Main  History  Search  Repository tree

[BACK] Return to carda_subti_016_la_1663.xml CVS log [TXT][DIR] Up to [CVSROOT] / texts / archimedes / xml

Colored diff for /texts/archimedes/xml/carda_subti_016_la_1663.xml between version 1.11 and 1.12

version 1.11, 2007/03/15 13:01:23 version 1.12, 2007/03/15 13:17:54
Line 1 
Line 1 
 <?xml version="1.0"?> <?xml version="1.0"?>
<!DOCTYPE archimedes SYSTEM "../dtd/archimedes.dtd">
<archimedes xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink">      <info>
   <author>Cardano, Girolamo</author>
        <title>De subtilitate</title>
        <date>1663</date>
        <place>Lyon</place>
        <translator/>
        <lang>la</lang>
        <cvs_file>carda_subti_016_la_1663.xml</cvs_file>
        <cvs_version/>
        <locator>016.xml</locator>
</info>  <front/>    <text>          <body>            <chap>        <p type="main"><s>Title page missing </s></p><pb xlink:href="016/01/001.jpg" pagenum="357"/><figure id="id.016.01.001.1.jpg" xlink:href="016/01/001/1.jpg"/><p type="main">

<s><emph type="center"/>DE SVBTILITATE.<emph.end type="center"/></s></p><p type="main">

<s><emph type="center"/>LIBER PRIMVS.<emph.end type="center"/></s></p><p type="main">

<s><emph type="center"/>DE PRINCIPIIS, MATERIA, FORMA, VACVO,<emph.end type="center"/></s></p><p type="main">

<s><emph type="center"/>corporum repugnantia, motu Naturali, &amp; Loco.<emph.end type="center"/></s></p><p type="main">

<s>PROPOSITVM no&longs;tri ne&shy;<arrow.to.target n="marg1"/><lb/>gotij in hoc Opere e&longs;t, de <lb/>Subtilitate tractare. </s></p><p type="main">

<s>E&longs;t au&shy;<lb/>tem &longs;ubtilitas ratio qu&aelig;dam, <lb/>qua &longs;en&longs;ibilia &agrave; &longs;en&longs;ibus, in&shy;<lb/>telligibilia ab intellectu, dif&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg2"/><lb/>ficil&egrave; compr&aelig;henduntur. </s>

<s>Ergo &longs;i &longs;ingula, qu&ecedil; <lb/>&longs;ubtilitate con&longs;tant, magnum etiam per &longs;e <lb/>exhibent negotium, &longs;untque difficillima, <lb/>quid rogo de ea tractatione dicendum erit, <lb/>in qua omnis &longs;ubtilitatis ratio explicanda <lb/>e&longs;t? </s>

<s>Idque &longs;ol&ugrave;m apertum &amp; facil&egrave; videri <lb/>pote&longs;t, quod in vnaquaque di&longs;ciplina e&longs;t <lb/>ob&longs;curi&longs;&longs;imum. </s>

<s>Maiu&longs;que nobis negotium <lb/>&longs;upere&longs;t in ip&longs;ius rei tractatione, qu&agrave;m in <lb/>ip&longs;a re. </s>

<s>Cum enim &longs;cribentes in quatuor <lb/>laborent generibus, rerum ob&longs;curitate, in&shy;<lb/>certorum dubitatione, cau&longs;arum inuentio&shy;<lb/>ne, rectaque earum explicatione, omnia <lb/>h&aelig;c hoc in libro cumulati&ugrave;s habentur. </s>

<s>Si <lb/>ob&longs;curitas difficultatem parit, hic liber &longs;o&shy;<lb/>l&ugrave;m ob&longs;curi&longs;&longs;ima &longs;eligit. </s>

<s>Si cert&ograve; &longs;cire &longs;em&shy;<lb/>per laborio&longs;um fuit: quid hoc argumento <lb/>laborio&longs;ius? </s>

<s>vbi habeam quos fugiam, vt <lb/>Plinium &amp; Albertum, quibus nulla in hoc <lb/>genere, qu&ograve;d pal&agrave;m mentiantur, fides ha&shy;<lb/>betur, quos &longs;equar non habeam. </s>

<s>Et tamen <lb/>&longs;i non omnia mihi ad vnguem fuerint ex&shy;<lb/>plorata, operam ( vt dici &longs;olet ) &amp; oleum <lb/>perdam. </s>

<s>Quid de cau&longs;is dicam? </s>

<s>quos omni&shy;<lb/>bus intactas, velut tamen ex Oraculo quo&shy;<lb/>dam acceptas, depromere oportet. </s>

<s>At Ora&shy;<lb/>culis fides ab&longs;que demon&longs;tratione habeba&shy;<lb/>tur: nobis, &longs;i eam non addiderimus, nulla <lb/>dabitur. </s>

<s>Intentata pror&longs;us tot &longs;eculis vel res <lb/>ip&longs;as &longs;cientibus Philo&longs;ophis, qu&aelig; nunc &agrave; <lb/>me vno &longs;unt explicanda. </s>

<s>Qu&aelig;dam etiam <lb/>c&ugrave;m de&longs;ierint, aut nuper &longs;int inuenta, nomi&shy;<lb/>nibus aut carent, aut nomina rebus ip&longs;is. <lb/></s>

<s>Porr&ograve; nomina inuenire nouis rebus, &amp; &longs;e&shy;<lb/>ne&longs;cente lingua difficillimum e&longs;t. </s>

<s>Et &longs;i inue&shy;<lb/>nero, vt calumniam non &longs;ubeam eorum, <lb/>qui nuper de his &longs;crip&longs;erunt, iudicium ad&shy;<lb/>iicere cogor. </s>

<s>In reliquo, ne Oedipus ip&longs;e <lb/>Lectori &longs;atisfaciat. </s>

<s>Itaque c&ugrave;m rem ad&shy;<lb/>modum laborio&longs;am aggre&longs;&longs;i &longs;imus, non ta&shy;<lb/>men pro laboris magnitudine, operi ip&longs;i <lb/>pr&aelig;mij vice vtilitatis &amp; glori&aelig; tantundem <lb/>accedet. </s>

<s>Erant &amp; qu&aelig;dam pr&aelig;ter h&aelig;c ab <lb/>antiquis non rect&egrave; tractata. </s>

<s>Sed in his non <lb/>laboro, c&ugrave;m nulla &longs;it authoritas aduer&longs;us ex&shy;<lb/>perimenta &longs;cribentibus. </s>

<s>Ergo tot &amp; tanta <lb/>&longs;unt difficultatis argumenta in hac tracta&shy;<lb/>tione. </s>

<s>Sed vt ad rem ip&longs;am reuertar, quan&shy;<lb/>quam ob&longs;cura tenuia &longs;int plerunque, &amp; exi&shy;<lb/>lia &longs;ubtilia, non tamen omnia neque &longs;em&shy;<lb/>per. </s>

<s>Qu&aelig; enim verborum vitio poti&ugrave;s qu&agrave;m <lb/>arte vlla ob&longs;cura &longs;unt atque implicata, ve&shy;<lb/>lut nodi fortuit&ograve; in &longs;eip&longs;os redeuntes, tum <lb/>qu&aelig; &longs;en&longs;u tenuia videntur, haud tamen den&shy;<lb/>&longs;a, h&aelig;c &longs;ubtilitatis nomen non merentur. <lb/></s>

<s>Talia &longs;unt gracilia hominum crura ab ini&shy;<lb/>tio praua nutritione, aliove ca&longs;u obl&aelig;&longs;a. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg1"/>Subtilitatis <lb/>definitio.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg2"/>Difficultas <lb/>in opere <lb/>&longs;cribendo.</s></p><p type="main">

<s>Con&longs;tat ergo &longs;ubtilitas in tribus &longs;ub&longs;tan&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg3"/><lb/>tiis, accidentibus, ac repr&aelig;&longs;entationibus. <lb/></s>

<s>Eorum enim quorum e&longs;t &longs;cientia aliqua, <lb/>qu&aelig;dam &longs;unt, qu&aelig;dam autem non, &longs;ed &longs;o&shy;<lb/>l&ugrave;m e&longs;&longs;e videntur. </s>

<s>Qu&aelig; videntur, alia qui&shy;<lb/>dem nobis dormientibus, alia autem vigi&shy;<lb/>lantibus alia per interiores &longs;en&longs;us, alia ver&ograve; <lb/>per externos. </s>

<s>Externi &longs;en&longs;us, quorum e&longs;t <lb/>ratio habenda, quatuor &longs;unt: tactus, vi&longs;us, <lb/>olfactus, auditus. </s>

<s>Nam gu&longs;tus qua&longs;i con&shy;<lb/>temnendus e&longs;&longs;e videtur. </s>

<s>Horum &longs;ingulis <lb/>quadrifariam repr&aelig;&longs;entatio contingit: vel <lb/>quia non percipiunt qu&aelig; percipere debent, <lb/>velut c&ugrave;m caro acu citra dolorem perfora&shy;<lb/>tur: vel quia percipiunt, quod non e&longs;t, vt <lb/>ec&longs;ta&longs;i ac &longs;omniis: vel aliter qu&agrave;m &longs;int, vt <lb/>magnitudines aut colores: aut non &longs;imili <lb/>ratione, vt in imagine. </s>

<s>Videntur rur&longs;us &longs;ub <lb/>hoc genere plura e&longs;&longs;e, &longs;ed non &longs;unt. </s>

<s>Nam <lb/>oratio, auditus: pictura, &longs;culptura, vi&longs;us, &longs;pe&shy;<lb/>cies imaginantis virtutis: &longs;criptura autem <lb/>vi&longs;u &amp; auditu con&longs;tare videtur: vtraque au&shy;<lb/>tem, tam &longs;criptura qu&agrave;m oratio, auxilio in&shy;<lb/>terioris &longs;en&longs;us con&longs;tant. </s>

<s>Qu&aelig; autem &longs;unt, <lb/>alia quidem &longs;ub&longs;tanti&aelig;, alia accidentia. </s>

<s>Sub&shy;<lb/>&longs;tantiarum ali&aelig; quidem corpore&aelig;, ali&aelig; cor&shy;<lb/>pore carent: atque h&aelig; omnes immortales <lb/>atque incorruptibiles: carent enim contra&shy;<lb/>rio, &amp; in &longs;eip&longs;is &longs;ub&longs;i&longs;tunt. </s>

<s>Qu&aelig; igitur incor&shy;<lb/>pore&aelig;, ali&aelig; quidem &agrave; nullis pendent, &longs;ed <lb/>aliorum &longs;unt cau&longs;&aelig;, ali&aelig; ab aliis. </s>

<s>Qu&aelig; &agrave; <lb/>nullis pendeat, vna tant&ugrave;m e&longs;t, Deus opti&shy;<lb/>mus atque immen&longs;us, cuius fabrica e&longs;t <lb/>vniuer&longs;um ip&longs;um. </s>

<s>De illius intellectu, &longs;a&shy;<lb/>pientia ac pote&longs;tate bonitat&eacute;que, inde de <lb/>vniuer&longs;i ortu, extremo loco tanquam de <lb/><arrow.to.target n="marg4"/><lb/>perfecti&longs;&longs;imo dicendum erit. </s>

<s>Ad de vniuer&longs;i <lb/>ordine etiam ibidem erit con&longs;iderandum. <lb/></s>

<s>Nam vniuer&longs;um ordine con&longs;tat: ip&longs;um ver&ograve; <lb/>in tempore, aut in illo tempus. </s>

<s>Septem igi&shy;<lb/>tur h&aelig;c vltimo in libro tractanda erunt. <pb xlink:href="016/01/002.jpg" pagenum="358"/>Qu&aelig; autem pendent ab aliis, &amp; corpore ca&shy;<lb/>rent, alia aliorum &longs;unt cau&longs;&aelig;, alia nullius. <lb/></s>

<s>Et qu&aelig; aliorum &longs;unt cau&longs;&aelig;, vt perpetu&ograve; <lb/>cau&longs;&aelig; &longs;int corporibus etiam immortalibus <lb/>annectuntur, vocant&uacute;rque &longs;ub&longs;tanti&aelig; pri&shy;<lb/>m&aelig;. </s>

<s>Quatuor igitur in his &longs;pectanda erunt, <lb/>vt intelligunt, vt producunt, vt manent <lb/>(in &aelig;uo enim e&longs;&longs;e videntur<emph type="italics"/>)<emph.end type="italics"/> vt mouent, at&shy;<lb/>que corpori a&longs;&longs;i&longs;tunt. </s>

<s>Plurima ver&ograve; in hoc <lb/>genere &amp; in vltima tractatione ad libros de <lb/>&aelig;ternitatis arcanis reiecta &longs;unt, qu&ograve;d c&ugrave;m <lb/>omnia h&aelig;c &longs;upra humanam mentem &longs;int <lb/>clariora, &amp; qu&aelig; aperti&ugrave;s demon&longs;trari pote&shy;<lb/>rant, t&ugrave;m generalia, tant&ugrave;m huic negotio <lb/>pertinebant. </s>

<s>Qu&aelig; ver&ograve; immortalia &amp; in&shy;<lb/>corporea nullius erant cau&longs;a: mortali cor&shy;<lb/>pori annexa fu&ecirc;re. </s>

<s>Alia igitur horum ma&shy;<lb/>nife&longs;ta, alia de quibus e&longs;t dubitatio. </s>

<s>Atque <lb/>illa &longs;i &longs;int pr&aelig;clara magis, d&aelig;monas quidam <lb/>vocant, de quibus ante intelligentias tra&shy;<lb/>ctabimus. </s>

<s>Tum ver&ograve; ante illud de xxiv. </s>

<s>ge&shy;<lb/>neribus repr&aelig;&longs;entationum dictis, ob rei affi&shy;<lb/>nitatem: plerique enim mirabilia &longs;unt, ad <lb/>hos veluti cau&longs;as referunt. </s>

<s>Ver&ugrave;m c&ugrave;m an <lb/>&longs;int, nondum liqueat naturam &longs;pectantibus, <lb/>de his tant&ugrave;m, velut de probabilibus loque&shy;<lb/>mur, initium ab effectibus, &longs;ol&uacute;mque id <lb/>cum dubitatione &longs;umentes. </s>

<s>At de intelle&shy;<lb/>ctus immortalitate, illi&uacute;&longs;que &longs;eparatione, <lb/>ali&agrave;s dictum e&longs;t. </s>

<s>Reliquum e&longs;t igitur, vt de <lb/>propriis illius affectus loquamur. </s>

<s>Sunt au&shy;<lb/>tem artes, de quibus ante illa tractabimus, <lb/>t&ugrave;m de rebus, qu&aelig; artibus ip&longs;is con&longs;tant. <lb/></s>

<s>Ante artes, de &longs;cientiis atque intellectu di&shy;<lb/>cendum erit. </s>

<s>Nam de Prudentia, in libris <lb/>de Sapientia di&longs;putauimus. </s>

<s>At pri&ugrave;s de Ani&shy;<lb/>ma &amp; Intellectu dicendum erit, quoniam <lb/>non e&longs;t &longs;cientia, neque principiorum cogni&shy;<lb/>tio ab&longs;que illis. </s>

<s>Atque po&longs;t h&aelig;c de leuioris <lb/>cuiu&longs;dam generis &longs;ubtilitatibus &longs;eu inutili&shy;<lb/>bus, qu&aelig; nec ad artem, qu&ograve;d non confe&shy;<lb/>rant: nec ad &longs;cientiam, qu&ograve;d non demon&shy;<lb/>&longs;trentur, referri queunt. </s>

<s>Rur&longs;us, vt anima <lb/>corpori mortali annectitur, &longs;en&longs;us fiunt: <lb/>atque inde c&ugrave;m &longs;en&longs;us non &longs;int, ni&longs;i etiam <lb/>&longs;en&longs;ibilia, tum ver&ograve; &longs;en&longs;u &longs;en&longs;ibilia perci&shy;<lb/>piente voluptas &longs;it, antea de his tribus di&shy;<lb/>cendum erit, &longs;cilicet de &longs;en&longs;u, &longs;en&longs;ibilibus, <lb/>ac voluptate. </s>

<s>Colores tamen ad luminis tra&shy;<lb/>ctationem ob commodum reiicimus. </s>

<s>Cor&shy;<lb/>porearum ver&ograve; &longs;ub&longs;tantiarum ali&aelig; quidem <lb/>immortales, vt c&oelig;lum: ali&aelig; corruptioni <lb/>obnoxi&aelig;. </s>

<s>Horum etiam qu&aelig;dam &longs;implices, <lb/>ali&aelig; mixt&aelig;. </s>

<s>Atque omnium horum &longs;unt <lb/>principia qu&aelig;dam, velut locus &amp; motus, <lb/>&amp; corporum repugnantia, &amp; certa men&longs;u&shy;<lb/>ra &longs;ub&longs;tanti&aelig;: neque enim di&longs;&longs;olui pote&longs;t <lb/>corpus in incorporea, neque vacuum admit&shy;<lb/>titur. </s>

<s>Tum etiam forma e&longs;t principium, at&shy;<lb/>que communis cum aliis tam generabilibus, <lb/>qu&agrave;m ingenerabilibus corporibus. </s>

<s>Igitur de <lb/>omnibus his quinque, tum de materia, pri&shy;<lb/>mo loco, atque in primo libro tractandum <lb/>erit. </s>

<s>Po&longs;t h&aelig;c de quatuor elementis <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/> tot <lb/>enim exi&longs;timantur <emph type="italics"/>)<emph.end type="italics"/> inde de c&oelig;lo, p&ograve;&longs;t de <lb/>luce, lumine atque coloribus. </s>

<s>Inde ad com&shy;<lb/>po&longs;ita corpora de&longs;cendendum. </s>

<s>Horum qu&aelig;&shy;<lb/>dam perfecta, qu&aelig;dam imperfecta, de qui&shy;<lb/>bus prim&ograve; dicendum erit. </s>

<s>Con&longs;tant h&aelig;c mi&shy;<lb/>&longs;tione. </s>

<s>De mi&longs;tione igitur quinto loco di&shy;<lb/>cendum erit. </s>

<s>Perfectorum autem corporum <lb/>&amp; qu&aelig; viuunt, qu&aelig;dam vitam in &longs;eip&longs;is <lb/>habent, atque horum alia aque&aelig; &longs;ub&longs;tan&shy;<lb/>ti&aelig;, qu&aelig; Metalla vocantur: qu&aelig;dam ter&shy;<lb/>re&aelig;, qu&aelig; Lapides dicuntur: C&ugrave;m ver&ograve; h&aelig;c <lb/>generatione &amp; corruptione, &amp; mutatione <lb/>qualitatum fiant, imprimis de metallis: de <lb/>mutatione qualitatum, quam barbari vo&shy;<lb/>cant Altercationem, dicendum erit: p&ograve;&longs;t <lb/>de Lapidibus. <!-- KEEP S--></s>

<s>Eorum autem qu&aelig; vitam <lb/>aliund&egrave; trahunt, qu&aelig;dam motu carent, vt <lb/>arbores, &amp; herb&aelig;, de quibus octauo loco <lb/>dicendum e&longs;t: p&ograve;&longs;t de his qu&aelig; motu pr&aelig;di&shy;<lb/>ta &longs;unt, non tamen &longs;emine generantur. </s>

<s>At <lb/>de generatione tali dicendum erit: &longs;icut in <lb/>decimo de Generatione, qu&aelig; &longs;emine in ani&shy;<lb/>malibus fit. </s>

<s>Atque h&aelig;c animalia intellectu <lb/>carent. </s>

<s>De corpore ver&ograve;, quod &longs;ummam <lb/>perfectionem con&longs;ecutum e&longs;t, <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/> illud autem <lb/>e&longs;t homo ) cur factum &longs;it, &amp; de illius for&shy;<lb/>ma atque actionibus dicendum erit. </s>

<s>Duode&shy;<lb/>cimus ver&ograve; ea tractat de illo, qu&aelig; ad cor&shy;<lb/>pus pertinent, atque h&aelig;c quatuor &longs;unt ge&shy;<lb/>nerum: qu&aelig;dam enim aliis &longs;unt communia <lb/>animalibus, qu&aelig;dam propria: qu&aelig;dam &longs;unt <lb/>actiones ex &longs;ub&longs;tanti&aelig; propria quadam na&shy;<lb/>tura, qu&aelig;dam ver&ograve; qu&aelig; ad illius manife&shy;<lb/>&longs;tam &longs;tructuram referuntur. </s>

<s>Iam ver&ograve; &amp; <lb/>qu&aelig;dam &longs;unt accidentia, de quibus dicen&shy;<lb/>dum e&longs;t, velut grauitas, leuitas: h&aelig;c au&shy;<lb/>tem in elementis, den&longs;itas, raritas, a&longs;pe&shy;<lb/>ritas, lenitas, durities, mollities: atque <lb/>h&aelig;c in mi&longs;tis, communi&aacute;que, velut genitis <lb/>nitor, per&longs;picuitas, figur&aacute;que genitis &longs;o&shy;<lb/>l&ugrave;m. </s>

<s>Qu&aelig;dam ver&ograve; de aliis tant&ugrave;m dicun&shy;<lb/>tur, vt generatio, corruptio, nutritio, mu&shy;<lb/>tatio, auctio, attractio, retentio, conco&shy;<lb/>ctio, expul&longs;io. </s>

<s>Subtilitas ver&ograve; in omnibus <lb/>his, quorum genera numerauimus. </s>

<s>Quod <lb/>igitur tot &longs;int, de quibus tractandum e&longs;t, &amp; <lb/>qu&ograve;d plura e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;int, t&ugrave;m ver&ograve; qu&aelig; <lb/>de illis demon&longs;tranda, &amp; quo ordine, abun&shy;<lb/>d&egrave; me explica&longs;&longs;e reor. </s>

<s>Vnde non leuis vti&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg5"/><lb/>litas ex tanto labore, &longs;ed quanta vnquam <lb/>alia ex tractatione po&longs;&longs;it haberi, &longs;eu ad <lb/>vnum tant&ugrave;m genus, &longs;eu ad plurima refe&shy;<lb/>ratur. </s>

<s>Prim&ugrave;m enim ad omnem natur&aelig; co&shy;<lb/>gnitionem confert, &amp; ad difficilium rerum <lb/>&longs;cientiam, &amp; ob&longs;curarum inuentionem, li&shy;<lb/>bris quoque interpretandis omnibus aliqua <lb/>in parte auxiliatur. </s>

<s>Artium vires docet, ac <lb/>noua qu&aelig;dam &longs;citu iucunda common&longs;trat, <lb/>tum ex his etiam, qu&aelig; ad comparandas di&shy;<lb/>uitias, &amp; opes non par&ugrave;m momenti afferunt. <lb/></s>

<s>Decernit &amp; circa antiquas, &amp; non leues du&shy;<lb/>bitationes, quid verum &longs;it, velut in chymi&shy;<lb/>cis. </s>

<s>O&longs;tendit &amp; prodigio&longs;a opera t&ugrave;m natu&shy;<lb/>r&aelig;, t&ugrave;m artis. </s>

<s>Reuocat &amp; antiqua in v&longs;um <lb/>inuenta, qu&aelig; vetu&longs;tate, vel bellis gra&shy;<lb/>ui&longs;&longs;imis excoluerunt. </s>

<s>Et qu&aelig; &longs;en&longs;ibus ad&shy;<lb/>miranda videntur, cur fiant, in omni&shy;<lb/>bus edocet. </s>

<s>Iam ver&ograve; propo&longs;itum rem ag&shy;<lb/>grediamur. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg3"/>Subtilitas in <lb/>quib. </s>

<s>&longs;it. <lb/></s>

<s>Qu&aelig; <expan abbr="tract&atilde;-da">tractan&shy;<lb/>da</expan> &longs;int in <lb/>his libris.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg4"/>Ordo li&shy;<lb/>brorum.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg5"/>Vtilitas.</s></p><p type="main">

<s>Hylen e&longs;&longs;e, o&longs;tendit rerum ip&longs;arum per&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg6"/><lb/>petua generatio, qu&aelig; &longs;emper ex aliquo fit <lb/>alio. </s>

<s>Etenim frumenta ex terra &amp; humore, <lb/>&amp; animalia ex &longs;emine, &amp; &longs;anguine, vel <lb/>ouis, &amp; cinis ex lignis: nec quicquam tam <lb/>pu&longs;illum e&longs;t, qu&ograve;d ex nullo fiat. </s>

<s>Nec &longs;uffi&shy;<lb/>cit, vt aliquid pr&aelig;&longs;it, c&ugrave;m non ex arundi-<pb xlink:href="016/01/003.jpg" pagenum="359"/>ne, aut &longs;tipula multus cinis fieri po&longs;&longs;it, ex <lb/>multa ver&ograve; quercu paucus nunquam cinis <lb/>euadet. </s>

<s>Itaque aliquid in generatione om&shy;<lb/>ni commune manet, quod materiam pri&shy;<lb/>mam dicimus aut hylen. </s>

<s>C&ugrave;m enim aliquid <lb/>generatur ex alio, &longs;i forma perit (aliter enim <lb/>e&longs;&longs;et idem ac non e&longs;&longs;et) manente aliquo ma&shy;<lb/>teriam illud e&longs;&longs;e, nece&longs;&longs;e e&longs;t. </s>

<s>O&longs;tendit idem <lb/>corruptio, c&ugrave;m nihil pror&longs;us dum corrum&shy;<lb/>pitur, pereat. </s>

<s>Nam malum putre&longs;cit, &amp; in <lb/>vermes tran&longs;it: &amp; ligna dum vruntur, in <lb/>cineres: &amp; aquam in vapores calore ignis, <lb/>aut &longs;olis, vel fumum permutatur. </s>

<s>E&longs;t au&shy;<lb/>tem vapor &amp; fumus aliquid: nam &amp; homi&shy;<lb/>nem &longs;uffocat, &amp; &longs;i colligatur, denu&ograve; tran&shy;<lb/>&longs;it in guttas aqu&aelig;. </s>

<s>Manife&longs;tum e&longs;t igitur <lb/>aliquid e&longs;&longs;e in rerum natura &longs;ub forma lati&shy;<lb/>tans, quod nec per generationem fit, nec <lb/>corruptione ip&longs;a interit: atque hoc ip&longs;um <lb/>vt primum quoddam, &amp; quod multis &longs;ub&shy;<lb/>iicitur formis, materiam primam vocare <lb/>&longs;olemus ingenitam, &amp; nunquam interitu&shy;<lb/>ram. </s>

<s>Manet autem atque e&longs;t: quod enim <lb/>manet e&longs;t. </s>

<s>Materia igitur actu e&longs;t talis, qua&shy;<lb/>lem de&longs;crip&longs;imus: ver&ugrave;m formis compara&shy;<lb/>ta, potentia e&longs;t: illas enim &longs;u&longs;cipere pote&longs;t. <lb/></s>

<s>Ad formam igitur comparata materia, po&shy;<lb/>tentia e&longs;t, in &longs;eip&longs;a ver&ograve; actu. </s>

<s>Quemadmo&shy;<lb/>dum f&oelig;tus c&ugrave;m nondum perfectus e&longs;t, in&shy;<lb/>fans potentia e&longs;t, &longs;ed talis, qualis f&oelig;tus actu <lb/>e&longs;t: e&longs;t enim hoc quidem &longs;ic delineatum com&shy;<lb/>mi&longs;tum, ac tale quale videtur. </s>

<s>C&ugrave;m autem <lb/>ad formam infantis comparatur, potentia <lb/>e&longs;&longs;e dicitur: nam &longs;i actu e&longs;&longs;et, e&longs;&longs;et infans <lb/><arrow.to.target n="marg7"/><lb/>iam, non autem f&oelig;tus. </s>

<s>Materia igitur pri&shy;<lb/>ma actu e&longs;t, atque ( vt ita dicam ) imminu&shy;<lb/>to: ad formas comparata, potentia e&longs;t: nam <lb/>ni&longs;i potentia ad illas e&longs;&longs;et, eas nunquam <lb/>&longs;u&longs;ciperet: neque enim ex lapide homo fit, <lb/>quia lapis ad hominis formam &longs;u&longs;cipiendam <lb/>potentiam non habet. </s>

<s>Complexa ver&ograve; &agrave; for&shy;<lb/>ma, cui tunc &longs;ubiacet, actum con&longs;equitur <lb/>perfectiorem, non tamen perfectum: actus <lb/>enim perfectus e&longs;t, qui potentia omnin&ograve; <lb/>caret. </s>

<s>Dicemus igitur ficus materiam per <lb/>&longs;e con&longs;ideratam actu e&longs;&longs;e, &longs;ed tenui admo&shy;<lb/>dum: vt ver&ograve; ad alienas formas compara&shy;<lb/>tur, potentia quidem ad illas: vt autem pro&shy;<lb/>pri&egrave; ficus form&aelig; &longs;ubiacet, actu con&longs;i&longs;tere. <lb/></s>

<s>Sed nec materia prima omnibus e&longs;t &longs;poliata <lb/>rebus: c&ugrave;m enim <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/>vt dixi ) neque ex pugil&shy;<lb/>lo pale&aelig;, ferri pugillus ob materi&aelig; paucita&shy;<lb/>tem, nec rur&longs;us ex ferri pugillo, pale&aelig; pu&shy;<lb/>gillus ob illius redundantiam, &longs;equitur <lb/>vt materia prima quantitatem quandam <lb/>retineat, quam indefinitam vocamus. </s>

<s>Nam&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg8"/><lb/>que non &longs;ibi certos de&longs;cribit limites, c&ugrave;m <lb/>mod&ograve; &longs;ub forma maius complendo &longs;pa&shy;<lb/>tium, mod&ograve; min&ugrave;s latitet. </s>

<s>Nam &longs;i ex terra <lb/>ignis fiat, ampliorem occupat locum: qua&shy;<lb/>re materia illa prior, qu&aelig; minori &longs;ubiicie&shy;<lb/>batur quantitati, mutatione form&aelig; maio&shy;<lb/>rem locum impleuit. </s>

<s>Circum&longs;criptos tamen <lb/>habet limites magnitudinis ac paruitatis, <lb/>intra quos ceu quidam Proteus infinitos ma&shy;<lb/>gnitudinis t&egrave;rminos &longs;ubit. </s>

<s>Qu&uacute;mque h&aelig;c <lb/>quantitatis certa determinatio illi actu in&shy;<lb/>h&aelig;reat, quid mirum e&longs;t ip&longs;am materiam pri&shy;<lb/>mam, propter quam magnitudo ip&longs;a e&longs;t <lb/>con&longs;tituta, actu e&longs;&longs;e, ac &longs;ub&longs;i&longs;tere? </s>

<s>ob&longs;cu&shy;<lb/>ri&ugrave;s h&aelig;c quidem ab aliis dicta &longs;unt, non &longs;o&shy;<lb/>l&ugrave;m ob rei ip&longs;ius &longs;ubtilitatem, &longs;ed qu&ograve;d ple&shy;<lb/>rique dum qu&aelig; non perfect&egrave; a&longs;&longs;equebantur, <lb/>&longs;cribere vellent, &longs;ermonibus non tant&ugrave;m <lb/>ob&longs;curius, &longs;ed etiam ambiguis tractationem <lb/>ip&longs;am inuoluunt. </s>

<s>Porr&ograve; ad materi&aelig; &longs;cien&shy;<lb/>tiam, im&ograve; e&longs;&longs;entiam &longs;equitur, vt c&ugrave;m for&shy;<lb/>mas ip&longs;as aduenientes impedimus, prior re&shy;<lb/>maneat: atque eo modo aqua frigida in &longs;an&shy;<lb/>guineis temperantiam con&longs;eruat, bilis pro&shy;<lb/>hibendo generationem. </s>

<s>Etenim c&ugrave;m nece&longs;&shy;<lb/>&longs;e &longs;it materiam primam &longs;emper &longs;ub aliqua <lb/>iacere forma, &longs;i &longs;ub&longs;equens impediatur ar&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg9"/><lb/>te, vel ca&longs;u, priorem formam manere ne&shy;<lb/>ce&longs;&longs;e e&longs;t. </s>

<s>Inde igitur tota pr&aelig;&longs;eruandi me&shy;<lb/>thodus ortum habuit. </s>

<s>Similiter &amp; in tran&longs;&shy;<lb/>mutationibus par materi&aelig; quantitas requi&shy;<lb/>renda fuit, c&ugrave;m maior aut minor oportuna <lb/>e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;it. </s>

<s><expan abbr="Atq;">Atque</expan> ea ratione ex con&longs;imili&shy;<lb/>bus con&longs;imilia magis fiunt, qu&agrave;m ex di&longs;&longs;imi&shy;<lb/>libus. </s>

<s>Rur&longs;us rari ac den&longs;i ratio &agrave; materi&aelig; <lb/>multitudine, aut paucitate &longs;umpta e&longs;t: ve&shy;<lb/>r&ugrave;m de his inferi&ugrave;s dicemus. </s>

<s>C&ugrave;m itaque <lb/>materia ab initio tota fui&longs;&longs;et, imple&longs;&longs;&eacute;tque <lb/>hoc concauum orbis, nec po&longs;&longs;et finiri, va&shy;<lb/>cuum e&longs;&longs;e non poterat: nam vacuo aucto, <lb/><arrow.to.target n="marg10"/><lb/>materiam tolli nece&longs;&longs;e erat. </s>

<s>Multa etiam <lb/>erant, qu&aelig; vacuum e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;e demon&shy;<lb/>&longs;trabant, et&longs;i Heron in &longs;piritualibus illud <lb/>e&longs;&longs;e o&longs;tendere nitatur: ver&ugrave;m non e&longs;t &longs;a&shy;<lb/>pientis omnia ab&longs;urda refellere: nec no&longs;tri <lb/>mult&ograve; min&ugrave;s in&longs;tituti, qu&aelig; ab euidentibus <lb/>rationibus po&longs;&longs;unt demon&longs;trari, ob&longs;curiori&shy;<lb/>bus argumentis pro&longs;equi. </s>

<s>Qu&ograve;d igitur va&shy;<lb/>cuum non &longs;it, folles o&longs;tendunt occlu&longs;i, qui <lb/>&longs;i nimium di&longs;tendantur ac violenter fran&shy;<lb/>guntur: nam locus capacior factus, c&ugrave;m <lb/>nec a&euml;re impleri po&longs;&longs;it, tantam tenuitatem <lb/>non admittente, nec vacuum dari queat, &longs;u&shy;<lb/>pere&longs;t tertium vt folles ip&longs;i di&longs;rumpantur. <lb/></s>

<s>Huius igitur vacui nece&longs;&longs;itate aqua a&longs;cen&shy;<lb/>dit, dum per canalem &longs;ugimus, pron&aacute;que de&shy;<lb/>&longs;cendit, hauriens &longs;itulam ex vrceolo. </s>

<s>H&aelig;c <lb/>autem infr&agrave; demon&longs;trabuntur. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg6"/>Materiam <lb/>primam e&longs;&longs;e.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg7"/>Materiam <lb/>primam <lb/>actu e&longs;&longs;e.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg8"/>Materiam <lb/>primam <lb/>quandam <lb/>retinere.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg9"/>Pr&aelig;&longs;eruandi <lb/>methodus <lb/>vnde ortum <lb/>habuerit.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg10"/>Vacuum non <lb/>e&longs;&longs;e.</s></p><p type="main">

<s>Hac ratione lucerna mirabilis excogitata <lb/><arrow.to.target n="marg11"/><lb/>e&longs;t, turris form&acirc; vndequaque conclu&longs;a, &longs;o&shy;<lb/>l&oacute;que foramine D, contenta, per quod <lb/>oleum ip&longs;um infunditur, donec tota implea&shy;<lb/>tur. </s>

          <s>Solida e&longs;t ex &longs;tanno, c&uacute;mque conuer&shy;<lb/>titur, vt nunc iacet, oleum effundi per D, <lb/>non pote&longs;t.</s>

<s>Nam &longs;i effunderetur, quod e&longs;t <lb/>in C, de&longs;cenderet grauis &amp; vacui ratione ad <lb/>D: &amp; quod e&longs;&longs;et in B, ad C: &amp; quod e&longs;&longs;et <lb/>in A: ad B: igitur vacuum in A, relinque&shy;<lb/>retur. </s>

<s>Ne igitur vacuum in A, relinquatur, <lb/><figure id="id.016.01.003.1.jpg" xlink:href="016/01/003/1.jpg"/><lb/>manet: quare etiam in B, oleum, &amp; in C <lb/>&amp; in D: nihil ergo effunditur. </s>

<s>Sed quonam <lb/>pacto igitur dum accen&longs;o ellychnio in F, <lb/>oleum con&longs;umitur, per E, canalem ex ip&longs;o <lb/>D, exire pote&longs;t, itaque ad vacui rationem <pb xlink:href="016/01/004.jpg" pagenum="360"/>rur&longs;us peruenire videtur nece&longs;&longs;arium? </s>

<s>Siue <lb/>enim trahatur caloris vi, &longs;eu &longs;pont&egrave; de&longs;cen&shy;<lb/>dat oleum, quantum ad vacui rationem at&shy;<lb/>tinet, nihil intere&longs;&longs;e videtur. </s>

<s>Attamen ex&shy;<lb/>perimentum edocet, ardere quidem lucer&shy;<lb/>nam, &amp; &longs;ic &longs;en&longs;im vacuam reddi: &longs;pont&egrave; <lb/>autem oleum nequaquam de&longs;cendere. </s>

