texts/archimedes/xml/vitru_archi_048_la_1567.xml - Colored diff

Main History Search Repository tree

Return to vitru_archi_048_la_1567.xml CVS log

Up to [CVSROOT] / texts / archimedes / xml

Colored diff for /texts/archimedes/xml/vitru_archi_048_la_1567.xml between version 1.8 and 1.9

version 1.8, 2003/10/31 16:32:14

version 1.9, 2003/11/03 13:43:24

Line 16

<body>

<pb/>

<s id="N1001D">LIBER PRIMUS</s>

Line 24

<pb ed="jutta"/>Cum divina tua mens et numen, imperator Caesar, imperio potiretur orbis terrarum invictaque virtute cunctis

Cum divina tua mens et numen, imperator Caesar, imperio potiretur orbis terrarum invictaque virtute cunctis

hostibus stratis triumpho victoriaque tua cives gloriarentur

et gentes omnes subactae tuum spectarent nutum populusque Romanus et senatus liberatus timore amplissimis tuis

cogitationibus consiliisque gubernaretur, non audebam,

Line 39

Cum vero attenderem te non solum de vita communi omnium curam

publicaeque rei constitutione habere sed etiam de opportunitate publicorum aedificiorum, ut civitas per te non

solum provinciis esset aucta, verum etiam ut maiestas

imperii publicorum aedificiorum egregias haberet aucto<pb ed="jutta"/>ritates, non putavi praetermittendum, quin primo quoque

imperii publicorum aedificiorum egregias haberet aucto

ritates, non putavi praetermittendum, quin primo quoque

tempore de his rebus ea tibi ederem, ideo quod primum

parenti tuo [de eo] fueram notus et eius virtutis studiosus. </s>

<s id="N10031">cum autem concilium caelestium in sedibus inmortalitatis

Line 80

Line 82

Architecti est scientia pluribus disciplinis et variis

eruditionibus ornata,<pb ed="jutta"/>cuius iudicio probantur omnia quae

eruditionibus ornata,cuius iudicio probantur omnia quae

ab ceteris artibus perficiuntur opera. </s>

<s id="N10052">ea nascitur ex fabrica et ratiocinatione. </s>

<s id="N10055">fabrica est continuata ac trita

Line 90

Line 92

</s>

</subchap2>

Itaque architecti, qui sine litteris contenderant, ut manibus

essent exercitati, non potuerunt efficere, ut haberent pro

Line 103

Line 107

</s>

</subchap2>

<pb/>

Cum in omnibus enim rebus, tum maxime etiam in architectura haec duo insunt: quod significatur

et quod significat. </s>

Line 115

Line 119

etiam ingeniosum oportet esse et ad disciplinam docilem;

neque enim ingenium sine disciplina aut disciplina sine

ingenio perfectum artificem potest efficere. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N10075">et ut litteratus sit, peritus graphidos, eruditus geometria, historias

<s id="N10075">et ut litteratus sit, peritus graphidos, eruditus geometria, historias

complures noverit, philosophos diligenter audierit, musicam scierit, medicinae non sit ignarus, responsa iurisconsultorum noverit, astrologiam caelique rationes cognitas habeat.

</s>

Line 135

Line 140

et linearum directiones. </s>

<s id="N10087">item per opticen in aedificiis ab

certis regionibus caeli lumina recte ducuntur. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N1008A">per arithmeticen vero sumptus aedificiorum consummantur, mensurarum rationes explicantur, difficilesque symmetriarum

<s id="N1008A">per arithmeticen vero sumptus aedificiorum consummantur, mensurarum rationes explicantur, difficilesque symmetriarum

quaestiones geometricis rationibus et methodis inveniuntur.

</s>

Line 179

Line 185

</s>

</subchap2>

Philosophia vero perficit architectum animo magno et uti non sit adrogans,

sed potius facilis, aequus et fidelis, sine avaritia, quod est

Line 204

Line 211

</subchap2>

<pb/>

Musicen autem sciat oportet, uti canonicam rationem et mathematicam notam

habeat, praeterea ballistarum, catapultarum, scorpionum

Line 237

Line 245

Disciplinam vero medicinae novisse oportet propter inclinationem caeli, quae Graeci <foreign lang="greek">kli/mata</foreign>

dicunt, et aeris et locorum, qui sunt salubres aut pestilentes, aquarumque usus; sine his enim rationibus nulla

salubris habitatio fieri potest. </s>

<s id="N100EF">iura quoque nota habeat

oportet, ea quae necessaria sunt aedificiis <locis> communibus parietum ad ambitum, stillicidiorum et cloacarum, luminum, item aquarum ductiones et cetera, quae eiusmodi sunt. </s>

<s id="N100F2">nota oportet sint architectis, uti ante

Line 259

Line 268

</s>

</subchap2>

At fortasse mirum videbitur inperitis, hominis posse naturam tantum numerum doctrinarum perdiscere et memoria continere. </s>

<s id="N10104">cum autem animadverterint omnes disciplinas inter se coniunctionem

Line 278

Line 288

</subchap2>

<pb/>

Non enim debet nec potest esse architectus grammaticus, uti fuerat Aristarchus, sed non agrammatus,

nec musicus ut Aristoxenus, sed non amusos, nec pictor

Line 318

Line 327

</s>

</subchap2>

Similiter cum astrologis et musicis est disputatio communis de sympathia

stellarum et symphoniarum in quadratis et trigonis diatessaron et diapente, a geometris [divisus] qui graece

<foreign lang="greek">lo/gos o)ptiko/s</foreign> appellatur; ceterisque omnibus doctrinis

multae res vel omnes communes sunt dumtaxat ad disputandum. </s>

<s id="N10134">operum vero ingressus, qui manu aut tractationibus ad elegantiam perducuntur, ipsorum sunt, qui proprie una arte ad faciendum sunt instituti. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N10137">ergo satis

<s id="N10137">ergo satis

abunde videtur fecisse, qui ex singulis doctrinis partes et

rationes earum mediocriter habet notas, eas quae necessariae

sunt ad architecturam, uti, si quid de his rebus et artibus iudicare et probare opus fuerit, ne deficiatur.

Line 349

Line 360

</subchap2>

<pb/>

Cum ergo talia ingenia ab naturali sollertia non passim

cunctis gentibus sed paucis viris habere concedatur, officium vero architecti omnibus eruditionibus debeat esse

Line 359

Line 369

artis grammaticae fuerit explicatum, ignoscatur. </s>

<s id="N1014E">namque

non uti summus philosophus nec rhetor disertus nec grammaticus summis rationibus artis exercitatus, sed ut architectus his litteris imbutus haec nisus sum scribere. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N10151">de

<s id="N10151">de

artis vero potestate quaeque insunt in ea ratiocinationes

polliceor, uti spero, his voluminibus non modo aedificantibus

sed etiam omnibus sapientibus cum maxima auctoritate

Line 373

Line 384

Architectura autem constat ex ordinatione, quae graece

<foreign lang="greek">ta/cis</foreign> dicitur,<pb ed="jutta"/> et ex dispositione, hanc autem Graeci <foreign lang="greek">dia/qesin</foreign> vocitant, et eurythmia et symmetria et decore et

<foreign lang="greek">ta/cis</foreign> dicitur,

et ex dispositione, hanc autem Graeci <foreign lang="greek">dia/qesin</foreign> vocitant, et eurythmia et symmetria et decore et

distributione, quae graece <foreign lang="greek">oi)konomi/a</foreign> dicitur.

</s>

Line 389

Line 402

operis e singulisque membrorum partibus sumptio universi operis conveniens effectui.

</s>

Dispositio autem est rerum apta conlocatio elegansque

compositionibus effectus operis cum qualitate. </s>

<s id="N1017C">species dispositionis, quae graece dicuntur <foreign lang="greek">i)de/ai</foreign>, sunt hae: ichnographia, orthographia, scaenographia. </s>

<s id="N10183">ichnographia est

circini regulaeque modice continens usus, e qua capiuntur formarum in solis arearum descriptiones. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N10186">orthographia autem est erecta frontis imago modiceque picta

<s id="N10186">orthographia autem est erecta frontis imago modiceque picta

rationibus operis futuri figura. </s>

<s id="N10189">item scaenographia est

frontis et laterum abscedentium adumbratio ad circinique

Line 413

Line 428

</s>

</subchap2>

Eurythmia est venusta species commodusque in compositionibus membrorum aspectus. </s>

<s id="N1019E">haec efficitur, cum membra operis convenientis sunt altitudinis ad latitudinem, latitudinis ad longitudinem, et ad summam omnia respondent

<pb ed="1567" pagenum="21"/><s id="N1019E">haec efficitur, cum membra operis convenientis sunt altitudinis ad latitudinem, latitudinis ad longitudinem, et ad summam omnia respondent

suae symmetriae.

</s>

</subchap2>

<pb/>

Item symmetria est ex ipsius operis membris conveniens

consensus ex partibusque separatis ad universae figurae

Line 438

Line 453

</s>

</subchap2>

Decor autem est emendatus operis aspectus probatis

rebus compositi cum auctoritate. </s>

Line 463

Line 479

</s>

</subchap2>

Ad consuetudinem autem decor sic exprimitur,

cum aedificiis interioribus magnificis item vestibula convenientia et elegantia erunt facta. </s>

Line 510

Line 527

</subchap2>

<pb/>

Alter gradus erit distributionis, cum ad usum patrum familiarum

et ad pecuniae copiam aut ad eloquentiae dignitatem aedificia apte disponentur. </s>

Line 521

Line 537

</subchap2>

</subchap1>

Partes ipsius architecturae sunt tres: aedificatio, gnomonice, machinatio. </s>

<s id="N1020C">aedificatio autem divisa est bipertito,

Line 553

Line 570

</subchap2>

</subchap1>

In ipsis vero moenibus ea erunt principia. </s>

<s id="N10225">primum electio loci saluberrimi. </s>

Line 592

Line 611

</subchap2>

<pb/>

Nam semper calor cum excoquit e rebus firmitatem et vaporibus fervidis eripit exsugendo

naturales virtutes, dissolvit eas et fervore mollescentes

efficit inbecillas. </s>

<s id="N10248">ut etiam in ferro animadvertimus, quod,

quamvis natura sit durum, in fornacibus ab ignis vapore

percalefa<pb ed="jutta"/>ctum ita mollescit, uti in omne genus formae faciliter fabricetur; et idem, cum molle et candens refrigeretur tinctum frigida, redurescit et restituitur in antiquam proprietatem.

percalefa

ctum ita mollescit, uti in omne genus formae faciliter fabricetur; et idem, cum molle et candens refrigeretur tinctum frigida, redurescit et restituitur in antiquam proprietatem.

</s>

</subchap2>

Line 668

Line 688

</subchap2>

<pb/>

Ergo si haec ita videntur, quemadmodum proposuimus, et e principiis animalium corpora composita sensu

percipimus et e superationibus aut defectionibus ea laborare dissolvique iudicamus, non dubitamus, quin diligentius quaeri oporteat, uti temperatissimas caeli regiones

Line 709

Line 728

lienes. </s>

<s id="N102A7">ita eam herbam colligendo curant lienosos hoc

medicamento, quod etiam Cretenses <foreign lang="greek">a)/splhnon</foreign> vocitant. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N102AE">ex eo licet scire cibo atque aqua proprietates locorum

<s id="N102AE">ex eo licet scire cibo atque aqua proprietates locorum

naturaliter pestilentes aut salubres esse.

