compositae facilius in 
aeris impetum nituntur. </s>
                                                        <s id="N1027F">aquatiles autem piscium naturae, 
quod temperatae sunt a calido plurimumque ex aeris et 
terreni &lt;principiis&gt; sunt compositae, sed umoris habent 
oppido quam paulum, quo minus habent e principiis umoris in corpore, facilius in umore perdurant; itaque cum ad 
terram perducuntur, animam cum aqua relinquunt. </s>
                                                        <s id="N10282">item 
terrestria, quod e principiis ab aere caloreque sunt temperata minusque habent terreni plurimumque umoris, quod 
abundant umidae partes, non diu possunt in aqua vitam tueri. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10285">
                                                <p id="N10286" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N1028A"> 
Ergo si haec ita videntur, quemadmodum proposuimus, et e principiis animalium corpora composita sensu 
percipimus et e superationibus aut defectionibus ea laborare dissolvique iudicamus, non dubitamus, quin diligentius quaeri oporteat, uti temperatissimas caeli regiones 
eligamus, cum quaerenda fuerit in moenium conlocationibus salubritas. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1028D">
                                                <p id="N1028E" type="main">
                                                        <s id="N10290"> 
Itaque etiam atque etiam veterem revocandam censeo rationem. </s>
                                                        <s id="N10293">maiores enim pecoribus immolatis, quae pascebantur in &icirc;s locis, quibus aut oppida aut 
castra stativa constituebantur, inspiciebant iocinera, et si 
erant livida et vitiosa primo, alia immolabant dubitantes,  
utrum morbo an pabuli vitio laesa essent. </s>
                                                        <s id="N10296">cum pluribus 
experti erant et probaverant integram et solidam naturam 
iocinerum ex aqua et pabulo, ibi constituebant munitiones; 
si autem vitiosa inveniebant, iudicio transferebant item 
humanis corporibus pestilentem futuram nascentem in his 
locis aquae cibique copiam, et ita transmigrabant et mutabant regiones quaerentes omnibus rebus salubritatem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10299">
                                                <p id="N1029A" type="main">
                                                        <s id="N1029C"> 
Hoc autem fieri, uti pabulo ciboque salubres proprietates terrae videantur, licet animadvertere et cognoscere ex agris 
Cretensium, qui sunt circa Pothereum flumen, quod est 
Cretae inter duas civitates Gnoson et Gortynam. </s>
                                                        <s id="N1029F">dextra 
enim et sinistra eius fluminis pascuntur pecora; sed ex his 
quae pascuntur proxime Gnoson si <gap/> quae autem 
ex altera parte proxime Gortynam, non habent apparentem 
splenem. </s>
                                                        <s id="N102A4">unde etiam medici quaerentes de ea re invenerunt 
in his locis herbam, quam pecora rodendo inminuerunt 
lienes. </s>
                                                        <s id="N102A7">ita eam herbam colligendo curant lienosos hoc 
medicamento, quod etiam Cretenses <foreign lang="greek">a&rpar;/splhnon</foreign> vocitant. </s>
                                                        <s id="N102AE">ex eo licet scire cibo atque aqua proprietates locorum 
naturaliter pestilentes aut salubres esse. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N102B1">
                                                <p id="N102B2" type="main">
                                                        <s id="N102B4"> 
Item si in paludibus moenia constituta erunt, quae paludes secundum mare fuerint, spectabuntque ad septentrionem aut inter septentrionem et orientem, eaeque 
paludes excelsiores fuerint quam litus marinum, ratione 
videbuntur esse constituta. </s>
                                                        <s id="N102B7">fossis enim ductis fit aquae 
exitus ad litus, et mare tempestatibus actum in paludes 
redundantia motionibus concitata marisque mixtionibus 
non patitur bestiarum palustrium genera ibi nasci, quaeque de superioribus locis natando proxime litus perveniunt, 
inconsueta salsitudine necantur. </s>
                                                        <s id="N102BA">exemplar autem huius rei 
Gallicae paludes possunt esse, quae circum&lt;cingunt&gt; Altinum, Ravennam, Aquileiam, aliaque quae in eiusmodi locis municipia sunt proxima paludibus, quod his rationibus habent incredibilem salubritatem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N102BD">
                                                <p id="N102BE" type="main">
                                                        <s id="N102C0"> 
Quibus autem insidentes sunt paludes et non habent exitus profluentes neque 
per flumina neque per fossas, uti Pomptinae, stando putescunt et umores graves et pestilentes in &icirc;s locis emittunt.  
</s>
                                                </p>
                                                <p id="N102C3" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N102C7"> 
Item in Apulia oppidum Salpia vetus, quod Diomedes ab Troia rediens constituit sive, quemadmodum 
nonnulli scripserunt, Elpias Rhodius, in eiusmodi locis fuerat conlocatum, ex quo incolae quotannis aegrotando laborantes aliquando pervenerunt ad M. </s>
                                                        <s id="N102CA">Hostilium ab eoque 
publice petentes impetraverunt, ut is idoneum locum ad 
moenia transferenda conquireret eligeretque. </s>
                                                        <s id="N102CD">tunc is moratus non est, sed statim rationibus doctissime quaesitis 
secundum mare mercatus est possessionem loco salubri 
ab senatuque populoque Romano pet&icirc;t, ut liceret transferre oppidum, constituitque moenia et areas divisit nummoque sestertio singulis municipibus mancipio dedit. </s>
                                                        <s id="N102D0">his 
confectis lacum aperuit in mare et portum e lacu municipio perfecit. </s>
                                                        <s id="N102D3">itaque nunc Salpini quattuor milia passus 
progressi ab oppido veteri habitant in salubri loco. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N102D6">
                                        <subchap2 id="N102D7">
                                                <p id="N102D8" type="main">
                                                        <s id="N102DA"> 
Cum ergo his rationibus &lsqb;erit&rsqb; salubritatis &lsqb;moenium 
conlocandorum explicatio&rsqb; regiones&lsqb;que&rsqb; electae fuerint 
fructibus ad alendam civitatem copiosae, et viarum 
munitiones aut opportunitates fluminum seu per portus 
marinae subvectionis habuerit ad moenia comportationes 
expeditas, tunc turrium murorumque fundamenta sic sunt 
facienda, uti fodiantur, si queat inveniri, ad solidum et in 
solido, quantum ex amplitudine operis pro ratione videatur, crassitudine ampliore quam parietum, qui supra terram sunt futuri, et ea impleantur quam solidissima structura. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N102DD">
                                                <p id="N102DE" type="main">
                                                        <s id="N102E0"> 
Item turres sunt proiciendae in exteriorem partem, 
uti, cum ad murum hostis impetu velit adpropinquare, a 
turribus dextra ac sinistra lateribus apertis telis vulnerentur. </s>
                                                        <s id="N102E3">curandumque maxime videtur, ut non facilis aditus sit ad 
oppugnandum murum, sed ita circumdandum ad loca praecipitia et excogitandum, uti portarum itinera non sint 
directa sed scaeva. </s>
                                                        <s id="N102E6">namque cum ita factum fuerit, tum 
dextrum latus accedentibus, quod scuto non erit tectum, 
proximum erit muro. </s>
                                                        <s id="N102E9">conlocanda autem oppida sunt non 
quadrata nec procurrentibus angulis sed circinationibus, 
uti hostis ex pluribus locis conspiciatur. </s>
                                                        <s id="N102EC">in quibus enim 
anguli procurrunt, difficiliter defenditur, quod angulus magis hostem tuetur quam civem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N102EF">
                                                <p id="N102F0" type="main">
                                                        <s id="N102F2"> 
Crassitudinem autem muri ita faciendam censeo, uti armati homines supra obviam 
venientes alius alium sine inpeditione praeterire possint, 
dum in crassitudine perpetuae taleae oleagineae ustilatae 
quam creberrime instruantur, uti utraeque muri frontes 
inter se, quemadmodum fibulis, his taleis conligatae aeternam habeant firmitatem; namque ei materiae nec caries 
nec tempestates nec vetustas potest nocere, sed ea et in 
terra obruta et in aqua conlocata permanet sine vitiis 
utilis sempiterno. </s>
                                                        <s id="N102F5">itaque non solum in muro sed etiam 
in substructionibus quique parietes murali crassitudine 
erunt faciundi, hac ratione religati non cito vitiabuntur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N102F8">
                                                <p id="N102F9" type="main">
                                                        <s id="N102FB"> 
Intervalla autem turrium ita sunt facienda, ut ne longius 
sit alia ab alia sagittae missionis, uti, si qua oppugnetur, 
tum a turribus, quae erunt dextra sinistra, scorpionibus 
reliquisque telorum missionibus hostes reiciantur. </s>
                                                        <s id="N102FE">etiamque contra interiores &lt;partes&gt; turrium dividendus est murus 
intervallis tam magnis, quam erunt turres, ut itinera sint  
interioribus partibus turrium contignata, neque ea ferro 
fixa; hostis enim si quam partem muri occupaverit, qui 
repugnabunt rescindent et, si celeriter administraverint, 
non patientur reliquas partes turrium murique hostem penetrare, nisi se voluerit praecipitare. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10301">
                                                <p id="N10302" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10306"> 
Turres itaque rotundae aut polygonoe sunt faciendae; quadratas enim 
machinae celerius dissipant, quod angulos arietes tundendo 
frangunt, in rotundationibus autem uti cuneos ad centrum 
adigendo laedere non possunt. </s>
                                                        <s id="N10309">item munitiones muri turriumque aggeribus coniunctae maxime sunt tutiores, quod 
neque arietes neque suffossiones neque machinae ceterae eis valent nocere. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1030C">
                                                <p id="N1030D" type="main">
                                                        <s id="N1030F"> 
Sed non in omnibus locis est aggeris ratio facienda, nisi quibus extra murum ex alto loco 
plano pede accessus fuerit ad moenia oppugnanda. </s>
                                                        <s id="N10312">itaque in eiusmodi locis primum fossae sunt faciendae latitudinibus et altitudinibus quam amplissimis, deinde fundamentum muri deprimendum est infra alveum fossae 
et id extruendum est ea crassitudine, ut opus terrenum facile sustineatur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10315">
                                                <p id="N10316" type="main">
                                                        <s id="N10318"> 
Item interiore parte substructionis 
fundamentum distans ab exteriore introrsus amplo spatio, 
ita uti cohortes possint quemadmodum in acie instructae 
ad defendendum supra latitudinem aggeris consistere. </s>
                                                        <s id="N1031B">cum 
autem fundamenta ita distantia inter se fuerint constituta, 
tunc inter ea alia transversa, coniuncta exteriori et interiori fundamento, pectinatim disposita &lsqb;quemadmodum 
serrae dentes solent esse&rsqb; conlocentur; cum enim sic erit 
factum, tunc ita oneris terreni magnitudo distributa in 
parvas partes neque universa pondere premens &lt;non&gt; poterit ulla ratione extrudere muri substructiones. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1031E">
                                                <p id="N1031F" type="main">
                                                        <s id="N10321"> 
De ipso autem muro, e qua materia struatur aut perficiatur, ideo 
non est praefiniendum, quod in omnibus locis, quas optamus copias, eas non possumus habere. </s>
                                                        <s id="N10324">sed ubi sunt saxa 
quadrata sive silex seu caementum aut coctus later sive  
crudus, his erit utendum. </s>
                                                        <s id="N10327">non enim, uti Babylone abundantes liquido bitumine pro calce et harena ex cocto latere 
factum habent murum, sic item possunt omnes regiones 
seu locorum proprietates habere tantas eiusdem generis 
utilitates, uti ex his comparationibus ad aeternitatem perfectus habeatur sine vitio murus. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N1032A">
                                        <subchap2 id="N1032B">
                                                <p id="N1032C" type="main">
                                                        <s id="N1032E"> 
Moenibus circumdatis sequuntur intra murum arearum 
divisiones platearumque et angiport&ucirc;m ad caeli regionem 
directiones. </s>
                                                        <s id="N10331">dirigentur haec autem recte, si exclusi erunt 
ex angiportis venti prudenter. </s>
                                                        <s id="N10334">qui si frigidi sunt, laedunt; 
si calidi, vitiant; si umidi, nocent. </s>
                                                        <s id="N10337">quare vitandum videtur 
hoc vitium et avertendum, ne fiat quod in multis civitatibus usu solet venire. </s>
                                                        <s id="N1033A">quemadmodum in insula Lesbo 
oppidum Mytilenae magnificenter est aedificatum et eleganter, sed positum non prudenter. </s>
                                                        <s id="N1033D">in qua civitate auster 
cum flat, homines aegrotant; cum corus, tussiunt; cum 
septentrio, restituuntur in salubritatem, sed in angiportis 
et plateis non possunt consistere propter vehementiam frigoris. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10340">
                                                <p id="N10341" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10345"> 
Ventus autem est aeris fluens unda cum certa 
motus redundantia. </s>
                                                        <s id="N10348">nascitur, cum fervor offendit umorem 
et impetus spiritus factionis exprimit vim flatus. </s>
                                                        <s id="N1034B">id autem 
verum esse ex aeolis aereis licet aspicere et de latentibus 
caeli rationibus artificiosis rerum inventionibus divinitatis 
exprimere veritatem. </s>
                                                        <s id="N1034E">fiunt enim aeoli pilae aereae cavae,&mdash; 
hae habent punctum angustissimum&mdash;quae aqua infunduntur conlocanturque ad ignem; et antequam calescant, non 
habent ullum spiritum, simul autem ut fervere coeperint, efficiunt ad ignem vehementem flatum. </s>
                                                        <s id="N10351">ita scire et iudicare licet 
e parvo brevissimoque spectaculo de magnis et inmanibus caeli ventorumque naturae rationibus. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10354">
                                                <p id="N10355" type="main">
                                                        <s id="N10357"> 
&lt;Venti autem si ex habitationibus&gt; exclusi fuerint, non solum efficient 
corporibus valentibus locum salubrem, sed etiam si qui 
morbi ex aliis vitiis forte nascentur, qui in ceteris &lt;minus&gt; salubribus locis habent curationes medicinae contrariae, in his propter exclusiones ventorum temperatura 
expeditius curabuntur. </s>
                                                        <s id="N1035A">vitia autem sunt, quae difficulter 
curantur in regionibus, quae sunt supra scriptae, haec: 
gravitudo arteriace, tussis, pleuritis, pthisis, sanguinis 
eiectio et cetera, quae non detractionibus sed adiectionibus curantur. </s>
                                                        <s id="N1035D">haec ideo difficulter medicantur, primum 
quod ex frigoribus concipiuntur, deinde quod defatigatis 
morbo viribus eorum aer agitatus est &lt;molestus; namque 
ubi&gt; ventorum agitationibus extenuatur, a vitiosis corporibus detrahit sucum et efficit ea exiliora. </s>
                                                        <s id="N10360">contra vero lenis et 
crassus aer, qui perflatus non habet neque crebras redundantias, propter inmotam stabilitatem adiciendo ad membra eorum alit eos et reficit, qui in his sunt inpliciti morbis. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10363">
                                                <p id="N10364" type="main">
                                                        <s id="N10366"> 
Nonnullis placuit esse ventos quattuor: ab oriente aequinoctiali solanum, a meridie austrum, ab occidente aequinoctiali favonium, ab septentrionali septentrionem. </s>
                                                        <s id="N10369">sed 
qui diligentius perquisierunt, tradiderunt eos esse octo, 
maxime quidem Andronicus Cyrrestes, qui etiam exemplum conlocavit Athenis turrem marmoream octagonon 
et in singulis lateribus octagoni singulorum ventorum 
imagines excalptas contra suos cuiusque flatus designavit, 
supraque eam turrim metam marmoream perfecit et insuper Tritonem aereum conlocavit dextra manu virgam 
porrigentem, et ita est machinatus, uti vento circumageretur  
et semper contra flatum consisteret supraque imaginem flantis venti indicem virgam teneret. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1036C">
                                                <p id="N1036D" type="main">
                                                        <s id="N1036F"> 
Itaque sunt conlocati inter solanum et austrum ab oriente hiberno 
eurus, inter austrum et favonium ab occidente hiberno 
africus, inter favonium et septentrionem caurus, quem 
plures vocant corum, inter septentrionem et solanum 
aquilo. </s>
                                                        <s id="N10372">hoc modo videtur esse expressum, uti pateat 
numerus et nomina et partes, unde flatus certi ventorum 
spirent. </s>
                                                        <s id="N10375">quod cum ita exploratum habeatur, ut inveniantur regiones et ortus eorum, sic erit ratiocinandum. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10378">
                                                <p id="N10379" type="main">
                                                        <s id="N1037B"> 
Conlocetur ad libellam marmoreum amusium mediis moenibus, 
aut locus ita expoliatur ad regulam et libellam, ut amusium non desideretur, supraque eius loci centrum medium 
conlocetur aeneus gnomon, &lsqb;indagator umbrae&rsqb; qui graece 
<foreign lang="greek">skiaqh/ras</foreign> dicitur. </s>
                                                        <s id="N10382">huius antemeridiana circiter hora quinta 
sumenda est extrema gnomonis umbra et puncto signanda, 
deinde circino diducto ad punctum, quod est gnomonis 
umbrae longitudinis signum, ex eoque a centro circumagenda linea rotundationis. </s>
                                                        <s id="N10385">itemque observanda postmeridiana istius gnomonis crescens umbra, et cum tetigerit circinationis lineam et fecerit parem antemeridianae umbrae postmeridianam, signanda puncto. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10388">
                                                <p id="N10389" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N1038D"> 
Ex his duobus signis circino decusatim describendum, et per decusationem et medium centrum linea perducenda ad extremum, 
ut habeatur meridiana et septentrionalis regio. </s>
                                                        <s id="N10390">tum postea 
sumenda est sexta decima pars circinationis lineae totius 
rotundationis, centrumque conlocandum in meridiana 
linea, qua tangit circinationem, et signandum dextra ac  
sinistra in circinatione et meridiana et septentrionali parte. </s>
                                                        <s id="N10393">tunc ex signis his quattuor per centrum medium decusatim 
lineae ab extremis ad extremas circinationes perducendae. </s>
                                                        <s id="N10396">ita austri et septentrionis habebitur octavae partis designatio. </s>
                                                        <s id="N10399">reliquae partes dextra ac sinistra tres et tres 
aequales his distribuendae sunt, in tota rotundatione ut 
aequales divisiones octo ventorum designatae sint in descriptione. </s>
                                                        <s id="N1039C">tum per angulos inter duas ventorum regiones 
et platearum et angiportorum videntur deberi dirigi descriptiones.  
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1039F">
                                                <p id="N103A0" type="main">
                                                        <s id="N103A2"> 
His enim rationibus et ea divisione exclusa erit ex habitationibus et vicis ventorum vis molesta. </s>
                                                        <s id="N103A5">cum enim plateae contra directos ventos erunt conformatae, ex aperto 
caeli spatio impetus ac flatus frequens conclusus in faucibus angiportorum vehementioribus viribus pervagabitur. </s>
                                                        <s id="N103A8">quas ob res convertendae sunt ab regionibus ventorum 
directiones vicorum, uti advenientes ad angulos insularum 
frangantur repulsique dissipentur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N103AB">
                                                <p id="N103AC" type="main">
                                                        <s id="N103AE"> 
Fortasse mirabuntur &icirc;, qui multa ventorum nomina 
noverunt, quod a nobis expositi sunt tantum octo esse 
venti. </s>
                                                        <s id="N103B1">si autem animadverterint orbis terrae circumitionem 
per solis cursum et umbras gnomonis aequinoctialis ex inclinatione caeli ab Eratosthene Cyrenaeo rationibus mathematicis et geometricis methodis esse inventam ducentorum 
quinquaginta du&ucirc;m milium stadi&ucirc;m, quae fiunt passus 
trecenties et decies quinquies centena milia, huius autem 
octava pars, quam ventus tenere videtur, est triciens nongenta triginta septem milia et passus quingenti, non debebunt mirari, si in tam magno spatio unus ventus vagando inclinationibus et recessionibus varietates mutatione flatus faciat. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N103B4">
                                                <p id="N103B5" type="main">
                                                        <s id="N103B7"> 
Itaque dextra et sinistra austrum leuconotus et  
altanus flare solet, &lt;circa&gt; africum libonotus et subvesperus, circa favonium argestes et certis temporibus etesiae, 
ad latera cauri circius et corus, circa septentrionem thracias 
et gallicus, dextra ac sinistra aquilonem supernas et caecias, 
circa solanum carbas et certo tempore ornithiae, euri vero 
medias partes tenentis in extremis euricircias et volturnus. </s>
                                                        <s id="N103BA">sunt autem et alia plura nomina flatusque ventorum e locis aut fluminibus aut montium procellis tracta. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N103BD">
                                                <p id="N103BE" type="main">
                                                        <s id="N103C0"> 
Praeterea aurae matutinae, qua sol, cum emergit, de subterranea 
parte versando pulsat aeris umorem et &lsqb;impetu&rsqb; scandendo 
praeurens exprimit aurarum antelucano impetu flatus. </s>
                                                        <s id="N103C3">qui 
cum exorto sole permanserunt, euri venti tenent partes, 
et ea re, quod ex auris procreatur, ab Graecis <foreign lang="greek">eu&rpar;=ros</foreign> videtur esse appellatus, crastinusque dies propter auras matutinas <foreign lang="greek">au&rpar;/rion</foreign> fertur esse vocitatus. </s>
                                                        <s id="N103CE">sunt autem nonnulli, 
qui negant Eratosthenem potuisse veram mensuram orbis 
terrae colligere. </s>
                                                        <s id="N103D1">quae sive est certa sive non vera, non 
potest nostra scriptura non veras habere terminationes regionum, unde spiritus ventorum oriuntur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N103D4">
                                                <p id="N103D5" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N103D9"> 
Ergo si ita est, tantum erit, uti non certam mensurae rationem sed 
aut maiores impetus aut minores habeant singuli venti. 
</s>
                                                </p>
                                                <p id="N103DC" type="main">
                                                        <s id="N103DE"> 
Quoniam haec a nobis sunt breviter exposita, ut facilius intellegatur, visum est mihi in extremo volumine 
formas sive, uti Graeci dicunt, <foreign lang="greek">sxh/mata</foreign> duo explicare, unum 
ita deformatum, ut appareat, unde certi ventorum spiritus 
oriantur, alterum, quemadmodum ab impetu eorum aversis 
directionibus vicorum et platearum evitentur nocentes flatus. </s>
                                                        <s id="N103E5">erit autem in exaequata planitie centrum, ubi est 
littera <emph type="smallcaps"/>A<emph.end type="italics"/>, gnomonis autem antemeridiana umbra, ubi est  
<emph type="smallcaps"/>b<emph.end type="italics"/>, et a centro, ubi est <emph type="smallcaps"/>A<emph.end type="italics"/>, diducto circino ad id signum 
umbrae, ubi est <emph type="smallcaps"/>B<emph.end type="italics"/>, circumagatur linea rotundationis. </s>
                                                        <s id="N10400">reposito autem gnomone ubi antea fuerat, expectanda est, 
dum decrescat faciatque iterum crescendo parem antemeridianae umbrae postmeridianam tangatque lineam rotundationis, ubi erit littera <emph type="smallcaps"/>C<emph.end type="italics"/>. tunc a signo, ubi est <emph type="smallcaps"/>B<emph.end type="italics"/>, et a 
signo, ubi est <emph type="smallcaps"/>C<emph.end type="italics"/>, circino decusatim describatur, ubi erit <emph type="smallcaps"/>D<emph.end type="italics"/>; 
deinde per decusationem et centrum, ubi est <emph type="smallcaps"/>A<emph.end type="italics"/>, perducatur 
linea ad extremum, in qua linea erunt litterae <emph type="smallcaps"/>E<emph.end type="italics"/> et <emph type="smallcaps"/>F<emph.end type="italics"/>. haec linea erit index meridianae et septentrionalis regionis. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1042D">
                                                <p id="N1042E" type="main">
                                                        <s id="N10430"> 
Tunc circino totius rotundationis sumenda est pars <emph type="smallcaps"/>XVI<emph.end type="italics"/>, circinique centrum ponendum est in meridiana linea, qua tangit rotundationem, ubi est littera <emph type="smallcaps"/>E<emph.end type="italics"/>, et signandum dextra 
sinistra, ubi erunt litterae <emph type="smallcaps"/>G H<emph.end type="italics"/>. item in septentrionali parte 
centrum circini ponendum in rotundationis et septentrionali 
linea, ubi est littera <emph type="smallcaps"/>F<emph.end type="italics"/>, et signandum dextra ac sinistra, 
ubi sunt litterae <emph type="smallcaps"/>I<emph.end type="italics"/> et <emph type="smallcaps"/>K<emph.end type="italics"/>, et ab <emph type="smallcaps"/>G<emph.end type="italics"/> ad <emph type="smallcaps"/>K<emph.end type="italics"/> et ab <emph type="smallcaps"/>H<emph.end type="italics"/> ad <emph type="smallcaps"/>I<emph.end type="italics"/> per centrum lineae perducendae. </s>
                                                        <s id="N1046F">ita quod erit spatium ab 
<emph type="smallcaps"/>G<emph.end type="italics"/> ad <emph type="smallcaps"/>H<emph.end type="italics"/>, erit spatium venti austri et partis meridianae; item 
quod erit spatium ab <emph type="smallcaps"/>I<emph.end type="italics"/> ad <emph type="smallcaps"/>K<emph.end type="italics"/>, erit septentrionis. </s>
                                                        <s id="N1048A">reliquae 
partes dextra ter ac sinistra ter dividendae sunt aequaliter, 
quae sunt ad orientem, in quibus litterae <emph type="smallcaps"/>L M<emph.end type="italics"/>, et ab occidente, in quibus sunt litterae <emph type="smallcaps"/>N<emph.end type="italics"/> et <emph type="smallcaps"/>O<emph.end type="italics"/>. ab <emph type="smallcaps"/>M<emph.end type="italics"/> ad <emph type="smallcaps"/>O<emph.end type="italics"/> et ab 
<emph type="smallcaps"/>L<emph.end type="italics"/> ad <emph type="smallcaps"/>N<emph.end type="italics"/> perducendae sunt lineae decusatim. </s>
                                                        <s id="N104B7">et ita erunt 
aequaliter ventorum octo spatia in circumitione. </s>
                                                        <s id="N104BA">quae cum 
ita descripta erunt, in singulis angulis octagoni, cum a 
meridie incipiemus, inter eurum et austrum in angulo erit  
littera <emph type="smallcaps"/>G<emph.end type="italics"/>, inter austrum et africum <emph type="smallcaps"/>H<emph.end type="italics"/>, inter africum et 
favonium <emph type="smallcaps"/>N<emph.end type="italics"/>, inter favonium et caurum <emph type="smallcaps"/>O<emph.end type="italics"/>, inter caurum 
et septentrionem <emph type="smallcaps"/>K<emph.end type="italics"/>, inter septentrionem et aquilonem <emph type="smallcaps"/>I<emph.end type="italics"/>, 
inter aquilonem et solanum <emph type="smallcaps"/>L<emph.end type="italics"/>, inter solanum et eurum <emph type="smallcaps"/>M<emph.end type="italics"/>. 
ita his confectis inter angulos octagoni gnomon ponatur, 
et ita dirigantur angiportorum divisiones. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N104ED">
                                        <subchap2 id="N104EE">
                                                <p id="N104EF" type="main">
                                                        <s id="N104F1"> 
Divisis angiportis et plateis constitutis arearum electio 
ad opportunitatem et usum communem civitatis est explicanda aedibus sacris, foro reliquisque locis communibus. </s>
                                                        <s id="N104F4">et si erunt moenia secundum mare, area, ubi forum constituatur, eligenda proxime portum, sin autem mediterraneo, 
in oppido medio. </s>
                                                        <s id="N104F7">aedibus vero sacris, quorum deorum 
maxime in tutela civitas videtur esse, et Iovi et Iunoni 
et Minervae, in excelsissimo loco, unde moenium maxima 
pars conspiciatur, areae distribuantur. </s>
                                                        <s id="N104FA">Mercurio autem in 
foro aut etiam, ut Isidi et Serapi, in emporio; Apollini 
Patrique Libero secundum theatrum; Herculi, in quibus 
civitatibus non sunt gymnasia neque amphitheatra, ad 
circum; Marti extra urbem sed ad campum; itemque Veneri 
ad portum. </s>
                                                </p>
                                                <p id="N104FD" type="main">
                                                        <s id="N104FF"> 
Id autem etiam Etruscis haruspicibus disciplinarum scripturis ita est dedicatum, extra murum Veneris, 
Volcani, Martis fana ideo conlocari, uti non insuescat in 
urbe adulescentibus seu matribus familiarum veneria libido, 
Volcanique vi e moenibus religionibus et sacrificiis evocata 
ab timore incendiorum aedificia videantur liberari. </s>
                                                        <s id="N10502">Martis 
vero divinitas cum sit extra moenia dedicata, non erit 
inter cives armigera dissensio, sed ab hostibus ea defensa belli periculo conservabit. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10505">
                                                <p id="N10506" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N1050A"> 
Item Cereri extra urbem loco, quo &lt;non quolibet&gt; nomine semper homines nisi per sacrificium necesse habeant adire; cum religione, caste sanctisque moribus is locus debet tueri. </s>
                                                        <s id="N1050D">ceterisque diis ad 
sacrificiorum rationes aptae templis areae sunt distribuendae.  
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N10510" type="main">
                                                        <s id="N10512"> 
De ipsis autem aedibus sacris faciundis et de earum 
symmetriis in tertio et quarto volumine reddam rationes, 
quia in secundo visum est mihi primum de materiae copiis, 
quae in aedificiis sunt parandae, quibus sint virtutibus et 
quem habeant usum, exponere, &lt;deinde&gt; commensus aedificiorum et ordines et genera singula symmetriarum 
peragere et in singulis voluminibus explicare. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                        </chap>
                        <chap id="N10515">
                                <!-- 2,t,1,1 -->
                                <p id="N10517" type="head">
                                        <s id="N10519">LIBER SECUNDUS</s>
                                </p>
                                <subchap1 id="N1051C">
                                        <subchap2 id="N1051D">
                                                <p id="N1051E" type="main">
                                                        <s id="N10520"> 
Dinocrates architectus cogitationibus et sollertia fretus, 
cum Alexander rerum potiretur, profectus est e Macedonia 
ad exercitum regiae cupidus commendationis. </s>
                                                        <s id="N10523">is e patria 
a propinquis et amicis tulit ad primos ordines et purpuratos litteras, ut aditus haberet faciliores, ab eisque 
exceptus humane pet&icirc;t, uti quamprimum ad Alexandrum 
perduceretur. </s>
                                                        <s id="N10526">cum polliciti essent, tardiores fuerunt idoneum tempus expectantes. </s>
                                                        <s id="N10529">itaque Dinocrates ab his se 
existimans ludi ab se pet&icirc;t praesidium. </s>
                                                        <s id="N1052C">fuerat enim amplissima statura, facie grata, forma dignitateque summa. </s>
                                                        <s id="N1052F">his igitur naturae muneribus confisus vestimenta posuit 
in hospitio et oleo corpus perunxit caputque coronavit populea fronde, laevum umerum pelle leonina texit, dextraque clavam tenens incessit contra tribunal regis ius dicentis. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10532">
                                                <p id="N10533" type="main">
                                                        <s id="N10535"> 
Novitas populum cum avertisset, conspexit eum Alexander. </s>
                                                        <s id="N10538">admirans ei iussit locum dari, ut accederet, 
interrogavitque, quis esset. </s>
                                                        <s id="N1053B">at ille: &apos;Dinocrates&apos;, inquit, 
&apos;architectus Macedo, qui ad te cogitationes et formas adfero dignas tuae claritati. </s>
                                                        <s id="N1053E">namque Athon montem formavi in statuae virilis figuram, cuius manu laeva designavi 
civitatis amplissimae moenia, dextera pateram, quae exciperet omnium fluminum, quae sunt in eo monte, aquam,  ut inde in mare profunderetur&apos;. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10541">
                                                <p id="N10542" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10546"> 
Delectatus Alexander ratione formae statim quaesiit, si essent agri circa, qui 
possent frumentaria ratione eam civitatem tueri. </s>
                                                        <s id="N10549">cum invenisset non posse nisi transmarinis subvectionibus: &apos;Dinocrates&apos;, inquit, &apos;attendo egregiam formae compositionem et ea delector, sed animadverto, si qui deduxerit eo loci 
coloniam, fore ut iudicium eius vituperetur. </s>
                                                        <s id="N1054C">ut enim natus infans sine nutricis lacte non potest ali neque ad vitae 
crescentis gradus perduci, sic civitas sine agris et eorum fructibus in moenibus affluentibus non potest crescere nec 
sine abundantia cibi frequentiam habere populumque sine copia tueri. </s>
                                                        <s id="N1054F">itaque quemadmodum formationem puto probandam, sic iudico locum inprobandum; teque volo esse mecum, quod tua opera sum usurus&apos;. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10552">
                                                <p id="N10553" type="main">
                                                        <s id="N10555"> 
Ex eo Dinocrates ab rege non discessit et in Aegyptum est eum persecutus. </s>
                                                        <s id="N10558">ibi Alexander cum animadvertisset portum naturaliter 
tutum, emporium egregium, campos circa totam Aegyptum 
frumentarios, inmanis fluminis Nili magnas utilitates, iussit 
eum suo nomine civitatem Alexandriam constituere. </s>
                                                        <s id="N1055B">ita 
Dinocrates a facie dignitateque corporis commendatus ad 
eam nobilitatem pervenit. </s>
                                                        <s id="N1055E">mihi autem, imperator, staturam 
non tribuit natura, faciem deformavit aetas, valetudo detraxit vires. </s>
                                                        <s id="N10561">itaque quoniam ab his praesidiis sum desertus, 
per auxilia scientiae scriptaque, ut spero, perveniam ad 
commendationem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10564">
                                                <p id="N10565" type="main">
                                                        <s id="N10567"> 
Cum autem &lt;quae&gt; primo volumine de officio architecturae terminationibusque artis perscripsi, item de moenibus et intra moenia arearum divisionibus, insequatur ordo de aedibus sacris et publicis aedificiis itemque privatis, 
quibus proportionibus et symmetriis debeant esse, uti explicentur, non putavi ante ponendum, nisi prius de materiae  
copiis, e quibus conlatis aedificia structuris et materiationibus perficiuntur, quas habeant in usu virtutes, exposuissem, quibusque rerum natura e principiis essent temperatae, dixissem. </s>
                                                        <s id="N1056A">sed antequam naturales res incipiam 
explicare, de aedificiorum rationibus, unde initia ceperint 
et uti creverint eorum inventiones, ante ponam, et insequar 
ingressus eorum, qui antiquitates rerum naturae et initia 
humanitatis et inventiones perquisitas scriptorum praeceptis dedicaverunt. </s>
                                                        <s id="N1056D">itaque quemadmodum ab his sum 
institutus, exponam. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N10570">
                                        <subchap2 id="N10571">
                                                <p id="N10572" type="main">
                                                        <s id="N10574"> 
Homines vetere more ut ferae in silvis et speluncis et 
nemoribus nascebantur ciboque agresti vescendo vitam exigebant. </s>
                                                        <s id="N10577">interea quodam in loco ab tempestatibus et ventis 
densae crebritatibus arbores agitatae et inter se terentes 
ramos ignem excitaverunt, et eius flamma vehementi perterriti, qui circa eum locum fuerunt, sunt fugati. </s>
                                                        <s id="N1057A">postea 
re quieta propius accedentes cum animadvertissent commoditatem esse magnam corporibus ignis teporem, ligna 
adicientes et &icirc;s conservantes alios adducebant et nutu 
monstrantes ostendebant, quas haberent ex eo utilitates. </s>
                                                        <s id="N1057D">in eo hominum congressu cum profundebantur aliter &lt;atque 
aliter&gt; e spiritu voces, cotidiana consuetudine vocabula, ut 
obtigerant, constituerunt, deinde significando res saepius in 
usu ex eventu fari fortuito coeperunt et ita sermones inter se procreaverunt. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10580">
                                                <p id="N10581" type="main">
                                                        <s id="N10583"> 
Ergo cum propter ignis inventionem conventus initio apud homines et concilium et convictus esset 
natus, et in unum locum plures convenirent habentes ab 
natura praemium praeter reliqua animalia, ut non proni  
sed erecti ambularent mundique et astrorum magnificentiam aspicerent, item manibus et articulis quam vellent rem 
faciliter tractarent, coeperunt in eo coetu alii de fronde 
facere tecta, alii speluncas fodere sub montibus, nonnulli 
hirundinum nidos et aedificationes &dagger;earum imitantes de 
luto et virgulis facere loca, quae subirent. </s>
                                                        <s id="N10586">tunc observantes 
aliena tecta et adicientes suis cogitationibus res novas, efficiebant in dies meliora genera casarum. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10589">
                                                <p id="N1058A" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N1058E"> 
Cum essent autem homines imitabili docilique natura, cotidie inventionibus gloriantes alius alii ostendebant aedificiorum effectus, et ita exercentes ingenia certationibus in dies melioribus iudiciis efficiebantur. </s>
                                                        <s id="N10591">primumque furcis erectis et 
virgulis interpositis luto parietes texerunt. </s>
                                                        <s id="N10594">alii luteas glaebas arefacientes struebant parietes, materia eos iugumentantes, vitandoque imbres et aestus tegebant harundinibus 
et fronde. </s>
                                                        <s id="N10597">posteaquam per hibernas tempestates tecta non 
potuerunt imbres sustinere, fastigia facientes, luto inducto 
proclinatis tectis, stillicidia deducebant. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1059A">
                                                <p id="N1059B" type="main">
                                                        <s id="N1059D"> 
Haec autem ex &icirc;s, quae supra scriptae sunt, originibus 
instituta esse possumus sic animadvertere, quod ad hunc 
diem nationibus exteris ex his rebus aedificia constituuntur, 
uti Gallia, Hispania, Lusitania, Aquitania scandulis robusteis aut stramentis. </s>
                                                        <s id="N105A0">apud nationem Colchorum in Ponto 
propter silvarum abundantiam arboribus perpetuis planis 
dextra ac sinistra in terra positis, spatio inter eas relicto 
quanto arborum longitudines patiuntur, conlocantur in 
extremis partibus earum supra alterae transversae, quae 
circumcludunt medium spatium habitationis. </s>
                                                        <s id="N105A3">tum insuper 
alternis trabibus ex quattuor partibus angulos iugumentantes et ita parietes arboribus statuentes ad perpendiculum imarum educunt ad altitudinem turres, intervallaque, quae relinquuntur propter crassitudinem materiae, 
schidiis et luto obstruunt. </s>
                                                        <s id="N105A6">item tecta, recidentes ad extremos  
&lt;angulos&gt; transtra, traiciunt gradatim contrahentes, 
et ita ex quattuor partibus ad altitudinem educunt medio 
metas, quas fronde et luto tegentes efficiunt barbarico more testudinata turrium tecta. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N105A9">
                                                <p id="N105AA" type="main">
                                                        <s id="N105AC"> 
Phryges vero, qui campestribus locis sunt habitantes, propter inopiam silvarum 
egentes materiae eligunt tumulos naturales eosque medios 
fossura detegentes et itinera perfodientes dilatant spatia, 
quantum natura loci patitur. </s>
                                                        <s id="N105AF">insuper autem stipites inter 
se religantes metas efficiunt, quas harundinibus et sarmentis tegentes exaggerant supra habitationes e terra 
maximos grumos. </s>
                                                        <s id="N105B2">ita hiemes calidissimas, aestates frigidissimas efficiunt tectorum rationes. </s>
                                                        <s id="N105B5">nonnulli ex ulva 
palustri componunt tuguria tecta. </s>
                                                        <s id="N105B8">apud ceteras quoque 
gentes ex cannula pari similique ratione casarum perficiuntur constitutiones. </s>
                                                        <s id="N105BB">non minus etiam Massiliae animadvertere possumus sine tegulis subacta cum paleis terra tecta. </s>
                                                        <s id="N105BE">Athenis Areopagi antiquitatis exemplar ad hoc 
tempus luto tectum. </s>
                                                        <s id="N105C1">item in Capitolio commonefacere 
potest et significare mores vetustatis Romuli casa et in arce sacrorum stramentis tecta. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N105C4">
                                                <p id="N105C5" type="main">
                                                        <s id="N105C7"> 
Ita his signis de antiquis inventionibus aedificiorum, sic ea fuisse ratiocinantes, 
possumus iudicare. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N105CA" type="main">
                                                        <s id="N105CC"> 
Cum autem cotidie faciendo tritiores manus ad aedificandum perfecissent et sollertia ingenia exercendo per 
consuetudinem ad artes pervenissent, tum etiam industria 
in animis eorum adiecta perfecit, ut, qui fuerunt in his 
studiosiores, fabros esse se profiterentur. </s>
                                                        <s id="N105CF">cum ergo haec 
ita fuerint primo constituta et natura non solum sensibus 
ornavisset gentes quemadmodum reliqua animalia, sed etiam  
cogitationibus et consiliis armavisset mentes et subiecisset 
cetera animalia sub potestate, tunc vero ex fabricationibus 
aedificiorum gradatim progressi ad ceteras artes et disciplinas, e fera agrestique vita ad mansuetam perduxerunt humanitatem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N105D2">
                                                <p id="N105D3" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N105D7"> 
Tum autem struentes animose et aevo prospicientes maioribus cogitationibus ex varietate artium 
natis, non casas sed etiam domos fundatas et latericiis 
parietibus aut e lapide structas materiaque et tegula tectas perficere coeperunt, deinde observationibus studiorum 
e vagantibus iudiciis et incertis ad certas symmetriarum 
perduxerunt rationes. </s>
                                                        <s id="N105DA">posteaquam animadverterunt profusos esse partus naturae et abundantem materiae copiam 
ad aedificationes ab ea comparatam, tractando nutrierunt 
et auctam per artes ornaverunt voluptatibus elegantiam 
vitae. </s>
                                                        <s id="N105DD">igitur de his rebus, quae sunt in aedificiis ad usum 
idoneae, quibusque sunt qualitatibus et quas habeant virtutes, ut potuero, dicam. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N105E0">
                                                <p id="N105E1" type="main">
                                                        <s id="N105E3"> 
Sed si qui de ordine huius libri disputare voluerit, quod 
putaverit eum primum institui oportuisse, ne putet me 
erravisse, sic reddam rationem. </s>
                                                        <s id="N105E6">cum corpus architecturae 
scriberem, primo volumine putavi, quibus eruditionibus et 
disciplinis esset ornata, &lt;oportere&gt; exponere finireque terminationibus eius species et, e quibus rebus esset nata, 
dicere. </s>
                                                        <s id="N105E9">ergo in primo de artis officio itemque, quid oporteat esse in architecto, ibi pronuntiavi. </s>
                                                        <s id="N105EC">in hoc de naturalibus materiae rebus, quem habeant usum, disputabo. </s>
                                                        <s id="N105EF">namque hic liber non profitetur, unde architectura nascatur, 
sed unde origines aedificiorum sunt institutae et quibus 
rationibus enutritae et progressae sint gradatim ad hanc  finitionem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N105F2">
                                                <p id="N105F3" type="main">
                                                        <s id="N105F5"> 
Ergo ita suo ordine et loco huius erit voluminis constitutio. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N105F8" type="main">
                                                        <s id="N105FA"> 
Nunc revertar ad propositum et de copiis, quae aptae 
sunt aedificiorum perfectionibus, quemadmodum videantur 
esse ab natura rerum procreatae quibusque mixtionibus 
principiorum congressus temperentur, ne obscura sed perspicua legentibus sint, ratiocinabor. </s>
                                                        <s id="N105FD">namque nulla materiarum genera neque corpora neque res sine principiorum 
coetu nasci neque subici intellectui possunt, neque aliter 
natura rerum praeceptis physicorum veras patitur habere 
explicationes, nisi causae, quae insunt in his rebus quemadmodum et quid ita sint, subtilibus rationibus habeant 
demonstrationes. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N10600">
                                        <subchap2 id="N10601">
                                                <p id="N10602" type="main">
                                                        <s id="N10604"> 
Thales primum aquam putavit omnium rerum esse principium; Heraclitus Ephesius, qui propter obscuritatem 
scriptorum a Graecis <foreign lang="greek">skoteino\s</foreign> est appellatus, ignem; Democritus quique est eum secutus Epicurus atomos, quas nostri insecabilia corpora, nonnulli individua vocitaverunt; 
Pythagoreorum vero disciplina adiecit ad aquam et ignem 
aera et terrenum. </s>
                                                        <s id="N1060B">ergo Democritus, etsi non proprie res 
nominavit sed tantum individua corpora proposuit, ideo 
ea ipsa dixisse videtur, quod ea, cum sint disiuncta, nec 
laeduntur nec interitionem recipiunt nec sectionibus dividuntur, sed sempiterno aevo perpetuo infinitam retinent 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1060E">
                                                <p id="N1060F" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10613"> 
in se soliditatem. </s>
                                                        <s id="N10616">ex his ergo congruentibus cum res omnes coire nascique videantur et hae in infinitis generibus 
rerum naturae sint disparatae, putavi oportere de varietatibus et discriminibus usus earum quasque haberent in 
aedificiis qualitates exponere, uti, cum fuerint notae, non 
habeant qui aedificare cogitant errorem, sed aptas ad 
usum copias aedificiis comparent.  