<s>Cau&shy;<lb/>&longs;a igitur e&longs;t, qu&ograve;d ignis calefaciendo rari&ugrave;s <lb/>ac tenui&ugrave;s efficit oleum: id rarius factum <lb/>intume&longs;cit, &amp; per D, foramen exuberat, <lb/>leui&longs;&longs;im&aacute;que eius pars interim a&longs;cendit ad <lb/>&longs;ummum lucern&aelig;, vbi A, &longs;crip&longs;imus: qu&aelig; <lb/>cum multo a&euml;re referta &longs;it, locum a&euml;re com&shy;<lb/>plet, ac &longs;ic &longs;en&longs;im augetur, dum <expan abbr="ole&utilde;">oleum</expan> effundi&shy;<lb/>tur. </s>

<s>Quamobrem &amp; illud diligenter cauere <lb/>nece&longs;&longs;arium e&longs;t, ne canalis D E F, iu&longs;to bre&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg12"/><lb/>uior &longs;it, aut ellychnium in F, maius: nam <lb/>vtroque modo oleum nimio calore celeri&ugrave;s <lb/>intume&longs;cit, ade&ograve; vt effundatur. </s>

<s>Hac ratione <lb/>excogitarunt Athenien&longs;es lucernam ante <lb/>Mineru&aelig; &longs;imulachrum, qu&aelig; toto anno ar&shy;<lb/>deret. </s>

<s>Nam A B C D, &longs;patium auctum erat <lb/>iuxta multitudinem dierum anni: commo&shy;<lb/>di&ugrave;s for&longs;an fuerit, &longs;i &longs;ubere craticul&aelig; ferre&aelig; <lb/>&longs;u&longs;tententur. </s>

<s>Ide&oacute;que in va&longs;e maximo <lb/>oleum effu&longs;um, per&longs;euerante flamma el&shy;<lb/>lychnij &longs;ufficiet in totum annum. </s>

<s>Vt ver&ograve; <lb/>per&longs;eueret flamma, ellychnium comburi non <lb/>debet. </s>

<s>Tale fit &egrave; ligno Carpa&longs;io, hoc enim <lb/>non vritur: aut, vt inferi&ugrave;s docebimus, &egrave; la&shy;<lb/>pidum cru&longs;tarum filis. <lb/><arrow.to.target n="marg13"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg11"/>Lucerna mi&shy;<lb/>rabilis.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg12"/>Lucernatoto <lb/>anno <expan abbr="ard&etilde;s">ardens</expan>.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg13"/>Vbique tria <lb/>&longs;unt, mate&shy;<lb/>ria, forma <lb/>&amp; anima.</s></p><p type="main">

<s>Materia igitur vbique e&longs;t, illa ver&ograve; &longs;ine <lb/>forma e&longs;&longs;e non pote&longs;t, quare &amp; formam vbi&shy;<lb/>que e&longs;&longs;e nece&longs;&longs;e e&longs;t: &longs;ed &amp; animam quan&shy;<lb/>dam, &longs;eu qu&ograve;d vbique fiat generatio, &longs;eu <lb/>quod magis ad pr&aelig;&longs;entem attinet tractatio&shy;<lb/>nem, in quocunque corpore, c&ugrave;m extra lo&shy;<lb/>cum &longs;uum fuerit, motus principium e&longs;&longs;e vi&shy;<lb/>deatur. </s>

<s>At motus non ab anima, &longs;ed &agrave; na&shy;<lb/>tura e&longs;t. </s>

<s>Mea nihil intere&longs;t, mod&ograve; ( quod ad <lb/>pr&aelig;&longs;entem mihi &longs;ol&ugrave;m tractationem nece&longs;&shy;<lb/>&longs;arium e&longs;t ) fatearis principium e&longs;&longs;e quod&shy;<lb/>dam motus: nam de anima, an omnis natu&shy;<lb/>ra anima &longs;it po&longs;teri&ugrave;s con&longs;iderandum. </s>

<s>Nunc <lb/>&longs;atis &longs;it, c&ugrave;m mi&longs;ta omnia &longs;int corporea aut <lb/>&longs;implicia, qu&aelig;dam ex his vt leuia &longs;urs&ugrave;m, <lb/>alia deors&ugrave;m ferri vt grauia: neque ver&ograve; <lb/>impelluntur: nam violenter ad propria re&shy;<lb/>mearent: nec trahuntur: locus enim acci&shy;<lb/>dens e&longs;t, &amp; elementum ip&longs;um non trahit <lb/>vbique: vt c&ugrave;m aqua &longs;urs&ugrave;m fuerit. </s>

<s>Inti&shy;<lb/>mum igitur e&longs;t, quo mouetur elementum, <lb/>aut ab elemento mixtum. </s>

<s>Dico etenim mix&shy;<lb/>tum, vt lapidem, &agrave; terra, qu&aelig; in ip&longs;o e&longs;t <lb/>deors&ugrave;m moueri, aut aqua. </s>

<s>Siquidem mix&shy;<lb/>ta &amp; ip&longs;a ab elemento, aut elementis, qu&aelig; <lb/>in ip&longs;is dominantur, moueri &longs;olent. </s>

<s>C&ugrave;m <lb/>ver&ograve; corpora ip&longs;a eiu&longs;dem non fuerint ge&shy;<lb/>neris, eodem in loco e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;unt: nam </s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg14"/><lb/>materia illa duas haberet &longs;imul formas. </s>

<s>Plus <lb/>ver&ograve; e&longs;&longs;e ac min&ugrave;s de eodem corpore, o&longs;ten&shy;<lb/>dunt oua vitrea, qu&aelig; c&ugrave;m exuguntur, ex par&shy;<lb/>uulo foramine aquam trahunt: nam a&euml;r ille <lb/>rarior factus ob attractionem denu&ograve; cogi&shy;<lb/>tur, occup&aacute;tque minorem locum qu&agrave;m pri&ugrave;s, <lb/>atque &longs;ic ne vacuum detur, aquam ad &longs;e <lb/>trahit. </s>

<s>Igitur a&euml;r ip&longs;e cogi pote&longs;t, ac &longs;eip&shy;<lb/>&longs;um &longs;ubingredi, ead&eacute;mque ratione rarior <lb/>euadere: vtque e&longs;t terminus quidam in rari&shy;<lb/>tate, qui vacui rationem habet atque &longs;ic <lb/>mouet, ita den&longs;itatis alius, quem &longs;i quis <lb/>pr&aelig;terire nitatur, motum excitat, qui vo&shy;<lb/>catur impul&longs;us. </s>

<s>Fit igitur impul&longs;us, vel c&ugrave;m <lb/>corpus locum alterius &longs;ubingreditur, vel c&ugrave;m <lb/>idem corpus ade&ograve; cra&longs;&longs;e&longs;cit, vt tantam cra&longs;&longs;i&shy;<lb/>tiem ferre non queat: tunc enim locum alium <lb/>atque ampliorem qu&aelig;rens, motum impul&longs;us <lb/>excitat: vtque &agrave; vacuo &amp; raritate nimia attra&shy;<lb/>ctio fit, &longs;ic &agrave; den&longs;itate maiore aut corporum <lb/>co&iuml;tione in vnum, impul&longs;io, qu&aelig; attractioni <lb/>contraria e&longs;t. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg14"/>Duo corpora <lb/>in eodem loco <lb/>e&longs;&longs;e non po&longs;&shy;<lb/>&longs;unt.</s></p><p type="main">

<s>Igitur qu&ograve;d corpora &longs;imilia co&euml;ant &amp; ra&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg15"/><lb/>re&longs;cant, ab experimento acceptum e&longs;t: &longs;ed <lb/>ratio non ade&ograve; clara. </s>

<s>Alexander putat ma&shy;<lb/>teriam habere potentiam ad formas diuer&shy;<lb/>&longs;as, quarum quantitates materi&aelig; diuer&longs;&aelig; <lb/>&longs;unt: veluti &longs;i ex aqua fiat a&euml;r, qu&ograve;d a&euml;r <lb/>minorem po&longs;tulet materiam, materia illa <lb/>rare&longs;cit, quod in igne dum &egrave; puluere fit, ma&shy;<lb/>nife&longs;t&egrave; videmus. </s>

<s>At conden&longs;ari &amp; rare&longs;ce&shy;<lb/>cere, e&longs;t formam ex parte mutare. </s>

<s>C&uacute;m enim <lb/>a&euml;r cogitur, ad aqu&aelig; naturam tran&longs;it. </s>

<s>Vn&shy;<lb/>de in cucurbitulis lintea madefacta cogunt <lb/>a&euml;rem, atque ide&ograve; magis trahunt. </s>

<s>Igitur <lb/>qu&aelig; rare&longs;cunt vel conden&longs;antur, formam <lb/>partim mutant. </s>

<s>At forma corporis, formam <lb/>elementi &longs;equitur. </s>

<s>Repugnat igitur, duo <lb/>corpora &longs;imul e&longs;&longs;e, non ob materiam, qu&aelig; <lb/>potentia tant&ugrave;m in loco e&longs;t, &amp; locum occu&shy;<lb/>pat, &amp; decernit &longs;ibi quantitatem pote&longs;tate <lb/>quidem &longs;ola, non actu, &longs;ed ob formarum di&shy;<lb/>uer&longs;itatem. </s>

<s>Conden&longs;ari igitur corpus po&shy;<lb/>te&longs;t, quod &longs;imiles habet partes, non autem <lb/>corpora &longs;e penetrare po&longs;&longs;unt. </s>

<s>Porr&ograve; in con&shy;<lb/>den&longs;atione videtur difflari aliquid tenuius, <lb/>aut exprimi. </s>

<s>Sed &longs;i ita e&longs;t, videbitur quod <lb/>rare&longs;cit, aut conden&longs;at generari. </s>

<s>Ver&ugrave;m ele&shy;<lb/>mentorum mutatio ade&ograve; facilis e&longs;t in con&shy;<lb/>iuncta &amp; &longs;imilia, vt non omnin&ograve; vera <lb/>generatio videatur. </s>

<s>Nam ex aqua in le&shy;<lb/>bete a&euml;r fit ob ignis calorem: ignis au&shy;<lb/>tem nihil generat. </s>

<s>Non igitur e&longs;t h&aelig;c ge&shy;<lb/>neratio elementorum, &longs;ed tran&longs;mutatio qu&aelig;&shy;<lb/>dam ad affinia. </s>

<s>Dicemus autem de hoc in&shy;<lb/>feri&ugrave;s. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg15"/>Corporum <lb/>vnitio quo&shy;<lb/>modo fiat.</s></p><p type="main">

<s>Ergo in vniuer&longs;umtres erunt motus n&agrave;&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg16"/><lb/>turales. </s>

<s>Primus quidem ac validi&longs;&longs;imus &agrave; va&shy;<lb/>cui fuga, &longs;ed veri&ugrave;s &agrave; forma elementi, c&ugrave;m <lb/>maiorem raritatem non admittat, nec ma&shy;<lb/>teri&aelig; partes &longs;eparari vnquam queant. </s>

<s>C&ugrave;m <lb/>igitur in follibus apertio maior fit, qu&agrave;m <lb/>paucus ille a&euml;r ferre po&longs;&longs;it, prim&ugrave;m rarior <lb/>redditus, c&ugrave;m materia prima &longs;eperationem <lb/>non admittat, a&euml;r ille non &longs;u&longs;tinens maio&shy;<lb/>rem raritatem, aut aliquid ad &longs;e trahit, aut <lb/>folles omnin&ograve; di&longs;rumpit. </s>

<s>Non igitur &agrave; va&shy;<lb/>cuo motus vllus, &longs;ed &agrave; formis ip&longs;is maxim&egrave; <lb/>a&euml;ris, dum ampli&ugrave;s diuelli nequit, nec &longs;e&shy;<lb/>parari, fieri con&longs;ueuit. </s>

<s>E&longs;&longs;e autem hunc mo&shy;<lb/>tum naturalem, o&longs;tendit con&longs;en&longs;us in hoc <lb/>vniuer&longs;i, &amp; obedientia omnium corporum, <lb/>qu&aelig; relictis propriis motibus, vt huic &longs;a&shy;<lb/>tisfaciant, a&longs;cendunt &longs;pont&egrave; grauia, de&longs;cen&shy;<lb/>d&uacute;ntque leuia. </s>

<s>Secundus ( vt dixi ) &egrave; directo <lb/>huic contrarius, &longs;pecie quidem vt primus <lb/>&agrave; vacuo fit. </s>

<s>Hic ne corpora &longs;e mutu&ograve; pene&shy;<lb/>trent factus videtur, &longs;ed veri&ugrave;s oppo&longs;itam <lb/>priori ob rationem, ne &longs;cilicet forma plus <lb/>iu&longs;to, qu&agrave;m debeat materi&aelig; prim&aelig; con&longs;e&shy;<lb/>quatur, &longs;icut in priore ne iu&longs;to min&ugrave;s. </s>

<s>Hunc <pb xlink:href="016/01/010.jpg" pagenum="361"/>igitur ei&longs;dem rationibus quibus priorem, na&shy;<lb/>turalem e&longs;&longs;e demon&longs;trauimus &agrave; natura pro&shy;<lb/>fici&longs;ci, quamvis apud quo&longs;dam ob&longs;curius <lb/>cert&egrave; con&longs;tat. </s>

<s>Neque &longs;atis liquet ex his mo&shy;<lb/>tibus, qui &longs;it validior. </s>

<s>Illud tamen clarum <lb/>e&longs;t, ambos motibus omnibus violentis, tum <lb/>etiam elementorum naturalibus potentiores <lb/>mult&ograve; e&longs;&longs;e, neque vbi impul&longs;us huius ge&shy;<lb/>neris, aut attractionis ratio habenda &longs;it, <lb/><arrow.to.target n="marg17"/><lb/>grauis aut leuis pen&egrave; vllam e&longs;&longs;e curam. </s>

<s>At&shy;<lb/>que ea ratione, quam &longs;uo loco pro&longs;eque&shy;<lb/>mur, tanta vi tormenta bellica pilas illas fer&shy;<lb/>reas emittunt, c&ugrave;m nulla vis alia impellen&shy;<lb/>do quicquam &longs;imile po&longs;&longs;it efficere. </s>

<s>Qu&ograve;d <lb/>ni&longs;i machin&aelig; periculum fractur&aelig; ob&longs;ta&shy;<lb/>ret, nihil prohiberet ex Germaniis in In&shy;<lb/>diam, quoniam ex ordine e&longs;t vniuer&longs;i, im&shy;<lb/>pelli. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg16"/>Tres e&longs;&longs;e mo&shy;<lb/>tus natura&shy;<lb/>les &agrave; princi&shy;<lb/>pio.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg17"/>Bellic&aelig; ma&shy;<lb/>chin&aelig; impel&shy;<lb/>lunt ordine <lb/>vniuer&longs;i.</s></p><p type="main">

<s>Tertius autem motus grauium e&longs;t ad in&shy;<lb/>ferna, leuium ad &longs;uperna: quem plan&egrave; om&shy;<lb/>nes naturalem e&longs;&longs;e fatentur, qu&ograve; min&ugrave;s de <lb/>eo laboro. </s>

<s>Sed nec &longs;i concedatur nobis alios <lb/>motus naturales dici debere, mod&ograve; &longs;emper <lb/>his, vt dixi, contingant rationibus, quic&shy;<lb/>quam ad ea, qu&aelig; declarare propo&longs;ueramus <lb/>oberit. </s>

<s>Erat &amp; quartum genus naturalis mo&shy;<lb/>tus, quo qu&aelig;dam ad alia mouentur: quod <lb/>quia generale non e&longs;t, ad locum &longs;uum trans&shy;<lb/>feretur, velut de Herculeo vocato lapide, <lb/>&amp; ferro, electro atque fe&longs;tuca. </s>

<s>His igitur de&shy;<lb/>mon&longs;tratis tanquam principiis ratio con&longs;ur&shy;<lb/>git machin&aelig; Cte&longs;ibic&aelig;, qu&aelig; &longs;ic con&longs;tat. <lb/><arrow.to.target n="marg18"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg18"/>Machina <lb/>Ctc&longs;iaica.</s></p><figure id="id.016.01.010.1.jpg" xlink:href="016/01/010/1.jpg"/><p type="main">

<s>Catinus A, &aelig;&shy;<lb/>reus, cuius &longs;um&shy;<lb/>mum os per quod <lb/>effundi aqua de&shy;<lb/>bet B. </s>

<s>In imo eius <lb/>duo foramina C, <lb/>&amp; D, &longs;uper qui&shy;<lb/>bus axes aut coria <lb/>ita collocentur vt <lb/>in follibus: qu&aelig; <lb/>ex inferiore par&shy;<lb/>te eleuentur ver&shy;<lb/>s&ugrave;s A, &longs;ed &longs;i com&shy;<lb/>primantur, occludant ob&longs;cula illa: h&aelig;re&aacute;nt&shy;<lb/>que catino ex o&longs;culis C, &amp; D, fi&longs;tul&aelig; du&aelig;, <lb/>dextra ac &longs;ini&longs;tra producantur E, &amp; F, &amp; <lb/>modiolis in&longs;erantur in G, &amp; in H. <!-- KEEP S--></s>

<s>Modioli <lb/>inanes &longs;unt, &amp; in aqua mer&longs;i, in imo haben&shy;<lb/>tes foramina K, &amp; L, in medio: &longs;upra qu&aelig; <lb/>axes cum corio vt in catino, qui eleuari po&longs;&shy;<lb/>&longs;int ad &longs;uperi&ugrave;s: c&ugrave;m ver&ograve; premuntur o&longs;cula, <lb/>ad vnguem concludant. </s>

<s>In modiolis autem <lb/>emboli ma&longs;culi M, &amp; N, torno politi, &amp; oleo <lb/><arrow.to.target n="marg19"/><lb/>&longs;ubacti, vt modiolos ad amu&longs;&longs;im impleant: <lb/>inde vectibus &amp; tegulis ita &longs;int aptati, vt vl&shy;<lb/>tr&ograve;, citr&oacute;que permeantes, c&ugrave;m M, a&longs;cendit, <lb/>exinanit&uacute;rque &longs;ubiectum vas, alterna vice <lb/>N, de&longs;cendat, &amp; impleat embolum, expri&shy;<lb/>m&aacute;tque quicquid in eo continetur. </s>

<s>Hac ra&shy;<lb/>tione parata c&ugrave;m ex O, trahitur M, embo&shy;<lb/>lus ma&longs;culus, locus Q, modioli exinanitur: <lb/>quare eleuatur axis &amp; corium &longs;upr&agrave; K, aqu&aacute;&shy;<lb/>que a&longs;cendit donec impleatur modiolus ex <lb/>primi motus ratione: interim ver&ograve; c&ugrave;m N, <lb/>pre&longs;&longs;us &longs;it, incipiat ex imo trahi alterno mo&shy;<lb/>tu, <expan abbr="de&longs;cend&eacute;tq;">de&longs;cend&eacute;tque</expan> M, embolus <expan abbr="c&uacute;mq;">c&uacute;mque</expan> aqua, qu&aelig; <lb/>in &longs;patio Q, continebatur non po&longs;&longs;it effluere, <lb/>M, concludente &longs;uperi&ugrave;s modioli capacita&shy;<lb/>tem ad vnguem: nec de&longs;cendere per K, quo&shy;<lb/>niam axis foramen premit, &amp; qu&ograve; magis vr&shy;<lb/>getur pondere &amp; impetu ex &longs;uperiore loco <lb/>ab aqua, ita magis exqui&longs;it&egrave; h&aelig;ret K, fora&shy;<lb/>mini: &longs;equitur vt aqua per G, exeat, qua &longs;o&shy;<lb/>l&ugrave;m exitus patet, a&longs;cend&eacute;n&longs;que per fi&longs;tulam <lb/>E, ingreditur eleuans operculum in catinum <lb/>per C, <expan abbr="foram&etilde;">foramen</expan>, donec catinus impleatur: p&ograve;&longs;t <lb/>ce&longs;&longs;ante impul&longs;u ex E, &longs;ub&longs;idet corium, &amp; <lb/>axis in C, v&aacute;&longs;que A, plenum manet. </s>

<s>Interim <lb/>ver&ograve; dum M, ad K, de&longs;cendit, N, ad &longs;ummum <lb/>modioli <expan abbr="a&longs;c&etilde;dit">a&longs;cendit</expan>, modiol&uacute;&longs;que impletur aqua <lb/>eadem ratione: vnde cum rur&longs;us premitur, <lb/>exprimit aquam per H, in F, &amp; per D, eadem <lb/>ratione in modiolum, qui c&ugrave;m iam plenus &longs;it <lb/>aqua, nec illa per C, regredi po&longs;&longs;it, c&ugrave;m axis <lb/>&amp; corium e&ograve; magis h&aelig;reant foramini, qu&ograve; <lb/>magis ab aqua ex &longs;uperiore parte premun&shy;<lb/>tur, &longs;equitur vt ex &longs;ecundi motus naturalis <lb/>ratione, quo etiam grauia &longs;urs&ugrave;m feruntur, <lb/>vt aqua per A, in B, a&longs;cendens effundatur, at&shy;<lb/>que ita alternante motu ac pleno &longs;emper ca&shy;<lb/>tino, vt effluere ex imo K, &amp; L, in altum a&longs;&shy;<lb/>cendens, quantumlibet per B, nunquam de&shy;<lb/>&longs;inat. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg19"/>Vitruuius <lb/>lib. 

10. 6. 12.</s></p><p type="main">

<s>Eiu&longs;dem argumenti e&longs;t tuba nauium, qua <lb/>&longs;olent naues aqua periclitantes euacuare. <lb/></s>

<s>Cuius exemplo con&longs;tructa e&longs;t machina Bar&shy;<lb/>tholom&aelig;i Brambill&aelig;, quam nos vidimus <lb/>Mediolani, nulla ex parte antiquis artificio <lb/>inferior. </s></p><figure id="id.016.01.010.2.jpg" xlink:href="016/01/010/2.jpg"/><p type="caption">

<s>Machina Brambilica.</s></p><p type="main">

<s>BD, tuba, inanis in&shy;<lb/>tus, lignea, rotunda, ve&shy;<lb/>ctibus &amp; regulis fixa, <lb/>latior parte &longs;uperiore <lb/>tota DM, inferiore ar&shy;<lb/>ctior: qua parte exci&shy;<lb/>pitur C, va&longs;e aqu&aelig; im&shy;<lb/>mer&longs;o, &amp; vndique &agrave; la&shy;<lb/>teribus perforato, vt <lb/>aqua ingredi po&longs;&longs;it: la&shy;<lb/>pilli autem &amp; arena <lb/>minim&egrave;, fundo va&longs;is C, <lb/>&longs;olido. </s>

<s>Sic fiet vt tuba <lb/>aquam ex va&longs;e puram, <lb/>c&ugrave;m opus fuerit, non <lb/>lapillos aut arenam, <lb/>quibus machina impe&shy;<lb/>diretur, hauriat. </s>

<s>In loco <lb/>M, vbi arctior pars la&shy;<lb/>tiori committitur, co&shy;<lb/>rium &longs;uperi&ugrave;s ex parte <lb/>M, annectitur, cui &longs;u&shy;<lb/>perimminet lamina te&shy;<lb/>nuis plumbea, vt c&ugrave;m <lb/>eleuetur ex parte Q, <lb/>pondere &longs;uo denu&ograve; cadat, &amp; integat canalem <lb/>L, exqui&longs;ite. </s>

<s>Embolus autem ma&longs;culus AE, <lb/>minor tub&aelig; latitudine, &longs;ed <expan abbr="tam&etilde;">tamen</expan> in &longs;upremo, <lb/>vbi e&longs;t D, ad amu&longs;&longs;im ob&longs;truat tub&aelig; <expan abbr="foram&etilde;">foramen</expan>. <lb/></s>

<s>Inane autem &longs;it OP. </s>

<s>Ex imo emboli tres vir&shy;<lb/>g&aelig; ferre&aelig; &longs;olid&aelig; prodeant, ad latera tub&aelig; in&shy;<lb/>tus pertingentes, quas corio circumue&longs;ties, <lb/>ne contactu tubam exulcerent. </s>

<s>H&aelig; tripodis <lb/>imaginem referunt, inferi&ugrave;s latiores ac ma&shy;<lb/>gis di&longs;tantes, vbi F, qu&agrave;m &longs;uperi&ugrave;s vbi E. <lb/><!-- KEEP S--></s>

<s>Manife&longs;tum e&longs;t igitur, totum &longs;patium iuxta <lb/>N, e&longs;&longs;e inane, nec pr&aelig;ter virgulas aliquid <lb/>e&longs;&longs;e in eo: quo fit vt peruia &longs;it vita ex O, &amp; <lb/>P, in N, atque vici&longs;&longs;im ex N, in O, &amp; P: <expan abbr="tot&utilde;">totum</expan> <pb xlink:href="016/01/011.jpg" pagenum="362"/>enim &longs;patium &longs;upra F, inane e&longs;t, nec in eo <lb/>aliquid continetur pr&aelig;ter embolum &amp; vir&shy;<lb/>gulas. </s>

<s>In imo harum virgularum circulus F, <lb/>c&acirc;pitibus earum annexus con&longs;tituatur, nec <lb/>totus inanis, &longs;ed in medio tant&ugrave;m, &amp; vbi <lb/>foramen relinquitur, corio &longs;upern&egrave;, ac &longs;u&shy;<lb/>per corium plumbi lamina tenui, vt in M, <lb/>dictum e&longs;t, integatur, &longs;ic vt c&ugrave;m integitur, <lb/>ne a&euml;r po&longs;&longs;it tran&longs;ire, &amp; corium tamen cum <lb/>plumbo eleuari po&longs;&longs;it ver&longs;us N, &amp; foramen <lb/>ip&longs;um detegere. </s>

<s>Hoc itaque fiet, &longs;i corium <lb/>media qua&longs;i parte annexum fuerit circulo, <lb/>capita virgarum continente: reliqua parte <lb/>di&longs;iunctum, ac &longs;ol&ugrave;m ad amu&longs;&longs;im foramen <lb/>illud, c&ugrave;m h&aelig;ret, occludens. </s>

<s>Ex ip&longs;is rur&longs;us <lb/>virgarum capitibus tres ali&aelig; virg&aelig; rect&agrave; <lb/>prodeant, lateribus intror&longs;um tub&aelig; h&aelig;ren&shy;<lb/>tes. </s>

<s>Has corium circumambit vndequaque <lb/>ab F, &longs;uprema parte v&longs;que in G, h&aelig;rens ad <lb/>amu&longs;&longs;im lateribus tub&aelig; intror&longs;um, ne vel a&euml;r <lb/>ex K, in N, po&longs;&longs;it permeare. </s>

<s>Ita fiet in H, mo&shy;<lb/>diolum, &longs;ed inuer&longs;um, videatur: e&longs;t enim fun&shy;<lb/>dus F, &amp; corio circumue&longs;titus vndequaque <lb/>tereti forma, &amp; in G, apertus ac patens. </s>

<s>Quo <lb/>peracto ita aptetur A, embolus, vt citr&ograve;, vl&shy;<lb/>tr&oacute;que commeare mod&ograve; de&longs;cendendo v&longs;que <lb/>ad M, parte G, ima modioli inuer&longs;i, mod&ograve; <lb/>&longs;urs&ugrave;m vbi nunc pingitur, retrahi po&longs;&longs;it. </s>

<s>His <lb/>itaque &longs;ic di&longs;po&longs;itis, iaceat G, &longs;uper M Q, &amp; <lb/>incipiat eleuari, tunc a&euml;r contentus in &longs;patio <lb/>H, rarior factus dem&ugrave;m trahit Q, &amp; eleuat: <lb/>cuius &longs;ucce&longs;&longs;u a&longs;cendit a&euml;r ex L, in K, &longs;pa&shy;<lb/>tium, huius &longs;ucce&longs;&longs;u aqua a&longs;cendit ex B, in <lb/>L. <!-- KEEP S--></s>

<s>C&ugrave;m autem embolus de&longs;cendit a&euml;ris im&shy;<lb/>pul&longs;u, &amp; plumbi grauitate, illic&ograve; Q, de&longs;cen&shy;<lb/>dit: quare aqua, qu&aelig; e&longs;t in L, nece&longs;&longs;ari&ograve; ma&shy;<lb/>net: nam reclu&longs;o operculo MQ, &longs;i aqua de&longs;&shy;<lb/>cenderet, conuelleretur modicus ille a&euml;r, qui <lb/>e&longs;&longs;et in &longs;uprema parte L, &longs;upra aquam, c&ugrave;m <lb/>non po&longs;&longs;it alium haurire a&euml;rem ex K, pro&shy;<lb/>pter periculum MQ: a&euml;r ver&ograve; qui in K, con&shy;<lb/>tinebatur, dum de&longs;cendit per G, eleuans <lb/>operculum F, effugit &longs;patium O, &amp; per P, <lb/>foramen exit for&agrave;s: ita &longs;&aelig;pi&ugrave;s repetito a&longs;cen&shy;<lb/>&longs;u, de&longs;cen&longs;&uacute;que G, &amp; emboli, impletur lo&shy;<lb/>cus L, aqua, p&ograve;&longs;t rur&longs;us eleuato G, &amp; ob <lb/>motus primi rationem, ne a&euml;r in K, nimis <lb/>conuellatur, eleuato Q M, operculo aqua <lb/>ingreditur, &longs;patium K, donec impleatur, &amp; <lb/>&longs;imul cum eo &longs;patium H, quod (vt dixi) com&shy;<lb/>mune e&longs;t cum K, quia G, e&longs;t medioli os pa&shy;<lb/>tens, &amp; nulla ex parte conclu&longs;um. </s>

<s>Sic igitur <lb/>iam plenum, &amp; rur&longs;us embolus de&longs;cendat: <lb/>aqua igitur qu&aelig; in H, e&longs;t, eleuabit opercu&shy;<lb/>lum F, &amp; implebit &longs;patia N, &amp; O. </s>

<s>C&ugrave;m au&shy;<lb/>tem &longs;urs&ugrave;m trahitur embolus, ne aqua, qu&aelig; <lb/>in O. a&longs;cenderat, rurs&ugrave;m de&longs;cendat, prohibet <lb/>operculum in F, quod grauitate tum propria, <lb/>tum aqu&aelig; &longs;uperincumbentis, cadens obturat <lb/>foramen. </s>

<s>Itaque con&longs;tat hac machina aquam <lb/>&longs;emper a&longs;cendere, &amp; nunquam po&longs;&longs;e de&longs;&shy;<lb/>cendere: vnde c&ugrave;m peruenerit ad P, effun&shy;<lb/>ditur per P, os tub&aelig; in locum, quem volue&shy;<lb/>ris, tuncque minimo labore quantum voles <lb/>aqu&aelig; ex B, exhauries: nam plena iam tuba <lb/><arrow.to.target n="marg20"/><lb/>facilior fit motus emboli A. <!-- KEEP S--></s>

<s>Tub&aelig; ver&ograve; qui&shy;<lb/>bus &longs;iccantur naues, tum fontes &amp; &longs;caturigi&shy;<lb/>nes aquarum, &longs;impliciore con&longs;tructione con&shy;<lb/>&longs;tant. </s>

<s>Manente ratione B, &amp; C, ne lapides <lb/>machinam impediant, embolus quatuor <lb/>habet corij fru&longs;ta in imo, &amp; totidem iuxt&agrave;, <lb/>duorum tamen cubitorum, aut paul&ograve; plus <lb/>&longs;patio di&longs;tincta, qu&aelig; &longs;upern&egrave; alligantur. </s>

<s>Pal&shy;<lb/>mi longitudo e&longs;t eorum: &amp; vt trahuntur, <lb/>aqua ingreditur vacui ratione: c&ugrave;m de&longs;cen&shy;<lb/>dunt, dilatantur propter a&euml;ris impul&longs;um, &longs;ed <lb/>&amp; ob celeritatem aliquid rur&longs;us permeat <lb/>aqu&aelig; &longs;uperi&ugrave;s. </s>

<s>Itaque non &longs;ol&ugrave;m trahen&shy;<lb/>do, &longs;ed &amp; premendo aqua a&longs;cendit. </s>

<s>Iam igi&shy;<lb/>tur declarauimus exemplum quietis, qu&aelig; <lb/>fit per vacui fugam, hanc tamen docui&shy;<lb/>mus poti&ugrave;s debere dici raritatis violentiam: </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg20"/>Tub&aelig; <expan abbr="hauri&etilde;-tes">haurien&shy;<lb/>tes</expan> aquas.</s></p><figure id="id.016.01.011.1.jpg" xlink:href="016/01/011/1.jpg"/><p type="caption">

<s>Horologij <lb/>mola.<lb/>fit enim &agrave; forma elementi fu&shy;<lb/>gientis maiorem, quam ei con&shy;<lb/>uenire po&longs;&longs;it, raritatem. </s>

<s>Sic ea&shy;<lb/>dem ratione appellabimus im&shy;<lb/>pul&longs;um, &longs;eu &longs;it motus, &longs;eu quies, <lb/>&agrave; den&longs;itate, &longs;icut tertium ele&shy;<lb/>menti motum, &longs;eu grauis &longs;it, &longs;eu <lb/>leuis. </s>

<s>Exemplo igitur lucern&aelig; <lb/>quies olei in &longs;uprema parte <lb/>o&longs;ten&longs;a e&longs;t. </s>

<s>Secundo autem <lb/>exmplo motus attractionis ob <lb/>raritatem, &amp; impul&longs;us ob den&shy;<lb/>&longs;itatem, in machina Cte&longs;ibica <lb/>demon&longs;tratur. </s>

<s>Hoc tertio &longs;imi&shy;<lb/>liter <expan abbr="vtriu&longs;q;">vtriu&longs;que</expan> motus exemplar, <lb/>ac quietis etiam grauis pr&aelig;ter <lb/>naturam. </s>

<s>Supere&longs;t mod&ograve;, vt <lb/>motum &agrave; &longs;ola raritate, &longs;eu &agrave; va&shy;<lb/>cuo quarto exemplo doceamus: <lb/>ver&ugrave;m id inferi&ugrave;s exponere <lb/>oportet, ratione quadam &longs;in&shy;<lb/>gulari, c&ugrave;m motus elemento&shy;<lb/>rum docebimus. </s>

<s>Nunc ver&ograve; <lb/>motum qui ob &longs;olam fit den&longs;i&shy;<lb/>tatem aggrediemur, cuius <lb/>exemplum in tormentis bellicis <lb/>patuit, in quibus impul&longs;us mo&shy;<lb/>tus &longs;olum apparet. </s></p><p type="main">

<s>Eiu&longs;dem plan&egrave; generis e&longs;t <lb/>motus, qui fit in molis horologiorum, &longs;i&shy;<lb/>cut bali&longs;tarum ex raritate, tum &longs;corpio&shy;<lb/>num, ac eiu&longs;cemodi generis tormentorum: <lb/>nam c&ugrave;m nimium tenditur neruus, vt &longs;e <lb/>contrahat, impul&longs;u mouetur acriore, ac <lb/>impo&longs;itum lapidem, aut &longs;agittam impel&shy;<lb/>lit. </s>

<s>Itaque ad motum raritatis h&aelig;c ratio re&shy;<lb/>ducitur. </s>

<s>Contraria igitur ( vr dixi ) ratio&shy;<lb/>ne, mola torquetur in horologio: nam <lb/>chalybs mollis redditus, in tenuem bra&shy;<lb/>cteam prolongam &amp; &longs;trictam, vt in figu&shy;<lb/>ra vides, redigitur; inde per vim in or&shy;<lb/>bem arcti&longs;&longs;ime colligitur, cap&longs;ul&aelig;que in&shy;<lb/>cluditur. </s>

<s>Funis autem tenuis, &longs;ed validior, <lb/>circumuoluitur cap&longs;ul&aelig;, cuius extremum <lb/>axi rot&aelig; latiori nectitur. </s>

<s>Ita fit, vt dum <lb/>chalybs den&longs;itate nimia pre&longs;&longs;us tenditur, <lb/>cap&longs;ulam circumuoluat, qu&aelig; trahit funem: <lb/>inde axis &longs;en&longs;im circumuolutus, rota &agrave; qua <lb/>denticulis implicatis ali&aelig; circumaguntur, <lb/>&longs;ecum agit. </s>

<s>Sextum exemplum e&longs;t, qu&oacute;nam <lb/><arrow.to.target n="marg21"/><lb/>pacto quies ex impul&longs;u po&longs;&longs;it contingere. <lb/></s>

<s>Huius generis e&longs;t vrceus aqua plenus fi&longs;tu&shy;<lb/>lam inanem habens: c&ugrave;m enim fi&longs;tula ver&shy;<lb/>titur inferi&ugrave;s, aqua ip&longs;a pendere vide&shy;<lb/>tur. </s>

<s>Simili ratione lapides &longs;uper aquam <lb/>iacti re&longs;iliunt: &amp; &longs;itula aqua plena cir&shy;<lb/>cumuelociter acta, non effundit aquam: <lb/>quia c&ugrave;m tempus de&longs;it a&euml;ris diui&longs;ioni, ne <pb xlink:href="016/01/012.jpg" pagenum="363"/>nimium comprimatur, aqua &longs;ub&longs;i&longs;tit. </s>