</s>

Line 738

Line 758

</s>

<pb/>

Item in Apulia oppidum Salpia vetus, quod Diomedes ab Troia rediens constituit sive, quemadmodum

nonnulli scripserunt, Elpias Rhodius, in eiusmodi locis fuerat conlocatum, ex quo incolae quotannis aegrotando laborantes aliquando pervenerunt ad M. </s>

Line 756

Line 775

</subchap2>

</subchap1>

Cum ergo his rationibus [erit] salubritatis [moenium

conlocandorum explicatio] regiones[que] electae fuerint

Line 766

Line 786

munitiones aut opportunitates fluminum seu per portus

marinae subvectionis habuerit ad moenia comportationes

expeditas, tunc turrium murorumque fundamenta sic sunt

facienda, <pb ed="jutta"/>uti fodiantur, si queat inveniri, ad solidum et in

facienda,

uti fodiantur, si queat inveniri, ad solidum et in

solido, quantum ex amplitudine operis pro ratione videatur, crassitudine ampliore quam parietum, qui supra terram sunt futuri, et ea impleantur quam solidissima structura.

</s>

</subchap2>

Item turres sunt proiciendae in exteriorem partem,

uti, cum ad murum hostis impetu velit adpropinquare, a

Line 815

Line 838

sit alia ab alia sagittae missionis, uti, si qua oppugnetur,

tum a turribus, quae erunt dextra sinistra, scorpionibus

reliquisque telorum missionibus hostes reiciantur. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N102FE">etiamque contra interiores <partes> turrium dividendus est murus

<s id="N102FE">etiamque contra interiores <partes> turrium dividendus est murus

intervallis tam magnis, quam erunt turres, ut itinera sint

interioribus partibus turrium contignata, neque ea ferro

fixa; hostis enim si quam partem muri occupaverit, qui

Line 826

Line 850

</subchap2>

<pb/>

Turres itaque rotundae aut polygonoe sunt faciendae; quadratas enim

machinae celerius dissipant, quod angulos arietes tundendo

frangunt, in rotundationibus autem uti cuneos ad centrum

adigendo laedere non possunt. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N10309">item munitiones muri turriumque aggeribus coniunctae maxime sunt tutiores, quod

<s id="N10309">item munitiones muri turriumque aggeribus coniunctae maxime sunt tutiores, quod

neque arietes neque suffossiones neque machinae ceterae eis valent nocere.

</s>

Line 872

Line 896

quadrata sive silex seu caementum aut coctus later sive

crudus, his erit utendum. </s>

<s id="N10327">non enim, uti Babylone abundantes liquido bitumine pro calce et harena ex cocto latere

factum habent murum, sic item possunt omnes <pb ed="jutta"/>regiones

factum habent murum, sic item possunt omnes

regiones

seu locorum proprietates habere tantas eiusdem generis

utilitates, uti ex his comparationibus ad aeternitatem perfectus habeatur sine vitio murus.

</s>

</subchap2>

</subchap1>

Moenibus circumdatis sequuntur intra murum arearum

divisiones platearumque et angiportûm ad caeli regionem

Line 892

Line 922

si calidi, vitiant; si umidi, nocent. </s>

<s id="N10337">quare vitandum videtur

hoc vitium et avertendum, ne fiat quod in multis civitatibus usu solet venire. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N1033A">quemadmodum in insula Lesbo

<s id="N1033A">quemadmodum in insula Lesbo

oppidum Mytilenae magnificenter est aedificatum et eleganter, sed positum non prudenter. </s>

<s id="N1033D">in qua civitate auster

cum flat, homines aegrotant; cum corus, tussiunt; cum

Line 903

Line 934

</subchap2>

<pb/>

Ventus autem est aeris fluens unda cum certa

motus redundantia. </s>

Line 931

Line 961

<s id="N1035A">vitia autem sunt, quae difficulter

curantur in regionibus, quae sunt supra scriptae, haec:

gravitudo arteriace, tussis, pleuritis, pthisis, sanguinis

eiectio et cetera, quae non detractionibus sed adiectionibus cu<pb ed="jutta"/>rantur. </s>

eiectio et cetera, quae non detractionibus sed adiectionibus cu

<pb ed="1567" pagenum="40"/>rantur. </s>

<s id="N1035D">haec ideo difficulter medicantur, primum

quod ex frigoribus concipiuntur, deinde quod defatigatis

morbo viribus eorum aer agitatus est <molestus; namque

Line 945

Line 976

Nonnullis placuit esse ventos quattuor: ab oriente aequinoctiali solanum, a meridie austrum, ab occidente aequinoctiali favonium, ab septentrionali septentrionem. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N10369">sed

<s id="N10369">sed

qui diligentius perquisierunt, tradiderunt eos esse octo,

maxime quidem Andronicus Cyrrestes, qui etiam exemplum conlocavit Athenis turrem marmoream octagonon

et in singulis lateribus octagoni singulorum ventorum

Line 988

Line 1020

</subchap2>

<pb/>

Ex his duobus signis circino decusatim describendum, et per decusationem et medium centrum linea perducenda ad extremum,

ut habeatur meridiana et septentrionalis regio. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N10390">tum postea

<s id="N10390">tum postea

sumenda est sexta decima pars circinationis lineae totius

rotundationis, centrumque conlocandum in meridiana

linea, qua tangit circinationem, et signandum dextra ac

Line 1034

Line 1066

</s>

</subchap2>

Itaque dextra et sinistra austrum leuconotus et

altanus flare solet, <circa> africum libonotus et subvesperus, circa favonium argestes et certis temporibus etesiae,

Line 1066

Line 1100

</subchap2>

<pb/>

Ergo si ita est, tantum erit, uti non certam mensurae rationem sed

aut maiores impetus aut minores habeant singuli venti.

Line 1094

Line 1127

Tunc <pb ed="jutta"/>circino totius rotundationis sumenda est pars <emph type="smallcaps"/>XVI<emph.end type="italics"/>, circinique centrum ponendum est in meridiana linea, qua tangit rotundationem, ubi est littera <emph type="smallcaps"/>E<emph.end type="italics"/>, et signandum dextra

Tunc

circino totius rotundationis sumenda est pars <emph type="smallcaps"/>XVI<emph.end type="italics"/>, circinique centrum ponendum est in meridiana linea, qua tangit rotundationem, ubi est littera <emph type="smallcaps"/>E<emph.end type="italics"/>, et signandum dextra

sinistra, ubi erunt litterae <emph type="smallcaps"/>G H<emph.end type="italics"/>. item in septentrionali parte

centrum circini ponendum in rotundationis et septentrionali

linea, ubi est littera <emph type="smallcaps"/>F<emph.end type="italics"/>, et signandum dextra ac sinistra,

Line 1155

Line 1190

</subchap2>

<pb/>

Item Cereri extra urbem loco, quo <non quolibet> nomine semper homines nisi per sacrificium necesse habeant adire; cum religione, caste sanctisque moribus is locus debet tueri. </s>

<s id="N1050D">ceterisque diis ad

Line 1175

Line 1209

</subchap2>

</subchap1>

</chap>

<s id="N10519">LIBER SECUNDUS</s>

Line 1215

Line 1250

</subchap2>

<pb/>

Delectatus Alexander ratione formae statim quaesiit, si essent agri circa, qui

possent frumentaria ratione eam civitatem tueri. </s>

Line 1239

Line 1273

<s id="N1055B">ita

Dinocrates a facie dignitateque corporis commendatus ad

eam nobilitatem pervenit. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N1055E">mihi autem, imperator, staturam

<s id="N1055E">mihi autem, imperator, staturam

non tribuit natura, faciem deformavit aetas, valetudo detraxit vires. </s>

<s id="N10561">itaque quoniam ab his praesidiis sum desertus,

per auxilia scientiae scriptaque, ut spero, perveniam ad

Line 1264

Line 1299

</subchap2>

</subchap1>

Homines vetere more ut ferae in silvis et speluncis et

nemoribus nascebantur ciboque agresti vescendo vitam exigebant. </s>

Line 1302

Line 1338

</subchap2>

<pb/>

Cum essent autem homines imitabili docilique natura, cotidie inventionibus gloriantes alius alii ostendebant aedificiorum effectus, et ita exercentes ingenia certationibus in dies melioribus iudiciis efficiebantur. </s>

<s id="N10591">primumque furcis erectis et

Line 1321

Line 1356

Haec autem ex îs, quae supra scriptae sunt, originibus

instituta esse possumus sic animadvertere, quod ad hunc

diem nationibus exteris ex his rebus aedificia constituuntur,

uti Gallia, Hispania, Lu<pb ed="jutta"/>sitania, Aquitania scandulis robusteis aut stramentis. </s>

uti Gallia, Hispania, Lu

sitania, Aquitania scandulis robusteis aut stramentis. </s>

<s id="N105A0">apud nationem Colchorum in Ponto

propter silvarum abundantiam arboribus perpetuis planis

dextra ac sinistra in terra positis, spatio inter eas relicto

Line 1361

Line 1398

</s>

</subchap2>

Ita his signis de antiquis inventionibus aedificiorum, sic ea fuisse ratiocinantes,

possumus iudicare.

Line 1385

Line 1423

</subchap2>

<pb/>

Tum autem struentes animose et aevo prospicientes maioribus cogitationibus ex varietate artium

natis, non casas sed etiam domos fundatas et latericiis

Line 1409

Line 1446

erravisse, sic reddam rationem. </s>

<s id="N105E6">cum corpus architecturae

scriberem, primo volumine putavi, quibus eruditionibus et

disciplinis esset ornata, <oportere> exponere finireque terminationibus <pb ed="jutta"/>eius species et, e quibus rebus esset nata,

disciplinis esset ornata, <oportere> exponere finireque terminationibus

eius species et, e quibus rebus esset nata,

dicere. </s>

<s id="N105E9">ergo in primo de artis officio itemque, quid oporteat esse in architecto, ibi pronuntiavi. </s>

<s id="N105EC">in hoc de naturalibus materiae rebus, quem habeant usum, disputabo. </s>

Line 1457

Line 1496

</subchap2>

<pb/>

in se soliditatem. </s>

<s id="N10616">ex his ergo congruentibus cum res omnes coire nascique videantur et hae in infinitis generibus

Line 1469

Line 1507

</subchap2>

</subchap1>

Itaque primum de lateribus, qua de terra duci eos oporteat, dicam. </s>

<s id="N10620">non enim de harenoso neque calculoso luto

Line 1483

Line 1522

</s>

</subchap2>

Ducendi autem sunt per vernum tempus et autumnale, ut uno tenore siccescant. </s>

<s id="N1062C">qui

Line 1536

Line 1576

et speciem faciunt utraque parte non invenustam.