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N10619">
                                        <subchap2 id="N1061A">
                                                <p id="N1061B" type="main">
                                                        <s id="N1061D"> 
Itaque primum de lateribus, qua de terra duci eos oporteat, dicam. </s>
                                                        <s id="N10620">non enim de harenoso neque calculoso luto 
neque sabulone soluto sunt ducendi, quod, ex his generibus 
cum sint ducti, primum fiunt graves, deinde, cum ab imbribus in parietibus sparguntur, dilabuntur et dissolvuntur 
paleaeque in his non cohaerescunt propter asperitatem. </s>
                                                        <s id="N10623">faciendi autem sunt ex terra albida cretosa sive de rubrica aut etiam masculo sabulone; haec enim genera propter 
levitatem habent firmitatem et non sunt in opere ponde rosa et faciliter aggerantur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10626">
                                                <p id="N10627" type="main">
                                                        <s id="N10629"> 
Ducendi autem sunt per vernum tempus et autumnale, ut uno tenore siccescant. </s>
                                                        <s id="N1062C">qui 
enim per solstitium parantur, ideo vitiosi fiunt, quod, summum corium sol acriter cum praecoquit, efficit, ut videatur 
aridum, interior autem sit non siccus; et cum postea siccescendo se contrahit, perrumpit ea, quae erant arida. </s>
                                                        <s id="N1062F">ita 
rimosi facti efficiuntur inbecilli. </s>
                                                        <s id="N10632">maxime autem utiliores 
erunt, si ante biennium fuerint ducti; namque non ante 
possunt penitus siccescere. </s>
                                                        <s id="N10635">itaque cum recentes et non 
aridi sunt structi, tectorio inducto rigidoque obsolidate permanente, ipsi sidentes non possunt eandem altitudinem, qua 
est tectorium, tenere contractioneque moti non haerent cum 
eo, sed ab coniunctione eius disparantur; igitur tectoria 
ab structura seiuncta propter tenuitatem per se stare non 
possunt, sed franguntur, ipsique parietes fortuito sidentes 
vitiantur. </s>
                                                        <s id="N10638">ideo etiam Uticenses laterem, si sit aridus et 
ante quinquennium ductus, cum arbitrio magistratus fuerit ita probatus, tunc utuntur in parietum structuris. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1063B">
                                                <p id="N1063C" type="main">
                                                        <s id="N1063E"> 
Fiunt autem laterum genera tria: unum, quod graece Lydium 
appellatur, id est quo nostri utuntur, longum sesquipede, 
latum pede. </s>
                                                        <s id="N10641">ceteris duobus Graecorum aedificia struuntur; 
ex his unum <foreign lang="greek">penta/dwron</foreign>, alterum <foreign lang="greek">tetra/dwron</foreign> dicitur.  
<foreign lang="greek">dw=ron</foreign> autem Graeci appellant palmum, quod munerum 
datio graece <foreign lang="greek">dw=ron</foreign> appellatur, id autem semper geritur 
per manus palmum. </s>
                                                        <s id="N10654">ita quod est quoquoversus quinque 
palmorum, pentadoron, quod quattuor, tetradoron dicitur, 
et quae sunt publica opera, <foreign lang="greek">penta/dwrws</foreign>, quae privata, <foreign lang="greek">tetra/dwrws</foreign> struuntur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1065F">
                                                <p id="N10660" type="main">
                                                        <s id="N10662"> 
Fiunt autem cum his lateribus semilateria. </s>
                                                        <s id="N10665">quae cum struuntur, una parte lateribus ordines, 
altera semilateres ponuntur. </s>
                                                        <s id="N10668">ergo ex utraque parte ad 
lineam cum struuntur, alternis coriis parietes alligantur 
et medii lateres supra coagmenta conlocati et firmitatem 
et speciem faciunt utraque parte non invenustam. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N1066B" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N1066F"> 
Est autem in Hispania ulteriore civitas Maxilua et 
Callet et in Asia Pitane, ubi lateres, cum sunt ducti et 
arefacti, proiecti natant in aqua. </s>
                                                        <s id="N10672">natare autem eos posse 
ideo videtur, quod terra est, de qua ducuntur, pumicosa. </s>
                                                        <s id="N10675">ita cum est levis, aere solidata non recipit in se nec combibit liquorem. </s>
                                                        <s id="N10678">igitur levi raraque cum sit proprietate, 
quocumque pondere fuerit, cogitur ab rerum natura, quemadmodum pumex uti ab aqua sustineatur. </s>
                                                        <s id="N1067B">sic autem magnas habent utilitates, quod neque in aedificationibus sunt 
onerosi et, cum non patiantur penetrare in corpus umidam potestatem, a tempestatibus non dissolvuntur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N1067E">
                                        <subchap2 id="N1067F">
                                                <p id="N10680" type="main">
                                                        <s id="N10682"> 
In caementiciis autem structuris primum est de harena 
quaerendum, ut ea sit idonea ad materiem miscendam neque habeat terram commixtam. </s>
                                                        <s id="N10685">genera autem harenae fossiciae sunt haec: nigra, cana, rubra, carbunculus. </s>
                                                        <s id="N10688">ex his 
quae in manu confricata fecerit stridorem, erit optima; 
quae autem terrosa fuerit, non habebit asperitatem. </s>
                                                        <s id="N1068B">item 
si in vestimentum candidum ea coniecta fuerit, postea excussa vel icta id non inquinarit neque ibi terra subsiderit, erit idonea. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1068E">
                                                <p id="N1068F" type="main">
                                                        <s id="N10691"> 
Sin autem non erunt harenaria, unde fodiatur, 
tum de fluminibus aut e glarea erit excernenda, non minus 
etiam de litore marino. </s>
                                                        <s id="N10694">sed ea in structuris haec habet 
vitia: difficulter siccescit, neque onerari se continenter 
paries patitur, nisi intermissionibus requiescat, neque concamerationes recipit. </s>
                                                        <s id="N10697">marina autem hoc amplius, quod 
etiam parietes, cum in &icirc;s tectoria facta fuerint, remittente se salsugine eorum dissolvuntur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1069A">
                                                <p id="N1069B" type="main">
                                                        <s id="N1069D"> 
Fossiciae vero celeriter in structuris siccescunt, et tectoria permanent, et 
concamerationes patiuntur, sed eae, quae sunt de harenariis recentes. </s>
                                                        <s id="N106A0">si enim exemptae diutius iacent, ab sole 
et luna et pruina concoctae resolvuntur et fiunt terrosae. </s>
                                                        <s id="N106A3">ita cum in structuram coiciuntur, non possunt continere 
caementa, sed ea ruunt et labuntur oneraque parietes non 
possunt sustinere. </s>
                                                        <s id="N106A6">recentes autem fossiciae cum in structuris tantas habeant virtutes, eae in tectoriis ideo non 
sunt utiles, quod pinguitudini eius calx commixta propter 
vehementiam non potest sine rimis inarescere. </s>
                                                        <s id="N106A9">fluviatica 
vero propter macritatem uti signinum liaculorum subactionibus in tectorio recipit soliditatem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N106AC">
                                        <subchap2 id="N106AD">
                                                <p id="N106AE" type="main">
                                                        <s id="N106B0"> 
De harenae copiis cum habeatur explicatum, tum etiam 
de calce diligentia est adhibenda, uti de albo saxo aut 
silice coquatur; et quae erit ex spisso et duriore, erit utilis 
in structura, quae autem ex fistuloso, in tectoriis. </s>
                                                        <s id="N106B3">cum ea 
erit extincta, tunc materia ita misceatur, ut, si erit fossicia, 
tres harenae et una calcis infundatur; si autem fluviatica 
aut marina, duo harenae, una calcis coiciatur. </s>
                                                        <s id="N106B6">ita enim 
erit iusta ratio mixtionis temperaturae. </s>
                                                        <s id="N106B9">etiam in fluviatica  
aut marina si qui testam tunsam et succretam ex tertia 
parte adiecerit, efficiet materiae temperaturam ad usum meliorem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N106BC">
                                                <p id="N106BD" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N106C1"> 
Quare autem cum recipit aquam et harenam 
calx, tunc confirmat structuram, haec esse causa videtur, 
quod e principiis, uti cetera corpora, ita et saxa sunt temperata. </s>
                                                        <s id="N106C4">et quae plus habent aeris, sunt tenera; quae aquae, 
lenta sunt ab umore; quae terrae, dura; quae ignis, fragiliora. </s>
                                                        <s id="N106C7">itaque ex his saxa si, antequam coquantur, contusa minute 
mixta harenae in structuram coiciantur, non solidescunt 
nec eam poterunt continere. </s>
                                                        <s id="N106CA">cum vero coniecta in fornacem ignis vehementi fervore correpta amiserint pristinae 
soliditatis virtutem, tunc exustis atque exhaustis eorum 
viribus relinquuntur patentibus foraminibus et inanibus. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N106CD">
                                                <p id="N106CE" type="main">
                                                        <s id="N106D0"> 
&lpar;ideo autem, quo pondere saxa coiciuntur in fornacem, cum eximuntur, non possunt ad id respondere, sed cum expenduntur, permanente ea magnitudine, excocto liquore circiter tertia parte ponderis inminuta esse inveniuntur.&rpar; 
Ergo liquor, qui est in eius lapidis corpore, et aer cum 
exustus et ereptus fuerit, habueritque in se residuum 
calorem latentem, prius quem ex ignis vi recepit, intinctus in aqua, umore penetrante in foraminum raritates, 
confervescit et ita refrigeratus reicit ex calcis corpore 
fervorem. </s>
                                                        <s id="N106D3">igitur cum patent foramina eorum et raritates, 
harenae mixtionem in se corripiunt et ita cohaerescunt 
siccescendoque cum caementis coeunt et efficiunt structurarum soliditatem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N106D6">
                                        <subchap2 id="N106D7">
                                                <p id="N106D8" type="main">
                                                        <s id="N106DA"> 
Est etiam genus pulveris, quod efficit naturaliter res 
admirandas. </s>
                                                        <s id="N106DD">nascitur in regionibus Baianis in agris municipiorum, quae sunt circa Vesuvium montem. </s>
                                                        <s id="N106E0">quod commixtum cum calce et caemento non modo ceteris aedificiis praestat firmitates, sed etiam moles cum struuntur 
in mari, sub aqua solidescunt. </s>
                                                        <s id="N106E3">hoc autem fieri hac ratione 
videtur, quod sub his montibus et terrae ferventes sunt  
et fontes crebri, qui non essent, si non in imo haberent 
aut e sulphure aut alumine aut bitumine ardentes maximos ignes. </s>
                                                        <s id="N106E6">igitur penitus ignis et flammae vapor per 
intervenia permanans et ardens efficit levem eam terram, 
et ibi quod nascitur tofus exsurgens, est sine liquore. </s>
                                                        <s id="N106E9">ergo 
cum tres res consimili ratione ignis vehementia foratae 
in unam pervenerint mixtionem, repente recepto liquore 
una cohaerescunt et celeriter umore duratae solidantur, neque eas fluctus neque vis aquae potest dissolvere. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N106EC">
                                                <p id="N106ED" type="main">
                                                        <s id="N106EF"> 
Ardores autem esse in his locis etiam haec res potest indicare, quod in montibus Cumanorum Baianis sunt loca 
sudationibus excavata, in quibus vapor fervidus ab imo 
nascens ignis vehementia perforat eam terram per eamque manando in his locis oritur et ita sudationum egregias 
efficit utilitates. </s>
                                                        <s id="N106F2">non minus etiam memorantur antiquitus 
crevisse ardores et abundavisse sub Vesuvio monte et inde 
evomuisse circa agros flammam. </s>
                                                        <s id="N106F5">ideoque tunc quae spongia 
sive pumex Pompeianus vocatur excocto ex alio genere 
lapidis in hanc redacta esse videtur generis qualitatem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N106F8">
                                                <p id="N106F9" type="main">
                                                        <s id="N106FB"> 
Id autem genus spongiae, quod inde eximitur, non in 
omnibus locis nascitur nisi circum Aetnam et collibus 
Mysiae, quae a Graecis <foreign lang="greek">*katakekau/menh</foreign> nominatur, et si 
quae eiusdem modi sunt locorum proprietates. </s>
                                                        <s id="N10702">si ergo in 
his locis aquarum ferventes inveniuntur fontes et montibus excavatis calidi vapores ipsaque loca ab antiquis 
memorantur pervagantes in agris habuisse ardores, videtur 
esse certum ab ignis vehementia ex tofo terraque, quemadmodum in fornacibus ex calce, ita ex his ereptum esse liquorem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10705">
                                                <p id="N10706" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N1070A"> 
Igitur dissimilibus et disparibus rebus correptis 
et in udam potestatem conlatis, calida umoris ieiunitas  
aqua repente satiata latenti calore confervescit et vehementer efficit ea coire celeriterque communibus corporibus 
unam soliditatis percipere virtutem. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N1070D" type="main">
                                                        <s id="N1070F"> 
Relinquetur desideratio, quoniam item sunt in Etruria 
ex aqua calida crebri fontes, quid ita non etiam ibi nascitur pulvis, e quo eadem ratione sub aqua structura solidescat. </s>
                                                        <s id="N10712">itaque visum est, antequam desideraretur, de his rebus, quemadmodum esse videantur, exponere. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10715">
                                                <p id="N10716" type="main">
                                                        <s id="N10718"> 
Omnibus locis et regionibus non eadem genera terrae nec lapides 
nascuntur, sed nonnulla sunt terrena, alia sabulosa itemque glareosa, aliis locis harenosa, non minus materia, et 
omnino dissimili disparique genere in regionum varietatibus qualitates insunt in terra. </s>
                                                        <s id="N1071B">maxime autem id sic licet 
considerare, quod, qua mons Appenninus regiones Italiae 
Etruriaeque circa cingit, prope in omnibus locis non desunt fossicia harenaria, trans Appenninum vero, quae pars 
est ad Adriaticum mare, nulla inveniuntur, item Achaia, 
Asia, omnino trans mare, nec nominantur quidem. </s>
                                                        <s id="N1071E">igitur 
non in omnibus locis, quibus effervent aquae calidae crebri 
fontes, eaedem opportunitates possunt similiter concurrere, 
sed omnia, uti natura rerum constituit, non ad voluptatem hominum, sed ut fortuito disparata procreantur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10721">
                                                <p id="N10722" type="main">
                                                        <s id="N10724"> 
Ergo quibus locis non sunt terrosi montes sed genere materiae, &lpar;est 
autem materiae potestas mollior quam tofus, solidior quam 
terra&rpar; ignis vis per eius venas egrediens adurit eam. </s>
                                                        <s id="N10727">quod est molle et tenerum, exurit, quod autem asperum, 
relinquit; quo penitus ab imo vehementia vaporis adusto, 
nonnullis locis procreatur id genus harenae, quod dicitur 
carbunculus. </s>
                                                        <s id="N1072A">itaque uti Campania exusta terra cinis, sic  
in Etruria excocta materia efficitur carbunculus. </s>
                                                        <s id="N1072D">utraque 
autem sunt egregia in structuris, sed alia in terrenis aedificiis, alia etiam in maritimis molibus habent virtutem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N10730">
                                        <subchap2 id="N10731">
                                                <p id="N10732" type="main">
                                                        <s id="N10734"> 
De calce et harena, quibus varietatibus sint et quas 
habeant virtutes, dixi. </s>
                                                        <s id="N10737">sequitur ordo de lapidicinis explicare, de quibus et quadrata saxa et caementorum ad 
aedificia eximuntur copiae et comparantur. </s>
                                                        <s id="N1073A">haec autem 
inveniuntur esse disparibus et dissimilibus virtutibus. </s>
                                                        <s id="N1073D">sunt 
enim aliae molles, uti sunt circa urbem Rubrae, Pallenses, 
Fidenates, Albanae; aliae temperatae, uti Tiburtinae, Amiterninae, Soractinae et quae sunt his generibus; nonnullae 
durae, uti siliceae. </s>
                                                        <s id="N10740">sunt etiam alia genera plura, uti in 
Campania rubr&ucirc;m et nigr&ucirc;m tof&ucirc;m, in Umbria et Piceno 
et in Venetia albus, quod etiam serra dentata uti lignum secatur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10743">
                                                <p id="N10744" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10748"> 
Sed haec omnia, quae mollia sunt, hanc habent utilitatem, quod ex his saxa cum sunt exempta, in 
opere faciliter tractantur. </s>
                                                        <s id="N1074B">et si sunt in locis tectis, sustineant laborem, si autem in apertis et patentibus, gelicidiis et pruina congesta friantur et dissolvuntur. </s>
                                                        <s id="N1074E">item secundum oram maritimam ab salsugine exesa diffluunt 
neque perferunt aestus. </s>
                                                        <s id="N10751">Tiburtina vero et quae eodem 
genere sunt omnia, sufferunt et ab oneribus et a tempestatibus iniurias, sed ab igni non possunt esse tuta, simulque sunt ab eo tacta, dissiliunt et dissipantur, ideo quod temperatura naturali parvo sunt umore itemque non multum 
habent terreni, sed aeris plurimum et ignis. </s>
                                                        <s id="N10754">igitur cum et 
umor et terrenum in his minus inest, tum etiam ignis, 
tactu et vi vaporis ex his aere fugato, penitus insequens 
interveniorum vacuitates occupans fervescit et efficit a  suis ardentia corporibus &lt;carbonibus&gt; similia. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10757">
                                                <p id="N10758" type="main">
                                                        <s id="N1075A"> 
Sunt vero item lapidicinae complures in finibus Tarquiniensium, 
quae dicuntur Anicianae, colore quemadmodum Albanae, 
quarum officinae maxime sunt circa lacum Vulsiniensem, 
item praefectura Statonensi. </s>
                                                        <s id="N1075D">haec autem habent infinitas virtutes; neque enim his gelicidiorum tempestas 
neque ignis tactus potest nocere, sed est firma et ad 
vetustatem ideo permanens, quod parum habet e naturae 
mixtione aeris et ignis, umoris autem temperate plurimumque terreni. </s>
                                                        <s id="N10760">ita spissis comparationibus solidata neque ab tempestatibus neque ab ignis vehementia nocetur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10763">
                                                <p id="N10764" type="main">
                                                        <s id="N10766"> 
Id autem maxime iudicare licet e monumentis, quae sunt circa municipium Ferenti ex his facta lapidicinis. </s>
                                                        <s id="N10769">namque habent et 
statuas amplas factas egregie et minora sigilla floresque 
et acanthos eleganter scalptos; quae, cum sint vetusta, sic 
apparent recentia, uti si sint modo facta. </s>
                                                        <s id="N1076C">non minus etiam 
fabri aerarii de his lapidicinis in aeris flatura formis comparatis habent ex his ad aes fundendum maximas utilitates. </s>
                                                        <s id="N1076F">quae si prope urbem essent, dignum esset, ut ex his officinis omnia opera perficerentur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10772">
                                                <p id="N10773" type="main">
                                                        <s id="N10775"> 
Cum ergo propter propinquitatem necessitas cogat ex Rubris lapidicinis et Pallensibus et quae sunt urbi proximae copiis uti, si qui voluerit sine vitiis perficere, ita erit praeparandum. </s>
                                                        <s id="N10778">cum aedificandum fuerit, ante biennium ea saxa non hieme sed aestate 
eximantur et iacentia permaneant in locis patentibus. </s>
                                                        <s id="N1077B">quae 
autem eo biennio a tempestatibus tacta laesa fuerint, ea 
in fundamenta coiciantur; cetera, quae non erunt vitiata, 
ab natura rerum probata durare poterunt supra terram 
aedificata. </s>
                                                        <s id="N1077E">nec solum ea in quadratis lapidibus sunt observanda, sed etiam in caementiciis structuris. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N10781">
                                        <subchap2 id="N10782">
                                                <p id="N10783" type="main">
                                                        <s id="N10785"> 
Structurarum genera sunt haec: reticulatum, quo nunc 
omnes utuntur, et antiquum, quod incertum dicitur. </s>
                                                        <s id="N10788">ex  
his venustius est reticulatum, sed ad rimas faciendas ideo 
paratum, quod in omnes partes dissoluta habet cubilia et 
coagmenta. </s>
                                                        <s id="N1078B">incerta vero caementa alia super alia sedentia 
inter seque imbricata non speciosam sed firmiorem quam reticulata praestant structuram. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1078E">
                                                <p id="N1078F" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10793"> 
Utraque autem ex minutissimis sunt instruenda, uti materia ex calce et harena 
crebriter parietes satiati diutius contineantur. </s>
                                                        <s id="N10796">molli enim 
et rara potestate cum sint, exsiccant sugendo e materia 
sucum; cum autem superarit et abundarit copia calcis et 
harenae, paries plus habens umoris non cito fiet evanidus, 
sed ab his continetur. </s>
                                                        <s id="N10799">simul autem umida potestas e materia 
per caementorum raritatem fuerit exsucta calxque ab harena 
discedat et dissolvatur, item caementa non possunt cum his 
cohaerere, sed in vetustatem parietes efficiunt ruinosos. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1079C">
                                                <p id="N1079D" type="main">
                                                        <s id="N1079F"> 
Id autem licet animadvertere etiam de nonnullis monumentis, quae circa urbem facta sunt e marmore seu lapidibus quadratis intrinsecusque medio calcata: structuris 
vetustate evanida facta materia caementorumque exsucta 
raritate, proruunt et coagmentorum ab ruina dissolutis iuncturis dissipantur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N107A2">
                                                <p id="N107A3" type="main">
                                                        <s id="N107A5"> 
Quodsi qui noluerit in id vitium incidere, medio cavo servato secundum orthostatas intrinsecus ex rubro saxo quadrato aut ex testa aut ex silicibus ordinariis struat bipedales parietes, et cum his 
ansis ferreis et plumbo frontes vinctae sint. </s>
                                                        <s id="N107A8">ita enim non 
acervatim, sed ordine structum opus poterit esse sine vitio 
sempiternum, quod cubilia et coagmenta eorum inter se 
sedentia et iuncturis alligata non protrudent opus neque 
orthostatas inter se religatos labi patiuntur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N107AB">
                                                <p id="N107AC" type="main">
                                                        <s id="N107AE"> 
Itaque non est contemnenda Graecorum structura; non 
enim utuntur e molli caemento structura polita, sed cum  
discesserunt a quadrato, ponunt de silice seu lapide duro 
ordinaria, et ita uti latericia struentes alligant eorum 
alternis coriis coagmenta, et sic maxime ad aeternitatem 
firmas perficiunt virtutes. </s>
                                                        <s id="N107B1">haec autem duobus generibus 
struuntur; ex his unum isodomum, alterum pseudisodomum appellatur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N107B4">
                                                <p id="N107B5" type="main">
                                                        <s id="N107B7"> 
Isodomum dicitur, cum omnia coria aequa crassitudine fuerint structa; pseudisodomum, cum inpares 
et inaequales ordines coriorum diriguntur. </s>
                                                        <s id="N107BA">ea utraque 
sunt ideo firma, primum quod ipsa caementa sunt spissa 
et solida proprietate neque de materia possunt exsugere 
liquorem, sed conservant eam in suo umore ad summam 
vetustatem; ipsaque eorum cubilia primum plana et librata 
posita non patiuntur ruere materiam, sed perpetua parietum crassitudine religata continent ad summam vetustatem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N107BD">
                                                <p id="N107BE" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N107C2"> 
Altera est quam <foreign lang="greek">e&rpar;/mplekton</foreign> appellant, qua etiam nostri 
rustici utuntur. </s>
                                                        <s id="N107C9">quorum frontes poliuntur, reliqua ita, uti 
sunt nata, cum materia conlocata alternis alligant coagmentis. </s>
                                                        <s id="N107CC">sed nostri celeritati studentes, erecta conlocantes 
frontibus serviunt et in medio farciunt fractis separatim 
cum materia caementis. </s>
                                                        <s id="N107CF">ita tres suscitantur in ea structura crustae, duae frontium et una media farturae. </s>
                                                        <s id="N107D2">Graeci 
vero non ita, sed plana conlocantes et longitudines eorum 
alternis in crassitudinem instruentes, non media farciunt, 
sed e suis frontatis perpetuam et unam crassitudinem 
parietum consolidant. </s>
                                                        <s id="N107D5">praeterea interponunt singulos crassitudine perpetua utraque parte frontatos, quos <foreign lang="greek">dia/tonoi</foreign> appellant, qui maxime religando confirmant parietum soliditatem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N107DC">
                                                <p id="N107DD" type="main">
                                                        <s id="N107DF"> 
Itaque si qui voluerit ex his commentariis animadvertere et eligere genus structurae, perpetuitatis poterit  
rationem habere. </s>
                                                        <s id="N107E2">non enim quae sunt e molli caemento 
subtili facie venustatis, non eae possunt esse in vetustate 
non ruinosae. </s>
                                                        <s id="N107E5">itaque cum arbitri communium parietum 
sumuntur, non aestimant eos quanti facti fuerint, sed cum 
ex tabulis inveniunt eorum locationes, pretia praeteritorum 
annorum singulorum deducunt octogesimas et ita&mdash;ex reliqua summa &lt;pro rata&gt; parte reddi pro his parietibus&mdash; 
sententiam pronuntiant eos non posse plus quam annos <emph type="smallcaps"/>LXXX<emph.end type="italics"/> durare. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N107EE">
                                                <p id="N107EF" type="main">
                                                        <s id="N107F1"> 
De latericiis vero, dummodo ad perpendiculum sint 
stantes, nihil deducitur, sed quanti fuerint olim facti, tanti 
esse semper aestimantur. </s>
                                                        <s id="N107F4">itaque nonnullis civitatibus et 
publica opera et privatas domos etiam regias e latere 
structas licet videre: et primum Athenis murum, qui spectat ad Hymettum montem et Pentelensem; item Patris 
in aede Iovis et Herculis latericias cellas, cum circa lapidea in aede epistylia sint et columnae; in Italia Arretio 
vetustum egregie factum murum. </s>
                                                        <s id="N107F7">Trallibus domus regibus 
Attalicis facta, quae ad habitandum semper datur ei, qui 
civitatis gerit sacerdotium. </s>
                                                        <s id="N107FA">item Lacedaemone e quibusdam parietibus etiam picturae excisae intersectis lateribus inclusae sunt in ligneis formis et in comitium ad 
ornatum aedilitatis Varronis et Murenae fuerunt adlatae. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N107FD">
                                                <p id="N107FE" type="main">
                                                        <s id="N10800"> 
Croesi domus, quam Sardiani &lsqb;civibus ad requiescendum 
aetatis otio&rsqb; seniorum collegio gerusiam dedicaverunt; item 
Halicarnasso potentissimi regis Mausoli domus, cum Proconnensio marmore omnia haberet ornata, parietes habet 
latere structos, qui ad hoc tempus egregiam praestant firmitatem ita tectoriis operibus expoliti, uti vitri perluciditatem videantur habere. </s>
                                                        <s id="N10803">neque is rex ab inopia id fecit; 
infinitis enim vectigalibus erat fartus, quod imperabat  Cariae toti. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10806">
                                                <p id="N10807" type="main">
                                                        <s id="N10809"> 
Acumen autem eius et sollertiam ad aedificia 
paranda sic licet considerare. </s>
                                                        <s id="N1080C">cum esset enim natus Mylasis et animadvertisset Halicarnasso locum naturaliter 
esse munitum, idoneum portum emporiumque utile, ibi 
sibi domum constituit. </s>
                                                        <s id="N1080F">is autem locus est theatri curvaturae similis. </s>
                                                        <s id="N10812">itaque in imo secundum portum forum 
est constitutum; per mediam autem altitudinis curvaturam 
praecinctionemque platea ampla latitudine facta, in qua 
media Mausoleum ita egregiis operibus est factum, ut in 
septem spectaculis nominetur. </s>
                                                        <s id="N10815">in summa arce media Martis 
fanum habens statuam colossicam acrolithon nobili manu 
Leocharis factam. </s>
                                                        <s id="N10818">hanc autem statuam alii Leocharis, alii 
Timothei putant esse. </s>
                                                        <s id="N1081B">in cornu autem summo dextro 
Veneris et Mercurii fanum ad ipsum Salmacidis fontem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1081E">
                                                <p id="N1081F" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10823"> 
Is autem falsa opinione putatur venerio morbo inplicare 
eos, qui ex eo biberint. </s>
                                                        <s id="N10826">sed haec opinio quare per orbem 
terrae falso rumore sit pervagata, non pigebit exponere. </s>
                                                        <s id="N10829">non enim quod dicitur molles et inpudicos ex ea aqua 
fieri, id potest esse, sed est eius fontis potestas perlucida 
saporque egregius. </s>
                                                        <s id="N1082C">cum autem Melas et Areuanias ab Argis 
et Troezene coloniam communem eo loci deduxerunt, barbaros Caras et Lelegas eiecerunt. </s>
                                                        <s id="N1082F">hi autem ad montes 
fugati inter se congregantes discurrebant et ibi latrocinia 
facientes crudeliter eos vastabant. </s>
                                                        <s id="N10832">postea de colonis unus 
ad eum fontem propter bonitatem aquae quaestus causa 
tabernam omnibus copiis instruxit eamque exercendo eos 
barbaros allectabat. </s>
                                                        <s id="N10835">ita singillatim decurrentes et ad coetus 
convenientes e duro feroque more commutati in Graecorum consuetudinem et suavitatem sua voluntate reducebantur. </s>
                                                        <s id="N10838">ergo ea aqua non inpudico morbi vitio, sed humanitatis dulcedine mollitis animis barbarorum eam famam 
est adepta. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1083B">
                                                <p id="N1083C" type="main">
                                                        <s id="N1083E"> 
Relinquitur nunc, quoniam ad explicationem moenium 
eorum sum invectus, &lt;ut&gt; tota uti sunt definiam. </s>
                                                        <s id="N10841">quemadmodum enim in dextra parte fanum est Veneris et fons 
supra scriptus, ita in sinistro cornu regia domus, quam 
rex Mausolus ad suam rationem conlocavit. </s>
                                                        <s id="N10844">conspicitur 
enim ex ea ad dextram partem forum et portus moeniumque tota finitio, sub sinistram secretus sub moenibus latens 
portus, ita ut nemo possit, quid in eo geratur, aspicere 
nec scire, at rex ipse de sua domo remigibus et militibus sine ullo sciente, quae opus essent, imperaret. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10847">
                                                <p id="N10848" type="main">
                                                        <s id="N1084A"> 
Itaque post mortem Mausoli Artemisia uxore eius regnante Rhodii 
indignantes mulierem imperare civitatibus Cariae totius, 
armata classe profecti sunt, uti id regnum occuparent. </s>
                                                        <s id="N1084D">tum Artemisiae cum esset id renuntiatum, in eo portu 
abstrusam classem celatis remigibus et epibatis comparatis, 
reliquos autem cives in muro esse iussit. </s>
                                                        <s id="N10850">cum autem 
Rhodii ornata classe in portum maiorem exposuissent, 
plausum iussit ab muro his dare pollicerique se oppidum 
tradituros. </s>
                                                        <s id="N10853">qui cum penetravissent intra murum relictis 
navibus inanibus, Artemisia repente fossa facta in pelagum eduxit classem ex portu minore et ita invecta est in 
maiorem. </s>
                                                        <s id="N10856">expositis autem militibus classem Rhodiorum 
inanem abduxit in altum. </s>
                                                        <s id="N10859">ita Rhodii non habentes, quo 
se reciperent, in medio conclusi in ipso foro sunt trucidati. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1085C">
                                                <p id="N1085D" type="main">
                                                        <s id="N1085F"> 
Ita Artemisia in navibus Rhodiorum suis militibus et remigibus inpositis Rhodum est profecta. </s>
                                                        <s id="N10862">Rhodii autem, 
cum prospexissent suas naves laureatas venire, opinantes  
cives victores reverti hostes receperunt. </s>
                                                        <s id="N10865">tum Artemisia 
Rhodo capta principibus occisis tropaeum in urbe Rhodo 
suae victoriae constituit aeneasque duas statuas fecit, unam 
Rhodiorum civitatis, alteram suae imaginis, et ira figuravit Rhodiorum civitati stigmata inponentem. </s>
                                                        <s id="N10868">id autem 
postea &lt;tollere&gt; Rhodii religione inpediti, quod nefas est 
tropaea dedicata removeri, circa eum locum aedificium 
struxerunt et id electa Graia statione texerunt, ne qui 
posset aspicere, et id <foreign lang="greek">a&rpar;/baton</foreign> vocitari iusserunt. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1086F">
                                                <p id="N10870" type="main">
                                                        <s id="N10872"> 
Cum ergo tam magna potentia reges non contempserint 
latericiorum parietum structuras, quibus ex vectigalibus 
et praeda saepius licitum fuerat non modo caementicio 
aut quadrato saxo sed etiam marmoreo habere, non puto 
oportere inprobare quae sunt e latericia structura facta 
aedificia, dummodo recte sint tecta. </s>
                                                        <s id="N10875">sed id genus quid 
ita populo Romano in urbe fieri non oporteat, exponam, 
quaeque sunt eius rei causae et rationes, non praetermittam. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10878">
                                                <p id="N10879" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N1087D"> 
Leges publicae non patiuntur maiores crassitudines quam sesquipedales constitui loco communi; ceteri 
autem parietes, ne spatia angustiora fierent, eadem crassitudine conlocantur. </s>
                                                        <s id="N10880">latericii vero, nisi diplinthii aut triplinthii fuerint, sesquipedali crassitudine non possunt plus 
quam unam sustinere contignationem. </s>
                                                        <s id="N10883">in ea autem maiestate urbis et civium infinita frequentia innumerabiles habitationes opus est explicare. </s>
                                                        <s id="N10886">ergo cum recipere non possint areae planatae tantam multitudinem ad habitandum 
in urbe, ad auxilium altitudinis aedificiorum res ipsa coegit 
devenire. </s>
                                                        <s id="N10889">itaque pilis lapideis, structuris testaceis, parietibus caementiciis altitudines extructae contignationibus  
crebris coaxatae cenaculorum ad summas utilitates perficiunt despectationes. </s>
                                                        <s id="N1088C">ergo moenibus e contignationibus 
areis alto spatio multiplicatis populus Romanus egregias 
habet sine inpeditione habitationes. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1088F">
                                                <p id="N10890" type="main">
                                                        <s id="N10892"> 
Quoniam ergo explicata ratio est, quid ita in urbe propter necessitatem angustiarum non patiuntur esse latericios parietes, cum extra urbem opus erit his uti. &lt;ut sint&gt; 
sine vitiis ad vetustatem, sic erit faciendum. </s>
                                                        <s id="N10895">summis parietibus structura testacea sub tegula subiciatur altitudine 
circiter sesquipedali habeatque proiecturas coronarum. </s>
                                                        <s id="N10898">ita 
vitari poterunt quae solent in his fieri vitia; cum enim in 
tecto tegulae fuerint fractae aut a ventis deiectae, qua 
possint ex imbribus aquae perpluere, non patietur lorica 
testacea laedi laterem, sed proiectura coronarum reiciet 
extra perpendiculum stillas et ea ratione servaverit integras parietum latericiorum structuras. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1089B">
                                                <p id="N1089C" type="main">
                                                        <s id="N1089E"> 
De ipsa autem testa, si sit optima seu vitiosa ad structuram, statim nemo potest iudicare, quod in tempestatibus et aestate in tecto 
cum est conlocata, tunc, si est firma, probatur; namque 
quae non fuerit ex creta bona aut parum erit cocta, ibi 
se ostendet esse vitiosam gelicidiis et pruina tacta. </s>
                                                        <s id="N108A1">ergo 
quae non in tectis poterit pati laborem, ea non potest in 
structura oneri ferendo esse firma. </s>
                                                        <s id="N108A4">quare maxime ex veteribus tegulis tecta &lt;et ex vetere testa&gt; structi parietes 
firmitatem poterunt habere. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N108A7">
                                                <p id="N108A8" type="main">
                                                        <s id="N108AA"> 
Craticii vero velim quidem ne inventi essent; quantum enim celeritate et loci laxamento prosunt, tanto maiori et 
communi sunt calamitati, quod ad incendia uti faces sunt 
parati. </s>
                                                        <s id="N108AD">itaque satius esse videtur inpensa testaceorum in 
sumptu, quam compendio craticiorum esse in periculo. </s>
                                                        <s id="N108B0">etiamque in tectoriis operibus rimas hi faciunt arrectariorum et transversariorum dispositione. </s>
                                                        <s id="N108B3">cum enim linuntur, recipientes umorem turgescunt, deinde siccescendo 
contrahuntur et ita extenuati disrumpunt tectoriorum soliditatem. </s>
                                                        <s id="N108B6">sed quoniam nonnullos celeritas aut inopia aut 
in pendenti loco dissaeptio cogit, sic erit faciundum. </s>
                                                        <s id="N108B9">solum substruatur &lsqb;aliae&rsqb;, ut sit intactum ab rudere et pavimento; obruta enim in his cum sunt, vetustate marcida 
fiunt; deinde subsidentia proclinantur et disrumpunt speciem tectoriorum. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N108BC" type="main">
                                                        <s id="N108BE"> 
De parietibus et apparitione generatim materiae eorum, 
quibus sint virtutibus et vitiis, quemadmodum potui, exposui; de contignationibus autem et copiis earum, quibus 
comparentur, ut ad vetustatem non sint infirmae, uti natura rerum monstrat, explicabo. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N108C1">
                                        <subchap2 id="N108C2">
                                                <p id="N108C3" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N108C7"> 
Materies caedenda est a primo autumno ad id tempus, 
quod erit antequam flare incipiat favonius. </s>
                                                        <s id="N108CA">vere enim 
omnes arbores fiunt praegnantes et omnes suae proprietatis virtutem efferunt in frondem anniversariosque fructus. </s>
                                                        <s id="N108CD">cum ergo inanes et tumidae temporum necessitate 
eorum fuerint, vanae fiunt et raritatibus inbecillae; uti 
etiam corpora muliebria, cum conceperint fetus, a partu 
non iudicantur integra, neque in venalibus ea, cum sunt 
praegnantia, praestantur sana, ideo quod in corpore praeseminatio crescens ex omnibus cibi potestatibus detrahit 
alimentum in se, et quo firmior efficitur ad maturitatem 
partus, eo minus patitur esse solidum id ipsum, ex quo 
procreatur. </s>
                                                        <s id="N108D0">itaque edito fetu, quod prius in aliud genus 
incrementi detrahebatur, cum disparatione procreationis est 
liberatum, inanibus et patentibus venis in se recipiens lambendo sucum etiam solidescit et redit in pristinam naturae  firmitatem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N108D3">
                                                <p id="N108D4" type="main">
                                                        <s id="N108D6"> 
Eadem ratione autumnali tempore maturitate fructuum flaccescente fronde, ex terra recipientes caudices arborum in se sucum recuperantur et restituuntur in antiquam soliditatem. </s>
                                                        <s id="N108D9">at vero aeris hiberni vis comprimit 
et consolidat eas per id, ut supra scriptum est, tempus. </s>
                                                        <s id="N108DC">ergo si ea ratione et eo tempore, quod est supra scriptum, caeditur materies, erit tempestiva. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N108DF">
                                                <p id="N108E0" type="main">
                                                        <s id="N108E2"> 
Caedi autem ita oportet, uti incidatur arboris crassitudo ad mediam medullam, 
et relinquatur, uti per eam exsiccescat stillando sucus. </s>
                                                        <s id="N108E5">ita 
qui inest in his inutilis liquor effluens per torulum non patietur emori in eo saniem nec corrumpi materiae aequalitatem. </s>
                                                        <s id="N108E8">tum autem, cum sicca et sine stillis erit arbor, deiciatur et ita erit optima in usu. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N108EB">
                                                <p id="N108EC" type="main">
                                                        <s id="N108EE"> 
Hoc autem ita esse licet animum advertere etiam de arbustis. </s>
                                                        <s id="N108F1">ea enim cum 
suo quoque tempore ad imum perforata castrantur, profundunt e medullis quem habent in se superantem et vitiosum per foramina liquorem, et ita siccescendo recipiunt 
in se diuturnitatem. </s>
                                                        <s id="N108F4">qui autem non habent ex arboribus 
exitus umores, intra concrescentes putrescunt et efficiunt 
inanes eas &lt;et&gt; vitiosas. </s>
                                                        <s id="N108F7">ergo si stantes et vivae siccescendo non senescunt, sine dubio, cum eae ad materiam deiciuntur, cum ea ratione curatae fuerint, habere poterunt 
magnas in aedificiis ad vetustatem utilitates. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N108FA">
                                                <p id="N108FB" type="main">
                                                        <s id="N108FD"> 
Hae autem inter se discrepantes et dissimiles habent virtutes, uti robur, ulmus, populus, cupressus, abies ceteraque, 
quae maxime in aedificiis sunt idonea. </s>
                                                        <s id="N10900">namque non potest 
id robur, quod abies, nec cupressus, quod ulmus, nec cetera easdem habent inter se natura rerum similitates, sed 
singula genera principiorum proprietatibus comparata alios alii generis praestant in operibus effectus. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10903">
                                                <p id="N10904" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10908"> 
Et primum abies aeris habens plurimum et ignis minimumque umoris et  
terreni, levioribus rerum natura e potestatibus comparata 
non est ponderosa. </s>
                                                        <s id="N1090B">itaque rigore naturali contenta non 
cito flectitur ab onere, sed directa permanet in contignatione. </s>
                                                        <s id="N1090E">sed ea, quod habet in se plus caloris, procreat 
et alit cariem ab eaque vitiatur, etiamque ideo celeriter 
accenditur, quod quae inest in eo corpore aeris raritas, 
ut est patens, accipit ignem et ita vehementem ex se mittit flammam. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10911">
                                                <p id="N10912" type="main">
                                                        <s id="N10914"> 
Ex ea autem, aut nequam est excisa, quae pars est proxima terrae, per radices recipiens ex proximitate umorem enodis et liquida efficitur; quae vero est superior, vehementia caloris eductis in aera per nodos 
ramis, praecisa alte circiter pedes <emph type="smallcaps"/>XX<emph.end type="italics"/> et perdolata propter 
nodationis duritiem dicitur esse fusterna. </s>
                                                        <s id="N1091D">ima autem, cum 
excisa quadrifluviis disparatur, eiecto torulo ex eadem arbore ad intestina opera comparatur et &lt;ab&gt; infima fusterna sappinea vocatur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10920">
                                                <p id="N10921" type="main">
                                                        <s id="N10923"> 
Contra vero quercus terrenis principiorum satietatibus abundans parumque habens umoris 
et aeris et ignis, cum in terrenis operibus obruitur, infinitam habet aeternitatem. </s>
                                                        <s id="N10926">ex eo cum tangitur umore, non 
habens foraminum raritates propter spissitatem non potest 
in corpus recipere liquorem, sed fugiens ab umore resistit 
et torquetur et efficit, in quibus est operibus, ea rimosa. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10929">
                                                <p id="N1092A" type="main">
                                                        <s id="N1092C"> 
Aesculus vero, quod est omnibus principiis temperata, habet in aedificiis magnas utilitates; sed ea, cum in umore 
conlocatur, recipiens penitus per foramina liquorem eiecto 
aere et igni operatione umidae potestatis vitiatur. </s>
                                                        <s id="N1092F">cerrus, 
&lsqb;quercus&rsqb; fagus, quod pariter habent mixtionem umoris et 
ignis et terreni, aeris plurimum, per huius raritates umores 
penitus recipiendo celeriter marcescunt. </s>
                                                        <s id="N10932">populus alba et 
nigra, item salix, tilia, cum non sint dura terreni mixtione,  
propter raritatem sunt candida et in sculpturis commodam 
praestant tractabilitatem. </s>
                                                        <s id="N10935">vitex ignis et aeris habendo satietatem, umoris temperate, parum autem terreni habens 
leviore temperatura comparata egregiam habere videtur in usu rigiditatem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10938">
                                                <p id="N10939" type="main">
                                                        <s id="N1093B"> 
Alnus autem, quae proxima fluminum ripis procreatur et minime materies utilis videtur, habet 
in se egregias rationes. </s>
                                                        <s id="N1093E">etenim &lt;est&gt; aere et igni plurimo 
temperata, non multum terreno, umore paulo. </s>
                                                        <s id="N10941">itaque in 
palustribus locis infra fundamenta aedificiorum palationibus crebre fixa, recipiens in se quod minus habet in corpore liquoris, permanet inmortalis ad aeternitatem et sustinet inmania pondera structurae et sine vitiis conservat. </s>
                                                        <s id="N10944">ita quae non potest extra terram paulum tempus durare, ea in umore obruta permanet ad diuturnitatem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10947">
                                                <p id="N10948" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N1094C"> 
Est autem maxime id considerare Ravennae, quod ibi omnia opera 
et publica et privata sub fundamentis eius generis habeant 
palos. </s>
                                                        <s id="N1094F">ulmus vero et fraxinus maximos habent umores minimumque aeris et ignis, terreni temperate. &lt;ea e&gt; mixtione comparatae, sunt in operibus, cum fabricantur, lentae et ab pondere umoris non habent rigorem et celeriter 
pandant; simul autem vetustate sunt aridae factae aut in 
agro perfecto qui est eis liquor stantes emoriuntur, fiunt 
duriores et in commissuris et coagmentationibus ab lentitudine firmas recipiunt catenationes. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10952">
                                                <p id="N10953" type="main">
                                                        <s id="N10955"> 
Item carpinus, quod est minima ignis et terreni mixtione, aeris autem et umoris summa continetur temperatura, non est fragilis, sed 
habet utilissimam tractabilitatem. </s>
                                                        <s id="N10958">itaque Graeci, quod ex 
ea materia iuga iumentis comparant, quod apud eos iuga  
<foreign lang="greek">zuga/</foreign> vocitantur, item <foreign lang="greek">zugi/hn</foreign> eam appellant. </s>
                                                        <s id="N10963">non minus 
est admirandum de cupresso et pinu, quod eae habentes 
umoris abundantiam aequamque ceterorum mixtionem, 
propter umoris satietatem in operibus solent esse pandae, 
sed in vetustatem sine vitiis conservantur, quod is liquor, 
qui inest penitus in corporibus earum, habet amarum saporem, qui propter acritudinem non patitur penetrare cariem neque eas bestiolas, quae sunt nocentes. </s>
                                                        <s id="N10966">ideoque quae 
ex his generibus opera constituuntur, permanent ad aeternam diuturnitatem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10969">
                                                <p id="N1096A" type="main">
                                                        <s id="N1096C"> 
Item cedrus et iuniperus easdem habent virtutes et utilitates; sed quemadmodum ex cupressu 
&lt;et&gt; pinu resina, ex cedro oleum, quod cedrium dicitur, 
nascitur, quo reliquae res cum sunt unctae, uti etiam libri, 
a tineis et carie non laeduntur. </s>
                                                        <s id="N1096F">arboris autem eius sunt 
similes cupresseae foliaturae; materies vena directa. </s>
                                                        <s id="N10972">Ephesi 
in aede simulacrum Dianae ex ea, lacunaria et ibi et in 
ceteris nobilibus fanis propter aeternitatem sunt facta. </s>
                                                        <s id="N10975">nascuntur autem eae arbores maxime Cretae et Africae et nonnullis Syriae regionibus. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10978">
                                                <p id="N10979" type="main">
                                                        <s id="N1097B"> 
Larix vero, qui non est notus nisi &icirc;s municipalibus, qui sunt circa ripam fluminis 
Padi et litora maris Hadriani, non solum ab suci vehementi amaritate ab carie aut tinea non nocetur, sed etiam 
flammam ex igni non recipit, nec ipse per se potest ardere, nisi uti saxum in fornace ad calcem coquendam aliis 
lignis uratur; nec tamen tunc flammam recipit nec carbonem remittit, sed longo spatio tarde comburitur. &lt;namque ea materies,&gt; quod est minima ignis et aeris e principiis temperatura, umore autem et terreno est spisse 
solidata, non habet spatia foraminum, qua possit ignis  
penetrare, reicitque eius vim nec patitur ab eo sibi cito 
noceri, propterque pondus ab aqua non sustinetur, sed 
cum portatur, aut in navibus aut supra abiegnas rates 
conlocatur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1097E">
                                                <p id="N1097F" type="main">
                                                        <s id="N10981"> 
Ea autem materies quemadmodum sit inventa, est causa 
cognoscere. </s>
                                                        <s id="N10984">divus Caesar cum exercitum habuisset circa 
Alpes imperavissetque municipiis praestare commeatus, 
ibique esset castellum munitum, quod vocaretur Larignum, tunc, qui in eo fuerunt, naturali munitione confisi 
noluerunt imperio parere. </s>
                                                        <s id="N10987">itaque imperator copias iussit 
admoveri. </s>
                                                        <s id="N1098A">erat autem ante eius castelli portam turris ex 
hac materia alternis trabibus transversis uti pyra inter se 
composita alte, uti possent de summo sudibus et lapidibus 
accedentes repellere. </s>
                                                        <s id="N1098D">tunc vero cum animadversum est alia 
eos tela praeter sudes non habere neque posse longius a 
muro propter pondus iaculari, imperatum est fasciculos ex 
virgis alligatos et faces ardentes ad eam munitionem accedentes mittere. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10990">
                                                <p id="N10991" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10995"> 
Itaque celeriter milites congesserunt. </s>
                                                        <s id="N10998">posteaquam flamma circa illam materiam virgas comprehendisset, ad caelum sublata effecit opinionem, uti videretur iam tota moles concidisse. </s>
                                                        <s id="N1099B">cum autem ea per se extincta 
esset et re quieta turris intacta apparuisset, admirans Caesar iussit extra telorum missionem eos circumvallari. </s>
                                                        <s id="N1099E">itaque timore coacti oppidani cum se dedidissent, quaesitum, 
unde essent ea ligna, quae ab igni non laederentur. </s>
                                                        <s id="N109A1">tunc 
ei demonstraverunt eas arbores, quarum in his locis 
maximae sunt copiae. </s>
                                                        <s id="N109A4">et ideo id castellum Larignum, 
item materies larigna est appellata. </s>
                                                        <s id="N109A7">haec autem per Padum Ravennam deportatur, in colonia Fanestri, Pisauri, 
Anconae reliquisque, quae sunt in ea regione, municipiis 
praebetur. </s>
                                                        <s id="N109AA">cuius materies si esset facultas adportationibus 
ad urbem, maximae haberentur in aedificiis utilitates, et 
si non in omne, certe tabulae in subgrundiis circum insulas  
si essent ex ea conlocatae, ab traiectionis incendiorum aedificia periculo liberarentur, quod eae neque flammam nec carbonem possunt recipere nec facere per se. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N109AD">
                                                <p id="N109AE" type="main">
                                                        <s id="N109B0"> 
Sunt autem eae arbores foliis similibus pini; materies earum prolixa, 
tractabilis ad intestinum opus non minus quam sappinea, 
habetque resinam liquidam mellis Attici colore, quae etiam 
medetur pthisicis. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N109B3" type="main">
                                                        <s id="N109B5"> 
De singulis generibus, quibus proprietatibus e natura 
rerum videantur esse comparatae quibusque procreantur 
rationibus, exposui. </s>
                                                        <s id="N109B8">insequitur animadversio, quid ita quae 
in urbe supernas dicitur abies, deterior est, quae infernas, 
egregios in aedificiis ad diuturnitatem praestat usus, et de 
his rebus, quemadmodum videantur e locorum proprietatibus habere vitia aut virtutes, uti ea sint considerantibus apertiora, exponere. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N109BB">
                                        <subchap2 id="N109BC">
                                                <p id="N109BD" type="main">
                                                        <s id="N109BF"> 
Montis Appennini primae radices ab Tyrrenico mari inter Alpis et extremas Etruriae regiones 
oriuntur. </s>
                                                        <s id="N109C2">eius vero montis iugum se circumagens et media 
curvatura prope tangens oras maris Hadriani pertingit circumitionibus contra fretum. </s>
                                                        <s id="N109C5">itaque citerior eius curvatura, 
quae vergit ad Etruriae Campaniaeque regiones, apricis 
est potestatibus; namque impetus habet perpetuos ad solis 
cursum. </s>
                                                        <s id="N109C8">ulterior autem, quae est proclinata ad superum mare, 
septentrionali regioni subiecta continetur umbrosis et opacis 
perpetuitatibus. </s>
                                                        <s id="N109CB">itaque quae in ea parte nascuntur arbores, 
umida potestate nutritae non solum ipsae augentur amplissimis magnitudinibus, sed earum quoque venae umoris 
copia repletae turgentes liquoris abundantia saturantur. </s>
                                                        <s id="N109CE">cum autem excisae et dolatae vitalem potestatem amiserunt, 
venarum rigore permanente siccescendo propter raritatem  
fiunt inanes et evanidae, ideoque in aedificiis non possunt habere diuturnitatem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N109D1">
                                                <p id="N109D2" type="main">
                                                        <s id="N109D4"> 
Quae autem ad solis cursum spectantibus locis procreantur, non habentes interveniorum raritates 
siccitatibus exsuctae solidantur, quia sol non modo ex terra 
lambendo sed etiam ex arboribus educit umores. </s>
                                                        <s id="N109D7">itaque, 
quae sunt in apricis regionibus, spissis venarum crebritatibus solidatae raritatemque non habentes ex umore, cum in 
materiem perdolantur, reddunt magnas utilitates ad vetustatem. </s>
                                                        <s id="N109DA">ideo infernates, quod ex apricis locis adportantur, 
meliores sunt, quam quae ab opacis de supernatibus advehuntur. 