<s>Ea&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg22"/><lb/>dem ratione plumbea lamina lata aqu&aelig; &longs;u&shy;<lb/>pernatat: nam de&longs;cendendo partes, qu&aelig; in <lb/>medio &longs;unt, non habentes, qu&ograve; diffugiant, <lb/>nimium comprimerentur: vel &longs;i ant&egrave; di&shy;<lb/>labantur, vacuum relinqui in medio ne&shy;<lb/>ce&longs;&longs;e e&longs;t: non pote&longs;t igitur vllo pacto de&longs;&shy;<lb/>cendere, ni&longs;i ad vnam partem pri&ugrave;s incli&shy;<lb/>netur. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg21"/>Situla aqua <lb/>plena <expan abbr="circ&utilde;-uoluta">circun&shy;<lb/>uoluta</expan> cur <lb/>non effunda&shy;<lb/>tur.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg22"/>Plumbea, la&shy;<lb/>mina lata &longs;i <lb/>&aelig;qualiter <lb/>aqua in&longs;i&shy;<lb/>&longs;tat, mergi <lb/>cur non po&longs;&shy;<lb/>&longs;it.</s></p><p type="main">

<s>Qu&ograve;d igitur &agrave; raritate fiant h&aelig;c, &amp; quo&shy;<lb/>modo, o&longs;ten&longs;um e&longs;t. </s>

<s>Oper&aelig;pretium autem <lb/>erit, vt demon&longs;tremus, hos motus &agrave; vacuo <lb/>nulla ratione fieri po&longs;&longs;e. </s>

<s>Hoc autem infr&agrave; per <lb/>exqui&longs;itas rationes declarabitur. </s>

<s>Nunc autem <lb/>&longs;ufficiat tantum declara&longs;&longs;e &longs;en&longs;ibili quodam <lb/>experimento, quantum ad rationem in&longs;tru&shy;<lb/>mentorum docendam &longs;ufficiat. </s>

<s>Nam &longs;i fati&longs;&shy;<lb/>cant rimis machin&aelig;, iam nullus vacui metus <lb/>e&longs;t, &amp; tamen trahunt, &longs;ed tant&ograve; debilius, &amp; <lb/>maiore difficultate, quant&ograve; hiant magis. <lb/></s>

<s>H&oacute;cque fundamento machin&aelig; omnes con&shy;<lb/>&longs;tant, qu&aelig; alioquin ab indiui&longs;ibili quadam <lb/>ratione pend&ecirc;rent, e&longs;&longs;&eacute;tque ob id omnes &longs;ta&shy;<lb/>tim inutiles, vel &longs;altem non diuturn&aelig;. </s>

<s>In non <lb/>exactis ergo operibus atque vetu&longs;tis manet <lb/>etiam v&longs;us: fru&longs;tatio ver&ograve; pro erroris magni&shy;<lb/>tudine. </s>

<s>Attractio igitur &agrave; forma fit, qu&aelig; <expan abbr="d&utilde;">dum</expan> <lb/>metuit aliam con&longs;equi raritatem, ne pereat, <lb/>quantum pote&longs;t, re&longs;i&longs;tit. </s>

<s>O&longs;tendimut enim <lb/>&longs;uperi&ugrave;s, mutata &longs;ub&longs;tantia atque den&longs;itate, <lb/>mutari quoque formam. </s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i metu vacui <lb/>fieret attractio, qua&longs;i con&longs;entiente vniuer&longs;o, <lb/>e&longs;&longs;et h&aelig;c attractio infinita, &longs;ed non e&longs;t, ve&shy;<lb/>r&ugrave;m pro quantitate form&aelig;, &amp; elementi ac <lb/>in&longs;trumenti continentis. </s>

<s>Nam canalis paruus <lb/>aquam modicam haurit, nec trahit plumbi <lb/>magnam molem. </s>

<s>Indicio igitur hoc e&longs;t, &agrave; <lb/>forma fieri <expan abbr="h&atilde;c">hanc</expan> attractionem, &amp; pro viribus <lb/><arrow.to.target n="marg23"/><lb/>eius atque magnitudine. </s>

<s>E&longs;t &amp; tertia conie&shy;<lb/>ctura, qu&ograve;d plana qu&aelig; non fati&longs;cunt, <expan abbr="attam&etilde;">attamen</expan> <lb/>di&longs;iunguntur. </s>

<s>At hoc fieri nequiret, ni&longs;i ad&shy;<lb/>mi&longs;&longs;o vacuo. </s>

<s>Inter plana igitur qu&aelig;cunque <lb/>dum clauduntur, a&euml;r intercipitur, qui vetat <lb/>plana di&longs;iungi quoad licet. </s>

<s>Sed cum (vt dixi) <lb/>pro &longs;ui robore &longs;ol&ugrave;m impediat, maiore nixu <lb/>vincitur. </s>

<s>Sol&ugrave;m illud obiicies, qu&ograve;d &agrave; minore <lb/>a&euml;re min&ugrave;s h&aelig;c di&longs;iunctio impediretur, at <lb/>magis tamen impeditur. </s>

<s>Vt enim magis pla&shy;<lb/>na ad vnguem coierint, e&ograve; min&ugrave;s a&euml;ris inter&shy;<lb/>cipitur, &amp; tamen e&ograve; difficilius diuelluntur. <lb/></s>

<s>Sed cau&longs;a e&longs;t, quia magis nece&longs;&longs;e e&longs;t a&euml;rem <lb/>illum &agrave; propria forma recedere, qu&ograve; magis <lb/>rare&longs;cit. </s>

<s><expan abbr="C&otilde;&longs;equitur">Con&longs;equitur</expan> enim, vt dictum e&longs;t, alia <lb/>&longs;ub&longs;tantia qu&aelig;dam, &amp; noua generatio, qu&aelig; <lb/>vt &agrave; priore magis recedit, e&ograve; maiore labore <lb/><expan abbr="c&otilde;ficitur">conficitur</expan>. </s>

<s>At dices: A&euml;re rarefacto, quid aliud <lb/>pote&longs;t generari qu&agrave;m ignis? </s>

<s>Ignis autem ca&shy;<lb/>lidi&longs;&longs;imus: at inter plana nulla e&longs;t manife&longs;ta <lb/>caliditas, im&ograve; frigus. </s>

<s>Sed non e&longs;t ignis &longs;eu <lb/>&aelig;ther calidus: hoc enim inferi&ugrave;s declarabi&shy;<lb/>tur. </s>

<s>Quod enim humidum e&longs;t, &longs;i attenuetur, <lb/>non in ignem, &longs;ed in &aelig;theris tran&longs;it natu&shy;<lb/>ram: a&euml;r autem humidus, &amp; &aelig;ther minim&egrave; <lb/>calidus e&longs;t. </s>

<s>Confe&longs;tim ver&ograve; alio in ingredien&shy;<lb/>te a&euml;re, fit mixtio. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg23"/>Plana iun&shy;<lb/>cta quomodo <lb/>di&longs;iungi po&longs;&shy;<lb/>&longs;int.</s></p><p type="main">

<s>H&aelig;c &longs;atis &longs;int de his motibus duobus prio&shy;<lb/>ribus, tum quiete, qu&aelig; ab eis fit, exempla, <lb/>c&ugrave;m h&icirc;c non &longs;it pr&aelig;&longs;entis in&longs;tituti de ma&shy;<lb/>chinis loqui, &longs;ed in duodecimo libro de <expan abbr="Rer&utilde;">Rerum</expan> <lb/>varietate. </s>

<s>His ad vnguem tot exempla ex&shy;<lb/>plica&longs;&longs;e &longs;ufficiat, quot etiam modos: &longs;ex enim <lb/>modis &longs;ena &longs;ufficiunt exempla. </s>

<s>Ergo grauia <lb/>deor&longs;um moueri, leuia &longs;urs&ugrave;m, pal&agrave;m e&longs;t. <lb/></s>

<s>Sed &longs;uperaddunt quidam ne hoc contenti, <lb/>leuia grauibus velle &longs;upere&longs;&longs;e, vnde etiam <lb/>a&euml;r &longs;i &longs;ub aqua exi&longs;tat, quamvis in propria <lb/>regione, &longs;uperi&ugrave;s tamen emergere nititur: vt <lb/>in vrceis manife&longs;tum e&longs;t, cum &longs;emipleni ver&shy;<lb/>tuntur: &amp; in ve&longs;ica a&euml;re plena, qu&aelig; aqu&aelig; im&shy;<lb/>mer&longs;a e&longs;t. </s>

<s>Sed non e&longs;t hic motus alius &agrave; pri&shy;<lb/>mo: nam aqua ip&longs;a cum &longs;it in &longs;ublimi, cona&shy;<lb/>tur, de&longs;cendere, &amp; ad illius de&longs;cen&longs;um a&euml;r ne <lb/>nimium con&longs;tringatur, a&longs;cendit. </s>

<s>Sed in ve&shy;<lb/>&longs;ica, qu&aelig; in flumine e&longs;t, cum a&euml;r &longs;it in loco <lb/>aqu&aelig;, a&longs;cendere nititur: igitur &longs;ufficiet vna <lb/>ratio motus in elementis ad locum &longs;num. <lb/></s>

<s>Qu&ograve;d autem aqua ve&longs;icam impellat &longs;urs&ugrave;m, <lb/>non a&euml;r a&longs;cendat, patet, quoniam ve&longs;ica &longs;ub <lb/>terra po&longs;ita non a&longs;cendit. </s></p><p type="main">

<s>Quod ver&ograve; dubitatione magis dignum e&longs;t, <lb/>id e&longs;t: Quomodo aqua tant&ugrave;m a&longs;cendat, <lb/>quant&ugrave;m de&longs;cendere pote&longs;t, dum &agrave; motu ra&shy;<lb/>ritatis adiuuatur: id ip&longs;um plenius exemplo <lb/>patebit. <lb/><figure id="id.016.01.012.1.jpg" xlink:href="016/01/012/1.jpg"/><lb/><arrow.to.target n="marg24"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg24"/>Quomodo <lb/>aqua <expan abbr="tant&utilde;">tantum</expan> <lb/>a&longs;cendat, <lb/>quantum <lb/>pote&longs;t de&longs;&shy;<lb/>cendere.</s></p><p type="main">

<s>Vas &longs;it aqua plenum, cuius &longs;upremum E, <lb/>imum F, in quo canalis A B C. <!-- KEEP S--></s>

<s>Sit autem <lb/>CD, linea &aelig;qualiter &agrave; finitore di&longs;tans, &longs;ecun&shy;<lb/>d&ugrave;m quem libella ducitur. </s>

<s>Impleatur autem <lb/>canalis ABC, aqua, &amp; emittetur aqua per <lb/>C, dico, qu&ograve;d exhauriet quicquid e&longs;t aqu&aelig; <lb/>&longs;upra C D, lineam: nihil autem eius quod <lb/>e&longs;t infra C D, lineam, &longs;ed canalis plenus <lb/>pendebit, &amp; vas v&longs;que ad CD, aqua plenum <lb/>con&longs;picietur. </s>

<s>Hoc itaque &longs;ic e&longs;&longs;e, declarat <lb/>exemplum. </s>

<s>For&longs;an quis dicat, h&aelig;c ad aqu&aelig; <lb/>tractationem debui&longs;&longs;e transferri: &longs;ed non <lb/>oportuit, quandoquidem &longs;eu aqua, &longs;eu vino, <lb/>oleo, lact&eacute;ve vas plenum fuerit, nihil inter&shy;<lb/>&longs;it. </s>

<s>Itaque huius experimenti poti&ugrave;s ratio <lb/>reddenda e&longs;t. </s>

<s>Aqua igitur qu&aelig; &longs;upra C D, <lb/>e&longs;t, quum tanta ad vnguem &longs;it, qu&aelig; a&longs;cendit, <lb/>quanta e&longs;t illa, qu&aelig; ex C, effunditur, &longs;eu ca&shy;<lb/>nalis latior &longs;it in C, qu&agrave;m in A, &longs;eu arctior, <lb/>quia &longs;emper totus canalis ad vnguem ple&shy;<lb/>nus e&longs;t, leuior e&longs;t aqua, qu&aelig; effunditur <lb/>per C. <!-- KEEP S--></s>

<s>Qu&ograve;d ver&ograve; leuior &longs;it aqua in parte <lb/>&longs;upra C D, qu&agrave;m in C, cau&longs;a e&longs;t, quia <lb/>aqua &longs;upra C D, de&longs;cendere appetit, vt &longs;it <lb/>inferior illa, qu&aelig; e&longs;t in C, igitur compri&shy;<lb/>mit aquam, &amp; in canalem impellit. </s>

<s>Qu&aelig; <lb/>autem e&longs;t infra C D, non appetit e&longs;&longs;e in C, <lb/>alti&ugrave;s e&longs;t loco eius, ideo non vult a&longs;cende&shy;<lb/>re. </s>

<s>Sed aqua, qu&aelig; effluit ex C, non pr&aelig;&shy;<lb/>bet con&longs;iderandi cau&longs;am, c&ugrave;m tamen &longs;it hu&shy;<lb/>milior ip&longs;a aqua, qu&aelig; in va&longs;e continetur: <lb/>quia attractio illa non fit, ni&longs;i continuita&shy;<lb/>tis ratione: continuitas pendet ex ratione ra&shy;<lb/>ritatis, qu&aelig; nulla e&longs;&longs;e pote&longs;t, aqua iam <lb/>egrediente os canalis C. <!-- KEEP S--></s>

<s>Denique tota h&aelig;c <lb/>contemplatio ab&longs;oluitur hoc argumento, <pb xlink:href="016/01/013.jpg" pagenum="364"/>qu&ograve;d aqua, qu&aelig; debet trahere aliam aquam <lb/>&longs;ecum, oportet vt va&longs;e contineatur, quoniam <lb/>&longs;ine illo conuelli nequit, &longs;ed ab a&euml;re iuuatur <lb/>adueniente, &amp; vt corpus continuum ad &ecedil;qui&shy;<lb/>librium perueniat. </s>

<s>C&ugrave;m igitur humilius e&longs;t <lb/>o&longs;culum C, ad illud perueniet: t&ugrave;m autem <lb/>&longs;ublimius, non de&longs;cendet: quia qu&aelig; &egrave; directo <lb/>e&longs;t loci inferioris, vt in A, a&longs;cendere cogetur <lb/>ad C, quod e&longs;t in directo D. <!-- KEEP S--></s>

<s>Si autem aqua <lb/>de&longs;cendat prim&ograve;, deinde a&longs;cendat, vt in figu&shy;<lb/>ra &longs;equente, ex A, in B, inde in E, &amp; po&longs;tmo&shy;</s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg25"/><lb/><figure id="id.016.01.013.1.jpg" xlink:href="016/01/013/1.jpg"/><lb/>dum in C, &amp; in D: tunc peruenire poterit, &longs;i <lb/>D, min&ugrave;s di&longs;tet &agrave; linea B C, qu&agrave;m A, locus, <lb/>ex quo de&longs;cendit. </s>

<s>Sed oportet in &longs;ingulis &longs;pa&shy;<lb/>tiis certam e&longs;&longs;e differentiam altitudinis A, &amp; <lb/>D. <!-- KEEP S--></s>

<s>Quant&ograve; enim lengior via fuerit, e&ograve; maior <lb/>differentia A, &amp; D, iuxta altitudinis men&longs;u&shy;<lb/>ram e&longs;&longs;e debet. </s>

<s>Hinc errores quorundam, qui <lb/>ad libramentum, quum conati e&longs;&longs;ent aquas <lb/>deducere, maximas iacturas impen&longs;arum &longs;u&longs;&shy;<lb/>ceperunt. </s>

<s>In &longs;ingulis igitur millibus pa&longs;&longs;uum, <lb/>A, altius palmo e&longs;&longs;e debet qu&agrave;m D, vt in de&shy;<lb/>cem millibus pa&longs;&longs;uum decem palmis. </s>

<s>Cau&longs;a <lb/>huius e&longs;t, aqu&ecedil; rotunditas euidens, qu&aelig; etiam <lb/>in vrceorum &longs;uperficie apparet. </s>

<s>Vnde ad li&shy;<lb/>bramentum licet A, &longs;it altius qu&agrave;m D, non <lb/>tamen erit altius quandoque loco medio in&shy;<lb/>ter A &amp; D. <!-- KEEP S--></s>

<s>Indiget etiam impetu quodam. <lb/></s>

<s>Sed h&aelig;c nunc pr&aelig;ter intentum qua&longs;i &longs;unt: <lb/>voluit tamen ob magnitudinem periculi, &amp; <lb/>erroris frequentiam, h&aelig;c &longs;ubieci&longs;&longs;e. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg25"/>Ratio <expan abbr="duc&etilde;-d&aelig;">ducen&shy;<lb/>d&aelig;</expan> aqu&aelig;.</s></p><p type="main">

<s>Sed iam ad elementorum motum &longs;impli&shy;<lb/>cem veniamus exemplis explicandum. </s>

<s>Igitur <lb/>grauis motus exemplum pr&aelig;bent ponderum <lb/>horologia, qu&aelig; &longs;en&longs;im trahendo rotas ver&shy;<lb/>tunt. </s>

<s>Huiu&longs;ce autem generis infinita facil&egrave; <lb/>e&longs;&longs;et inuenire exempla. </s>

<s>At motus leuis hoc <lb/>vnum &longs;ubiiciatur exemplum. <lb/><arrow.to.target n="marg26"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg26"/>Modus quo <lb/>naues demer&shy;<lb/>&longs;&aelig; gurgitibus <lb/><expan abbr="recuper&atilde;tur">recuperantur</expan>.</s></p><p type="main">

<s>C&ugrave;m naues freto merguntur, quas eruere <lb/>con&longs;ilium e&longs;t, cymb&aelig; onu&longs;t&aelig; &longs;axis per funes <lb/>alligantur nauigio ab vrinatoribus, &longs;ic vt <lb/>funes quantum fieri pote&longs;t, tendatur, inde <lb/>totidem cymbis vacuis lapides ex prioribus <lb/>detracti excipiuntur: quo fit vt alleuat&aelig; <lb/>cymb&aelig; nauigium paulul&ugrave;m ex profundo &longs;e&shy;<lb/>cum trahant. </s>

<s>Nam a&euml;r cymbas, qu&aelig; pondere <lb/>lapidum ferm&egrave; mergebantur, c&ugrave;m aqu&aelig; &longs;ub&shy;<lb/>e&longs;&longs;e nolit, in &longs;uperficiem aqu&aelig; attollit, vnde <lb/>nauigium ferm&egrave; pro cymb&aelig; altitudine &longs;upe&shy;<lb/>ri&ugrave;s trahitur. </s>

<s>Trahatur igitur ex A, in B, tunc <lb/>cymb&aelig;, qu&aelig; plen&aelig; &longs;unt lapidibus illi anne&shy;<lb/>ctantur funibus, transfu&longs;i&longs;que lapidibus na&shy;<lb/>nigium trahetur in C. <!-- KEEP S--></s>

<s>Rur&longs;us priores cym&shy;<lb/>b&aelig;, in quas lapides transfudi&longs;ti, nectuntur <lb/>ten&longs;is funibus nauigio in C, trah&eacute;ntque de&shy;<lb/>ductis lapidibus ip&longs;um in D, atque perpetua <lb/>tran&longs;mutatione ad aqu&aelig; &longs;uperficiem tandem <lb/>deducetur. </s>

<s>Sed dices, plurimis cymbis opus <lb/>erit ad triremem educendam. </s>

<s>Verum e&longs;t, &longs;ed <lb/>ratio &longs;ic con&longs;tat: qu&aelig;libet nauis aut cymba <lb/>tant&ugrave;m ferre pote&longs;t ponderis, quantum e&longs;t <lb/>pondus aqu&aelig;, quam continere pote&longs;t. </s>

<s>Velut <lb/>&longs;i triremis capiat in flumine mille amphoras <lb/>aqu&aelig;, quarum pondus &longs;it decem millium ta&shy;<lb/>lentorum, triremis illa in flumine decem <lb/>millia talenta feret. </s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i eadem in mari <lb/>capiat ( vt dixi ) ea&longs;dem mille amphoras, <lb/>quarum pondus &longs;it duodecim millium talen&shy;<lb/>torum (nam aqua maris grauior e&longs;t aqua flu&shy;<lb/>minis ) eadem in mari duodecim millia ta&shy;<lb/>lenta ponderis feret. </s>

<s>Atque ea ratione mani&shy;<lb/><figure id="id.016.01.013.2.jpg" xlink:href="016/01/013/2.jpg"/><lb/>fe&longs;tum e&longs;t, cur nauigia appellare &longs;oleamus &agrave; <lb/>men&longs;ura, vt nauem mille, vel quingentarum <lb/>amphorarum: idem enim e&longs;t ac &longs;i dicas, qu&aelig; <lb/>ferre pote&longs;t mille aut quingenta ponderis ta&shy;<lb/>lenta. </s>

<s>Nam qualis e&longs;t capacitas, vt dixi, nauis <lb/>ratione aqu&aelig;, tant&ugrave;m e&longs;t pondus, quod ferre <lb/>pote&longs;t, &longs;cilicet quantum e&longs;t pondus aqu&aelig; <lb/>quam capit. </s>

<s>Manife&longs;tum e&longs;t igitur ex hoc, <lb/>qu&ograve;d diuer&longs;a pondera eadem nauis in diuer&shy;<lb/>&longs;is aquis feret, quoniam &amp; aquarum ip&longs;arum <lb/>diuer&longs;a &longs;unt pondera. </s>

<s>Iuxta ver&ograve; hanc ratio&shy;<lb/>nem liquet ponderis magnitudinem e&longs;&longs;e pro <lb/>ratione impellentis aqu&aelig;. </s>

<s>Nam &longs;i ( vt gratia <lb/>exempli dicam) cymba viginti amphoras &longs;u&shy;<lb/>&longs;tinet, hoc e&longs;t, quia a&euml;r inclu&longs;us ab aqu&aelig; am&shy;<lb/>phoris viginti &longs;uperi&ugrave;s impellitur, vt aqua <lb/>illa &longs;cilicet, qu&aelig; in naui contineretur, locum <lb/>&longs;uum recipiat. </s>

<s>Bell&egrave; igitur conuenit hoc ex&shy;<lb/>perimentum cum ratione, qu&aelig; &longs;uperi&ugrave;s dicta <lb/>e&longs;t, &longs;cilicet ve&longs;icam a&euml;re plenam ab aqua &longs;ur&shy;<lb/>s&ugrave;m pelli, qu&ograve;d ve&longs;ica aqu&aelig; locum occupet: <lb/>quare pondus pro magnitudine aqu&aelig;, quam <lb/>ve&longs;ica continere pote&longs;t, in a&euml;re &longs;u&longs;tinebit: id <lb/>e&longs;t, ita ve&longs;ic&aelig; pondere &longs;uperimpo&longs;ito, vt ip&shy;<lb/>&longs;um pondus totum in a&euml;re &longs;it, non in aqua. <lb/></s>

<s>Ver&ugrave;m pondus, quod in aqua e&longs;t ( vt ad na&shy;</s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg27"/><lb/>uigium eruendum rur&longs;us veniam ) tant&ograve; le&shy;<lb/>uius redditur, quant&ograve; aqua ip&longs;a grauior ex&shy;<lb/>titerit: vnde paucioribus cymbis opus erit, <lb/>qu&agrave;m qu&aelig; pondus demer&longs;i nauigij ferre po&longs;&shy;<lb/>&longs;ent. </s>

<s>Duplici ver&ograve; ratione nauigia ex gra&shy;<lb/>uioribus aquis facili&ugrave;s extrahuntur, qu&agrave;m <pb xlink:href="016/01/014.jpg" pagenum="365"/>ex leuioribus: atque ide&ograve; ex mari, qu&agrave;m ex <lb/>fluminibus, vel lacubus. </s>

<s>Altera qu&ograve;d cymb&aelig; <lb/>in mari plus &longs;u&longs;tinent ponderis: reliqua, qu&ograve;d <lb/>nauigium in ea aqua min&ugrave;s graue e&longs;t. </s>

<s>Opor&shy;<lb/>tet <expan abbr="h&atilde;c">hanc</expan> <expan abbr="aut&etilde;">autem</expan> ob cau&longs;am animaduertere, c&ugrave;m, <lb/>vt dictum e&longs;t, nauigium grauius reddatur in <lb/>aqu&aelig; &longs;uperficie <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/> quia partim e&longs;t in a&euml;re) <lb/>qu&agrave;m in imo, vt quant&ograve; magis eleuatur &agrave; <lb/>cymbis, e&ograve; plures ac maiores cymb&aelig; alligen&shy;<lb/>tur, ne decepti hac ratione non &longs;ol&ugrave;m denu&ograve; <lb/>mergatur, &longs;ed &amp; impetu adiecto omnes <expan abbr="&longs;ec&utilde;">&longs;ecum</expan> <lb/>cymbas in profundum trahat. </s>

<s>Dubitabit au&shy;<lb/>tem aliquis, cur exoneratis cymbis B, imple&shy;<lb/>tis autem aliis, per A, &longs;ignificantur, non de&longs;&shy;<lb/>cendat nauis, qu&aelig; eleuata fuit ab A, cymbis <lb/>vacuis? </s>

<s>Non enim plen&aelig; po&longs;&longs;unt &longs;u&longs;tinere <lb/>pondus. </s>

<s>Cau&longs;a e&longs;t, quia factis iam funibus <lb/>&aelig;qualibus cymbarum A, &amp; B, c&ugrave;m iam va&shy;<lb/>cuum &longs;eu inane, vel a&euml;r, qui in cymbis con&shy;<lb/>tinetur potentior &longs;it nauis pondere, plus tra&shy;<lb/>het inane cymbarum B, qu&agrave;m remittet gra&shy;<lb/>uitas aucti poderis cymbarum A. <!-- KEEP S--></s>

<s>Itaque hac <lb/>ratione perpetu&ograve; nauis a&longs;cendet: hoc dunta&shy;<lb/>xat ob&longs;eruato, vt plenarum cymbarum funes <lb/>e&ograve; &longs;int vacuarum cymbarum funibus breuio&shy;<lb/>res, quant&ograve; pondus lapidum eas cymbas de&shy;<lb/>primit. </s>

<s>Sed de &longs;implici leuis motu &longs;ur&longs;um &longs;a&shy;<lb/>tis, nunc de motu, qui ex graui &amp; leui com&shy;<lb/>ponitur, dicendum erit. </s>

<s>Pro cuius exemplo <lb/>mirific&egrave; &longs;e offert Heronis machina, quam <lb/>nos &longs;&aelig;p&egrave; tractauimus. </s>

<s>Ea &longs;ic &longs;e habet: A, la&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg28"/><lb/><figure id="id.016.01.014.1.jpg" xlink:href="016/01/014/1.jpg"/><lb/>brum aqua plenum: &longs;ub quo vas B, &amp; ip&longs;um <lb/>aqua plenum, &longs;it iunctum A, vt ex altero in <lb/>alterum aqua permeare non po&longs;&longs;it. </s>

<s>Sub B, vas <lb/>aliud, quod vocetur C, inane. </s>

<s>Fi&longs;tula D, fera&shy;<lb/>tur ex B, in C, cuius &longs;ummum os ferm&egrave; ad <lb/>labrum perueniat. </s>

<s>Fi&longs;tula alia E, qu&aelig; &longs;uper <lb/>labrum non par&ugrave;m a&longs;cendat, &amp; in&longs;erta labro, <lb/>in medio penetret v&longs;que ad imum primi va&shy;<lb/>&longs;is, non tamen ip&longs;i imo iungatur. </s>

<s>Alia fi&longs;tula <lb/>F, cuius &longs;upremum in imo labri o&longs;culum <expan abbr="&longs;it&utilde;">&longs;itum</expan> <lb/>&longs;it, inferi&ugrave;s os in ip&longs;o &longs;epto inter duo va&longs;a fi&shy;<lb/>niatur, ita <expan abbr="tam&etilde;">tamen</expan> vt aqua ex labro per &longs;uperius <lb/>os in vas C, deferatur. </s>

<s>Tunc ver&ograve; videmus <lb/><expan abbr="aqu&atilde;">aquam</expan>, qu&ecedil; e&longs;t in B, va&longs;e, per E, fi&longs;tulam emitti, <lb/>ac e&ograve; donec finiatur labri aqua v&longs;que per&longs;e&shy;<lb/>uerare. </s>

<s>Id quomodo fiat ex duobus motibus <lb/>compo&longs;itis demon&longs;trandum. </s>

<s>Aqua de&longs;cen&shy;<lb/>dens per F, fi&longs;tulam, c&ugrave;m a&euml;r in C, non po&longs;&longs;it <lb/>&longs;ub&longs;i&longs;tere, a&longs;cendit per D, fi&longs;tulam in vas B, <lb/>&longs;uperi&ugrave;s. </s>

<s>At ver&ograve; cum ibi locus aqua plenus <lb/>&longs;it, cogitur aqua a&longs;cendere per E, fi&longs;tulam <lb/>pre&longs;&longs;a ab a&euml;re, atque &longs;ic effunditur. </s>

<s>Manife&shy;<lb/>&longs;tum e&longs;t igitur h&icirc;c duos e&longs;&longs;e motus: vnum &longs;e&shy;<lb/>cundum naturam aqu&aelig; de&longs;cendentis ex labro <lb/>in C, vas per F, fi&longs;tulam, alterum a&euml;ris a&longs;cen&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg29"/><lb/>dentis ex va&longs;e C, in vas B, quod <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/>vt dictum <lb/>e&longs;t) ab aqua &longs;urs&ugrave;m impellatur. </s>

<s>Ab his igitur <lb/>duobus motibus naturalibus violentius im&shy;<lb/>petus fit quo aqua ex va&longs;e B, per fi&longs;tulam <lb/>a&longs;cendit. </s>

<s>Ver&ugrave;m motus grauis dum repetit <lb/>alternatim folles mouet, aut alias machinas, <lb/>qu&ograve;d in machina Cte&longs;ibica demon&longs;trare <lb/>oportunum erat, vt emboli ma&longs;culi vici&longs;&longs;im <lb/>in modiolis a&longs;cendere, de&longs;cender&eacute;tque po&longs;&shy;<lb/>&longs;ent. </s>

<s>Id autem &longs;ic fit: Rota cum pinnis iux&shy;<lb/>ta aqu&aelig; delabentis ca&longs;um ( vt &longs;olet fieri) &longs;ta&shy;<lb/>tuatur, vt ex aqu&aelig; perpetuo defluxu &longs;uper <lb/>pinnas rota circumuoluatur, in qua &longs;it axis <lb/>A, quem pal&agrave;m e&longs;t nece&longs;&longs;e fore, vt &amp; ip&longs;e <lb/>circumagatur. </s>

<s>Rot&aelig; de&longs;criptionem, vt rem <lb/>noti&longs;&longs;imam ac in molis omnibus con&longs;pi&shy;<lb/>cuam, pr&aelig;termitto. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg27"/>Nauigia fa&shy;<lb/>cili&ugrave;s ex ma&shy;<lb/>ri, extrahi, <lb/>qu&agrave;m flumi&shy;<lb/>nibus vel la&shy;<lb/>cubus.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg28"/>Machina <lb/>Heronis.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg29"/>De motu al&shy;<lb/>lernante.</s></p><figure id="id.016.01.014.2.jpg" xlink:href="016/01/014/2.jpg"/><p type="main">

<s>Trabs &longs;uperiacens tignis atque inclu&longs;a fo&shy;<lb/>raminibus rotundis vocetur B, ita vt mobilis <lb/>&longs;it, ac vt in cardinibus circumuolui po&longs;&longs;it. <lb/></s>

<s>Iuxta huius extremum E, annulus infixus, cui <lb/>alter annulus cum ferrea virga F: h&aelig; rur&longs;us <lb/>in annulum finiatur, quem excipiat alter an&shy;<lb/>nulus G, virga H, annexus: in extrtmo H, an&shy;<lb/>nulus iunctus e&longs;t, qui vnco ita annectitur in <lb/>&longs;ummitate axis A, vt &longs;ecum moueatur, &longs;ed <lb/>redeunte axe, redit &amp; annulus ad pri&longs;tinum <lb/>locum ac &longs;itum. </s>

<s>Ex altera trabis parte duo <lb/>annuli ex aduer&longs;o collocantur C, &amp; D. <!-- KEEP S--></s>

<s>Licet <lb/>&amp; bis duos &amp; tria paria &longs;ic ex aduer&longs;o collo&shy;<lb/>care. </s>

<s>Si igitur emboli aut folles alter C, fune <lb/>iungatur, alter D, circumuoluto axe, trahitur <lb/>primum trabs ver&longs;us D, t&uacute;ncque eleuatur <lb/>follium alter ex C, altero cadente D. <!-- KEEP S--></s>

<s>Quum <lb/>ver&ograve; rota dimidium axis circumuertit, annu&shy;<lb/>lus in imo H, redit ad locum &longs;uperiorem &amp; <lb/>impellit E, propter virgas, &amp; trabs flectitur <lb/>ver&longs;us C, atque &longs;ic mutata vice folles mo&shy;<lb/>uentur. </s>

<s>Nutat enim trabs dextra ac &longs;ini&longs;tra <lb/>vici&longs;&longs;im, &longs;ed non circumuoluitur. </s>

<s>Ergo licet <lb/>multa paria follium annulis multis in trabe <lb/>ex aduer&longs;o collocatis mouere, &longs;ed robu&longs;ta vi <lb/>aqu&aelig; opus e&longs;t. </s>

<s>Licet &amp; eidem axi alteram <lb/>trabem, quod fabri facere &longs;olent &agrave; &longs;ini&longs;tra <lb/>iungere, <expan abbr="atq;">atque</expan> &longs;ic numerus <expan abbr="folli&utilde;">follium</expan> duplicabitur. <lb/></s>

<s>Nec alio opus e&longs;t auxilio, ali&aacute;ve <expan abbr="qu&atilde;">quam</expan> qu&aelig; in <lb/>vno patefacta e&longs;t indu&longs;tria, &longs;ed &longs;ola maiore vi. </s></p><p type="main">

<s>Sed motuum tran&longs;latio, qu&aelig; &longs;olet in v&longs;u <lb/>e&longs;&longs;e, t&ugrave;m in molendinis, tum horologiis, <lb/>quamvis vulgata, tamen &longs;ubtiliori con&longs;tat <lb/>ratione. <lb/><figure id="id.016.01.014.3.jpg" xlink:href="016/01/014/3.jpg"/><lb/><arrow.to.target n="marg30"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg30"/>Motuum <lb/>tra&longs;latio.</s></p><p type="main">

<s>Sit igitur rota AB, qu&aelig; circumagi po&longs;&longs;it <pb xlink:href="016/01/015.jpg" pagenum="366"/>alia rota cum paxillis, vt in molendinis fieri <lb/>&longs;olet aut manubrio C, dentes ver&ograve; in eius <lb/>exteriore &longs;uperficie re&longs;picientes cylindrum <lb/>&longs;eu columnam FG, erectam ad perpendicu&shy;<lb/>lum plani F H. <!-- KEEP S--></s>

<s>In quo plano etiam rota &longs;u&shy;<lb/>per&longs;tans fixum habet palum, cui axis infi&shy;<lb/>gigitur. </s>

<s>In FG, autem columna, DE, cur&shy;<lb/>riculum dentatum e&longs;t. </s>

<s>Itaque quum rota <lb/>A B, circumuertitur &longs;uper axe CK, motu <lb/>ex A, in B, &longs;eu A, &longs;ur&longs;um deor&longs;um, F G, <lb/>cylindrus circumuertitur ex D E, ver&longs;us <lb/>K, &longs;eu ex dextro in &longs;ini&longs;trum, quare con&shy;<lb/>tingit tran&longs;latio motus, qu&aelig; erit e&ograve; velo&shy;<lb/>cior, qu&ograve; numerus dentium A B, rot&aelig;, <lb/>plures continebit dentes circuli D E. <!-- KEEP S--></s>

<s>His <lb/>autem vtemur ad machin&aelig; Augu&longs;tan&aelig; in&shy;<lb/>tellectum. </s></p><p type="main">

<s>His mod&ograve; vi&longs;is, po&longs;tquam &longs;ermonem de <lb/>motibus omnibus generalibus ferm&egrave; ab&longs;ol&shy;<lb/>uimus, quarto exemplo in libramento aqua&shy;<lb/>rum declarato, Heronis autem machina in <lb/>compo&longs;itis elementorum motibus &longs;atisfa&shy;<lb/>ciente, vt in vniuer&longs;um pro decem modis <lb/>decem exempla &longs;ubiecerim, colligere illa in <lb/>vnum breuiter oper&aelig; pretium erit. </s>

<s>Quieti <lb/>ob raritatem lucern&aelig; exemplum appo&longs;ui&shy;<lb/>mus. </s>

<s>Motui &agrave; raritate fi&longs;tulam in va&longs;e col&shy;<lb/>locatam, vbi de aqu&aelig; de&longs;cen&longs;u egimus. <lb/></s>

<s>Quieti ob den&longs;itatem plumbi laminam, tum <lb/>coria &longs;uper aquam &longs;par&longs;a. </s>

<s>Motui ob den&longs;i&shy;<lb/>tatem impul&longs;um bellicarum machinarum. <lb/></s>