</s>

<pb/>

Est autem in Hispania ulteriore civitas Maxilua et

Callet et in Asia Pitane, ubi lateres, cum sunt ducti et

Line 1601

Line 1642

</subchap2>

</subchap1>

De harenae copiis cum habeatur explicatum, tum etiam

de calce diligentia est adhibenda, uti de albo saxo aut

Line 1621

Line 1663

</s>

</subchap2>

<pb/>

Quare autem cum recipit aquam et harenam

calx, tunc confirmat structuram, haec esse causa videtur,

Line 1655

Line 1697

</subchap2>

</subchap1>

Est etiam genus pulveris, quod efficit naturaliter res

admirandas. </s>

Line 1683

Line 1727

Ardores autem esse in his locis etiam haec res potest indicare, quod in montibus Cumanorum Baianis sunt loca

sudationibus excavata, in quibus vapor fervidus ab imo

nascens ignis vehe<pb ed="jutta"/>mentia perforat eam terram per eamque manando in his locis oritur et ita sudationum egregias

nascens ignis vehe

mentia perforat eam terram per eamque manando in his locis oritur et ita sudationum egregias

efficit utilitates. </s>

<s id="N106F2">non minus etiam memorantur antiquitus

crevisse ardores et abundavisse sub Vesuvio monte et inde

Line 1710

Line 1756

</subchap2>

<pb/>

Igitur dissimilibus et disparibus rebus correptis

et in udam potestatem conlatis, calida umoris ieiunitas

Line 1754

Line 1799

relinquit; quo penitus ab imo vehementia vaporis adusto,

nonnullis locis procreatur id genus harenae, quod dicitur

carbunculus. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N1072A">itaque uti Campania exusta terra cinis, sic

<s id="N1072A">itaque uti Campania exusta terra cinis, sic

in Etruria excocta materia efficitur carbunculus. </s>

<s id="N1072D">utraque

autem sunt egregia in structuris, sed alia in terrenis aedificiis, alia etiam in maritimis molibus habent virtutem.

Line 1784

Line 1830

</subchap2>

<pb/>

Sed haec omnia, quae mollia sunt, hanc habent utilitatem, quod ex his saxa cum sunt exempta, in

opere faciliter tractantur. </s>

Line 1846

Line 1891

</subchap2>

</subchap1>

Structurarum genera sunt haec: reticulatum, quo nunc

omnes utuntur, et antiquum, quod incertum dicitur. </s>

Line 1861

Line 1907

</s>

</subchap2>

<pb/>

Utraque autem ex minutissimis sunt instruenda, uti materia ex calce et harena

crebriter parietes satiati diutius contineantur. </s>

Line 1907

Line 1953

Itaque non est contemnenda Graecorum structura; non

enim utuntur e molli caemento structura polita, sed cum

discesserunt a quadrato, ponunt de silice seu lapide duro

ordinaria, et ita uti latericia struen<pb ed="jutta"/>tes alligant eorum

ordinaria, et ita uti latericia struen

tes alligant eorum

alternis coriis coagmenta, et sic maxime ad aeternitatem

firmas perficiunt virtutes. </s>

<s id="N107B1">haec autem duobus generibus

Line 1931

Line 1979

</subchap2>

<pb/>

Altera est quam <foreign lang="greek">e)/mplekton</foreign> appellant, qua etiam nostri

rustici utuntur. </s>

Line 1961

Line 2008

<s id="N107E5">itaque cum arbitri communium parietum

sumuntur, non aestimant eos quanti facti fuerint, sed cum

ex tabulis inveniunt eorum locationes, pretia praeteritorum

annorum singulorum deducunt <pb ed="jutta"/>octogesimas et ita—ex reliqua summa <pro rata> parte reddi pro his parietibus—

annorum singulorum deducunt

octogesimas et ita—ex reliqua summa <pro rata> parte reddi pro his parietibus—

sententiam pronuntiant eos non posse plus quam annos <emph type="smallcaps"/>LXXX<emph.end type="italics"/> durare.

</s>

Line 2005

Line 2054

<s id="N1080C">cum esset enim natus Mylasis et animadvertisset Halicarnasso locum naturaliter

esse munitum, idoneum portum emporiumque utile, ibi

sibi domum constituit. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N1080F">is autem locus est theatri curvaturae similis. </s>

<s id="N1080F">is autem locus est theatri curvaturae similis. </s>

<s id="N10812">itaque in imo secundum portum forum

est constitutum; per mediam autem altitudinis curvaturam

praecinctionemque platea ampla latitudine facta, in qua

Line 2021

Line 2071

</s>

</subchap2>

<pb/>

Is autem falsa opinione putatur venerio morbo inplicare

eos, qui ex eo biberint. </s>

Line 2122

Line 2172

</subchap2>

<pb/>

Leges publicae non patiuntur maiores crassitudines quam sesquipedales constitui loco communi; ceteri

autem parietes, ne spatia angustiora fierent, eadem crassitudine conlocantur. </s>

<s id="N10880">latericii vero, nisi diplinthii aut triplinthii fuerint, sesquipedali crassitudi<pb ed="jutta"/>ne non possunt plus

<s id="N10880">latericii vero, nisi diplinthii aut triplinthii fuerint, sesquipedali crassitudi

ne non possunt plus

quam unam sustinere contignationem. </s>

<s id="N10883">in ea autem maiestate urbis et civium infinita frequentia innumerabiles habitationes opus est explicare. </s>

<s id="N10886">ergo cum recipere non possint areae planatae tantam multitudinem ad habitandum

Line 2177

Line 2228

Craticii vero velim quidem ne inventi essent; quantum enim celeritate et loci laxamento prosunt, tanto maiori et

communi sunt calamitati, quod ad incendia uti faces sunt

parati. </s>

<s id="N108AD">itaque <pb ed="jutta"/>satius esse videtur inpensa testaceorum in

<s id="N108AD">itaque

satius esse videtur inpensa testaceorum in

sumptu, quam compendio craticiorum esse in periculo. </s>

<s id="N108B0">etiamque in tectoriis operibus rimas hi faciunt arrectariorum et transversariorum dispositione. </s>

<s id="N108B3">cum enim linuntur, recipientes umorem turgescunt, deinde siccescendo

Line 2200

Line 2253

<pb/>

Materies caedenda est a primo autumno ad id tempus,

quod erit antequam flare incipiat favonius. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N108CA">vere enim

<s id="N108CA">vere enim

omnes arbores fiunt praegnantes et omnes suae proprietatis virtutem efferunt in frondem anniversariosque fructus. </s>

<s id="N108CD">cum ergo inanes et tumidae temporum necessitate

eorum fuerint, vanae fiunt et raritatibus inbecillae; uti

Line 2220

Line 2275

</s>

</subchap2>

Eadem ratione autumnali tempore maturitate fructuum flaccescente fronde, ex terra recipientes caudices arborum in se sucum recuperantur et restituuntur in antiquam soliditatem. </s>

<s id="N108D9">at vero aeris hiberni vis comprimit

Line 2269

Line 2325

</subchap2>

<pb/>

Et primum abies aeris habens plurimum et ignis minimumque umoris et

terreni, levioribus rerum natura e potestatibus comparata

Line 2283

Line 2338

</s>

</subchap2>

Ex ea autem, aut nequam est excisa, quae pars est proxima terrae, per radices recipiens ex proximitate umorem enodis et liquida efficitur; quae vero est superior, vehementia caloris eductis in aera per nodos

ramis, praecisa alte circiter pedes <emph type="smallcaps"/>XX<emph.end type="italics"/> et perdolata propter

Line 2312

Line 2368

Aesculus vero, quod est omnibus principiis temperata, habet in aedificiis magnas utilitates; sed ea, cum in umore

conlocatur, recipiens penitus per foramina liquorem eiecto

aere et igni operatione umidae potestatis vitiatur. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N1092F">cerrus,

<s id="N1092F">cerrus,

[quercus] fagus, quod pariter habent mixtionem umoris et

ignis et terreni, aeris plurimum, per huius raritates umores

penitus recipiendo celeriter marcescunt. </s>

Line 2340

Line 2397

</subchap2>

<pb/>

Est autem maxime id considerare Ravennae, quod ibi omnia opera

et publica et privata sub fundamentis eius generis habeant

Line 2360

Line 2416

<s id="N10958">itaque Graeci, quod ex

ea materia iuga iumentis comparant, quod apud eos iuga

<foreign lang="greek">zuga/</foreign> vocitantur, item <foreign lang="greek">zugi/hn</foreign> eam appellant. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N10963">non minus

<s id="N10963">non minus

est admirandum de cupresso et pinu, quod eae habentes

umoris abundantiam aequamque ceterorum mixtionem,

propter umoris satietatem in operibus solent esse pandae,

Line 2395

Line 2452

flammam ex igni non recipit, nec ipse per se potest ardere, nisi uti saxum in fornace ad calcem coquendam aliis

lignis uratur; nec tamen tunc flammam recipit nec carbonem remittit, sed longo spatio tarde comburitur. <namque ea materies,> quod est minima ignis et aeris e principiis temperatura, umore autem et terreno est spisse

solidata, non habet spatia foraminum, qua possit ignis

penetrare, rei<pb ed="jutta"/>citque eius vim nec patitur ab eo sibi cito

penetrare, rei

citque eius vim nec patitur ab eo sibi cito

noceri, propterque pondus ab aqua non sustinetur, sed

cum portatur, aut in navibus aut supra abiegnas rates

conlocatur.

Line 2426

Line 2485

</subchap2>

<pb/>

Itaque celeriter milites congesserunt. </s>

<s id="N10998">posteaquam flamma circa illam materiam virgas comprehendisset, ad caelum sublata effecit opinionem, uti videretur iam tota moles concidisse. </s>

Line 2471

Line 2529

</subchap2>

</subchap1>

Montis Appennini primae radices ab Tyrrenico mari inter Alpis et extremas Etruriae regiones

oriuntur. </s>

Line 2512

Line 2571

</subchap2>

<pb/>

Quantum animo considerare potui, de copiis, quae sunt

necessariae in aedificiorum comparationibus, et quibus temperaturis e rerum natura principiorum habere videantur

Line 2531

Line 2589

</subchap2>

</subchap1>

</chap>

<s id="N109EF">LIBER TERTIUS</s>

Line 2580

Line 2639

<s id="N10A0E">non minus item

pictores, uti Aristomenes Thasius, Polycles et Androcydes

<Cyzice>ni, Theo Magnes ceterique, quos neque industria

neque artis studium neque sollertia defe<pb ed="jutta"/>cit, sed aut rei

neque artis studium neque sollertia defe

cit, sed aut rei

familiaris exiguitas aut inbecillitas fortunae seu in ambitione certationis contrariorum superatio obstitit eorum dignitati.

</s>

Line 2608

Line 2669

</subchap2>

<pb/>

Itaque, imperator, in primo volumine tibi de arte et quas

habeat ea virtutes quibusque disciplinis oporteat esse auctum architectum, exposui et subieci causas, quid ita earum

Line 2633

Line 2693

Aedium compositio constat ex symmetria, cuius rationem diligentissime architecti tenere debent. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N10A35">ea autem paritur a proportione, quae graece <foreign lang="greek">a)nalogi/a</foreign> dicitur. </s>

<s id="N10A35">ea autem paritur a proportione, quae graece <foreign lang="greek">a)nalogi/a</foreign> dicitur. </s>

<s id="N10A3C">proportio

est ratae partis membrorum in omni opere totiusque commodulatio, ex qua ratio efficitur symmetriarum. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N10A3F">namque

<s id="N10A3F">namque

non potest aedis ulla sine symmetria atque proportione rationem habere compositionis, nisi uti hominis bene figurati membrorum habuerit exactam rationem.

</s>

Line 2655

Line 2723

mento ad imas nares, nasum ab imis naribus ad finem mediûm superciliorum tantundem, ab ea fine ad imas radices

capilli frons efficitur item tertiae partis. </s>

<s id="N10A4B">pes vero altitudinis corporis sextae, cubitum quartae, pectus item quartae. </s>

<s id="N10A4E">reliqua quoque membra suas habent commensus proportiones, quibus etiam antiqui pi<pb ed="jutta"/>ctores et statuarii nobiles usi magnas et infinitas laudes sunt adsecuti.

<s id="N10A4E">reliqua quoque membra suas habent commensus proportiones, quibus etiam antiqui pi

ctores et statuarii nobiles usi magnas et infinitas laudes sunt adsecuti.