        
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N109DD">
                                                <p id="N109DE" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N109E2"> 
Quantum animo considerare potui, de copiis, quae sunt 
necessariae in aedificiorum comparationibus, et quibus temperaturis e rerum natura principiorum habere videantur 
mixtionem quaeque insunt in singulis generibus virtutes 
et vitia, uti non sint ignota aedificantibus, exposui. </s>
                                                        <s id="N109E5">ita, 
qui potuerint eorum praeceptorum sequi praescriptiones, 
erunt prudentiores singulorumque generum usum eligere 
poterunt in operibus. </s>
                                                        <s id="N109E8">ergo quoniam de apparitionibus est 
explicatum, in ceteris voluminibus de ipsis aedificiis exponetur; et primum de deorum inmortalium aedibus sacris 
et de earum symmetriis et proportionibus, uti ordo postulat, 
insequenti perscribam. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                        </chap>
                        <chap id="N109EB">
                                <!-- 3,t,1,1 -->
                                <p id="N109ED" type="head">
                                        <s id="N109EF">LIBER TERTIUS</s>
                                </p>
                                <subchap1 id="N109F2">
                                        <subchap2 id="N109F3">
                                                <p id="N109F4" type="main">
                                                        <s id="N109F6"> 
Delphicus Apollo Socratem omnium sapientissimum 
Pythiae responsis est professus. </s>
                                                        <s id="N109F9">is autem memoratur prudenter doctissimeque dixisse, oportuisse hominum pectora 
fenestrata et aperta esse, uti non occultos haberent sensus  
sed patentes ad considerandum. </s>
                                                        <s id="N109FC">utinam vero rerum natura 
sententiam eius secuta explicata et apparentia ea constituisset! si enim ita fuisset, non solum laudes aut vitia animorum ad manum aspicerentur, sed etiam disciplinarum 
scientiae sub oculorum consideratione subiectae non incertis iudiciis probarentur, sed et doctis et scientibus 
auctoritas egregia et stabilis adderetur ipsique artifices 
pellicerent sua prudentia, &lt;qui, etiam&gt;si non pecunia sint 
copiosi seu vetustate officinarum habuerint notitiam aut 
etiam gratia forensi et eloquentia, cum fuerint parati, pro 
industria studiorum auctoritates possent habere, ut eis, 
quod profitentur scire, id crederetur. </s>
                                                        <s id="N109FF">igitur quoniam haec 
non ita, sed uti natura rerum voluit, sunt constituta, non 
efficitur, ut possint homines obscuratis sub pectoribus ingeniis scientias artificiorum penitus latentes, quemadmodum sint, iudicare. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10A02">
                                                <p id="N10A03" type="main">
                                                        <s id="N10A05"> 
Maxime autem id animadvertere possumus ab antiquis statuariis et pictoribus, quod ex his, qui 
dignitatis notas et commendationis gratiam habuerunt, 
aeterna memoria ad posteritatem sunt permanentes, uti 
Myron, Polycletus, Phidias, Lysippus ceterique, qui nobilitatem ex arte sunt consecuti. </s>
                                                        <s id="N10A08">namque ut civitatibus magnis 
aut regibus aut civibus nobilibus opera fecerunt, ita id sunt 
adepti. </s>
                                                        <s id="N10A0B">at qui non minore studio et ingenio sollertiaque 
fuerunt nobilibus et humili fortuna civibus non minus 
egregie perfecta fecerunt opera, nullam memoriam sunt 
adsecuti, quod hi non ab industria neque artis sollertia 
sed a felicitate fuerunt deserti, ut Hegias Atheniensis, 
Chion Corinthius, Myagrus Phocaeus, Pharax Ephesius,  
Boedas Byzantius etiamque alii plures. </s>
                                                        <s id="N10A0E">non minus item 
pictores, uti Aristomenes Thasius, Polycles et Androcydes 
&lt;Cyzice&gt;ni, Theo Magnes ceterique, quos neque industria 
neque artis studium neque sollertia defecit, sed aut rei 
familiaris exiguitas aut inbecillitas fortunae seu in ambitione certationis contrariorum superatio obstitit eorum dignitati. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10A11">
                                                <p id="N10A12" type="main">
                                                        <s id="N10A14"> 
Nec tamen est admirandum, si propter ignotitiam 
artis virtutes obscurantur, sed maxime indignandum, cum 
etiam saepe eblandiatur gratia conviviorum a veris iudiciis 
falsam probationem. </s>
                                                        <s id="N10A17">ergo, uti Socrati placuit, si ita sensus 
et sententiae scientiaeque disciplinis auctae perspicuae et 
perlucidae fuissent, non gratia neque ambitio valeret, sed 
si qui veris certisque laboribus doctrinarum pervenissent 
ad scientiam summam, eis ultro opera traderentur. </s>
                                                        <s id="N10A1A">quoniam 
autem ea non sunt inlustria neque apparentia in aspectu, 
ut putamus oportuisse, et animadverto potius indoctos quam 
doctos gratia superare, non esse certandum iudicans cum 
indoctis ambitione, potius his praeceptis editis ostendam 
nostrae scientiae virtutem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10A1D">
                                                <p id="N10A1E" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10A22"> 
Itaque, imperator, in primo volumine tibi de arte et quas 
habeat ea virtutes quibusque disciplinis oporteat esse auctum architectum, exposui et subieci causas, quid ita earum 
oporteat eum esse peritum, rationesque summae architecturae partitione distribui finitionibusque terminavi. </s>
                                                        <s id="N10A25">deinde, 
quod erat primum et necessarium, de moenibus, quemadmodum eligantur loci salubres, ratiocinationibus explicui, 
ventique qui sint et e quibus &lt;regionibus&gt; singuli spirant, 
deformationibus grammicis ostendi, platearumque et vicorum uti emendate fiant distributiones in moenibus, docui  
et ita finitionem primo volumine constitui. </s>
                                                        <s id="N10A28">item in secundo 
de materia, quas habeat in operibus utilitates et quibus 
virtutibus e natura rerum est comparata, peregi. </s>
                                                        <s id="N10A2B">nunc in 
tertio de deorum inmortalium aedibus sacris dicam et, uti 
oportet, perscriptas exponam. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N10A2E">
                                        <subchap2 id="N10A2F">
                                                <p id="N10A30" type="main">
                                                        <s id="N10A32"> 
Aedium compositio constat ex symmetria, cuius rationem diligentissime architecti tenere debent. </s>
                                                        <s id="N10A35">ea autem paritur a proportione, quae graece <foreign lang="greek">a&rpar;nalogi/a</foreign> dicitur. </s>
                                                        <s id="N10A3C">proportio 
est ratae partis membrorum in omni opere totiusque commodulatio, ex qua ratio efficitur symmetriarum. </s>
                                                        <s id="N10A3F">namque 
non potest aedis ulla sine symmetria atque proportione rationem habere compositionis, nisi uti hominis bene figurati membrorum habuerit exactam rationem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10A42">
                                                <p id="N10A43" type="main">
                                                        <s id="N10A45"> 
Corpus enim hominis ita natura composuit, uti os capitis a mento ad frontem 
summam et radices imas capilli esset decimae partis, item 
manus pansa ab articulo ad extremum medium digitum 
tantundem, caput a mento ad summum verticem octavae, 
cum cervicibus imis ab summo pectore ad imas radices 
capillorum sextae, &lt;a medio pectore&gt; ad summum verticem 
quartae. </s>
                                                        <s id="N10A48">ipsius autem oris altitudinis tertia est pars ab imo 
mento ad imas nares, nasum ab imis naribus ad finem medi&ucirc;m superciliorum tantundem, ab ea fine ad imas radices 
capilli frons efficitur item tertiae partis. </s>
                                                        <s id="N10A4B">pes vero altitudinis corporis sextae, cubitum quartae, pectus item quartae. </s>
                                                        <s id="N10A4E">reliqua quoque membra suas habent commensus proportiones, quibus etiam antiqui pictores et statuarii nobiles usi magnas et infinitas laudes sunt adsecuti. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10A51">
                                                <p id="N10A52" type="main">
                                                        <s id="N10A54"> 
Similiter vero sacrarum aedium membra ad universam totius magnitudinis 
summam ex partibus singulis convenientissimum debent 
habere commensus responsum. </s>
                                                        <s id="N10A57">item corporis centrum medium naturaliter est umbilicus. </s>
                                                        <s id="N10A5A">namque si homo conlocatus  
fuerit supinus manibus et pedibus pansis circinique conlocatum centrum in umbilico eius, circumagendo rotundationem utrarumque manuum et pedum digiti linea tangentur. </s>
                                                        <s id="N10A5D">non minus quemadmodum schema rotundationis in 
corpore efficitur, item quadrata designatio in eo invenietur. </s>
                                                        <s id="N10A60">nam si a pedibus imis ad summum caput mensum erit eaque 
mensura relata fuerit ad manus pansas, invenietur eadem 
latitudo uti altitudo, quemadmodum areae, quae ad normam sunt quadratae. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10A63">
                                                <p id="N10A64" type="main">
                                                        <s id="N10A66"> 
Ergo si ita natura composuit corpus hominis, uti proportionibus membra ad summam figurationem eius 
respondeant, cum causa constituisse videntur antiqui, ut 
etiam in operum perfectionibus singulorum membrorum 
ad universam figurae speciem habeant commensus exactionem. </s>
                                                        <s id="N10A69">igitur cum in omnibus operibus ordines traderent, 
maxime in aedibus deorum, &lt;quod eorum&gt; operum et laudes 
et culpae aeternae solent permanere. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10A6C">
                                                <p id="N10A6D" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10A71"> 
Nec minus mensurarum rationes, quae in omnibus operibus videntur necessariae esse, ex corporis membris collegerunt, uti digitum, palmum, pedem, cubitum, et eas distribuerunt in perfectum numerum, quem Graeci <foreign lang="greek">te/leion</foreign> dicunt. </s>
                                                        <s id="N10A78">perfectum autem antiqui instituerunt numerum qui decem 
dicitur; namque ex manibus digitorum numero &lsqb;ab palmo 
pes&rsqb; est inventus. </s>
                                                        <s id="N10A7B">si autem in utrisque palmis ex articulis ab natura decem sunt perfecti, etiam Platoni placuit 
esse eum numerum ea re perfectum, quod ex &lt;<emph type="smallcaps"/>X<emph.end type="italics"/>&gt; singularibus rebus, quae <foreign lang="greek">mona/des</foreign> apud Graecos dicuntur, perficitur 
decusis. </s>
                                                        <s id="N10A88">simul autem undecim aut duodecim sunt facti, 
quod superaverint, non possunt esse perfecti, donec ad 
alterum decusis perveniant; singulares enim res particulae sunt eius numeri. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10A8B">
                                                <p id="N10A8C" type="main">
                                                        <s id="N10A8E"> 
Mathematici vero contra disputantes ea  
re perfectum dixerunt esse numerum qui sex dicitur, quod 
is numerus habet partitiones eorum rationibus sex numero 
convenientes sic: sextantem unum, trientes duo, semissem 
tria, besem quem <foreign lang="greek">di/moiron</foreign> dicunt quattuor, quintarium 
quem <foreign lang="greek">penta/moiron</foreign> dicunt quinque, perfectum sex. </s>
                                                        <s id="N10A99">cum ad 
duplicationem crescat, supra sex adiecto asse <foreign lang="greek">e&rpar;/fekton</foreign>; cum 
facta sunt octo, quod est tertia adiecta, tertiarium alterum, 
qui <foreign lang="greek">e&rpar;pi/tritos</foreign> dicitur; dimidia adiecta cum facta sunt novem, 
sesquialterum, qui <foreign lang="greek">h&lpar;mio/lios</foreign> appellatur; duabus partibus 
additis et decusis facto bes alterum, quem <foreign lang="greek">e&rpar;pidi/moiron</foreign> 
vocitant; in undecim numero quod adiecti sunt quinque, 
quintarium, quem <foreign lang="greek">e&rpar;pi/pempton</foreign> dicunt; duodecim autem, quod ex duobus numeris simplicibus est effectus, <foreign lang="greek">dipla/siona</foreign>. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10AB4">
                                                <p id="N10AB5" type="main">
                                                        <s id="N10AB7"> 
Non minus etiam, quod pes hominis altitudinis sextam habet 
partem, &lpar;ita etiam, ex eo quod perficitur pedum numero 
corporis &lt;altitudo, veteribus columnis basis scapi elata&gt; 
sexies altitudines terminavit&rpar; eum perfectum constituerunt, 
cubitumque animadverterunt ex sex palmis constare digitisque <emph type="smallcaps"/>XXIIII<emph.end type="italics"/>. ex eo etiam videntur civitates Graecorum 
fecisse, quemadmodum cubitus est sex palmorum, in drachma, qua nummo uterentur, aereos signatos uti asses ex 
aequo sex, quos obolos appellant, quadrantesque obolorum, 
quae alii dichalca, nonnulli trichalca dicunt, pro digitis viginti quattuor in drachma constituisse. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10AC0">
                                                <p id="N10AC1" type="main">
                                                        <s id="N10AC3"> 
Nostri autem primo fecerunt &lt;perfectum&gt; antiquum numerum et in denario denos aeris constituerunt, et ea re compositio nominis ad hodiernum diem denarium retinet. </s>
                                                        <s id="N10AC6">etiamque 
quarta pars quod efficiebatur ex duobus assibus et tertio 
semisse, sestertium vocitaverunt. </s>
                                                        <s id="N10AC9">postea autem quam animadverterunt utrosque numeros esse perfectos, et sex et 
decem, utrosque in unum coiecerunt et fecerunt perfectissimum decusis sexis. </s>
                                                        <s id="N10ACC">huius autem rei auctorem invenerunt 
pedem. </s>
                                                        <s id="N10ACF">e cubito enim cum dempti sunt palmi duo, relinquitur pes quattuor palmorum, palmus autem habet quattuor digitos. </s>
                                                        <s id="N10AD2">ita efficitur, ut habeat pes sedecim digitos 
et totidem asses aeracius denarius. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10AD5">
                                                <p id="N10AD6" type="main">
                                                        <s id="N10AD8"> 
Ergo si convenit ex articulis hominis numerum inventum esse et ex membris separatis ad universam corporis 
speciem ratae partis commensus fieri responsum, relinquitur, ut suspiciamus eos, qui etiam aedes deorum inmortalium constituentes ita membra operum ordinaverunt, ut 
proportionibus et symmetriis separatae atque universae 
convenientes efficerentur eorum distributiones. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N10ADB">
                                        <subchap2 id="N10ADC">
                                                <p id="N10ADD" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10AE1"> 
Aedium autem principia sunt, e quibus constat figurarum aspectus, ea: primum in antis, quod graece <foreign lang="greek">nao\s e&rpar;n parasta/sin</foreign> dicitur, deinde prostylos, amphiprostylos, 
peripteros, pseudodipteros, &lt;dipteros&gt;, hypaethros. </s>
                                                        <s id="N10AE8">horum exprimuntur formationes his rationibus. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10AEB">
                                                <p id="N10AEC" type="main">
                                                        <s id="N10AEE"> 
In antis erit aedes, cum habebit in fronte antas parietum, qui cellam circumcludunt, et inter antas in medio columnas duas supraque 
fastigium symmetria ea conlocatum, quae in hoc libro fuerit 
perscripta. </s>
                                                        <s id="N10AF1">huius autem exemplar erit ad Tres Fortunas extribus quod est proxime portam Collinam. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10AF4">
                                                <p id="N10AF5" type="main">
                                                        <s id="N10AF7"> 
Prostylos omnia  habet quemadmodum in antis, columnas autem contra antas 
angulares duas supraque epistylia, quemadmodum et in antis, 
et dextra ac sinistra in versuris singula. </s>
                                                        <s id="N10AFA">huius exemplar est in insula Tiberina in aede Iovis et Fauni. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10AFD">
                                                <p id="N10AFE" type="main">
                                                        <s id="N10B00"> 
amphiprostylos omnia habet ea, quae prostylos, praetereaque habet in postico ad eundem modum columnas et fastigium. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10B03">
                                                <p id="N10B04" type="main">
                                                        <s id="N10B06"> 
Peripteros autem erit, quae habebit in fronte et postico senas columnas, in 
lateribus cum angularibus undenas. </s>
                                                        <s id="N10B09">ita autem sint hae columnae conlocatae, ut intercolumnii latitudinis intervallum 
sit a parietibus circum ad extremos ordines columnarum, 
habeatque ambulationem circa cellam aedis, quemadmodum 
est sine postico in porticu Metelli Iovis Statoris Hermodori et Mariana Honoris et Virtutis a Mucio facta. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10B0C">
                                                <p id="N10B0D" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10B11"> 
Pseudodipteros autem sic conlocatur, ut in fronte et postico sint 
columnae octonae, in lateribus cum angularibus quinae 
denae. </s>
                                                        <s id="N10B14">sint autem parietes cellae contra quaternas columnas medianas in fronte et postico. </s>
                                                        <s id="N10B17">ita duorum intercolumniorum et imae crassitudinis columnae spatium erit ab parietibus circa ad extremos ordines columnarum. </s>
                                                        <s id="N10B1A">huius exemplar 
Romae non est, sed Magnesiae Dianae Hermogenis Alabandei et Apollinis a Menesthe facta. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10B1D">
                                                <p id="N10B1E" type="main">
                                                        <s id="N10B20"> 
Dipteros autem octastylos et pronao et postico, sed circa aedem duplices habet ordines 
columnarum, uti est aedis Quirini dorica et Ephesi Dianae ionica a Chersiphrone constituta. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10B23">
                                                <p id="N10B24" type="main">
                                                        <s id="N10B26"> 
Hypaethros vero decastylos est in pronao et postico. </s>
                                                        <s id="N10B29">reliqua omnia eadem habet 
quae dipteros, sed interiore parte columnas in altitudine 
duplices, remotas a parietibus ad circumitionem ut porticus 
peristyliorum. </s>
                                                        <s id="N10B2C">medium autem sub divo est sine tecto. </s>
                                                        <s id="N10B2F">aditus  
valvarum ex utraque parte in pronao et postico. </s>
                                                        <s id="N10B32">huius item 
exemplar Romae non est, sed Athenis octastylos ex templo 
Olympio. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N10B35">
                                        <subchap2 id="N10B36">
                                                <p id="N10B37" type="main">
                                                        <s id="N10B39"> 
Species autem aedium sunt quinque, quarum ea sunt 
vocabula: pycnostylos, id est crebris columnis, systylos paulo 
remissioribus, diastylos amplius quam oportet inter se diductis, araeostylos spatiis intercolumniorum patentibus rare, eustylos intervallorum iusta distributione. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10B3C">
                                                <p id="N10B3D" type="main">
                                                        <s id="N10B3F"> 
Ergo pycnostylos est, cuius intercolumnio unius et dimidiatae columnae crassitudo interponi potest, quemadmodum est divi Iulii et in 
Caesaris foro Veneris et si quae aliae sic sunt compositae. </s>
                                                        <s id="N10B42">item systylos est, in qua duarum columnarum crassitudo 
in intercolumnio poterit conlocari, et spirarum plinthides 
aeque magnae sint ei spatio, quod fuerit inter duas plinthides, quemadmodum est Fortunae Equestris ad theatrum 
lapideum reliquaeque, quae eisdem rationibus sunt compositae. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10B45">
                                                <p id="N10B46" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10B4A"> 
Haec utraque genera vitiosum habent usum. </s>
                                                        <s id="N10B4D">matres 
enim familiarum cum ad supplicationem gradibus ascendunt, 
non possunt per intercolumnia amplexae adire, nisi ordines fecerint; item valvarum aspectus abstruditur columnarum crebritate ipsaque signa obscurantur; item circa aedem propter angustias inpediuntur ambulationes. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10B50">
                                                <p id="N10B51" type="main">
                                                        <s id="N10B53"> 
Diastyli autem haec erit compositio, cum trium columnarum crassitudinem intercolumnio interponere possumus, tamquam est Apollinis et 
Dianae aedis. </s>
                                                        <s id="N10B56">haec dispositio hanc habet difficultatem, quod 
epistylia propter intervallorum magnitudinem franguntur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10B59">
                                                <p id="N10B5A" type="main">
                                                        <s id="N10B5C"> 
In araeostylis autem nec lapideis nec marmoreis epistyliis 
uti datur, sed inponendae de materia trabes perpetuae. </s>
                                                        <s id="N10B5F">et  
ipsarum aedium species sunt varicae, barycephalae, humiles, 
latae, ornanturque signis fictilibus aut aereis inauratis earum 
fastigia tuscanico more, uti est ad Circum Maximum Cereris 
et Herculis Pompeiani, item Capitolii. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10B62">
                                                <p id="N10B63" type="main">
                                                        <s id="N10B65"> 
Reddenda nunc est eustyli ratio, quae maxime probabilis 
et ad usum et ad speciem et ad firmitatem rationes habet 
explicatas. </s>
                                                        <s id="N10B68">namque facienda sunt in intervallis spatia duarum 
columnarum et quartae partis columnae crassitudinis, mediumque intercolumnium unum, quod erit in fronte, alterum, 
quod in postico, trium columnarum crassitudine. </s>
                                                        <s id="N10B6B">sic enim 
habebit et figurationis aspectum venustum et aditus usum 
sine inpeditionibus et circa cellam ambulatio auctoritatem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10B6E">
                                                <p id="N10B6F" type="main">
                                                        <s id="N10B71"> 
Huius autem rei ratio explicabitur sic. </s>
                                                        <s id="N10B74">frons loci quae in 
aede constituta fuerit, si tetrastylos facienda fuerit, dividatur in partes <emph type="smallcaps"/>XI S<emph.end type="italics"/> praeter crepidines et proiecturas spirarum; si sex erit columnarum, in partes <emph type="smallcaps"/>XVIII<emph.end type="italics"/>; si octastylos 
constituetur, dividatur in <emph type="smallcaps"/>XXIV<emph.end type="italics"/> et semissem. </s>
                                                        <s id="N10B89">item ex his 
partibus sive tetrastyli sive hexastyli sive octastyli una 
pars sumatur, eaque erit modulus. </s>
                                                        <s id="N10B8C">cuius moduli unus erit 
crassitudinis columnarum. </s>
                                                        <s id="N10B8F">intercolumnia singula, praeter 
media, modulorum duorum et moduli quartae partis; mediana in fronte et postico singula tern&ucirc;m modulorum. </s>
                                                        <s id="N10B92">ipsarum columnarum altitudo modulorum <emph type="smallcaps"/>VIIII<emph.end type="italics"/> et dimidiae moduli partis. </s>
                                                        <s id="N10B9B">ita ex ea divisione intercolumnia altitudinesque columnarum habebunt iustam rationem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10B9E">
                                                <p id="N10B9F" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10BA3"> 
Huius exemplar Romae nullum habemus, sed in Asia Teo hexastylon Liberi 
Patris.  
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N10BA6" type="main">
                                                        <s id="N10BA8"> 
Eas autem symmetrias constituit Hermogenes, qui etiam 
primus invenit octastylon pseudodipterive rationem. </s>
                                                        <s id="N10BAB">ex 
dipteri enim aedis symmetria distulit interiores ordines 
columnarum <emph type="smallcaps"/>XXXIV<emph.end type="italics"/> eaque ratione sumptus operasque compendii fecit. </s>
                                                        <s id="N10BB4">is in medio ambulationi laxamentum egregie 
circa cellam fecit de aspectuque nihil inminuit, sed sine 
desiderio supervacuorum conservavit auctoritatem totius operis distributione. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10BB7">
                                                <p id="N10BB8" type="main">
                                                        <s id="N10BBA"> 
Pteromatos enim ratio et columnarum circum aedem dispositio ideo est inventa, ut aspectus propter asperitatem intercolumniorum habeat auctoritatem, praeterea, si ex &lt;improviso&gt; imbrium aquae vis occupaverit 
et intercluserit hominum multitudinem, ut habeat in aede 
circaque cellam cum laxamento liberam moram. </s>
                                                        <s id="N10BBD">haec autem 
ut explicantur in pseudodipteris aedium dispositionibus! 