<s>Motui attractionis ob raritatem, &amp; impul&shy;<lb/>&longs;us ob den&longs;itatem, in Cte&longs;ibica machina. <lb/></s>

<s>Vtriu&longs;que ver&ograve; motus, tum etiam quietis <lb/>ob raritatem, Brambilica machina exem&shy;<lb/>plum erit. </s>

<s>Motus leuis elementi, nauigij re&shy;<lb/>cuperationem: grauis ver&ograve;, &longs;implicis horo&shy;<lb/>logiorum motum &longs;ubiecimus. </s>

<s>Grauis, &longs;ed <lb/>&longs;&aelig;pi&ugrave;s repetiti, follium alternam iactatio&shy;<lb/>nem. </s>

<s>Grauis ac leuis &longs;imul ad vnum finem <lb/>tendentium, Heronis machinam. </s></p><p type="main">

<s>Ergo &longs;ic poterat videri tractatio h&aelig;c ab&shy;<lb/>&longs;oluta: &longs;ed non omnia &longs;ump&longs;imus genera. <lb/></s>

<s>Decem enim h&aelig;c exempla duobus conti&shy;<lb/>nentur generibus: altero, qu&ograve;d vnum tan&shy;<lb/>t&ugrave;m habet motorem, vt Heronis machina: <lb/>reliquo, quod duos, &longs;ed diuer&longs;os habet mo&shy;<lb/>tores, vt Brambilica. </s>

<s>Supere&longs;t tertium ge&shy;<lb/>nus, in quo ill&aelig; continentur machin&aelig;, qu&aelig; <lb/>plures habent motores, &longs;ed non diuer&longs;os: <lb/>quod quidem videtur e&longs;&longs;e nobili&longs;&longs;imum, quia <lb/>motui principali, &longs;eu <foreign lang="greek">au)tokine/tw|</foreign> magis a&longs;&longs;i&shy;<lb/>milatur. </s>

<s>Contingit is motus, quum aqua, <lb/>gratia exempli, rotam, qua aqua effunditur </s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg31"/><lb/>vertetit. </s>

<s>Atque hoc in genere primum e&longs;t <lb/>Archimedis inuentum Cochlea appellata, <lb/>cuius meminit Diodorus Siculus in antiqua <lb/>hi&longs;toria bis, dicens &AElig;gyptum &longs;iccatam <lb/>beneficio cochle&aelig; ab Archimede inuent&aelig;. <lb/></s>

<s>Quod &longs;i ita e&longs;t, c&ugrave;m Archimedes &longs;ecundi <lb/>belli Punici temporibus floruerit, ne&longs;cio <lb/>quo pacto antiquo tempore bene potuerit <lb/>&AElig;gyptus habitari. </s>

<s>Vtcunque tamen res &longs;e <lb/>habeat, in&longs;trumentum id nobili&longs;&longs;imum pro&shy;<lb/>culdubio e&longs;t, atque tali artifice haud indi&shy;<lb/>gnum. </s>

<s>Meminit huius Vitruuius in fine &longs;ui <lb/>operis. </s>

<s>Sed Galeaz de Rubeis ciuis no&longs;ter, <lb/>fab&eacute;rque ferrarius, cuius infr&agrave; mentionem <lb/>facturi &longs;umus, c&ugrave;m iam olim inuentam ip&shy;<lb/>&longs;e, qua&longs;i primus auctor exi&longs;timaret reperi&longs;&longs;e, <lb/>pr&aelig; l&aelig;titia in&longs;aniuit. </s>

<s>Vidimus illum ver&longs;an&shy;<lb/>tem tru&longs;atilem machinam, ac paul&ograve; p&ograve;&longs;t <lb/>mente excu&longs;&longs;um. </s>

<s>Erat autem machina <lb/>talis: </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg31"/>Coclhea Ar&shy;<lb/>chimedis.</s></p><figure id="id.016.01.015.1.jpg" xlink:href="016/01/015/1.jpg"/><p type="main">

<s>Lignum A H, &longs;olidum, rectum, rotun&shy;<lb/>dum, &aelig;qual&eacute;que, ac tam longum vt incli&shy;<lb/>natum ad &longs;uper&longs;iciem aqu&aelig;, infix&uacute;mque <lb/>alueo quantum opus e&longs;t, &longs;upraip&longs;am aquam <lb/>promineat, canali ( vt vides ) metallico <lb/>&longs;implici, ad cochle&aelig; imaginem fabricato, <lb/>circumtegatur. </s>

<s>Sunt qui multiplici vtantur: <lb/>tres mihi nece&longs;&longs;arij e&longs;&longs;e videntur, quique <lb/>ade&ograve; &longs;en&longs;im a&longs;cendant, vt omnia &longs;patia com&shy;<lb/>pleantur. </s>

<s>Duo ora habet canalis, inferius <lb/>quidem latius, angu&longs;tius quod &longs;uperius e&longs;t. <lb/></s>

<s>Vocetur autem illud K. <!-- KEEP S--></s>

<s>Demon&longs;trandum <lb/>e&longs;t igitur, qu&ograve;d vbi terminis A &amp; H ti&shy;<lb/>gnum claudatur, ita vt circumuerti po&longs;&longs;it, <lb/>quod motu aqu&aelig; circumuertetur. </s>

<s>Secund&ograve;, <lb/>qu&ograve;d vbi circumagatur aqua a&longs;cendet, ef&shy;<lb/>fundeturque per K. <!-- KEEP S--></s>

<s>Nam pinn&aelig; qu&aelig; addit&aelig; <lb/>&longs;unt B C D E F G, &longs;eu inter &longs;patia alter&shy;<lb/>utrinque, &longs;eu in coniunctionibus tigni cum <lb/>canali, occurrentes aqu&aelig;, nece&longs;&longs;ari&ograve; ver&shy;<lb/>tent illud in&longs;trumentum: quia augeri po&longs;&longs;unt <lb/>longitudine ac latitudine: pondus ver&ograve; AH, <lb/>paruum e&longs;t, &amp; long&egrave; minus etiam factum <lb/>ob inclinationem, &amp; axes in annulis po&longs;i&shy;<lb/>tos, ita vt circumagi po&longs;&longs;int. </s>

<s>O&longs;tendunt id <lb/>etiam mol&aelig; in fluminibus Pado atque Tici&shy;<lb/>no, vbi quanquam leni&longs;&longs;im&egrave; fluant aqu&aelig;, <lb/>hoc tamen ingenio lapides molares circum&shy;<lb/>acti terunt, ac molunt triticum. </s>

<s>Sed qu&ograve;d <lb/>aqua ip&longs;a a&longs;cendat ex L, in K, patet: quum <lb/>enim L, eleuatur, pars qu&aelig; &longs;uccedit fit humi&shy;<lb/>lior, igitur aqua de&longs;cendet, qua a&longs;cendente <lb/>iterum pars &longs;uccedens de&longs;cendit: ead&eacute;mque <lb/>ratio &longs;emper o&longs;tendit <expan abbr="aqu&atilde;">aquam</expan> ver&longs;us K, tendere: <lb/>h&oacute;cque experimento pulcherrim&egrave; congruit, <lb/>&amp; nos non &longs;emel periculum de hoc fecimus. <lb/></s>

<s>Conuer&longs;o igitur axe &longs;eu tigno in f&oelig;mineis <lb/>cardinibus A, &amp; H, in quibus intruditur, <lb/>donec aqua canalis impletus fuerit, effun&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg32"/><lb/>deretur per K, &longs;uper planum rip&aelig;. </s>

<s>Ex quo <lb/>non videtur h&aelig;c ratio concludere, aqua <lb/>perpetu&ograve; de&longs;cendit, igitur in fine erit in hu&shy;<lb/>miliore loco, qu&agrave;m in initio. </s>

<s>Sed tamen non <lb/>&longs;emper de&longs;cendit, ver&ugrave;m pars qu&aelig; de&longs;cen&shy;<lb/>dit maior, impellit minorem, cogitque a&longs;&shy;<lb/>cendere. </s>

<s>At c&ugrave;m effundi c&oelig;perit, tunc tam <lb/>machina facili&ugrave;s vertetur, &amp; aqua qua&longs;i <lb/>&longs;ponte effluet, propter ea, qu&aelig; de aqu&aelig; de&longs;&shy;<lb/>cen&longs;u iam demon&longs;trauimus. </s>

<s>Sunt qui canali <lb/>tabulas affigant, nect&aacute;ntque omnia &longs;imul, <lb/>vt machina robu&longs;tior ac firmior euadat, pa&shy;<lb/>xillos tabulis, non tigno, ob commodita&shy;<lb/>tem maiorem in&longs;erentes. </s>

<s>Dubitabit autem <lb/>merit&ograve; aliquis, cur a&longs;cendente parte canalis <lb/>iuxta B, c&ugrave;m tam L, qu&agrave;m C, de&longs;cendant, <lb/>aqua non non redeat in L, &amp; rur&longs;us effun&shy;<lb/>datur ( nam L, humilior e&longs;t qu&agrave;m C, ) &amp; <lb/>ex eadem parte. </s>

<s>Duplex huius ratio e&longs;t: al&shy;<lb/>tera, qu&ograve;d aqua qu&aelig; e&longs;t in B, impellitur <pb xlink:href="016/01/016.jpg" pagenum="367"/>ab ea, qu&aelig; e&longs;t e&longs;t in L, ideo tran&longs;it ad C, <lb/>&amp; non redit: reliqua Geometrica, o&longs;tendens <lb/>partem mediam inter L, &amp; B, in conuer&shy;<lb/>&longs;ione altiorem e&longs;&longs;e, qu&agrave;m &longs;it pars media in&shy;<lb/>ter B, &amp; O. </s>

<s>Indicio etiam e&longs;t, qu&ograve;d plum&shy;<lb/>bea &longs;ph&aelig;rula impo&longs;ita, c&ugrave;m &agrave; nulla alia re <lb/>prematur, a&longs;cendit tamen in K. <!-- KEEP S--></s>

<s>Et demon&shy;<lb/>&longs;tratio h&aelig;c e&longs;t: Sit tignum A B, in plano <lb/>A C, eleuatio partis A D, tigni &longs;it D C, <lb/>eius partis cochle&aelig; pars corre&longs;pondens AE, <lb/>&amp; altitudo DE, &longs;it gratia exempli &longs;e&longs;quial&shy;<lb/>tera DC, &amp; ducatur recta AE, erunt igitur <lb/>omnes line&aelig; inter A D, &amp; A C, minores <lb/>lineis &egrave; directo con&longs;titutis inter AD, &amp; AE, <lb/>ex demon&longs;tratis in &longs;exto elementorum Eu&shy;<lb/>clidis: <lb/><figure id="id.016.01.016.1.jpg" xlink:href="016/01/016/1.jpg"/><lb/><arrow.to.target n="marg33"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg32"/>Aliquid per&shy;<lb/>petu&ograve; <expan abbr="de&longs;c&etilde;-dit">de&longs;cen&shy;<lb/>dit</expan>, quod in <lb/>fine erit al&shy;<lb/>tius.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg33"/>Demon&longs;tratio <lb/>o&longs;tendens <lb/>quod cochlea <lb/>ver&longs;a graue <lb/>a&longs;cendit.</s></p><p type="main">

<s>Circumuertatur igitur AB, ita vt quando <lb/>E, erit in humillimo loco, pondus rotun&shy;<lb/>dum in A, po&longs;itum &longs;it in directo D. <!-- KEEP S--></s>

<s>Quia <lb/>igitur D E, longior e&longs;t D C, igitur &longs;i E, <lb/>erit in oppo&longs;ito &longs;ui loci, erit infr&agrave; C: &longs;ed <lb/>C, e&longs;t in directo A, igitur pondus erit in&shy;<lb/>feri&ugrave;s qu&agrave;m ab initio: &longs;ed omnes line&aelig; &longs;er&shy;<lb/>uant eandem rationem, &amp; &longs;unt longiores <lb/>etiam in circumferentia A E, qu&agrave;m in re&shy;<lb/>cta A E, &agrave; linea A D, quia pars e&longs;t minor <lb/>toto: igitur conuer&longs;o A B, pondus de&longs;cen&shy;<lb/>det in AE. </s>

<s>Sed omne graue liberum in mo&shy;<lb/>tu de&longs;cendit, igitur pondus perueniet ad E. <lb/><!-- KEEP S--></s>

<s>Sed quum erit in E, circumactum de&longs;cen&shy;<lb/>det ver&longs;us F, non ver&longs;us A, tum ob impe&shy;<lb/>tum, tum quia pars qu&aelig; e&longs;t inter A, &amp; E, <lb/>a&longs;cendit, nam in priore motu de&longs;cenderat: <lb/>pars autem E F, adhuc de&longs;cendit, igitur <lb/>pondus perueniet ex H, in A, quare ex A, in <lb/>B, multis conuer&longs;ionibus eadem ratione fa&shy;<lb/>ctis. </s>

<s>Facil&egrave; autem ligula circumdata calamo <lb/>hoc, quod tibi perdifficile for&longs;an videtur, ex&shy;<lb/>perieris. </s></p><p type="main">

<s>Sed ad rem reuertor. </s>

<s>Cochlea quam Vi&shy;<lb/>truuius docet, alieno indiget auxilio, h&aelig;c <lb/>autem no&longs;tra &longs;eip&longs;am circunducit: &longs;ed e&ograve; <lb/>facili&ugrave;s, qu&ograve; &longs;pir&aelig; canalis frequentiores <lb/>fuerint, &amp; machina mollius a&longs;cenderit. </s>

<s>Qu&ograve; <lb/>ver&ograve; facili&ugrave;s circumagetur, e&ograve; &longs;erius: hoc <lb/>enim ferm&egrave; generale e&longs;t in omnibus machi&shy;<lb/>nis. </s>

<s>Ita contrariis rationibus celeriter aquam <lb/>tran&longs;mittet, &longs;ed difficili&ugrave;s reuertetur. </s>

<s>Por&shy;<lb/>r&ograve; difficultas facit vt machin&aelig; magis atte&shy;<lb/>rantur, &amp; aquarum multitudine ac impetu <lb/>indigeamus. </s>

<s>Ver&ugrave;m celeritatem cum diffi&shy;<lb/>culate eligemus, vbi torrens fuerit, &amp; ripa&shy;<lb/>rum altitudo immodica. </s>

<s>Nam &longs;i in&longs;trumen&shy;<lb/>ti a&longs;cen&longs;us mollis fuerit, reddetur in&longs;trumen&shy;<lb/>tum ob longitudinem graui&longs;&longs;imum. </s>

<s>Eadem <lb/>in magnitudine &amp; prauitate ratio. </s>

<s>Nam par&shy;<lb/>uum facil&egrave; circumagitur, &longs;ed &longs;er&ograve; irrigat. <lb/></s>

<s>V&longs;us eius vbi modica terra e&longs;t irriganda, &amp; <lb/>flumen profundum, &amp; leniter currit, &amp; rip&aelig; <lb/>altiores. </s>

<s>In contrariis cau&longs;is magnis vtemur <lb/>machinis. </s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg34"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg34"/>Machina <lb/>Augu&longs;tana.</s></p><p type="main">

<s>E&longs;t &amp; alius machin&aelig; modus ( vt intelli&shy;<lb/>go ) Augu&longs;t&aelig;, qui tamen &longs;ub hoc genere <lb/>comprehenditur. </s>

<s>Columna ver&longs;atilis A B, <lb/>rota cum paxillis vertitur &agrave; flumine, iuxta <lb/><figure id="id.016.01.016.2.jpg" xlink:href="016/01/016/2.jpg"/><lb/>rationem &agrave; nobis &longs;uperi&ugrave;s declaratam, dum <lb/>de motuum tran&longs;latione ageremus. </s>

<s>In ea <lb/>curriculi pro numero cochlearum, gratia <lb/>exempli, CDEFGHK, &amp; cochle&aelig; pro nu&shy;<lb/>mero va&longs;orum, &amp; va&longs;a pro altitudine: va&longs;a <lb/>autem LMNOPQR, fixa in columna ST. <lb/></s>

<s>Ver&longs;a A B, vertuntur in curriculis cochle&aelig; <lb/>omnes, quarum infima C, haurit aquam <lb/>ex &longs;ubiecto flumine, &amp; transfundit eam in <lb/>vas L, &agrave; quo haurit cochlea D, transfun&shy;<lb/>dens aquam in vas M, atque ita vno motu <lb/>column&aelig; A B, C in L, D in M, E in N, <lb/>F in O, G in P, H in Q, K in R, aquam <lb/>fundunt, haurientes &egrave; &longs;ubiectis va&longs;is. </s>

<s>R, au&shy;<lb/>tem transfert aquam per os V, in locum de&shy;<lb/>&longs;tinatum. </s>

<s>Contingit rur&longs;us dubitatio: quia <lb/>cochle&aelig; ore &longs;uperiore a&longs;cendente, aquam <lb/>mittere haud debent. </s>

<s>Quamobrem primam <lb/>triplicem fecimus. </s>

<s>Sed videntur &longs;ub&longs;ultem <lb/>effundere dum a&longs;cendunt: quia ( vt demon&shy;<lb/>&longs;tratum e&longs;t) partes de&longs;cendunt, &amp; aqua tota <lb/>de&longs;cendit, quam ob cau&longs;am compre&longs;&longs;a exi&shy;<lb/>lit: &longs;ed non quemadmodum ore cochle&aelig; <lb/>de&longs;cendente, &longs;ed pluribus circa eundem axem <lb/>cochleis po&longs;itis, fit continua non &longs;ol&ugrave;m, <lb/>&longs;ed &aelig;qualis aquarum effu&longs;io. </s>

<s>Atque h&aelig;c de <lb/>machinis iuxta prima genera, &amp; &longs;pecies di&shy;<lb/>cta &longs;int. </s>

<s>Sed po&longs;tqu&agrave;m de motibus natura&shy;<lb/>libus &longs;ermonem habuimus, qui in loco <lb/>fiunt, par e&longs;t vt quid &longs;it locus intelligamus. <lb/></s>

<s>Nam &amp; hoc e&longs;&longs;e quintum naturalium rerum <lb/>principium &longs;uppo&longs;itum e&longs;t: &longs;uppo&longs;iiones au&shy;<lb/>tem h&aelig;, &longs;ecund&ugrave;m &longs;en&longs;um demon&longs;trationi&shy;<lb/>bus ip&longs;is &longs;unt firmiores. </s>

<s>Quid igitur &longs;it locus, <lb/>&longs;ciendum e&longs;t. </s>

<s>E&longs;t igitur locus, vltima corpo&shy;</s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg35"/><lb/>ris &longs;uperficies, corpus contentum ambiens. <lb/></s>

<s>Manet autem recedente corpore, quia ad c&oelig;&shy;<lb/>li ambitum comparata e&longs;t. </s>

<s>Manife&longs;tum e&longs;t <lb/>igitur, locum quemlibet &aelig;qualem e&longs;&longs;e cor&shy;<lb/>pori in eo contento ad vnguem: &amp; qu&ograve;d om&shy;<lb/>ne corpus e&longs;t in loco, &amp; qu&ograve;d in omni loco <lb/>aliquod corpus e&longs;t. </s>

<s>Nam omne corpus &longs;uam <lb/>habet extre mam &longs;uperficiem, &amp; illa vbi nul&shy;<lb/>lum aliud &longs;it corpus &agrave; quo contineatur vt vl&shy;<lb/>timum, c&oelig;lum e&longs;t ei locus: alia autem cor-<pb xlink:href="016/01/017.jpg" pagenum="368"/>pora ab alio continentur. </s>

<s>Sed locus e&longs;&longs;e non <lb/>pote&longs;t eadem ratione &longs;ine corpore, &longs;i omnis <lb/>locus e&longs;t vltima &longs;uperficies continens cor&shy;<lb/>pus. </s>

<s>E&longs;t etiam locus ip&longs;e &aelig;ternus, quia or&shy;<lb/>bis c&oelig;le&longs;tis &longs;uperficies extrema immota e&longs;t, <lb/>vt corpus ip&longs;um continet atque vniuer&longs;um. <lb/></s>

<s>Locus igitur vt in vniuer&longs;o, &aelig;ternus e&longs;t &amp; <lb/>immobilis, acimmutabilis: vt autem cor&shy;<lb/>poris certi &longs;uperficies, mutatur corporum <lb/>mutatione, nec manet. </s>

<s>Locus igitur vbi <lb/>Alexander &longs;edit in Babylonica, vel Su&longs;is, <lb/>adhuc manet, &longs;ed nunc in a&euml;re erat in ciui&shy;<lb/>tate atque domo, nunc autem for&longs;an in <lb/>agro, atque etiam &longs;ub terra. </s>

<s>E&longs;t vbi in <lb/>Ro&longs;tris facundi&longs;&longs;imus Cicero perorauit, <lb/>locus manet, at tunc propter terram in <lb/>a&euml;re fuit, nunc autem cre&longs;cente for&longs;itan <lb/>terra, &longs;ub ip&longs;a terra. </s>

<s>Et in quolibet loco <lb/>nunc vici&longs;&longs;itudinibus temporum id agenti&shy;<lb/>bus infiniti erunt homines, ali&aacute;&longs;que fu&ecirc;re, <lb/>&longs;i vera e&longs;t opinio Ari&longs;totelis de mundi &aelig;ter&shy;<lb/>nitate. </s>

<s>Tria igitur &longs;unt &longs;emper nobi&longs;cum <lb/>&aelig;terna, mens, hyle, &amp; locus. </s>

<s>Sed men&shy;<lb/>tem mutare, aut materiam non licet, locum <lb/>mutare licet, &amp; alium adipi&longs;ci. </s>

<s>Quocun&shy;<lb/>que igitur perrexerimus, ad rem &aelig;ternam <lb/>imus. </s>

<s>Et nunc locus in quo &longs;cribo &aelig;ternus <lb/>e&longs;t, atque in eo complures for&longs;an fu&ecirc;re re&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg36"/><lb/>ges, aut &longs;apientes. </s>

<s>C&ugrave;m enim principia <lb/>rerum naturalium &longs;int quinque, materia <lb/>&longs;eu hyle, forma, anima, locus, motus: <lb/>tempus autem non e&longs;t principium, &longs;ed mo&shy;<lb/>tum &longs;equitur: proximum autem videtur e&longs;&longs;e <lb/>principio, quia nihil &longs;ine ip&longs;o fit: de hoc au&shy;<lb/>tem po&longs;teri&ugrave;s dicemus. </s>

<s>Quies quoqu&egrave; non <lb/>e&longs;t principium, &longs;ed principij priuatio, vt <lb/>mors, frigus, &longs;iccitas. </s>

<s>Repugnantia item <lb/>corporum atque inane &longs;eu vacuum, non &longs;unt <lb/>principia, &agrave; forma enim pend&ecirc;re h&aelig;c, de&shy;<lb/>mon&longs;trauimus, &amp; ali&agrave;s etiam demon&longs;trabi&shy;<lb/>mus. </s>

<s>Horum igitur principiorum nul&shy;<lb/>lum non e&longs;t &longs;ecund&ugrave;m genus &aelig;ternum <lb/>&amp; primum, aliter non po&longs;&longs;ent e&longs;&longs;e princi&shy;<lb/>pia. </s>

<s>Sed per &longs;e &aelig;terna &longs;unt mens, hyle &amp; <lb/>locus. </s>

<s>Forma &amp; motus parte &aelig;terna in c&oelig;&shy;<lb/>le&longs;tibus, parte mortalia in his, qu&aelig; &longs;u lun&aelig; <lb/>c&aelig;lo &longs;unt con&longs;tituta. </s>

<s>Anima ver&ograve; parte qua&shy;<lb/>dam, qua intelligit, &aelig;terna, reliqua mor&shy;<lb/>talis e&longs;t. </s>

<s>Expers corporis e&longs;t mens, locus &amp; <lb/>motus. </s>

<s>Sed mens ab&longs;oluitur omnin&ograve; &agrave; cor&shy;<lb/>pore, motus &longs;ine corpore non e&longs;t. </s>

<s>Anima <lb/>autem, hyle &amp; forma, cum corpore nece&longs;&longs;a&shy;<lb/>ri&ograve; &longs;unt. </s>

<s>Anima tamen non videtur pars il&shy;<lb/>lius. </s>

<s>Qu&ograve;d ver&ograve; plura e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;int princi&shy;<lb/>pia, ex hoc demon&longs;tratur. </s>

<s>Nam qu&aelig; &longs;unt, <lb/>qu&aelig;dam viuunt, qu&aelig;dam non. </s>

<s>Reguntur <lb/>autem omnia atque fiunt, tum manet. </s>

<s>Cor&shy;<lb/>pus igitur in loco manet. </s>

<s>Fiunt autem ex <lb/>materia atque forma. </s>

<s>Reguntur autem ab <lb/>anima, qu&aelig; in nobilioribus mens e&longs;t, &amp; &agrave; <lb/>corpore &longs;eparata: in corporibus autem, vit&aelig; <lb/>principium. </s>

<s>Sed cau&longs;a qua manent e&longs;t motus, <lb/>item generationis, &amp; reliquorum. </s>

<s>Omnia <lb/>h&aelig;c c&ugrave;m &longs;int quidam motus, &amp; vt fiunt, &amp; vt <lb/>manent, igitur motus principium e&longs;t. </s>

<s>De <lb/>principiis &longs;ecund&ugrave;m &longs;en&longs;um, &amp; vt ad hanc <lb/>pertinebat tractationem, h&aelig;c docui&longs;&longs;e hacte&shy;<lb/>nus &longs;ufficiat: non enim hoc modo priuatio <lb/>principium e&longs;t. </s>

<s>Supere&longs;t nunc, vt declaremus, <lb/>vacuum non dari, pr&aelig;ter rationes tres &longs;en&longs;i&shy;<lb/>biles &longs;uperi&ugrave;s adductas, hoc diligenti&ugrave;s nunc <lb/>demon&longs;trantes. </s>

<s>O&longs;ten&longs;um erit &amp; pari ratio&shy;<lb/>ne de corporum repugnantia, quicquid &longs;upe&shy;<lb/>ri&ugrave;s &longs;uppo&longs;uimus: nam neque in eodem loco <lb/>duo corpora, nec corpus vnum in duobus <lb/>locis, nec corpore locum e&longs;&longs;e po&longs;&longs;e diximus. <lb/></s>

<s>Nunc igitur hoc vltimo denu&ograve; demon&longs;tru&shy;<lb/>to, reliqua etiam erunt manife&longs;ta: neque <lb/>enim in hoc libro &longs;ingula demon&longs;trare, &longs;ed <lb/>res per capita tractare propo&longs;itum e&longs;t. </s>

<s>Pri&shy;<lb/>m&uacute;m igitur vacuum non e&longs;t: quomodo igi&shy;<lb/>tur quod non e&longs;t, efficere quicquam po&shy;<lb/>terit? </s>

<s>Deinde &longs;i e&longs;&longs;e ponatur, &longs;ub&longs;tantia <lb/>non e&longs;t vacuum, neque &agrave; &longs;ub&longs;tantia profi&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg37"/><lb/>ci&longs;citur, &amp; vt vno verbo ab&longs;oluam, nihil <lb/>e&longs;t, atque ideo nullam poterit habere ope&shy;<lb/>rationem. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg35"/>Locus quid <lb/>&longs;it.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg36"/><expan abbr="Principior&utilde;">Principiorum</expan> <lb/>naturalium <lb/>diui&longs;io.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg37"/>Demon&longs;tra&shy;<lb/>tio, quia nul&shy;<lb/>lus motus e&longs;t <lb/>&agrave; vacuo.</s></p><p type="main">

<s>For&longs;an dicet qui&longs;piam, naturam metu <lb/>vacui, &longs;eu vt illud euitet, motum ciere. </s>

<s>Sed <lb/>neque i&longs;tud: nam quum a&euml;r rarior aqua &longs;it, <lb/>oportuit prim&ograve; antequ&agrave;m fiat attractio va&shy;<lb/>cui ratione, quum aqua a&longs;cendit aqu&aelig; con&shy;<lb/>&longs;ecutione, priorem aquam in a&euml;rem verti, <lb/>h&uacute;ncque rur&longs;us in ignem, qui a&euml;re rarior e&longs;t: <lb/>deinde ip&longs;um ignem attenuari, demum fieri <lb/>hanc attractionem. </s>

<s>Sed nos videmus, aquam <lb/>non verti in a&euml;rem, &longs;ed trahere: &longs;imiliter <lb/>a&euml;rem, antequam in ignem tran&longs;eat: non igi&shy;<lb/>tur metu vacui, quum adhuc &longs;uper&longs;int tot <lb/>intermedia, &longs;ed metu raritatis natura moli&shy;<lb/>tur eam attractionem, quam &agrave; vacuo appel&shy;<lb/>lant. </s>

<s>Nec e&longs;t vt eam cum Auerro&euml;, violen&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg38"/><lb/>tam dicam: nam ip&longs;a pror&longs;us e&longs;t naturalis, <lb/>&longs;icut &amp; motus aqu&aelig;, quum in a&euml;re fuerit &amp; <lb/>de&longs;cendit: violenter enim quie&longs;cit, &amp; ideo <lb/>naturaliter mouetur. </s>

<s>Sic elementum, quod <lb/>raritatis cau&longs;a trahit, violentiam patitur, &agrave; <lb/>qua motu illo &longs;e liberat. </s>

<s>Qu&ograve;d ver&ograve; eo motu <lb/>graue &longs;ur&longs;um trahatur, contingit ca&longs;u, e&longs;t que <lb/>ei quod trahitur, quandoque violentum, &amp; <lb/>quandoque non, velut &longs;i leue &longs;ur&longs;um traha&shy;<lb/>tur. </s>

<s>Satis e&longs;t motum ex principio ip&longs;o e&longs;&longs;e <lb/>naturalem. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg38"/>Motus at&shy;<lb/>tractionis &agrave; <lb/>raritate, non <lb/>e&longs;t <expan abbr="viol&etilde;tus">violentus</expan>.</s></p><p type="main">

<s>Vt inuito, vel &longs;altem non iuuante pa&longs;&longs;o <lb/>fit? </s>

<s>Im&ograve; quod mouetur ad locum, &longs;pont&egrave; <lb/>mouetur, vt elementum aut mixtum, non vt <lb/>graue, aut leue. </s>

<s>Obliui&longs;citur enim propri&aelig; <lb/>natur&aelig;, qu&ograve;d &longs;ic mouetur con&longs;en&longs;u alterius. <lb/></s>

<s>Velut qui filium hortatur ad vit&aelig; pericu&shy;<lb/>lum, dum muri vrbis ab ho&longs;te oppugnan&shy;<lb/>tur, pietatem exercet: vbi communis cau&shy;<lb/>&longs;a non impelleret, id agens crudelis habe&shy;<lb/>retur. </s></p><p type="main">

<s>Sed iam ad motus grauium veniamus. </s>

<s>Hic <lb/><arrow.to.target n="marg39"/><lb/>autem liber e&longs;t, aut fit pondere alligato, vt in <lb/>libra &amp; &longs;tatera. </s>

<s>Qu&aelig;ri &longs;olet, cur pondera <lb/>ponderibus magis agitantur? </s>

<s>nam manu&shy;<lb/>brio A, agitetur &longs;uper furculam C, pondus <lb/>B. </s>

<s>Con&longs;tat qu&ograve;d &longs;i addatur pondus ip&longs;i ma&shy;<lb/>nubrio, vtpote plumbum v&longs;que ad certam <lb/>metam, facili&ugrave;s de&longs;cendere &agrave; lateribus ad <lb/>medium adiuuante pondere: at contr&agrave; diffi&shy;<lb/>cilius moueri &agrave; medio ad latera. </s>

<s>Ob id, pon&shy;<lb/>deris meta qu&aelig;dam habenda e&longs;t, v&longs;que ad <lb/>quam motus facilitas augetur. </s>

<s>Hanc tamen <lb/>&longs;i tran&longs;cendas, motus redditur difficilior. <lb/></s>

<s>Hac ratione capulos en&longs;ibus grauiores ad&shy;<lb/>dunt, vt en&longs;es videantur leuiores, facili&uacute;&longs;&shy;<lb/>que tractentur. </s>

<s>Sed &amp; h&icirc;c modus &longs;eruan&shy;<lb/>dus e&longs;t. </s></p><pb xlink:href="016/01/018.jpg" pagenum="369"/><p type="margin">

<s><margin.target id="marg39"/>Quomode <lb/>pondera fa&shy;<lb/>cile mouean&shy;<lb/>tur.</s></p><figure id="id.016.01.018.1.jpg" xlink:href="016/01/018/1.jpg"/><p type="main">

<s>Adiecimus hoc, quia pleraque in&longs;trumen&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg40"/><lb/>ta hauriendis aquis idonea, hominum aut <lb/>iumentorum viribus aguntur. </s>

<s>Sed et&longs;i ip&longs;a&shy;<lb/>rum aquarum rapido impetu agitentur ma&shy;<lb/>chin&aelig;, rur&longs;us addita manubriis pondera fa&shy;<lb/>ciliorum efficiunt motum. </s>

<s>Licet itaque &longs;olo <lb/>impetu aquarum defluentium, aquas ip&longs;as in <lb/>&longs;uprema loca impellere, atque &aelig;gros humi&shy;<lb/>lioribus aquis irrigare. </s>

<s>Sed hoc tant&ugrave;m in <lb/>his qu&aelig; decurrunt, &amp; impetum labendo ha&shy;<lb/>bent. </s>

<s>Aptetur enim &agrave; latere vno Cte&longs;ibica, <lb/>aut Brambilica, aut alterius generis machi&shy;<lb/>na: nam ( vt dixi ) innumeri po&longs;&longs;unt e&longs;&longs;e <lb/>modi earum, quanquam h&aelig; omnibus aliis, <lb/>coclea excepta, &longs;int elegantiores: &amp; ( vtiam <lb/>docuimus ) alternus manubrij motus rota <lb/>cum pinnis agitata perficiatur, &longs;ic fiet vt <lb/>&longs;pont&egrave; aqua &longs;eip&longs;am &longs;ur&longs;um impellat: nam&shy;<lb/>que ars contra &longs;ua in&longs;tituta eam facere co&shy;<lb/>git. </s>

<s>Quod exemplum nonnull&aelig; ciuitates qu&aelig; <lb/>editioribus &agrave; flumine locis po&longs;it&aelig; &longs;unt, &longs;e&shy;<lb/>quuntur. <lb/><arrow.to.target n="marg41"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg40"/>Quomodo <lb/>aqua <expan abbr="&longs;eips&atilde;">&longs;eipsam</expan> <lb/>impellat &longs;ur&shy;<lb/>&longs;um.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg41"/>De libra &amp; <lb/>illius ratio&shy;<lb/>ne.</s></p><p type="main">

<s>Po&longs;t h&aelig;c videndum e&longs;t de ponderibus <lb/>qu&aelig; in libra con&longs;tituuntur. </s>

<s>Sit igitur libra, <lb/>cuius trutina &longs;it appen&longs;a in A, &amp; finis vbi <lb/>iunguntur latera lancis B, &amp; lanx CD, &amp; <lb/>manife&longs;tum e&longs;t qu&ograve;d CD mouetur circa B, <lb/>velut centrum quoddam, quia CD non po&shy;<lb/>te&longs;t &longs;eparari ab ip&longs;o B: &amp; &longs;it angulus ABC, <lb/>&amp; ABD rectus. </s>

<s>Dico qu&ograve;d pondus in C <lb/>con&longs;titutum erit grauius, qu&agrave;m &longs;i lanx collo&shy;<lb/>cetur in quocunque alio loco, vtpute qu&ograve;d <lb/><figure id="id.016.01.018.2.jpg" xlink:href="016/01/018/2.jpg"/><lb/>con&longs;titueretur lanx in F. <!-- KEEP S--></s>

<s>Vt autem cogno&longs;&shy;<lb/>camus qu&ograve;d C &longs;it grauius in eo &longs;itu, quam <lb/>in F, nece&longs;&longs;arium e&longs;t vt in &aelig;quali tempore <lb/>moueatur per maius &longs;patium ver&longs;us cen&shy;<lb/>trum. </s>

<s>Videmus enim grauiora pari ratione <lb/>in reliquis, veloci&ugrave;s ad centrum ferri. </s>

<s>Qu&ograve;d <lb/>autem hoc contingat magis pondere &amp; li&shy;<lb/>bra in C collocata qu&agrave;m in F, o&longs;tendo dua&shy;<lb/>bus rationibus. </s>

<s>Prima, qu&ograve;d &longs;i in aliquo <lb/>tempore moueatur ex C in E, &amp; &longs;it arcus <lb/>CE &aelig;qualis FG, quod tardius de&longs;cendet ex <lb/>F in G, qu&agrave;m ex C in E, &amp; ita erit leui&ugrave;s <lb/>in F, qu&agrave;m in C. Secund&ograve;, qu&ograve;d po&longs;ito <lb/>qu&ograve;d in &aelig;quali &longs;patio temporis moueretur <lb/>ex C in E, ex &amp; F in G, adhuc per arcum <lb/>CE &aelig;qualem FG, magis appropinquaret <lb/>centro qu&agrave;m per motum factum in arcu <lb/>FG. </s>

<s>Ide&ograve; ergo duplici ratione magis gra&shy;<lb/>uabit pondus lance po&longs;ita ad perpendicu&shy;<lb/>lum cum trutina, qu&agrave;m in quoque alio <lb/>loco. </s></p><p type="main">