</s>

</subchap2>

Similiter vero sacrarum aedium membra ad universam totius magnitudinis

summam ex partibus singulis convenientissimum debent

Line 2691

Line 2762

</subchap2>

<pb/>

Nec minus mensurarum rationes, quae in omnibus operibus videntur necessariae esse, ex corporis membris collegerunt, uti digitum, palmum, pedem, cubitum, et eas distribuerunt in perfectum numerum, quem Graeci <foreign lang="greek">te/leion</foreign> dicunt. </s>

<s id="N10A78">perfectum autem antiqui instituerunt numerum qui decem

Line 2706

Line 2776

</s>

</subchap2>

Mathematici vero contra disputantes ea

re perfectum dixerunt esse numerum qui sex dicitur, quod

Line 2726

Line 2797

</s>

</subchap2>

Non minus etiam, quod pes hominis altitudinis sextam habet

partem, (ita etiam, ex eo quod perficitur pedum numero

Line 2771

Line 2843

<pb/>

Aedium autem principia sunt, e quibus constat figurarum aspectus, ea: primum in antis, quod graece <foreign lang="greek">nao\s e)n parasta/sin</foreign> dicitur, <pb ed="jutta"/>deinde prostylos, amphiprostylos,

Aedium autem principia sunt, e quibus constat figurarum aspectus, ea: primum in antis, quod graece <foreign lang="greek">nao\s e)n parasta/sin</foreign> dicitur,

deinde prostylos, amphiprostylos,

peripteros, pseudodipteros, <dipteros>, hypaethros. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N10AE8">horum exprimuntur formationes his rationibus.

<pb ed="1567" pagenum="95"/><s id="N10AE8">horum exprimuntur formationes his rationibus.

</s>

</subchap2>

Line 2785

Line 2859

In antis erit aedes, cum habebit in fronte antas parietum, qui cellam circumcludunt, et inter antas in medio columnas duas supraque

fastigium symmetria ea conlocatum, quae in hoc libro fuerit

perscripta. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N10AF1">huius autem exemplar erit ad Tres Fortunas extribus quod est proxime portam Collinam.

<s id="N10AF1">huius autem exemplar erit ad Tres Fortunas extribus quod est proxime portam Collinam.

</s>

</subchap2>

Line 2806

Line 2881

</s>

</subchap2>

Peripteros autem erit, quae habebit in fronte et postico senas columnas, in

lateribus cum angularibus undenas. </s>

Line 2820

Line 2896

</subchap2>

<pb/>

Pseudodipteros autem sic conlocatur, ut in fronte et postico sint

columnae octonae, in lateribus cum angularibus quinae

Line 2858

Line 2933

</subchap2>

</subchap1>

Species autem aedium sunt quinque, quarum ea sunt

vocabula: pycnostylos, id est crebris columnis, systylos paulo

Line 2868

Line 2945

</s>

</subchap2>

Ergo pycnostylos est, cuius intercolumnio unius et dimidiatae columnae crassitudo interponi potest, quemadmodum est divi Iulii et in

Caesaris foro Veneris et si quae aliae sic sunt compositae. </s>

Line 2880

Line 2958

</s>

</subchap2>

<pb/>

Haec utraque genera vitiosum habent usum. </s>

<s id="N10B4D">matres

Line 2891

Line 2969

</s>

</subchap2>

Diastyli autem haec erit compositio, cum trium columnarum crassitudinem intercolumnio interponere possumus, tamquam est Apollinis et

Dianae aedis. </s>

Line 2929

Line 3009

</s>

</subchap2>

Huius autem rei ratio explicabitur sic. </s>

<s id="N10B74">frons loci quae in

Line 2950

Line 3031

</subchap2>

<pb/>

Huius exemplar Romae nullum habemus, sed in Asia Teo hexastylon Liberi

Patris.

Line 2964

Line 3044

dipteri enim aedis symmetria distulit interiores ordines

columnarum <emph type="smallcaps"/>XXXIV<emph.end type="italics"/> eaque ratione sumptus operasque compendii fecit. </s>

<s id="N10BB4">is in medio ambulationi laxamentum egregie

circa cellam <pb ed="jutta"/>fecit de aspectuque nihil inminuit, sed sine

circa cellam

fecit de aspectuque nihil inminuit, sed sine

desiderio supervacuorum conservavit auctoritatem totius operis distributione.

</s>

Line 3024

Line 3106

</subchap2>

<pb/>

Contracturae autem in summis columnarum hypotracheliis ita

faciendae videntur, uti, si columna sit ab minimo ad pedes

Line 3043

Line 3124

<s id="N10BFB">quae erunt ab quadraginta pedibus ad quinquaginta, item

dividendae sunt in octo partes, et earum septem in summo

scapo sub capitulo contrahantur. </s>

<s id="N10BFE">item si quae altiores erunt, eadem ratio<pb ed="jutta"/>ne pro rata constituantur contracturae.

<s id="N10BFE">item si quae altiores erunt, eadem ratio

ne pro rata constituantur contracturae.

</s>

</subchap2>

Line 3071

Line 3154

ad solidum et in solido, quantum ex amplitudine operis pro

ratione videbitur, extruaturque structura totum solum quam

solidissima. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N10C18">supraque terram parietes extruantur sub columnas dimidio crassiores quam columnae sunt futurae, uti

<s id="N10C18">supraque terram parietes extruantur sub columnas dimidio crassiores quam columnae sunt futurae, uti

firmiora sint inferiora superioribus; quae stereobates appellantur, nam excipiunt onera. </s>

<s id="N10C1B">spirarumque proiecturae non

procedant extra solidum; item supra parietis ad eundem

Line 3107

Line 3191

</s>

</subchap2>

<pb/>

Gradus in fronte constituendi ita sunt, uti sint semper inpares; namque cum dextro pede

primus gradus ascendatur, item in summo templo primus

Line 3141

Line 3225

</subchap2>

</subchap1>

His perfectis in suis locis spirae conlocentur, eaeque ad

symmetriam sic perficiantur, uti crassitudo cum plintho

Line 3163

Line 3248

</s>

</subchap2>

Sin autem ionicae erunt faciendae, symmetriae earum sic erunt constituendae, uti latitudo spirae quoqueversus sit columnae

crassitudinis adiecta <e> crassitudine quarta et octava. </s>

<s id="N10C7A">altitudo ita uti atticurges; item et eius plinthos; reliquumque

praeter plinthum, quod erit tertia pars crassitudinis columnae, divi<pb ed="jutta"/>datur in partes septem: inde trium partium

praeter plinthum, quod erit tertia pars crassitudinis columnae, divi

datur in partes septem: inde trium partium

torus, qui est in summo; reliquae quattuor partes dividendae

sunt aequaliter, et una pars fiat cum suis astragalis et supercilio superior trochilus, altera pars inferiori trochilo relinquatur; sed inferior maior apparebit, ideo quod habebit ad

extremam plinthum proiecturam. </s>

Line 3182

Line 3272

</subchap2>

<pb/>

Spiris perfectis et conlocatis columnae sunt medianae

in pronao et postico ad perpendiculum medii centri conlocandae, angulares autem quaeque e regione earum futurae

Line 3193

Line 3282

</s>

</subchap2>

Scapis columnarum statutis capitulorum ratio <sic est

habenda.> si pulvinata erunt, his symmetriis conformabuntur,

Line 3213

Line 3303

</s>

</subchap2>

Tunc ab linea, quae secundum abaci extremam partem demissa erit, in interiorem partem <alia>

recedat unius et dimidiatae partis latitudine. </s>

Line 3236

Line 3327

Capituli autem crassitudo sic est facienda, ut ex novem partibus et dimidia tres partes praependeant infra astragalum summi

scapi; cymatio, adempto abaco et canali, reliqua sit pars. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N10CB5">proiectura autem cymatii habeat extra abaci quadram

<s id="N10CB5">proiectura autem cymatii habeat extra abaci quadram

oculi magnitudinem. </s>

<s id="N10CB8">pulvinorum baltei ab abaco hanc habeant proiecturam, uti circini centrum unum cum sit positum

in capituli tetrante et alterum diducatur ad extremum cymatium, circumactum balteorum extremas partes tangat. </s>

Line 3259

Line 3351

</s>

<pb/>

Capitulis perfectis, deinde <in scapis> columnarum non

ad libellam sed ad aequalem modulum conlocatis, ut, quae

Line 3277

Line 3368

</s>

</subchap2>

Quo altius enim scandit oculi species, non facile

persecat aeris crebritatem; dilapsa itaque altitudinis spatio

Line 3322

Line 3415

</s>

</subchap2>

Tympani autem, quod est in fastigio, altitudo sic est facienda,

uti frons coronae ab extremis cymatiis tota dimetiatur in

Line 3338

Line 3432

</subchap2>

<pb/>

Membra omnia, quae supra capitula columnarum sunt

futura, id est epistylia, zophora, coronae, tympana, fastigia,

Line 3356

Line 3449

Columnarum striae faciendae sunt <emph type="smallcaps"/>XXIIII<emph.end type="italics"/> ita excavatae, uti norma in cavo

striae cum fuerit con<pb ed="jutta"/>iecta, circumacta anconibus <angulos>

striae cum fuerit con

iecta, circumacta anconibus <angulos>

striarum dextra ac sinistra tangat cacumenque normae circum rotundationem tangendo pervagari possit. </s>

<s id="N10D80">crassitudines

striarum faciendae sunt, quantum adiectio in media columna ex descriptione invenietur.

Line 3387

Line 3482

</subchap2>

</subchap1>

</chap>

<s id="N10D95">LIBER QUARTUS</s>

<pb/>

Cum animadvertissem, imperator, plures de architectura

praecepta voluminaque commentariorum non ordinata sed

Line 3447

Line 3543

Ita e generibus duobus capitulo interposito tertium genus in operibus est

procreatum. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N10DC3">e columnarum enim formationibus trium generum factae sunt nominationes, dorica, ionica, corinthia, e

<s id="N10DC3">e columnarum enim formationibus trium generum factae sunt nominationes, dorica, ionica, corinthia, e

quibus prima et antiquitus dorica est nata.