quare videtur acuta magnaque sollertia effectus operum 
Hermogenes fecisse reliquisseque fontes, unde posteri 
possent haurire disciplinarum rationes. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10BC0">
                                                <p id="N10BC1" type="main">
                                                        <s id="N10BC3"> 
Aedibus araeostylis columnae sic sunt faciendae, uti 
crassitudines earum sint partis octavae ad altitudines. </s>
                                                        <s id="N10BC6">item 
in diastylo dimetienda est altitudo columnae in partes octo 
et dimidiam, et unius partis columnae crassitudo conlocetur. </s>
                                                        <s id="N10BC9">in systylo altitudo dividatur in novem et dimidiam partem, 
et ex eis una ad crassitudinem columnae detur. </s>
                                                        <s id="N10BCC">item in pycnostylo dividenda est altitudo in &lt;partes&gt; decem, et eius una 
pars facienda est columnae crassitudo. </s>
                                                        <s id="N10BCF">eustyli autem aedis 
columnae, uti systyli, in novem partes altitudo dividatur et 
dimidiam partem, et eius una pars constituatur in crassitudine imi scapi. </s>
                                                        <s id="N10BD2">ita habebitur pro rata parte intercolumniorum ratio. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10BD5">
                                                <p id="N10BD6" type="main">
                                                        <s id="N10BD8"> 
Quemadmodum enim crescunt spatia inter  
columnas, proportionibus adaugendae sunt crassitudines 
scaporum. </s>
                                                        <s id="N10BDB">namque si in araeostylo nona aut decima pars 
crassitudinis fuerit, tenuis et exilis apparebit, ideo quod 
per latitudinem intercolumniorum aer consumit et inminuit 
aspectu scaporum crassitudinem. </s>
                                                        <s id="N10BDE">contra vero pycnostylis si 
octava pars crassitudinis fuerit, propter crebritatem et angustias intercolumniorum tumidam et invenustam efficiet 
speciem. </s>
                                                        <s id="N10BE1">itaque generis operis oportet persequi symmetrias. </s>
                                                        <s id="N10BE4">etiamque angulares columnae crassiores faciendae sunt ex 
sua diametro quinquagesima parte, quod eae ab aere circumciduntur et graciliores videntur esse aspicientibus. </s>
                                                        <s id="N10BE7">ergo quod oculus fallit, ratiocinatione est exaequandum. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10BEA">
                                                <p id="N10BEB" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10BEF"> 
Contracturae autem in summis columnarum hypotracheliis ita 
faciendae videntur, uti, si columna sit ab minimo ad pedes 
quinos denos, ima crassitudo dividatur in partes sex et 
earum partium quinque summa constituatur. </s>
                                                        <s id="N10BF2">item quae erit 
ab quindecim pedibus ad pedes viginti, scapus imus in partes 
sex et semissem dividatur, earumque partium quinque et 
semisse superior crassitudo columnae fiat. </s>
                                                        <s id="N10BF5">item quae erunt 
a pedibus viginti ad pedes triginta, scapus imus dividatur 
in partes septem, earumque sex summa contractura perficiatur. </s>
                                                        <s id="N10BF8">quae autem ab triginta pedibus ad quadraginta 
alta erit, ima dividatur in partes septem et dimidiam; ex 
his sex et dimidiam in summo habeat contracturae rationem. </s>
                                                        <s id="N10BFB">quae erunt ab quadraginta pedibus ad quinquaginta, item 
dividendae sunt in octo partes, et earum septem in summo 
scapo sub capitulo contrahantur. </s>
                                                        <s id="N10BFE">item si quae altiores erunt, eadem ratione pro rata constituantur contracturae. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10C01">
                                                <p id="N10C02" type="main">
                                                        <s id="N10C04"> 
Haec  autem propter altitudinis intervallum scandentis oculi species adiciuntur crassitudinibus temperaturae. </s>
                                                        <s id="N10C07">venustates 
enim persequitur visus, cuius si non blandimur voluptati 
proportione et modulorum adiectionibus, uti quod fallitur 
temperatione adaugeatur, vastus et invenustus conspicientibus remittetur aspectus. </s>
                                                        <s id="N10C0A">de adiectione, quae adicitur in 
mediis columnis, quae apud Graecos <foreign lang="greek">e&rpar;/ntasis</foreign> appellatur, 
in extremo libro erit forma et ratio eius, quemadmodum 
mollis et conveniens efficiatur, subscripta. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N10C11">
                                        <subchap2 id="N10C12">
                                                <p id="N10C13" type="main">
                                                        <s id="N10C15"> 
Fundationes eorum operum fodiantur, si queat inveniri, 
ad solidum et in solido, quantum ex amplitudine operis pro 
ratione videbitur, extruaturque structura totum solum quam 
solidissima. </s>
                                                        <s id="N10C18">supraque terram parietes extruantur sub columnas dimidio crassiores quam columnae sunt futurae, uti 
firmiora sint inferiora superioribus; quae stereobates appellantur, nam excipiunt onera. </s>
                                                        <s id="N10C1B">spirarumque proiecturae non 
procedant extra solidum; item supra parietis ad eundem 
modum crassitudo servanda est. </s>
                                                        <s id="N10C1E">intervalla autem concamaranda aut solidanda festucationibus, uti distineantur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10C21">
                                                <p id="N10C22" type="main">
                                                        <s id="N10C24"> 
Sin autem solidum non invenietur, sed locus erit congesticius 
ad imum aut paluster, tunc is locus fodiatur exinaniaturque et palis alneis aut oleagineis &lt;aut&gt; robusteis ustilatis 
configatur, sublicaque machinis adigatur quam creberrime, 
carbonibusque expleantur intervalla palorum, et tunc structuris solidissimis fundamenta impleantur. </s>
                                                        <s id="N10C27">extructis autem 
fundamentis ad libramentum stylobatae sunt conlocandi. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10C2A">
                                                <p id="N10C2B" type="main">
                                                        <s id="N10C2D"> 
Supra stylobatas columnae disponendae, quemadmodum 
supra scriptum est, sive in pycnostylo, quemadmodum  
pycnostyla, sive systylo aut diastylo aut eustylo, quemadmodum supra scripta sunt et constituta. </s>
                                                        <s id="N10C30">in araeostylis enim 
libertas est quantum cuique libet constituendi. </s>
                                                        <s id="N10C33">sed ita columnae in peripteris conlocentur, uti, quot intercolumnia 
sunt in fronte, totidem bis intercolumnia fiant in lateribus; 
ita enim erit duplex longitudo operis ad latitudinem. </s>
                                                        <s id="N10C36">namque qui columnarum duplicationes fecerunt, erravisse videntur, quod unum intercolumnium in longitudine plus quam oporteat procurrere videtur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10C39">
                                                <p id="N10C3A" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10C3E"> 
Gradus in fronte constituendi ita sunt, uti sint semper inpares; namque cum dextro pede 
primus gradus ascendatur, item in summo templo primus 
erit ponendus. </s>
                                                        <s id="N10C41">crassitudines autem eorum graduum ita 
finiendas censeo, ut neque crassiores dextante nec tenuiores 
dodrante sint conlocatae; sic enim durus non erit ascensus. </s>
                                                        <s id="N10C44">retractiones autem graduum nec minus quam sesquipedales 
nec plus quam bipedales faciendae videntur. </s>
                                                        <s id="N10C47">item si circa 
aedem gradus futuri sunt, ad eundem modum fieri debent. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10C4A">
                                                <p id="N10C4B" type="main">
                                                        <s id="N10C4D"> 
Sin autem circa aedem ex tribus lateribus podium faciendum 
erit, id constituatur, uti quadrae, spirae, trunci, coronae, 
lysis ad ipsum stylobatam, qui erit sub columnarum spiris, 
conveniant. </s>
                                                        <s id="N10C50">stylobatam ita oportet exaequari, uti habeat 
per medium adiectionem per scamillos inpares; si enim ad 
libellam dirigetur, alveolatum oculo videbitur. </s>
                                                        <s id="N10C53">hoc autem, 
ut scamilli ad id convenientes fiant, item in extremo libro 
forma et demonstratio erit descripta. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N10C56">
                                        <subchap2 id="N10C57">
                                                <p id="N10C58" type="main">
                                                        <s id="N10C5A"> 
His perfectis in suis locis spirae conlocentur, eaeque ad 
symmetriam sic perficiantur, uti crassitudo cum plintho 
sit columnae ex dimidia crassitudine proiecturamque, quam 
Graeci <foreign lang="greek">e&rpar;kfora/n</foreign> vocitant, habeant <emph type="smallcaps"/>S<emph.end type="italics"/> extantem: ita tum lata et longa erit columnae crassitudinis unius et dimidiae. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10C67">
                                                <p id="N10C68" type="main">
                                                        <s id="N10C6A"> 
Altitudo  eius, si atticurges erit, ita dividatur, ut superior pars 
tertia parte sit crassitudinis columnae, reliquum plintho 
relinquatur. </s>
                                                        <s id="N10C6D">dempta plintho reliquum dividatur in partes 
quattuor, fiatque superior torus quartae; reliquae tres aequaliter dividantur, et una sit inferior torus, altera pars cum suis quadris scotia, quam Graeci <foreign lang="greek">troxi/lon</foreign> dicunt. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10C74">
                                                <p id="N10C75" type="main">
                                                        <s id="N10C77"> 
Sin autem ionicae erunt faciendae, symmetriae earum sic erunt constituendae, uti latitudo spirae quoqueversus sit columnae 
crassitudinis adiecta &lt;e&gt; crassitudine quarta et octava. </s>
                                                        <s id="N10C7A">altitudo ita uti atticurges; item et eius plinthos; reliquumque 
praeter plinthum, quod erit tertia pars crassitudinis columnae, dividatur in partes septem: inde trium partium 
torus, qui est in summo; reliquae quattuor partes dividendae 
sunt aequaliter, et una pars fiat cum suis astragalis et supercilio superior trochilus, altera pars inferiori trochilo relinquatur; sed inferior maior apparebit, ideo quod habebit ad 
extremam plinthum proiecturam. </s>
                                                        <s id="N10C7D">astragali faciendi sunt 
octavae partis trochili. </s>
                                                        <s id="N10C80">proiectura erit spirae pars octava 
et sexta decuma pars crassitudinis columnae. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10C83">
                                                <p id="N10C84" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10C88"> 
Spiris perfectis et conlocatis columnae sunt medianae 
in pronao et postico ad perpendiculum medii centri conlocandae, angulares autem quaeque e regione earum futurae 
sunt in lateribus aedis dextra ac sinistra, uti partes interiores, quae ad parietes cellae spectant, ad perpendiculum 
latus habeant conlocatum, exteriores autem partes &dagger;uti 
dicant se earum contracturam. </s>
                                                        <s id="N10C8B">sic enim erunt figurae compositionis aedium contractura eius tali ratione exactae. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10C8E">
                                                <p id="N10C8F" type="main">
                                                        <s id="N10C91"> 
Scapis columnarum statutis capitulorum ratio &lt;sic est 
habenda.&gt; si pulvinata erunt, his symmetriis conformabuntur,  
uti, quam crassus imus scapus fuerit addita octava decuma 
parte scapi, abacus habeat longitudinem et latitudinem; 
crassitudinem cum volutis eius dimidiam. </s>
                                                        <s id="N10C94">recedendum 
autem est ab extremo abaco in interiorem partem frontibus 
volutarum parte duodevicensima et eius dimidia. </s>
                                                        <s id="N10C97">tunc 
crassitudo dividenda est in partes novem et dimidiam, et 
secundum abacum in quattuor partibus volutarum secundum extremi abaci quadram lineae demittendae, quae 
cathetoe dicuntur. </s>
                                                        <s id="N10C9A">tunc ex novem partibus et dimidia una 
pars et dimidia abaci crassitudo relinquatur, reliquae octo volutis constituantur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10C9D">
                                                <p id="N10C9E" type="main">
                                                        <s id="N10CA0"> 
Tunc ab linea, quae secundum abaci extremam partem demissa erit, in interiorem partem &lt;alia&gt; 
recedat unius et dimidiatae partis latitudine. </s>
                                                        <s id="N10CA3">deinde hae 
lineae dividantur ita, ut quattuor partes et dimidia sub 
abaco relinquantur. </s>
                                                        <s id="N10CA6">tunc in eo loco, qui locus dividit 
quattuor et dimidiam et tres et dimidiam partem, centrum oculi &lt;conlocetur&gt; signeturque ex eo centro rotunda circinatio tam magna in diametro, quam una pars ex 
octo partibus est. </s>
                                                        <s id="N10CA9">ea erit oculi magnitudine, et in ea catheto respondens diametros agatur. </s>
                                                        <s id="N10CAC">tunc ab summo sub 
abaco inceptum &lt;schema volutae&gt; in singulis tetrantorum 
actionibus dimidiatum oculi spatium minuatur, doneque in eundem tetrantem, qui subest, conveniat. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10CAF">
                                                <p id="N10CB0" type="main">
                                                        <s id="N10CB2"> 
Capituli autem crassitudo sic est facienda, ut ex novem partibus et dimidia tres partes praependeant infra astragalum summi 
scapi; cymatio, adempto abaco et canali, reliqua sit pars. </s>
                                                        <s id="N10CB5">proiectura autem cymatii habeat extra abaci quadram 
oculi magnitudinem. </s>
                                                        <s id="N10CB8">pulvinorum baltei ab abaco hanc habeant proiecturam, uti circini centrum unum cum sit positum 
in capituli tetrante et alterum diducatur ad extremum cymatium, circumactum balteorum extremas partes tangat. </s>
                                                        <s id="N10CBB">axes 
volutarum ne crassiores sint quam oculi magnitudo, volutaeque ipsae succidantur altitudinis suae duodecimam partem. </s>
                                                        <s id="N10CBE">haec erunt symmetriae capitulorum, quae columnae futurae 
sunt ab minimo ad pedes <emph type="smallcaps"/>XXV<emph.end type="italics"/>. quae supra erunt, reliqua 
habebunt ad eundem modum symmetrias, abacus autem 
erit longus et latus, quam crassa columna est ima adiecta 
parte <emph type="smallcaps"/>VIIII<emph.end type="italics"/>, uti, quo minus habuerit altior columna contractum, 
eo ne minus habeat capitulum suae symmetriae proiecturam et in latitudine suae partis adiectionem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10CCD">
                                                <p id="N10CCE" type="main">
                                                        <s id="N10CD0"> 
De volutarum descriptionibus, uti ad circinum sint recte involutae, quemadmodum describantur, in extremo libro forma et ratio earum 
erit subscripta. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N10CD3" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10CD7"> 
Capitulis perfectis, deinde &lt;in scapis&gt; columnarum non 
ad libellam sed ad aequalem modulum conlocatis, ut, quae 
adiectio in stylobatis facta fuerit, in superioribus membris 
respondeat &lsqb;symmetria epistyliorum&rsqb;, epistyliorum ratio sic 
est habenda, uti, si columnae fuerint a minima <emph type="smallcaps"/>XII<emph.end type="italics"/> pedum 
ad quindecim pedes, epistylii sit altitudo dimidia crassitudinis imae columnae; item &lt;si&gt; ab <emph type="smallcaps"/>XV<emph.end type="italics"/> pedibus ad <emph type="smallcaps"/>XX<emph.end type="italics"/>, 
columnae altitudo dimetiatur in partes tredecim, et unius 
partis altitudo epistylii fiat; item si <emph type="smallcaps"/>XX<emph.end type="italics"/> ad <emph type="smallcaps"/>XXV<emph.end type="italics"/> pedes, dividatur altitudo in partes <emph type="smallcaps"/>XII<emph.end type="italics"/> et semissem, et eius una pars 
epistylium in altitudine fiat; item si ab <emph type="smallcaps"/>XXV<emph.end type="italics"/> pedibus ad <emph type="smallcaps"/>XXX<emph.end type="italics"/>, 
dividatur in partes <emph type="smallcaps"/>XII<emph.end type="italics"/>, et eius una pars altitudo fiat. </s>
                                                        <s id="N10D10">item 
&lt;si quae altiores erunt,&gt; rata parte ad eundem modum 
ex altitudine columnarum expediendae sunt altitudines epistyliorum. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10D13">
                                                <p id="N10D14" type="main">
                                                        <s id="N10D16"> 
Quo altius enim scandit oculi species, non facile  
persecat aeris crebritatem; dilapsa itaque altitudinis spatio 
et viribus exuta incertam modulorum renuntiat sensibus 
quantitatem. </s>
                                                        <s id="N10D19">quare semper adiciendum est rationis supplementum in symmetriarum membris, ut, cum fuerint aut 
altioribus locis opera aut etiam ipsa colossicotera, habeant 
magnitudinum rationem. </s>
                                                        <s id="N10D1C">epistylii latitudo in imo, quod 
supra capitulum erit, quanta crassitudo summae columnae 
sub capitulo erit, tanta fiat; summum, quantum imus scapus. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10D1F">
                                                <p id="N10D20" type="main">
                                                        <s id="N10D22"> 
Cymatium epistylii septima parte suae altitudinis est faciendum, et in proiectura tantundem. </s>
                                                        <s id="N10D25">reliqua pars praeter 
cymatium dividenda est in partes <emph type="smallcaps"/>XII<emph.end type="italics"/>, et earum trium ima 
fascia est facienda, secunda <emph type="smallcaps"/>IIII<emph.end type="italics"/>, summa <emph type="smallcaps"/>V<emph.end type="italics"/>. item zophorus 
supra epistylium quarta parte minus &lt;altus&gt; quam epistylium; sin autem sigilla designari oportuerit, quarta parte 
altior quam epistylium, uti auctoritatem habeant scalpturae. </s>
                                                        <s id="N10D3A">cymatium suae altitudinis partis septimae; proiecturae cymati&ucirc;m quantum crassitudo. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10D3D">
                                                <p id="N10D3E" type="main">
                                                        <s id="N10D40"> 
Supra zophorum denticulus est faciendus tam altus quam epistylii media fascia; 
proiectura eius quantum altitudo. </s>
                                                        <s id="N10D43">intersectio, quae graece 
<foreign lang="greek">meto/ph</foreign> dicitur, sic est dividenda, uti denticulus altitudinis 
suae dimidiam partem habeat in fronte, cavus autem intersectionis huius frontis e tribus duas partes; huius cymatium 
altitudinis eius sextam partem. </s>
                                                        <s id="N10D4A">corona cum suo cymatio, 
praeter simam, quantum media fascia epistylii; proiectura coronae cum denticulo facienda est, quantum erit 
altitudo a zophoro ad summum coronae cymatium; et 
omnino omnes ecphorae venustiorem habeant speciem, quae quantum altitudinis tantundem habent proiecturae. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10D4D">
                                                <p id="N10D4E" type="main">
                                                        <s id="N10D50"> 
Tympani  autem, quod est in fastigio, altitudo sic est facienda, 
uti frons coronae ab extremis cymatiis tota dimetiatur in 
partes novem et ex eis una pars in medio cacumini tympani constituatur, dum contra epistylia columnarumque 
hypotrachelia ad perpendiculum respondeant. </s>
                                                        <s id="N10D53">coronaeque supra aequaliter imis praeter simas sunt conlocandae. </s>
                                                        <s id="N10D56">insuper coronas simae, quas Graeci <foreign lang="greek">e&rpar;paieti/des</foreign> dicunt, faciendae sunt altiores octava parte coronarum altitudinis. </s>
                                                        <s id="N10D5D">acroteria angularia tam alta, quantum est tympanum medium, 
mediana altiora octava parte quam angularia. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10D60">
                                                <p id="N10D61" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10D65"> 
Membra omnia, quae supra capitula columnarum sunt 
futura, id est epistylia, zophora, coronae, tympana, fastigia, 
acroteria, inclinanda sunt in fronte suae cuiusque altitudinis 
parte <emph type="smallcaps"/>XII<emph.end type="italics"/>, ideo quod, cum steterimus contra frontes, ab oculo 
lineae duae si extensae fuerint et una tetigerit imam operis 
partem, altera summam, quae summam tetigerit, longior fiet. </s>
                                                        <s id="N10D6E">ita quo longior visus linea in superiorem partem procedit, 
resupinatam facit eius speciem. </s>
                                                        <s id="N10D71">cum autem, uti supra scriptum est, in fronte inclinata fuerint, tunc in aspectu videbuntur esse ad perpendiculum et normam. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10D74">
                                                <p id="N10D75" type="main">
                                                        <s id="N10D77"> 
Columnarum striae faciendae sunt <emph type="smallcaps"/>XXIIII<emph.end type="italics"/> ita excavatae, uti norma in cavo 
striae cum fuerit coniecta, circumacta anconibus &lt;angulos&gt; 
striarum dextra ac sinistra tangat cacumenque normae circum rotundationem tangendo pervagari possit. </s>
                                                        <s id="N10D80">crassitudines 
striarum faciendae sunt, quantum adiectio in media columna ex descriptione invenietur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10D83">
                                                <p id="N10D84" type="main">
                                                        <s id="N10D86"> 
In simis, quae supra coronam in lateribus sunt aedium, capita leonina sunt scalpenda, 
disposita &lt;ita&gt;, uti contra columnas singulas primum sint 
designata, cetera aequali modo disposita, uti singula singulis 
mediis tegulis respondeant. </s>
                                                        <s id="N10D89">haec autem, quae erunt contra  
columnas, perterebrata sint ad canalem, qui excipit e tegulis 
aquam caelestem; mediana autem sint solida, uti, quae cadit 
vis aquae per tegulas in canalem, ne deiciatur per intercolumnia neque transeuntes perfundat, sed quae sunt contra columnas, videantur emittere vomentia ructus aquarum 
ex ore. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N10D8C" type="main">
                                                        <s id="N10D8E"> 
Aedium ionicarum, quam apertissime potui, dispositiones 
hoc volumine scripsi; doricarum autem et corinthiarum quae 
sint proportiones, insequenti libro explicabo. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                        </chap>
                        <chap id="N10D91">
                                <!-- 4,t,1,1 -->
                                <p id="N10D93" type="head">
                                        <s id="N10D95">LIBER QUARTUS</s>
                                </p>
                                <subchap1 id="N10D98">
                                        <subchap2 id="N10D99">
                                                <p id="N10D9A" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10D9E"> 
Cum animadvertissem, imperator, plures de architectura 
praecepta voluminaque commentariorum non ordinata sed 
incepta uti particulas errabundas reliquisse, dignam et utilissimam rem putavi tantae disciplinae corpus ad perfectam 
ordinationem perducere et praescriptas in singulis voluminibus singulorum generum qualitates explicare. </s>
                                                        <s id="N10DA1">itaque, Caesar, 
primo volumine tibi de officio eius et quibus eruditum esse 
rebus architectum oporteat, exposui. </s>
                                                        <s id="N10DA4">secundo de copiis materiae, e quibus aedificia constituuntur, disputavi; tertio 
autem de aedium sacrarum dispositionibus et de earum generum varietate quasque et quot habeant species earumque quae sunt in singulis generibus distributiones. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10DA7">
                                                <p id="N10DA8" type="main">
                                                        <s id="N10DAA"> 
Ex tribus generibus quae subtilissimas haberent proportionibus modulorum quantitates ionici generis moribus, docui; nunc hoc 
volumine de doricis corinthiisque constitutis et omnibus 
dicam eorumque discrimina et proprietates explicabo. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N10DAD">
                                        <subchap2 id="N10DAE">
                                                <p id="N10DAF" type="main">
                                                        <s id="N10DB1"> 
Columnae corinthiae praeter capitula omnes symmetrias 
habent uti ionicae, sed capitulorum altitudines efficiunt 
eas pro rata excelsiores et graciliores, quod ionici capituli  
altitudo tertia pars est crassitudinis columnae, corinthii 
tota crassitudo scapi. </s>
                                                        <s id="N10DB4">igitur quod duae partes e crassitudine corinthiarum adiciuntur, efficiunt excelsitate speciem earum graciliorem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10DB7">
                                                <p id="N10DB8" type="main">
                                                        <s id="N10DBA"> 
Cetera membra, quae supra columnas inponuntur, aut e doricis symmetriis aut ionicis moribus 
in corinthiis columnis conlocantur, quod ipsum corinthium 
genus propriam coronarum reliquorumque ornamentorum 
non habuerat institutionem, sed aut e triglyphorum rationibus mutuli in coronis et epistyliis guttae dorico more disponuntur, aut ex ionicis institutis zophoroe scalpturis ornati cum denticulis et coronis distribuuntur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10DBD">
                                                <p id="N10DBE" type="main">
                                                        <s id="N10DC0"> 
Ita e generibus duobus capitulo interposito tertium genus in operibus est 
procreatum. </s>
                                                        <s id="N10DC3">e columnarum enim formationibus trium generum factae sunt nominationes, dorica, ionica, corinthia, e 
quibus prima et antiquitus dorica est nata. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N10DC6" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10DCA"> 
Namque Achaia Peloponnensoque tota Dorus, Hellenos 
et Pthias nymphae filius, regnavit, isque Argis, vetusta 
civitate, Iunonis templo aedificavit eius generis fortuito 
formae fanum, deinde isdem generibus in ceteris Achaiae 
civitatibus, cum etiamnum non esset symmetriarum rationata. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10DCD">
                                                <p id="N10DCE" type="main">
                                                        <s id="N10DD0"> 
Postea autem quam Athenienses ex responsis Apollinis Delphici, communi consilio totius Hellados, <emph type="smallcaps"/>XIII<emph.end type="italics"/> colonias uno tempore in Asiam deduxerunt ducesque singulis 
coloniis constituerunt et summam imperii potestatem Ioni, 
Xuthi et Creusae filio, dederunt, quem etiam Apollo Delphis 
suum filium in responsis est professus, isque eas colonias 
in Asiam deduxit et Cariae fines occupavit ibique civitates 
amplissimas constituit Ephesum, Miletum, Myunta, &lpar;quae  
olim ab aqua est devorata; cuius sacra et suffragium Milesiis 
Iones attribuerunt&rpar;, Prienen, Samum, Teon, Colophona, 
Chium, Erythras, Phocaeam, Clazomenas, Lebedon, Meliten 
&lpar;haec Melite propter civium adrogantiam ab his civitatibus 
bello indicto communi consilio est sublata; cuius loco postea 
regis Attali et Arsinoes beneficio Zmyrnaeorum civitas inter 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10DD9">
                                                <p id="N10DDA" type="main">
                                                        <s id="N10DDC"> 
Ionas est recepta&rpar;: hae civitates, cum Caras et Lelegas eiecissent, eam terrae regionem a duce suo Ione appellaverunt 
Ioniam ibique deorum inmortalium templa constituentes 
coeperunt fana aedificare. </s>
                                                        <s id="N10DDF">et primum Apollini Panionio 
aedem, uti viderant in Achaia, constituerunt et eam Doricam 
appellaverunt, quod in Dorieon civitatibus primum factam eo genere viderunt. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10DE2">
                                                <p id="N10DE3" type="main">
                                                        <s id="N10DE5"> 
In ea aede cum voluissent columnas conlocare, non habentes symmetrias earum et quaerentes, 
quibus rationibus efficere possent, uti et ad onus ferendum 
essent idoneae et in aspectu probatam haberent venustatem, 
dimensi sunt virilis pedis vestigium et id retulerunt in altitudinem. </s>
                                                        <s id="N10DE8">cum invenissent pedem sextam partem esse altitudinis in homine, item in columnam transtulerunt et, qua 
crassitudine fecerunt basim scapi, tantas sex cum capitulo 
in altitudinem extulerunt. </s>
                                                        <s id="N10DEB">ita dorica columna virilis corporis proportionem et firmitatem et venustatem in aedificiis praestare coepit. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10DEE">
                                                <p id="N10DEF" type="main">
                                                        <s id="N10DF1"> 
Item postea Dianae &lt;cum cogitarent&gt; constituere aedem, 
quaerentes novi generis speciem isdem vestigiis ad muliebrem transtulerunt gracilitatem, et fecerunt primum columnae crassitudinem altitudinis octava parte, ut haberet 
speciem excelsiorem. </s>
                                                        <s id="N10DF4">basi spiram supposuerunt pro calceo,  
capitulo volutas uti capillamento concrispatos cincinnos 
praependentes dextra ac sinistra conlocaverunt et cymatiis 
et encarpis pro crinibus dispositis frontes ornaverunt truncoque toto strias uti stolarum rugas matronali more demiserunt. </s>
                                                        <s id="N10DF7">ita duobus discriminibus columnarum inventionem, unam virili sine ornatu nuda specie, alteram muliebri 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10DFA">
                                                <p id="N10DFB" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10DFF"> 
Subtilitate et ornatu symmetriaque sunt mutuati. </s>
                                                        <s id="N10E02">posteri 
vero elegantia subtilitateque iudiciorum progressi et gracilioribus modulis delectati septem crassitudinis diametros 
in altitudinem columnae doricae, ionicae novem constituerunt. </s>
                                                        <s id="N10E05">id autem &lt;genus&gt;, quod Iones fecerunt primo, 
Ionicum est nominatum. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N10E08" type="main">
                                                        <s id="N10E0A"> 
Tertium vero, quod Corinthium dicitur, virginalis habet 
gracilitatis imitationem, quod virginis propter aetatis teneritatem gracilioribus membris figuratae effectus recipiunt ornatus venustiores. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10E0D">
                                                <p id="N10E0E" type="main">
                                                        <s id="N10E10"> 
Eius autem capituli prima inventio sic memoratur esse facta. </s>
                                                        <s id="N10E13">virgo civis Corinthia iam matura 
nuptiis inplicata morbo decessit. </s>
                                                        <s id="N10E16">post sepulturam eius, quibus ea virgo viva pupulis delectabatur, nutrix collecta et 
composita in calatho pertulit ad monumentum et in summo 
conlocavit et, uti ea permanerent diutius subdiu, tegula 
texit. </s>
                                                        <s id="N10E19">is calathus fortuito supra acanthi radicem fuerat conlocatus. </s>
                                                        <s id="N10E1C">interim pondere pressa radix acanthi media folia 
et cauliculos circum vernum tempus profudit, cuius cauliculi 
secundum calathi latera crescentes et ab angulis tegulae 
ponderis necessitate expressi flexuras in extremas partes volutarum facere sunt coacti. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10E1F">
                                                <p id="N10E20" type="main">
                                                        <s id="N10E22"> 
Tunc Callimachus, qui propter elegantiam et subtilitatem artis marmoreae ab Atheniensibus <foreign lang="greek">katathci/texnos</foreign> fuerat nominatus, praeteriens hoc 
monumentum animadvertit eum calathum et circa foliorum 
nascentem teneritatem, delectatusque genere et formae 
novitate ad id exemplar columnas apud Corinthios fecit 
symmetriasque constituit &lt;et&gt; ex eo in operis perfectionibus Corinthii generis distribuit rationes. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10E29">
                                                <p id="N10E2A" type="main">
                                                        <s id="N10E2C"> 
Eius autem capituli symmetria sic est facienda, uti, quanta fuerit crassitudo 
imae columnae, tanta sit altitudo capituli cum abaco. </s>
                                                        <s id="N10E2F">abaci 
latitudo ita habeat rationem, ut, quanta fuerit altitudo, tanta 
duo sint diagonia ab angulo ad angulum spatia; ita enim 
iustas habebunt frontes quoquoversus latitudines. </s>
                                                        <s id="N10E32">frontes 
sinuentur introrsus ab extremis angulis abaci suae frontis 
latitudinis nona. </s>
                                                        <s id="N10E35">imum capituli tantam habeat crassitudinem, quantam habet summa columna praeter apothesim 
et astragalum. </s>
                                                        <s id="N10E38">abaci crassitudo septima capituli altitudinis. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10E3B">
                                                <p id="N10E3C" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10E40"> 
Dempta abaci crassitudine dividatur reliqua pars in partes 
tres, e quibus una imo folio detur; secundum folium mediam 
altitudinem teneat; coliculi eandem habeant altitudinem, 
e quibus folia nascuntur proiecta, uti excipiant quae ex 
coliculis natae procurrunt ad extremos angulos volutae; 
minoresque helices infra sinum medium, qui est in abaco, 
&lt;sub&gt; flores subiecti scalpantur. </s>
                                                        <s id="N10E43">flores in quattuor partibus, 
quanta erit abaci crassitudo, tam magni formentur. </s>
                                                        <s id="N10E46">ita his 
symmetriis corinthia capitula suas habebunt exactiones. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N10E49" type="main">
                                                        <s id="N10E4B"> 
Sunt autem, quae isdem columnis inponuntur, capitulorum 
genera variis vocabulis nominata, quorum nec proprietates 
symmetriarum nec columnarum genus aliud nominare possumus, sed ipsorum vocabula traducta et commutata ex corinthiis et pulvinatis et doricis videmus, quorum symmetriae sunt in novarum scalpturarum translatae subtilitatem.  
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N10E4E">
                                        <subchap2 id="N10E4F">
                                                <p id="N10E50" type="main">
                                                        <s id="N10E52"> 
Quoniam autem de generibus columnarum origines et 
inventiones supra sunt scriptae, non alienum mihi videtur 
isdem rationibus de ornamentis eorum, quemadmodum sunt 
prognata et quibus principiis et originibus inventa, dicere. </s>
                                                        <s id="N10E55">in aedificiis omnibus insuper conlocatur materiatio variis 
vocabulis nominata. </s>
                                                        <s id="N10E58">ea autem uti in nominationibus, ita 
in re varias habet utilitates. </s>
                                                        <s id="N10E5B">trabes enim supra columnas 
et parastaticas et antas ponuntur; in contignationibus tigna 
et axes; sub tectis, si maiora spatia sunt, et transtra et 
capreoli, si commoda, columen, et cantherii prominentes 
ad extremam suggrundationem; supra cantherios templa; 
deinde insuper sub tegulas asseres ita prominentes, uti parietes proiecturis eorum tegantur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10E5E">
                                                <p id="N10E5F" type="main">
                                                        <s id="N10E61"> 
Ita unaquaeque res et locum et genus et ordinem proprium tuetur. </s>
                                                        <s id="N10E64">e quibus rebus 
et a materiatura fabrili in lapideis et marmoreis aedium sacrarum aedificationibus artifices dispositiones eorum scalpturis sunt imitati et eas inventiones persequendas putaverunt. </s>
                                                        <s id="N10E67">ideo, quod antiqui fabri quodam in loco aedificantes, cum ita ab interioribus parietibus ad extremas partes tigna prominentia habuissent conlocata, inter tigna 
struxerunt supraque coronas et fastigia venustiore specie 
fabrilibus operibus ornaverunt, tum proiecturas tignorum, 
quantum eminebant, ad lineam et perpendiculum parietum 
praesecuerunt, quae species cum invenusta &icirc;s visa esset, 
tabellas ita formatas, uti nunc fiunt triglyphi, contra tignorum praecisiones in fronte fixerunt et eas cera caerulea 
depinxerunt, ut praecisiones tignorum tectae non offenderent visum: ita divisiones triglyphorum et &lt;met&gt;oparum 
tignorum dispositione et intertigni&ucirc;m habere in doricis operibus coeperunt. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10E6A">
                                                <p id="N10E6B" type="main">
                                                        <s id="N10E6D"> 
Postea alii in aliis operibus ad perpendiculum triglyphorum cantherios prominentes proiecerunt eorumque proiecturas simaverunt. </s>
                                                        <s id="N10E70">ex eo, uti 
tignorum dispositionibus triglyphi, ita e cantheriorum 
proiecturis mutulorum sub coronis ratio est inventa. </s>
                                                        <s id="N10E73">ita 
fere in operibus lapideis et marmoreis mutuli inclinatis 
scalpturis deformantur, quod imitatio est cantheriorum; 
etenim necessario propter stillicidia proclinati conlocantur. </s>
                                                        <s id="N10E76">ergo et triglyphorum et mutulorum in doricis operibus 
ratio ex ea imitatione inventa est. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10E79">
                                                <p id="N10E7A" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10E7E"> 
Non enim, quemadmodum nonnulli errantes dixerunt 
fenestrarum imagines esse triglyphos, ita potest esse, quod 
in angulis contraque tetrantes columnarum triglyphi constituuntur, quibus in locis omnino non patitur res fenestras 
fieri. </s>
                                                        <s id="N10E81">dissolvuntur enim angulorum in aedificiis iuncturae, 
si in &icirc;s fenestrarum fuerint lumina relicta. </s>
                                                        <s id="N10E84">etiamque ubi 
nunc triglyphi constituuntur, si ibi luminum spatia fuisse 
iudicabuntur, isdem rationibus denticuli in ionicis fenestrarum occupavisse loca videbuntur. </s>
                                                        <s id="N10E87">utraque enim, et inter 
denticulos et inter triglyphos quae sunt intervalla, metopae nominantur. <foreign lang="greek">o&rpar;pai</foreign> enim Graeci tignorum cubicula et asserum appellant, uti nostri ea cava columbaria. </s>
                                                        <s id="N10E8E">ita quod 
inter duas opas est intertignium, id <foreign lang="greek">meto/ph</foreign> est apud eos 
nominata. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10E95">
                                                <p id="N10E96" type="main">
                                                        <s id="N10E98"> 
Ita uti autem in doricis triglyphorum et mutulorum est 
inventa ratio, item in ionicis denticulorum constitutio 
propriam in operibus habet rationem, et quemadmodum 
mutuli cantheriorum proiecturae ferunt imaginem, sic in 
ionicis denticuli ex proiecturis asserum habent imitationem. </s>
                                                        <s id="N10E9B">itaque in graecis operibus nemo sub mutulo denticulos constituit; non enim possunt subtus cantherios  
asseres esse. </s>
                                                        <s id="N10E9E">quod ergo supra cantherios et templa in veritate debet esse conlocatum, id in imaginibus si infra 
constitutum fuerit, mendosam habebit operis rationem. </s>
                                                        <s id="N10EA1">etiam quod antiqui non probaverunt, neque instituerunt 
in fastigiis &lt;mutulos aut&gt; denticulos fieri sed puras coronas, ideo quod nec cantherii nec asseres contra fastigiorum frontes distribuuntur nec possunt prominere, sed 
ad stillicidia proclinati conlocantur. </s>
                                                        <s id="N10EA4">ita quod non potest 
in veritate fieri, id non putaverunt in imaginibus factum posse certam rationem habere. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10EA7">
                                                <p id="N10EA8" type="main">
                                                        <s id="N10EAA"> 
Omnia enim certa proprietate et a veris naturae deducta moribus transduxerunt 
in operum perfectiones, et ea probaverunt, quorum explicationes in disputationibus rationem possunt habere 
veritatis. </s>
                                                        <s id="N10EAD">itaque ex eis originibus symmetrias et proportiones uniuscuiusque generis constitutas reliquerunt. </s>
                                                        <s id="N10EB0">quorum ingressus persecutus de ionicis et corinthiis institutionibus supra dixi; nunc vero doricam rationem 
summamque eius speciem breviter exponam. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N10EB3">
                                        <subchap2 id="N10EB4">
                                                <p id="N10EB5" type="main">
                                                        <s id="N10EB7"> 
Nonnulli antiqui architecti negaverunt dorico genere 
aedes sacras oportere fieri, quod mendosae et disconvenientes in his symmetriae conficiebantur. </s>
                                                        <s id="N10EBA">itaque negavit 
Arcesius, item Pytheos, non minus Hermogenes. </s>
                                                        <s id="N10EBD">nam is 
cum paratam habuisset marmoris copiam in doricae aedis 
perfectionem, commutavit ex eadem copia et eam ionicam Libero Patri fecit. </s>
                                                        <s id="N10EC0">sed tamen non quod invenusta 
est species aut genus aut formae dignitas, sed quod inpedita est distributio et incommoda in opere triglyphorum et lacunariorum &lsqb;distributione&rsqb;. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10EC3">
                                                <p id="N10EC4" type="main">
                                                        <s id="N10EC6"> 
Namque necesse est triglyphos constitui contra medios tetrantes columnarum, metopasque, quae inter triglyphos fient, aeque longas esse 
quam altas. </s>
                                                        <s id="N10EC9">contraque in angulares columnas triglyphi in extremis partibus constituuntur et non contra medios 
tetrantes. </s>
                                                        <s id="N10ECC">ita metopae, quae proximae ad angulares triglyphos fiunt, non exeunt quadratae sed oblongiores triglyphi dimidia latitudine. </s>
                                                        <s id="N10ECF">at qui metopas aequales volun facere, intercolumnia extrema contrahunt triglyphi dimidia latitudine. </s>
                                                        <s id="N10ED2">hoc autem, sive metoparum longitudinibus sive intercolumniorum contractionibus efficietur, est mendosum. </s>
                                                        <s id="N10ED5">quapropter antiqui vitare visi sunt in aedibus sacris doricae symmetriae rationem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10ED8">
                                                <p id="N10ED9" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10EDD"> 
Nos autem exponimus, uti ordo postulat, quemadmodum a praeceptoribus accepimus, uti, si qui voluerit his 
rationibus attendens ita ingredi, habeat proportiones explicatas, quibus emendatas et sine vitiis efficere possit 
aedium sacrarum dorico more perfectiones. </s>
                                                        <s id="N10EE0">frons aedis 
doricae in loco, quo columnae constituuntur, dividatur, si 
tetrastylos erit, in partes <emph type="smallcaps"/>XXVII<emph.end type="italics"/>, si hexastylos, <emph type="smallcaps"/>XXXXII<emph.end type="italics"/>. ex 
his pars una erit modulus, qui graece <foreign lang="greek">e&rpar;mba/ths</foreign> dicitur, 
cuius moduli constitutione ratiocinationibus efficiuntur omnis operis distributiones. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10EF3">
                                                <p id="N10EF4" type="main">
                                                        <s id="N10EF6"> 
Crassitudo columnarum erit duorum modulorum, altitudo cum capitulo <emph type="smallcaps"/>XIIII<emph.end type="italics"/>. capituli 
crassitudo unius moduli, latitudo duorum et moduli sextae partis. </s>
                                                        <s id="N10EFF">crassitudo capituli dividatur in partes tres, e 
quibus una plinthus cum cymatio fiat, altera echinus cum 
anulis, tertia hypotrachelion. </s>
                                                        <s id="N10F02">contrahatur columna ita, uti 
in tertio libro de ionicis est scriptum. </s>
                                                        <s id="N10F05">epistylii altitudo 
unius moduli cum taenia et guttis; taenia moduli septima; 
guttarum longitudo sub taenia contra triglyphos alta cum 
regula parte sexta moduli praependeat. </s>
                                                        <s id="N10F08">item epistylii latitudo ima respondeat hypotrachelio summae columnae. </s>
                                                        <s id="N10F0B">supra epistylium conlocandi sunt triglyphi cum suis metopis, alti unius &lt;et&gt; dimidiati moduli, lati in fronte unius 
moduli, ita divisi, ut in angularibus columnis et in mediis  
contra tetrantes medios sint conlocati, et intercolumniis reliquis bini, in mediis pronao et postico terni. </s>
                                                        <s id="N10F0E">ita 
relaxatis mediis intervallis sine inpeditionibus aditus accedentibus erit ad deorum simulacra. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10F11">
                                                <p id="N10F12" type="main">
                                                        <s id="N10F14"> 
Triglyphorum latitudo dividatur in partes sex, ex quibus partibus quinque 
in medio, duae dimidiae dextra ac sinistra designentur 
regula. </s>
                                                        <s id="N10F17">una in medio deformetur femur, quod graece 
<foreign lang="greek">mhro/s</foreign> dicitur; secundum eam canaliculi ad normae cacumen inprimantur; ex ordine eorum dextra ac sinistra 
altera femina constituantur; in extremis partibus semicanaliculi intervertantur. </s>
                                                        <s id="N10F1E">triglyphis ita conlocatis, metopae, quae sunt inter triglyphos, aeque altae sint quam 
longae; item in extremis angulis hemimetopia sint inpressa 
dimidia moduli latitudine. </s>
                                                        <s id="N10F21">ita enim erit, ut omnia vitia 
et metoparum et intercolumniorum et lacunariorum, quod aequales divisiones factae erunt, emendentur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10F24">
                                                <p id="N10F25" type="main">
                                                        <s id="N10F27"> 
Triglyphi capitula sexta parte moduli sunt faciunda. </s>
                                                        <s id="N10F2A">supra triglyphorum capitula corona est conlocanda in proiectura dimidiae et sextae partis habens cymatium doricum in imo, 
alterum in summo. </s>
                                                        <s id="N10F2D">item cum cymatiis corona crassa ex 
dimidia moduli. </s>
                                                        <s id="N10F30">dividendae autem sunt in corona ima ad 
perpendiculum triglyphorum et medias metopas viarum 
directiones et guttarum distributiones, ita uti guttae sex 
in longitudinem, tres in latitudinem pateant. </s>
                                                        <s id="N10F33">reliqua 
spatia, quod latiores sunt metopae quam triglyphi, pura 
relinquantur aut &dagger;flumina scalpantur, ad ipsumque mentum 
coronae incidatur linea quae scotia dicitur. </s>
                                                        <s id="N10F36">reliqua omnia, 
tympana, simae, coronae, quemadmodum supra scriptum 
est in ionicis, ita perficiantur.  
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10F39">
                                                <p id="N10F3A" type="main">
                                                        <s id="N10F3C"> 
Haec ratio in operibus diastylis erit constituta. </s>
                                                        <s id="N10F3F">si vero 
systylon et monotriglyphon opus erit faciundum, frons 
aedis, si tetrastylos erit, dividatur in partes <emph type="smallcaps"/>XVIIII S<emph.end type="italics"/>, si 
hexastylos erit, dividatur in partes <emph type="smallcaps"/>XXVIIII S<emph.end type="italics"/>. ex his pars 
una erit modulus, ad quem, uti supra scriptum est, dividantur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10F4E">
                                                <p id="N10F4F" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10F53"> 
Ita supra singula epistylia et metopae et triglyphi bini erunt conlocandi, in angularibus hoc amplius 
dimidiatus et, quantum est spatium hemitriglyphi, id accedit. </s>
                                                        <s id="N10F56">in mediano contra fastigium trium triglyphorum 
et trium metoparum spatium distabit, quo latius medium 
intercolumnium accedentibus ad aedem habeat laxamentum 
et adversus simulacra deorum aspectus dignitatem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10F59">
                                                <p id="N10F5A" type="main">
                                                        <s id="N10F5C"> 
Columnas autem striari <emph type="smallcaps"/>XX<emph.end type="italics"/> striis oportet. </s>
                                                        <s id="N10F65">quae si 
planae erunt, angulos habeant <emph type="smallcaps"/>XX<emph.end type="italics"/> designatos. </s>
                                                        <s id="N10F6E">sin autem 
excavabuntur, sic est forma facienda, ita uti quam magnum est intervallum striae, tam magnis &lsqb;striaturae&rsqb; paribus lateribus quadratum describatur; in medio autem 
quadrato circini centrum conlocetur et agatur linea rotundationis, quae quadrationis angulos tangat, et quantum 
erit curvaturae inter rotundationem et quadratam descriptionem, tantum ad formam excaventur. </s>
                                                        <s id="N10F71">ita dorica columna sui generis striaturae habebit perfectionem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10F74">
                                                <p id="N10F75" type="main">
                                                        <s id="N10F77"> 
De adiectione eius, qua media adaugetur, uti in tertio volumine de ionicis est perscripta, ita et in his transferatur. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N10F7A" type="main">
                                                        <s id="N10F7C"> 
Quoniam exterior species symmetriarum et corinthiorum et doricorum et ionicorum est perscripta, necesse 
est etiam interiores cellarum pronaique distributiones explicare. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N10F7F">
                                        <subchap2 id="N10F80">
                                                <p id="N10F81" type="main">
                                                        <s id="N10F83"> 
Distribuitur autem longitudo aedis, uti latitudo 
sit longitudinis dimidiae partis, ipsaque cella parte quarta 
longior sit, quam est latitudo, cum pariete, qui paries  
valvarum habuerit conlocationem. </s>
                                                        <s id="N10F86">reliquae tres partes 
pronai ad antas parietum procurrant, quae antae columnarum crassitudinem habere debent. </s>
                                                        <s id="N10F89">et si aedes erit latitudine maior quam pedes <emph type="smallcaps"/>XX<emph.end type="italics"/>, duae columnae inter duas antas 
interponantur, quae disiungant pteromatos et pronai 
spatium. </s>
                                                        <s id="N10F92">item intercolumnia tria, quae erunt inter antas 
et columnas, pluteis marmoreis sive ex intestino opere 
factis intercludantur, ita uti fores habeant, per quas itinera pronao fiant. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10F95">
                                                <p id="N10F96" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N10F9A"> 
Item si maior erit latitudo quam 
pedes <emph type="smallcaps"/>XL<emph.end type="italics"/>, columnae contra regiones columnarum, quae 
inter antas sunt, introrsus conlocentur. </s>
                                                        <s id="N10FA3">et hae altitudinem 
habeant aeque quam quae sunt in fronte, crassitudines 
autem earum extenuentur his rationibus, uti, si octava 
parte erunt quae sunt in fronte, hae fiant <emph type="smallcaps"/>X<emph.end type="italics"/> parte, sin 
autem <emph type="smallcaps"/>VIIII<emph.end type="italics"/> aut decima, pro rata parte. </s>
                                                        <s id="N10FB2">in concluso enim 
aere si quae extenuatae erunt, non discernentur. </s>
                                                        <s id="N10FB5">sin autem 
videbuntur graciliores, cum exterioribus fuerint striae 
&lt;<emph type="smallcaps"/>XX<emph.end type="italics"/> aut&gt; <emph type="smallcaps"/>XXIIII<emph.end type="italics"/>, in his faciendae erunt <emph type="smallcaps"/>XXVIII<emph.end type="italics"/> aut <emph type="smallcaps"/>XXXII<emph.end type="italics"/>. 
ita quod detrahitur de corpore scapi, striarum numero 
adiecto adaugebitur ratione, quo minus videatur, et ita exaequabitur dispari ratione columnarum crassitudo. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10FD0">
                                                <p id="N10FD1" type="main">
                                                        <s id="N10FD3"> 
Hoc autem efficit ea ratio, quod oculus plura et crebriora signa 
tangendo maiore visus circumitione pervagatur. </s>
                                                        <s id="N10FD6">namque 
si duae columnae aeque crassae lineis circummetientur, 
e quibus una sit non striata, altera striata, et circa striglium cava et angulos striarum linea corpora tangat, tametsi columnae aeque crassae fuerint, lineae, quae circumdatae erunt, &lt;non erunt&gt; aequales, quod striarum et striglium circuitus maiorem efficit lineae longitudinem. </s>
                                                        <s id="N10FD9">sin 
autem hoc ita videbitur, non est alienum in angustis locis  
et in concluso spatio graciliores columnarum symmetrias 
in opere constituere, cum habeamus adiutricem striarum temperaturam. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10FDC">
                                                <p id="N10FDD" type="main">
                                                        <s id="N10FDF"> 
Ipsius autem cellae parietum crassitudinem pro rata parte magnitudinis fieri oportet, dum 
antae eorum crassitudinibus columnarum sint aequales. </s>
                                                        <s id="N10FE2">et si ex structis futuri sunt, quam minutissimis caementis 
struantur, sin autem quadrato saxo aut marmore, maxime 
modicis paribusque videtur esse faciundum, quod media 
coagmenta medii lapides continentes firmiorem facient 
omnis operis perfectionem. </s>
                                                        <s id="N10FE5">item circum coagmenta et 
cubilia eminentes expressiones graphicoteran efficient in 
aspectu delectationem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N10FE8">
                                        <subchap2 id="N10FE9">
                                                <p id="N10FEA" type="main">
                                                        <s id="N10FEC"> 
Regiones autem, quas debent spectare aedes sacrae 
deorum inmortalium, sic erunt constituendae, uti, si 
nulla ratio inpedierit liberaque fuerit potestas, aedis signumque, quod erit in cella conlocatum, spectet ad vespertinam caeli regionem, uti, qui adierint ad aram immolantes aut sacrificia facientes, spectent ad partem caeli 
orientis et simulacrum, quod erit in aede, et ita vota 
suscipientes contueantur aedem et orientem caelum ipsaque simulacra videantur exaudientia contueri supplicantes 
et sacrificantes, quod aras omnes deorum necesse esse videatur ad orientem spectare. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N10FEF">
                                                <p id="N10FF0" type="main">
                                                        <s id="N10FF2"> 
Sin autem loci natura interpellaverit, tunc convertendae sunt earum regionum constitutiones, uti quam plurima pars moenium e templis 
earum conspiciatur. </s>
                                                        <s id="N10FF5">item si secundum flumina aedis sacra fiet, ita uti Aegypto circa Nilum, ad fluminis ripas videntur spectare debere. </s>
                                                        <s id="N10FF8">similiter si circum vias publicas erunt aedificia deorum, ita constituantur, uti praetereuntes possint respicere et in conspectu salutationes facere.  