<s>Prim&ugrave;m igitur &longs;ic declaratur. </s>

<s>Manife&shy;<lb/>&longs;tum e&longs;t in &longs;tateris, &amp; in his, qui pondera <lb/>eleuant, qu&ograve;d quant&ograve; magis pondus &agrave; tru&shy;<lb/>tina, e&ograve; magis graue videtur: &longs;ed pondus <lb/>in G di&longs;tat &agrave; trutina quantitate BC line&aelig;, <lb/>&amp; in F quantitate FP, &longs;ed CB e&longs;t maior FP, <lb/>ex decimaquinta, tertij elementorum Eu&shy;<lb/>clidis: igitur lance po&longs;ita in C, grauius pon&shy;<lb/>dus videbitur qu&agrave;m in F, quod erat primum. <lb/></s>

<s>Ex hac etiam demon&longs;tratione manife&longs;tum <lb/>e&longs;t, libram quant&ograve; magis di&longs;cendit ver&longs;us <lb/>C ex A, tant&ograve; graui&ugrave;s pondus reddere, &amp; e&ograve; <lb/>veloci&ugrave;s moueri: at ex C ver&longs;us Q, contra&shy;<lb/>ria ratione pondus reddi leuius, &amp; motum <lb/>&longs;egniorem, quod &amp; experimentum docet. <lb/></s>

<s>Secundum ver&ograve; &longs;ic demon&longs;tratur. </s>

<s>Quia enim <lb/>CE e&longs;t &aelig;qualis FG, &longs;umatur CH &aelig;qualis <lb/>CE, eritque &aelig;qualis CH ip&longs;i FG, quare re&shy;<lb/>cta &longs;ubten&longs;a CH, &aelig;qualis rect&aelig; &longs;ubten&longs;&aelig; <lb/>FG. </s>

<s>Igitur ex octaua primi elementorum <lb/>angulus BFG, &aelig;qualis erit angulo BCH. </s>

<s>Igi&shy;<lb/>tur ductis ad perpendiculum rectis FL &amp; <lb/>HK, minor e&longs;t angulus FGL. qui &amp; ip&longs;e <lb/>e&longs;&longs;et pars co&aelig;qualis BFG, ex quinta primi <lb/>elementorum, angulo KCH. </s>

<s>Igitur latus <lb/>HK, maius latere FL: nam rect&aelig; FG &amp; HC <lb/>&aelig;quales fuerunt, &amp; trigoni orthogonij &longs;eu <lb/>rectanguli: igitur BN maior OF, &amp; ideo <lb/>BM maior OP. </s>

<s>Dum igitur libra mouetur ex <lb/>C in E pondus de&longs;cendit per BM lineam, &longs;eu <lb/>propinquius centro redditur qu&agrave;m e&longs;&longs;et in <lb/>C, &amp; dum mouetur per &longs;patium arcus FG, <lb/>de&longs;cenditque per OP, &amp; BM, maior e&longs;t OP. <lb/></s>

<s>Igitur &longs;uppo&longs;ito etiam quod in &aelig;quali tem&shy;<lb/>pore tran&longs;iret ex C in K, &amp; ex F in G, adhuc <lb/>veloci&ugrave;s de&longs;cendit ex C, quam ex F. <!-- KEEP S--></s>

<s>Igitur <lb/>grauius e&longs;t in C, qu&agrave;m in F. <!-- KEEP S--></s>

<s>Ex hoc autem <lb/>demon&longs;tratur quod dicit Philo&longs;ophus, qu&ograve;d <lb/>&longs;i &aelig;qualia &longs;int pondera in F &amp; R, libra ta&shy;<lb/>men &longs;pont&egrave; redit ad &longs;itum CD, vbi trutina <lb/>&longs;it AB. <!-- KEEP S--></s>

<s>Nec hoc demon&longs;trat Iordanus, nec <lb/>intellexit. </s>

<s>Similiter cur trutina QB po&longs;ita, <lb/>atque infr&agrave; libram ip&longs;am, velut accidit con&shy;<lb/>uer&longs;a libra, vt manu trutinam teneas &longs;uper&shy;</s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg42"/><lb/>incumbente libra pondus quod iam de&longs;cen&shy;<lb/>derat tractum ad R, vbi &aelig;quale aliud ad <lb/>con&longs;titutum in F, vel lances omnin&ograve; vacu&aelig; <lb/>&longs;int, non &longs;ol&ugrave;m non reuertuntur ad &longs;itum <lb/>CD, &longs;eu perpendiculi, im&ograve; magis R de&longs;cen&shy;<lb/>dit ver&longs;us Q &amp; F a&longs;cendit ver&longs;us A. vt expe&shy;<lb/>rimento patet. </s>

<s>Hoc etiam Iordanus non de&shy;<lb/>mon&longs;trauit. </s>

<s>Ari&longs;toteles dicit hoc contingere, <lb/>quum trutina e&longs;t &longs;upra libram, quia angu&shy;<lb/>lus QBF met&aelig;, maior e&longs;t angulo QBR, Et &longs;i&shy;<lb/>militer quum trutina fuerit QB, erit meta <lb/>AB, &amp; tunc angulus RBA, maior erit angu&shy;<lb/>lo FBA, &longs;ed maior angulus reddit grauius <lb/>pondus: igitur dum trutina &longs;uperius e&longs;t F, <lb/>erit grauius R, ideo F trahet libram ver&longs;us <lb/>C, &amp; dum fuerit inferius R, erit grauius <lb/>qu&agrave;m F, ideo trahet libram ver&longs;us <expan abbr="q.">que</expan> Qu&ograve;d &longs;i <lb/>quis obiiciat, igitur pondus in F, erit gra&shy;<lb/>uius qu&agrave;m in C, trutina in A appen&longs;a cuius <lb/>tamen oppo&longs;itum iam e&longs;t demon&longs;tratum. <lb/></s>

<s>Re&longs;pondemus, qu&ograve;d latior angulus &agrave; meta, <lb/>facit pondus grauius, quum rect&aelig; fuerint <pb xlink:href="016/01/019.jpg" pagenum="370"/>&aelig;quales: &longs;ed vt demon&longs;tratum e&longs;t, pondus <lb/>in C, plus di&longs;tat tam &agrave; meta, qu&agrave;m &agrave; trutina, <lb/>quam in E, ideo ratio anguli ibi non tenet: <lb/>&longs;ed quum comparamus pondera in F &amp; R, <lb/>iam illa &aelig;qualiter di&longs;tant tam &agrave; trutina, <lb/>quod &agrave; meta: ideo tanc anguli ratio &longs;pectan&shy;<lb/>da e&longs;t. </s>

<s>Generalis igitur ratio h&aelig;c &longs;it: pon&shy;<lb/>dera qu&ograve; plus di&longs;tant &agrave; meta &longs;eu linea de&longs;&shy;<lb/>cen&longs;us per rectam, aut obliquum, id e&longs;t, per <lb/>angulum, e&ograve; &longs;unt grauiora. </s>

<s>Sed prim&ograve; rect&aelig; <lb/>line&aelig; magnitudo &longs;pectanda e&longs;t: vbi rect&aelig; li&shy;<lb/>ne&aelig; &aelig;quales &longs;int, tunc angulus qu&ograve;d maior <lb/>erit, e&ograve; pondus reddetur grauius. </s>

<s>Si igitur <lb/>BC &longs;inuetur ver&longs;us QC, eleuabitur, &amp; mi&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg43"/><lb/>nus di&longs;tabit &agrave; B puncto, ideoque reddet pon&shy;<lb/>dera leuiora, aureu&longs;que iu&longs;ti ponderis defi&shy;<lb/>cere videbitur, &amp; ex aduer&longs;a parte po&longs;itus <lb/>qui deficit, bonus videbitur. </s>

<s>Sed vacua libe&shy;<lb/>ra delegitur fraus, aur commutatis vici&longs;&longs;im <lb/>numo &amp; indice. </s>

<s>Sed cur pondera qu&aelig;runt <lb/>ver&longs;us medium moueri? </s>

<s>Hoc facil&egrave; di&longs;&longs;olui&shy;<lb/>tur, &longs;i quis, qu&aelig; diximus mente teneat. </s>

<s>Nam <lb/>pondus in F, dum peruenit ad C, propin&shy;<lb/>quius redditur mundi centro ad quod natu&shy;<lb/>ra fertur linea PB: &amp; dum ex C in Q linea <lb/>BQ &amp; ita intentum ponderis e&longs;t rect&agrave; ferri <lb/>ad centrum quia vinculo prohibetur, moue&shy;<lb/>tur eo modo, quo moueri pote&longs;t, atque ita &agrave; <lb/>dextra, vel &longs;ini&longs;tra ver&longs;us perpendiculum, &amp; <lb/>medium. </s>

<s>Sed dices, cur igitur libra vacua C, <lb/>non mouetur ver&longs;us Q? Re&longs;pondeo, qu&ograve;d <lb/>tunc D moueretur ver&longs;us A: &longs;ed vt vi&longs;um e&longs;t <lb/>ratione rect&aelig; lin&aelig; po&longs;ito C in Q &amp; D in A, <lb/>adhuc tantum e&longs;&longs;et ami&longs;&longs;um ex parte D, <lb/>quantum acqui&longs;itum ip&longs;i C: &longs;ed quod e&longs;&longs;et <lb/>ami&longs;&longs;um ex parte D, e&longs;&longs;et magis contra na&shy;<lb/>turam quam illud quod e&longs;&longs;et acqui&longs;itum ip&longs;i <lb/>C &longs;ecundum naturam: igitur maius e&longs;&longs;et de&shy;<lb/>trimentum quam iuuamentum. </s>

<s>Quare pari&shy;<lb/>bus ponderibus in C &amp; D, non &longs;olum non <lb/>remouebuntur ab eo &longs;itu &longs;pont&egrave;, &longs;ed vi amo&shy;<lb/>ta redibunt. </s>

<s>His rationibus con&longs;ideratis, po&longs;&shy;<lb/>&longs;umus facere libram qu&aelig; vacua ponderibus <lb/>&aelig;qua videbitur, iu&longs;ti&longs;que notis ponderum <lb/>maius rerum ip&longs;arum pondus repr&aelig;&longs;entet. <lb/></s>

<s>Sic enim vt Ari&longs;toteles refert, purpuram <lb/>vendentes imponebant emptoribus. </s>

<s>Cuius <lb/>ratio &longs;ic con&longs;tat: <lb/><arrow.to.target n="marg44"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg42"/>Cur libra <lb/>vacua redit <lb/>&longs;pont&egrave; ad &longs;i&shy;<lb/>tum rectum, <lb/>vel &longs;i pon<lb/>dera &aelig;qua&shy;<lb/>lia fuerint.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg43"/>Vt aurei iu&shy;<lb/>&longs;ti ponderis <lb/>leuiores vi&shy;<lb/>deantur, &amp; <lb/>leues iu&longs;ti. <lb/></s>

<s>Cur pondera <lb/>ver&longs;us me&shy;<lb/>dium mo&shy;<lb/>uentur.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg44"/>Modus fa&shy;<lb/>ciendi <expan abbr="libr&atilde;">libram</expan>, <lb/>qu&aelig; pondera <lb/>rerum maio&shy;<lb/>ra qu&agrave;m <lb/>&longs;int o&longs;tendat.</s></p><figure id="id.016.01.019.1.jpg" xlink:href="016/01/019/1.jpg"/><p type="main">

<s>Volenti libram qu&aelig; pro vndecim vnciis <lb/>duodecim pr&aelig;&longs;eferat, virga AB &longs;umatur <lb/>metallica, qu&aelig; in partes viginti tres &aelig;quas <lb/>( nam totidem con&longs;urgunt iunctis vndecim <lb/>ac duodecim ) diuidatur. </s>

<s>In fine vndecim&aelig; <lb/>&amp; initio duodecim&aelig; partis figatur lingua li&shy;<lb/>bramenti &amp; agina. </s>

<s>Con&longs;tat igitur DC vnde&shy;<lb/>cima parte maiorem e&longs;&longs;e AD: quumque CD <lb/>paul&ograve; maior &longs;it AD &amp; grauior, leuiorem li&shy;<lb/>ma vel terebratione reddemus, aut lancem <lb/>leuiorem adiiciemus ip&longs;i C qu&agrave;m A, ade&ograve; vt <lb/>dum lances vacu&aelig; &longs;unt longitudinis AC, te&shy;<lb/>nuitatis pen&longs;ata ratione, trutina &longs;ub agina <lb/>iaceat, nullam in partem libra pendente: cui <lb/>tamen c&ugrave;m ex parte C pondus vnciarum <lb/>vndecim adiunxerimus, &amp; nota duodecim <lb/>vnciarum in lance A, libra &aelig;quilibrium de&shy;<lb/>mon&longs;trabit. </s>

<s>Quum ergo nec adulterin&aelig; &longs;int <lb/>ponderum not&aelig;, nec lancibus vacuis libra <lb/>videatur vitio&longs;a, fraus mutatis mercibus ac <lb/>notis hincinde, vt not&aelig; &longs;unt in C, merces in <lb/>A, manife&longs;t&egrave; depr&aelig;henditur. </s>

<s>Nam C latus <lb/>infr&agrave; de&longs;cendet duplici cau&longs;a, &amp; quia maius <lb/>lanci &longs;u&aelig; pondus ine&longs;t, &amp; quia CD, ip&longs;a DA <lb/>longior e&longs;t. </s>

<s>Difficilior ac ob&longs;curior e&longs;t &longs;tate&shy;<lb/>r&aelig; ratio, de qua in Arithmeticis diximus. <lb/></s>

<s>Nunc autem quum affinis &longs;it huic con&longs;ide&shy;<lb/>rationi, quantum nece&longs;&longs;arium e&longs;t huic pro&shy;<lb/>po&longs;ito, adiicere optimum erit. </s>

<s>Ergo tota in <lb/>tribus con&longs;tat, quorum primum e&longs;t Archi&shy;<lb/>medis in Parabolis: &amp; e&longs;t vbi regula &longs;tate&shy;<lb/>r&aelig;, nullius ponderis cen&longs;eatur. </s></p><figure id="id.016.01.019.2.jpg" xlink:href="016/01/019/2.jpg"/><p type="main">

<s>Stantium in &aelig;quilibrio ponderum ratio <lb/><arrow.to.target n="marg45"/><lb/>e&longs;t, vt di&longs;tantiarum &agrave; trutina mutua. </s>

<s>Velut &longs;i <lb/>D appen&longs;um ex lancula in C faciat &aelig;quili&shy;<lb/>brium cum G appen&longs;o in F, &amp; proportio FB <lb/>ad BC &longs;it quadrupla, erit etiam D quadru&shy;<lb/>plum ad G Secundum, c&ugrave;m in parte breuiore <lb/>fuerit &longs;ol&ugrave;m appen&longs;um pondus, &amp; regula fue&shy;<lb/>rit pondero&longs;a, &aelig;qualis in magnitudine &amp; <lb/>pondere, &amp; fiat &aelig;quilibrium, erit proportio <lb/>ponderis appen&longs;i ad pondus totius regul&aelig;, <lb/>vt differenti&aelig; partium regul&aelig; ad duplum <lb/>ponderis minoris. </s>

<s>Exemplum: D pondus in <lb/>C appen&longs;um faciat &aelig;quilibrium <expan abbr="c&utilde;">cum</expan> BL virga <lb/><expan abbr="ab&longs;q;">ab&longs;que</expan> alio pondere, &amp; &longs;ic BL &amp; BC, vt aixi, <lb/>fiat &aelig;qualis BK ip&longs;i BC, tunc dico qu&ograve;d pro&shy;<lb/>portio D ad pondus CL, e&longs;t veluti ponderis <lb/>LK ad pondus KC. </s>

<s>Sed ex hoc habetur re&shy;<lb/>gula: cognito pondere CL &amp; CK ha&shy;<lb/>bendi pondus D, ducemus KL, qu&aelig; &longs;it 40, <lb/>gratia exempli in &longs;e, fit 1600, diuide per pon&shy;<lb/>dus CK, quod &longs;it 16, exit 100, huic adde <expan abbr="p&otilde;-dus">pon&shy;<lb/>dus</expan> KL, quod e&longs;t 40, fit <expan abbr="p&otilde;dus">pondus</expan> D, 140. Et ita <lb/>poterimus ad <expan abbr="quancunq;">quancunque</expan> men&longs;uram volueri&shy;<lb/>mus &longs;cire <expan abbr="quant&utilde;">quantum</expan> <expan abbr="p&otilde;deris">ponderis</expan> refert &longs;tatera. </s>

<s>Ter&shy;<lb/>tium habetur ex his duobus &amp; e&longs;t, &longs;i virgula <lb/>&longs;ine pondere cen&longs;eatur, &agrave; parte <expan abbr="aut&etilde;">autem</expan> qu&ecedil; dif&shy;<lb/>ferentia e&longs;t <expan abbr="longitudin&utilde;">longitudinum</expan> ab agina, pondus &aelig;&shy;<lb/>quale extendatur per <expan abbr="tot&atilde;">totam</expan> <expan abbr="virg&atilde;">virgam</expan>, <expan abbr="&aelig;qual&etilde;">&aelig;qualem</expan> <expan abbr="gra-uitat&etilde;">gra&shy;<lb/>uitatem</expan> habebit cum <expan abbr="eod&etilde;">eodem</expan> pondere appen&longs;o in <lb/>puncto di&longs;tante &agrave; librili per <expan abbr="medietat&etilde;">medietatem</expan> totius <lb/>virg&ecedil;. </s>

<s>Sit vt virga CL nullius &longs;it ponderis, &amp; <lb/>&longs;it BC &aelig;qualis BK, &amp; coexten&longs;um <expan abbr="p&otilde;dus">pondus</expan> &aelig;&shy;<lb/>qualiter, vt &longs;ub forma tetragoni faciat <expan abbr="&aelig;qui-libri&utilde;">&aelig;qui&shy;<lb/>librium</expan> <expan abbr="c&utilde;">cum</expan> D <expan abbr="app&etilde;&longs;o">appen&longs;o</expan> in C, &amp; &longs;umatur G <expan abbr="&ecedil;qui-pondi&utilde;">&ecedil;qui&shy;<lb/>pondium</expan> &ecedil;quale <expan abbr="p&otilde;deri">ponderi</expan> <expan abbr="coext&etilde;&longs;o">coexten&longs;o</expan>, &amp; &longs;it BM <expan abbr="di-midi&utilde;">di&shy;<lb/>midium</expan> totius CL, dico qu&ograve;d G <expan abbr="&longs;u&longs;pens&utilde;">&longs;u&longs;pensum</expan> in M <lb/>faciet <expan abbr="&aelig;quilibri&utilde;">&aelig;quilibrium</expan> <expan abbr="c&utilde;">cum</expan> D, &amp; ita &aelig;qualiter gra&shy;<lb/>uabit vt <expan abbr="coextens&utilde;">coextensum</expan> toti KL. </s>

<s>Sit igitur vt in M <lb/>faciat <expan abbr="&ecedil;quilibri&utilde;">&ecedil;quilibrium</expan> <expan abbr="c&utilde;">cum</expan> D, igitur per <expan abbr="prim&atilde;">primam</expan> <expan abbr="har&utilde;">harum</expan> <lb/>proportio MB ad BC, vt D ad G. <expan abbr="It&etilde;">Item</expan> quia facit <pb xlink:href="016/01/020.jpg" pagenum="371"/><expan abbr="&aelig;quilibri&utilde;">&aelig;quilibrium</expan> D cum G co&euml;xten&longs;o K L, &longs;i igitur <lb/>adderetur &aelig;qu&egrave; graue per totam CK adhuc <lb/>faceret &aelig;quilibrium, quia in BC &amp; BK &aelig;&shy;<lb/>quales &longs;unt, &amp; tunc e&longs;&longs;et proportio ponde&shy;<lb/>ris D ad pondus KL, &longs;icut ponderis LC, ad <lb/>pondus CK, ex &longs;ecunda proportione permu&shy;<lb/>tata, igitur vt longitudinis LC ad CK, quia <lb/>pondus e&longs;t &aelig;qualiter di&longs;tributum. </s>

<s>Sed &longs;icut <lb/>ponderis D ad pondus LK, &longs;ic D ad G, quia <lb/>&longs;uppo&longs;itum e&longs;t G &amp; LK &aelig;qualia e&longs;&longs;e, igitur <lb/>vt LC ad CK, &longs;ic MB ad BC: quare permu&shy;<lb/>tando vt CK ad CB, &longs;ic LC ad MB: &longs;ed CB <lb/>e&longs;t dimidium CK: igitur BM e&longs;t dimdium <lb/>LC, quod erat demon&longs;trandum. </s>

<s>Quia ver&ograve; <lb/>CB e&longs;t dimidium CK, &amp; BM dimidium <lb/>CL, &longs;equitur vt MK &longs;it dimidium KL, &amp; ita <lb/>e&longs;t ac &longs;i &longs;u&longs;pen&longs;um e&longs;&longs;et in medio loci cui <lb/>coextenditur. </s>

<s>Vnumquodque igitur pondus, <lb/>iuxta Archimedem, quantumvis in&aelig;quale, <lb/><arrow.to.target n="marg46"/><lb/>vt triangulum tantum affert grauitatis, coex&shy;<lb/>ten&longs;um virgul&aelig;, quantum &longs;i &longs;u&longs;pendatur ex <lb/>centro in loco vbi centrum grauitatis &longs;e&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg47"/><lb/>cundum perpendiculum &longs;itum e&longs;t. </s>

<s>Hoc au&shy;<lb/>tem generaliter &longs;upponit, etiam&longs;i pondus <expan abbr="n&otilde;">non</expan> <lb/>extendatur v&longs;que ad aginam, &longs;ed coex-ten&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg48"/><lb/>datur, gratia exempli per L F, &amp; centrum <lb/>eius &longs;it in directo E, tunc dicit, e&longs;t ac &longs;i &longs;u&longs;&shy;<lb/>penderetur in ip&longs;o E. <!-- KEEP S--></s>

<s>Ex his, vt in Arithme&shy;<lb/>ticis docuimus, colligitur ratio conficien&shy;<lb/>di &longs;tateras. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg45"/>Stater&aelig; ra&shy;<lb/>tio.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg46"/>Parabola <lb/>quinta.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg47"/>Parabola <lb/>octaua.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg48"/>Statera <lb/>quomodo <lb/>perfecta e&longs;&longs;e <lb/>po&longs;&longs;it.</s></p><p type="main">

<s>Nunc &longs;olum demon&longs;trare oportet, quo&shy;<lb/>modo &longs;tatera perfecta e&longs;&longs;e po&longs;&longs;it: et&longs;i in pre&shy;<lb/>cio&longs;is mercibus mercatores libra vtantur. </s>

<s>Sit <lb/>igitur &longs;tatera diui&longs;a tuo modo cum pondere <lb/>auxiliari, quod mobile e&longs;t G, &amp; &aelig;quiponi&shy;<lb/>deret G in F ip&longs;i D, quia itaque D &aelig;qui&shy;<lb/>ponderat G in F, &amp; etiam regul&aelig; KL. </s>

<s>Po&shy;<lb/>nantur enim N pars D, qu&aelig; facit <expan abbr="&aelig;quilibri&utilde;">&aelig;quilibrium</expan> <lb/><expan abbr="c&utilde;">cum</expan> LK, &amp; O pars reliqua D, qu&aelig; facit <expan abbr="&aelig;qui-libri&utilde;">&aelig;qui&shy;<lb/>librium</expan> cum G. <!-- KEEP S--></s>

<s>Igitur iuxta <expan abbr="prim&atilde;">primam</expan> <expan abbr="regul&atilde;">regulam</expan> pro&shy;<lb/>portio O ad G, vt FB ad BC. </s>

<s>Proportio ve&shy;<lb/>r&ograve; N ad LK, &amp; e&longs;t vt LK &longs;u&longs;pen&longs;a in M, ex <lb/>tertia regula, vt L C ad CK ex &longs;ecunda re&shy;<lb/>gula. </s>

<s>Igitur &longs;tatuemus pondus N prim&ograve; in <lb/>directo D, deinde facto &aelig;quilibrio additio <lb/>O &longs;emper e&longs;t &longs;ecundum proportionem ad G, <lb/>vt partis LB ad BC. </s>

<s>Secundum igitur &aelig;qua&shy;<lb/>lia incrementa BL cre&longs;cet O, &longs;ed N manet <lb/>idem &longs;emper: igitur &longs;ecundum &aelig;qualia in&shy;<lb/>crementa partium B L cre&longs;cet D pondus. <lb/></s>

<s>&AElig;qua igitur &longs;tatera fieret, &longs;i ad <expan abbr="Cappon&atilde;tur">Capponantur</expan> <lb/>pondus faciens <expan abbr="equilibr&utilde;">equilibrum</expan> <expan abbr="c&utilde;">cum</expan> LK: inde diuida&shy;<lb/>mus &longs;patia ab agina ad L per &aelig;qualia. </s>

<s>Sed <lb/>quia ip&longs;i <expan abbr="n&otilde;">non</expan> <expan abbr="appon&utilde;t">apponunt</expan> pondus in C, <expan abbr="nece&longs;&longs;ari&utilde;">nece&longs;&longs;arium</expan> <lb/>e&longs;t vt prima nota, puta P, o&longs;tendat etiam <lb/>pondus LK: vt &longs;i LK ponderis libras duas, <lb/>&amp; D pondus duas libras &aelig;quet, nota primi <lb/>ponderis e&longs;&longs;et in K, exempli gratia: &longs;ed quia <lb/>G po&longs;itum in K, grauaret quantum quatuor <lb/>libr&aelig;, &amp; pr&aelig;ter id etiam LK grauitatem <lb/>efficit duarum librarum, igitur oporteret vt <lb/>D e&longs;&longs;et librarum &longs;ex, igitur pondus e&longs;&longs;et li&shy;<lb/>brarum &longs;ex, &amp; o&longs;tenderet tant&ugrave;m quatuor. <lb/></s>

<s>Ob id faciemus primam notam quatuor li&shy;<lb/>brarum in P, nam &amp; ibi C grauitatem effi&shy;<lb/>cit duarum librarum, &amp; LK duarum alia&shy;<lb/>rum, igitur pondus D erit quatuor librarum, <lb/>quod faciet &aelig;quilibrium: igitur nota qua&shy;<lb/>tuor librarum primarum erit in P, &amp; mult&ograve; <lb/>minus ab agina di&longs;tans, qu&agrave;m reliqu&aelig; inter&shy;<lb/>&longs;e. </s>

<s>At ver&ograve; reliqu&aelig; inter &longs;e &aelig;quidi&longs;tabunt, <lb/>vt &longs;i &longs;ecunda fit in Q, tertia erit in H, &amp; <lb/>quarta in M, &amp; quinta in R, &amp; &longs;exta in E: <lb/>ideoque po&longs;ito G in E, o&longs;tendet libras vigin&shy;<lb/>tiquatuor. </s>

<s>Manife&longs;tum e&longs;t autem ex hoc, <lb/><arrow.to.target n="marg49"/><lb/>quod commodum affert non leue, qu&ograve; G <lb/>&longs;it pondus per &longs;e notum, id e&longs;t, libra, vel bi&shy;<lb/>libra, vel trilibra. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg49"/>Media pon&shy;<lb/>derum quo&shy;<lb/>modo ha&shy;<lb/>beantur.</s></p><p type="main">

<s>Centra autem ponderum in circulis &amp; <lb/>rectangulis &longs;unt in communi &longs;ectione di&shy;<lb/>metientium duarum. </s>

<s>In omnibus autem <lb/>figuris &aelig;quilateris, qu&aelig; circulo po&longs;&longs;unt <lb/>in&longs;cribi, centrum grauitatis idem e&longs;t cum <lb/>centro circuli circum&longs;cribentis. </s>

<s>Supponitur <lb/>autem in omnibus, qu&ograve;d pondero&longs;a h&aelig;c &aelig;&shy;<lb/>qualem vbique habeant cra&longs;&longs;itudinem, &amp; <lb/>qu&ograve;d ex materia qu&aelig; vbique &aelig;qualem &longs;or&shy;<lb/>tiatur grauitatem, con&longs;tituantur. </s>

<s>In trigonis <lb/>autem omnibus in communi &longs;ectione trium <lb/>linearum, quarum &longs;ingul&aelig; ad &longs;ingula latera <lb/>ex angulis oppo&longs;itis venientes, ea per &aelig;qua&shy;<lb/>lia diuidunt. </s>

<s>Has ver&ograve; in vnum punctum <lb/>&longs;ecando &longs;e inuicem concurrere nece&longs;&longs;e e&longs;t: <lb/>et&longs;i id Archimedes non demon&longs;trauerit. <lb/></s>

<s>Nos autem in Geometricis elementis illud <lb/>o&longs;tendimus generaliter, nunc autem pro ne&shy;<lb/>ce&longs;&longs;itate declarabitur. </s></p><p type="main">

<s>Nam diui&longs;is per &aelig;qualia lateribus AB &amp; <lb/>AC in D &amp; E, &amp; ducta CD, BE, &amp; per <lb/>communem &longs;ectionem AGH &amp; DE, qu&aelig; <lb/>erit &aelig;quidi&longs;tans lateri tertio, vnde BEC &amp; <lb/>CDB erunt &aelig;quales, quia in eadem ba&longs;i <lb/>BC, &longs;ubducto BCG, communi erit CEG &aelig;&shy;<lb/>qualis DBC, ip&longs;i autem &longs;unt &aelig;quales AGE <lb/>&amp; AGD, quia in &aelig;quis ba&longs;ibus &amp; inter &aelig;&shy;<lb/>quidi&longs;tantes, quare AGE &amp; AGD &aelig;quales. <lb/><figure id="id.016.01.020.1.jpg" xlink:href="016/01/020/1.jpg"/><lb/>Quumque &longs;int &longs;uper eandem lineam AG, <lb/>erunt &aelig;qualis altitudinis, qui altitudo e&longs;t tri&shy;<lb/>gonorum etiam FGD, &amp; FGE, qui <expan abbr="con&longs;i&longs;t&utilde;t">con&longs;i&longs;tunt</expan> <lb/>in eadem ba&longs;i FG, igitur etiam ip&longs;i inter &longs;e <lb/>&longs;unt &aelig;quales, Quia ver&ograve; BC &aelig;quidi&longs;tat DE, <lb/>erunt ex 29 primi elementorum &amp; 25. eiu&longs;&shy;<lb/>dem, DGE &amp; BGC &aelig;quianguli, &amp; propor&shy;<lb/>tio BG ad GE, vt CG ad GD. ex ei&longs;dem <lb/>etiam BGH &amp; GEF &longs;imiles, itemque GCH <lb/>&amp; DGF. quare proportio trigoni BGH ad <lb/>EFG, vt BG ad GE dupla, &amp; CGH ad DFG, <lb/>vt CG ad GD dupla, e&longs;t autem ( vt dictum <lb/>fuit ) CG ad GD, vt BG, ad GE, quare BGH <lb/>ad EFG, yt HCG ad DFG: quare cum DFG <lb/>&amp; EFG &aelig;quales &longs;int, erunt BGH &amp; CGH <lb/>&aelig;quales: quumque &longs;int inter &aelig;quidi&longs;tantes, <lb/>erunt in ba&longs;ibus &aelig;qualibus BH &amp; HC, igi&shy;<lb/>turtrigoni omnes ABH, ACH, CDB, CDA, <lb/>BEC, BEA, erunt, medietas ABC, quare ap&shy;<lb/>pen&longs;us trigonus in G, in nullam poterit par&shy;<lb/>tem inclinari. </s>

<s>Centrum autem &longs;ectionis pa&shy;<lb/>rabol&ecedil; &longs;eu coni rectanguli e&longs;t in eius dime&shy;<lb/>tiente, qu&aelig; &agrave; &longs;ummo ad medium ba&longs;is in eo <lb/>puncto qui &agrave; &longs;ummitate coni dimidio plus <lb/>di&longs;tat qu&agrave;m &agrave; ba&longs;i, qu&aelig; e&longs;t recta linea &longs;up-<pb xlink:href="016/01/021.jpg" pagenum="372"/>po&longs;ita angulo coni. </s>

<s>Cum itaque fuerit po&longs;ita <lb/>virga &aelig;qualis CL ponderis vnciarum 7, &amp; <lb/>librile in B, ita quod KL &longs;it 10. &amp; KC, 4. &amp; G <lb/>libra vna, &longs;ic con&longs;tituemus &longs;tateram. </s>

<s>Ducam <lb/>pondus LK, quod e&longs;t 5, in &longs;e, fit 25, diuido <lb/>per pondus KC, quod e&longs;t 2, fit 12 1/2, cui ad&shy;<lb/>do vncias 5, LK, fit 17 1/2: ponam igitur CD <lb/>vinculum ferreum vncias 5 1/2, &amp; relinque&shy;<lb/>tur pondus LK vniuslibr&aelig;. </s>

<s>C&ugrave;m igitur po&shy;<lb/>&longs;uerimus G in K &ecedil;quabitur libr&ecedil;, &amp; aliam <lb/>libram oportebit addere in D propter LK, <lb/>igitur in K o&longs;tendemus duas libras, &amp; &longs;ic &longs;cri&shy;<lb/>bemus, deinde S 3, in T 4, in F 5. in V 6, in L, <lb/>quis &longs;patiis. </s>

<s>Ex hoc patet qu&ograve;d omnia h&aelig;c <lb/>&longs;patia per vncias di&longs;tribui poterunt, pr&aelig;ter <lb/>primum BK. </s>

<s>Po&longs;&longs;emus tamen &amp; ip&longs;um di&shy;<lb/>uidere, vt in B libra intelligatur, &amp; AB in <lb/>K vnci&ecedil; per &aelig;qua &longs;patia addit&ecedil; <expan abbr="&longs;ignificab&utilde;t">&longs;ignificabunt</expan>, <lb/><arrow.to.target n="marg50"/><lb/>prima 13. &longs;ecunda 14. tertia 15. &amp; ita de aliis. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg50"/>Cur libr&aelig; <lb/>&longs;unt plerum&shy;<lb/>que exactio&shy;<lb/>ves &longs;tateris.</s></p><p type="main">

<s>Patet autem cau&longs;a ex his, quare libr&ecedil; tri&shy;<lb/>bus cau&longs;is &longs;tateris &longs;int exactiores. </s>

<s>Hoc au&shy;<lb/>tem ab initio propo&longs;itum fuit. </s>

<s>Nam in &longs;ta&shy;<lb/>tera difficile e&longs;t virgulam ade&ograve; exactam in <lb/>magnitudine con&longs;tituere: &amp; &longs;i etiam &longs;it in <lb/>magnitudine, non erit in pondere: vix enim <lb/>hoc a&longs;&longs;equi po&longs;&longs;umus. </s>

<s>Secund&ograve; difficillimum <lb/>e&longs;t per &aelig;qualia interualla omnin&ograve; ad amu&longs;&shy;<lb/>&longs;im diuidere LB. </s>

<s>Terti&ograve; pondus rar&ograve; in ex&shy;<lb/>tremo C appendi &longs;olet, quod c&ugrave;m citra <lb/>appenditur, confu&longs;ionem parit. </s></p><p type="main">

<s><expan abbr="S&utilde;t">Sunt</expan> &amp; additamenta multa qu&aelig; <expan abbr="viti&atilde;t">vitiant</expan> &longs;tate&shy;<lb/>ram, horum nullum in libra e&longs;t. </s>

<s>Ob id pr&aelig;&shy;<lb/>cio&longs;a non in &longs;tatera &longs;ed libra &longs;olent exami&shy;<lb/>nari. </s>

<s>Multum autem refert ad exactam &longs;ta&shy;<lb/>ter&ecedil; &longs;tructuram, vt G leue &longs;it, tum etiam <lb/>LC, &amp; quod LB tripla &longs;it BC. nam &longs;ic LK <lb/>&aelig;qualis erit KC, &amp; qu&ograve;d vincula CD in ex&shy;<lb/>tremo &longs;int LC, &amp; &ecedil;qualis ponderis cum LK. <lb/><arrow.to.target n="marg51"/><lb/>Hoc enim &longs;tater&ecedil; genus, libr&ecedil; <expan abbr="proxim&utilde;">proximum</expan> erit. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg51"/>Vtres quan&shy;<lb/>tum ponderis <lb/>in aqua &longs;u&shy;<lb/>&longs;tineant. <lb/></s>

<s>Quomodo <lb/>homo aqu&aelig; <lb/>immobilis ac <lb/>&longs;upinus &longs;u&shy;<lb/>per&longs;tet.</s></p><p type="main">

<s>Quantum ver&ograve; ponderis vtres in aqua <lb/>&longs;u&longs;tineant pro pontibus con&longs;truendis, expe&shy;<lb/>rimentum docet. </s>

<s>Nam ve&longs;ica plena a&euml;re, <lb/>qu&ecedil; capax fuit quinque librarum aqu&ecedil; &amp; <lb/>vnci&ecedil;, pondus librarum quatuordecim ac &longs;e&shy;<lb/>mis laterum &longs;u&longs;tinebat: quo fit vt in flumi&shy;<lb/>num aqua triplum ferm&egrave; ponderis aqu&aelig;, <lb/>cuius &longs;unt capaces vtres, continere po&longs;&longs;int. <lb/></s>