</s>

<pb/>

Namque Achaia Peloponnensoque tota Dorus, Hellenos

et Pthias nymphae filius, regnavit, isque Argis, vetusta

Line 3506

Line 3602

</s>

</subchap2>

Item postea Dianae <cum cogitarent> constituere aedem,

quaerentes novi generis speciem isdem vestigiis ad muliebrem transtulerunt gracilitatem, et fecerunt primum columnae crassitudinem altitudinis octava parte, ut haberet

Line 3522

Line 3619

</subchap2>

<pb/>

Subtilitate et ornatu symmetriaque sunt mutuati. </s>

<s id="N10E02">posteri

Line 3588

Line 3684

</subchap2>

<pb/>

Dempta abaci crassitudine dividatur reliqua pars in partes

tres, e quibus una imo folio detur; secundum folium mediam

altitudinem teneat; <pb ed="jutta"/>coliculi eandem habeant altitudinem,

altitudinem teneat;

coliculi eandem habeant altitudinem,

e quibus folia nascuntur proiecta, uti excipiant quae ex

coliculis natae procurrunt ad extremos angulos volutae;

minoresque helices infra sinum medium, qui est in abaco,

Line 3612

Line 3709

</subchap2>

</subchap1>

Quoniam autem de generibus columnarum origines et

inventiones supra sunt scriptae, non alienum mihi videtur

Line 3633

Line 3731

</s>

</subchap2>

Ita unaquaeque res et locum et genus et ordinem proprium tuetur. </s>

<s id="N10E64">e quibus rebus

Line 3668

Line 3768

</subchap2>

<pb/>

Non enim, quemadmodum nonnulli errantes dixerunt

fenestrarum imagines esse triglyphos, ita potest esse, quod

Line 3679

Line 3778

<s id="N10E84">etiamque ubi

nunc triglyphi constituuntur, si ibi luminum spatia fuisse

iudicabuntur, isdem rationibus denticuli in ionicis fenestrarum occupavisse loca videbuntur. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N10E87">utraque enim, et inter

<s id="N10E87">utraque enim, et inter

denticulos et inter triglyphos quae sunt intervalla, metopae nominantur. <foreign lang="greek">o)pai</foreign> enim Graeci tignorum cubicula et asserum appellant, uti nostri ea cava columbaria. </s>

<s id="N10E8E">ita quod

inter duas opas est intertignium, id <foreign lang="greek">meto/ph</foreign> est apud eos

Line 3700

Line 3800

<s id="N10E9E">quod ergo supra cantherios et templa in veritate debet esse conlocatum, id in imaginibus si infra

constitutum fuerit, mendosam habebit operis rationem. </s>

<s id="N10EA1">etiam quod antiqui non probaverunt, neque instituerunt

in fastigiis <mutulos aut> denticulos <pb ed="jutta"/>fieri sed puras coronas, ideo quod nec cantherii nec asseres contra fastigiorum frontes distribuuntur nec possunt prominere, sed

in fastigiis <mutulos aut> denticulos

fieri sed puras coronas, ideo quod nec cantherii nec asseres contra fastigiorum frontes distribuuntur nec possunt prominere, sed

ad stillicidia proclinati conlocantur. </s>

<s id="N10EA4">ita quod non potest

in veritate fieri, id non putaverunt in imaginibus factum posse certam rationem habere.

Line 3739

Line 3841

Namque necesse est triglyphos constitui contra medios tetrantes columnarum, metopasque, quae inter trigly<pb ed="jutta"/>phos fient, aeque longas esse

Namque necesse est triglyphos constitui contra medios tetrantes columnarum, metopasque, quae inter trigly

phos fient, aeque longas esse

quam altas. </s>

<s id="N10EC9">contraque in angulares columnas triglyphi in extremis partibus constituuntur et non contra medios

tetrantes. </s>

Line 3752

Line 3856

</subchap2>

<pb/>

Nos autem exponimus, uti ordo postulat, quemadmodum a praeceptoribus accepimus, uti, si qui voluerit his

rationibus attendens ita ingredi, habeat proportiones explicatas, quibus emendatas et sine vitiis efficere possit

Line 3773

Line 3876

<s id="N10EFF">crassitudo capituli dividatur in partes tres, e

quibus una plinthus cum cymatio fiat, altera echinus cum

anulis, tertia hypotrachelion. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N10F02">contrahatur columna ita, uti

<s id="N10F02">contrahatur columna ita, uti

in tertio libro de ionicis est scriptum. </s>

<s id="N10F05">epistylii altitudo

unius moduli cum taenia et guttis; taenia moduli septima;

Line 3809

Line 3913

Triglyphi capitula sexta parte moduli sunt faciunda. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N10F2A">supra triglyphorum capitula corona est conlocanda in proiectura dimidiae et sextae partis habens cymatium doricum in imo,

<s id="N10F2A">supra triglyphorum capitula corona est conlocanda in proiectura dimidiae et sextae partis habens cymatium doricum in imo,

alterum in summo. </s>

<s id="N10F2D">item cum cymatiis corona crassa ex

dimidia moduli. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N10F30">dividendae autem sunt in corona ima ad

<s id="N10F30">dividendae autem sunt in corona ima ad

perpendiculum triglyphorum et medias metopas viarum

directiones et guttarum distributiones, ita uti guttae sex

in longitudinem, tres in latitudinem pateant. </s>

Line 3831

Line 3937

Haec ratio in operibus diastylis erit constituta. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N10F3F">si vero

<s id="N10F3F">si vero

systylon et monotriglyphon opus erit faciundum, frons

aedis, si tetrastylos erit, dividatur in partes <emph type="smallcaps"/>XVIIII S<emph.end type="italics"/>, si

hexastylos erit, dividatur in partes <emph type="smallcaps"/>XXVIIII S<emph.end type="italics"/>. ex his pars

Line 3841

Line 3948

</subchap2>

<pb/>

Ita supra singula epistylia et metopae et triglyphi bini erunt conlocandi, in angularibus hoc amplius

dimidiatus et, quantum est spatium hemitriglyphi, id accedit. </s>

Line 3880

Line 3986

</subchap2>

</subchap1>

Distribuitur autem longitudo aedis, uti latitudo

sit longitudinis dimidiae partis, ipsaque cella parte quarta

Line 3893

Line 4000

<s id="N10F89">et si aedes erit latitudine maior quam pedes <emph type="smallcaps"/>XX<emph.end type="italics"/>, duae columnae inter duas antas

interponantur, quae disiungant pteromatos et pronai

spatium. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N10F92">item intercolumnia tria, quae erunt inter antas

<s id="N10F92">item intercolumnia tria, quae erunt inter antas

et columnas, pluteis marmoreis sive ex intestino opere

factis intercludantur, ita uti fores habeant, per quas itinera pronao fiant.

</s>

Line 3901

Line 4012

</subchap2>

<pb/>

Item si maior erit latitudo quam

pedes <emph type="smallcaps"/>XL<emph.end type="italics"/>, columnae contra regiones columnarum, quae

Line 3977

Line 4087

</subchap2>

</subchap1>

<pb/>

Ostiorum autem et eorum antepagmentorum in aedibus

hae sunt rationes, uti primum constituatur, quot genera

Line 4026

Line 4136

sinistra proiecturae sic sunt faciundae, uti crepidines excurrant et in unguem ipso cymatio coniungantur.

</s>

</subchap2>

Sin autem ionico genere futura erunt, lumen altum ad

eundem modum quemadmodum in doricis fieri videtur. </s>

Line 4052

Line 4164

</s>

<pb/>

Fores ita compingantur, uti scapi cardinales sint ex

latitudine luminis totius <emph type="smallcaps"/>XII<emph.end type="italics"/> parte. </s>

Line 4081

Line 4192

</s>

</subchap2>

Atticurge autem isdem rationibus perficiuntur, quibus

dorica. </s>

Line 4118

Line 4233

</subchap2>

<pb/>

Ex his ternae partes dextra ac sinistra cellis minoribus, sive ibi alae futurae

sunt, dentur; reliquae quattuor mediae aedi attribuantur. </s>

Line 4171

Line 4285

</subchap2>

</subchap1>

Fiunt autem aedes rotundae, e quibus aliae monopteroe sine cella columnatae constituuntur, aliae peripteroe

dicuntur. </s>

Line 4190

Line 4307

</s>

</subchap2>

<pb/>

Sin autem peripteros ea aedes constituetur, duo gradus et stylobata ab imo constituantur. </s>

<s id="N11152">deinde cellae paries conlocetur cum recessu eius a stylobata circa partem

Line 4213

Line 4330

</s>

</subchap2>

Item generibus aliis constituuntur aedes ex isdem symmetriis ordinatae et alio genere dispositiones habentes,

uti est Castoris in circo Flaminio et inter duos lucos

Line 4256

Line 4374

</subchap2>

<pb/>

Omnes aedium sacrarum ratiocinationes, uti mihi traditae sunt, exposui ordinesque et symmetrias earum partitionibus distinxi, et quarum dispares sunt figurae et quibus discriminibus inter se sunt disparatae, quoad potui

significare scriptis, exposui. </s>

Line 4265

Line 4382

</subchap2>

</subchap1>

Arae spectent ad orientem et semper inferiores sint conlocatae quam simulacra, quae fuerint

in aede, uti suspicientes divinitatem, qui supplicant, et

Line 4289

Line 4408

</subchap2>

</subchap1>

</chap>

<s id="N111A6">LIBER QUINTUS</s>

Line 4315

Line 4436

</subchap2>

<pb/>

Id autem in architecturae conscriptionibus non potest fieri, quod vocabula ex artis propria necessitate concepta inconsueto sermone obiciunt sensibus obscuritatem. </s>

<s id="N111C4">cum ergo ea per se non sint aperta nec pateant eorum in consuetudine nomina, tum etiam

prae<pb ed="jutta"/>ceptorum late vagantes scripturae, si non contrahentur, ut paucis et perlucidis sententiis explicentur, frequentia multitudineque sermonis inpediente incertas legentium

prae

ceptorum late vagantes scripturae, si non contrahentur, ut paucis et perlucidis sententiis explicentur, frequentia multitudineque sermonis inpediente incertas legentium

efficient cogitationes. </s>

<s id="N111C7">itaque occultas nominationes commensusque e membris operum pronuntians, ut memoriae

tradantur, breviter exponam; sic enim expeditius ea recipere poterunt mentes.

Line 4350

Line 4472

<s id="N111E1">is cum est iactus, quam in

partem incubuit, dum est intactus, inmotam habet stabilitatem, uti sunt etiam tesserae, quas in alveo ludentes

iaciunt. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N111E4">hanc autem similitudinem ex eo sumpsisse videntur, quod is numerus versuum, uti cybus, in quemcumque

<s id="N111E4">hanc autem similitudinem ex eo sumpsisse videntur, quod is numerus versuum, uti cybus, in quemcumque

sensum insederit, inmotam efficiat ibi memoriae stabilitatem. </s>

<s id="N111E7">graeci quoque poetae comici interponentes e choro canticum diviserunt spatia fabularum. </s>

<s id="N111EA">ita partes cybica ratione facientes intercapedinibus levant actorum

Line 4377

Line 4500

<pb/>

Graeci in quadrato amplissimis et duplicibus porticibus

fora constituunt crebrisque columnis et lapideis aut marmoreis epistyliis adornant et supra ambulationes in contignationibus faciunt. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N11205">Italiae vero urbibus non eadem est

<s id="N11205">Italiae vero urbibus non eadem est

ratione faciendum, ideo quod a maioribus consuetudo tradita est gladiatoria munera in foro dari.