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N10FFB">
                                        <subchap2 id="N10FFC">
                                                <p id="N10FFD" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N11001"> 
Ostiorum autem et eorum antepagmentorum in aedibus 
hae sunt rationes, uti primum constituatur, quot genera 
sint &lsqb;futurae&rsqb;. genera sunt enim thyromaton haec: doricum, 
ionicum, atticurges. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N11004" type="main">
                                                        <s id="N11006"> 
Horum &lt;dorici generis&gt; symmetriae conspiciuntur his 
rationibus, uti corona summa, quae supra antepagmentum 
superius inponitur, aeque librata sit capitulis summis columnarum, quae in pronao fuerint. </s>
                                                        <s id="N11009">lumen autem thyretri 
constituatur sic, uti quae altitudo aedis a pavimento ad 
lacunaria fuerit, dividatur in partes tres semis et ex eis 
duae partes &lt;semis&gt; lumini valvarum altitudine constituantur. </s>
                                                        <s id="N1100C">haec autem dividatur in partes <emph type="smallcaps"/>XII<emph.end type="italics"/> et ex eis 
quinque et dimidia latitudo luminis fiat in imo. </s>
                                                        <s id="N11015">et in 
summo contrahatur, si erit lumen ab imo ad sedecim 
pedes, antepagmenti <emph type="smallcaps"/>III<emph.end type="italics"/> parte; &lt;si&gt; <emph type="smallcaps"/>XVI<emph.end type="italics"/> pedum ad <emph type="smallcaps"/>XXV<emph.end type="italics"/>, 
superior pars luminis contrahatur antepagmenti parte <emph type="smallcaps"/>IIII<emph.end type="italics"/>; 
si ab pedibus <emph type="smallcaps"/>XXV<emph.end type="italics"/> ad <emph type="smallcaps"/>XXX<emph.end type="italics"/>, summa pars contrahatur antepagmenti parte <emph type="smallcaps"/>VIII<emph.end type="italics"/>. reliqua, quo altiora erunt, ad perpendiculum videntur oportere conlocari. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11042">
                                                <p id="N11043" type="main">
                                                        <s id="N11045"> 
Ipsa autem antepagmenta <gap/> contrahantur in summo suae crassitudinis <emph type="smallcaps"/>XIIII<emph.end type="italics"/> parte. </s>
                                                        <s id="N11050">supercilii crassitudo, quanta antepagmentorum in summa parte erit crassitudo. </s>
                                                        <s id="N11053">cymatium 
faciundum est antepagmenti parte sexta; proiectura autem, 
quanta est eius crassitudo. </s>
                                                        <s id="N11056">sculpendum est cymatium 
lesbium cum astragalo. </s>
                                                        <s id="N11059">supra cymatium, quod erit in 
supercilio, conlocandum est hyperthyrum crassitudine 
supercilii, et in eo scalpendum est cymatium doricum, 
astragalum lesbium sima scalptura. </s>
                                                        <s id="N1105C">corona plana cum cymatio; proiectura autem eius erit quanta altitudo. </s>
                                                        <s id="N1105F">supercilii, quod supra antepagmenta inponitur, dextra atque 
sinistra proiecturae sic sunt faciundae, uti crepidines excurrant et in unguem ipso cymatio coniungantur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11062">
                                                <p id="N11063" type="main">
                                                        <s id="N11065"> 
Sin autem ionico genere futura erunt, lumen altum ad 
eundem modum quemadmodum in doricis fieri videtur. </s>
                                                        <s id="N11068">latitudo constituatur, ut altitudo dividatur in partes duas 
et dimidiam, eiusque partis unius ima luminis fiat latitudo. </s>
                                                        <s id="N1106B">contracturae ita uti in doricis. </s>
                                                        <s id="N1106E">crassitudo antepagmentorum &lt;ex&gt; altitudine luminis in fronte <emph type="smallcaps"/>XIIII<emph.end type="italics"/> parte, cymatium huius crassitudinis sexta. </s>
                                                        <s id="N11077">reliqua pars praeter cymatium dividatur in partes <emph type="smallcaps"/>XII<emph.end type="italics"/>. harum trium prima corsa 
fiat cum astragalo, secunda quattuor, tertia quinque, et eae aeque corsae cum astragalis circumcurrant. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11080">
                                                <p id="N11081" type="main">
                                                        <s id="N11083"> 
Hyperthyra autem ad eundem modum componantur quemadmodum in doricis. </s>
                                                        <s id="N11086">pro crepidinibus ancones, sive parotides vocantur, excalptae dextra ac sinistra praependeant ad imi supercilii libramentum, praeter folium. </s>
                                                        <s id="N11089">eae habeant 
in fronte crassitudinem ex antepagmenti tribus partibus, 
imo quarta parte graciliore quam superiora. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N1108C" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N11090"> 
Fores ita compingantur, uti scapi cardinales sint ex 
latitudine luminis totius <emph type="smallcaps"/>XII<emph.end type="italics"/> parte. </s>
                                                        <s id="N11099">inter duos scapos tympana ex <emph type="smallcaps"/>XII<emph.end type="italics"/> partibus habeant ternas partes. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N110A2">
                                                <p id="N110A3" type="main">
                                                        <s id="N110A5"> 
Inpagibus distributiones ita fient, uti divisis altitudinibus in partes <emph type="smallcaps"/>V<emph.end type="italics"/> 
duae superiori, tres inferiori designentur. </s>
                                                        <s id="N110AE">super medium 
medii inpages conlocentur, ex reliquis alii in summo, alii 
in imo compingantur. </s>
                                                        <s id="N110B1">altitudo inpagis fiat tympani tertia 
parte, cymatium sexta parte inpagis. </s>
                                                        <s id="N110B4">scaporum latitudines 
inpagis dimidia parte, item replum de inpage dimidia et  
sexta parte. </s>
                                                        <s id="N110B7">scapi, qui sunt secundum antepagmentum, dimidium inpagis constituantur. </s>
                                                        <s id="N110BA">sin autem valvatae erunt, 
altitudines ita manebunt, in latitudinem adiciatur amplius 
foris latitudo. </s>
                                                        <s id="N110BD">si quadriforis futura est, altitudo adiciatur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N110C0">
                                                <p id="N110C1" type="main">
                                                        <s id="N110C3"> 
Atticurge autem isdem rationibus perficiuntur, quibus 
dorica. </s>
                                                        <s id="N110C6">praeterea corsae sub cymatiis in antepagmentis 
circumdantur, quae ita distribui debent, uti antepagmenti 
praeter cymatium ex partibus <emph type="smallcaps"/>VII<emph.end type="italics"/> habeant duas partes. </s>
                                                        <s id="N110CF">ipsaque non fiunt clathrata neque bifora sed valvata, et 
aperturas habent in exteriores partes. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N110D2" type="main">
                                                        <s id="N110D4"> 
Quas rationes aedium sacrarum in formationibus oporteat fieri &lt;doricis&gt;, ionicis corinthiisque operibus, quoad 
potui attingere, veluti legitimis moribus exposui. </s>
                                                        <s id="N110D7">nunc 
de tuscanicis dispositionibus, quemadmodum institui oporteat, dicam. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N110DA">
                                        <subchap2 id="N110DB">
                                                <p id="N110DC" type="main">
                                                        <s id="N110DE"> 
Locus, in quo aedis constituetur, cum habuerit in longitudine sex partes, una dempta reliquum quod 
erit, latitudini detur. </s>
                                                        <s id="N110E1">longitudo autem dividatur bipertito, 
et quae pars erit interior, cellarum spatiis designetur, quae 
erit proxima fronti, columnarum dispositioni relinquatur. </s>
                                                        <s id="N110E4">item latitudo dividatur in partes <emph type="smallcaps"/>X<emph.end type="italics"/>. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N110ED">
                                                <p id="N110EE" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N110F2"> 
Ex his ternae partes dextra ac sinistra cellis minoribus, sive ibi alae futurae 
sunt, dentur; reliquae quattuor mediae aedi attribuantur. </s>
                                                        <s id="N110F5">spatium, quod erit ante cellas in pronao, ita columnis 
designetur, ut angulares contra antas, parietum extremorum &lt;e&gt; regione, conlocentur; duae mediae e regione 
parietum, qui inter antas et mediam aedem fuerint, ita 
distribuantur; et inter antas et columnas priores per medium isdem regionibus alterae disponantur. </s>
                                                        <s id="N110F8">eaeque sint 
ima crassitudine altitudinis parte <emph type="smallcaps"/>VII<emph.end type="italics"/>; altitudo tertia parte 
latitudinis templi; summaque columna quarta parte crassitudinis imae contrahatur.  
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11101">
                                                <p id="N11102" type="main">
                                                        <s id="N11104"> 
Spirae earum altae dimidia parte crassitudinis fiant. </s>
                                                        <s id="N11107">habeant spirae earum plinthum 
ad circinum, altam suae crassitudinis dimidia parte, torum 
insuper cum apophysi crassum quantum plinthus. </s>
                                                        <s id="N1110A">capituli altitudo dimidia crassitudinis. </s>
                                                        <s id="N1110D">abaci latitudo quanta 
ima crassitudo columnae. </s>
                                                        <s id="N11110">capitulique crassitudo dividatur 
in partes tres, e quibus una plintho, quae est abacus, detur, altera echino, tertia hypotrachelio cum apophysi. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11113">
                                                <p id="N11114" type="main">
                                                        <s id="N11116"> 
Supra columnas trabes compactiles inponantur ut altitudinis modulis &icirc;s, qui a magnitudine operis postulabuntur. </s>
                                                        <s id="N11119">eaeque trabes compactiles eam habeant crassitudinem, 
quanta summae columnae erit hypotrachelium, et ita sint 
compactae subscudibus et securiclis, ut compactura duorum digitorum habeant laxationem. </s>
                                                        <s id="N1111C">cum enim inter se 
tangunt et non spiramentum et perflatum venti recipiunt, concalefaciuntur et celeriter putrescunt. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1111F">
                                                <p id="N11120" type="main">
                                                        <s id="N11122"> 
Supra trabes et supra parietes traiecturae mutulorum parte <emph type="smallcaps"/>IIII<emph.end type="italics"/> altitudinis 
columnae proiciantur; item in eorum frontibus antepagmenta figantur. </s>
                                                        <s id="N1112B">supraque &icirc;s tympanum fastigii structura seu de materia conlocetur. </s>
                                                        <s id="N1112E">supraque e&ucirc;m fastigium, columen, cantherii, templa ita sunt conlocanda, ut 
stillicidium tecti absoluti tertiario respondeat. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N11131">
                                        <subchap2 id="N11132">
                                                <p id="N11133" type="main">
                                                        <s id="N11135"> 
Fiunt autem aedes rotundae, e quibus aliae monopteroe sine cella columnatae constituuntur, aliae peripteroe 
dicuntur. </s>
                                                        <s id="N11138">quae sine cella fiunt, tribunal habent et ascensum ex sua diametro tertiae partis. </s>
                                                        <s id="N1113B">insuper stylobatam 
columnae constituuntur tam altae, quanta ab extremis 
parietibus est diametros stylobatarum, crassae altitudinis 
suae cum capitulis et spiris decumae partis. </s>
                                                        <s id="N1113E">epistylium  
altum columnae crassitudinis dimidia parte. </s>
                                                        <s id="N11141">zophorum et 
reliqua, quae insuper inponuntur, ita uti in <emph type="smallcaps"/>III<emph.end type="italics"/> volumine 
de symmetriis scripsi. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1114A">
                                                <p id="N1114B" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N1114F"> 
Sin autem peripteros ea aedes constituetur, duo gradus et stylobata ab imo constituantur. </s>
                                                        <s id="N11152">deinde cellae paries conlocetur cum recessu eius a stylobata circa partem 
latitudinis quintam, medioque valvarum locus ad aditus 
relinquatur; eaque cella tantam habeat diametrum praeter 
parietes et circumitionem, quantam altitudinem columna. </s>
                                                        <s id="N11155">supra stylobatam columnae circum cellam isdem symmetriis, quae &lt;supra scriptae sunt,&gt; disponantur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11158">
                                                <p id="N11159" type="main">
                                                        <s id="N1115B"> 
In medio tecti ratio ita habeatur, uti, quanta diametros totius operis erit futura, dimidia altitudo fiat tholi praeter florem; flos autem tantam habeat magnitudinem, quantam habuerit columnae capitulum, praeter pyramidem. </s>
                                                        <s id="N1115E">reliqua, uti supra 
scripta sunt ea, pro portionibus atque symmetriis facienda 
videntur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11161">
                                                <p id="N11162" type="main">
                                                        <s id="N11164"> 
Item generibus aliis constituuntur aedes ex isdem symmetriis ordinatae et alio genere dispositiones habentes, 
uti est Castoris in circo Flaminio et inter duos lucos 
Veiovis, item augustius Nemori Dianae columnis adiectis 
dextra ac sinistra ad umeros pronai. </s>
                                                        <s id="N11167">hoc autem genere 
primo facta est, uti est Castoris in circo, Athenis in arce 
et in Attica Sunio Palladis Minervae. </s>
                                                        <s id="N1116A">earum non aliae 
sed eaedem sunt proportiones. </s>
                                                        <s id="N1116D">cellae enim longitudinibus 
duplices sunt ad latitudines uti reliquae; ex &icirc;s omnia, quae solent esse in frontibus, ad latera sunt translata. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11170">
                                                <p id="N11171" type="main">
                                                        <s id="N11173"> 
Nonnulli etiam de tuscanicis generibus sumentes columnarum dispositiones transferunt in corinthiorum et ionicorum operum ordinationes, et quibus in locis in pronao procurrunt 
antae, in isdem e regione cellae parietum columnas binas 
conlocantes efficiunt tuscanicorum et graecorum operum communem ratiocinationem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11176">
                                                <p id="N11177" type="main">
                                                        <s id="N11179"> 
Alii vero removentes parietes aedis et adplicantes ad intercolumnia, pteromatos spatiis 
sublati efficiunt amplum laxamentum cellae; reliqua autem 
proportionibus et symmetriis isdem conservantes aliud 
genus figurae nominisque videntur pseudoperipterum procreavisse. </s>
                                                        <s id="N1117C">haec autem genera propter usum sacrificiorum 
convertuntur. </s>
                                                        <s id="N1117F">non enim omnibus diis isdem rationibus 
aedes sunt faciundae, quod alius alia varietate sacrorum 
religionum habet effectus. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11182">
                                                <p id="N11183" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N11187"> 
Omnes aedium sacrarum ratiocinationes, uti mihi traditae sunt, exposui ordinesque et symmetrias earum partitionibus distinxi, et quarum dispares sunt figurae et quibus discriminibus inter se sunt disparatae, quoad potui 
significare scriptis, exposui. </s>
                                                        <s id="N1118A">nunc de aris deorum inmortalium, uti aptam constitutionem habeant ad sacrificiorum rationem, dicam. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N1118D">
                                        <subchap2 id="N1118E">
                                                <p id="N1118F" type="main">
                                                        <s id="N11191"> 
Arae spectent ad orientem et semper inferiores sint conlocatae quam simulacra, quae fuerint 
in aede, uti suspicientes divinitatem, qui supplicant, et 
sacrificent. </s>
                                                        <s id="N11194">disparibus altitudinibus ad sui cuiusque dei 
decorem componantur. </s>
                                                        <s id="N11197">altitudines autem earum sic sunt 
explicandae, uti Iovi omnibusque caelestibus quam excelsissimae constituantur, Vestae Terrae Matrique humiles 
conlocentur. </s>
                                                        <s id="N1119A">ita idoneae his institutionibus explicabuntur 
modulationibus ararum deformationes. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N1119D" type="main">
                                                        <s id="N1119F"> 
Explicatis aedium sacrarum compositionibus in hoc libro, insequenti de communium operum reddemus distributionibus explicationes.  
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                        </chap>
                        <chap id="N111A2">
                                <!-- 5,t,1,1 -->
                                <p id="N111A4" type="head">
                                        <s id="N111A6">LIBER QUINTUS</s>
                                </p>
                                <subchap1 id="N111A9">
                                        <subchap2 id="N111AA">
                                                <p id="N111AB" type="main">
                                                        <s id="N111AD"> 
Qui amplioribus voluminibus, imperator, ingenii cogitationes praeceptaque explicaverunt, maximas et egregias 
adiecerunt suis scriptis auctoritates. </s>
                                                        <s id="N111B0">quod etiam velim 
nostris quoque studiis res pateretur, ut amplificationibus 
auctoritas et in his praeceptis augeretur; sed id non est, 
quemadmodum putatur, expeditum. </s>
                                                        <s id="N111B3">non enim de architectura sic scribitur uti historia aut poemata. </s>
                                                        <s id="N111B6">historiae 
per se tenent lectores; habent enim novarum rerum varias expectationes. </s>
                                                        <s id="N111B9">poematorum vero &lsqb;carminum&rsqb; metra 
et pedes ac verborum elegans dispositio et sententiarum 
inter personas distinctas &lsqb;versuum&rsqb; pronuntiatio prolectando sensus legentium perducit sine offensa ad summam scriptorum terminationem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N111BC">
                                                <p id="N111BD" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N111C1"> 
Id autem in architecturae conscriptionibus non potest fieri, quod vocabula ex artis propria necessitate concepta inconsueto sermone obiciunt sensibus obscuritatem. </s>
                                                        <s id="N111C4">cum ergo ea per se non sint aperta nec pateant eorum in consuetudine nomina, tum etiam 
praeceptorum late vagantes scripturae, si non contrahentur, ut paucis et perlucidis sententiis explicentur, frequentia multitudineque sermonis inpediente incertas legentium 
efficient cogitationes. </s>
                                                        <s id="N111C7">itaque occultas nominationes commensusque e membris operum pronuntians, ut memoriae 
tradantur, breviter exponam; sic enim expeditius ea recipere poterunt mentes. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N111CA">
                                                <p id="N111CB" type="main">
                                                        <s id="N111CD"> 
Non minus cum animadvertissem distentam occupationibus civitatem publicis et privatis 
negotiis, paucis iudicavi scribendum, uti angusto spatio 
vacuitatis ea legentes breviter percipere possent. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N111D0" type="main">
                                                        <s id="N111D2"> 
Etiamque Pythagorae quique eius haeresim fuerunt secuti, placuit cybicis rationibus praecepta in voluminibus  
scribere, constitueruntque cybum <emph type="smallcaps"/>CCXVI<emph.end type="italics"/> versus eosque non 
plus tres in una conscriptione oportere esse putaverunt. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N111DB">
                                                <p id="N111DC" type="main">
                                                        <s id="N111DE"> 
Cybus autem est corpus ex lateribus aequali latitudine 
planitiarum perquadratum. </s>
                                                        <s id="N111E1">is cum est iactus, quam in 
partem incubuit, dum est intactus, inmotam habet stabilitatem, uti sunt etiam tesserae, quas in alveo ludentes 
iaciunt. </s>
                                                        <s id="N111E4">hanc autem similitudinem ex eo sumpsisse videntur, quod is numerus versuum, uti cybus, in quemcumque 
sensum insederit, inmotam efficiat ibi memoriae stabilitatem. </s>
                                                        <s id="N111E7">graeci quoque poetae comici interponentes e choro canticum diviserunt spatia fabularum. </s>
                                                        <s id="N111EA">ita partes cybica ratione facientes intercapedinibus levant actorum 
pronuntiationes. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N111ED">
                                                <p id="N111EE" type="main">
                                                        <s id="N111F0"> 
Cum ergo haec naturali modo sint a maioribus observata animoque advertam inusitatas et obscuras multis res 
esse mihi scribendas, quo facilius ad sensus legentium pervenire possint, brevibus voluminibus iudicavi scribere; ita 
enim expedita erunt ad intellegendum. </s>
                                                        <s id="N111F3">eorumque ordinationes institui, uti non sint quaerentibus separatim colligenda, sed e corpore uno et in singulis voluminibus generum haberent explicationes. </s>
                                                        <s id="N111F6">itaque, Caesar, tertio et 
quarto volumine aedium sacrarum rationes exposui, hoc 
libro publicorum locorum expediam dispositiones. </s>
                                                        <s id="N111F9">primumque forum uti oporteat constitui, dicam, quod in eo et publicarum et privatarum rerum rationes per magistratus 
gubernantur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N111FC">
                                        <subchap2 id="N111FD">
                                                <p id="N111FE" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N11202"> 
Graeci in quadrato amplissimis et duplicibus porticibus 
fora constituunt crebrisque columnis et lapideis aut marmoreis epistyliis adornant et supra ambulationes in contignationibus faciunt. </s>
                                                        <s id="N11205">Italiae vero urbibus non eadem est 
ratione faciendum, ideo quod a maioribus consuetudo tradita est gladiatoria munera in foro dari.  
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11208">
                                                <p id="N11209" type="main">
                                                        <s id="N1120B"> 
Igitur circum spectacula spatiosiora intercolumnia distribuantur circaque in porticibus argentariae tabernae maenianaque superioribus coaxationibus conlocentur, quae et ad usum 
et ad vectigalia publica recte erunt disposita. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N1120E" type="main">
                                                        <s id="N11210"> 
Magnitudines autem ad copiam hominum oportet fieri, 
ne parvum spatium sit ad usum aut ne propter inopiam 
populi vastum forum videatur. </s>
                                                        <s id="N11213">latitudo autem ita finiatur, 
uti, longitudo in tres partes cum divisa fuerit, ex his duae 
partes ei dentur; ita enim erit oblonga eius formatio et ad spectaculorum rationem utilis dispositio. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11216">
                                                <p id="N11217" type="main">
                                                        <s id="N11219"> 
Columnae superiores quarta parte minores quam inferiores sunt constituendae, propterea quod oneri ferendo, quae sunt inferiora, firmiora debent esse quam superiora. </s>
                                                        <s id="N1121C">non minus quod etiam nascentium oportet imitari naturam, ut in arboribus teretibus, abiete, cupresso, pinu, e quibus nulla non crassior est ab radicibus, dein decrescendo progreditur in altitudinem naturali contractura peraequata nascens ad cacumen. </s>
                                                        <s id="N1121F">ergo si natura nascentium ita postulat, recte est constitutum et altitudinibus et crassitudinibus superiora inferiorum fieri contractiora. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11222">
                                                <p id="N11223" type="main">
                                                        <s id="N11225"> 
Basilicarum loca adiuncta foris quam calidissimis partibus oportet constitui, ut per hiemem sine molestia tempestatium se conferre in eas negotiatores possint. </s>
                                                        <s id="N11228">earumque latitudines ne minus quam ex tertia, ne plus ex 
dimidia longitudinis constituantur, nisi si loci natura inpedierit et aliter coegerit symmetriam commutari. </s>
                                                        <s id="N1122B">sin 
autem locus erit amplior in longitudine, chalcidica in extremis constituantur, uti sunt in Iulia Aquiliana. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1122E">
                                                <p id="N1122F" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N11233"> 
Columnae basilicarum tam altae, quam porticus latae fuerint, faciendae videntur; porticus, quam medium spatium futurum est, ex tertia finiatur. </s>
                                                        <s id="N11236">columnae superiores minores quam inferiores, uti supra scriptum est, constituantur. </s>
                                                        <s id="N11239">pluteum, quod fuerit inter superiores et inferiores columnas,  
lumnas, item quarta parte minus, quam superiores columnae fuerint, oportere fieri videtur, uti supra basilicae contignationem ambulantes ab negotiatoribus ne conspiciantur. </s>
                                                        <s id="N1123C">epistylia, zophora, coronae ex symmetriis columnarum, uti in tertio libro diximus, explicentur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1123F">
                                                <p id="N11240" type="main">
                                                        <s id="N11242"> 
&lsqb;Non minus summam dignitatem et venustatem possunt 
habere comparationes basilicarum, quo genere Coloniae 
Iuliae Fanestri conlocavi curavique faciendam, cuius proportiones et symmetriae sic sunt constitutae. </s>
                                                        <s id="N11245">mediana 
testudo inter columnas est longa pedes <emph type="smallcaps"/>CXX<emph.end type="italics"/>, lata pedes 
<emph type="smallcaps"/>LX<emph.end type="italics"/>. porticus eius circa testudinem inter parietes et columnas lata pedes <emph type="smallcaps"/>XX<emph.end type="italics"/>. columnae altitudinibus perpetuis 
cum capitulis pedes <emph type="smallcaps"/>L<emph.end type="italics"/>, crassitudinibus quin&ucirc;m, habentes 
post se parastaticas altas pedes <emph type="smallcaps"/>XX<emph.end type="italics"/>, latas pedes <emph type="smallcaps"/>II S<emph.end type="italics"/>, crassas <emph type="smallcaps"/>I S<emph.end type="italics"/>, quae sustinent trabes, in quibus invehuntur porticuum contignationes. </s>
                                                        <s id="N11272">supraque eas aliae parastaticae pedum <emph type="smallcaps"/>XVIII<emph.end type="italics"/>, latae bin&ucirc;m, crassae pedem, quae excipiunt item 
trabes sustinentes cantherium et portic&ucirc;m, quae sunt summissa infra testudinem, tecta. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1127B">
                                                <p id="N1127C" type="main">
                                                        <s id="N1127E"> 
Reliqua spatia inter parastaticarum et columnarum trabes per intercolumnia luminibus sunt relicta. </s>
                                                        <s id="N11281">columnae sunt in latitudine testudinis cum angularibus dextra ac sinistra quaternae, in 
longitudine, quae est foro proxima, cum isdem angularibus 
octo, ex altera parte cum angularibus <emph type="smallcaps"/>VI<emph.end type="italics"/>, ideo quod mediae duae in ea parte non sunt positae, ne inpediant aspectus pronai aedis Augusti, quae est in medio latere 
parietis basilicae conlocata spectans medium forum et aedem Iovis. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1128A">
                                                <p id="N1128B" type="main">
                                                        <s id="N1128D"> 
Item tribunal, quod est in ea aede, hemicycli 
schematis minoris curvatura formatum; eius autem hemicycli in fronte est intervallum pedes <emph type="smallcaps"/>XLVI<emph.end type="italics"/>, introrsus curvatura pedes <emph type="smallcaps"/>XV<emph.end type="italics"/>, uti, qui apud magistratus starent, negotiantes in basilica ne inpedirent. </s>
                                                        <s id="N1129C">supra columnas ex tribus 
tignis bipedalibus compactis trabes sunt circa conlocatae, 
eaeque ab tertiis columnis, quae sunt in interiore parte, 
revertuntur ad antas, quae a pronao procurrunt, dextraque et sinistra hemicyclium tangunt. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1129F">
                                                <p id="N112A0" type="main">
                                                        <s id="N112A2"> 
Supra trabes contra capitula ex fulmentis dispositae pilae sunt conlocatae, 
altae pedes <emph type="smallcaps"/>III<emph.end type="italics"/>, latae quoqueversus quaternis. </s>
                                                        <s id="N112AB">supra eas 
ex duobus tignis bipedalibus trabes everganeae circa sunt 
conlocatae. </s>
                                                        <s id="N112AE">quibus insuper transtra cum capreolis columnarum contra corpora et antas et parietes pronai conlocata sustinent unum culmen perpetuae basilicae, alterum 
a medio supra pronaum aedis. </s>
                                                        <s id="N112B1">ita fastigiorum duplex pectinata dispositio extrinsecus tecti et interioris altae testudinis praestat speciem venustam. </s>
                                                        <s id="N112B4">item sublata epistyliorum ornamenta et pluteorum columnarumque superiorum 
distributio operosam detrahit molestiam sumptusque inminuit ex magna parte summam. </s>
                                                        <s id="N112B7">ipsae vero columnae in 
altitudine perpetua sub trabes testudinis perductae et 
magnificentiam inpensae et auctoritatem operi adaugere 
videntur.&rsqb; 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N112BA">
                                        <subchap2 id="N112BB">
                                                <p id="N112BC" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N112C0"> 
Aerarium, carcer, curia foro sunt coniungenda, sed ita 
uti magnitudo &lt;ac&gt; symmetriae eorum foro respondeant. </s>
                                                        <s id="N112C3">maxime quidem curia in primis est facienda ad dignitatem municipii sive civitatis. </s>
                                                        <s id="N112C6">et si quadrata erit, quantum habuerit latitudinis dimidia addita constituatur altitudo; sin autem oblonga fuerit, longitudo et latitudo 
componatur, et summae compositae eius dimidia pars sub lacunariis altitudini detur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N112C9">
                                                <p id="N112CA" type="main">
                                                        <s id="N112CC"> 
Praeterea praecingendi sunt parietes medii coronis ex intestino opere aut albario 
ad dimidiam partem altitudinis. </s>
                                                        <s id="N112CF">quae si non erunt, vox 
ibi disputantium elata in altitudinem intellectui non poterit esse audientibus. </s>
                                                        <s id="N112D2">cum autem coronis praecincti parietes erunt, vox ab imis morata, priusquam in aera elata 
dissipabitur, auribus erit intellecta. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N112D5">
                                        <subchap2 id="N112D6">
                                                <p id="N112D7" type="main">
                                                        <s id="N112D9"> 
Cum forum constitutum fuerit, tum deorum inmortalium 
diebus festis ludorum spectationibus eligendus est locus 
theatro quam saluberrimus, uti in primo libro de salubritatibus in moenium conlocationibus est scriptum. </s>
                                                        <s id="N112DC">per 
ludos enim cum coniugibus et liberis persedentes delectationibus detinentur et corpora propter voluptatem inmota 
patentes habent venas, in quas insidunt aurarum flatus, 
qui, si a regionibus palustribus aut aliis regionibus vitiosis 
advenient, nocentes spiritus corporibus infundent. </s>
                                                        <s id="N112DF">itaque si curiosius eligetur locus theatro, vitabuntur vitia. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N112E2">
                                                <p id="N112E3" type="main">
                                                        <s id="N112E5"> 
Etiamque providendum est, ne impetus habeat a meridie. </s>
                                                        <s id="N112E8">sol 
enim cum implet eius rotunditatem, aer conclusus curvatura neque habens potestatem vagandi versando confervescit et candens adurit excoquitque et inminuit e corporibus umores. </s>
                                                        <s id="N112EB">ideo maxime vitandae sunt his rebus vitiosae regiones et eligendae salubres. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N112EE">
                                                <p id="N112EF" type="main">
                                                        <s id="N112F1"> 
Fundamentorum autem, si in montibus fuerint, facilior erit ratio; sed si necessitas 
coegerit in plano aut palustri loco ea constitui, solidationes substructionesque ita erunt faciendae, quemadmodum de fundationibus aedium sacrarum in tertio libro est scriptum. </s>
                                                        <s id="N112F4">insuper fundamenta lapideis et marmoreis copiis gradationes ab substructione fieri debent. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N112F7">
                                                <p id="N112F8" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N112FC"> 
Praecinctiones ad altitudines theatrorum pro rata parte faciendae videntur, neque altiores quam quanta praecinctionis itineris sit latitudo. </s>
                                                        <s id="N112FF">si enim excelsiores fuerint, repellent et eicient e superiore parte vocem nec patientur in sedibus suis, quae &lt;sunt&gt; supra praecinctiones, verborum casus certa significatione ad aures pervenire. </s>
                                                        <s id="N11302">et ad summam ita est gubernandum, uti, linea cum ad imum gradum et ad summum extenta fuerit, omnia cacumina graduum angulosque tangat: ita vox non inpedietur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11305">
                                                <p id="N11306" type="main">
                                                        <s id="N11308"> 
Aditus  complures et spatiosos oportet disponere, nec coniunctos 
superiores inferioribus, sed ex omnibus locis perpetuos et 
directos sine inversuris faciendos, uti, cum populus dimittatur de spectaculis, ne comprimatur, sed habeat ex omnibus locis exitus separatos sine inpeditione. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N1130B" type="main">
                                                        <s id="N1130D"> 
Etiam diligenter est animadvertendum, ne sit locus 
surdus, sed ut in eo vox quam clarissime vagari possit. </s>
                                                        <s id="N11310">hoc vero fieri ita poterit, si locus electus fuerit, ubi non inpediatur resonantia. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11313">
                                                <p id="N11314" type="main">
                                                        <s id="N11316"> 
Vox autem est spiritus fluens aeris, e tactu sensibilis auditu. </s>
                                                        <s id="N11319">ea movetur circulorum rotundationibus infinitis, uti si in stantem aquam lapide inmisso nascantur innumerabiles undarum circuli crescentes a centro, quam latissime possint, et vagantes, nisi angustia loci interpellaverit aut aliqua offensio, quae non patitur designationes earum undarum ad exitus pervenire. </s>
                                                        <s id="N1131C">itaque cum interpellentur offensionibus, primae redundantes insequentium disturbant designationes. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1131F">
                                                <p id="N11320" type="main">
                                                        <s id="N11322"> 
Eadem ratione vox item ad circinum efficit motiones; sed in aqua circuli planitiae in latitudine moventur, vox et in latitudine progreditur et altitudinem gradatim scandit. </s>
                                                        <s id="N11325">igitur ut in aqua undarum designationibus, item in voce cum offensio nulla primam undam interpellaverit, non disturbat secundam nec insequentes, sed omnes sine resonantia perveniunt ad imorum et ad summorum aures. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11328">
                                                <p id="N11329" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N1132D"> 
Ergo veteres architecti naturae vestigia persecuti indagationibus 
vocis scandentis theatrorum perfecerunt gradationes, et 
quaesierunt per canonicam mathematicorum et musicam 
rationem, ut, quaecumque vox esset in scaena, clarior et 
suavior ad spectatorum perveniret aures. </s>
                                                        <s id="N11330">uti enim organa aeneis lamminis aut corneis <foreign lang="greek">h&rpar;xei=a</foreign> ad chordarum  
sonit&ucirc;m claritatem perficiuntur, sic theatrorum per harmonicen ad augendam vocem ratiocinationes ab antiquis 
sunt constitutae. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N11337">
                                        <subchap2 id="N11338">
                                                <p id="N11339" type="main">
                                                        <s id="N1133B"> 
Harmonice autem est musica litteratura obscura et 
difficilis, maxime quidem quibus graecae litterae non sunt 
notae. </s>
                                                        <s id="N1133E">quam si volumus explicare, necesse est etiam 
graecis verbis uti, quod nonnulla eorum latinas non 
habent appellationes. </s>
                                                        <s id="N11341">itaque ut potuero quam apertissime 
ex Aristoxeni scripturis interpretabor et eius diagramma 
subscribam finitionesque sonituum designabo, uti, qui diligentius attenderit, facilius percipere possit. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11344">
                                                <p id="N11345" type="main">
                                                        <s id="N11347"> 
Vox enim mutationibus cum flectitur, alias fit acuta, alias gravis; 
duobusque modis movetur, e quibus unus effectus habet 
continuatos, alter distantes. </s>
                                                        <s id="N1134A">continuata vox neque in finitionibus consistit neque in loco ullo, efficitque terminationes non apparentes, intervalla autem media apparentia, 
uti sermone cum dicamus: sol lux flos vox. </s>
                                                        <s id="N1134D">nunc enim nec 
unde incipit nec ubi desinit, intellegitur, &dagger;sed quod ex 
acuta facta est gravis et ex gravi acuta, apparet auribus. </s>
                                                        <s id="N11350">per distantiam autem e contrario. </s>
                                                        <s id="N11353">namque cum flectitur inmutatione, vox statuit se in alicuius sonitus finitione, deinde in alterius, et id ultro citro crebre faciendo 
&lt;non&gt; constans apparet sensibus, uti in cantionibus cum 
flectentes vocem varietatem facimus. </s>
                                                        <s id="N11356">modulationis itaque 
intervallis ea cum versatur, et unde initium fecit et ubi 
desiit, apparet in sonorum patentibus finitionibus, medianis 
autem patentia intervallis obscurantur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11359">
                                                <p id="N1135A" type="main">
                                                        <s id="N1135C"> 
Genera vero sunt modulationum tria: primum quod 
Graeci nominant <foreign lang="greek">a&lpar;rmoni/hn</foreign>, secundum <foreign lang="greek">xrw=ma</foreign>, tertium <foreign lang="greek">dia/tonon</foreign>. est autem harmoniae modulatio ab arte concepta, 
et ea re cantio eius maxime gravem et egregiam habet 
auctoritatem. </s>
                                                        <s id="N1136B">chroma subtili sollertia ac crebritate modulorum suaviorem habet delectationem. </s>
                                                        <s id="N1136E">diatoni vero, quod 
naturalis est, facilior est intervallorum distantia. </s>
                                                        <s id="N11371">in his 
tribus generibus dissimiles sunt tetrachordorum dispositiones, quod harmonia &lsqb;tetrachordorum&rsqb; et tonos et dihesis habet binas &lpar;dihesis autem est toni pars quarta; 
ita in hemitonio duae diheses sunt conlocatae&rpar;; chromati 
duo hemitonia in ordine sunt composita, tertium trium 
hemitoniorum est intervallum; dia&lt;tono&gt; toni duo sunt 
continuati, tertium hemitonium finit tetrachordi magnitudinem. </s>
                                                        <s id="N11374">ita in tribus generibus tetrachorda ex duobus 
tonis et hemitonio sunt peraequata, sed ipsa cum separatim uniuscuiusque generis finibus considerantur, dissimilem habent intervallorum designationem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11377">
                                                <p id="N11378" type="main">
                                                        <s id="N1137A"> 
Igitur intervalla tonorum et hemitoniorum et &lt;diheseon&gt; tetrachordorum 
in voce divisit natura fin&icirc;tque terminationes eorum mensuris intervallorum quantitate, modisque certis distantibus 
constituit qualitates, quibus etiam artifices, qui organa fabricant, ex natura constitutis utendo comparant ad concentus convenientes eorum perfectiones. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1137D">
                                                <p id="N1137E" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N11382"> 
Sonitus, qui graece <foreign lang="greek">fqo/ggoi</foreign> dicuntur, in unoquoque 
genere sunt <emph type="smallcaps"/>X<emph.end type="italics"/> et <emph type="smallcaps"/>VIII<emph.end type="italics"/>, e quibus <emph type="smallcaps"/>VIII<emph.end type="italics"/> sunt in tribus generibus perpetui et stantes, reliqui <emph type="smallcaps"/>X<emph.end type="italics"/>, cum communiter modulantur, sunt vagantes. </s>
                                                        <s id="N113A1">stantes autem sunt, qui inter 
mobiles &lsqb;sunt&rsqb; interpositi continent tetrachordi coniunctionem et e generum discriminibus suis finibus sunt permanentes; appellantur autem sic: proslambanomenos, hypate hypaton, hypate meson, mese, nete synhemmenon, 
paramese, nete diezeugmenon, nete hyperbolaeon. </s>
                                                        <s id="N113A4">mobiles 
autem sunt, qui in tetrachordo inter inmotos dispositi in 
generibus ex locis loca mutant; vocabula autem habent 
haec: parhypate hypaton, lichanos hypaton, parhypate 
meson, lichanos meson, trite synhemmenon, &lt;paranete 
synhemmenon,&gt; trite diezeugmenon, paranete diezeugmenon, trite hyperbolaeon, paranete hyperbolaeon. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N113A7">
                                                <p id="N113A8" type="main">
                                                        <s id="N113AA"> 
Ei autem qua moventur, recipiunt virtutes alias; intervalla enim 
et distantias habent crescentes. </s>
                                                        <s id="N113AD">itaque parhypate, quae 
in harmonia distat ab hypate &lt;dimidium&gt; hemitonium, in 
chroma transmutata habet hemitonium. </s>
                                                        <s id="N113B0">quae lichanos in 
harmonia dicitur, ab hypate distat hemitonium, in chroma 
translata progreditur duo hemitonia, in diatono distat ab 
hypate tria hemitonia. </s>
                                                        <s id="N113B3">ita <emph type="smallcaps"/>X<emph.end type="italics"/> sonitus propter translationes 
in generibus efficiunt triplicem modulationum varietatem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N113BC">
                                                <p id="N113BD" type="main">
                                                        <s id="N113BF"> 
Tetrachorda autem sunt quinque: primum gravissimum, 
quod graece dicitur <foreign lang="greek">u&lpar;/paton</foreign>, secundum medianum, quod 
appellatur <foreign lang="greek">me/son</foreign>, tertium coniunctum, quod <foreign lang="greek">sunhmme/non</foreign> 
dicitur, quartum disiunctum, quod <foreign lang="greek">diezeugme/non</foreign> nominatur, quintum, quod est acutissimum, graece <foreign lang="greek">u&lpar;perbo/laion</foreign> 
dicitur. </s>
                                                        <s id="N113D6">concentus, quos natura hominis modulari potest, 
graece quae <foreign lang="greek">sumfwni/ai</foreign> dicuntur, sunt sex: diatessaron, 
diapente, diapason, et disdiatessaron, et disdiapente, et disdiapason. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N113DD">
                                                <p id="N113DE" type="main">
                                                        <s id="N113E0"> 
Ideoque et a numero nomina ceperunt, quod, 
cum vox constiterit in una sonorum finitione ab eaque se  
flectens mutaverit et pervenerit in quartam terminationem, 
appellatur diatessaron, in quintam diapente &lsqb;in sextam 
diapason, in octavam et dimidiam diapason et diatessaron, 
in nonam et dimidiam diapason diapente, in <emph type="smallcaps"/>XII<emph.end type="italics"/> disdiapason&rsqb;. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N113E9">
                                                <p id="N113EA" type="main">
                                                        <s id="N113EC"> 
Non enim inter duo intervalla, cum chordarum 
sonitus aut vocis cantus factus fuerit, nec inter tria aut 
sex aut septem possunt consonantiae fieri, sed, uti supra 
scriptum est, diatessaron et diapente et ex ordine ad disdiapason convenientiae ex natura vocis congruentis habent finitiones. &lsqb;et ei concentus procreantur ex coniunctione sonituum, qui graece <foreign lang="greek">fqo/ggoi</foreign> dicuntur.&rsqb; 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N113F3">
                                        <subchap2 id="N113F4">
                                                <p id="N113F5" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N113F9"> 
Ita ex his indagationibus mathematicis rationibus fiant 
vasa aerea pro ratione magnitudinis theatri, eaque ita 
fabricentur, ut, cum tangantur, sonitum facere possint 
inter se diatessaron, diapente &lt;et&gt; ex ordine ad disdiapason. </s>
                                                        <s id="N113FC">postea inter sedes theatri constitutis cellis ratione 
musica ibi conlocentur ita, uti nullum parietem tangant 
circaque habeant locum vacuum et ab summo capite spatium, ponanturque inversa et habeant in parte, quae spectat ad scaenam, suppositos cuneos ne minus altos semipede; 
contraque eas cellas relinquantur aperturae inferiorum 
graduum cubilibus longae pedes duo, altae semipede. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N113FF">
                                                <p id="N11400" type="main">
                                                        <s id="N11402"> 
Designationes autem eorum, quibus in locis constituantur, 
sic explicentur. </s>
                                                        <s id="N11405">si non erit ampla magnitudine theatrum, 
media altitudinis transversa regio designetur et in ea tredecim cellae duodecim aequalibus intervallis distantes confornicentur, uti ea echea, quae supra scripta sunt, ad 
neten hyperbolaeon sonantia in cellis, quae sunt in cornibus extremis, utraque parte prima conlocentur, secunda  
ab extremis diatessaron ad neten diezeugmenon, tertia 
diatessaron ad paramesen, quarta ad neten synhemmenon, 
quinta diatessaron ad mesen, sexta diatessaron ad hypaten meson, in medio unum diatessaron ad hypaten hypaton. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11408">
                                                <p id="N11409" type="main">
                                                        <s id="N1140B"> 
Ita hac ratiocinatione vox a scaena uti ab centro 
profusa se circumagens tactuque feriens singulorum vasorum cava excitaverit auctam claritatem et concentu 
convenientem sibi consonantiam. </s>
                                                        <s id="N1140E">sin autem amplior erit 
magnitudo theatri, tunc altitudo dividatur in partes <emph type="smallcaps"/>IIII<emph.end type="italics"/>, 
uti tres efficiantur regiones cellarum transverse designatae, una harmoniae, altera chromatos, tertia diatoni. </s>
                                                        <s id="N11417">et ab imo quae erit prima, ea ex harmonia conlocetur, 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1141A">
                                                <p id="N1141B" type="main">
                                                        <s id="N1141D"> 
Ita uti in minore theatro supra scriptum est. </s>
                                                        <s id="N11420">in mediana 
autem prima in extremis cornibus ad chromaticen hyperbolaeon habentia sonitum ponantur, in secundis ab his 
diatessaron ad chromaticen diezeugmenon, in tertiis ad 