<s>Illud etiam non pr&ecedil;termittendum, ex den&longs;i&shy;<lb/>tatis ratione oriri, vt homines c&ugrave;m ita &longs;e <lb/>continuerint &longs;upini in aqua, vt velut iacula&shy;<lb/>tores in funibus nullam penit&ugrave;s in partem <lb/>flectantur immobiles, tum nequaquam mer&shy;<lb/>gi. </s>

<s>Hoc tamen c&ugrave;m per &longs;e &longs;it difficillimum, <lb/>ob motum etiam &amp; aqu&aelig; in&ecedil;qualitatem <lb/>etiam redditur difficili&ugrave;s. </s>

<s>Atque hacte&shy;<lb/>nus de rerum mortalium principiis di&shy;<lb/>ctum &longs;it. </s></p><figure id="id.016.01.021.1.jpg" xlink:href="016/01/021/1.jpg"/><p type="main">

<s><emph type="center"/>LIBER SECVNDVS.<emph.end type="center"/></s></p><p type="main">

<s><emph type="center"/>De Elementis &amp; eorum motibus &amp; <lb/>actionibus.<emph.end type="center"/><lb/><arrow.to.target n="marg52"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg52"/>De elemen&shy;<lb/>torum nu.</s></p><p type="main">

<s>NVNC ver&ograve; de Elementis aga&shy;<lb/>mus, qu&aelig; forma &amp; materia <lb/>prima con&longs;tant, &amp; animata <lb/>qua&longs;i videntur: ea Gr&aelig;cis <lb/><foreign lang="greek">soix<gap/>_a</foreign> vocant. </s>

<s>Perdi&longs;cere au&shy;<lb/>tem primum oportet, quot &amp; qu&aelig;nam &longs;int. <lb/></s>

<s>Ari&longs;toteles quatuor exiftimat, terram, <expan abbr="aqu&atilde;">aquam</expan>, <lb/>a&euml;rem, atque ignem. </s>

<s>Prim&ugrave;m enim quatuor <lb/>qualitates prim&aelig; &longs;unt. </s>

<s>H&aelig; &longs;ol&aelig; non con&longs;ti&shy;<lb/>tuunt elementum, quia vim non haberent <lb/>agendi ac patiendi: nec plu&longs;quam du&aelig; &longs;i&shy;<lb/>mul e&longs;&longs;e po&longs;&longs;unt, quin contraria &longs;imul &longs;int. <lb/></s>

<s>Nam calidi, frigidi, &longs;icci atque humidi, &longs;i <lb/>tria quomodolibet acceperis, contraria ac&shy;<lb/>cipere nece&longs;&longs;e e&longs;t. </s>

<s>Sed nec calidum cum fri&shy;<lb/>gido, nec &longs;iccum cum humido iungi pote&longs;t. <lb/></s>

<s>Igitur binis iunctis qualitatibus neque con&shy;<lb/>trariis, &longs;imul tant&ugrave;m quatuor fient coniu&shy;<lb/>gationes, qu&aelig; quatuor elementa con&longs;ti&shy;<lb/>tuent. </s>

<s>Inter imum etiam locum atque &longs;u&shy;<lb/>premum, &longs;impliciter duo loca intercidere <lb/>nece&longs;&longs;e e&longs;t, imum non exqui&longs;it&egrave;, atque &longs;u&shy;<lb/>premum: atque eo totidem &longs;implicia cor&shy;<lb/>pora. </s>

<s>Videmus etiam, &amp; &longs;i quid probabilia <lb/>argumenta faciunt, in mi&longs;tis ip&longs;is quatuor <lb/>elementa: nam de terra, a&euml;re &amp; aqua, nemo <lb/>dubitare pote&longs;t ob magnitudinem, &amp; maxi&shy;<lb/>mas moles, vt mare aquarum, a&euml;ris &amp; terr&aelig; <lb/>in vniuer&longs;o: ignis ver&ograve; incrementa, &amp; po&shy;<lb/>tentiam, ac &longs;implicitatem, cuius etiam fons <lb/>in Lun&aelig; concauo e&longs;&longs;e creditur. </s>

<s>Plures etiam <lb/>exi&longs;timant in di&longs;tilationibus h&aelig;c quatuor <lb/>videri: &amp; humores totidem in animalibus <lb/>&longs;en&longs;us depr&aelig;hendi. </s>

<s>Quinetiam multi arbi&shy;<lb/>trantur ob hoc Cometes fieri, qu&ograve;d &longs;ub c&oelig;&shy;<lb/>lo ab ignis elemento vapores accendantur. <lb/></s>

<s>Sed cert&egrave; &longs;ub c&oelig;lo Lun&aelig; nullus e&longs;t ignis: <lb/>nam quum c&oelig;lum puri&longs;&longs;ima res &longs;it, non <lb/>decuit &longs;ub omnis qualitatis experte re, ar&shy;<lb/>denti&longs;&longs;imam colloca&longs;&longs;e. </s>

<s>Natura enim &longs;em&shy;<lb/>per extrema mediis iungit. </s>

<s>Inter carnem <lb/>enim &amp; os, membranam: inter os &amp; liga&shy;<lb/>menta, cartilagines: inter os &amp; cerebrum, <lb/>qu&ograve;d carne cerebrum e&longs;&longs;et mollius, dupli&shy;<lb/>cem membranam, ac duriorem o&longs;&longs;i pro&shy;<lb/>pinquiorem collocauit. </s>

<s>Nec motus veloci&shy;<lb/>tas, caloris aut cau&longs;a, aut argumentum e&longs;&longs;e <lb/>pote&longs;t. </s>

<s>Nanque ea qu&aelig; con&longs;tant, et&longs;i motu <lb/>accendantur, vt lapides, plumbum &amp; anima&shy;<lb/>lia, qu&aelig; tamen di&longs;&longs;ipantur, qu&ograve; celerius mo&shy;<lb/>uentur, e&ograve; fiunt frigidiora, vt aqua &amp; a&euml;r: <lb/>venti enim validi omnes frigidi, &amp; flumina <lb/>celeriter fluentia frigidi&longs;&longs;imas habent aquas. <lb/></s>

<s>E&longs;t etiam aliud non leue argumentum huius <pb xlink:href="016/01/022.jpg" pagenum="373"/>rei, qu&ograve;d Cometes, aut faces calores his ac&shy;<lb/>cendunt intolerabiles: quid igitur fiet &longs;i tan&shy;<lb/>ta regio &amp; vniuer&longs;us orbe igne ambiatur? <lb/></s>

<s>Quid enim prohibebit, ne a&euml;rem ip&longs;um ac&shy;<lb/>cendat, inde h&aelig;c omnia reliqua, tum maxi&shy;<lb/>m&egrave; qu&ograve;d calor &longs;iderum adiuuabit. </s>

<s>Omnem <lb/>enim lucem Auerro&euml;s calidam e&longs;&longs;e exi&longs;timat. <lb/></s>

<s>A&euml;rem etiam calidum maxim&egrave; e&longs;&longs;e volunt: <lb/>humida autem qualitas omnium minim&egrave; re&shy;<lb/>&longs;i&longs;tit. </s>

<s>Quomodo igitur violenti&longs;&longs;imo &amp; ma&shy;<lb/>ximo, &amp; acerrimo elementorum a&euml;r ip&longs;e re&shy;<lb/>pugnabit? </s>

<s>Itaque Auerro&euml;s ip&longs;e hoc videns </s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg53"/><lb/>dixit, aliquando ignem <expan abbr="n&otilde;">non</expan> e&longs;&longs;e calidum actu: <lb/>&longs;ed &longs;i calidus non e&longs;t actu, qu&aelig; potentia h&aelig;c <lb/>e&longs;t: Potentia dicimus medicamenta talia, <lb/>qu&ograve;d deuorata calefaciunt: an ver&ograve; hic ignis <lb/>ab aliquo <expan abbr="ing&etilde;ti">ingenti</expan> animali deuorabitur? </s>

<s>Dein&shy;<lb/>de, &longs;i ignis calidus non e&longs;t, nec aqua pari ra&shy;<lb/>tione frigida (hoc autem e&longs;t confundere or&shy;<lb/>dinem vniuer&longs;i <emph type="italics"/>)<emph.end type="italics"/> quid etiam prohibet ne lu&shy;<lb/>ceat? </s>

<s>quanquam hoc eludant vt leue argu&shy;<lb/>mentum. </s>

<s>Si etiam ibi ignis e&longs;t, cur quant&ograve; <lb/>altius a&longs;cendimus, cuncta frigidiora appa&shy;<lb/>rent, vt etiam &longs;ub torrida zona in montium <lb/>cacuminibus niues abundare <expan abbr="affirm&etilde;t">affirment</expan>? </s>

<s>Quod <lb/>minus mirum e&longs;t, &longs;i quis con&longs;ideret non &longs;o&shy;<lb/>l&ugrave;m hyeme niues, &longs;ed media etiam &aelig;&longs;tate fri&shy;<lb/>gidi&longs;&longs;imas grandines generari. </s>

<s>Sed dicunt <lb/>abe&longs;&longs;e ea loca &agrave; radiorum repercu&longs;&longs;u: &longs;ed hoc <lb/>minoris caliditatis argumentum e&longs;&longs;e pote&longs;t, <lb/>non autem frigiditatis. </s>

<s>Denique &longs;i ibi e&longs;&longs;et, <lb/>maxim&egrave; ob generationem e&longs;&longs;et: ver&ugrave;m non <lb/>ob hoc e&longs;&longs;e pote&longs;t, c&ugrave;m calor c&oelig;le&longs;tis &longs;it qui <lb/>generet, vel ip&longs;o te&longs;te philo&longs;opho, &amp; leui&longs;&longs;i&shy;<lb/>ma res tam procul de&longs;cendere haud queat. <lb/></s>

<s>For&longs;an quis ignem ferri hunc &longs;ur&longs;um dicet, <lb/>atque ex eo coniectabitur ibi locum illius <lb/>e&longs;&longs;e. </s>

<s>Sed prim&ugrave;m argumenta h&aelig;c rhetorica, <lb/>indigna &longs;unt vt in rebus &longs;eriis adducantur: <lb/>neque hic ignis illius natur&aelig; e&longs;t, cuius &longs;u&shy;<lb/>periorem e&longs;&longs;e ferunt, c&ugrave;m hic vrat, &longs;plen&shy;<lb/>deat, corrumpat, quorum nullum illi ine&longs;&longs;e <lb/>ferunt. </s>

<s>Dicemus etiam po&longs;t h&aelig;c, cur id con&shy;<lb/>tingat: &amp; qu&ograve;d non &longs;emper eriam contin&shy;<lb/>gat docebimus. </s>

<s>Necillud argumenta <expan abbr="prob&atilde;t">probant</expan>, <lb/>im&ograve; potius oppo&longs;itum. </s>

<s>Nam inter duo ex&shy;<lb/>trema, non duo, &longs;ed tant&ugrave;m vnum &longs;olet a&longs;&longs;i&shy;<lb/>gnari medium. </s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i &longs;tatuatur, non qua&shy;<lb/>tuor, &longs;ed tria tant&ugrave;m erunt elementa. </s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i <lb/>hoc non demon&longs;trat, mult&ograve; minus quatuor <lb/>e&longs;&longs;e demon&longs;trabit. </s>

<s>Nec faces aut cometes <lb/>nobis in&longs;inuant e&longs;&longs;e ibi ignem, c&ugrave;m ip&longs;e <lb/>Philo&longs;ophus &longs;ub igne aciuxta terram in a&euml;&shy;<lb/>re fieri affirmet h&aelig;c ip&longs;a, vt ignis penit&ugrave;s in&shy;<lb/>digna non &longs;int. </s>

<s>Sed neque in mi&longs;tis videtur <lb/>ignis. </s>

<s>Nam &longs;i mod&ograve; e&longs;&longs;et, in euforbio &amp; pi&shy;<lb/>pere potius e&longs;&longs;et, quorum vis calida e&longs;t, ac <lb/>&longs;icca non mediocriter, qu&agrave;m in frigidi&longs;&longs;imis <lb/>lapidibus. </s>

<s>De&longs;tillationes etiam, tres &longs;ub&longs;tan&shy;<lb/>tias tant&ugrave;m docent, aquam pro aqua, oleum <lb/>vice a&euml;ris, &amp; terram qu&aelig; in imo &longs;ub&longs;idet. <lb/></s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i dicas, olei partem rubicundiorem <lb/>ignem referre qu&ograve;d acuti&longs;&longs;ima &longs;it, re&longs;ponde&shy;<lb/>mus &amp; &longs;er&ograve;, hanc acuitatem, acremque &longs;apo&shy;<lb/>rem ex ignis vi acriote profici&longs;ci. </s>

<s>Indicio <lb/>e&longs;t, qu&ograve;d metallicorum olei nulla e&longs;t pars <lb/>expers acerrimi &longs;aporis. </s>

<s>Quare &longs;i hoc totum <lb/>quod acerrimum e&longs;t ignem refert, acris ni&shy;<lb/>hil omnin&ograve; ine&longs;&longs;e oportet. </s>

<s>Quate etiam ad <lb/>tria tant&ugrave;m redimus elementa. </s>

<s>Humores <lb/>in animalibus quatuor &longs;unt: &longs;ed quid hoc <lb/>ad elementa? </s>

<s>quid &longs;i tant&ugrave;m tria cum <lb/>Thru&longs;iano expo&longs;itore artis medic&aelig; Galeni <lb/>e&longs;&longs;e dicam? </s>

<s>Sed tamen &longs;en&longs;us o&longs;tendit e&longs;&longs;e <lb/>quatuor? </s>

<s>Nequaquam: nam nec ip&longs;i faten&shy;<lb/>tur hunc ignem elementum e&longs;&longs;e. </s>

<s>Quare po&shy;<lb/>tius tria declarat nobis &longs;en&longs;us, qu&agrave;m qua&shy;<lb/>tuor. </s>

<s>Neque quod celeriter exedat omnia, <lb/>ideo dicendum elementum: nam &longs;ic etiam <lb/>motus elementum e&longs;&longs;et: nec quia celeriter <lb/>cre&longs;cat, nam mures &amp; ip&longs;i elementum e&longs;&shy;<lb/>&longs;ent. </s>

<s>Sed horum neutrum terr&aelig; ine&longs;t, quam <lb/>tamen omnes vno ore elementum e&longs;&longs;e fa&shy;<lb/>tentur. </s>

<s>Omnia igitur ad h&aelig;c, ad demon&shy;<lb/>&longs;trandum quatuor e&longs;&longs;e elementa, tum etiam <lb/>ignem elementum e&longs;&longs;e, parum habent fidei: <lb/>quinim&ograve; vt ab initio propo&longs;uimus, oppo&longs;i&shy;<lb/>tum potius o&longs;tendunt. </s>

<s>Supererat illud ma&shy;<lb/>ximum &agrave; qualitatum coniugationibus at <lb/>non vident hoc in mi&longs;tis o&longs;tendere: calida <lb/>enim qu&aelig;dam &longs;unt &amp; humida, alia calida <lb/>&amp; &longs;icca, atque &longs;ic deinceps. </s>

<s>At in elemen&shy;<lb/>tis quoniam calor &amp; &longs;iccitas tam immodica <lb/>ad interitum omnia erant traductura, pro <lb/>elemento c&oelig;le&longs;tem calorem ac bene tem&shy;<lb/>peratum &longs;ub&longs;tituit, ex quo omnia genera&shy;<lb/>rentur. </s>

<s>Hoc quidem ac putredine tum motu <lb/>generari &longs;olet materia, quam ignem vocant. <lb/></s>

<s>Ignis <expan abbr="itaq;">itaque</expan> &longs;it, &longs;ed elementorum <expan abbr="nequaqu&atilde;">nequaquam</expan>. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg53"/>Primo Can&shy;<lb/>tic&aelig; com&shy;<lb/>mente 15.</s></p><p type="main">

<s>Iam &longs;cio quid dicturi &longs;int nonnulli. </s>

<s>Quis <lb/>tu es tam audax, qui aduer&longs;us Philo&longs;ophum <lb/>&longs;entire audes? </s>

<s>pr&aelig;&longs;ertim in tam confirmata, <lb/>atque antiqua rerum &longs;ententia. </s>

<s>Deinde, quo&shy;<lb/>nam pacto grandinum &amp; niuis generatio <lb/>o&longs;tendet ignem ibi non e&longs;&longs;e, quum etiam&longs;i <lb/>nullus ad&longs;it ignis, attamen non par e&longs;t regio&shy;<lb/>nem illam e&longs;&longs;e &longs;rigidi&longs;&longs;imam, c&ugrave;m radiis &longs;y&shy;<lb/>derum illu&longs;tretur, &amp; nihilominus a&euml;rip&longs;e, in <lb/>quo &longs;ita ea e&longs;t regio, calidi&longs;&longs;imus &longs;it? </s>

<s>Ignem <lb/>quoque c&ugrave;m dicimus atque elementum, rem <lb/>pror&longs;us calidi&longs;&longs;imam ac &longs;icci&longs;&longs;imam intelli&shy;<lb/>gimus: hic no&longs;ter ignis calidi&longs;&longs;imus e&longs;t ac <lb/>&longs;icci&longs;&longs;imus, quo fit vt immi&longs;tus etiam &longs;it: <lb/>nam &longs;i mi&longs;tus e&longs;&longs;et, talis e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;et, <lb/>quare hic ignis elementum e&longs;t. </s></p><p type="main">

<s>H&aelig;c &longs;unt qu&ecedil; tamet&longs;i non mihi <expan abbr="obiici&atilde;tur">obiiciantur</expan>, <lb/>obiici tamen po&longs;&longs;e &longs;entio. </s>

<s>Ergo vt ad <expan abbr="Ari&longs;to-tel&etilde;">Ari&longs;to&shy;<lb/>telem</expan> <expan abbr="deueni&atilde;">deueniam</expan>, homoille fuit, &amp; in di&longs;&longs;ectione <lb/>ac &longs;ingularibus in multis aberrauit. </s>

<s><expan abbr="Quin-eti&atilde;">Quin&shy;<lb/>etiam</expan> illo po&longs;teriores &amp; Theophra&longs;tus, &amp; Ga&shy;<lb/>lenus plura perper&agrave;m &longs;crips&ecirc;re, <expan abbr="itaq;">itaque</expan> &longs;i licuit <lb/>illi Platonem ob veritatem relinquere, cur <lb/>etiam ob <expan abbr="eand&etilde;">eandem</expan> illum nobis de&longs;erere non li&shy;<lb/>cebit? </s>

<s>Propo&longs;itiones qua&longs;dam conatus e&longs;t ge&shy;<lb/>nerales a&longs;truere, quas experimentum fal&longs;as <lb/>e&longs;&longs;e docet: vt, qu&ograve;d <expan abbr="null&utilde;">nullum</expan> animal bene oleat, <lb/>quodque graue non po&longs;&longs;it, vtrinque promi&shy;<lb/>nere, atque ideo terra non ex vtraque parte <lb/>aquis promineat, qu&aelig; tamen experimento <lb/>fal&longs;a e&longs;&longs;e depr&aelig;henduntur. </s>

<s><expan abbr="Itaq;">Itaque</expan> &longs;i inter mil&shy;<lb/>le propo&longs;itiones, in duabus, aut tribus aber&shy;<lb/>ra&longs;&longs;e illum fateamur, haud rem homine indi&shy;<lb/>gnam etiam &longs;apienti&longs;&longs;imo feci&longs;&longs;e illum di&shy;<lb/>cemus. </s>

<s>Nam &amp; ab Auerro&euml; ip&longs;o in paucis <lb/>de&longs;eritur, in nonnullis coarguitur, in pluri&shy;<lb/>bus ver&ograve; &longs;en&longs;u tran&longs;po&longs;ito defenditur. </s>

<s>Hoc <lb/>autem ver&egrave; e&longs;t etiam ip&longs;um confutare, non <lb/>tueri. </s>

<s>Sed <expan abbr="neq;">neque</expan> in hoc di&longs;&longs;entimus ab Ari&longs;to&shy;<lb/>tele: <expan abbr="n&atilde;">nam</expan> in <expan abbr="c&otilde;cauo">concauo</expan> orbis Lun&aelig;, nec <expan abbr="ign&etilde;">ignem</expan> e&longs;&longs;e <lb/>vult, nec rem <expan abbr="calidi&longs;&longs;im&atilde;">calidi&longs;&longs;imam</expan>. </s>

<s>Quod ad regionem <pb xlink:href="016/01/023.jpg" pagenum="374"/>a&euml;ris attinet, pal&agrave;m e&longs;t illam e&longs;&longs;e frigidi&longs;&longs;i&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg54"/><lb/>mam: quia (vt o&longs;tendemus) omnia elemen&shy;<lb/>ta talia &longs;unt. </s>

<s>Nam quod de vaporibus dici&shy;<lb/>tur, &amp; vocata anti&longs;pa&longs;i, fabul&aelig; &longs;imilius e&longs;t, <lb/>qu&agrave;m hi&longs;tori&aelig; rei naturalis. </s>

<s>Quamobrem &longs;i <lb/>ignis in concauo Lun&aelig; ponatur, ac ocy&longs;&shy;<lb/>&longs;im&egrave; ibi circumuolui, erit hic frigidi&longs;&longs;imus. <lb/></s>

<s>Ergo nos illud oppugnamus, non experi&shy;<lb/>mentum de&longs;erimus. </s>

<s>Quippe luce manife&longs;tius <lb/>e&longs;t a&euml;rem illic e&longs;&longs;e frigidi&longs;&longs;imum, tum ver&ograve; <lb/>magis eum qui in concauo Lun&aelig; e&longs;t: &longs;ed <lb/>temperatur propinquitate &longs;yderum, &amp; ma&shy;<lb/>xim&egrave; Lun&aelig;. <!-- KEEP S--></s>

<s>Et quanquam Luna tantum vni <lb/>parti paru&aelig; &egrave; directo &longs;it, quia tamen totum <lb/>mi&longs;cetur &longs;imul ac tenui&longs;&longs;im&aelig; e&longs;t &longs;ub&longs;tanti&aelig;, <lb/>ideo a&euml;r ille e&longs;t temperati&longs;&longs;imus, idem etiam <lb/>puri&longs;&longs;imus ac limpidi&longs;&longs;imus, ac totus &longs;ynce&shy;<lb/>rus: qua de cau&longs;a &aelig;thera ip&longs;um antiqui, &amp; re&shy;<lb/>ct&egrave;, im&ograve; &amp; philo&longs;ophus ip&longs;e quandoque ap&shy;<lb/>pellauit. </s>

<s>Congruit hic belli&longs;&longs;im&egrave; loco ac c&oelig;&shy;<lb/>li natur&aelig;, vt qui tenuitate &amp; qualitatis tem&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg55"/><lb/>peramento ferm&egrave; &longs;it &longs;imilis. </s>

<s>Neque enim &aelig;&shy;<lb/>ther ide&ograve; temperatus e&longs;t, quia &aelig;qualiter <lb/>commi&longs;tus ex calido &amp; frigido, &longs;ed quia <lb/>vtriu&longs; que &longs;it expers qualitatis. </s>

<s>Similiter nec <lb/>&longs;iccus dici pote&longs;t, qui fluit: nee humidus, <lb/>quia non madefacit: &longs;ed purus ( vt dixi ) ac <lb/>limpidus, atque hic ad generationem apti&longs;&longs;i&shy;<lb/>mus, de quo inferi&ugrave;s dicemus. <lb/><arrow.to.target n="marg56"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg54"/>1. Meteoro <lb/>rum c.4.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg55"/>&AElig;tber quid <lb/>&longs;it, &amp; vbi.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg56"/>A&euml;r frigidus <lb/>e&longs;t natura, <lb/>non calidus.</s></p><p type="main">

<s>Qu&ograve;d ver&ograve; a&euml;r calidi&longs;&longs;imus &longs;it, hoc nullum <lb/>experimentum dolet, nulla ratio cogit, im&ograve; <lb/>&longs;pont&egrave; quidem frigidi&longs;&longs;imus: atque h&aelig;c om&shy;<lb/>nia experimentis quidem con&longs;entiunt. </s>

<s>Chi&shy;<lb/>m&aelig;rica illa Ari&longs;totelicorum, ne illum accu&shy;<lb/>&longs;are videar, <expan abbr="c&otilde;menta">commenta</expan> in inexplicabiles qu&aelig;&shy;<lb/>&longs;tiones, qu&aelig; adhuc &longs;ub iudice &longs;unt, <expan abbr="termin&atilde;-tur">terminan&shy;<lb/>tur</expan>. </s>

<s>Itaque melius e&longs;t paucis immutatis tue&shy;<lb/>ri veritatem atque experimenta ip&longs;a, qu&agrave;m <lb/>in perpetuum cum illis nugantes de rerum <lb/>natura nihil &longs;cire. </s>

<s>Quis enim ni&longs;i amens au&shy;<lb/>diat di&longs;&longs;erentem atque affirmantem, a&euml;rem <lb/>e&longs;&longs;e calidum in extremo ac &longs;ummo, deinde <lb/>ob &longs;olum motum, aut vapores ab&longs;que motu, <lb/>vt &longs;ub &longs;eptentrione, ade&ograve; fieri frigidum, vt <lb/>glaciem, niuem ac grandinem gignat, nemo&shy;<lb/>que citra Solis vim de a&euml;ris calore conque&shy;<lb/>&longs;tus &longs;it, de frigore omnes qu&aelig;rantur, &amp; ta&shy;<lb/>men audeant a&euml;ri non aliam ferm&egrave; quam <lb/>igni tribuere caliditatem. </s>

<s>Cur ignis c&ugrave;m te&shy;<lb/>nuiore &longs;it &longs;ub&longs;tantia qu&agrave;m a&euml;r, nunquam &agrave; <lb/>&longs;uo immen&longs;o calore de&longs;tituitur, aut illius na&shy;<lb/>tura ac feruor mite&longs;cit? </s>

<s>non dicam vt frigi&shy;<lb/>dus euadat. </s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i dicant, a&euml;rem hunc non <lb/>e&longs;&longs;e a&euml;rem qui mouetur, aut qui vapores ex&shy;<lb/>cipiat, impo&longs;&longs;ibile enim e&longs;t tanta facta tran&longs;&shy;<lb/>mutatione ex calidi&longs;&longs;imo in frigidi&longs;&longs;imum, <lb/>vel Ari&longs;totele iudice, manere &longs;ub&longs;tantiam: <lb/>pal&agrave;m e&longs;t, c&ugrave;m totus a&euml;r frigidus &longs;it, qui nos <lb/>ambit, aut &longs;altem temperatus, vt qui iuxta <lb/>c&oelig;lum Lun&aelig; &longs;itus e&longs;t: nam vniuer&longs;a a&euml;ris <lb/>moles vt ex &aelig;thereis flammis &longs;&aelig;pius depre&shy;<lb/>hen&longs;um e&longs;t, motus c&oelig;li in viginti quatuor <lb/>horis circumfertur, quod etiam admittit ip&longs;e <lb/>Ari&longs;toteles vniuer&longs;am a&euml;ris machinam hanc <lb/>frigidam e&longs;&longs;e, aut temperatam: qu&aelig; &longs;i non &longs;it <lb/>a&euml;r, alius nobis qu&aelig;rendus a&euml;r, for&longs;an &longs;upra <lb/>c&oelig;lum, aut in imo terr&aelig;. </s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg57"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg57"/>Elemento&shy;<lb/>rum nume&shy;<lb/>rus.</s></p><p type="main">

<s>Tria igitur &longs;unt elementa: terra, qu&aelig; den&shy;<lb/>&longs;i&longs;&longs;ima e&longs;t atque graui&longs;&longs;ima, in imoque po&longs;i&shy;<lb/>ta: a&euml;r, qui rari&longs;&longs;imus, leui&longs;&longs;imus, in &longs;uprema <lb/>parte collocatur: &amp; aqua, qu&aelig; medium in <lb/>omnibus his inter h&aelig;c po&longs;&longs;idet. </s>

<s>Communia <lb/>omnibus &longs;unt, qu&ograve;d expertia &longs;int imnat&aelig; ca&shy;<lb/>liditatis, nullus enim calor ni&longs;i &agrave; c&oelig;lo, atque <lb/>ideo ab anima vel luce. </s>

<s>Terra qu&ograve;d nimis <lb/>cra&longs;&longs;a, a&euml;r qu&ograve;d nimis tenuis, minus frigida </s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg58"/><lb/>e&longs;&longs;e videntur: &longs;ed aqua cum media &longs;it &longs;ub&shy;<lb/>&longs;tantia, frigidi&longs;&longs;ima apparet. </s>

<s>A&euml;r igitur cum <lb/>ingraue&longs;cit, frigidior videtur. </s>

<s>Sed &longs;i non af&shy;<lb/>ficiatur, ob tenuitatem qua&longs;i temperatus exi&shy;<lb/>&longs;timatur. </s>

<s>Porr&ograve; frigida iam &longs;pont&egrave; c&ugrave;m den&shy;<lb/>&longs;antur, frigidiora fiunt, veluti glacies. </s>

<s>Terra <lb/>autem ob raritatem calorem admittit, <expan abbr="atq;">atque</expan> <lb/>ide&ograve; minus frigida e&longs;&longs;e creditur: ob id &longs;axa <lb/>&longs;unt ip&longs;a long&egrave; frigidiora. </s>

<s>A&euml;r autem ob lu&shy;<lb/>cem qua&longs;i temperatus, &amp; ob raritatem faci&shy;<lb/>l&egrave; mutatus, non &longs;ol&ugrave;m minim&egrave; frigidus, &longs;ed <lb/>&amp; calidus iudicatur, cum omnia elementa <lb/>ex &aelig;quo natura propria &longs;int frigidi&longs;&longs;ima. <lb/></s>

<s>Indicio &longs;unt regiones &longs;ub Vr&longs;a, &amp; noctes &amp; <lb/>montium cacumina: &longs;ed &amp; ratio id o&longs;tendit. <lb/></s>

<s>Omnis enim calor ab a&longs;tris e&longs;t. </s>

<s><expan abbr="Elem&etilde;ta">Elementa</expan> au&shy;<lb/>tem <expan abbr="c&utilde;">cum</expan> pura &longs;int, caloris ab a&longs;tris &longs;unt exper&shy;<lb/>tia. </s>

<s>Calor enim a&longs;trorum illic&ograve; mutat: &amp; <lb/>quod mutatur, di&longs;&longs;imile e&longs;t ei ex quo muta&shy;<lb/>tum e&longs;t: quare mi&longs;tum erit elementum ex <lb/>puro atque mutato, non autem &longs;implex. </s>

<s>Om&shy;<lb/>nia igitur elementa &longs;unt frigidi&longs;&longs;ima, id e&longs;t, <lb/>caloris omnis expertia. </s>

<s>Siquidem nihil aliud <lb/>e&longs;t frigiditas, quam caloris priuatio. </s>

<s>In hu&shy;<lb/>mido etiam di&longs;&longs;ident: <expan abbr="n&atilde;">nam</expan> terra e&longs;t &longs;icci&longs;&longs;ima, <lb/>vt a&euml;r humidi&longs;&longs;imus, &amp; aqua in medio collo&shy;<lb/>catur. </s>

<s>Siccum dico humido priuatum, atque <lb/>ideo graue, quia <expan abbr="n&otilde;">non</expan> e&longs;t exten&longs;um. </s>

<s>C&ugrave;m enim <lb/>materia prima &longs;eu hyle non extenditur, mul&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg59"/><lb/>ta e&longs;t, &amp; ideo form&aelig; multum &amp; grauitatis. <lb/></s>

<s>Ide&ograve; aqua media in omnibus etiam his e&longs;t. <lb/></s>

<s>Con&longs;tat igitur ex hoc &longs;ydera omnia e&longs;&longs;e ca&shy;<lb/>lida: nam &longs;i omnia &longs;ydera habent lucem, om&shy;<lb/>nia etiam mi&longs;cent. </s>

<s>Elementa autem natura <lb/>&longs;ua expertia &longs;unt omnis caloris ac lucis: ni&shy;<lb/>hil autem minus e&longs;&longs;e pote&longs;t eo qu&ograve;d nihil <lb/>e&longs;t. </s>

<s>Omnis igitur lux calida e&longs;t &amp; mi&longs;cet, &amp; <lb/>omne a&longs;trum ob id calidum. </s>

<s>Dicitur autem <lb/>Saturnus frigidus <expan abbr="t&atilde;tum">tantum</expan> comparatione, quia <lb/>non tantum mi&longs;cet vt generationem in ho&shy;<lb/>nibus iuuet, &longs;ed impedit, velut aqua tepida <lb/>feruenti mi&longs;ta, minus efficit calidam. </s>

<s>Ob id <lb/>&longs;atis magis <expan abbr="c&otilde;ducit">conducit</expan> Saturnus qu&agrave;m Iupiter, <lb/>quia &longs;ata moderatiore calore <expan abbr="indig&etilde;t">indigent</expan>, qualis <lb/>e&longs;t in Saturno, non in Ioue. </s>

<s>Non tamen mo&shy;<lb/>deratus e&longs;t pro hominum propagatione. </s>

<s>Om&shy;<lb/>nia igitur a&longs;tra calida, omnia elementa fri&shy;<lb/>gida. </s>

<s>Rur&longs;us c&oelig;lum <expan abbr="neq;">neque</expan> calidum, neque fri&shy;<lb/>gidum. </s>

<s>Decipiuntur plurimi in elementis ob <lb/>calorem violentum, aut impre&longs;&longs;um. </s>

<s>Nam ex <lb/>actione a&longs;trorum elementorum partes ad <lb/>mi&longs;tionem veniunt, fiuntque potentia tales, <lb/>vt piper <expan abbr="calid&utilde;">calidum</expan>: &longs;ed hoc non e&longs;t <expan abbr="element&utilde;">elementum</expan>, &longs;ed <lb/><expan abbr="mi&longs;t&utilde;">mi&longs;tum</expan>. </s>

<s>Ignis <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> qui <expan abbr="lapid&utilde;">lapidum</expan> colli&longs;ione accen&shy;<lb/>ditur, e&longs;t caliditas <expan abbr="a&longs;tror&utilde;">a&longs;trorum</expan> in corpore rarefa&shy;<lb/>cto. </s>

<s>Violenta igitur caliditate mi&longs;ta profundi <lb/>po&longs;&longs;unt, alia corrupta, vt in putridis: alia po&shy;<lb/>tentia, vt in &longs;atis &amp; &longs;eminibus maxim&egrave;: alia <lb/>impre&longs;&longs;a, vt in a&euml;re &aelig;&longs;tatis tempore: alia na&shy;<lb/>turali, vt in animalibus. </s>

<s>Manife&longs;tum e&longs;t igi&shy;<lb/>tur cur vita in montium iugis &longs;it perennis, <lb/><arrow.to.target n="marg60"/><lb/>ob puritatem a&euml;ris: non autem in &AElig;thiopia, <lb/>ob calorem: neque in vallibus, quia a&euml;r &longs;im&shy;<lb/>plex non e&longs;t, &longs;ed calidus ac mi&longs;tus e&longs;&longs;e po&longs;&longs;it. <pb xlink:href="016/01/024.jpg" pagenum="375"/>In temperata igitur regione vbi venti orien&shy;<lb/>tales &longs;pirant, vita &longs;alubris ac diuturna. </s>

<s>Sed <lb/>de his ali&agrave;s. </s>

<s>Nunc &longs;olum &longs;cire &longs;ufficiat, qu&ograve;d <lb/>du&aelig; tant&ugrave;m &longs;int qualitates, calor c&oelig;li, &amp; <lb/>humidum elementorum: &longs;iccum autem &amp; <lb/>frigus horum &longs;unt priuationes. </s>

<s>Sed &amp; de his <lb/>po&longs;teri&ugrave;s agemus. </s>

<s>Vt ver&ograve; ad in&longs;titutum re&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg61"/><lb/>uertar, elementum non voco rem calidi&longs;&longs;i&shy;<lb/>mam, vel frigidi&longs;&longs;imam, quandoquidem <lb/>vix eam liceat reperire: &longs;ed illud elemen&shy;<lb/>tum nunc dico, quod nec pabulo indiget, <lb/>nec &longs;pont&egrave; corrumpitur, nec vagatur, &longs;ed <lb/>certam tenet &longs;edem, maximam habens mo&shy;<lb/>lem, eamque &longs;ecundum naturam, ac ad gene&shy;<lb/>rationem paratum e&longs;t. </s>

<s>Cumque nullum ho&shy;<lb/>rum igni conueniat, hunc, elementum haud <lb/>quaquam appellabimus. </s>

<s>Mouetur autem hic, <lb/>impotens, viuere ab&longs;que alimento, a&euml;remque <lb/>proximum adurit: hicque ardens flamma <lb/><arrow.to.target n="marg62"/><lb/>vocatur. </s>

<s>E&longs;t enim flamma nihil aliud, quam <lb/>a&euml;r accen&longs;us. </s>

<s>H&aelig;c autem perpetu&ograve; moue&shy;<lb/>tur, nec vnquam quie&longs;cit. </s>

<s>Ignis enim &longs;ub&shy;<lb/>&longs;tantia cum tenui&longs;&longs;ima &longs;it, &amp; quod &longs;ubie&shy;<lb/>ctum e&longs;t illi &longs;emper vrat, perpetu&ograve; etiam <lb/>mouetur. </s>