</s>

Line 4413

Line 4536

</s>

</subchap2>

Basilicarum loca adiuncta foris quam calidissimis partibus oportet constitui, ut per hiemem sine molestia tempestatium se conferre in eas negotiatores possint. </s>

<s id="N11228">earumque latitudines ne minus quam ex tertia, ne plus ex

Line 4426

Line 4551

</subchap2>

<pb/>

Columnae basilicarum tam altae, quam porticus latae fuerint, faciendae videntur; <pb ed="jutta"/>porticus, quam medium spatium futurum est, ex tertia finiatur. </s>

Columnae basilicarum tam altae, quam porticus latae fuerint, faciendae videntur; porticus, quam medium spatium futurum est, ex tertia finiatur. </s>

<s id="N11236">columnae superiores minores quam inferiores, uti supra scriptum est, constituantur. </s>

<s id="N11239">pluteum, quod fuerit inter superiores et inferiores columnas,

lumnas, item quarta parte minus, quam superiores columnae fuerint, oportere fieri videtur, uti supra basilicae contignationem ambulantes ab negotiatoribus ne conspiciantur. </s>

Line 4436

Line 4560

</s>

</subchap2>

[Non minus summam dignitatem et venustatem possunt

habere comparationes basilicarum, quo genere Coloniae

Iuliae Fanestri conlocavi curavique faciendam, cuius proportiones et symmetriae sic sunt constitutae. </s>

<s id="N11245">mediana

testudo inter columnas est longa pedes <emph type="smallcaps"/>CXX<emph.end type="italics"/>, lata pedes

<emph type="smallcaps"/>LX<emph.end type="italics"/>. porticus eius circa testudinem inter parietes et columnas lata pedes <emph type="smallcaps"/>XX<emph.end type="italics"/>. <pb ed="jutta"/>columnae altitudinibus perpetuis

<emph type="smallcaps"/>LX<emph.end type="italics"/>. porticus eius circa testudinem inter parietes et columnas lata pedes <emph type="smallcaps"/>XX<emph.end type="italics"/>.

columnae altitudinibus perpetuis

cum capitulis pedes <emph type="smallcaps"/>L<emph.end type="italics"/>, crassitudinibus quinûm, habentes

post se parastaticas altas pedes <emph type="smallcaps"/>XX<emph.end type="italics"/>, latas pedes <emph type="smallcaps"/>II S<emph.end type="italics"/>, crassas <emph type="smallcaps"/>I S<emph.end type="italics"/>, quae sustinent trabes, in quibus invehuntur porticuum contignationes. </s>

<s id="N11272">supraque eas aliae parastaticae pedum <emph type="smallcaps"/>XVIII<emph.end type="italics"/>, latae binûm, crassae pedem, quae excipiunt item

trabes <pb ed="jutta"/>sustinentes cantherium et porticûm, quae sunt summissa infra testudinem, tecta.

trabes

sustinentes cantherium et porticûm, quae sunt summissa infra testudinem, tecta.

</s>

</subchap2>

Line 4463

Line 4593

</s>

</subchap2>

Item tribunal, quod est in ea aede, hemicycli

schematis minoris curvatura formatum; eius autem hemicycli in fronte est intervallum pedes <emph type="smallcaps"/>XLVI<emph.end type="italics"/>, introrsus curvatura pedes <emph type="smallcaps"/>XV<emph.end type="italics"/>, uti, qui apud magistratus starent, negotiantes in basilica ne inpedirent. </s>

Line 4475

Line 4606

</s>

</subchap2>

Supra trabes contra capitula ex fulmentis dispositae pilae sunt conlocatae,

altae pedes <emph type="smallcaps"/>III<emph.end type="italics"/>, latae quoqueversus quaternis. </s>

Line 4499

Line 4632

<pb/>

Aerarium, carcer, curia foro sunt coniungenda, sed ita

uti magnitudo <ac> symmetriae eorum foro respondeant. </s>

Line 4522

Line 4654

</subchap2>

</subchap1>

Cum forum constitutum fuerit, tum deorum inmortalium

diebus festis ludorum spectationibus eligendus est locus

Line 4548

Line 4681

</s>

</subchap2>

Fundamentorum autem, si in montibus fuerint, facilior erit ratio; sed si necessitas

coegerit in plano aut palustri loco ea constitui, solidationes substructionesque ita erunt faciendae, quemadmodum de fundationibus aedium sacrarum in tertio libro est scriptum. </s>

Line 4557

Line 4691

</s>

</subchap2>

<pb/>

Praecinctiones ad altitudines theatrorum pro rata parte faciendae videntur, neque altiores quam quanta praecinctionis itineris sit latitudo. </s>

<s id="N112FF">si enim excelsiores fuerint, repellent et eicient e superiore parte vocem nec patientur in sedibus suis, quae <sunt> supra praecinctiones, verborum casus certa significatione ad aures pervenire. </s>

Line 4595

Line 4729

Eadem ratione vox item ad circinum efficit motiones; <pb ed="jutta"/>sed in aqua circuli planitiae in latitudine moventur, vox et in latitudine progreditur et altitudinem gradatim scandit. </s>

Eadem ratione vox item ad circinum efficit motiones;

sed in aqua circuli planitiae in latitudine moventur, vox et in latitudine progreditur et altitudinem gradatim scandit. </s>

<s id="N11325">igitur ut in aqua undarum designationibus, item in voce cum offensio nulla primam undam interpellaverit, non disturbat secundam nec insequentes, sed omnes sine resonantia perveniunt ad imorum et ad summorum aures.

</s>

</subchap2>

<pb/>

Ergo veteres architecti naturae vestigia persecuti indagationibus

vocis scandentis theatrorum perfecerunt gradationes, et

Line 4632

Line 4767

</s>

</subchap2>

Vox enim mutationibus cum flectitur, alias fit acuta, alias gravis;

duobusque modis movetur, e quibus unus effectus habet

Line 4664

Line 4800

<s id="N1136B">chroma subtili sollertia ac crebritate modulorum suaviorem habet delectationem. </s>

<s id="N1136E">diatoni vero, quod

naturalis est, facilior est intervallorum distantia. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N11371">in his

<s id="N11371">in his

tribus generibus dissimiles sunt tetrachordorum dispositiones, quod harmonia [tetrachordorum] et tonos et dihesis habet binas (dihesis autem est toni pars quarta;

ita in hemitonio duae diheses sunt conlocatae); chromati

duo hemitonia in ordine sunt composita, tertium trium

hemitoniorum est intervallum; dia<tono> toni duo sunt

continuati, tertium hemitonium finit tetrachordi magnitudinem. </s>

<s id="N11374">ita in tribus generibus tetrachorda ex duobus

tonis et hemitonio sunt peraequata, <pb ed="jutta"/>sed ipsa cum separatim uniuscuiusque generis finibus considerantur, dissimilem habent intervallorum designationem.

tonis et hemitonio sunt peraequata,

sed ipsa cum separatim uniuscuiusque generis finibus considerantur, dissimilem habent intervallorum designationem.

</s>

</subchap2>

Line 4686

Line 4828

</subchap2>

<pb/>

Sonitus, qui graece <foreign lang="greek">fqo/ggoi</foreign> dicuntur, in unoquoque

genere sunt <emph type="smallcaps"/>X<emph.end type="italics"/> et <emph type="smallcaps"/>VIII<emph.end type="italics"/>, e quibus <emph type="smallcaps"/>VIII<emph.end type="italics"/> sunt in tribus generibus perpetui et stantes, reliqui <emph type="smallcaps"/>X<emph.end type="italics"/>, cum communiter modulantur, sunt vagantes. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N113A1">stantes autem sunt, qui inter

<s id="N113A1">stantes autem sunt, qui inter

mobiles [sunt] interpositi continent tetrachordi coniunctionem et e generum discriminibus suis finibus sunt permanentes; appellantur autem sic: proslambanomenos, hypate hypaton, hypate meson, mese, nete synhemmenon,

paramese, nete diezeugmenon, nete hyperbolaeon. </s>

<s id="N113A4">mobiles

Line 4702

Line 4845

</s>

</subchap2>

Ei autem qua moventur, recipiunt virtutes alias; intervalla enim

et distantias habent crescentes. </s>

Line 4733

Line 4877

</s>

</subchap2>

Ideoque et a numero nomina ceperunt, quod,

cum vox constiterit in una sonorum finitione ab eaque se

Line 4751

Line 4897

Non enim inter duo intervalla, cum chordarum

sonitus aut vocis cantus factus fuerit, nec inter tria aut

sex aut septem possunt consonantiae fieri, sed, uti supra

scriptum est, diatessaron et diapente et ex ordine ad disdiapason <pb ed="jutta"/>convenientiae ex natura vocis congruentis habent finitiones. [et ei concentus procreantur ex coniunctione sonituum, qui graece <foreign lang="greek">fqo/ggoi</foreign> dicuntur.]

scriptum est, diatessaron et diapente et ex ordine ad disdiapason

convenientiae ex natura vocis congruentis habent finitiones. [et ei concentus procreantur ex coniunctione sonituum, qui graece <foreign lang="greek">fqo/ggoi</foreign> dicuntur.]

</s>

</subchap2>

Line 4759

Line 4907

<pb/>

Ita ex his indagationibus mathematicis rationibus fiant

vasa aerea pro ratione magnitudinis theatri, eaque ita

Line 4817

Line 4964

In medio nihil est conlocandum, ideo quod sonitûm nulla alia qualitas in chromatico genere symphoniae consonantiam potest habere. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N11429">in summa vero divisione et regione cellarum in cornibus

<s id="N11429">in summa vero divisione et regione cellarum in cornibus

primis ad diatonon hyperbolaeon fabricata vasa sonitu

ponantur, in secundis diatessaron ad diatonon <diezeugmenon>, tertiis ad diatonon synhemmenon, quartis diatessaron ad diatonon meson, quintis diatessaron ad diatonon hypaton, sextis diatessaron ad proslambanomenon,

in medio ad mesen, quod ea et ad proslambanomenon

Line 4827

Line 4975

</subchap2>

<pb/>

Haec autem si qui voluerit ad perfectum facile perducere, animadvertat in extremo libro

diagramma musica ratione designatum, quod Aristoxenus

Line 4836

Line 4983

</s>

</subchap2>

Dicet aliquis forte multa theatra quotannis Romae

facta esse neque ullam rationem harum rerum in his

Line 4863

Line 5011

</subchap2>

</subchap1>

Ipsius autem theatri conformatio sic est facienda, uti,

quam magna futura est perimetros imi, centro medio conlocato circumagatur linea rotundationis, in eaque quattuor

Line 4886

Line 5035

Ita latius factum fuerit pulpitum quam Graecorum,

quod omnes artifices in scaena dant operam, in orchestra

autem senatorum sunt sedibus loca designata. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N1145C">et eius

<s id="N1145C">et eius

pulpiti altitudo sit ne plus pedum quinque, uti, qui in

orchestra sederint, spectare possint omnium agentium

gestus. </s>

<s id="N1145F">cunei spectaculorum in theatro ita dividantur,

uti anguli trigonorum, qui currunt circum curvaturam

circinationis, dirigant ascensus scalasque inter cuneos ad

primam praecinctionem; <pb ed="jutta"/>supra autem alternis itineribus superiores cunei medii dirigantur.

primam praecinctionem;

supra autem alternis itineribus superiores cunei medii dirigantur.

</s>

</subchap2>

<pb/>

Hi autem, qui sunt in

imo et dirigunt scalaria, erunt numero <emph type="smallcaps"/>VII<emph.end type="italics"/>; reliqui quinque scaenae designabunt compositionem: et unus medius

Line 4946

Line 5099

</s>

</subchap2>

Nec tamen in omnibus theatris symmetriae ad omnes

rationes et effectus possunt respondere, sed oportet architectum animadvertere, quibus proportionibus necesse sit

Line 4965

Line 5119

</subchap2>

<pb/>

Ipsae autem scaenae suas habent rationes explicitas

ita, uti mediae valvae ornatus habeant aulae regiae, dextra ac sinistra hospitalia, secundum autem spatia ad ornatus comparata, quae loca Graeci <foreign lang="greek">peria/ktoi</foreign> dicunt ab

Line 4978

Line 5131

</s>

</subchap2>

Genera autem sunt scaenarum tria: unum quod dicitur tragicum, alterum comicum, tertium

satyricum. </s>

Line 5022

Line 5176

peragunt, reliqui autem artifices suas per orchestram

praestant actiones; itaque ex eo scaenici et thymelici graece

separatim nominantur. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N114DD">eius logei altitudo non minus debet esse pedum <emph type="smallcaps"/>X<emph.end type="italics"/>, non plus duodecim. </s>

<s id="N114DD">eius logei altitudo non minus debet esse pedum <emph type="smallcaps"/>X<emph.end type="italics"/>, non plus duodecim. </s>

<s id="N114E6">gradationes scalarum inter cuneos et sedes contra quadratorum angulos

dirigantur ad primam praecinctionem, a praecinctione

inter eas iterum mediae dirigantur, et ad summam quotiens praecinguntur, altero tanto semper amplificantur.