chromaticen synhemmenon, quartis diatessaron ad chromaticen meson, quintis diatessaron ad chromaticen hypaton, 
sextis ad paramesen, quod et ad chromaticen hyperbolaeon 
diapente et ad chromaticen synhemmenon diatessaron habet consonantiae communitatem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11423">
                                                <p id="N11424" type="main">
                                                        <s id="N11426"> 
In medio nihil est conlocandum, ideo quod sonit&ucirc;m nulla alia qualitas in chromatico genere symphoniae consonantiam potest habere. </s>
                                                        <s id="N11429">in summa vero divisione et regione cellarum in cornibus 
primis ad diatonon hyperbolaeon fabricata vasa sonitu 
ponantur, in secundis diatessaron ad diatonon &lt;diezeugmenon&gt;, tertiis ad diatonon synhemmenon, quartis diatessaron ad diatonon meson, quintis diatessaron ad diatonon hypaton, sextis diatessaron ad proslambanomenon,  
in medio ad mesen, quod ea et ad proslambanomenon 
diapason et ad diatonon hypaton diapente habet symphoniarum communitates. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1142C">
                                                <p id="N1142D" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N11431"> 
Haec autem si qui voluerit ad perfectum facile perducere, animadvertat in extremo libro 
diagramma musica ratione designatum, quod Aristoxenus 
magno vigore et industria generatim divisis modulationibus constitutum reliquit, de quo, si qui ratiocinationibus 
his attenderit, ad &lsqb;naturas vocis et&rsqb; audientium delectationes facilius valuerit theatrorum efficere perfectiones. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11434">
                                                <p id="N11435" type="main">
                                                        <s id="N11437"> 
Dicet aliquis forte multa theatra quotannis Romae 
facta esse neque ullam rationem harum rerum in his 
fuisse; sed errabit in eo, quod omnia publica lignea theatra tabulationes habent complures, quas necesse est sonare. </s>
                                                        <s id="N1143A">hoc vero licet animadvertere etiam ab citharoedis, 
qui, superiore tono cum volunt canere, avertunt se ad 
scaenae valvas et ita recipiunt ab earum auxilio consonantiam vocis. </s>
                                                        <s id="N1143D">cum autem ex solidis rebus theatra constituuntur, id est ex structura caementorum, lapide, marmore, quae sonare non possunt, tunc echeis hae rationes sunt explicandae. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11440">
                                                <p id="N11441" type="main">
                                                        <s id="N11443"> 
Sin autem quaeritur, in quo theatro ea sint facta, Romae non possumus ostendere, sed in Italiae 
regionibus et in pluribus Graecorum civitatibus. </s>
                                                        <s id="N11446">etiamque auctorem habemus Lucium Mummium, qui diruto 
theatro Corinthiorum ea aenea Romam deportavit et de 
manubiis ad aedem Lunae dedicavit. </s>
                                                        <s id="N11449">multi etiam sollertes architecti, qui in oppidis non magnis theatra constituerunt, propter inopiam fictilibus doliis ita sonantibus 
electis hac ratiocinatione compositis perfecerunt utilissimos effectus. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N1144C">
                                        <subchap2 id="N1144D">
                                                <p id="N1144E" type="main">
                                                        <s id="N11450"> 
Ipsius autem theatri conformatio sic est facienda, uti, 
quam magna futura est perimetros imi, centro medio conlocato circumagatur linea rotundationis, in eaque quattuor 
scribantur trigona paribus lateribus, &lt;quae paribus&gt; intervallis extremam lineam circinationis tangant, quibus etiam 
in duodecim signorum caelestium &lt;astrologia&gt; astrologi 
ex musica convenientia astrorum ratiocinantur. </s>
                                                        <s id="N11453">ex his 
trigonis cuius latus fuerit proximum scaenae, ea regione, 
qua praecidit curvaturam circinationis, ibi finiatur scaenae 
frons, et ab eo loco per centrum parallelos linea ducatur, 
quae disiungat proscaenii pulpitum et orchestrae regionem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11456">
                                                <p id="N11457" type="main">
                                                        <s id="N11459"> 
Ita latius factum fuerit pulpitum quam Graecorum, 
quod omnes artifices in scaena dant operam, in orchestra 
autem senatorum sunt sedibus loca designata. </s>
                                                        <s id="N1145C">et eius 
pulpiti altitudo sit ne plus pedum quinque, uti, qui in 
orchestra sederint, spectare possint omnium agentium 
gestus. </s>
                                                        <s id="N1145F">cunei spectaculorum in theatro ita dividantur, 
uti anguli trigonorum, qui currunt circum curvaturam 
circinationis, dirigant ascensus scalasque inter cuneos ad 
primam praecinctionem; supra autem alternis itineribus superiores cunei medii dirigantur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11462">
                                                <p id="N11463" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N11467"> 
Hi autem, qui sunt in 
imo et dirigunt scalaria, erunt numero <emph type="smallcaps"/>VII<emph.end type="italics"/>; reliqui quinque scaenae designabunt compositionem: et unus medius 
contra se valvas regias habere debet, et qui erunt dextra 
sinistra, hospitaliorum designabunt compositionem, extremi duo spectabunt itinera versurarum. </s>
                                                        <s id="N11470">gradus spectaculorum, ubi subsellia componantur <gap/> gradus ne 
minus alti sint palmopede, &lt;ne plus pedem&gt; et digitos 
sex; latitudines eorum ne plus pedes duo semis, ne minus pedes duo constituantur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11475">
                                                <p id="N11476" type="main">
                                                        <s id="N11478"> 
Tectum porticus, quod futurum est in summa gradatione, cum scaenae altitudine libratum perficiatur, ideo quod vox crescens aequaliter ad summas gradationes et tectum perveniet. </s>
                                                        <s id="N1147B">namque si non  erit aequale, quo minus fuerit altum, vox praeripietur ad eam altitudinem, quam perveniet primo. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1147E">
                                                <p id="N1147F" type="main">
                                                        <s id="N11481"> 
Orchestra inter grados imos quod diametron habuerit, eius sexta 
pars sumatur, et in cornibus utrimque ad eius mensurae 
perpendiculum inferiores sedes praecidantur, et qua praecisio fuerit, ibi constituantur itinerum supercilia; ita enim satis altitudinem habebunt eorum confornicationes. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11484">
                                                <p id="N11485" type="main">
                                                        <s id="N11487"> 
Scaenae longitudo ad orchestrae diametron duplex fieri debet. </s>
                                                        <s id="N1148A">podii altitudo ab libramento pulpiti cum corona et lysi 
duodecumam orchestrae diametri. </s>
                                                        <s id="N1148D">supra podium columnae 
cum capitulis et spiris altae quarta parte eiusdem diametri; epistylia et ornamenta earum columnarum altitudinis quinta parte. </s>
                                                        <s id="N11490">pluteum insuper cum unda et corona 
inferioris plutei dimidia parte. </s>
                                                        <s id="N11493">supra id pluteum columnae quarta parte minore altitudine sint quam inferiores; 
epistylium et ornamenta earum columnarum quinta parte. </s>
                                                        <s id="N11496">item si tertia episcenos futura erit, mediani plutei summum sit dimidia parte; columnae summae medianarum 
minus altae sint quarta parte; epistylia cum coronis earum 
columnarum item habeant altitudinis quintam partem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11499">
                                                <p id="N1149A" type="main">
                                                        <s id="N1149C"> 
Nec tamen in omnibus theatris symmetriae ad omnes 
rationes et effectus possunt respondere, sed oportet architectum animadvertere, quibus proportionibus necesse sit 
sequi symmetriam et quibus ad loci naturam aut magnitudinem operis temperari. </s>
                                                        <s id="N1149F">sunt enim res, quas et in pusillo et in magno theatro necesse est eadem magnitudine 
fieri propter usum, uti gradus. </s>
                                                        <s id="N114A2">diazomata, pluteos, itinera, ascensus, pulpita, tribunalia et si qua alia intercurrunt, ex quibus necessitas cogit discedere ab symmetria, ne inpediatur usus, non minus si qua exiguitate 
copiarum, id est marmoris, materiae reliquarumque rerum, quae parantur in opere defuerint, paulum demere 
aut adicere, dum id ne nimium inprobe fiat sed cum sensu, non erit alienum. </s>
                                                        <s id="N114A5">hoc autem erit, si architectus erit 
usu peritus, praeterea ingenio mobili sollertiaque non 
fuerit viduatus. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N114A8">
                                                <p id="N114A9" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N114AD"> 
Ipsae autem scaenae suas habent rationes explicitas 
ita, uti mediae valvae ornatus habeant aulae regiae, dextra ac sinistra hospitalia, secundum autem spatia ad ornatus comparata, quae loca Graeci <foreign lang="greek">peria/ktoi</foreign> dicunt ab 
eo, quod machinae sunt in his locis versatiles trigonoe 
habentes singulares species ornationis, quae, cum aut fabularum mutationes sunt futurae seu deorum adventus, cum 
tonitribus repentinis &lsqb;ea&rsqb; versentur mutentque speciem 
ornationis in frontes. </s>
                                                        <s id="N114B4">secundum ea loca versurae sunt 
procurrentes, quae efficiunt una a foro, altera a peregre aditus in scaenam. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N114B7">
                                                <p id="N114B8" type="main">
                                                        <s id="N114BA"> 
Genera autem sunt scaenarum tria: unum quod dicitur tragicum, alterum comicum, tertium 
satyricum. </s>
                                                        <s id="N114BD">horum autem ornatus sunt inter se dissimili 
disparique ratione, quod tragicae deformantur columnis 
et fastigiis et signis reliquisque regalibus rebus; comicae 
autem aedificiorum privatorum et maenianorum habent 
speciem prospectusque fenestris dispositos imitatione, communium aedificiorum rationibus; satyricae vero ornantur 
arboribus, speluncis, montibus reliquisque agrestibus rebus 
in topeodis speciem deformati. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N114C0">
                                        <subchap2 id="N114C1">
                                                <p id="N114C2" type="main">
                                                        <s id="N114C4"> 
In Graecorum theatris non omnia isdem rationibus 
sunt facienda, quod primum in ima circinatione, ut in 
latino trigonorum <emph type="smallcaps"/>IIII<emph.end type="italics"/>, in eo quadratorum trium anguli 
circinationis lineam tangunt, et cuius quadrati latus est  
proximum scaenae praeciditque curvaturam circinationis, 
ea regione designatur finitio proscaenii. </s>
                                                        <s id="N114CD">et ab ea regione 
ad extremam circinationem curvaturae parallelos linea designatur, in qua constituitur frons scaenae, per centrumque orchestrae proscaenii regioni parallelos linea describitur, et qua secat circinationis lineas dextra ac sinistra, in 
cornibus hemicycli centra signantur. </s>
                                                        <s id="N114D0">et circino conlocato 
in dextra ab intervallo sinistro circumagitur circinatio ad 
proscaenii sinistram partem; item centro conlocato in sinistro cornu ab intervallo dextro circumagitur ad proscaenii dextram partem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N114D3">
                                                <p id="N114D4" type="main">
                                                        <s id="N114D6"> 
Ita tribus centris hac descriptione ampliorem habent orchestram Graeci et scaenam recessiorem 
minoreque latitudine pulpitum, quod <foreign lang="greek">logei=on</foreign> appellant, 
ideo quod &lt;apud&gt; eos tragici et comici actores in scaena 
peragunt, reliqui autem artifices suas per orchestram 
praestant actiones; itaque ex eo scaenici et thymelici graece 
separatim nominantur. </s>
                                                        <s id="N114DD">eius logei altitudo non minus debet esse pedum <emph type="smallcaps"/>X<emph.end type="italics"/>, non plus duodecim. </s>
                                                        <s id="N114E6">gradationes scalarum inter cuneos et sedes contra quadratorum angulos 
dirigantur ad primam praecinctionem, a praecinctione 
inter eas iterum mediae dirigantur, et ad summam quotiens praecinguntur, altero tanto semper amplificantur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N114E9">
                                        <subchap2 id="N114EA">
                                                <p id="N114EB" type="main">
                                                        <s id="N114ED"> 
Cum haec omnia summa cura sollertiaque explicata 
sunt, tunc etiam diligentius est animadvertendum, uti sit 
electus locus, in quo leniter adplicet se vox neque repulsa 
resiliens incertas auribus referat significationes. </s>
                                                        <s id="N114F0">sunt enim 
nonnulli loci naturaliter inpedientes vocis motus, uti desonantes, qui graece dicuntur <foreign lang="greek">kathxou=ntes</foreign>, circumsonantes, 
qui apud eos nominantur <foreign lang="greek">perihxou=ntes</foreign>, item resonantes, 
qui dicuntur <foreign lang="greek">a&rpar;nthxou=ntes</foreign>, consonantesque, quos appellant 
<foreign lang="greek">sunhxou=ntas</foreign>. desonantes sunt, in quibus vox prima, cum 
est elata in altitudinem, offensa superioribus solidis corporibus repulsaque residens in imo opprimit insequentis vocis elationem; 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11503">
                                                <p id="N11504" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N11508"> 
circumsonantes autem, in quibus circumvagando coacta exsolvens in medio sine extremis casibus 
sonans ibi extinguatur incerta verborum significatione; 
resonantes vero, in quibus, cum in solido tactu percussa 
resiliat, imagines exprimendo novissimos casus duplices 
faciat auditu; item consonantes sunt, in quibus ab imis 
auxiliata cum incremento scandens egrediatur ad aures 
diserta verborum claritate. </s>
                                                        <s id="N1150B">ita si in locorum electione 
fuerit diligens animadversio, emendatus erit prudentia 
ad utilitatem in theatris vocis effectus. </s>
                                                        <s id="N1150E">formarum autem 
descriptiones inter se discriminibus his erunt notatae, uti, 
quae Graecorum habent usus, ex quadratis designentur, 
latina e paribus lateribus trigonorum. </s>
                                                        <s id="N11511">ita his praescriptionibus qui voluerit uti, emendatas efficiet theatrorum 
perfectiones. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N11514">
                                        <subchap2 id="N11515">
                                                <p id="N11516" type="main">
                                                        <s id="N11518"> 
Post scaenam porticus sunt constituendae, uti, cum 
imbres repentini ludos interpellaverint, habeat populus, 
quo se recipiat ex theatro, choragiaque laxamentum habeant 
ad comparandum. </s>
                                                        <s id="N1151B">uti sunt porticus Pompeianae, itemque 
Athenis porticus Eumenicae Patrisque Liberi fanum et 
exeuntibus e theatro sinistra parte odeum, quod Themistocles columnis lapideis dispositis navium malis et antemnis e spoliis Persicis pertexit &lpar;ideo autem etiam incensum Mithridatico bello rex Ariobarzanes restituit&rpar;; 
Smyrnae Stratoniceum; Trallibus porticus ex utraque parte 
est scaenae supra stadium; ceterisque civitatibus, quae 
diligentiores habuerunt architectos, circa theatra sunt porticus et ambulationes. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1151E">
                                                <p id="N1151F" type="main">
                                                        <s id="N11521"> 
Quae videntur ita oportere conlocari, uti duplices sint habeantque exteriores columnas 
doricas cum epistyliis et ornamentis ex ratione modulationis perfectas. </s>
                                                        <s id="N11524">latitudines autem earum ita oportere 
fieri videntur, uti, quanta altitudo columnae fuerit exterioris, tantam latitudinem habeant ab inferiore parte columnarum extremarum ad medias et a medianis ad parietes, 
qui circumcludunt porticus ambulationes. </s>
                                                        <s id="N11527">medianae autem 
columnae quinta parte altiores sint quam exteriores, sed 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1152A">
                                                <p id="N1152B" type="main">
                                                        <s id="N1152D"> 
Aut ionico aut corinthio genere deformentur. </s>
                                                        <s id="N11530">columnarum 
autem proportiones et symmetriae non erunt isdem rationibus, quibus in aedibus sacris scripsi; aliam enim in 
deorum templis debent habere gravitatem, aliam in porticibus et ceteris operibus subtilitatem. </s>
                                                        <s id="N11533">itaque si dorici 
generis erunt columnae, dimetiantur earum altitudines 
cum capitulis in partes <emph type="smallcaps"/>XV<emph.end type="italics"/>. ex eis partibus una constituatur et fiat modulus, ad cuius moduli rationem omnis operis 
erit explicatio. </s>
                                                        <s id="N1153C">et in imo columnae crassitudo fiat duorum 
modulorum; intercolumnium quinque et moduli dimidia 
parte; altitudo columnae praeter capitulum <emph type="smallcaps"/>XIIII<emph.end type="italics"/> modulorum; capituli altitudo moduli unius, latitudo modulorum 
duorum et moduli sextae partis. </s>
                                                        <s id="N11545">ceteri operis modulationes, uti in aedibus sacris in libro <emph type="smallcaps"/>IIII<emph.end type="italics"/> scriptum est, ita perficiantur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1154E">
                                                <p id="N1154F" type="main">
                                                        <s id="N11551"> 
Sin autem ionicae columnae fient, scapus praeter spiram et capitulum in octo et dimidiam partem 
dividatur, et ex his una crassitudini columnae detur; &lt;spira&gt;  
cum plintho dimidia crassitudine constituatur; capituli 
ratio ita fiat, uti in libro tertio est demonstratum. </s>
                                                        <s id="N11554">si 
corinthia erit, scapus et spira uti in ionica; capitul&ucirc;m 
autem, quemadmodum in quarto libro est scriptum, ita 
habeant rationem. </s>
                                                        <s id="N11557">stylobatisque adiectio quae fit per 
scamillos inpares, ex descriptione, quae supra scripta est 
in libro tertio, sumatur. </s>
                                                        <s id="N1155A">epistylia, coronae ceteraque omnia ad columnarum rationem ex scriptis voluminum superiorum explicentur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1155D">
                                                <p id="N1155E" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N11562"> 
Media vero spatia, quae erunt subdiu inter porticus, 
adornanda viridibus videntur, quod hypaethroe ambulationes habent magnam salubritatem. </s>
                                                        <s id="N11565">et primum oculorum, 
quod ex viridibus subtilis et extenuatus aer propter motionem corporis influens perlimat speciem et ita auferens 
ex oculis umorem crassum, aciem tenuem et acutam speciem relinquit; praeterea, cum corpus motionibus in ambulatione calescat, umores ex membris aer exsugendo inminuit plenitates extenuatque dissipando quod plus inest quam corpus potest sustinere. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11568">
                                                <p id="N11569" type="main">
                                                        <s id="N1156B"> 
Hoc autem ita esse ex eo licet animadvertere, quod, sub tectis cum sint aquarum 
fontes aut etiam sub terra palustris abundantia, ex his 
nullus surgit umor nebulosus, sed in apertis hypaethrisque locis, cum sol oriens vapore tangat mundum, ex umidis et abundantibus excitat umores et eos conglobatos in 
altitudinem tollit. </s>
                                                        <s id="N1156E">ergo si ita videtur, uti in hypaethris 
locis ab aere umores ex corporibus exsugantur molestiores, quemadmodum ex terra per nebulas videntur, non 
puto dubium esse, quin amplissimas et ornatissimas subdiu hypaethrusque conlocari oporteat in civitatibus ambulationes. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11571">
                                                <p id="N11572" type="main">
                                                        <s id="N11574"> 
Eae autem uti sint semper siccae et non lutosae, sic erit faciendum. </s>
                                                        <s id="N11577">fodiantur et exinaniantur quam 
altissime. </s>
                                                        <s id="N1157A">dextra atque sinistra structiles cloacae fiant, 
inque earum parietibus, qui ad ambulationem spectaverint, 
tubuli instruantur inclinati fastigio. </s>
                                                        <s id="N1157D">cloacis his perfectis 
compleantur ea loca carbonibus, deinde insuper sabulone 
eae ambulationes sternantur et exaequentur. </s>
                                                        <s id="N11580">ita propter 
carbonum raritatem naturalem et tubulorum in cloacas 
instructionem excipientur aquarum abundantiae, et ita 
siccae et sine umore perfectae fuerint ambulationes. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11583">
                                                <p id="N11584" type="main">
                                                        <s id="N11586"> 
Praeterea in his operibus thensauri sunt civitatibus in 
necessariis rebus a maioribus constituti. </s>
                                                        <s id="N11589">in conclusionibus enim reliqui omnes faciliores sunt apparatus quam 
lignorum. </s>
                                                        <s id="N1158C">sal enim facile ante inportatur, frumenta publice privatimque expeditius congeruntur, et si defit, holeribus, carne seu leguminibus defenditur, aquae fossuris 
puteorum et de caelo repentinis tempestatibus ex tegulis 
excipiuntur. </s>
                                                        <s id="N1158F">de lignatione, quae maxime necessaria est 
ad cibum coquendum, difficilis et molesta est apparatio, quod et tarde comportatur et plus consumitur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11592">
                                                <p id="N11593" type="main">
                                                        <s id="N11595"> 
In eiusmodi temporibus tunc eae ambulationes aperiuntur et 
mensurae tributim singulis capitibus designantur. </s>
                                                        <s id="N11598">ita duas 
res egregias hypaethroe ambulationes praestant, unam in 
pace salubritatis, alteram in bello salutis. </s>
                                                        <s id="N1159B">ergo his rationibus ambulationum explicationes non solum post scaenam 
theatri, sed etiam omnium deorum templis effectae magnas civitatibus praestare poterunt utilitates. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N1159E" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N115A2"> 
Quoniam haec nobis satis videntur esse exposita, nunc 
insequentur balinearum dispositionum demonstrationes. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N115A5">
                                        <subchap2 id="N115A6">
                                                <p id="N115A7" type="main">
                                                        <s id="N115A9"> 
Primum eligendus locus est quam calidissimus, id est 
aversus ab septentrione et aquilone. </s>
                                                        <s id="N115AC">ipsa autem caldaria 
tepidariaque lumen habeant ab occidente hiberno, si autem 
natura loci inpedierit, utique a meridie, quod maxime  
tempus lavandi a meridiano ad vesperum est constitutum. </s>
                                                        <s id="N115AF">et item est animadvertendum, uti caldaria muliebria et 
virilia coniuncta et in isdem regionibus sint conlocata; 
sic enim efficietur, ut vasaria et hypocausis communis 
sit eorum utrisque. </s>
                                                        <s id="N115B2">aenea supra hypocausim tria sunt 
componenda, unum caldarium, alterum tepidarium, tertium frigidarium, et ita conlocanda, uti, ex tepidario in 
caldarium quantum aquae caldae exierit, influat de frigidario in tepidarium ad eundem modum, testudinesque alveolorum ex communi hypocausi calfaciantur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N115B5">
                                                <p id="N115B6" type="main">
                                                        <s id="N115B8"> 
Suspensurae caldariorum ita sunt faciendae, ut primum sesquipedalibus tegulis solum sternatur inclinatum ad hypocausim, uti pila, cum mittatur, non possit intro resistere, sed 
rursus redeat ad praefurnium ipsa per se; ita flamma 
facilius pervagabitur sub suspensione. </s>
                                                        <s id="N115BB">supraque laterculis 
besalibus pilae struantur ita dispositae, uti bipedales tegulae possint supra esse conlocatae; altitudinem autem 
pilae habeant pedes duo. </s>
                                                        <s id="N115BE">eaeque struantur argilla cum 
capillo subacta, supraque conlocentur tegulae bipedales, quae sustineant pavimentum. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N115C1">
                                                <p id="N115C2" type="main">
                                                        <s id="N115C4"> 
Concamarationes vero si ex structura factae fuerint, erunt utiliores; sin autem contignationes fuerint, figlinum opus subiciatur. </s>
                                                        <s id="N115C7">sed hoc ita 
erit faciendum. </s>
                                                        <s id="N115CA">regulae ferreae aut arcus fiant, eaeque 
uncinis ferreis ad contignationem suspendantur quam creberrimis; eaeque regulae sive arcus ita disponantur, uti 
tegulae sine marginibus sedere in duabus invehique possint, et ita totae concamarationes in ferro nitentes sint 
perfectae. </s>
                                                        <s id="N115CD">earumque camararum superiora coagmenta ex 
argilla cum capillo subacta liniantur; inferior autem pars, 
quae ad pavimentum spectat, primum testa cum calce 
trullizetur, deinde opere albario sive tectorio poliatur.  
eaeque camarae in caldariis si duplices factae fuerint, 
meliorem habebunt usum; non enim a vapore umor corrumpere poterit materiem contignationis, sed inter duas camaras vagabitur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N115D0">
                                                <p id="N115D1" type="main">
                                                        <s id="N115D3"> 
Magnitudines autem balneorum videntur fieri pro copia hominum <gap/> sint ita compositae. </s>
                                                        <s id="N115D8">quanta longitudo fuerit tertia dempta, latitudo sit, praeter scholam labri et alvei. </s>
                                                        <s id="N115DB">labrum utique sub 
lumine faciundum videtur, ne stantes circum suis umbris 
obscurent lucem. </s>
                                                        <s id="N115DE">scholas autem labrorum ita fieri oportet 
spatiosas, uti, cum priores occupaverint loca circum, expectantes reliqui recte stare possint. </s>
                                                        <s id="N115E1">alvei autem latitudo inter parietem et pluteum ne minus sit pedes senos, 
ut gradus inferior inde auferat et pulvinus duos pedes. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N115E4">
                                                <p id="N115E5" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N115E9"> 
Laconicum sudationesque sunt coniungendae tepidario; eaeque quam latae fuerint, tantam altitudinem habeant ad 
imam curvaturam hemisphaerii. </s>
                                                        <s id="N115EC">mediumque lumen in 
hemisphaerio relinquatur, ex eoque clipeum aeneum catenis 
pendeat, per cuius reductiones et demissiones perficietur 
sudationis temperatura. </s>
                                                        <s id="N115EF">ipsumque ad circinum fieri oportere videtur, ut aequaliter a medio flammae vaporisque 
vis per curvaturae rotundationes pervagetur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N115F2">
                                        <subchap2 id="N115F3">
                                                <p id="N115F4" type="main">
                                                        <s id="N115F6"> 
Nunc mihi videtur, tametsi non sint italicae consuetudinis palaestrarum aedificationes, traditae tamen, explicare et, quemadmodum apud Graecos constituantur, monstrare. </s>
                                                        <s id="N115F9">in palaestris peristylia quadrata sive oblonga ita 
sunt facienda, uti duorum stadiorum habeant ambulationis circumitionem, quod Graeci vocant <foreign lang="greek">di/aulon</foreign>, ex quibus 
tres porticus simplices disponantur, quarta, quae ad meridianas regiones est conversa, duplex, uti, cum tempestates 
ventosae sint, non possit aspergo in interiorem partem  pervenire. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11600">
                                                <p id="N11601" type="main">
                                                        <s id="N11603"> 
Constituantur autem in tribus porticibus exhedrae spatiosae, habentes sedes, in quibus philosophi, 
rhetores reliquique, qui studiis delectantur, sedentes disputare possint. </s>
                                                        <s id="N11606">in duplici autem porticu conlocentur haec 
membra: ephebeum in medio &lpar;hoc autem est exhedra amplissima cum sedibus&rpar; tertia parte longior sit quam lata; 
sub dextro coryceum, deinde proxime conisterium, a conisterio in versura porticus frigida lavatio, quam Graeci 
<foreign lang="greek">loutro/n</foreign> vocitant; ad sinistram ephebei elaeothesium, 
proxime autem elaeothesium frigidarium, ab eoque iter 
in propnigeum in versura porticus. </s>
                                                        <s id="N1160D">proxima autem introrsus e regione frigidarii conlocetur concamerata sudatio longitudine duplex quam latitudo, quae habeat in 
versuris ex una parte laconicum ad eundem modum, uti 
quam supra scriptum est, compositum, ex adverso laconici 
caldam lavationem. </s>
                                                        <s id="N11610">in palaestra peristylia, quemadmodum 
supra scriptum est, ita debent esse &lsqb;perfecta&rsqb; distributa. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11613">
                                                <p id="N11614" type="main">
                                                        <s id="N11616"> 
Extra autem disponantur porticus tres, una ex peristylo 
exeuntibus, duae dextra atque sinistra stadiatae, ex quibus 
una, quae spectaverit ad septentrionem, perficiatur duplex 
amplissima latitudine, altera simplex, ita factae, uti in partibus, quae fuerint circa parietes et quae erit ad columnas, margines habeant uti semitas non minus pedum 
den&ucirc;m mediumque excavatum, uti gradus sint in descensu 
marginibus sesquipedem ad planitiem, quae planities sit 
non minus pedes <emph type="smallcaps"/>XII<emph.end type="italics"/>; ita qui vestiti ambulaverint circum 
in marginibus, non inpedientur ab unctis se exercentibus. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1161F">
                                                <p id="N11620" type="main">
                                                        <s id="N11622"> 
Haec autem porticus <foreign lang="greek">custo/s</foreign> apud Graecos vocitatur, quod 
athletae per hiberna tempora in tectis stadiis exercentur. </s>
                                                        <s id="N11629">proxime autem xystum et duplicem porticum designentur  
hypaethroe ambulationes, quas Graeci <foreign lang="greek">paradromi/des</foreign>, nostri 
xysta appellant, in quas per hiemem ex xysto sereno 
caelo athletae prodeuntes exercentur. </s>
                                                        <s id="N11630">faciunda autem 
xysta sic videntur, ut sint inter duas porticus silvae aut 
platanones, et in his perficiantur inter arbores ambulationes ibique ex opere signino stationes. </s>
                                                        <s id="N11633">post xystum 
autem stadium ita figuratum, ut possint hominum copiae 
cum laxamento athletas certantes spectare. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N11636" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N1163A"> 
Quae in moenibus necessaria videbantur esse, ut apte disponantur, perscripsi. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N1163D">
                                        <subchap2 id="N1163E">
                                                <p id="N1163F" type="main">
                                                        <s id="N11641"> 
De opportunitate autem portuum non est praetermittendum sed, quibus rationibus tueantur 
naves in his ab tempestatibus, explicandum. </s>
                                                        <s id="N11644">hi autem naturaliter si sint bene positi habeantque acroteria sive 
promunturia procurrentia, ex quibus introrsus curvaturae 
sive versurae ex loci natura fuerint conformatae, maximas 
utilitates videntur habere. </s>
                                                        <s id="N11647">circum enim porticus sive navalia sunt facienda sive ex porticibus aditus &lt;ad&gt; emporia, 
turresque ex utraque parte conlocandae, ex quibus catenae 
traduci per machinas possint. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1164A">
                                                <p id="N1164B" type="main">
                                                        <s id="N1164D"> 
Sin autem non naturalem locum neque idoneum ad 
tuendas ab tempestatibus naves habuerimus, ita videtur 
esse faciendum, uti, si nullum flumen in his locis inpedierit sed erit ex una parte statio, tunc ex altera parte 
structuris sive aggeribus expediantur progressus, et ita 
conformandae portuum conclusiones. </s>
                                                        <s id="N11650">eae autem structurae, quae in aqua sunt futurae, videntur sic esse faciendae, 
uti portetur pulvis a regionibus, quae sunt a Cumis continuatae ad promunturium Minervae, isque misceatur, uti in mortario duo ad unum respondeant. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11653">
                                                <p id="N11654" type="main">
                                                        <s id="N11656"> 
Deinde tunc  in eo loco, qui definitus erit, arcae stipitibus robusteis et 
catenis inclusae in aquam demittendae destinandaeque 
firmiter; deinde inter ea extrastilis inferior pars sub aqua 
exaequanda et purganda, et caementis ex mortario materia 
mixta, quemadmodum supra scriptum est, ibi congerendum, 
doneque compleatur structurae spatium, quod fuerit inter 
arcas. </s>
                                                        <s id="N11659">hoc autem munus naturale habent ea loca, quae 
supra scripta sunt. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N1165C" type="main">
                                                        <s id="N1165E"> 
Sin autem propter fluctus aut impetus aperti pelagi 
destinae arcas non potuerint continere, tunc ab ipsa terra 
sive crepidine pulvinus quam firmissime struatur, isque 
pulvinus exaequata struatur planitia minus quam dimidiae 
partis, reliquum, quod est proxime litus, proclinatum latus 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11661">
                                                <p id="N11662" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N11666"> 
habeat. </s>
                                                        <s id="N11669">deinde ad ipsam aquam et latera pulvino circiter 
sesquipedales margines struantur aequilibres ex planitia, 
quae est supra scripta; tunc proclinatio ea impleatur harena et exaequetur cum margine et planitia pulvini. </s>
                                                        <s id="N1166C">deinde 
insuper eam exaequationem pila, quam magna constituta 
fuerit, ibi struatur; eaque, cum erit extructa, relinquatur 
ne minus duos menses, ut siccescat. </s>
                                                        <s id="N1166F">tunc autem succidatur margo, quae sustinet harenam; ita harena fluctibus subruta efficiet in mare pilae praecipitationem. </s>
                                                        <s id="N11672">hac 
ratione, quotienscumque opus fuerit, in aquam poterit 
esse progressus. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11675">
                                                <p id="N11676" type="main">
                                                        <s id="N11678"> 
In quibus autem locis pulvis non nascitur, his rationibus erit faciendum, uti arcae duplices relatis tabulis et 
catenis conligatae in eo loco, qui finitus erit, constituantur, 
et inter destinas creta in aeronibus ex ulva palustri factis 
calcetur. </s>
                                                        <s id="N1167B">cum ita bene calcatum et quam densissime 
fuerit, tunc cocleis, rotis, tympanis conlocatis locus, qui 
ea saeptione finitus fuerit, exinaniatur sicceturque, et ibi 
inter saeptiones fundamenta fodiantur. </s>
                                                        <s id="N1167E">si terrena erunt,  
usque ad solidum, crassiora quam qui murus supra futurus erit, et tunc structura ex caementis calce et harena compleantur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11681">
                                                <p id="N11682" type="main">
                                                        <s id="N11684"> 
Sin autem mollis locus erit, palis ustilatis 
alneis aut oleagineis configantur et carbonibus compleantur, quemadmodum in theatrorum et muri fundationibus est scriptum. </s>
                                                        <s id="N11687">deinde tunc quadrato saxo murus 
ducatur iuncturis quam longissimis, uti maxime medii lapides coagmentis contineantur. </s>
                                                        <s id="N1168A">tunc, qui locus erit inter 
murum, ruderatione sive structura compleatur. </s>
                                                        <s id="N1168D">ita erit 
uti possit turris insuper aedificari. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11690">
                                                <p id="N11691" type="main">
                                                        <s id="N11693"> 
His perfectis navaliorum ea erit ratio, ut constituantur 
spectantia maxime ad septentrionem; nam meridianae 
regiones propter aestus cariem, tineam, teredines reliquaque bestiarum nocentium genera procreant alendoque 
conservant. </s>
                                                        <s id="N11696">eaque aedificia minime sunt materianda propter incendia. </s>
                                                        <s id="N11699">de magnitudinibus autem finitio nulla debet 
esse, sed faciunda ad maximum navium modum, uti, etsi 
maiores naves subductae fuerint, habeant cum laxamento 
ibi conlocationem. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N1169C" type="main">
                                                        <s id="N1169E"> 
Quae necessaria ad utilitatem in civitatibus publicorum 
locorum succurrere mihi potuerunt, quemadmodum constituantur et perficiantur, in hoc volumine scripsi; privatorum autem aedificiorum utilitates et eorum symmetrias 
insequenti volumine ratiocinabor. 
              </s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                        </chap>
                        <chap id="N116A1">
                                <!-- 6,t,1,1 -->
                                <p id="N116A3" type="head">
                                        <pb/>
                                        <s id="N116A7">LIBER SEXTUS</s>
                                </p>
                                <subchap1 id="N116AA">
                                        <subchap2 id="N116AB">
                                                <p id="N116AC" type="main">
                                                        <s id="N116AE"> 
Aristippus philosophus Socraticus, naufragio cum eiectus 
ad Rhodiensium litus animadvertisset geometrica schemata descripta, exclamavisse ad comites ita dicitur: &apos;bene 
speremus! hominum enim vestigia video.&apos; statimque in 
oppidum Rhodum contendit et recta gymnasium devenit,  
ibique de philosophia disputans muneribus est donatus, 
ut non tantum se ornaret, sed etiam eis, qui una fuerunt, 
et vestitum et cetera, quae opus essent ad victum, praestaret. </s>
                                                        <s id="N116B1">cum autem eius comites in patriam reverti voluissent interrogarentque eum, quidnam vellet domum renuntiari, tunc ita mandavit dicere: eiusmodi possessiones 
et viatica liberis oportere parari, quae etiam e naufragio una possent enatare. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N116B4">
                                                <p id="N116B5" type="main">
                                                        <s id="N116B7"> 
Namque ea vera praesidia sunt 
vitae, quibus neque fortunae tempestas iniqua neque publicarum rerum mutatio neque belli vastatio potest nocere. </s>
                                                        <s id="N116BA">non minus eam sententiam augendo Theophrastus, hortando doctos potius esse quam pecuniae confidentes, ita 
ponit: doctum ex omnibus solum neque in alienis locis 
peregrinum neque amissis familiaribus et necessariis inopem amicorum, sed in omni civitate esse civem difficilesque fortunae sine timore posse despicere casus; at qui 
non doctrinarum sed felicitatis praesidiis putaret se esse 
vallatum, labidis itineribus vadentem non stabili sed in firma conflictari vita. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N116BD">
                                                <p id="N116BE" type="main">
                                                        <s id="N116C0"> 
Epicurus vero non dissimiliter ait: 
pauca sapientibus fortunam tribuere, quae autem maxima 
et necessaria sunt, animi mentisque cogitationibus gubernari. </s>
                                                        <s id="N116C3">haec ita etiam plures philosophi dixerunt. </s>
                                                        <s id="N116C6">non 
minus poetae, qui antiquas comoedias graece scripserunt, 
easdem sententias versibus in scaena pronuntiaverunt, ut 
Crates, Chionides, Aristophanes, maxime etiam cum his 
Alexis, qui Athenienses ait oportere ideo laudari, quod 
omnium Graecorum leges cogunt parentes &lt;ali&gt; a liberis, 
Atheniensium non omnes nisi eos, qui liberos artibus erudissent. </s>
                                                        <s id="N116C9">omnia enim munera fortunae cum dantur, ab ea 
faciliter adimuntur; disciplinae vero coniunctae cum animis nullo tempore deficiunt, sed permanent stabiliter ad summum exitum vitae. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N116CC">
                                                <p id="N116CD" type="main">
                                                        <s id="N116CF"> 
Itaque ego maximas infinitasque 
parentibus ago atque habeo gratias, quod Atheniensium 
legem probantes me arte erudiendum curaverunt, et ea, 
quae non potest esse probata sine litteratura encyclioque 
doctrinarum omnium disciplina. </s>
                                                        <s id="N116D2">cum ergo et parentium 
cura et praeceptorum doctrinis auctas haberem copias 
disciplinarum, philologis et philotechinis rebus commentariorumque scripturis me delectans eas possessiones animo paravi, e quibus haec est fructuum summa: nullas plus 
habendi esse necessitates eamque esse proprietatem, divitiarum maxime nihil desiderare. </s>
                                                        <s id="N116D5">sed forte nonnulli haec 
levia iudicantes putant eos esse sapientes, qui pecunia 
sunt copiosi. </s>
                                                        <s id="N116D8">itaque plerique ad id propositum contendentes audacia adhibita cum divitiis etiam notitiam sunt consecuti. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N116DB">
                                                <p id="N116DC" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N116E0"> 
Ego autem, Caesar, non ad pecuniam parandam 
ex arte dedi studium, sed potius tenuitatem cum bona 
fama quam abundantiam cum infamia sequendam probavi. </s>
                                                        <s id="N116E3">ideo notities parum est adsecuta. </s>
                                                        <s id="N116E6">sed tamen his voluminibus editis, ut spero, etiam posteris ero notus. </s>
                                                        <s id="N116E9">neque 
est mirandum, quid ita pluribus sim ignotus. </s>
                                                        <s id="N116EC">ceteri architecti rogant et ambiunt, ut architectent; mihi autem a 
praeceptoribus est traditum: rogatum, non rogantem oportere suscipere curam, quod ingenuus color movetur pudore petendo rem suspiciosam. </s>
                                                        <s id="N116EF">nam beneficium dantes, 
non accipientes ambiuntur. </s>
                                                        <s id="N116F2">quid enim putemus suspicari, 
qui rogetur de patrimonio sumptus faciendos committere 
gratiae petentis, nisi praedae compendiique eius causa iudicet faciundum? 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N116F5">
                                                <p id="N116F6" type="main">
                                                        <s id="N116F8"> 
Itaque maiores primum a genere probatis operam tradebant architectis, deinde quaerebant, si  
honeste essent educati, ingenuo pudori, non audaciae protervitatis permittendum iudicantes. </s>
                                                        <s id="N116FB">ipsi autem artifices 
non erudiebant nisi suos liberos aut cognatos et eos viros 
bonos instituebant, quibus tantarum rerum fidei pecuniae 
sine dubitatione permitterentur. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N116FE" type="main">
                                                        <s id="N11700"> 
Cum autem animadverto ab indoctis et inperitis tantae 
disciplinae magnitudinem iactari et ab &icirc;s, qui non modo 
architecturae sed omnino ne fabricae quidem notitiam 
habent, non possum non laudare patres familiarum eos, 
qui litteraturae fiducia confirmati per se aedificantes ita 
iudicant: si inperitis sit committendum, ipsos potius digniores esse ad suam voluntatem quam ad alienam pecuniae consumere summam. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11703">
                                                <p id="N11704" type="main">
                                                        <s id="N11706"> 
Itaque nemo artem ullam 
aliam conatur domi facere, uti sutrinam, fullonicam aut 
ex ceteris, quae sunt faciliores, nisi architecturam, ideo 
quod, qui profitentur, non arte vera sed falso nominantur 
architecti. </s>
                                                        <s id="N11709">quas ob res corpus architecturae rationesque 
eius putavi diligentissime conscribendas, opinans munus 
omnibus gentibus non ingratum futurum. </s>
                                                        <s id="N1170C">igitur, quoniam 
in quinto de opportunitate communium operum perscripsi, 
in hoc volumine privatorum aedificiorum ratiocinationes 
et commensus symmetriarum explicabo. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N1170F">
                                        <subchap2 id="N11710">
                                                <p id="N11711" type="main">
                                                        <s id="N11713"> 
Haec autem ita erunt recte disposita, si primo animadversum fuerit, quibus regionibus aut quibus inclinationibus 
mundi constituantur. </s>
                                                        <s id="N11716">namque aliter Aegypto, aliter Hispania, non eodem modo Ponto, dissimiliter Romae, item 
ceteris terrarum et regionum proprietatibus oportere videntur constitui genera aedificiorum, quod alia parte solis 
cursu premitur tellus, alia longe ab eo distat, alia per 
medium temperatur. </s>
                                                        <s id="N11719">igitur, uti constitutio mundi ad terrae 
spatium inclinatione signiferi circuli et solis cursu disparibus qualitatibus naturaliter est conlocata, ad eundem 
modum etiam ad regionum rationes caelique varietates videntur aedificiorum debere dirigi conlocationes. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1171C">
                                                <p id="N1171D" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N11721"> 
Sub  septentrione aedificia testudinata et maxime conclusa et 
non patentia, sed conversa ad calidas partes oportere fieri 
videntur. </s>
                                                        <s id="N11724">contra autem sub impetu solis meridianis regionibus, quod premuntur a calore, patentiora conversaque ad septentrionem et aquilonem sunt faciunda. </s>
                                                        <s id="N11727">ita, 
quod ultra natura laedit, arte erit emendandum. </s>
                                                        <s id="N1172A">item reliquis regionibus ad eundem modum &lt;debet&gt; temperari, 
quemadmodum caelum est ad inclinationem mundi conlocatum. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1172D">
                                                <p id="N1172E" type="main">
                                                        <s id="N11730"> 
Haec autem ex natura rerum sunt animadvertenda et 
consideranda atque etiam ex membris corporibusque gentium observanda. </s>
                                                        <s id="N11733">namque sol quibus locis mediocriter 
profundit vapores, in his conservat corpora temperata; 
quaeque proxime currendo deflagrat, eripit exurendo temperaturam umoris; contra vero refrigeratis regionibus, 
quod absunt a meridie longe, non exhauritur a caloribus 
umor, sed ex caelo roscidus aer in corpora fundens umorem efficit ampliores corporaturas vocisque sonitus graviores. </s>
                                                        <s id="N11736">ex eo quoque, &lt;quae&gt; sub septentrionibus nutriuntur gentes, inmanibus corporibus, candidis coloribus, directo capillo et rufo, oculis caesis, sanguine multo ab umoris plenitate caelique refrigerationibus sunt conformati; 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11739">
                                                <p id="N1173A" type="main">
                                                        <s id="N1173C"> 
Qui autem sunt proximi ad axem meridianum subiectique solis cursui, brevioribus corporibus, colore fusco, 
crispo capillo, oculis nigris, &lsqb;cruribus validis,&rsqb; sanguine 
exiguo solis impetu perficiuntur. </s>
                                                        <s id="N1173F">itaque etiam propter 
sanguinis exiguitatem timidiores sunt ferro resistere, sed 
ardores ac febres sufferunt sine timore, quod nutrita sunt 
eorum membra cum fervore; itemque corpora, quae nascuntur sub septentrione, a febri sunt timidiora et inbecilla, 
sanguinis autem abundantia ferro resistunt sine timore.  