<s>Ob &longs;ubtilitatem igitur per angu&shy;<lb/>&longs;ti&longs;&longs;ima foramina ingreditur, ob motum ve&shy;<lb/>r&ograve; diuidit ac &longs;cindit, di&longs;ci&longs;&longs;a calore immen&shy;<lb/>&longs;o vrit, ac in propriam conuertit &longs;ub&longs;tan&shy;<lb/>tiam. </s>

<s>Ergo flamma non eadem vnquam <lb/>manet, &longs;ed perpetua generatione altera al&shy;<lb/>teri &longs;uccedit, &amp; ob id moueri eam &longs;emper <lb/>videri nece&longs;&longs;arium e&longs;t. </s>

<s>Nam qu&aelig; genita <lb/>iam e&longs;t, a&euml;ris proximam partem inuadit, <lb/>humidumque eius depa&longs;citur, &amp; moriendo <lb/>aliam nouam excitat flammam. </s>

<s>Cum igitur <lb/>humidum quod prius erat in flammam ver&shy;<lb/>titur, aucta ex hac mutatione in immen&longs;um <lb/>quantitate, nec po&longs;&longs;it quod illi &longs;ubiectum <lb/>e&longs;t pabulum ob duritiem pellere, nece&longs;&longs;a&shy;<lb/>ri&ograve; in &longs;uperiorem partem vehementer a&longs;&shy;<lb/>cendit, &amp; eam qu&aelig; iam &longs;upr&agrave; ip&longs;am erat <lb/>accen&longs;a impellit: vnde &longs;it vt &longs;ur&longs;um ple&shy;<lb/>rumque magno impetu flamma feratur ac <lb/>feriat. </s>

<s>Si tamen tigna vrantur &longs;upern&egrave;, flam&shy;<lb/>mam eadem ratione deor&longs;um ferri nece&longs;&longs;e <lb/><arrow.to.target n="marg63"/><lb/>e&longs;t. </s>

<s>Non igitur flamma &longs;emper &longs;ur&longs;um fer&shy;<lb/>tur, &longs;ed ob id plerunque, qu&ograve;d pabulum in <lb/>imo po&longs;itum e&longs;t. </s>

<s>C&ugrave;m tamen in imum fer&shy;<lb/>tur, ade&ograve; vrit, vt &longs;i humidum e&longs;t quod vri&shy;<lb/>tur, repent&egrave; colliquatum &longs;uffocet ignem: ob <lb/>idque cerei conuer&longs;a flamma inferius &longs;pont&egrave; <lb/>extinguuntur. </s>

<s>Ligna autem non &longs;ic, qu&ograve;d <lb/>humidum colliquari non queat. </s>

<s>Extinguun&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg64"/><lb/>tur etiam ob aliam rationem, qu&ograve;d <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/> vt di&shy;<lb/>xi) &longs;emper &longs;uperior pars flamm&aelig; ab inferio&shy;<lb/>re, qu&aelig; nutrimento proximior e&longs;t, propelli&shy;<lb/>tur: vnde &longs;uprema flamm&aelig; pars continu&ograve; <lb/>tran&longs;itu extincta in fumum vertitur. </s>

<s>E&longs;t <lb/><arrow.to.target n="marg65"/><lb/>enim fumus medium inter flammam &amp; a&euml;&shy;<lb/>rem, atque ide&ograve; duplex. </s>

<s>Quidam qui flam&shy;<lb/>m&aelig; &longs;uccedit, &amp; hic tenuis ac nece&longs;&longs;arius. <lb/></s>

<s>Omnis enim flamma in fumum vertitur: &longs;ed <lb/>hic cum tenui&longs;&longs;imus &longs;it, in a&euml;rem celeriter <lb/>tran&longs;it, atque ob id nec &longs;uffocat, nec oculos <lb/>vrit, &longs;ed &longs;olum calefacit ac &longs;iccat. </s>

<s>Alter e&longs;t <lb/>fumus qui flamm&aelig; pr&aelig;it generationem, at&shy;<lb/>que humidior e&longs;t, ac oculos vrit &amp; &longs;uffocat, <lb/>qu&ograve;d in a&euml;rem non facil&egrave; conuertatur. </s>

<s>Idem <lb/>pl&aelig;runque ex carbonibus prauis ac humi&shy;<lb/>dioribus lignis excitari &longs;olet. </s>

<s>Primus igitur <lb/>c&ugrave;m flamma de&longs;cendit in cereis conuer&longs;is, <lb/>dum a&longs;cendere nititur, flamm&aelig; ip&longs;i occurrit, <lb/>eamque celerrim&egrave; &longs;uffocat. </s>

<s>Declarauimus <lb/>enim qu&ograve;d huius quantitas gignatur im&shy;<lb/>men&longs;a, c&ugrave;m fingulis momentis flamma qu&aelig; <lb/>maxim&egrave; &agrave; nutrimento remota e&longs;t, &amp; in am&shy;<lb/>bitu a&euml;ri vicina, in fumum tran&longs;eat, cuius <lb/>copia nihil mirum e&longs;t ignem illi occurren&shy;<lb/>tem celerrim&egrave; &longs;uffocari. </s>

<s>Huius igitur motus <lb/><arrow.to.target n="marg66"/><lb/>tam rapidi cau&longs;a, flamma cuncta corrumpit, <lb/>non &longs;olius immen&longs;&aelig; caliditatis ratione. </s>

<s>Sed <lb/>tamen motus hic in flamma interior, quia <lb/>&longs;en&longs;im fit, nos latet. </s>

<s>Nec flamma tota illic&ograve; <lb/>perit, &longs;ed qu&aelig; &longs;ol&ugrave;m e&longs;t in ambitu: nam qu&aelig; <lb/>in medio e&longs;t, tandiu manet, donec ad extre&shy;<lb/>mum in contactu a&euml;ris perueniat, aliter in <lb/>flamm&aelig; medio non e&longs;&longs;et. </s>

<s>Sed fumus retr&ograve; <lb/>quandoque agitur, vel ob impetum, vel re&shy;<lb/>pul&longs;us, vel prohibitus. </s>

<s>Impetus fit vel ob <lb/>multitudinem, vel ob celeritatem motus. </s>

<s>Li&shy;<lb/>gna igitur viridia &amp; multitudo flamm&aelig;, re&shy;<lb/>plent cubicula fumo. </s>

<s>Venti quoque repel&shy;<lb/>lunt fumum, &amp; angu&longs;tia camini prohibet <lb/>exitum, vel &longs;i angu&longs;tior &longs;it in vno, vt non re&shy;<lb/>cipiat. </s>

<s>Maxima autem cau&longs;a e&longs;t &agrave; ventis. </s>

<s>Nam <lb/>fumus altius &longs;emper a&longs;cendit, tum ob impe&shy;<lb/>tum &agrave; flamma conceptum, tum ob leuita&shy;<lb/>tem. </s>

<s>Vbi ventis occurrat, maxim&egrave; vbi copia <lb/><figure id="id.016.01.024.1.jpg" xlink:href="016/01/024/1.jpg"/><lb/>viridium lignorum ad&longs;it, retrogreditur: &amp; <lb/>qui ex quatuor partibus foramina habet, ab <lb/>omni vento impeditur: nam vndique patet. <lb/></s>

<s>Auxilium &agrave; nobis ratione excogitatum. </s>

<s>In <lb/>quatuor partibus, oriente, occidente, meri&shy;<lb/>die, &longs;eptentrione binos colloca canales ficti&shy;<lb/>les ex aduer&longs;o po&longs;itos, ita vt alter &longs;ur&longs;um fe&shy;<lb/>ratur, reliquus deor&longs;um: nam impo&longs;&longs;ibile e&longs;t <lb/>octo ventos, quatuor inferius <expan abbr="t&etilde;dentes">tendentes</expan>, qua&shy;<lb/>tuor autem &longs;uperi&ugrave;s, &agrave; quatuor c&oelig;li princi&shy;<lb/>palibus regionibus &longs;pirare. </s>

<s>Quod ni fiat, fu&shy;<lb/>mus minim&egrave; pote&longs;t retr&ograve; pelli: atque id <lb/>etiam experimento ad amu&longs;&longs;im comproba&shy;<lb/>tum e&longs;t. </s>

<s>Adiuuat autem non parum latitudo <lb/>faucium in imo. </s>

<s>Plerunque etiam tutiores <lb/>canales decliues tantum. </s>

<s>Sed tutior omnibus <lb/>e&longs;t qui vagina circumcingitur, qu&aelig; inferi&ugrave;s <lb/>non coh&aelig;ret tecto. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg58"/>Demon&longs;tra&shy;<lb/>tio o&longs;tendens <lb/>qu&ograve;d omnia <lb/>elementa <lb/>&longs;unt frigi&shy;<lb/>di&longs;&longs;ima.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg59"/>Sidera om&shy;<lb/>nia calida. <lb/></s>

<s>e&longs;&longs;e.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg60"/>A&euml;r vit&aelig; &longs;a&shy;<lb/>lubrior.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg61"/>Ignem hunc <lb/>non e&longs;&longs;e ele&shy;<lb/>mentum.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg62"/>Flamma <lb/>quid &longs;it. <lb/></s>

<s>Cur flamma <lb/>nunquam <lb/>quie&longs;cat. <lb/></s>

<s>Ignis quo&shy;<lb/>modo vrat. <lb/></s>

<s>Flamma non <lb/>eadem ma&shy;<lb/>net. <lb/></s>

<s>Cur flamma <lb/>plerunque <lb/>a&longs;cendat.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg63"/>Cur cerei <lb/>conuer&longs;i ex&shy;<lb/>tingu&aelig;ntur.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg64"/>Fumus quo&shy;<lb/>modo geue&shy;<lb/>retur.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg65"/>Fumus du&shy;<lb/>plex.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg66"/>Cau&longs;&aelig; cur <lb/>cubicula fu&shy;<lb/>mo replean&shy;<lb/>tur. <lb/></s>

<s>Caminus fu&shy;<lb/>mum non re&shy;<lb/>mittens.</s></p><p type="main">

<s>C&ugrave;m igitur ad hoc vt ignis vrat tria &longs;int <lb/><arrow.to.target n="marg67"/><lb/>nece&longs;&longs;aria, pabulum, motus, &amp; quod pene&shy;<lb/>tret, c&ugrave;m in flamma motus maior &longs;it ac ma&shy;<lb/>nife&longs;tior, atque ide&ograve; etiam introitus qui ad <lb/>motum con&longs;equitur maior, minim&egrave; ob&longs;cu&shy;<lb/>rum e&longs;t cur flamma reliquo igne &longs;it viua&shy;<lb/>tior: ideoque cerei dum flamma viget tan&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg68"/><lb/>diu ardent donec &longs;uppetit alimentum: c&ugrave;m <lb/>flamma de&longs;init, &longs;pont&egrave; vel momento peni&shy;<lb/>tus extinguuntur. </s>

<s>Quia tamen flamma <pb xlink:href="016/01/025.jpg" pagenum="376"/>multum ab&longs;umit alimenti, ide&ograve; per&longs;&aelig;pe mi&shy;<lb/>nus durat prunis: &longs;ed hoc non merito &longs;ui <lb/>e&longs;t, &longs;ed quia celerius alimentum finitur. </s>

<s>His <lb/>de cau&longs;is &amp; &agrave; pingui humido flamm&aelig; diu&shy;<lb/>turn&aelig;, &amp; &agrave; tenui atque &longs;icca &longs;ub&longs;tantia im&shy;<lb/>men&longs;&aelig; creantur. </s>

<s>Nam in tenui &amp; arida <lb/>&longs;ub&longs;tantia celeriter flamma flamm&aelig; &longs;ucce&shy;<lb/>dit, atque ob id in maximam molem cre&longs;cit. <lb/></s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i h&aelig;c ambo iungantur, &amp; arida, te&shy;<lb/>nui&longs;que &longs;ub&longs;tantia, &amp; pingue ac plurimum <lb/>humidum, velut in bitumine, tunc flam&shy;<lb/>m&aelig; maxim&aelig;, &amp; diuturn&aelig; excitantur. </s>

<s>Ob <lb/><arrow.to.target n="marg69"/><lb/>id ver&ograve; manife&longs;tum &longs;it, cur bitumini ar&shy;<lb/>denti aqua iniecta maiores excitet flam&shy;<lb/>mas, quod etiam Georgius Agricola, vir <lb/>no&longs;tr&aelig; tempe&longs;tatis memoria dignus, narrat: <lb/>e&longs;&longs;e &longs;cilicet in I&longs;landia in&longs;ula montem, no&shy;<lb/>mine Heclam, ex quo ignis emi&longs;&longs;us &longs;iccis <lb/>extinguatur, aqua ver&ograve; alitur. </s>

<s>Id autem fer&shy;<lb/>m&egrave; commune e&longs;t omnibus validioribus <lb/>flammis: vnde etiam fabri in&longs;per&longs;a aqua <lb/>ignes excitare &longs;olent: c&ugrave;m enim ardentior <lb/>fuerit ignis, &agrave; frigido incitatur, &amp; ab hu&shy;<lb/>mido alitur, quorum vtrunque aqu&aelig; ine&longs;t. <lb/><arrow.to.target n="marg70"/><lb/>Ea de cau&longs;a etiam ignis qui follibus accen&shy;<lb/>ditur, c&ugrave;m validus &longs;it, aqua modica non <lb/>extinguitur, &longs;ed robu&longs;tior euadit. </s>

<s>Folles <lb/>namque ignes accendunt, quoniam mo&shy;<lb/>tum concitant: inde ex motu penetrat <lb/>vis &amp; exurit. </s>

<s>Nece&longs;&longs;arij autem &longs;unt in me&shy;<lb/>tallis, quoniam &agrave; paruo igne non lique&longs;&shy;<lb/>cunt, &longs;ed &longs;er&ograve;, ide&ograve; prius exuruntur qu&agrave;m <lb/>lique&longs;cant. </s>

<s>Sed &agrave; follibus ignis accen&longs;us <lb/>mouetur &amp; penetrat, ac colliquat metalla. <lb/></s>

<s>Vnde non paruum compendium in celeri <lb/>exitu, &amp; qu&ograve;d minus impen&longs;&aelig; perit, &amp; <lb/>metalli portio minor vritur. </s>

<s>Folles igi&shy;<lb/>tur ad accendendum ignem atque mollien&shy;<lb/>dum ac liquandum apti&longs;&longs;imi &longs;unt. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg67"/>Flamma cur <lb/>igne alio vi&shy;<lb/>uacior.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg68"/>Cau&longs;&aelig; ma&shy;<lb/>gnarum <expan abbr="fl&atilde;-marum">flan&shy;<lb/>marum</expan>.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg69"/>Cur aqua <lb/>quandoque <lb/>ignes exci&shy;<lb/>tet.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg70"/>Folles cur <lb/>accendant <lb/>ignem, &amp; <lb/>vbi magis <lb/>nece&longs;&longs;arij.</s></p><p type="main">

<s>Itaque vt ad in&longs;titutum reuertar, aqua <lb/><arrow.to.target n="marg71"/><lb/>&longs;olet vehementes accendere ignes, quoniam <lb/>humidum ip&longs;um quod exhalat, pinguius <lb/>redditur, nec &agrave; circumfu&longs;o fumo ab&longs;umi&shy;<lb/>tur, &longs;ed totum ignis ip&longs;e depa&longs;citur, quo <lb/>purior inde factus, &amp; &longs;imul collectus &agrave; <lb/>frigido alacrior in&longs;urgit. </s>

<s>Vnde etiam ignes <lb/>qui aqua excitantur &amp; accenduntur: con&longs;tat <lb/>autem pice nauali &amp; Gr&aelig;ca, &longs;ulphure, vini <lb/>f&aelig;ce, qu&agrave;m vocant tartarum, &longs;arcocolla, ha&shy;<lb/>linitro, bituminis &longs;pecie, illa quam vocant <lb/>petroleum. </s>

<s>Relatum hoc ad Marcum Grac&shy;<lb/>cum. </s>

<s>Additur igitur calx viua duplo pon&shy;<lb/>dere, &amp; cum ouorum luteis pariter mi&longs;cen&shy;<lb/>tur omnia, &amp; in fimo equino &longs;epeliuntur. <lb/></s>

<s>Aliud: Sulphurei olei, petrolei, iuniperini <lb/>olei, &amp; halinitri &aelig;quales &longs;ingulorum par&shy;<lb/>tes: nigr&aelig; picis, pinguedinum an&longs;eris, &amp; <lb/>anatis, &longs;tercoris columini, eius liquoris, <lb/>quam vocant liquidam vernicem con&longs;tant <lb/>autem oleo &longs;eminis lini, rur&longs;us &longs;ingulorum <lb/>tantundem: a&longs;phalti partes quinque: exci&shy;<lb/>pe ardente aqua, &amp; in fimo equino &longs;epeli. <lb/></s>

<s>Aliud etiam: Vernicis liquid&aelig;, &longs;ulphurei <lb/>olei, &amp; iuniperini, &amp; eius quod fit ex lini <lb/>&longs;emine, &amp; petrolei, &amp; lachrym&aelig; larigin&aelig; <lb/>partes &aelig;quas &longs;ingulorum; aqu&aelig; ardentis <lb/>tres ac mediam, tum halinitri, ligni lau&shy;<lb/>rini &longs;icci vi puluerem redactorum quan&shy;<lb/>tum &longs;ufficit, vt omnia &longs;imul mi&longs;ta, luti <lb/>&longs;pi&longs;&longs;itudinem recipiant. </s>

<s>H&aelig;c omnia vitreo <lb/>va&longs;e excipe, &amp; in fimo equino tribus men&shy;<lb/>&longs;ibus &longs;epeli. </s>

<s>Si igitur ex his pil&aelig; lignis h&ecedil;&shy;<lb/>reant, &longs;pont&egrave; imbribus accenduntur: &longs;ed <lb/>hoc non omnin&ograve; &longs;emper euenit. </s>

<s>Illud au&shy;<lb/>tem &longs;emper euenit, vt iam accen&longs;us nul&shy;<lb/>lis aquis extinguatur. </s>

<s>Puluis autem qui fa&shy;<lb/>cillim&egrave; ardet, &amp; cuius flamma vehementer <lb/>exurit, con&longs;tat pyrio puluere, &amp; tertia &longs;ul&shy;<lb/>phuris ac Gr&aelig;c&aelig; picis parte. </s>

<s>Porr&ograve; plu&shy;<lb/>ra his in libris de rerum Varietate &longs;crip&shy;<lb/>&longs;imus: hi autem exercitationem omnium <lb/>continent locupletem, qu&aelig; h&icirc;e ratione <lb/><arrow.to.target n="marg72"/><lb/>explicantur. </s>

<s>Quonam pacto ver&ograve; aqu&acirc; non <lb/>extinguantur hi ignes, facil&egrave; patet con&longs;i&shy;<lb/>deranti, qu&ograve;d motum ade&ograve; vehementem <lb/>ciunt, vt flamma flamm&aelig; follium loco &longs;it. <lb/></s>

<s>Ob id igitur paruam flammam facil&egrave; e&longs;t <lb/>extinguere, magnam autem difficillimum. <lb/><arrow.to.target n="marg73"/><lb/>Non &longs;ol&ugrave;m enim qu&ograve;d maior &longs;it, diffici&shy;<lb/>li&ugrave;s extinguitur parua, &longs;ed qu&ograve;d motum <lb/>excitet vehementem, &agrave; quo ( vt dixi ) <lb/>flamma fouetur. </s>

<s>Ab magnitudine autem <lb/>motus &amp; flamm&aelig; procul abe&longs;&longs;e coguntur <lb/><arrow.to.target n="marg74"/><lb/>homines: vnde etiam auxilium prim&ograve; dee&longs;t, <lb/>inde fumo abundante &longs;ubit de&longs;peratio. </s>

<s>In <lb/>his ca&longs;ibus tria auxilia &longs;ol&ugrave;m &longs;uper&longs;unt: vt <lb/>detrahatur materia ardere apta, vel vt <lb/>murus ex lapidibus erigatur, lapide&longs;que &longs;u&shy;<lb/>per incendium proiiciantur, quo quidam <lb/>amici no&longs;tri vicinam &longs;uam domum ab in&shy;<lb/>cendio &longs;eruauerunt: vel quo vti &longs;olemus <lb/>dum luci ardent, aut &longs;egetes, vt pars in <lb/>quam ignis fertur accendatur. </s>

<s>Nam &longs;ic <lb/>extincto eo igne, vel etiam nondum ex&shy;<lb/>tincto, maiori &longs;ubtracta materia, peri&shy;<lb/>culo&longs;o, &longs;ed vtili tamen inuento, &longs;erua&shy;<lb/>mus reliquum. </s>

<s>Hoc autem auxilij gene&shy;<lb/>re &longs;eruati &longs;unt luci no&longs;tri in Nouarien&longs;i <lb/>agro, non multum ab&longs;imili, quo loci <lb/>dominus &longs;&aelig;pe &longs;eip&longs;um &agrave; periculo libe&shy;<lb/>rauit. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg71"/>Ignes qui <lb/>aqua non ex <lb/>tinguuntur <lb/>artificio&longs;i.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg72"/>Libri de re&shy;<lb/>rum Varie&shy;<lb/>tate &longs;unt <lb/>praxis hu&shy;<lb/>ius.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg73"/>Magna <expan abbr="fl&atilde;-ma">flan&shy;<lb/>ma</expan> tribus <lb/>cau&longs;is diffi&shy;<lb/>cile extin&shy;<lb/>guitur.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg74"/>Auxilia ex&shy;<lb/>tinguendi <lb/>magna in&shy;<lb/>cendia.</s></p><p type="main">

<s>Sunt igitur bitumine loca abundantia, <lb/><arrow.to.target n="marg75"/><lb/>vel &longs;ulphure, qu&aelig; &longs;pont&egrave; ardent, &amp; aqua <lb/>minim&egrave; extinguuntur. </s>

<s>&AElig;tn&aelig; in Sicilia <lb/>montis famo&longs;i&longs;&longs;imum e&longs;t incendium. </s>

<s>Cra&shy;<lb/>teres duo, inferior in putei formam an&shy;<lb/>gu&longs;tus, angu&longs;to labro lapideo circumcin&shy;<lb/>gente: &longs;uperior ver&ograve; ab imo ( vt referunt) <lb/>fund&aelig; iactu di&longs;tat, quatuor habens in am&shy;<lb/>bitu &longs;tadia ad centum M. pa&longs;&longs;uum: cineres <lb/>circumquaque effundit, &longs;umma caligine <lb/>cuncta biduo offu&longs;cans, quod etiam Pli&shy;<lb/>nius affirmat. </s>

<s>Sed no&longs;tris temporibus re&shy;<lb/>mi&longs;&longs;um videtur. </s>

<s>Puteolis ver&ograve; parum an&shy;<lb/>tequ&agrave;m h&aelig;c &longs;criberemus (XX. M. pa&longs;&longs;uum, <lb/>vt audio, &agrave; Neapoli di&longs;tant ) maxima ex <lb/>incendio iactura contigit. </s>

<s>Fiunt igitur hi <lb/>ignes vbi &longs;ulphur aut bitumen gignitur, <lb/>plerunque autem iuxta mare, qu&ograve;d bitu&shy;<lb/>men, &amp; &longs;ulphur &agrave; marinis &longs;ordibus ac ca&shy;<lb/>lore fomentum accipiant. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg75"/>Loca qu&aelig; <lb/>ardent.</s></p><p type="main">

<s>Quomodo autem accendatur parata mate&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg76"/><lb/>ria, inferius dicemus. </s>

<s>Ignis autem qui inter&shy;<lb/>diu latet, &amp; &longs;ol&ugrave;m noctu videtur, quemadmo&shy;<lb/>dum in Apennini Mugellano videmus, inno&shy;<lb/>xius e&longs;t arboribus <expan abbr="atq;">atque</expan> etiam herbis. </s>

<s>Duplex <lb/>hic: alius ignis ver&egrave;, &longs;ed &agrave; vaporibus qui &longs;uc&shy;<lb/>ce&longs;&longs;u <expan abbr="t&etilde;poris">temporis</expan> c&ugrave;m <expan abbr="materi&atilde;">materiam</expan> &longs;ube&longs;&longs;e &longs;ignificet, <lb/><expan abbr="iactur&atilde;">iacturam</expan> affert. </s>

<s>Alius e&longs;t omnin&ograve; innoxius, qui <lb/>non ver&egrave; ignis, &longs;ed velut materia putrida li-<pb xlink:href="016/01/026.jpg" pagenum="377"/><expan abbr="gnor&utilde;">gnorum</expan> ignem noctu &longs;olo &longs;plendore, &longs;ed <expan abbr="ab&longs;q;">ab&longs;que</expan> <lb/><arrow.to.target n="marg77"/><lb/>calore refert. </s>

<s><expan abbr="Eiu&longs;d&etilde;">Eiu&longs;dem</expan> ferm&egrave; generis ignis ve&shy;<lb/>ri e&longs;t Helen&aelig; &longs;idus circa malum nauis, quod <lb/>cadens etiam &aelig;nea va&longs;a colliquat, certus <lb/>&longs;ubmer&longs;ionis nuncius. </s>

<s>Nam &longs;ol&ugrave;m in gra&shy;<lb/>uibus accidit tempe&longs;tatibus, nec ni&longs;i cra&longs;&longs;i&longs;&shy;<lb/>&longs;imo &longs;piritu &amp; magna ventorum vi vapor <lb/>ille cogi pote&longs;t in naui, &amp; ardere &longs;imul vn&shy;<lb/>de etiam imminentem nunciat perniciem. <lb/></s>

<s>Velut &egrave; diuer&longs;o Ca&longs;toris olim ac Pollucis, <lb/>nunc Petri &amp; Nicolai diuorum numina, &longs;eu <lb/>poti&ugrave;s lumina gemina. </s>

<s><expan abbr="Nonnunqu&atilde;">Nonnunquam</expan> in Ocea <lb/>no terna, im&ograve; ibi frequentius qu&agrave;m gemina, <lb/>ob maioremc <expan abbr="oncu&longs;&longs;ion&etilde;">oncu&longs;&longs;ionem</expan>. </s>

<s>Vocant tunc ea, <lb/>Diui Nicolai, Helen&aelig;, &amp; Clar&aelig;, fignificato <lb/>deducto &agrave; claritate, ab antiqua &longs;uper&longs;titione <lb/>&longs;ideris Helen&aelig;, &amp; qu&ograve;d Nicolaus ex qua&shy;<lb/>dam hi&longs;toria nauigantibus pr&aelig;e&longs;&longs;e credatur. <lb/></s>

<s>In mediterraneo autem mari &longs;ol&ugrave;m gemi&shy;<lb/>na, &amp; plerunque in rudentibus, ex vnoque <lb/>in alterum, velut aues cum quodam &longs;ono <lb/>&longs;alientia, finem tempe&longs;tatis, nec non &longs;e&shy;<lb/>curitatem o&longs;tendunt. </s>

<s>Sunt enim vapores <lb/>rudentibus h&aelig;rentes, qui &longs;ucce&longs;&longs;u temporis, <lb/>igne ex altero in alterum tran&longs;eunte, &longs;pe&shy;<lb/>ciem cerei accen&longs;i pr&aelig;bent. </s>

<s>Indicant autem <lb/>&longs;alutem, qu&ograve;d parui &longs;int, qu&ograve;d minim&egrave; len&shy;<lb/>ti, in vnum enim coi&longs;&longs;ent, quodque breui <lb/>ab&longs;umantur &longs;inguli: quanquam fal&longs;a ima&shy;<lb/>gine &longs;aliendi, qui plures &longs;unt, plerun&shy;<lb/>que duos referant, c&ugrave;m &longs;ucce&longs;&longs;u multi <lb/>continu&ograve; &longs;peciem vnius diuturnioris effi&shy;<lb/>ciant. <lb/><arrow.to.target n="marg78"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg76"/>Ignis inno&shy;<lb/>xius plan&shy;<lb/>tis.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg77"/>Helen&aelig; &longs;idus <lb/>qu&ograve;d &longs;ub&shy;<lb/>mer&longs;ionem <lb/>nauium <lb/>nunciat.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg78"/>Folium mo&shy;<lb/>tus quomo&shy;<lb/>do.</s></p><p type="main">

<s>Diximus hucu&longs;que de igne, folliumque <lb/>interim vtilitatem adiunximus: par ver&ograve; <lb/>videtur vt etiam motus rationem adiicia&shy;<lb/>mus: &longs;iquidem, vt diximus, nihil egregium <lb/>fit ab igne qui follibus non iuuetur. </s>

<s>Du&shy;<lb/>plures illos e&longs;&longs;e oportet, &longs;eu duo &longs;int, &longs;eu <lb/>quatuor, &longs;eu plures, vt opera nunquam in&shy;<lb/>termittatur. </s>

<s>Horum motus alternis vicibus <lb/>variatur, ac mi&longs;tus plan&egrave; e&longs;t, ex violento, <lb/>quo aperiuntur, &amp; a&euml;rem trahunt: &amp; na&shy;<lb/>turali, quo &longs;pont&egrave; decidentes conceptum <lb/>iam a&euml;rem exprimunt. </s>

<s>Manife&longs;tum e&longs;t au&shy;<lb/>tem, qu&ograve;d qu&ograve; celerius expre&longs;&longs;erint, e&ograve; <lb/>acrius ignem impellere: ob hoc ponderi&shy;<lb/>bus ea onerant. </s>

<s>Sed quia qu&aelig; grauia &longs;unt <lb/>non facil&egrave; nec celeriter attolluntur, ide&ograve; </s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg79"/><lb/>magnis rotis &amp; magno aquarum impetu <lb/>machina illorum voluenda e&longs;t. </s>

<s>His igitur <lb/>cau&longs;is manife&longs;tum e&longs;t, non po&longs;&longs;e glaciem, <lb/>et&longs;i frigidi&longs;&longs;ima &longs;it, tant&ugrave;m l&aelig;dere frigidita&shy;<lb/>te, quantum ignis calore. </s>

<s>Nam vt ignis mo&shy;<lb/>tu omnia penetrat, introituque prius di&longs;&longs;i&shy;<lb/>pat ip&longs;a, qu&agrave;m vrat, &longs;ic glacies quiete qua&shy;<lb/>dam con&longs;tat &amp; cra&longs;&longs;a &longs;ub&longs;tantia, quibus fit, <lb/>ne omnin&ograve; po&longs;&longs;it penetrare quicquam. <lb/></s>

<s>Qu&ograve;d enim glacies non minus frigida &longs;it <lb/>qu&agrave;m calidus ignis, o&longs;tendit experimen&shy;<lb/>tum. </s>

<s>Nam &longs;i ligno aut lateri ardenti, glaciei <lb/>tantundem imponas, non celeri&ugrave;s glacies <lb/>di&longs;&longs;oluetur, qu&agrave;m extinguatur ex toto ignis. <lb/></s>

<s>Nam vt ignis motu &amp; tenuitate magis pe&shy;<lb/>netrat, ac facilius corrumpit &amp; depa&longs;citur <lb/>qu&agrave;m glacies: indicioque e&longs;t, introitum &amp; <lb/>&longs;ubtilitatem horum effectuum mirabilium <lb/>e&longs;&longs;e cau&longs;as, qu&ograve;d qu&aelig; penetrabilia non &longs;unt, <lb/>vt aurum &amp; adamas, ab igni non ab&longs;umun&shy;<lb/>tur neque vtuntur, nec omnin&ograve; ver&egrave; ignea <lb/>dici po&longs;&longs;unt: ita glacies den&longs;itate &longs;ua &amp; <lb/>quiete magis re&longs;i&longs;tit, &amp; diutius permanet. <lb/><arrow.to.target n="marg80"/><lb/>Vt enim ignis &longs;emper fit, &longs;ic glacies eadem <lb/>manet, &amp; multis annis quandoque durat in <lb/>gelidis &longs;ub Vr&longs;a montibus, &longs;icut &amp; nix. </s>

<s>Ergo <lb/>glacies ac ignis penitus contraria &longs;unt. </s>

<s>Ignis <lb/>enim calidi&longs;&longs;imus, tenui&longs;&longs;imus, celerrimi mo&shy;<lb/>tus, ac qui facil&egrave; omnia inuadat, &amp; momen&shy;<lb/>to maneat &longs;ol&ugrave;m: at glacies frigidi&longs;&longs;ima, <lb/>den&longs;i&longs;&longs;ima, quieta omnin&ograve;, lenti progre&longs;&longs;us, <lb/>&amp; maxim&egrave; diuturna. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg79"/>Ignis cur <lb/>magis calore <lb/>l&aelig;dat, qu&agrave;m <lb/>glacies fri&shy;<lb/>gore.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg80"/>Ignis &amp; <lb/>glacies pe&shy;<lb/>nit&ugrave;s con&shy;<lb/>traria.</s></p><p type="main">

<s>Ergo magn&aelig; qu&aelig;&longs;tionis iam &longs;olutio ex <lb/><arrow.to.target n="marg81"/><lb/>his emergit, &longs;cilicet, an ignis hic no&longs;ter &longs;ub&shy;<lb/>&longs;tantia &longs;it, an accidens. </s>

<s>Si enim &longs;ub&longs;tantia <lb/>foret, videbatur durum, quonam pacto in <lb/>candenti ferro du&aelig; e&longs;&longs;ent &longs;imul &longs;ub&longs;tanti&aelig; <lb/>mutu&ograve; penetrabiles, ignea atque ferrea: tum <lb/>ver&ograve; &longs;i altera di&longs;&longs;oluatur, vtpote ferrea &longs;ub&shy;<lb/>&longs;tantia, dum ignem concipit, fiet corruptio, <lb/>dum extinguitur ignis generatio fieri dice&shy;<lb/>tur, quod perab&longs;urdum e&longs;t. </s>

<s>Si ver&ograve; aerem <lb/>&longs;ol&ugrave;m qui intus e&longs;t ardere latere ardente di&shy;<lb/>cas, non di&longs;&longs;olueretur &longs;ub&longs;tantia ligni in <lb/>cineres, nec &longs;errum deterius ade&ograve; euaderet: <lb/>igitur humidum proprium ferri, dum later <lb/>ferreus accen&longs;us e&longs;t, ardet. </s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i omni&shy;<lb/>n&ograve; ignis accidens e&longs;t, quomodo &longs;ub&longs;tan&shy;<lb/>tiam immutat lignorum in cinerem, ac fer&shy;<lb/>rum omniaque ferm&egrave; ab&longs;umit? </s>

<s>Itaque ( vt <lb/>dixi ) hic ignis nihil aliud e&longs;t, qu&agrave;m &longs;um&shy;<lb/>ma caliditas cum &longs;iccitate iuncta. </s>

<s>Nec &longs;ub&shy;<lb/>&longs;tantia dici pote&longs;t, ni&longs;i vt glacies, &longs;i pro re, <lb/>qu&ecedil; gelu <expan abbr="c&otilde;creta">concreta</expan> e&longs;t intelligatur, ita ignis pro <lb/>re ip&longs;a qu&aelig; ardet. </s>

<s>Ignis igitur accidens om&shy;<lb/>nino e&longs;t, atque caliditas cum &longs;iccitate &longs;um&shy;<lb/>ma, inh&aelig;retque &longs;ub&longs;tanti&aelig; &longs;emper quemad&shy;<lb/>modum reliqua accidentia: non igitur ele&shy;<lb/>mentum e&longs;&longs;e pote&longs;t, quod &amp; &longs;uperius de&shy;<lb/>mon&longs;trauimus. </s>

<s>Nam natur&aelig; principium ca&shy;<lb/>&longs;u quodam con&longs;taret, ac pabulo incerto cir&shy;<lb/>cumferri oporteret, im&ograve; eadem ratione gla&shy;<lb/>cies aliud e&longs;&longs;et elementum. </s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i elemen&shy;<lb/>tum aliud e&longs;t ignis, &longs;iquidem &aelig;qualiter cali&shy;<lb/>dus e&longs;t ac hic, aut magis, igitur &amp; ille pa&shy;<lb/>bul&ograve; indigebit, quoniam pa&longs;ci nece&longs;&longs;e erit: <lb/>vnde igitur tant&aelig; moli pabulum? </s>

<s>Si ver&ograve; <lb/>minus calidus e&longs;t, ce&longs;&longs;at ratio ob quam &longs;ta&shy;<lb/>tuebatur elementum. </s>

<s>Siquidem ob hoc ele&shy;<lb/>mentum ignis po&longs;itus fuit, qu&ograve;d e&longs;&longs;et &longs;ub&shy;<lb/>&longs;tantia calidi&longs;&longs;ima qu&aelig;dam ac &longs;icci&longs;&longs;ima, <lb/>vtranque habens harum qualitatum, vel al&shy;<lb/>teram &longs;altem perfectam: at non habebit, <lb/>c&ugrave;m iam con&longs;tet hunc ignem illo e&longs;&longs;o long&egrave; <lb/>calidiorem, &longs;icciorem, ardentiorem, ac ma&shy;<lb/>gis penetrabilem. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg81"/>Ignis quid <lb/>&longs;it.</s></p><p type="main">