Line 5049

Line 5204

</subchap2>

<pb/>

circumsonantes autem, in quibus circumvagando coacta exsolvens in medio sine extremis casibus

sonans ibi extinguatur incerta verborum significatione;

Line 5058

Line 5212

faciat auditu; item consonantes sunt, in quibus ab imis

auxiliata cum incremento scandens egrediatur ad aures

diserta verborum claritate. </s>

<pb ed="jutta"/><s id="N1150B">ita si in locorum electione

<s id="N1150B">ita si in locorum electione

fuerit diligens animadversio, emendatus erit prudentia

ad utilitatem in theatris vocis effectus. </s>

<s id="N1150E">formarum autem

Line 5071

Line 5226

</subchap2>

</subchap1>

Post scaenam porticus sunt constituendae, uti, cum

imbres repentini ludos interpellaverint, habeat populus,

Line 5140

Line 5296

</subchap2>

<pb/>

Media vero spatia, quae erunt subdiu inter porticus,

adornanda viridibus videntur, quod hypaethroe ambulationes habent magnam salubritatem. </s>

Line 5159

Line 5314

altitudinem tollit. </s>

<s id="N1156E">ergo si ita videtur, uti in hypaethris

locis ab aere umores ex corporibus exsugantur molestiores, quemadmodum ex terra per nebulas videntur, non

puto dubium esse, quin amplissimas et ornatissimas subdiu <pb ed="jutta"/>hypaethrusque conlocari oporteat in civitatibus ambulationes.

puto dubium esse, quin amplissimas et ornatissimas subdiu

hypaethrusque conlocari oporteat in civitatibus ambulationes.

</s>

</subchap2>

Line 5210

Line 5367

</s>

<pb/>

Quoniam haec nobis satis videntur esse exposita, nunc

insequentur balinearum dispositionum demonstrationes.

Line 5238

Line 5394

</s>

</subchap2>

Suspensurae caldariorum ita sunt faciendae, ut primum sesquipedalibus tegulis solum sternatur inclinatum ad hypocausim, uti pila, cum mittatur, non possit intro resistere, sed

rursus redeat ad praefurnium ipsa per se; ita flamma

Line 5271

Line 5428

</s>

</subchap2>

Magnitudines autem balneorum videntur fieri pro copia hominum <gap/> sint ita compositae. </s>

<s id="N115D8">quanta longitudo fuerit tertia dempta, latitudo sit, praeter scholam labri et alvei. </s>

Line 5288

Line 5446

</subchap2>

<pb/>

Laconicum sudationesque sunt coniungendae tepidario; eaeque quam latae fuerint, tantam altitudinem habeant ad

imam curvaturam hemisphaerii. </s>

Line 5328

Line 5485

<s id="N1160D">proxima autem introrsus e regione frigidarii conlocetur concamerata sudatio longitudine duplex quam latitudo, quae habeat in

versuris ex una parte laconicum ad eundem modum, uti

quam supra scriptum est, compositum, ex adverso laconici

caldam lava<pb ed="jutta"/>tionem. </s>

caldam lava

tionem. </s>

<s id="N11610">in palaestra peristylia, quemadmodum

supra scriptum est, ita debent esse [perfecta] distributa.

</s>

</subchap2>

Extra autem disponantur porticus tres, una ex peristylo

exeuntibus, duae dextra atque sinistra stadiatae, ex quibus

Line 5366

Line 5526

</s>

<pb/>

Quae in moenibus necessaria videbantur esse, ut apte disponantur, perscripsi.

</s>

Line 5397

Line 5556

esse faciendum, uti, si nullum flumen in his locis inpedierit sed erit ex una parte statio, tunc ex altera parte

structuris sive aggeribus expediantur progressus, et ita

conformandae portuum conclusiones. </s>

<s id="N11650">eae autem structurae, quae in aqua sunt futurae, videntur sic esse faciendae,

uti portetur pulvis a regionibus, quae sunt a Cumis continuatae ad promunturium Minervae, isque misceatur, uti in mortario duo ad unum respondeant.

</s>

Line 5428

Line 5588

</subchap2>

<pb/>

habeat. </s>

<s id="N11669">deinde ad ipsam aquam et latera pulvino circiter

Line 5485

Line 5644

<s id="N11696">eaque aedificia minime sunt materianda propter incendia. </s>

<s id="N11699">de magnitudinibus autem finitio nulla debet

esse, sed faciunda ad maximum navium modum, uti, etsi

maiores naves subductae fuerint, habeant cum laxamento

maio

res naves subductae fuerint, habeant cum laxamento

ibi conlocationem.

</s>

Line 5502

Line 5663

<pb/>

<s id="N116A7">LIBER SEXTUS</s>

Line 5574

Line 5736

</subchap2>

<pb/>

Ego autem, Caesar, non ad pecuniam parandam

ex arte dedi studium, sed potius tenuitatem cum bona

Line 5621

Line 5782

Itaque nemo artem ullam

aliam conatur domi facere, uti sutrinam, fullonicam aut

ex ceteris, quae sunt faciliores, nisi architecturam, ideo

quod, qui profitentur, non arte vera sed falso nominantur

quod, qui pro

fitentur, non arte vera sed falso nominantur

architecti. </s>

<s id="N11709">quas ob res corpus architecturae rationesque

eius putavi diligentissime conscribendas, opinans munus

Line 5652

Line 5815

</subchap2>

<pb/>

Sub septentrione aedificia testudinata et maxime conclusa et

non patentia, sed conversa ad calidas partes oportere fieri

Line 5709

Line 5872

</subchap2>

Itaque quod est spatium proximum imo cardini ab axis linea in meridianis finibus,

sub eo loco quae sunt nationes, propter brevitatem altitudinis ad mundum sonitum vocis faciunt tenuem et acutissimum, uti in organo chorda, quae est proxima angulo. </s>

Line 5723

Line 5887

</subchap2>

<pb/>

Igitur quae nationes sunt inter axis meridiani cardinem ac septentrionalis medio positae, uti in diagrammate musico

medianae vocis habent sonitum in sermone; quaeque progredientibus ad septentrionem sunt nationes, quod altiores habent distantias mundi, spiritus vocis habentes umore

Line 5774

Line 5937

Cum sint autem meridiane nationes animis acutissimis infinitaque

sollertia consiliorum, simul ut ad fortitudinem ingrediuntur, ibi succumbunt, quod habent exsuctas ab sole animorum virtutes; qui vero refrigeratis nascuntur regionibus, ad armorum vehementiam paratiores sunt magnis

virtutibus sine timore, sed tarditate animi sine considerantia inruentes sine sollertia suis consiliis refragantur. </s>

virtutibus sine timore, sed tarditate animi sine considerantia inruentes sine sollertia suis consiliis

refragantur. </s>

<s id="N1178E">cum ergo haec ita sint ab natura rerum in mundo conlocata et omnes nationes inmoderatis mixtionibus disparatae, veros inter spatium totius orbis terrarum regionesque medio mundi populus Romanus possidet fines.

</s>

Line 5795

Line 5960

</subchap2>

<pb/>

Quodsi ita est, uti dissimiles regiones ab inclinationibus

caeli variis generibus sint comparatae, ut etiam naturae

Line 5854

Line 6018

</subchap2>

<pb/>

Cum ergo, quae sunt vera, falsa videantur et nonnulla aliter quam sunt oculis probentur, non

puto oportere esse dubium, quin ad locorum naturas aut

Line 5911

Line 6075

</subchap2>

Atriorum vero latitudines ac longitudines tribus generibus formantur. </s>

<s id="N11802">et primum genus distribuitur, uti, longitudo cum in quinque partes divisa fuerit, tres partes latitudini dentur; alterum, cum in tres partes dividatur, duae

Line 5920

Line 6089

</subchap2>

<pb/>

Altitudo eorum, quanta longitudo fuerit quarta dempta, sub trabes extollatur; reliquum lacunariorum et arcae supra trabes

spatio tribuatur.

</s>

Alis dextra ac sinistra latitudinis <spatium>, cum sit atrii

longitudo ab <emph type="smallcaps"/>XXX<emph.end type="italics"/> pedibus ad pedes <emph type="smallcaps"/>XL<emph.end type="italics"/>, ex tertia parte eius

Line 5950

Line 6121

</subchap2>

Tablinum, si latitudo atrii erit pedum viginti, dempta

tertia eius spatio reliquum tribuatur. </s>

Line 5963

Line 6135

in minoribus, neque tablina neque alae utilitatem poterunt

habere, sin autem minorum in maioribus utemur, vasta

et inmania in his ea erunt membra. </s>

<s id="N11872">itaque generatim

magnitudinum rationes exquisitas et utilitati et aspectui conscribendas putavi.

</s>

Line 5982

Line 6155

</s>

<pb/>

Latitudines ostiorum ad altitudinem; si dorica erunt, uti

dorica, si ionica erunt, uti ionica perficiantur, quemadmodum de thyromatis in quarto libro rationes symmetriarum sunt expositae.

Line 6029

Line 6201

</subchap2>

Inter corinthios autem et aegyptios hoc erit discrimen. </s>

<s id="N118B3">corinthii simplices habent columnas aut in podio positas aut

Line 6046

Line 6219

</subchap2>

<pb/>

Fiunt autem etiam non italicae consuetudinis oeci, quos Graeci

cyzicenos appellant. </s>

Line 6074

Line 6246

Nunc explicabimus, quibus proprietatibus genera aedificiorum ad usum et caeli regiones aptas debeant spectare. </s>

<s id="N118DD">hiberna triclinia et balnearia ad occidentem hibernum

Line 6127

Line 6300

</subchap2>

<pb/>

Qui autem fructibus rusticis serviunt, in eorum vestibulis

stabula, tabernae, in aedibus cryptae, horrea, apothecae

Line 6151

Line 6323

Ergo si his rationibus ad singulorum generum personas, uti in libro primo de

decore est scriptum, ita disposita erunt aedificia, non erit

quod reprehendatur; habebunt enim ad omnes res commodas et emendatas explicationes. </s>

<s id="N11913">earum autem rerum

non solum erunt in urbe aedificiorum rationes, sed etiam

ruri, praeterquam quod in urbe atria proxima ianuis

Line 6200

Line 6373

commoda erit ministratio. </s>

<s id="N1193A">habeatque coniunctam vinariam

cellam habentem ab septentrione lumina fenestrarum; cum

enim alia parte habuerit, qua sol calfacere possit, vinum,

enim

alia parte habuerit, qua sol calfacere possit, vinum,

quod erit in ea cella, confusum ab calore efficietur inbecillum.

</s>

</subchap2>

<pb/>

Olearia autem ita est conlocanda, ut habeat a

meridie calidisque regionibus lumen; non enim debet oleum

Line 6261

Line 6435

</subchap2>

Omniaque aedificia ut luminosa sint, oportet curari; sed quae sunt ad villas,

faciliora videntur esse, ideo quod paries nullius vicini

Line 6290

Line 6465

</s>

<pb/>

Quoad potui, distributiones operum nostratium, ut sint

aedificatoribus non obscurae, explicui; nunc etiam, quemadmodum Graecorum consuetudinibus aedificia distribuantur, uti non sint ignota, summatim exponam.