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11742">
                                                <p id="N11743" type="main">
                                                        <s id="N11745"> 
Non minus sonus vocis in generibus gentium dispares 
et varias habet qualitates, ideo quod terminatio orientis 
et occidentis circa terrae librationem, qua dividitur pars 
superior et inferior mundi, habere videtur libratam naturali modo circumitionem, quam etiam mathematici <foreign lang="greek">o&lpar;ri/zonta</foreign> dicunt. </s>
                                                        <s id="N1174C">igitur cum id habemus certum ab imo sustinens, 
ab labro, quod est in regione septentrionali, linea traiecta ad id, quod est supra meridianum axem, ab eoque 
altera obliqua in altitudinem ad summum cardinem, qui 
est post stellas septentrionum, sine dubitatione animadvertemus ex eo esse schema trigonii mundo, uti organi, quam <foreign lang="greek">sambu/kh</foreign> Graeci dicunt. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11753">
                                                <p id="N11754" type="main">
                                                        <s id="N11756"> 
Itaque quod est spatium proximum imo cardini ab axis linea in meridianis finibus, 
sub eo loco quae sunt nationes, propter brevitatem altitudinis ad mundum sonitum vocis faciunt tenuem et acutissimum, uti in organo chorda, quae est proxima angulo. </s>
                                                        <s id="N11759">secundum eam autem reliquae ad mediam Graeciam remissiones efficiunt in nationibus sonorum scansione. </s>
                                                        <s id="N1175C">item 
a medio in ordinem crescendo ad extremos septentriones 
sub altitudines caeli nationum spiritus sonitibus gravioribus a natura rerum exprimuntur. </s>
                                                        <s id="N1175F">ita videtur mundi 
conceptio tota propter inclinationem consonantissime per solis temperaturam ad harmoniam esse composita. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11762">
                                                <p id="N11763" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N11767"> 
Igitur quae nationes sunt inter axis meridiani cardinem ac septentrionalis medio positae, uti in diagrammate musico 
medianae vocis habent sonitum in sermone; quaeque progredientibus ad septentrionem sunt nationes, quod altiores habent distantias mundi, spiritus vocis habentes umore  
repulsos ad hypatas et proslambanomenon, a natura rerum 
sonitu graviore coguntur uti; eadem ratione &lt;e&gt; medio 
progredientibus ad meridiem gentes paranetarum &lt;netarum&gt;que acutissimam sonitus vocis perficiunt tenuitatem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1176A">
                                                <p id="N1176B" type="main">
                                                        <s id="N1176D"> 
Hoc autem verum esse, ex umidis naturae locis graviora 
fieri et ex fervidis acutiora, licet ita experiendo animadvertere. </s>
                                                        <s id="N11770">calices duo in una fornace aeque cocti aequoque 
pondere ad crepitumque uno sonitu sumantur. </s>
                                                        <s id="N11773">ex his 
unus in aquam demittatur, postea ex aqua eximatur; 
tunc utrique tangantur. </s>
                                                        <s id="N11776">cum enim ita factum fuerit, 
largiter inter eos sonitus discrepabit, aequoque pondere 
non poterunt esse. </s>
                                                        <s id="N11779">ita et hominum corpora uno genere 
figurationis et una mundi coniunctione concepta alia 
propter regionis ardorem acutum spiritum aeris exprimunt acutum, alia propter umoris abundantiam gravissimas effundunt sonorum qualitates. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1177C">
                                                <p id="N1177D" type="main">
                                                        <s id="N1177F"> 
Item propter tenuitatem caeli meridianae nationes ex 
acuta fervore mente expeditius celeriusque moventur ad 
consiliorum cogitationes; septentrionales autem gentes 
infusae crassitudine caeli, propter obstantiam aeris umore 
refrigeratae stupentes habent mentes. </s>
                                                        <s id="N11782">hoc autem ita esse 
a serpentibus licet aspicere, quae, per calorem cum exhaustam habent umoris refrigerationem, tunc acerrime 
moventur, per brumalia autem et hiberna tempora ab 
mutatione caeli refrigeratae, inmotae sunt stupore. </s>
                                                        <s id="N11785">ita 
non est mirandum, si acutiores efficit calidus aer hominum mentes, refrigeratus autem contra tardiores. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11788">
                                                <p id="N11789" type="main">
                                                        <s id="N1178B"> 
Cum sint autem meridiane nationes animis acutissimis infinitaque  
sollertia consiliorum, simul ut ad fortitudinem ingrediuntur, ibi succumbunt, quod habent exsuctas ab sole animorum virtutes; qui vero refrigeratis nascuntur regionibus, ad armorum vehementiam paratiores sunt magnis 
virtutibus sine timore, sed tarditate animi sine considerantia inruentes sine sollertia suis consiliis refragantur. </s>
                                                        <s id="N1178E">cum ergo haec ita sint ab natura rerum in mundo conlocata et omnes nationes inmoderatis mixtionibus disparatae, veros inter spatium totius orbis terrarum regionesque medio mundi populus Romanus possidet fines. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11791">
                                                <p id="N11792" type="main">
                                                        <s id="N11794"> 
Namque temperatissimae ad utramque partem et corporum membris animorumque vigoribus pro fortitudine sunt in Italia 
gentes. </s>
                                                        <s id="N11797">quemadmodum enim Iovis stella inter Martis ferventissimam et Saturni frigidissimam media currens temperatur, eadem ratione Italia inter septentrionalem meridianamque ab utraque parte mixtionibus temperatas et 
invictas habet laudes. </s>
                                                        <s id="N1179A">itaque consiliis refringit barbarorum 
virtutes, forti manu meridianorum cogitationes. </s>
                                                        <s id="N1179D">ita divina 
mens civitatem populi Romani egregia temperataque regione conlocavit, uti orbis terrarum imperii potiretur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N117A0">
                                                <p id="N117A1" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N117A5"> 
Quodsi ita est, uti dissimiles regiones ab inclinationibus 
caeli variis generibus sint comparatae, ut etiam naturae 
gentium disparibus animis et corporum figuris qualitatibusque nascerentur, non dubitemus aedificiorum quoque 
rationes ad nationum gentiumque proprietates apte distribuere, cum habeamus ab ipsa rerum natura sollertem 
et expeditam monstrationem. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N117A8" type="main">
                                                        <s id="N117AA"> 
Quoad potui summa ratione proprietates locorum ab 
natura rerum dispositas animadvertere, exposui et, quemadmodum ad solis cursum et inclinationes caeli oporteat 
&lsqb;ad gentium figuras&rsqb; constituere aedificiorum qualitates, 
dixi; itaque nunc singulorum generum in aedificiis commensus symmetriarum et universos et separatos breviter 
explicabo. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N117AD">
                                        <subchap2 id="N117AE">
                                                <p id="N117AF" type="main">
                                                        <s id="N117B1"> 
Nulla architecto maior cura esse debet, nisi uti proportionibus ratae partis habeant aedificia rationum exactiones. </s>
                                                        <s id="N117B4">cum ergo constituta symmetriarum ratio fuerit 
et commensus ratiocinationibus explicati, tum etiam acuminis est proprium providere ad naturam loci aut usum 
aut speciem &lt;detractionibus aut&gt; adiectionibus temperaturas &lt;et&gt; efficere, cum de symmetria sit detractum 
aut adiectum, uti id videatur recte esse formatum in aspectuque nihil desideretur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N117B7">
                                                <p id="N117B8" type="main">
                                                        <s id="N117BA"> 
Alia enim ad manum species esse videtur, alia in excelso, non eadem in concluso, dissimilis in aperto, in quibus magni iudicii est opera, quid tandem sit faciundum. </s>
                                                        <s id="N117BD">non enim veros videtur habere 
visus effectus, sed fallitur saepius iudicio ab eo mens. </s>
                                                        <s id="N117C0">quemadmodum etiam in scaenis pictis videntur columnarum proiecturae, mutulorum ecphorae, signorum figurae 
prominentes, cum sit tabula sine dubio ad regulam plana. </s>
                                                        <s id="N117C3">similiter in navibus remi, cum sint sub aqua directi, tamen 
oculis infracti videntur; et quatenus eorum partes tangunt 
summam planitiem liquoris, apparent, uti sunt, directi, 
cum vero sub aqua sunt demissi, per naturae perlucidam 
raritatem remittunt enatantes ab suis corporibus fluentes 
imagines ad summam aquae planitiem, atque eae ibi commotae efficere videntur infractum remorum oculis aspectum. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N117C6">
                                                <p id="N117C7" type="main">
                                                        <s id="N117C9"> 
Hoc autem sive simulacrorum inpulsu seu radiorum 
ex oculis effusionibus, uti physicis placet, videmus, utraque ratione videtur ita esse, uti falsa iudicia oculorum  habeat aspectus. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N117CC">
                                                <p id="N117CD" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N117D1"> 
Cum ergo, quae sunt vera, falsa videantur et nonnulla aliter quam sunt oculis probentur, non 
puto oportere esse dubium, quin ad locorum naturas aut 
necessitates detractiones aut adiectiones fieri debeant, 
sed ita, uti nihil in his operibus desideretur. </s>
                                                        <s id="N117D4">haec autem 
etiam ingeniorum acuminibus, non solum doctrinis efficiuntur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N117D7">
                                                <p id="N117D8" type="main">
                                                        <s id="N117DA"> 
Igitur statuenda est primum ratio symmetriarum, 
&lsqb;a qua sumatur sine dubitatione commutatio&rsqb; deinde explicetur operis futuri locorum imum spatium longitudinis 
&lt;et latitudinis&gt;, cuius cum semel constituta fuerit magnitudo, sequatur eam proportionis ad decorem apparatio, 
uti non sit considerantibus aspectus eurythmiae dubius. </s>
                                                        <s id="N117DD">de qua, quibus rationibus efficiatur, est mihi pronuntiandum, primumque de cavis aedium, uti fieri debeant, dicam. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N117E0">
                                        <subchap2 id="N117E1">
                                                <p id="N117E2" type="main">
                                                        <s id="N117E4"> 
Cava aedium quinque generibus sunt distincta, quorum 
ita figurae nominantur: tuscanicum, corinthium, tetrastylon, 
displuviatum, testudinatum. </s>
                                                        <s id="N117E7">tuscanica sunt, in quibus trabes in atrii latitudine traiectae habeant interpensiva et 
collicias ab angulis parietum ad angulos tignorum intercurrentes, item asseribus stillicidiorum in medium compluvium deiectus. </s>
                                                        <s id="N117EA">in corinthiis isdem rationibus trabes 
et compluvia conlocantur, sed a parietibus trabes recedentes in circumitionis circa columnas componuntur. </s>
                                                        <s id="N117ED">tetrastyla sunt, quae subiectis sub trabibus angularibus columnis et utilitatem trabibus et firmitatem praestant, 
quod neque ipsae magnum impetum coguntur habere neque ab interpensivis onerantur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N117F0">
                                                <p id="N117F1" type="main">
                                                        <s id="N117F3"> 
Displuviata autem sunt, 
in quibus deliquiae arcam sustinentes stillicidia reiciunt. </s>
                                                        <s id="N117F6">haec hibernaculis maxime praestant utilitates, quod compluvia eorum erecta non obstant luminibus tricliniorum.  
sed ea habent in refectionibus molestiam magnam, quod 
circa parietes stillicidia defluentia, cum tument fistulae, 
quae non celeriter recipiunt ex canalibus aquam defluentem 
itaque redundantes restagnant, et intestinum et parietes in 
eis generibus aedificiorum corrumpunt. </s>
                                                        <s id="N117F9">testudinata vero 
ibi fiunt, ubi non sunt impetus magni et in contignationibus supra spatiosae redduntur habitationes. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N117FC">
                                                <p id="N117FD" type="main">
                                                        <s id="N117FF"> 
Atriorum vero latitudines ac longitudines tribus generibus formantur. </s>
                                                        <s id="N11802">et primum genus distribuitur, uti, longitudo cum in quinque partes divisa fuerit, tres partes latitudini dentur; alterum, cum in tres partes dividatur, duae 
partes latitudini tribuantur; tertium, uti latitudo in quadrato paribus lateribus describatur inque eo quadrato diagonios linea ducatur, et quantum spatium habuerit ea linea diagonii, tanta longitudo atrio detur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11805">
                                                <p id="N11806" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N1180A"> 
Altitudo eorum, quanta longitudo fuerit quarta dempta, sub trabes extollatur; reliquum lacunariorum et arcae supra trabes 
spatio tribuatur. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N1180D" type="main">
                                                        <s id="N1180F"> 
Alis dextra ac sinistra latitudinis &lt;spatium&gt;, cum sit atrii 
longitudo ab <emph type="smallcaps"/>XXX<emph.end type="italics"/> pedibus ad pedes <emph type="smallcaps"/>XL<emph.end type="italics"/>, ex tertia parte eius 
constituatur. </s>
                                                        <s id="N1181E">ab <emph type="smallcaps"/>XL<emph.end type="italics"/> ad pedes <emph type="smallcaps"/>L<emph.end type="italics"/> longitudo dividatur in 
partes tres &lt;semis&gt;, ex his una pars alis detur. </s>
                                                        <s id="N1182D">cum autem 
erit longitudo ab quinquaginta pedibus ad sexaginta, quarta 
pars longitudinis alis tribuatur. </s>
                                                        <s id="N11830">a pedibus <emph type="smallcaps"/>LX<emph.end type="italics"/> ad <emph type="smallcaps"/>LXXX<emph.end type="italics"/> 
longitudo dividatur in partes quattuor et dimidiam, ex 
his una pars fiat alarum latitudo. </s>
                                                        <s id="N1183F">a pedibus octoginta 
ad pedes centum in quinque partes divisa longitudo iustam constituerit latitudinem alarum. </s>
                                                        <s id="N11842">trabes earum liminares ita altae ponantur, ut altitudines latitudinibus sint 
aequales. </s>
                                                        <s id="N11845">imagines cum suis ornamentis ad latitudinem 
alarum sint constitutae. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11848">
                                                <p id="N11849" type="main">
                                                        <s id="N1184B"> 
Tablinum, si latitudo atrii erit pedum viginti, dempta 
tertia eius spatio reliquum tribuatur. </s>
                                                        <s id="N1184E">si erit ab pedibus 
<emph type="smallcaps"/>XXX<emph.end type="italics"/> ad <emph type="smallcaps"/>XL<emph.end type="italics"/>, ex atrii latitudine tablino dimidium tribuatur. </s>
                                                        <s id="N1185D">cum autem ab <emph type="smallcaps"/>XL<emph.end type="italics"/> ad <emph type="smallcaps"/>LX<emph.end type="italics"/>, latitudo dividatur in partes 
quinque, ex his duae tablino constituantur. </s>
                                                        <s id="N1186C">non enim 
atria minora maioribus easdem possunt habere symmetriarum rationes. </s>
                                                        <s id="N1186F">si enim maiorum symmetriis utemur 
in minoribus, neque tablina neque alae utilitatem poterunt 
habere, sin autem minorum in maioribus utemur, vasta 
et inmania in his ea erunt membra. </s>
                                                        <s id="N11872">itaque generatim 
magnitudinum rationes exquisitas et utilitati et aspectui conscribendas putavi. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11875">
                                                <p id="N11876" type="main">
                                                        <s id="N11878"> 
Altitudo tablini ad trabem adiecta latitudinis octava constituatur. </s>
                                                        <s id="N1187B">lacunaria eius tertia latitudinis ad altitudinem adiecta extollantur. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N1187E" type="main">
                                                        <s id="N11880"> 
Fauces minoribus atriis e tablini latitudine dempta 
tertia, maioribus dimidia constituantur. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N11883" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N11887"> 
Latitudines ostiorum ad altitudinem; si dorica erunt, uti 
dorica, si ionica erunt, uti ionica perficiantur, quemadmodum de thyromatis in quarto libro rationes symmetriarum sunt expositae. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N1188A" type="main">
                                                        <s id="N1188C"> 
Compluvii lumen latum latitudinis atrii ne minus quarta, 
ne plus tertia parte relinquatur; longitudo, uti atrii pro 
rata parte fiat.  
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1188F">
                                                <p id="N11890" type="main">
                                                        <s id="N11892"> 
Peristyla autem in transverso tertia parte longiora 
sint quam introrsus. </s>
                                                        <s id="N11895">columnae tam altae quam porticus 
latae fuerint peristyliorum; intercolumnia ne minus trium, 
ne plus quattuor columnarum crassitudine inter se distent. </s>
                                                        <s id="N11898">sin autem dorico more in peristylo columnae erunt faciundae, uti in quarto libro de doricis scripsi, ita moduli 
sumantur, et ad eos modulos triglyphorumque rationes 
disponantur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1189B">
                                                <p id="N1189C" type="main">
                                                        <s id="N1189E"> 
Tricliniorum quanta latitudo fuerit, bis tanta longitudo 
fieri debebit. </s>
                                                        <s id="N118A1">altitudines omnium conclaviorum, quae 
oblonga fuerint, sic habere debent rationem, uti longitudinis et latitudinis mensura componatur et ex ea summa 
dimidium sumatur, et quantum fuerit, tantum altitudini 
detur. </s>
                                                        <s id="N118A4">sin autem exhedrae aut oeci quadrati fuerint, latitudinis dimidia addita altitudines educantur. </s>
                                                        <s id="N118A7">pinacothecae 
uti exhedrae amplis magnitudinibus sunt constituendae. </s>
                                                        <s id="N118AA">oeci corinthii tetrastylique quique aegyptii vocantur latitudinis et longitudinis, uti supra tricliniorum symmetriae 
scriptae sunt, ita habeant rationem, sed propter columnarum interpositiones spatiosiores constituantur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N118AD">
                                                <p id="N118AE" type="main">
                                                        <s id="N118B0"> 
Inter corinthios autem et aegyptios hoc erit discrimen. </s>
                                                        <s id="N118B3">corinthii simplices habent columnas aut in podio positas aut 
in imo; supraque habent epistylia et coronas aut ex intestino opere aut albario, praeterea supra coronas curva lacunaria ad circinum delumbata. </s>
                                                        <s id="N118B6">in aegyptiis autem supra 
columnas epistylia et ab epistyliis ad parietes, qui sunt 
circa, inponenda est contignatio, supra coaxationem pavimentum, subdiu ut sit circumitus. </s>
                                                        <s id="N118B9">deinde supra epistylium 
ad perpendiculum inferiorum columnarum inponendae 
sunt minores quarta parte columnae. </s>
                                                        <s id="N118BC">supra earum epistylia et ornamenta lacunariis ornantur, et inter columnas 
superiores fenestrae conlocantur; ita basilicarum ea similitudo , non corinthiorum tricliniorum videtur esse. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N118BF">
                                                <p id="N118C0" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N118C4"> 
Fiunt autem etiam non italicae consuetudinis oeci, quos Graeci 
cyzicenos appellant. </s>
                                                        <s id="N118C7">hi conlocantur spectantes ad septentrionem et maxime viridia prospicientes, valvasque habent 
in medio. </s>
                                                        <s id="N118CA">ipsi autem sunt ita longi et lati, uti duo triclinia cum circumitionibus inter se spectantia possint esse 
conlocata, habentque dextra ac sinistra lumina fenestrarum valvata, uti de lectis per spatia fenestrarum viridia prospiciantur. </s>
                                                        <s id="N118CD">altitudines eorum dimidia latitudinis 
addita constituuntur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N118D0">
                                                <p id="N118D1" type="main">
                                                        <s id="N118D3"> 
In his aedificiorum generibus omnes sunt faciendae 
earum symmetriarum rationes, quae sine inpeditione loci 
fieri poterunt, luminaque, parietum altitudinibus si non 
obscurabuntur, faciliter erunt explicata; sin autem inpedientur ab angustiis aut aliis necessitatibus, tunc erit 
ut ingenio et acumine de symmetriis detractiones aut adiectiones fiant, uti non dissimiles veris symmetriis perficiantur venustates. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N118D6">
                                        <subchap2 id="N118D7">
                                                <p id="N118D8" type="main">
                                                        <s id="N118DA"> 
Nunc explicabimus, quibus proprietatibus genera aedificiorum ad usum et caeli regiones aptas debeant spectare. </s>
                                                        <s id="N118DD">hiberna triclinia et balnearia ad occidentem hibernum 
spectent, ideo quod vespertino lumine opus est uti, praeterea quod etiam sol occidens adversus habens splendorem, 
calorem remittens efficit vespertino tempore regionem 
tepidiorem. </s>
                                                        <s id="N118E0">cubicula et bybliothecae ad orientem spectare debent; usus enim matutinum postulat lumen, item 
in bybliothecis libri non putrescent. </s>
                                                        <s id="N118E3">nam quaecumque ad 
meridiem et occidentem spectant, ab tineis et umore libri  
vitiantur, quod venti umidi advenientes procreant eas et 
alunt infundentesque umidos spiritus pallore volumina corrumpunt. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N118E6">
                                                <p id="N118E7" type="main">
                                                        <s id="N118E9"> 
Triclinia verna et autumnalia ad orientem; 
tum enim praetenta luminibus adversus solis impetus progrediens ad occidentem efficit ea temperata ad id tempus, quo his solitum est uti. </s>
                                                        <s id="N118EC">aestiva ad septentrionem, 
quod ea regio, &lsqb;non&rsqb; ut reliquae per solstitium propter 
calorem efficiuntur aestuosae, eo quod est aversa a solis 
cursu, semper refrigerata et salubritatem et voluptatem 
in usu praestat. </s>
                                                        <s id="N118EF">non minus pinacothecae et plumariorum 
textrina pictorumque officinae, uti colores eorum in opere 
propter constantiam luminis inmutata permaneant qualitate. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N118F2">
                                        <subchap2 id="N118F3">
                                                <p id="N118F4" type="main">
                                                        <s id="N118F6"> 
Cum ad regiones caeli ita ea fuerint disposita, tunc 
etiam animadvertendum est, quibus rationibus privatis 
aedificiis propria loca patribus familiarum et quemadmodum communia cum extraneis aedificari debeant. </s>
                                                        <s id="N118F9">namque ex his quae propria sunt, in ea non est potestas 
omnibus intro eundi nisi invitatis, quemadmodum sunt 
cubicula, triclinia, balneae ceteraque, quae easdem habent 
usus rationes. </s>
                                                        <s id="N118FC">communia autem sunt, quibus etiam invocati suo iure de populo possunt venire, id est vestibula, 
cava aedium, peristylia, quaeque eundem habere possunt 
usum. </s>
                                                        <s id="N118FF">igitur &icirc;s, qui communi sunt fortuna, non necessaria 
magnifica vestibula nec tabulina neque atria, quod aliis officia praestant ambiundo neque ab aliis ambiuntur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11902">
                                                <p id="N11903" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N11907"> 
Qui autem fructibus rusticis serviunt, in eorum vestibulis 
stabula, tabernae, in aedibus cryptae, horrea, apothecae 
ceteraque, quae ad fructus servandos magis quam ad elegantiae decorem possunt esse, ita sunt facienda. </s>
                                                        <s id="N1190A">item 
feneratoribus et publicanis commodiora et speciosiora et  
ab insidiis tuta, forensibus autem et disertis elegantiora 
et spatiosiora ad conventus excipiundos, nobilibus vero, 
qui honores magistratusque gerundo praestare debent 
officia civibus, faciunda sunt vestibula regalia alta, atria 
et peristylia amplissima, silvae ambulationesque laxiores 
ad decorem maiestatis perfectae; praeterea bybliothecas, 
pinacothecas, basilicas non dissimili modo quam publicorum operum magnificentia &lt;habeant&gt; comparatas, quod 
in domibus eorum saepius et publica consilia et privata iudicia arbitriaque conficiuntur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1190D">
                                                <p id="N1190E" type="main">
                                                        <s id="N11910"> 
Ergo si his rationibus ad singulorum generum personas, uti in libro primo de 
decore est scriptum, ita disposita erunt aedificia, non erit 
quod reprehendatur; habebunt enim ad omnes res commodas et emendatas explicationes. </s>
                                                        <s id="N11913">earum autem rerum 
non solum erunt in urbe aedificiorum rationes, sed etiam 
ruri, praeterquam quod in urbe atria proxima ianuis 
solent esse, ruri ab pseudourbanis statim peristylia, deinde 
tunc atria habentia circum porticus pavimentatas spectantes ad palaestras et ambulationes. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N11916" type="main">
                                                        <s id="N11918"> 
Quoad potui urbanas rationes aedificiorum summatim 
perscribere, proposui; nunc rusticorum expeditionum &lt;apparationes&gt;, ut sint ad usum commodae quibusque rationibus conlocare oporteat eas, dicam. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N1191B">
                                        <subchap2 id="N1191C">
                                                <p id="N1191D" type="main">
                                                        <s id="N1191F"> 
Primum de salubritatibus, uti in primo volumine de 
moenibus conlocandis scriptum est, regiones aspiciantur 
et ita villae conlocentur. </s>
                                                        <s id="N11922">magnitudines earum ad modum 
agri copiasque fructuum comparentur. </s>
                                                        <s id="N11925">chortes magnitudinesque earum ad pecorum numerum, atque quot iuga 
boum opus fuerit ibi versari, ita finiantur. </s>
                                                        <s id="N11928">in chorte 
culina quam calidissimo loco designetur. </s>
                                                        <s id="N1192B">coniuncta autem 
habeat bubilia, quorum praesepia ad focum et orientis 
caeli regionem spectent, ideo quod boves lumen et ignem  
spectando horridi non fiunt; item agricolae religione 
inpediti non putant oportere aliam regionem caeli boves spectare nisi ortum solis. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1192E">
                                                <p id="N1192F" type="main">
                                                        <s id="N11931"> 
Bubilium autem debent esse 
latitudines nec minores pedum den&ucirc;m nec maiores quinden&ucirc;m; longitudo, uti singula iuga ne minus pedes occupent 
septenos. </s>
                                                        <s id="N11934">balnearia item coniuncta sint culinae; ita enim 
lavationi rusticae ministratio non erit longe. </s>
                                                        <s id="N11937">torcular 
item proximum sit culinae; ita enim ad molarios fructus 
commoda erit ministratio. </s>
                                                        <s id="N1193A">habeatque coniunctam vinariam 
cellam habentem ab septentrione lumina fenestrarum; cum 
enim alia parte habuerit, qua sol calfacere possit, vinum, 
quod erit in ea cella, confusum ab calore efficietur inbecillum. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1193D">
                                                <p id="N1193E" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N11942"> 
Olearia autem ita est conlocanda, ut habeat a 
meridie calidisque regionibus lumen; non enim debet oleum 
congelari, sed tepore caloris extenuari. </s>
                                                        <s id="N11945">magnitudines autem 
earum ad fructuum rationem et numerum doliorum sunt 
faciundae, quae, cum sint cullearia, per medium occupare 
debent pedes quaternos. </s>
                                                        <s id="N11948">ipsum autem torcular, si non 
cocleis torquetur sed vectibus et prelo premitur, ne minus 
longum pedes <emph type="smallcaps"/>XL<emph.end type="italics"/> constituatur; ita enim erit vectiario 
spatium expeditum. </s>
                                                        <s id="N11951">latitudo eius ne minus pedum sen&ucirc;m 
den&ucirc;m; nam sic erit ad prelum opus facientibus libera 
versatio et expedita. </s>
                                                        <s id="N11954">sin autem duobus prelis loco opus fuerit, quattuor et viginti pedes latitudini dentur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11957">
                                                <p id="N11958" type="main">
                                                        <s id="N1195A"> 
Ovilia et caprilia ita sunt magna facienda, uti singula pecora 
areae ne minus pedes quaternos et semipedem, ne plus 
senos possint habere. </s>
                                                        <s id="N1195D">granaria sublimata et ad septentrionem aut aquilonem spectantia disponantur; ita enim  
frumenta non poterint cito concalescere, sed ab flatu 
refrigerata diu servantur. </s>
                                                        <s id="N11960">namque ceterae regiones procreant curculionem et reliquas bestiolas, quae frumentis 
solent nocere. </s>
                                                        <s id="N11963">equilibus, quae maxime in villa loca calidissima fuerint, constituantur, dum ne ad focum spectent; 
cum enim iumenta proxime ignem stabulantur, horrida fiunt. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11966">
                                                <p id="N11967" type="main">
                                                        <s id="N11969"> 
Item non sunt inutilia praesepia, quae conlocantur 
extra culinam in aperto contra orientem; cum enim in 
hieme anni sereno caelo in ea traducuntur matutino boves, 
ad solem pabulum capientes fiunt nitidiores. </s>
                                                        <s id="N1196C">horrea, fenilia, 
farraria, pistrina extra villam facienda videntur, ut ab 
ignis periculo sint villae tutiores. </s>
                                                        <s id="N1196F">si quid delicatius in 
villis faciundum fuerit, ex symmetriis, quae in urbanis 
supra scriptis sunt constitutae, ita struantur, uti sine inpeditione rusticae utilitatis aedificentur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11972">
                                                <p id="N11973" type="main">
                                                        <s id="N11975"> 
Omniaque aedificia ut luminosa sint, oportet curari; sed quae sunt ad villas, 
faciliora videntur esse, ideo quod paries nullius vicini 
potest obstare, in urbe autem aut communium parietum 
altitudines aut angustiae loci inpediundo faciunt obscuritates. </s>
                                                        <s id="N11978">itaque de ea re sic erit experiundum. </s>
                                                        <s id="N1197B">ex qua 
parte lumen oporteat sumere, linea tendatur ab altitudine 
parietis, qui videtur obstare, ad eum locum, quo oporteat 
inmittere, et si ab ea linea, in altitudinem cum prospiciatur, poterit spatium puri caeli amplum videri, in eo loco lumen erit sine inpeditione. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N1197E">
                                                <p id="N1197F" type="main">
                                                        <s id="N11981"> 
Lumen erit sine inpeditione. </s>
                                                        <s id="N11984">sin autem officient trabes 
ea lumina aut contignationes, de superioribus partibus 
aperiatur et ita inmittatur. </s>
                                                        <s id="N11987">et ad summam ita est gubernandum, ut, ex quibuscumque partibus caelum prospici 
poterit, per eas fenestrarum loca relinquantur; sic enim 
lucida erunt aedificia. </s>
                                                        <s id="N1198A">cum autem in tricliniis ceterisque conclavibus maximus est usus luminum, tum etiam  
in itineribus, clivis, scalis, quod in his saepius alii aliis 
obviam venientes ferentes sarcinas solent incurrere. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N1198D" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N11991"> 
Quoad potui, distributiones operum nostratium, ut sint 
aedificatoribus non obscurae, explicui; nunc etiam, quemadmodum Graecorum consuetudinibus aedificia distribuantur, uti non sint ignota, summatim exponam. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N11994">
                                        <subchap2 id="N11995">
                                                <p id="N11996" type="main">
                                                        <s id="N11998"> 
Atriis Graeci quia non utuntur, neque aedificant, sed 
ab ianua introeuntibus itinera faciunt latitudinibus non 
spatiosis, et ex una parte equilia, ex altera ostiariis cellas, 
statimque ianuae interiores finiuntur. </s>
                                                        <s id="N1199B">hic autem locus inter 
duas ianuas graece <foreign lang="greek">qurwrei=on</foreign> appellatur. </s>
                                                        <s id="N119A2">deinde est introitus in peristylon. </s>
                                                        <s id="N119A5">id peristylum in tribus partibus habet porticus inque parte, quae spectat ad meridiem, 
duas antas inter se spatio amplo distantes, in quibus trabes invehuntur, et quantum inter antas distat, ex eo tertia 
dempta spatium datur introrsus. </s>
                                                        <s id="N119A8">hic locus apud non nullos prostas, apud alios pastas nominatur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N119AB">
                                                <p id="N119AC" type="main">
                                                        <s id="N119AE"> 
In his locis introrsus constituuntur oeci magni, in quibus matres familiarum cum lanificis habent sessionem. </s>
                                                        <s id="N119B1">in prostadis autem 
dextra ac sinistra cubicula sunt conlocata, quorum unum 
thalamos, alterum amphithalamos dicitur. </s>
                                                        <s id="N119B4">circum autem 
in porticibus triclinia cotidiana, cubicula, etiam cellae 
familiaricae constituuntur. </s>
                                                        <s id="N119B7">haec pars aedificii gynaeconitis appellatur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N119BA">
                                                <p id="N119BB" type="main">
                                                        <s id="N119BD"> 
Coniunguntur autem his domus ampliores habentes lautiora peristylia, in quibus pares sunt quattuor 
porticus altitudinibus, aut una, quae ad meridiem spectat, 
excelsioribus columnis constituitur. </s>
                                                        <s id="N119C0">id autem peristylum, 
quod unam altiorem habet porticum, rhodiacum dicitur. </s>
                                                        <s id="N119C3">habent autem eae domus vestibula egregia et ianuas proprias cum dignitate porticusque peristyliorum albariis et  
tectoriis et ex intestino opere lacunariis ornatas, et in 
porticibus, quae ad septentrionem spectant, triclinia cyzicena et pinacothecas, ad orientem autem bybliothecas, exhedras ad occidentem, ad meridiem vero spectantes oecos 
quadratos ita ampla magnitudine, uti faciliter in eo quattuor tricliniis stratis ministrationum ludorumque operis locus possit esse spatiosus. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N119C6">
                                                <p id="N119C7" type="main">
                                                        <s id="N119C9"> 
In his oecis fiunt virilia convivia; non enim fuerat institutum matres familiarum eorum 
moribus accumbere. </s>
                                                        <s id="N119CC">haec autem peristylia domus andronitides dicuntur, quod in his viri sine interpellationibus 
mulierum versantur. </s>
                                                        <s id="N119CF">praeterea dextra ac sinistra domunculae constituuntur habentes proprias ianuas, triclinia et 
cubicula commoda, uti hospites advenientes non in peristylia sed in ea hospitalia recipiantur. </s>
                                                        <s id="N119D2">nam cum fuerunt 
Graeci delicatiores et fortuna opulentiores, hospitibus 
advenientibus instruebant triclinia, cubicula, cum penu 
cellas, primoque die ad cenam invitabant, postero mittebant pullos, ova, holera, poma reliquasque res agrestes. </s>
                                                        <s id="N119D5">ideo pictores ea, quae mittebantur hospitibus, picturis 
imitantes xenia appellaverunt. </s>
                                                        <s id="N119D8">ita patres familiarum in 
hospitio non videbantur esse peregre, habentes secretam in his hospitalibus libertatem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N119DB">
                                                <p id="N119DC" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N119E0"> 
Inter duo autem peristylia et hospitalia itinera sunt, quae mesauloe dicuntur, quod 
inter duas aulas media sunt interposita; nostri autem eas 
andronas appellant. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N119E3" type="main">
                                                        <s id="N119E5"> 
Sed hoc valde est mirandum, nec enim graece nec 
latine potest id convenire. </s>
                                                        <s id="N119E8">Graeci enim <foreign lang="greek">a&rpar;ndrw=nas</foreign> appellant oecus, ubi convivia virilia solent esse, quod eo mulieres non accedunt. </s>
                                                        <s id="N119EF">item aliae res sunt similes, uti xystus, 
prothyrum, telamones et nonnulla alia eius modi. <foreign lang="greek">custo/s</foreign> 
enim est graeca appellatione porticus ampla latitudine, 
in qua athletae per hiberna tempora exercentur; nostri  
autem hypaethrus ambulationes xysta appellant, quas 
Graeci <foreign lang="greek">paradromi/das</foreign> dicunt. </s>
                                                        <s id="N119FA">item <foreign lang="greek">pro/qura</foreign> graece dicuntur, quae sunt ante ianuas vestibula, nos autem appellamus prothyra, quae graece dicuntur <foreign lang="greek">dia/qura</foreign>. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11A05">
                                                <p id="N11A06" type="main">
                                                        <s id="N11A08"> 
Item si qua virili figura signa mutulos aut coronas sustinent, 
nostri telamones appellant, cuius rationes, quid ita aut 
quare dicantur, ex historiis non inveniuntur, Graeci vero 
eos <foreign lang="greek">a&rpar;/tlantas</foreign> vocitant. </s>
                                                        <s id="N11A0F">Atlas enim formatur historia sustinens mundum, ideo quod is primum cursum solis et lunae siderumque omnium versationum rationes vigore animi 
sollertiaque curavit hominibus tradenda, eaque re a pictoribus et statuariis deformatur pro eo beneficio sustinens 
mundum, filiaeque eius Atlantides, quas nos vergilias, 
Graeci autem <foreign lang="greek">*pleia/das</foreign> nominant, cum sideribus in mundo sunt dedicatae. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11A16">
                                                <p id="N11A17" type="main">
                                                        <s id="N11A19"> 
Nec tamen ego, ut mutetur consuetudo nominationum aut sermonis, ideo haec proposui, sed uti 
non sint ignota philologis, exponenda iudicavi. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N11A1C" type="main">
                                                        <s id="N11A1E"> 
Quibus consuetudinibus aedificia italico more et Graecorum institutis conformantur, exposui et de symmetriis 
singulorum generum proportiones perscripsi. </s>
                                                        <s id="N11A21">ergo quoniam 
de venustate decoreque ante est conscriptum, nunc exponemus de firmitate, quemadmodum ea sine vitiis permanentia ad vetustatem conlocentur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N11A24">
                                        <subchap2 id="N11A25">
                                                <p id="N11A26" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N11A2A"> 
Aedificia quae plano pede instituuntur, si fundamenta 
eorum facta fuerint ita, ut in prioribus libris de muro et 
theatris a nobis est expositum, ad vetustatem ea erunt 
sine dubitatione firma. </s>
                                                        <s id="N11A2D">sin autem hypogea concamarationesque instituentur, fundationes eorum fieri debent crassiores, quam quae in superioribus aedificiis structurae sunt 
futurae. </s>
                                                        <s id="N11A30">eorumque parietes, pilae, columnae ad perpendiculum inferiorum medio conlocentur, uti solido respondeant; nam si in pendentibus onera fuerint parietum aut 
columnarum, non poterint habere perpetuam firmitatem. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11A33">
                                                <p id="N11A34" type="main">
                                                        <s id="N11A36"> 
Praeterea inter lumina secundum pilas et antas postes si 
supponentur, erunt non vitiosae. </s>
                                                        <s id="N11A39">limina enim et trabes 
structuris cum sint oneratae, medio spatio pandantes frangunt sub lysi structuras; cum autem subiecti fuerint et 
subcuneati postes, non patiuntur insidere trabes neque eas laedere. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11A3C">
                                                <p id="N11A3D" type="main">
                                                        <s id="N11A3F"> 
Item administrandum est, uti levent onus parietum fornicationes cuneorum divisionibus et ad centrum respondentes earum conclusurae. </s>
                                                        <s id="N11A42">cum enim extra trabes aut liminum capita arcus cuneis erunt conclusae, primum non pandabit materies levata onere; deinde, si 
quod vetustate vitium ceperit, sine molitione fulturarum faciliter mutabitur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11A45">
                                                <p id="N11A46" type="main">
                                                        <s id="N11A48"> 
Itemque, quae pilatim aguntur aedificia 
et cuneorum divisionibus coagmentis ad centrum respondentibus fornices concluduntur, extremae pilae in his latiores spatio sunt faciundae, uti vires eae habentes resistere possint, cum cunei ab oneribus parietum pressi per 
coagmenta ad centrum se prementes extruderent incumbas. </s>
                                                        <s id="N11A4B">itaque si angulares pilae erunt spatiosis magnitudinibus, 
continendo cuneos firmitatem operibus praestabunt. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11A4E">
                                                <p id="N11A4F" type="main">
                                                        <s id="N11A51"> 
Cum in his rebus animadversum fuerit, uti ea diligentia 
in his adhibeatur, non minus etiam observandum est, uti 
omnes structurae perpendiculo respondeant neque habeant 
in ulla parte proclinationes. </s>
                                                        <s id="N11A54">maxima autem esse debet 
cura substructionum, quod in his infinita vitia solet facere 
terrae congestio. </s>
                                                        <s id="N11A57">ea enim non potest esse semper uno 
pondere, quo solet esse per aestatem, sed hibernis temporibus recipiendo ex imbribus aquae multitudinem crescens et pondere et amplitudine disrumpit et extrudit structurarum saeptiones. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11A5A">
                                                <p id="N11A5B" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N11A5F"> 
Itaque, ut huic vitio medeatur, sic 
erit faciundum, ut primum pro amplitudine congestionis  
crassitudo structurae constituatur. </s>
                                                        <s id="N11A62">deinde in frontibus 
anterides, sive erismae sunt, una struantur, eaeque inter 
se distent tanto spatio, quanta altitudo substructionis est 
futura, crassitudine eadem, qua substructio; procurrat 
autem ab imo, pro quam crassitudo constituta fuerit substructionis, deinde contrahatur gradatim, ita uti summam habeat prominentiam, quanta operis est crassitudo. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11A65">
                                                <p id="N11A66" type="main">
                                                        <s id="N11A68"> 
Praeterea introrsus contra terrenum coniuncta muro serratim 
struantur, uti singuli dentes ab muro tantum distent, 
quanta altitudo futura erit substructionis; crassitudines 
autem habeant dentium structurae uti muri. </s>
                                                        <s id="N11A6B">item in extremis angulis cum recessum fuerit ab interiore angulo 
spatio altitudinis substructionis, in utramque partem signetur, et ab his signis diagonios structura conlocetur, et ab 
ea media altera coniuncta cum angulo muri. </s>
                                                        <s id="N11A6E">ita dentes 
et diagonioe structurae non patientur tota vi premere 
murum, sed dissipabunt retinendo impetum congestionis. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11A71">
                                                <p id="N11A72" type="main">
                                                        <s id="N11A74"> 
Quemadmodum sine vitiis opera constitui oporteat et 
uti caveatur incipientibus, exposui. </s>
                                                        <s id="N11A77">namque de tegulis 
aut tignis aut asseribus mutandis non est eadem cura 
quemadmodum de his, quod ea, quamvis sunt vitiosa, faciliter mutantur. </s>
                                                        <s id="N11A7A">itaque nec, solida quia non putantur esse, 
quibus rationibus haec poterint esse firma et quemadmodum instituantur, exposui. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11A7D">
                                                <p id="N11A7E" type="main">
                                                        <s id="N11A80"> 
Quibus autem copiarum generibus oporteat uti, non est architecti potestas, ideo quod 
non in omnibus locis omnia genera copiarum nascuntur, 
ut in primo volumine est expositum; praeterea in domini 
est potestate, utrum latericio an caementicio an saxo 
quadrato velit aedificare. </s>
                                                        <s id="N11A83">itaque omnium operum probationes tripertito considerantur, id est fabrili subtilitate  
et magnificentia et dispositione. </s>
                                                        <s id="N11A86">cum magnificenter opus 
perfectum aspicietur, a domini potestate inpensae laudabuntur; cum subtiliter, officinatoris probabitur exactio; 
cum vero venuste proportionibus et symmetriis habuerit auctoritatem, tunc fuerit gloria architecti. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11A89">
                                                <p id="N11A8A" type="main">
                                                        <s id="N11A8C"> 
Haec autem recte constituuntur, cum is et a fabris et ab idiotis patiatur accipere se consilia. </s>
                                                        <s id="N11A8F">namque omnes homines, non 
solum architecti, quod est bonum, possunt probare, sed 
inter idiotas et eos hoc est discrimen, quod idiota, nisi 
factum viderit, non potest scire, quid sit futurum, architectus autem, simul animo constituerit, antequam inceperit, 
et venustate et usu et decore quale sit futurum, habet 
definitum. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N11A92" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N11A96"> 
Quas res privatis aedificiis utiles putavi et quemadmodum sint faciundae, quam apertissime potui, perscripsi; 
de expolitionibus autem eorum, uti sint elegantes et sine 
vitiis ad vetustatem, insequenti volumine exponam. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                        </chap>
                        <chap id="N11A99">
                                <!-- 7,t,1,1 -->
                                <p id="N11A9B" type="head">
                                        <s id="N11A9D">LIBER SEPTIMUS</s>
                                </p>
                                <subchap1 id="N11AA0">
                                        <subchap2 id="N11AA1">
                                                <p id="N11AA2" type="main">
                                                        <s id="N11AA4"> 
Maiores cum sapienter tum etiam utiliter instituerunt, 
per commentariorum relationes cogitata tradere posteris, 
ut ea non interirent, sed singulis aetatibus crescentia voluminibus edita gradatim pervenirent vetustatibus ad summam doctrinarum subtilitatem. </s>
                                                        <s id="N11AA7">itaque non mediocres sed 
infinitae sunt his agendae gratiae, quod non invidiose silentes praetermiserunt, sed omnium generum sensus conscriptionibus memoriae tradendos curaverunt. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11AAA">
                                                <p id="N11AAB" type="main">
                                                        <s id="N11AAD"> 
Namque si non ita fecissent, non potuissemus scire, quae res in Troia 
fuissent gestae, nec quid Thales, Democritus, Anaxagoras, 
Xenophanes reliquique physici sensissent de rerum natura, 
quasque Socrates, Platon, Aristoteles, Zenon, Epicurus aliique philosophi hominibus agendae vitae terminationes 
finissent, seu Croesus, Alexander, Darius ceterique reges 
quas res aut quibus rationibus gessissent, fuissent notae, 
nisi maiores praeceptorum comparationibus omnium memoriae ad posteritatem commentariis extulissent. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11AB0">
                                                <p id="N11AB1" type="main">
                                                        <s id="N11AB3"> 
Itaque quemadmodum his gratiae sunt agendae, contra, qui eorum 
scripta furantes pro suis praedicant, sunt vituperandi, quique non propriis cogitationibus scriptorum nituntur, sed 
invidis moribus aliena violantes gloriantur, non modo sunt 
reprehendendi, sed etiam, quia impio more vixerunt, poena 
condemnandi. </s>
                                                        <s id="N11AB6">nec tamen haec res non vindicatae curiosius ab antiquis esse memorantur. </s>
                                                        <s id="N11AB9">quorum exitus iudiciorum qui fuerint, non est alienum, quemadmodum sint nobis traditi, explicare. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11ABC">
                                                <p id="N11ABD" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N11AC1"> 
Reges Attalici magnis philologiae dulcedinibus inducti cum egregiam bybliothecam Pergami 
ad communem delectationem instituissent, tunc item Ptolomaeus infinito zelo cupiditatisque incitatus studio non 
minoribus industriis ad eundem modum contenderat Alexandriae comparare. </s>
                                                        <s id="N11AC4">cum autem summa diligentia perfecisset, 
non putavit id satis esse, nisi propagationibus inseminando 
curaret augendam. </s>
                                                        <s id="N11AC7">itaque Musis et Apollini ludos dedicavit et, quemadmodum athletarum, sic communium scriptorum victoribus praemia et honores constituit. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11ACA">
                                                <p id="N11ACB" type="main">
                                                        <s id="N11ACD"> 
His ita institutis, cum ludi adessent, iudices litterati, qui ea probarent, erant legendi. </s>
                                                        <s id="N11AD0">rex, cum iam sex civitatis lectos 
habuisset nec tam cito septumum idoneum inveniret, retulit 
ad eos, qui supra bybliothecam fuerunt, et quaesiit, si 
quem novissent ad id expeditum. </s>
                                                        <s id="N11AD3">tunc ei dixerunt esse 
quendam Aristophanen, qui summo studio summaque diligentia cotidie omnes libros ex ordine perlegeret. </s>
                                                        <s id="N11AD6">itaque 
conventu ludorum, cum secretae sedes iudicibus essent 
distributae, cum ceteris Aristophanes citatus, quemadmodum fuerat locus ei designatus, sedit. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11AD9">
                                                <p id="N11ADA" type="main">
                                                        <s id="N11ADC"> 
Primo poetarum ordine ad certationem inducto cum recitarentur scripta, 
populus cunctus significando monebat iudices, quod probarent. </s>
                                                        <s id="N11ADF">itaque, cum ab singulis sententiae sunt rogatae, 
sex una dixerunt et, quem maxime animadverterunt multitudini placuisse, ei primum praemium, insequenti secundum tribuerunt. </s>
                                                        <s id="N11AE2">Aristophanes vero, cum ab eo sententia 
rogaretur, eum primum renuntiari iussit, qui minime populo placuisset. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11AE5">
                                                <p id="N11AE6" type="main">
                                                        <s id="N11AE8"> 
Cum autem rex et universi vehementer indignarentur, surrexit et rogando impetravit, ut paterentur 
se dicere. </s>
                                                        <s id="N11AEB">itaque silentio facto docuit unum ex his eum 
esse poetam, ceteros aliena recitavisse; oportere autem 
iudicantes non furta sed scripta probare. </s>
                                                        <s id="N11AEE">admirante populo et rege dubitante, fretus memoriae certis armariis 
infinita volumina eduxit et ea cum recitatis conferendo 
coegit ipsos furatos de se confiteri. </s>
                                                        <s id="N11AF1">itaque rex iussit cum 
his agi furti condemnatosque cum ignominia dimisit, Aristophanen vero amplissimis muneribus ornavit et supra bybliothecam constituit. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11AF4">
                                                <p id="N11AF5" type="main">
                                                        <s id="N11AF7"> 
Insequentibus annis a Macedonia Zoilus, qui adoptavit cognomen, ut Homeromastix vocitaretur, 
Alexandriam venit suaque scripta contra Iliadem et Odyssean comparata regi recitavit. </s>
                                                        <s id="N11AFA">Ptolomaeus vero, cum 
animadvertisset poetarum parentem philologiaeque omnis 
ducem absentem vexari et, cuius ab cunctis gentibus scripta 
suspicerentur, ab eo vituperari, indignans nullum ei dedit 
responsum. </s>
                                                        <s id="N11AFD">Zoilus autem, cum diutius in regno fuisset, 
inopia pressus summisit ad regem postulans, ut aliquid sibi tribueretur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11B00">
                                                <p id="N11B01" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N11B05"> 
Rex vero respondisse dicitur Homerum, qui ante annos mille decessisset, aevo perpetuo multa 
milia hominum pascere, item debere, qui meliore ingenio  
se profiteretur, non modo unum sed etiam plures alere 
posse. </s>
                                                        <s id="N11B08">et ad summam mors eius ut parricidii damnati 
varie memoratur. </s>
                                                        <s id="N11B0B">alii enim scripserunt a Philadelpho 
esse in crucem fixum, nonnulli Chii lapides esse coniectos, alii Zmyrnae vivum in pyram coniectum. </s>
                                                        <s id="N11B0E">quorum 
utrum ei acciderit, merenti digna constitit poena; non 
enim aliter videtur promereri, qui citat eos, quorum responsum, quid senserint scribentes, non potest coram indicari. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11B11">
                                                <p id="N11B12" type="main">
                                                        <s id="N11B14"> 
Ego vero, Caesar, neque alienis indicibus mutatis interposito nomine meo id profero corpus neque ullius cogitata vituperans institui ex eo me adprobare, sed omnibus scriptoribus infinitas ago gratias, quod egregiis ingeniorum 
sollertiis ex aevo conlatis abundantes alius alio genere 
copias praeparaverunt, unde nos uti fontibus haurientes 
aquam et ad propria proposita traducentes facundiores 
et expeditiores habemus ad scribendum facultates talibusque confidentes auctoribus audemus institutiones novas 
comparare. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11B17">
                                                <p id="N11B18" type="main">
                                                        <s id="N11B1A"> 
Igitur tales ingressus eorum quia ad propositi mei 
rationes animadverti praeparatos, inde sumendo progredi 
coepi. </s>
                                                        <s id="N11B1D">namque primum Agatharchus Athenis Aeschylo 
docente tragoediam scaenam fecit et de ea commentarium 
reliquit. </s>
                                                        <s id="N11B20">ex eo moniti Democritus et Anaxagoras de eadem 
re scripserunt, quemadmodum oporteat ad aciem oculorum 
radiorumque extentionem certo loco centro constituto 
lineas ratione naturali respondere, uti de certa re certae 
imagines aedificiorum in scaenarum picturis redderent 
speciem et, quae in directis planisque frontibus sint figurata, alia abscedentia, alia prominentia esse videantur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11B23">
                                                <p id="N11B24" type="main">
                                                        <s id="N11B26"> 
Postea Silenus de symmetriis doricorum edidit volumen;  
de aede Iunonis, quae est Sami dorica, Theodorus; ionice 
Ephesi quae est Dianae, Chersiphron et Metagenes; de 
fano Minervae, quod est Priene ionicum, Pytheos; item 
de aede Minervae, dorice quae est Athenis in arce, Ictinos 
et Carpion; Theodorus Phocaeus de tholo, qui est Delphis; 
Philo de aedium sacrarum symmetriis et de armamentario, 
quod fuerat Piraei portu; Hermogenes de aede Dianae, 
ionice quae est Magnesia pseudodipteros, et Liberi Patris 
Teo monopteros; item Arcesius de symmetriis corinthiis 
et ionico Trallibus Aesculapio, quod etiam ipse sua manu dicitur fecisse; de Mausoleo Satyrus et Pytheos. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11B29">
                                                <p id="N11B2A" type="main">
                                                        <s id="N11B2C"> 
Quibus vero felicitas maximum summumque contulit munus; quorum enim artes aevo perpetuo nobilissimas laudes et sempiterno florentes habere iudicantur, ei cogitatis egregias 
operas praestiterunt. </s>
                                                        <s id="N11B2F">namque singulis frontibus singuli 
artifices sumpserunt certatim partes ad ornandum et probandum Leochares, Bryaxis, Scopas, Praxiteles, nonnulli 
etiam putant Timotheum, quorum artis eminens excellentia 
coegit ad septem spectaculorum eius operis pervenire famam. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11B32">
                                                <p id="N11B33" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N11B37"> 
Praeterea minus nobiles multi praecepta symmetriarum conscripserunt, uti Nexaris, Theocydes, Demophilos, 
Pollis, Leonidas, Silanion, Melampus, Sarnacus, Euphranor. </s>
                                                        <s id="N11B3A">non minus de machinationibus, uti Diades, Archytas, Archimedes, Ctesibios, Nymphodorus, Philo Byzantius, Diphilos, Democles, Charias, Polyidos, Pyrros, Agesistratos. </s>
                                                        <s id="N11B3D">quorum ex commentariis, quae utilia esse his rebus animadverti, collecta in unum coegi corpus, et ideo maxime, 
quod animadverti in ea re ab Graecis volumina plura 
edita, ab nostris oppido quam pauca. </s>
                                                        <s id="N11B40">Fuficius enim nimirum de his rebus primus instituit edere volumen, item 
Terentius Varro de novem disciplinis unum de architectura, P. </s>
                                                        <s id="N11B43">Septimius duo. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11B46">
                                                <p id="N11B47" type="main">
                                                        <s id="N11B49"> 
Amplius vero in id genus scripturae adhuc nemo incubuisse videtur, cum fuissent et antiqui 
cives magni architecti, qui potuissent non minus eleganter 
scripta comparare. </s>
                                                        <s id="N11B4C">namque Athenis Antistates et Callaeschros et Antimachides et Porinos architecti Pisistrato 
aedem Iovi Olympio facienti fundamenta constituerunt, 
post mortem autem eius propter interpellationem reipublicae incepta reliquerunt. </s>
                                                        <s id="N11B4F">itaque circiter annis quadringentis post Antiochus rex, cum in id opus inpensam esset 
pollicitus, cellae magnitudinem et columnarum circa dipteron conlocationem epistyliorumque et ceterorum ornamentorum ad symmetriam distributionem magna sollertia 
scientiaque summa civis Romanus Cossutius nobiliter est 
architectatus. </s>
                                                        <s id="N11B52">id autem opus non modo vulgo, sed etiam in paucis a magnificentia nominatur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11B55">
                                                <p id="N11B56" type="main">
                                                        <s id="N11B58"> 
Nam quattuor locis sunt aedium sacrarum marmoreis operibus ornatae dispositiones, &lsqb;e quibus propriae de his nominationes clarissima 
fama nominantur&rsqb; quorum excellentiae prudentesque cogitationum apparatus suspectus habent in deorum <foreign lang="greek">shmantikoi=s</foreign>. primumque aedes Ephesi Dianae ionico genere  
ab Chersiphrone Gnosio et filio eius Metagene est instituta, quam postea Demetrius, ipsius Dianae servus, et 
Paeonius Ephesius dicuntur perfecisse. </s>
                                                        <s id="N11B5F">Mileti Apollini 
item ionicis symmetriis &lt;aedem&gt; idem Paeonius Daphnisque Milesius instituerunt. </s>
                                                        <s id="N11B62">Eleusine Cereris et Proserpinae 
cellam inmani magnitudine Ictinos dorico more sine exterioribus columnis ad laxamentum usus sacrificiorum pertexit. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11B65">
                                                <p id="N11B66" type="main">
                                                        <s id="N11B68"> 
Eam autem postea, cum Demetrius Phalereus Athenis rerum potiretur, Philo ante templum in fronte 
columnis constitutis prostylon fecit; ita aucto vestibulo 
laxamentum initiantibus operique summam adiecit auctoritatem. </s>
                                                        <s id="N11B6B">in asty vero Olympium amplo modulorum comparatu corinthiis symmetriis et proportionibus, uti supra 
scriptum est, architectandum Cossutius suscepisse memoratur, cuius commentarium nullum est inventum. </s>
                                                        <s id="N11B6E">nec 
tamen a Cossutio solum de his rebus scripta sunt desideranda sed etiam a G. </s>
                                                        <s id="N11B71">Mucio, qui magna scientia confisus 
aedis Honoris et Virtutis Marianae cellae columnarumque et epistyliorum symmetrias legitimis artis institutis 
perfecit. </s>
                                                        <s id="N11B74">id vero si marmoreum fuisset, ut haberet, quemadmodum ab arte subtilitatem, sic ab magnificentia et 
inpensis auctoritatem, in primis et summis operibus nominaretur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11B77">
                                                <p id="N11B78" type="main">
                                                        <s id="N11B7A"> 
Cum ergo et antiqui nostri inveniantur non minus 
quam Graeci fuisse magni architecti et nostra memoria 
satis multi, et ex his pauci praecepta edidissent, non  
putavi silendum, sed disposite singulis voluminibus de 
singulis exponere rebus. </s>
                                                        <s id="N11B7D">itaque, quoniam sexto volumine 
privatorum aedificiorum rationes perscripsi, in hoc, qui 
septimum tenet numerum, de expolitionibus, quibus rationibus et venustatem et firmitatem habere possint, exponam. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N11B80">
                                        <subchap2 id="N11B81">
                                                <p id="N11B82" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N11B86"> 
Primumque incipiam de ruderatione, quae principia 
tenet expolitionum, uti curiosius summaque providentia 
solidationis ratio habeatur. </s>
                                                        <s id="N11B89">et si plano pede erit eruderandum, quaeratur, solum si sit perpetuo solidum, et ita 
exaequetur, et inducatur cum statumine rudus. </s>
                                                        <s id="N11B8C">sin autem 
omnis aut ex parte congesticius locus fuerit, fistucationibus cum magna cura solidetur. </s>
                                                        <s id="N11B8F">in contignationibus vero 
diligenter est animadvertendum, ne qui paries, qui non 
exeat ad summum, sit extructus sub pavimentum, sed 
potius relaxatus supra se pendentem habeat coaxationem. </s>
                                                        <s id="N11B92">cum enim solidus exit, contignationibus arescentibus aut 
pandatione sidentibus, permanens structurae soliditate 
dextra ac sinistra secundum se facit in pavimentis necessario rimas. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11B95">
                                                <p id="N11B96" type="main">
                                                        <s id="N11B98"> 
Item danda est opera, ne commisceantur 
axes aesculini querco, quod quercei, simul umorem perceperunt, se torquentes rimas faciunt in pavimentis. </s>
                                                        <s id="N11B9B">sin 
autem aesculus non erit et necessitas coegerit propter 
inopiam querceis &lt;uti&gt;, sic videtur esse faciundum, ut secentur tenuiores; quo minus enim valuerint, eo facilius 
clavis fixi continebuntur. </s>
                                                        <s id="N11B9E">deinde in singulis tignis extremis 
partibus axis bini clavi figantur, uti nulla ex parte possint 
se torquendo anguli excitare. </s>
                                                        <s id="N11BA1">namque de cerro aut fago 
seu farno nullus ad vestutatem potest permanere. </s>
                                                        <s id="N11BA4">coaxationibus factis, si erit, filex, si non, palea substernatur,  uti materies ab calcis vitiis defendatur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11BA7">
                                                <p id="N11BA8" type="main">
                                                        <s id="N11BAA"> 
Tunc insuper statuminetur ne minore saxo, quam qui possit manum 
implere. </s>
                                                        <s id="N11BAD">statuminationibus inductis, rudus si novum erit, 
ad tres partes una calcis misceatur, si redivivum fuerit, 
quinque ad duo mixtionis habeant responsum. </s>
                                                        <s id="N11BB0">deinde 
rudus inducatur et vectibus ligneis, decuriis inductis, crebriter pistatione solidetur, et id non minus pinsum absolutum crassitudine sit dodrantis. </s>
                                                        <s id="N11BB3">insuper ex testa nucleus 
inducatur mixtionem habens ad tres partes unam calcis, ne 
minore crassitudine &lsqb;pavimentum&rsqb; digitorum sen&ucirc;m. </s>
                                                        <s id="N11BB6">supra 
nucleum ad regulam et libellam exacta pavimenta struantur sive sectilia seu tesseris. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11BB9">
                                                <p id="N11BBA" type="main">
                                                        <s id="N11BBC"> 
Cum ea structa fuerint et fastigia sua ex structione habuerint, ita fricentur, uti, si 
sectilia sint, nulli gradus in scutulis aut trigonis aut 
quadratis seu favis extent, sed coagmentorum compositio 
planam habeat inter se directionem, si tesseris structum 
erit, ut eae omnes angulos habeant aequales; cum enim 
anguli non fuerint omnes aequaliter plani, non erit exacta, 
ut oportet, fricatura. </s>
                                                        <s id="N11BBF">item testacea spicata tiburtina sunt 
diligenter exigenda, ut ne habeant lacunas nec extantes 
tumulos, sed &lt;sint&gt; extenta et ad regulam perfricata. </s>
                                                        <s id="N11BC2">super 
fricaturam, levigationibus et polituris cum fuerint perfecta, 
incernatur marmor, et supra loricae ex calce et harena 
inducantur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11BC5">
                                                <p id="N11BC6" type="main">
                                                        <s id="N11BC8"> 
Subdiu vero maxime idonea faciunda sunt pavimenta, 
quod contignationes umore crescentes aut siccitate decrescentes seu pandationibus sidentes movendo se faciunt 
vitia pavimentis; praeterea gelicidia et pruinae non patiuntur integra permanere. </s>
                                                        <s id="N11BCB">itaque si necessitas coegerit, ut 
minime vitiosa fiant, sic erit faciundum. </s>
                                                        <s id="N11BCE">cum coaxatum  
fuerit, super altera coaxatio transversa sternatur clavisque 
fixa duplicem praebeat contignationi loricationem. </s>
                                                        <s id="N11BD1">deinde 
ruderi novo tertia pars testae tunsae admisceatur, calcisque duae partes ad quinque mortarii mixtionibus praestent responsum. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11BD4">
                                                <p id="N11BD5" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N11BD9"> 
Statuminatione facta rudus inducatur, idque pistum absolutum ne minus pede sit crassum. </s>
                                                        <s id="N11BDC">tunc 
autem nucleo inducto, uti supra scriptum est, pavimentum e tessera grandi circiter bin&ucirc;m digit&ucirc;m caesa struatur fastigium habens in pedes denos digitos binos; quod si bene temperabitur et recte fricatum fuerit, ab omnibus 
vitiis erit tutum. </s>
                                                        <s id="N11BDF">uti autem inter coagmenta materies ab 
gelicidiis ne laboret, fracibus quotannis ante hiemem saturetur; ita non patietur in se recipere gelicidii pruinam. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11BE2">
                                                <p id="N11BE3" type="main">
                                                        <s id="N11BE5"> 
Sin autem curiosius videbitur fieri oportere, tegulae bipedales inter se coagmentatae supra rudus substrata materia 
conlocentur habentes singulis coagmentorum frontibus 
excelsos canaliculos digitales. </s>
                                                        <s id="N11BE8">quibus iunctis inplicetur calx 
ex oleo subacta, confricenturque inter se coagmenta compressa. </s>
                                                        <s id="N11BEB">ita calx, quae erit haerens in canalibus, durescendo contexteque solidescendo non patietur aquam neque 
aliam rem per coagmenta transire. </s>
                                                        <s id="N11BEE">cum ergo fuerit hoc 
ita perstratum, supra nucleus inducatur et virgis caedendo 
subigatur. </s>
                                                        <s id="N11BF1">supra autem sive ex tessera grandi sive ex 
spica testacea &lt;pavimenta&gt; struantur fastigiis, quibus est 
supra scriptum, et cum sic erunt facta, non cito vitiabuntur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N11BF4">
                                        <subchap2 id="N11BF5">
                                                <p id="N11BF6" type="main">
                                                        <s id="N11BF8"> 
Cum a pavimentorum cura discessum fuerit, tunc de 
albariis operibus est explicandum. </s>
                                                        <s id="N11BFB">id autem erit recte, 
si glaebae calcis optimae ante multo tempore, quam opus 
fuerit, macerabuntur, uti, si qua glaeba parum fuerit in 
fornace cocta, in maceratione diuturna liquore defervere  
coacta uno tenore concoquatur. </s>
                                                        <s id="N11BFE">namque cum non penitus 
macerata sed recens sumitur, cum fuerit inducta habens 
latentes crudos calculos, pustulas emittit. </s>
                                                        <s id="N11C01">qui calculi, in 
opere uno tenore cum permacerantur, dissolvunt et dissipant tectorii politiones. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11C04">
                                                <p id="N11C05" type="main">
                                                        <s id="N11C07"> 
Cum autem habita erit ratio 
macerationis et id curiosius operi praeparatum erit, sumatur ascia et, quemadmodum materia dolatur, sic calx in 
lacu macerata ascietur. </s>
                                                        <s id="N11C0A">si ad eam offenderint calculi, non 
erit temperata; cumque siccum et purum ferrum educetur, 
indicabit eam evanidam et siticulosam; cum vero pinguis 
fuerit et recte macerata, circa id ferramentum uti glutinum haerens omni ratione probabit se esse temperatam. </s>
                                                        <s id="N11C0D">tunc autem machinis comparatis camerarum dispositiones 
in conclavibus expediantur, nisi lacunariis ea fuerint ornata. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N11C10">
                                        <subchap2 id="N11C11">
                                                <p id="N11C12" type="main">
                                                        <s id="N11C14"> 
Cum ergo camerarum postulabitur ratio, sic erit faciundum. </s>
                                                        <s id="N11C17">asseres directi disponantur inter se ne plus spatium 
habentes pedes binos, et hi maxime cupressei, quod 
abiegnei ab carie et ab vetustate celeriter vitiantur. </s>
                                                        <s id="N11C1A">hique 
asseres, cum ad formam circinationis fuerint distributi, 
catenis dispositis ad contignationes, sive tecta erunt, crebriter clavis ferreis fixi religentur. </s>
                                                        <s id="N11C1D">eaeque catenae ex ea 
materia comparentur, cui nec caries nec vetustas nec umor 
possit nocere, id est e buxo, iunipero, olea, robore, cupresso 
ceterisque similibus praeter quercum, cum ea se torquendo rimas faciat quibus inest operibus. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11C20">
                                                <p id="N11C21" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N11C25"> 
Asseribus dispositis tum tomice ex sparto hispanico harundines graecae tunsae 
ad eos, uti forma postulat, religentur. </s>
                                                        <s id="N11C28">item supra cameram materies ex calce et harena mixta subinde inducatur, 
ut, si quae stillae ex contignationibus aut tectis ceciderint,  
sustineantur. </s>
                                                        <s id="N11C2B">sin autem harundinis graecae copia non 
erit, de paludibus tenues colligantur et mataxae tomice 
ad iustam longitudinem una crassitudine alligationibus 
temperentur, dum ne plus inter duos nodos &lsqb;alligationibus&rsqb; 
binos pedes distent, et hae ad asseres, uti supra scriptum 
est, tomice religentur cultellique lignei in eas configantur. </s>
                                                        <s id="N11C2E">Cetera omnia, uti supra scriptum est, expediantur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11C31">
                                                <p id="N11C32" type="main">
                                                        <s id="N11C34"> 
Cameris dispositis et intextis imum caelum earum trullissetur, 
deinde harena dirigatur, postea autem creta aut marmore 
poliatur. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N11C37" type="main">
                                                        <s id="N11C39"> 
Cum camerae politae fuerint, sub eas coronae sunt 
subiciendae, quas maxime tenues et subtiles oportere fieri 
videbitur; cum enim grandes sunt, pondere deducuntur 
nec possunt se sustinere. </s>
                                                        <s id="N11C3C">in hisque minime gypsum debet 
admisceri, sed ex creto marmore uno tenore perduci, uti 
ne praecipiendo non patiatur uno tenore opus inarescere. </s>
                                                        <s id="N11C3F">etiamque cavendae sunt in cameris &dagger;priscorum dispositiones, 
quod earum planitiae coronarum gravi pondere inpendentes sunt periculosae. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11C42">
                                                <p id="N11C43" type="main">
                                                        <s id="N11C45"> 
Coronarum autem sunt figurae &lt;aliae 
purae&gt;, aliae caelatae. </s>
                                                        <s id="N11C48">conclavibus autem, ubi ignis aut 
plura lumina sunt ponenda, purae fieri debent, ut eo 
facilius extergeantur; in aestivis et exhedris, ubi minime 
fumus est nec fuligo potest nocere, ibi caelatae sunt 
faciendae. </s>
                                                        <s id="N11C4B">semper enim album opus propter superbiam 
candoris non modo ex propriis sed etiam alienis aedificiis 
concipit fumum. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11C4E">
                                                <p id="N11C4F" type="main">
                                                        <s id="N11C51"> 
Coronis explicatis parietes quam asperrime trullissentur, 
postea autem supra, trullissatione subarescente, deformentur directiones harenati, uti longitudines ad regulam et ad  
lineam, altitudines ad perpendiculum, anguli ad normam 
respondentes exigantur; namque sic emendata tectoriorum 
in picturis erit species. </s>
                                                        <s id="N11C54">subarescente iterum et tertio inducatur; ita cum fundatior erit ex harenato directura, eo firmior erit ad vetustatem soliditas tectorii. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11C57">
                                                <p id="N11C58" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N11C5C"> 
Cum ab harena praeter trullissationem non minus tribus coriis fuerit deformatum, tunc e marmore graneo directiones sunt subigendae, dum ita materies temperetur, uti, cum subigatur, 
non haereat ad rutrum, sed purum ferrum e mortario 
liberetur. </s>
                                                        <s id="N11C5F">grandi inducto et inarescente alterum corium 
mediocre dirigatur; id cum subactum fuerit et bene fricatum, subtilius inducatur. </s>
                                                        <s id="N11C62">ita cum tribus coriis harenae 
et item marmoris solidati parietes fuerint, neque rimas, neque aliud vitium in se recipere poterunt, 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11C65">
                                                <p id="N11C66" type="main">
                                                        <s id="N11C68"> 
sed et liaculorum subactionibus fundata soliditate marmorisque candore firmo levigata, coloribus cum politionibus inductis 
nitidos expriment splendores. </s>
                                                        <s id="N11C6B">colores autem, udo tectorio 
cum diligenter sunt inducti, ideo non remittunt sed sunt 
perpetuo permanentes, quod calx, in fornacibus excocto 
liquore facta raritatibus evanida, ieiunitate coacta corripit 
in se quae res forte contigerunt, mixtionibusque ex aliis 
potestatibus conlatis seminibus seu principiis una solidescendo, &lsqb;in quibuscumque membris est formata&rsqb; cum fit 
arida, redigitur, uti sui generis proprias videatur habere qualitates. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11C6E">
                                                <p id="N11C6F" type="main">
                                                        <s id="N11C71"> 
Itaque tectoria, quae recte sunt facta, neque 
vetustatibus fiunt horrida neque, cum extergentur, remittunt 
colores, nisi si parum diligenter et in arido fuerint inducti. </s>
                                                        <s id="N11C74">cum ergo ita in parietibus tectoria facta fuerint, 
uti supra scriptum est, et firmitatem et splendorem et ad 
vetustatem permanentem virtutem poterunt habere. </s>
                                                        <s id="N11C77">cum  
vero unum corium harenae et unum minuti marmoris erit 
inductum, tenuitas eius minus valendo faciliter rumpitur 
nec splendorem politionibus propter inbecillitatem crassitudinis proprium obtinebit. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11C7A">
                                                <p id="N11C7B" type="main">
                                                        <s id="N11C7D"> 
Quemadmodum enim speculum argenteum tenui lamella ductum incertas et sine viribus 
habet remissiones splendoris, quod autem e solida temperatura fuerit factum, recipiens in se firmis viribus politionem fulgentes in aspectu certasque considerantibus 
imagines reddet, sic tectoria, quae ex tenui sunt ducta 
materia, non modo sunt rimosa, sed etiam celeriter evanescunt, quae autem fundata harenationis et marmoris 
soliditate sunt crassitudine spissa, cum sunt politionibus 
crebris subacta, non modo sunt nitentia, sed etiam imagines expressas aspicientibus ex eo opere remittunt. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11C80">
                                                <p id="N11C81" type="main">
                                                        <s id="N11C83"> 
Graecorum vero tectores non solum his rationibus utendo 
faciunt opera firma, sed etiam mortario conlocato, calce 
et harena ibi confusa, decuria hominum inducta ligneis 
vectibus pisant materiam, et ita ad certamen subacta tunc 
utuntur. </s>
                                                        <s id="N11C86">itaque veteribus parietibus nonnulli crustas excidentes pro abacis utuntur, ipsaque tectoria abacorum 
et speculorum divisionibus circa se prominentes habent 
expressiones. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11C89">
                                                <p id="N11C8A" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N11C8E"> 
Sin autem in craticiis tectoria erunt facienda, quibus 
necesse est in arrectariis et transversariis rimas fieri, 
ideo quod, luto cum linuntur, necessario recipiunt umorem, 
cum autem arescunt, extenuati in tectoriis faciunt rimas, 
id ut non fiat, haec erit ratio. </s>
                                                        <s id="N11C91">cum paries totus luto inquinatus fuerit, tunc in eo opere cannae clavis muscariis 
perpetuae figantur, deinde iterum luto inducto, si priores 
transversariis harundinibus fixae sunt, secundae erectis 
figantur, et ita, uti supra scriptum est, harenatum et marmor et omne tectorium inducatur. </s>
                                                        <s id="N11C94">ita cannarum duplex 
                <!-- POSSIBLE TRANSCRIPTION GAP --> 
in parietibus harundinibus transversis fixa perpetuitas nec 
segmina nec rimam ullam fieri patietur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N11C99">
                                        <subchap2 id="N11C9A">
                                                <p id="N11C9B" type="main">
                                                        <s id="N11C9D"> 
Quibus rationibus siccis locis tectoria oporteat fieri, 
dixi; nunc, quemadmodum umidis locis politiones expediantur, ut permanere possint sine vitiis, exponam. </s>
                                                        <s id="N11CA0">et primum 
conclavibus, quae plano pede fuerint, in imo pavimento 
alte circiter pedibus tribus pro harenato testa trullissetur 
et dirigatur, uti eae partes tectoriorum ab umore ne vitientur. </s>
                                                        <s id="N11CA3">sin autem aliqui paries perpetuos habuerit umores, 
paululum ab eo recedatur et struatur alter tenuis distans 
ab eo, quantum res patietur, et inter duos parietes canalis 
ducatur inferior, quam libramentum conclavis fuerit, habens 
nares ad locum patentem. </s>
                                                        <s id="N11CA6">item, cum in altitudinem perstructus fuerit, relinquantur spiramenta; si enim non per 
nares umor et in imo et in summo habuerit exitus, non 
minus in nova structura se dissipabit. </s>
                                                        <s id="N11CA9">his perfectis paries 
testa trullissetur et dirigatur et tunc tectorio poliatur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11CAC">
                                                <p id="N11CAD" type="main">
                                                        <s id="N11CAF"> 
Sin autem locus non patietur structuram fieri, canales fiant 
et nares exeant ad locum patentem. </s>
                                                        <s id="N11CB2">deinde tegulae bipedales ex una parte supra marginem canalis inponantur, 
ex altera parte besalibus &lt;laterculis&gt; pilae substruantur, 
in quibus duarum tegularum anguli sedere possint, et ita 
a pariete eae distent, ut ne plus pateant palmum. </s>
                                                        <s id="N11CB5">deinde 
insuper erectae mammatae tegulae ab imo ad summum 
ad parietem figantur, quarum interiores partes curiosius 
picentur, ut ab se respuant liquorem; item in imo et in summo supra camaram habeant spiramenta. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11CB8">
                                                <p id="N11CB9" type="main">
                                                        <s id="N11CBB"> 
tum autem calce ex aqua liquida dealbentur, uti trullissationem testaceam  
ceam non respuant; namque propter ieiunitatem quae est 
a fornacibus excocta non possunt recipere nec sustinere, 
nisi calx subiecta utrasque res inter se conglutinet et 
cogat coire. </s>
                                                        <s id="N11CBE">trullissatione inducta pro harenato testa dirigatur, et cetera omnia, uti supra scripta sunt in tectorii 
rationibus, perficiantur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11CC1">
                                                <p id="N11CC2" type="main">
                                                        <s id="N11CC4"> 
Ipsi autem <gap/> politionibus eorum ornatus proprios 
debent habere ad decoris rationes, uti et ex locis aptas et 
generum discriminibus non alienas habeant dignitates. </s>
                                                        <s id="N11CC9">tricliniis hibernis non est utilis compositione nec megalographia nec camerarum coronario opere subtilis ornatus, 
quod ea et ab ignis fumo et ab luminum crebris fuliginibus corrumpuntur. </s>
                                                        <s id="N11CCC">in his vero supra podia abaci ex atramento sunt subigendi et poliendi cuneis silaceis seu miniaceis interpositis, &lt;et&gt; explicandae camerae pure politae. </s>
                                                        <s id="N11CCF">etiam pavimentorum non erit displicens, si qui animadvertere voluerit Graecorum hibernaculorum usum, minime sumptuosus et utilis apparatus. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11CD2">
                                                <p id="N11CD3" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N11CD7"> 
Foditur enim infra libramentum triclinii altitudo circiter pedum bin&ucirc;m, et solo 
festucato inducitur aut rudus aut testaceum pavimentum 
ita fastigatum, ut in canali habeat nares. </s>
                                                        <s id="N11CDA">deinde congestis 
et spisse calcatis carbonibus inducitur e sabulone et calce et 
favilla mixta materies crassitudine semipedali. </s>
                                                        <s id="N11CDD">ad regulam 
et libellam summo libramento cote despumato redditur 
species nigri pavimenti. </s>
                                                        <s id="N11CE0">ita conviviis eorum et, quod poculis et pytismatis effunditur, simul cadit siccescitque, quique versantur ibi ministrantes, etsi nudis pedibus fuerint, 
non recipiunt frigus ab eius modi genere pavimenti.  
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N11CE3">
                                        <subchap2 id="N11CE4">
                                                <p id="N11CE5" type="main">
                                                        <s id="N11CE7"> 
Ceteris conclavibus, id est vernis, autumnalibus, aestivis, 
etiam atriis et peristylis, constitutae sunt ab antiquis ex 
certis rebus certae rationes picturarum. </s>
                                                        <s id="N11CEA">namque pictura 
imago fit eius, quod est seu potest esse, uti homines, aedificia, naves, reliquarumque rerum, e quibus finitis certisque 
corporibus figurata similitudine sumuntur exempla. </s>
                                                        <s id="N11CED">ex eo 
antiqui, qui initia expolitionibus instituerunt, imitati sunt 
primum crustarum marmorearum varietates et conlocationes, deinde coronarum, &dagger;siliculorum, cuneorum inter sese varias distributiones. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11CF0">
                                                <p id="N11CF1" type="main">
                                                        <s id="N11CF3"> 
Postea ingressi sunt, ut etiam aedificiorum figuras, columnarum et fastigiorum eminentes proiecturas imitarentur, patentibus autem locis, uti exhedris, 
propter amplitudines parietum scaenarum frontes tragico 
more aut comico seu satyrico designarent, ambulationibus 
vero propter spatia longitudinis varietatibus topiorum ornarent ab certis locorum proprietatibus imagines exprimentes; 
pinguntur enim portus, promunturia, litora, flumina, fontes, 
euripi, fana, luci, montes, pecora, pastores. </s>
                                                        <s id="N11CF6">nonnulli loci 
item signorum megalographiam habent et deorum simulacra seu fabularum dispositas explicationes, non minus 
troianas pugnas seu Ulixis errationes per topia, ceteraque, 
quae sunt eorum similibus rationibus ab rerum natura procreata. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11CF9">
                                                <p id="N11CFA" type="main">
                                                        <s id="N11CFC"> 
Sed haec, quae ex veris rebus exempla sumebantur, nunc iniquis moribus inprobantur. </s>
                                                        <s id="N11CFF">nam pinguntur 
tectoriis monstra potius quam ex rebus finitis imagines 
certae: pro columnis enim struuntur calami striati cum 
crispis foliis et volutis, pro fastigiis appagineculi, item  
candelabra aedicularum sustinentia figuras, supra fastigia 
eorum surgentes ex radicibus cum volutis teneri flores 
habentes in se sine ratione sedentia sigilla, non minus 
coliculi dimidiata habentes sigilla alia humanis, alia bestiarum capitibus. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11D02">
                                                <p id="N11D03" type="main">
                                                        <s id="N11D05"> 
Haec autem nec sunt nec fieri possunt nec fuerunt. </s>
                                                        <s id="N11D08">quemadmodum enim potest calamus vere 
sustinere tectum aut candelabr&ucirc;m ornamenta fastigii, 
seu coliculus tam tenuis et mollis sustinere sedens sigillum, aut de radicibus et coliculis ex parte flores dimidiataque sigilla procreari? at haec falsa videntes homines 
non reprehendunt sed delectantur, neque animadvertunt, 
si quid eorum fieri potest necne. </s>
                                                        <s id="N11D0B">ergo ita novi mores 
coegerunt, uti inertiae mali iudices convincerent artium 
virtutes; iudiciis autem infirmis obscuratae mentes non 
valent probare, quod potest esse cum auctoritate et 
ratione decoris. </s>
                                                        <s id="N11D0E">neque enim picturae probari debent, quae 
non sunt similes veritati, nec, si factae sunt elegantes ab 
arte, ideo de his statim debet &apos;recte&apos; iudicari, nisi argumentationis certas rationes habuerint sine offensionibus explicatas. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11D11">
                                                <p id="N11D12" type="main">
                                                        <pb/>
                                                        <s id="N11D16"> 
Etenim etiam Trallibus cum Apaturius Alabandeus eleganti manu finxisset scaenam in minusculo theatro, quod <foreign lang="greek">e&rpar;kklhsiasth/rion</foreign> apud eos vocitatur, in eaque 
fecisset columnas, signa, centauros sustinentes epistylia, 
tholorum rotunda tecta, fastigiorum prominentes versuras, 
coronasque capitibus leoninis ornatas, quae ora stillicidiorum e tectis habent rationem, praeterea supra ea nihilominus episcaenum, in qua tholi, pronai, semifastigia 
omnisque tecti varius picturis fuerat ornatus, itaque cum 
aspectus eius scaenae propter asperitatem eblandiretur 
omnium visus et iam id opus probare fuissent parati, tum  Licymnius mathematicus prodiit et ait 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11D1D">
                                                <p id="N11D1E" type="main">
                                                        <s id="N11D20"> 
&apos;Alabandis satis acutos ad omnes res civiles haberi, sed propter non magnum vitium indecentiae insipientes eos esse iudicatos, 
quod in gymnasio eorum quae sunt statuae omnes sunt 
causas agentes, foro discos tenentes aut currentes seu pila 
ludentes. </s>
                                                        <s id="N11D23">ita indecens inter locorum proprietates status 
signorum publice civitati vitium existimationis adiecit. </s>
                                                        <s id="N11D26">videamus item nunc, ne Apaturii scaena efficiat et nos 
Alabandis aut Abderitas. </s>
                                                        <s id="N11D29">qui enim vestrum domos supra 
tegularum tecta potest habere aut columnas seu fastigiorum explicationes? haec enim supra contignationes ponuntur, non supra tegularum tecta. </s>
                                                        <s id="N11D2C">si ergo, quae non 
possunt in veritate rationem habere facti, in picturis probaverimus, accedemus et nos his civitatibus, quae propter haec vitia insipientes sunt iudicatae.&apos; 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11D2F">
                                                <p id="N11D30" type="main">
                                                        <s id="N11D32"> 
Itaque Apaturius contra respondere non est ausus, sed sustulit scaenam et 
ad rationem veritatis commutatam postea correctam adprobavit. </s>
                                                        <s id="N11D35">utinam dii inmortales fecissent, uti Licymnius 
revivisceret et corrigeret hanc amentiam tectoriorumque 
errantia instituta! sed quare vincat veritatem ratio falsa, 
non erit alienum exponere. </s>
                                                        <s id="N11D38">quod enim antiqui insumentes 
laborem et industriam probare contendebant artibus, id 
nunc coloribus et eorum eleganti specie consecuntur, et 
quam subtilitas artificis adiciebat operibus auctoritatem, nunc dominicus sumptus efficit, ne desideretur. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                        <subchap2 id="N11D3B">
                                                <p id="N11D3C" type="main">
                                                        <s id="N11D3E"> 
Quis enim antiquorum non uti medicamento minio parce videtur usus 
esse? at nunc passim plerumque toti parietes inducuntur. </s>
                                                        <s id="N11D41">accedit huc chrysocolla, ostrum, armenium. </s>
                                                        <s id="N11D44">haec vero 
cum inducuntur, etsi non ab arte sunt posita, fulgentes  
colorum reddunt visus, et ideo quod pretiosa sunt, legibus excipiuntur, ut ab domino, non a redemptore repraesententur. 
              </s>
                                                </p>
                                                <p id="N11D47" type="main">
                                                        <s id="N11D49"> 
Quae commonefacere potui, ut ab errore discedatur in 
opere tectorio, satis exposui; nunc de apparitionibus, ut 
succurrere potuerit, dicam, et primum, quoniam de calce 
initio est dictum, nunc de marmore ponam. 
</s>
                                                </p>
                                        </subchap2>
                                </subchap1>
                                <subchap1 id="N11D4C">
                                        <subchap2 id="N11D4D">
                                                <p id="N11D4E" type="main">
                                                        <pb/>