Line 6350

Line 6524

In his oecis fiunt virilia convivia; non enim fuerat institutum matres familiarum eorum

moribus accumbere. </s>

<s id="N119CC">haec autem peristylia domus andronitides dicuntur, quod in his viri sine interpellationibus

<s id="N119CC">haec autem peristylia domus andronitides dicuntur, quod in his

viri sine interpellationibus

mulierum versantur. </s>

<s id="N119CF">praeterea dextra ac sinistra domunculae constituuntur habentes proprias ianuas, triclinia et

cubicula commoda, uti hospites advenientes non in peristylia sed in ea hospitalia recipiantur. </s>

Line 6367

Line 6543

</subchap2>

<pb/>

Inter duo autem peristylia et hospitalia itinera sunt, quae mesauloe dicuntur, quod

inter duas aulas media sunt interposita; nostri autem eas

Line 6423

Line 6598

<pb/>

Aedificia quae plano pede instituuntur, si fundamenta

eorum facta fuerint ita, ut in prioribus libris de muro et

Line 6438

Line 6614

</subchap2>

Praeterea inter lumina secundum pilas et antas postes si

supponentur, erunt non vitiosae. </s>

Line 6484

Line 6661

</subchap2>

<pb/>

Itaque, ut huic vitio medeatur, sic

erit faciundum, ut primum pro amplitudine congestionis

Line 6492

Line 6668

<s id="N11A62">deinde in frontibus

anterides, sive erismae sunt, una struantur, eaeque inter

se distent tanto spatio, quanta altitudo substructionis est

futura, crassitudine eadem, qua substructio; procurrat

futura,

crassitudine eadem, qua substructio; procurrat

autem ab imo, pro quam crassitudo constituta fuerit substructionis, deinde contrahatur gradatim, ita uti summam habeat prominentiam, quanta operis est crassitudo.

</s>

Line 6534

Line 6712

ut in primo volumine est expositum; praeterea in domini

est potestate, utrum latericio an caementicio an saxo

quadrato velit aedificare. </s>

<s id="N11A83">itaque omnium operum probationes tripertito considerantur, id est fabrili subtilitate

et magnificentia et dispositione. </s>

<s id="N11A86">cum magnificenter opus

Line 6555

Line 6734

</s>

<pb/>

Quas res privatis aedificiis utiles putavi et quemadmodum sint faciundae, quam apertissime potui, perscripsi;

de expolitionibus autem eorum, uti sint elegantes et sine

Line 6603

Line 6781

invidis moribus aliena violantes gloriantur, non modo sunt

reprehendendi, sed etiam, quia impio more vixerunt, poena

condemnandi. </s>

<s id="N11AB6">nec tamen haec res non vindicatae curiosius ab antiquis esse memorantur. </s>

<s id="N11AB6">nec tamen haec res non vindicatae curiosius ab antiquis esse memoran

<s id="N11AB9">quorum exitus iudiciorum qui fuerint, non est alienum, quemadmodum sint nobis traditi, explicare.

</s>

</subchap2>

<pb/>

Reges Attalici magnis philologiae dulcedinibus inducti cum egregiam bybliothecam Pergami

ad communem delectationem instituissent, tunc item Ptolomaeus infinito zelo cupiditatisque incitatus studio non

Line 6683

Line 6861

</subchap2>

<pb/>

Rex vero respondisse dicitur Homerum, qui ante annos mille decessisset, aevo perpetuo multa

milia hominum pascere, item debere, qui meliore ingenio

Line 6760

Line 6937

</subchap2>

<pb/>

Praeterea minus nobiles multi praecepta symmetriarum conscripserunt, uti Nexaris, Theocydes, Demophilos,

Pollis, Leonidas, Silanion, Melampus, Sarnacus, Euphranor. </s>

<s id="N11B3A">non minus de machinationibus, uti Diades, Archytas, Archimedes, Ctesibios, Nymphodorus, Philo Byzantius, Diphilos, Democles, Charias, Polyidos, Pyrros, Agesistratos. </s>

<s id="N11B3A">non minus de machinationibus, uti Diades, Archytas, Archimedes, Ctesibios, Nymphodorus, Philo Byzantius, Diphilos, Democles, Charias, Polyidos, Pyrros,

Agesistratos. </s>

<s id="N11B3D">quorum ex commentariis, quae utilia esse his rebus animadverti, collecta in unum coegi corpus, et ideo maxime,

quod animadverti in ea re ab Graecis volumina plura

edita, ab nostris oppido quam pauca. </s>

Line 6841

Line 7019

<pb/>

Primumque incipiam de ruderatione, quae principia

tenet expolitionum, uti curiosius summaque providentia

Line 6855

Line 7032

exeat ad summum, sit extructus sub pavimentum, sed

potius relaxatus supra se pendentem habeat coaxationem. </s>

<s id="N11B92">cum enim solidus exit, contignationibus arescentibus aut

pandatione sidentibus, permanens structurae soliditate

pandatione sidentibus, permanens struc

turae soliditate

dextra ac sinistra secundum se facit in pavimentis necessario rimas.

</s>

Line 6934

Line 7113

</subchap2>

<pb/>

Statuminatione facta rudus inducatur, idque pistum absolutum ne minus pede sit crassum. </s>

<s id="N11BDC">tunc

Line 6968

Line 7146

Cum a pavimentorum cura discessum fuerit, tunc de

albariis operibus est explicandum. </s>

Line 7003

Line 7183

Cum ergo camerarum postulabitur ratio, sic erit faciundum. </s>

<s id="N11C17">asseres directi disponantur inter se ne plus spatium

Line 7020

Line 7201

</subchap2>

<pb/>

Asseribus dispositis tum tomice ex sparto hispanico harundines graecae tunsae

ad eos, uti forma postulat, religentur. </s>

Line 7089

Line 7269

</subchap2>

<pb/>

Cum ab harena praeter trullissationem non minus tribus coriis fuerit deformatum, tunc e marmore graneo directiones sunt subigendae, dum ita materies temperetur, uti, cum subigatur,

non haereat ad rutrum, sed purum ferrum e mortario

Line 7097

Line 7276

<s id="N11C5F">grandi inducto et inarescente alterum corium

mediocre dirigatur; id cum subactum fuerit et bene fricatum, subtilius inducatur. </s>

<s id="N11C62">ita cum tribus coriis harenae

et item marmoris solidati parietes fuerint, neque rimas, neque aliud vitium in se recipere poterunt,

et item marmoris solidati parietes fuerint, neque

<pb ed="1567" pagenum="238"/>rimas, neque aliud vitium in se recipere poterunt,

</s>

</subchap2>

Line 7160

Line 7340

</subchap2>

<pb/>

Sin autem in craticiis tectoria erunt facienda, quibus

necesse est in arrectariis et transversariis rimas fieri,

Line 7182

Line 7361

Quibus rationibus siccis locis tectoria oporteat fieri,

dixi; nunc, quemadmodum umidis locis politiones expediantur, ut permanere possint sine vitiis, exponam. </s>

Line 7246

Line 7427

</subchap2>

<pb/>

Foditur enim infra libramentum triclinii altitudo circiter pedum binûm, et solo

festucato inducitur aut rudus aut testaceum pavimentum

ita fastigatum, ut in canali habeat nares. </s>

ita fastigatum, ut in cana

li habeat nares. </s>

<s id="N11CDA">deinde congestis

et spisse calcatis carbonibus inducitur e sabulone et calce et

favilla mixta materies crassitudine semipedali. </s>

Line 7266

Line 7448

Ceteris conclavibus, id est vernis, autumnalibus, aestivis,

etiam atriis et peristylis, constitutae sunt ab antiquis ex

Line 7332

Line 7515

</subchap2>

<pb/>

Etenim etiam Trallibus cum Apaturius Alabandeus eleganti manu finxisset scaenam in minusculo theatro, quod <foreign lang="greek">e)kklhsiasth/rion</foreign> apud eos vocitatur, in eaque

fecisset columnas, signa, centauros sustinentes epistylia,

Line 7355

Line 7537

signorum publice civitati vitium existimationis adiecit. </s>

<s id="N11D26">videamus item nunc, ne Apaturii scaena efficiat et nos

Alabandis aut Abderitas. </s>

<s id="N11D29">qui enim vestrum domos supra

<s id="N11D29">qui enim

vestrum domos supra

tegularum tecta potest habere aut columnas seu fastigiorum explicationes? haec enim supra contignationes ponuntur, non supra tegularum tecta. </s>

<s id="N11D2C">si ergo, quae non

possunt in veritate rationem habere facti, in picturis probaverimus, accedemus et nos his civitatibus, quae propter haec vitia insipientes sunt iudicatae.'

Line 7402

Line 7586

<pb/>

Marmor non eodem genere omnibus regionibus procreatur, sed quibusdam locis glaebae ut salis micas perlucidas habentes nascuntur, quae contusae et molitae praestant operibus utilitatem. </s>

<s id="N11D55">quibus autem locis eae copiae

Line 7417

Line 7601

</s>

Colores vero alii sunt, qui per se certis locis procreantur et inde fodiuntur, nonnulli ex aliis rebus tractationibus aut mixtionum temperaturis compositi perficiuntur, uti praestent eandem in operibus utilitatem.

</s>

Line 7455

Line 7640

</subchap2>

<pb/>

Creta viridis item pluribus locis nascitur, sed optima Zmyrnae; hanc autem Graeci

<foreign lang="greek">qeodotei=on</foreign> vocant, quod Theodotus nomine fuerat, cuius in fundo id genus cretae primum est inventum.

Line 7517

Line 7701

</subchap2>

<pb/>

Id autem multis rebus est ad usum expeditum. </s>

<s id="N11DCC">neque enim

Line 7594

Line 7777

</subchap2>

<pb/>

Vitiatur minium admixta calce. </s>

<s id="N11E18">itaque si qui velit

Line 7613

Line 7795

Quae succurrere potuerunt mihi de minio, dixi. </s>

<s id="N11E27">chrysocolla adportatur a Macedonia; foditur autem ex îs locis,

qui sunt proximi aerariis metallis. </s>

<s id="N11E2A">armenium et indicum

Line 7657

Line 7840

</subchap2>

<pb/>

Non minus si faex vini arefacta et cocta in fornace fuerit et ea contrita cum glutino in

opere inducetur, atramenti suavitatis superque efficiet

Line 7670

Line 7852

Caeruli temperationes Alexandriae primum sunt inventae, postea item Vestorius Puteolis instituit faciundum.

ratio autem eius, e quibus est inventa, satis habet admirationis. </s>

Line 7719

Line 7902

<pb/>

Incipiam nunc de ostro dicere, quod et carissimam et

excellentissimam habet praeter hos colores aspectus suavitatem. </s>

Line 7780

Line 7963

</subchap2>

<pb/>

Quibus rationibus et rebus ad dispositionem firmitates

quibusque decoras oporteat fieri picturas, item quas habeant omnes colores in se potestates, ut mihi succurrere

Line 7798

Line 7980

<s id="N11ECA">LIBER OCTAVUS</s>

Line 7853

Line 8036

</subchap2>

<pb/>

Ex eo etiam qui sacerdotia gerunt moribus Aegyptiorum, ostendunt

omnes res e liquoris potestate consistere. </s>

Line 7863

Line 8045

</s>

Cum ergo et a physicis et philosophis et ab sacerdotibus iudicetur ex potestate aquae omnes res constare,

putavi, quoniam in prioribus septem voluminibus rationes

Line 7930

Line 8113

</subchap2>