<s>Sed &amp; alterius dubitationis clara &longs;olutio <lb/><arrow.to.target n="marg82"/><lb/>emergit, an &longs;cilicet ignis igne calidior &longs;it? <lb/></s>

<s>Con&longs;tat autem, qu&ograve;d non ob &longs;olam mate&shy;<lb/>riam ignis calidior euadit, vt qui in ferro <lb/>e&longs;t, eo qui in palea, &amp; qui in quercus lignis, <lb/>eo qui in &longs;al&iacute;ginis, &longs;ed velut in glacie qu&aelig;&shy;<lb/>dam vix coacta e&longs;t, alia dura, alia pr&aelig;dura, <lb/>ita ignis quidam vix e&longs;t ignis, vt c&ugrave;m cande&shy;<lb/>re ferrum incipit: alius candidor, alius &longs;plen&shy;<lb/>didi&longs;&longs;imus. </s>

<s>C&ugrave;m enim accidens &longs;it, augeri ac <lb/>minui pote&longs;t. </s>

<s>Itaque ignis igne validior <lb/><arrow.to.target n="marg83"/><lb/>euadit &longs;ex modis. </s>

<s>Natura, vt diximus: <lb/>ardentior enim celerius exurit ac ma&shy;<lb/>gis. </s>

<s>Materia, vt qui in ferro &longs;edem ha&shy;<lb/>bet, eo qui in &longs;tipulis. </s>

<s>Motu, nam magis <pb xlink:href="016/01/027.jpg" pagenum="378"/>fit penetrabilis: Magnitudine, &longs;eu propria, <lb/>&longs;eu diuturnitate temporis: hoc enim nemini <lb/>ob&longs;curum e&longs;&longs;e pote&longs;t. </s>

<s>Denique re&longs;pirationis <lb/><arrow.to.target n="marg84"/><lb/>impedimento: non ignorant hoc naut&aelig;, qui <lb/>exiguo foculo ollam &longs;uperponentes oll&ecedil;, om&shy;<lb/>nes feruere cogunt, vnde paupertati con&shy;<lb/>&longs;ultum. </s>

<s>Sed oportet <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/> vt dixi ) ne proprio <lb/><arrow.to.target n="marg85"/><lb/>fumo extinguatur igniculus, paululum illum <lb/>re&longs;pirare. </s>

<s>Ob id qui impen&longs;&aelig; con&longs;ulunt, fur&shy;<lb/>nos exiguos oll&aelig; in modum ex &aelig;re confi&shy;<lb/>ciunt, clatratos in imo &longs;trict&egrave; ex ferro, vt <lb/>cinis excidere po&longs;&longs;it. </s>

<s>Vltimus modus e&longs;t, <lb/>cum cogitur ignis, atque ob id calx aqua ac&shy;<lb/>cenditur: nam calor in fornace acqui&longs;itus <lb/>ac latitans, c&ugrave;m (vt dixi) ex genere ignis &longs;it, <lb/>exigu&aelig; aqu&aelig; frigore intus concluditur, <lb/>tum motu, tum coitione ip&longs;a in ignem <lb/>euadit. <lb/><arrow.to.target n="marg86"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg82"/>Ignis igne <lb/>calidior e&longs;t.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg83"/>Ignis &longs;ex <lb/>modis vali&shy;<lb/>dior euadit.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg84"/>Modus co&shy;<lb/>quendi cum <lb/>modico igne.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg85"/>Cur calx <lb/>aqua accen&shy;<lb/>datur.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg86"/>Calx qu&aelig; <lb/>optima.</s></p><p type="main">

<s>Optima igitur calx e&longs;t, qu&aelig; &longs;uperfu&longs;a <lb/>aqua maximos edit &longs;trepitus, &amp; ignem <lb/>concipit, ligna accendens proxima. </s>

<s>E&longs;t h&ecedil;c <lb/>plerunque coloris cinerei: nam in candida <lb/>iam ignis exhalauit, quia a&euml;r ingre&longs;&longs;us e&longs;t: <lb/>candor enim fit ingrediente nece&longs;&longs;ari&ograve; a&euml;&shy;<lb/>re. </s>

<s>Talis autem ex &longs;olidioribus lapidibus fit: <lb/>nam lapides, vt &longs;olidiores extiterint, maio&shy;<lb/>rem &amp; diuturniorem calorem retinent. </s>

<s>Quo&shy;<lb/>modo ver&ograve; calor in his qu&aelig; ardent relin&shy;<lb/>quatur, &amp; motu ac coitione ignis accen&shy;<lb/>datur, inferius o&longs;tendemus. </s>

<s>Ver&ugrave;m motus <lb/>non &longs;ol&ugrave;m penetrare magis cogit, &longs;ed &amp; ca&shy;</s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg87"/><lb/>lorem ip&longs;um accendit, atque ( vt dixi ignem <lb/>igne calidiorem reddit. </s>

<s>Nihil mirum igitur <lb/>e&longs;t fulmini tantam ine&longs;&longs;e vim, ac ignem <lb/>illum, qua&longs;i ab aliorum ignium natura alie&shy;<lb/>num miracula qu&aelig;dam efficere. </s>

<s>Namque ob <lb/>motum celerem non &longs;ol&ugrave;m magis penetrat, <lb/>&longs;ed ignis ille mult&ograve; calidior reliquo omni <lb/>igne exi&longs;tit. </s>

<s>Itaque omnia animalia pr&aelig;ter <lb/>hominem &longs;olo contactu occidit, hominem <lb/>ver&ograve; vix vnquam euadere licet. </s>

<s>Eua&longs;it tamen <lb/><arrow.to.target n="marg88"/><lb/>Ioannes Maria Cardanus, &amp; &longs;uperuixit raro <lb/>miraculo. </s>

<s>Quis ver&ograve; e&longs;t alius ignis, qui &longs;olo <lb/>contactu occidat ( hoc igitur ei <emph type="italics"/>)<emph.end type="italics"/> proprium <lb/>e&longs;t, qu&ograve;d calidi&longs;&longs;imus &longs;it calidi&longs;&longs;imorum, at&shy;<lb/>que ( vt ita dicere liceat <emph type="italics"/>)<emph.end type="italics"/> ignis ignium. <lb/></s>

<s>Quamobrem &amp; multum refert, an procul, &amp; <lb/>&amp; ex alto veniat, aut prope. </s>

<s>Itaque ill&aelig;&longs;a <lb/>quandoque crumena pecunias colliquat: ne&shy;<lb/>que e&longs;t enim hoc aut fabulo&longs;um, aut mirum. <lb/></s>

<s>Namque quod l&aelig;dit, aut mole, aut mora <lb/>corrumpit: hic c&ugrave;m tenui&longs;&longs;imus &longs;it, crume&shy;<lb/>nam non di&longs;cerpit: c&ugrave;m ver&ograve; veloci&longs;&longs;im&egrave; <lb/>moueatur, non h&aelig;ret, atque ob id crumen&aelig; <lb/>innoxium. </s>

<s>Tran&longs;ire autem nec h&aelig;rere ob <lb/>&longs;ubtilitatem in crumenam docet a&euml;r, qui &amp; <lb/>ip&longs;e vacua diducta crumena ingreditur, at&shy;<lb/>que illam implet: quod fieri non po&longs;&longs;et, ni <lb/>per abditos meatus ingrederetur, quando&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg89"/><lb/>quidem ip&longs;ius os diligenter ob&longs;tructum &longs;it. <lb/></s>

<s>Ergo ignis &longs;cintilla, fulmini&longs;que pars a&euml;re <lb/>ip&longs;o long&egrave; tenuior, po&longs;tqu&agrave;m ingre&longs;&longs;a fue&shy;<lb/>rit, metallo infigitur, ac pr&aelig;&longs;tanti&longs;&longs;ima illa <lb/>vi, tum impetu, ip&longs;um repent&egrave; liquat. </s>

<s>Hanc <lb/>tam excellentem caloris ac &longs;iccitatis &iuml;mmo&shy;<lb/>dic&aelig; vim, velut raram, &amp; ob raritatem oc&shy;<lb/>cultam, quidam turpiter proprietatem ap&shy;<lb/>pellarunt, c&ugrave;m con&longs;tet immodicum e&longs;&longs;e ca&shy;<lb/>lorem, ac ( vt dixi ) ignis ignium. </s>

<s>Mirum <lb/>autem minim&egrave; e&longs;&longs;e debet, ignem hunc, aut <lb/>alium quempiam, lapides accendere po&longs;&longs;e. <lb/></s>

<s>Nam ferrum haud candens, tamen accen&shy;<lb/>dit lignum &amp; ardere facit, &amp; lignum &longs;ul&shy;<lb/>phur, quamvis lignum non ardeat &amp; &longs;ul&shy;<lb/>phur vit&aelig; aquam vocatam: quod enim &longs;o&shy;<lb/>lidius e&longs;t, quod potentia tenuius e&longs;t euincit. <lb/></s>

<s>In &longs;olidi&longs;&longs;ima igitur materia ignis feruen&shy;<lb/>tior lapides accendere poterit. </s>

<s>Latet autem <lb/>hoc, quod magno v&longs;ui e&longs;&longs;e pote&longs;t ad vr&shy;<lb/>bium expugnationem. </s>

<s>Oportet autem c&ugrave;m <lb/>magno motu hoc ignium genus nece&longs;&longs;ari&ograve; <lb/>coniunctum e&longs;&longs;e, &amp; ( vt dixi) in &longs;olidi&longs;&longs;ima <lb/>materia. </s>

<s>Sed cur fulmen columnas non fe&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg90"/><lb/>rit, non carinas? </s>

<s>Rar&ograve; quidem h&aelig;c ferit, non <lb/>tamen nunquam: nam Florenti&aelig; in &aelig;de <lb/>maxima, &longs;eu potius in &aelig;dis ambitu, vidi&shy;<lb/>mus columnam fulgure percu&longs;&longs;am ac viola&shy;<lb/>tam: non tamen ferit frequunter, nec ade&ograve; <lb/>di&longs;iicit, qu&ograve;d ob rotunditatem ictus labatur. <lb/></s>

<s>Carinas non ferit eadem ratione, ni&longs;i rar&ograve;: <lb/><arrow.to.target n="marg91"/><lb/>nam vltra quinque cubitos &longs;ub terra de&longs;cen&shy;<lb/>dere negatur. </s>

<s>Humilis autem e&longs;t carina na&shy;<lb/>uis, ac cel&longs;a maius, quam frequenter tangit. <lb/></s>

<s>Ergo certum e&longs;t contra fulgura auxilium, <lb/>profundis &longs;pecubus &longs;e abdere: tuti&ugrave;s enim <lb/>hoc qu&agrave;m vel lauro coronari, aut vituli ma&shy;<lb/>rini pelle tegi, aut &aelig;quil&aelig;, aut hyacinthum <lb/>lapidem ge&longs;tare: nam negant h&aelig;c fulmine <lb/>tangi. </s>

<s>Quidam ficum pro lauro &longs;crip&longs;erunt: <lb/>laurum cohibere comitiales &amp; d&aelig;monas, id <lb/>e&longs;t, per&longs;ua&longs;ionem illam meticulo&longs;am. </s>

<s>At de <lb/>hyacintho inferius di&longs;putabimus: nam non <lb/>leues &longs;unt autores, qui hoc affirmant. </s>

<s>Fulmi&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg92"/><lb/>nis admiranda vis olim fuit, &longs;ed de&longs;iit e&longs;&longs;e, <lb/>bellicorum tormentorum nunc effectibus &amp; <lb/>copia: parum enim abe&longs;&longs;e videntur &agrave; fulmi&shy;<lb/>nis violentia. </s>

<s>Illud vnde veniat, &amp; quam <lb/>procul, ne&longs;cimus, neque quantum &longs;ecum <lb/>ponderis ferat. </s>

<s>Sunt etiam qui affirment <lb/>&longs;olum ignem e&longs;&longs;e cum impetu, lapidem nul&shy;<lb/>lum. </s>

<s>Hoc &longs;ol&ugrave;m cert&ograve; &longs;cimus, turres inte&shy;<lb/>gras quandoque vno ictu di&longs;iici. </s>

<s>Cardani &egrave; <lb/>turre vnica, qu&aelig; &longs;ola &longs;upere&longs;t, &longs;ed antiqua <lb/>tamen, laterum plu&longs;qu&agrave;m 12000. vno ictu <lb/>excu&longs;&longs;it, ac di&longs;iecit. </s>

<s>At machin&aelig; h&aelig; 60. <lb/>pler&aelig;que pondo ferri per 5000. pa&longs;&longs;uum <lb/>( mirabile cert&egrave; dictu, ni dicto experientia <lb/>fidem faceret ) ferunt: e&aelig;dem muros qua&shy;<lb/>tiunt, excutiuntque turritas vrbes, nec vlla <lb/>vis tanto malo re&longs;i&longs;tere pote&longs;t. </s>

<s>Leui&longs;&longs;ima <lb/>&aelig;re ex Cyprio factitio tub&aelig; in modum ca&shy;<lb/>nalis efficitur. </s>

<s>Neque arctiores, aut latiores <lb/>in imo e&longs;&longs;e decet, quippe latiores &agrave; pila non <lb/>exact&egrave; cluduntur, &amp; ide&ograve; minus habent im&shy;<lb/>petus. </s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i cludantur, periculum fractur&aelig; <lb/><arrow.to.target n="marg93"/><lb/>&longs;ubeunt, ob pulueris multitudinem: Arctio&shy;<lb/>res autem ni longiores efficiantur, quantum <lb/>oportet pulueris minim&egrave; &longs;u&longs;cipiunt. </s>

<s>Si lon&shy;<lb/>giores in imo fiant, breuiores euadunt &longs;upe&shy;<lb/>ri&ugrave;s, ob idque multum virium. </s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i non <lb/>quantum oportet pila de&longs;cendat ferrea, reli&shy;<lb/>cto vacuo debiliorem ictum reddunt, &amp; ma&shy;<lb/>chinam agitant, ac etiam quandoque fran&shy;<lb/>gunt. </s>

<s>Et tamen artifices, magno Principum <lb/>malo, ne aperti&longs;&longs;ima ratio vilior videatur, <lb/>men&longs;uras qua&longs;dam fingunt arctiores, alij <lb/>in imo, alij latiores facientes perperam, <lb/>c&ugrave;m vna &longs;it ratio, vt vndique &aelig;quales <lb/>&longs;int, optima &amp; &longs;ecuri&longs;&longs;ima. </s>

<s>Machin&aelig; ad <lb/>&longs;ph&aelig;rulam ponderis ratio centupla, vt <pb xlink:href="016/01/028.jpg" pagenum="379"/>&longs;i &longs;ph&aelig;ra quam emittere debet, &longs;it pon&shy;<lb/>do XX. erit machina pondo MM. </s>

<s>Cra&longs;&longs;itu&shy;<lb/>do in imo, vbi pulueris locus e&longs;t, dodrans <lb/>dimetientis &longs;ph&aelig;rul&aelig;. </s>

<s>Licet autem &amp; pon&shy;<lb/>dus, &amp; men&longs;uram cum eo machin&aelig; augere; <lb/>&longs;ed minuere citra periculum fractur&aelig; haud <lb/>licet. </s>

<s>In &longs;ummo cra&longs;&longs;itudo labri machin&aelig; <lb/>non minor triente dimetientis &longs;ph&aelig;rul&aelig;. <lb/></s>

<s>Canalis dimetientis ( vt dixi ) &aelig;qualis dime&shy;<lb/>tienti &longs;ph&aelig;rul&aelig; &amp; pulueris pyrij pondus <expan abbr="p&otilde;-deri">pon&shy;<lb/>deri</expan> ip&longs;ius &longs;ph&aelig;rul&aelig;. </s>

<s>In minoribus <expan abbr="tam&etilde;">tamen</expan> tor&shy;<lb/>mentis machin&aelig; pondus ac cra&longs;&longs;itudo maio&shy;<lb/>rem ad &longs;ph&aelig;rulam proportionem habere de&shy;<lb/>bet ob &longs;ecuritatem, atque eadem ratione <lb/>pulueris pondus minus e&longs;&longs;e qu&agrave;m &longs;p&aelig;rul&aelig;. <lb/></s>

<s>Patet ex hoc ratio quantum &longs;patij imum <lb/>debeat capere, nempe quantum &longs;atis e&longs;t ad <lb/>continendum puluerem, qui pondus &longs;ph&aelig;&shy;<lb/>rul&aelig; &aelig;quet. </s>

<s>Foramen vbi ignis accenditur, <lb/>fundi partem etiam obtineat: nam machi&shy;<lb/>na non ade&ograve; retr&ograve; agitur, c&ugrave;m ignis &longs;ol&ugrave;m <lb/>pror&longs;um accendatur: ob id rectius collima&shy;<lb/>re ictu licet, &amp; minore periculo. </s>

<s>Nam c&ugrave;m <lb/>multum retr&ograve; aguntur, paru&aelig; l&aelig;dunt mili&shy;<lb/>tes, qui eis vtuntur: magn&aelig;, &longs;i non conti&shy;<lb/>neantur, incertos edunt ictus, &amp; labefa&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg94"/><lb/>ctant currus quibus in&longs;ident: &longs;i vi con&longs;i&longs;tere <lb/>cogantur, fractur&aelig; periculum &longs;ubetint. </s>

<s>E&longs;t <lb/>igitur hoc vnum fractur&aelig; &longs;ignum, vt vehe&shy;<lb/>menter retr&ograve; agatur: aliud, &longs;i men&longs;ura non <lb/>conueniat, vt c&ugrave;m tenuior fuerit, aut ar&shy;<lb/>ctior qu&agrave;m oporteat, vel in&aelig;qualis vel obli&shy;<lb/>qua, quo nil ferm&egrave; e&longs;t deterius. </s>

<s>Tertium &longs;i&shy;<lb/>gnum e&longs;t, cum materia ip&longs;a fuerit &longs;quamo&shy;<lb/>&longs;a aut minim&egrave; tenax, aut ve&longs;icis plena, aut <lb/>rimam obduxerit. </s>

<s>Quartum, c&ugrave;m &aelig;ruginem <lb/>contraxerit, aut aqua maduerit: quo errore <lb/>dum pompa Papi&aelig;, anno M. D. <!-- REMOVE S-->X L V I. <lb/>&longs;olemnis corporis Chri&longs;ti ageretur, quin&shy;<lb/>que aut &longs;ex viri ex his qui pompam &longs;eque&shy;<lb/>bantur, fractis tormentis perierunt. </s>



<s>Quin&shy;<lb/>tum e&longs;t, &longs;i plus pulueris, aut tenuiorem pro <lb/>cra&longs;&longs;iore immi&longs;eris. </s>

<s>Nimis enim aucto ig&shy;<lb/>ne, nec moram ad exitum inueniente, fran&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg95"/><lb/>gitur machina. </s>

<s>Accidit &amp; fractura, dum <lb/>&longs;ph&aelig;rula nimis violenter intruditur. </s>

<s>Auxi&shy;<lb/>lium pr&aelig;&longs;tat ne frangatur &longs;u&longs;pecta iam ma&shy;<lb/>china, &longs;i dum excutere &longs;ph&aelig;rulam debet, <lb/>in terra iacet: nam ea libertate in eam par&shy;<lb/>tem agitur, ad quam ignis impellit: &longs;ed <lb/>tum valde incerto ictu &amp; exitu. </s>

<s>Ob id ma&shy;<lb/>gnas machinas in curribus mobilibus ita <lb/>collocant, vt &longs;olo ac finitori &aelig;quidi&longs;tan&shy;<lb/>tes &longs;int: atque &longs;ic dum ignem concepe&shy;<lb/>rint, recta retr&ograve;, citr&aacute;que periculum agantur. <lb/><arrow.to.target n="marg96"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg87"/>Fulmen cur <lb/>tantam ha&shy;<lb/>beat vim.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg88"/><expan abbr="Fulm&etilde;">Fulmen</expan> quo&shy;<lb/>modo cru <lb/>mena ill&aelig;&longs;a <lb/>pecunias li&shy;<lb/>quet.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg89"/>Ignis lateres <lb/>vrens.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg90"/>Fulmen ra&shy;<lb/>r&ograve; columnas <lb/>ferit, &amp; cur.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg91"/>Aduer&longs;us <lb/>fulgura <lb/>cautio.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg92"/><expan abbr="Machinar&utilde;">Machinarum</expan> <lb/>ignearum <lb/>vis.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg93"/>Modus ma&shy;<lb/>chinas igneas <lb/>faciendi.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg94"/>Signa machi&shy;<lb/>n&aelig; qu&aelig; fra&shy;<lb/>ctur&aelig; obno&shy;<lb/>xia &longs;it.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg95"/>Auxilium <lb/>machinarum <lb/>ne frangan&shy;<lb/>tur.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg96"/><expan abbr="Machinar&utilde;">Machinarum</expan> <lb/>bellicarum <lb/>duo genera <lb/>noua.</s></p><p type="main">

<s>E&longs;t &amp; aliud genus ignei tormenti nouum, <lb/>cubiti &amp; &longs;emis longitudine, pondere libra&shy;<lb/>rum LXX. v&longs;que ad LXXX. <!-- KEEP S--></s>

<s>Canalis capit <lb/>&longs;ph&aelig;ram pil&aelig; paru&aelig; magnitudine. </s>

<s>Ferreo <lb/>baculo dum exoneratur, &longs;u&longs;tinetur, caud&aacute;&shy;<lb/>que continetur: vnius hominis onus ac ma&shy;<lb/>china: c&aelig;ter&ugrave;m ob cra&longs;&longs;itudinem mirum in <lb/>modum valida, nec minus tuta. </s>

<s>Aliud, in <lb/>quo cauitas ampla iuxta foramen: varij mo&shy;<lb/>dioli cauitati imponuntur, omnes eiu&longs;dem <lb/>magnitudinis, quorum canales canalibus <lb/>machin&aelig; &egrave; directo corre&longs;pondent, vt muta&shy;<lb/>tis modiolis non concale&longs;cat machina. </s>

<s>Vi&shy;</s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg97"/><lb/>dimus h&aelig;c Papi&ecedil; Principis Saxoni&aelig; inuen&shy;<lb/>ta. </s>

<s>Fiunt <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/> vt dixi) &egrave; Cyprio &aelig;re maiores, &longs;ed <lb/>tuti&longs;&longs;im&aelig; &egrave; ferro, vnde nunc minores om&shy;<lb/>nes: maiores tamen ex ferro efficere opero&shy;<lb/>&longs;um e&longs;t, ob id pler&aelig;que &egrave; Cyprio &aelig;re. </s>

<s>Tor&shy;<lb/>no minores, maiores liquato metallo pla&shy;<lb/>&longs;tices opera: inde etiam torno. </s>

<s>Fiunt au&shy;<lb/>tem typi pro fingendis machinis plerunque <lb/>&egrave; tribus fru&longs;tis, quoniam ex vno fingere ni&shy;<lb/>mis e&longs;&longs;et difficile, quando vel &longs;ic etiam gra&shy;<lb/>ue &longs;it. </s>

<s>Pars vna canalis, &longs;ecunda embolus <lb/>ma&longs;culus, tertia &longs;edes. </s>

<s>Ip&longs;a ver&ograve; machina <lb/>plerunque ex vno con&longs;tat fru&longs;to. </s>

<s>Vidi etiam <lb/>ex duobus con&longs;tantem, ac tornatili vit&aelig; al&shy;<lb/>teram altera ab imo alligatam. </s>

<s>Materia (vt <lb/>dixi) &aelig;s Cyprium factitium. </s>

<s>Con&longs;tat &aelig;re <lb/>ip&longs;o, &amp; &longs;eptima ferm&egrave; parte plumbi nigri <lb/>vel candidi, vel aurichalco. </s>

<s>Sed impetus <lb/><arrow.to.target n="marg98"/><lb/>tanti ratio in pyrio puluere e&longs;t. </s>

<s>Hic con&longs;tat <lb/>ex tribus partibus halinitri, &amp; duabus &longs;ali&shy;<lb/>gnei carbonis, atque vna &longs;ulphuris: conue&shy;<lb/>nitque magnis machinis. </s>

<s>Sed mediocribus <lb/>halinitri partes decem, &longs;alignei carboni <lb/>tres, &longs;ulphuris du&aelig;. </s>

<s>Paruis ver&ograve; halinitri <lb/>partes decem, carbonis lignorum nucis <lb/>auellan&aelig; ab&longs;que nodis, tum &longs;ulphuris, par&shy;<lb/>tem vnam &longs;ingulorum. </s>

<s>Contundantur h&aelig;c <lb/>ligneo malleo, madefacta pri&ugrave;s aqua putei, <lb/>ne ignem dum tunduntur concipiant. </s>

<s>Sunt <lb/>qui acetum addant, qui ardentem aquam, <lb/>ac &longs;iccent in &longs;ole, &longs;ed non tundunt tunc: fa&shy;<lb/>cil&egrave; enim ignem po&longs;&longs;ent concipere. </s>

<s>Ver&ugrave;m <lb/>tota cura e&longs;t, vt omnia &longs;ic &agrave; terrena parte <lb/>expurgata &longs;int, maxim&egrave; halinitrum, vt to&shy;<lb/>tum ardeat, nec quicquam &longs;uper&longs;it. </s>

<s>Dein&shy;<lb/>de, vt ad tenui&longs;&longs;imas partes redigatur, &longs;ic <lb/>enim partes partibus optim&egrave; h&aelig;rebunt: hoc <lb/>fiet, &longs;i &longs;&aelig;pi&ugrave;s contundatur, made&longs;cat, &longs;ic&shy;<lb/>cet&uacute;rque. </s>

<s>Terti&ograve;, vt c&ugrave;m perfectus fuerit, <lb/>in &longs;ole &longs;iccetur: nam iuxta ignem apponere <lb/>periculo&longs;i&longs;&longs;imum e&longs;t. </s>

<s>Ergo iam tanti effectus <lb/><arrow.to.target n="marg99"/><lb/>cau&longs;a qu&aelig;ratur. </s>

<s>Impo&longs;itus hic puluis in ma&shy;<lb/>chinam, &longs;ph&aelig;rul&aacute;que obducta, adiecto ab <lb/>imo machin&aelig; extrin&longs;ecus igne illic&ograve; ferm&egrave; <lb/>totus &agrave;ccenditur, ac maius qu&agrave;m centuplum <lb/>&longs;patium occupare nititur: qu&ograve;d enim exi&shy;<lb/>guus puluis in vola manus non minus qu&agrave;m <lb/>centuplum &longs;patij occupet, experimentum <lb/>o&longs;tendet, c&ugrave;m &longs;i quantum e&longs;t granum milij, <lb/>ex hoc puluere accendatur, locum nucis ig&shy;<lb/>ne compleat. </s>

<s>O&longs;tendit &amp; ratio: nam ignis <lb/>rara materia ac tenuis magnis limitibus <lb/>continetur, c&ugrave;m terra &amp; puluis &longs;olida &longs;int <lb/>ac den&longs;a. </s>

<s>Itaque accen&longs;us iam puluis c&ugrave;m <lb/>in arcto &longs;it, violenter excutit machinam <lb/>vndique, nec aliubi faciliorem exitum in&shy;<lb/>ueniens, qu&agrave;m vbi &longs;ph&aelig;rula vi inclu&longs;a fuit, <lb/>eam magno conatu elidit, prim&ograve; per canalis <lb/>&longs;patium, inde ea &longs;eruata vehementia for&agrave;s <lb/>expellit, &amp; continuato inde impetu &longs;patia <lb/>terrarum longa &longs;uperat, &amp; obuia qu&aelig;que <lb/>euertit ac diruit. </s>

<s>Par e&longs;t etiam cum magno <lb/>&longs;trepitu h&aelig;c fieri, c&ugrave;m ignis ille affatim &amp; <lb/>tanto impetu exeat, &amp; a&euml;rem repent&egrave; con&shy;<lb/>cutiat. </s>

<s>Ip&longs;a quoque &longs;ph&aelig;rula &longs;tridulum <lb/><arrow.to.target n="marg100"/><lb/>quendam &longs;onum, dum a&euml;rem velox diuidit, <lb/>excitat. </s>

<s>Tum ver&ograve; halinitrum, &amp; omne &longs;a&shy;<lb/>lis genus, &longs;pont&egrave; etiam in libero igne po&shy;<lb/>&longs;itum non leuem crepitum excitat. </s>

<s>His tri&shy;<lb/>bus cau&longs;is, &longs;ed prima pr&aelig;cipu&egrave;, dum exo&shy;<lb/>neratur machina, fragor tantus, ac tonitru <lb/>non ab&longs;imilis excitatur. </s>

<s>Sed &longs;i puluis non <pb xlink:href="016/01/029.jpg" pagenum="380"/>confertim ardeat, aut quia lentus, aut im&shy;<lb/>purus, vel non elaboratus, vel quia parum <lb/>habeat halinitri, lent&egrave; emittit, debiliter, <lb/>&amp; paruo cum &longs;onitu. </s>

<s>At &longs;i iu&longs;to tenuior fue&shy;<lb/>rit, tota &longs;imul ardens frangit machinam. <lb/></s>

<s>Manife&longs;tum e&longs;t igitur, qu&ograve;d c&ugrave;m celeritas <lb/>tran&longs;itus in ignem ex proportione pendeat, <lb/>caloris ad pulueris repugnantiam attenuato <lb/>autem puluere repugnantia minuatur, qu&ograve;d <lb/>in infinitum h&aelig;c perfectio pulueris progre&shy;<lb/>di pote&longs;t, &longs;ic vt momento tota accendatur. <lb/></s>

<s>Tunc ver&ograve; cum repent&egrave; non inuenire exi&shy;<lb/>tum po&longs;&longs;it, quippe c&ugrave;m motus omnis tem&shy;<lb/>pus po&longs;tulet, machinam franget. </s>

<s>Igitur non <lb/>&longs;ol&ugrave;m puluerem licebit conficere, qui om&shy;<lb/>nes machinas effringet, &longs;ed tenuiore impo&shy;<lb/>&longs;ito maioribus machinis ill&aelig; peribunt: &amp; <lb/>rur&longs;us cra&longs;&longs;iore tenuibus ac paruis, vix &longs;ph&aelig;&shy;<lb/>rulam excutere poterunt. </s>

<s>Igitur intra limites <lb/>certos atque angu&longs;tos po&longs;ita h&aelig;c e&longs;t ra&shy;<lb/>tio, qu&aelig; cum tractantium machinas peri&shy;<lb/>culo cnniuncta e&longs;t. </s>

<s>Ille autem tut&ograve; &amp; ma&shy;<lb/>ximo cum impetu tractabit eas, &amp; ictus di&shy;<lb/>riget, qui qualem oportebit pro <expan abbr="machinar&utilde;">machinarum</expan> <lb/>ratione puluerem efficiet &amp; admini&longs;trabit. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg97"/>Machin&aelig; <lb/>bebbic&aelig; &egrave; qua <lb/>materia <expan abbr="fi&atilde;t">fiant</expan>.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg98"/>Pyrij pulue&shy;<lb/>ris compo&longs;i&shy;<lb/>tio.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg99"/>Cur puluis <lb/>pyrius &agrave; ma&shy;<lb/>china tanto <lb/>impetu <expan abbr="&longs;phe-rul&atilde;">&longs;phe&shy;<lb/>rulam</expan> mittat.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg100"/>Cau&longs;a &longs;oni&shy;<lb/>tus magni <lb/>machinarum <lb/>dum exone&shy;<lb/>rantur.</s></p><p type="main">

<s>Porr&ograve; eadem qu&aelig; machinarum, &longs;ed ad&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg101"/><lb/>mirabilior cuniculorum ratio e&longs;t. </s>

<s>Huius tam <lb/>atrocis inuenti auctor fuit Franci&longs;cus Geor&shy;<lb/>gius Senen&longs;is. </s>

<s>Docuit hic Hi&longs;panos arcem <lb/>Lucullianam iuxta Neapolim, quam Galli <lb/>tuebantur, nunc Ouum vocatam, euerte&shy;<lb/>re, &aelig;de illius &longs;acra cum Gallis, qui intus <lb/>erant, etiam in mare ex monte tran&longs;lata. <lb/></s>

<s>Ergo c&ugrave;m arx maxim&egrave; in monte iacet, vi&shy;<lb/>det&uacute;rque ob &longs;itum inexpugnabilis, cu&shy;<lb/>niculum effodiunt obliquum, altitudi&shy;<lb/>nis quatuor cubitorum, latitudinis duo&shy;<lb/>rum: nec multum refert obliquitas, dum <lb/>procul fueris: &longs;ed c&ugrave;m ad locum quem &longs;u&shy;<lb/>bruere de&longs;tinas perueneris, obliquum &longs;pe&shy;<lb/>cum e&longs;&longs;e oportet, vt iuxta A, tum ver&ograve; ibi <lb/>etiam &longs;olidam montis &longs;ub&longs;tantiam, ne vis <lb/><figure id="id.016.01.029.1.jpg" xlink:href="016/01/029/1.jpg"/><lb/>ignis conclu&longs;i raritate loci euane&longs;cat: inde <lb/>locus ille puluere totus ferm&egrave; completur py&shy;<lb/>rio, e&oacute;que tenui&longs;&longs;imo. </s>

<s>Funis ver&ograve; deduci&shy;<lb/>tur ex A, v&longs;que ad &longs;pecus o&longs;tium B, hic iux&shy;<lb/>ta A, vbi puluis e&longs;t, cra&longs;&longs;us ac latus in mo&shy;<lb/>dum flocci. </s>

<s>Totus autem funis aceto, &longs;ul&shy;<lb/>phure &amp; halinitro incoquitur: inde intectus <lb/>pyrio puluere, &longs;iccatur in &longs;ole: denu&ograve; &longs;icca&shy;<lb/>to in&longs;pergitur tenui&longs;&longs;imus puluis pyrius, &amp; <lb/>arundine circumueftitur ab A, v&longs;que ad B: <lb/>inde cuneis, lapidib&uacute;&longs;que C, o&longs;tium, &amp; <lb/>v&longs;que ad D, clauditur ade&ograve; diligenter, vt <lb/>&longs;olius arundinis locus relinquatur. </s>

<s>Igitur <lb/>accen&longs;o B, funis initio, celerrim&egrave; ob pul&shy;<lb/>uerem pyrium ignis v&longs;que ad A, permeat, <lb/>accenditque puluerem totum: c&uacute;mque cu&shy;<lb/>neis &amp; lapidibus ob&longs;tructus locus &longs;it, nec &longs;i <lb/>extrudantur vllus pateat exitus, quia E, noo <lb/>e&longs;t in directo A, nec D, in directo C, nec <lb/>B, in directo ED, nece&longs;&longs;arium e&longs;t vt di&longs;ru&shy;<lb/>pto monte, quicquid &longs;uperius e&longs;t euertat, <lb/>totam montis molem concutiens. </s>

<s>Ob id <lb/>viam BA, <expan abbr="n&otilde;">non</expan> breuem e&longs;&longs;e oportet: nec locum <lb/>A, aliqua ex tenui montis parte, ne qua <lb/>tenue e&longs;&longs;et ob&longs;taculum ignis erumperet, &longs;u&shy;<lb/>perior&eacute;mque locum ill&aelig;&longs;um permittere. <lb/></s>

<s>Obliquitas igitur &longs;pecustanti miraculi cau&shy;<lb/>&longs;a e&longs;t, vt etiam montes euertantur. </s>

<s>Refe&shy;<lb/>runt h&aelig;c cuniculorum antiquam rationem <lb/>omnibus tunc notam: c&ugrave;m &amp; pari modo <lb/>obuiam tuti&longs;&longs;im&egrave; itur effo&longs;&longs;a &egrave; regione ter&shy;<lb/>ra, vt cuniculis occurrentes ignem exhala&shy;<lb/>re cogamus, &amp; irritum illius impetum red&shy;<lb/>damus. </s>

<s>Vt ver&ograve; rect&egrave; cuniculis occurramus, <lb/>docet &longs;onus fodientium, qui va&longs;is &aelig;neis cir&shy;<lb/>cum circa iuxta aggerem intus di&longs;po&longs;itis, per <lb/>noctis &longs;ilentium excipitur. </s>

<s>Et quamvis in&shy;<lb/>fatigabili opere illum ob&longs;curare inconditis <lb/>&longs;trepitibus ho&longs;tes nitantur: &longs;i tamen ob&longs;e&longs;&longs;i <lb/>accuratius atque diligentius rei incumbant <lb/>indu&longs;tria atque &longs;olertia, faba in auctorem <lb/>cudetur: ip&longs;i&longs;que doli auctoribus inuentum <lb/>damno&longs;ius erit, qu&agrave;m his aduer&longs;us quos do&shy;<lb/>lus hic excogitatus e&longs;t. </s>

<s>Perilai boui &longs;imilem <lb/>exitum habens. </s>

<s>Adde qu&ograve;d per&longs;&aelig;pe, vt in <lb/>Cunnei pr&aelig;&longs;enti ob&longs;idione parum peritis <lb/>Ducibus ab eli&longs;a murorum, &amp; terr&aelig; mole <lb/>acies militum obruuntur, vt quaqua ver&shy;<lb/>&longs;um, &amp; quam long&egrave; ca&longs;ura &longs;it pr&aelig;&longs;cire opor&shy;<lb/>teat. </s>

<s>Porr&ograve; quomodo h&aelig;c docere conue&shy;<lb/>niat, in libris de &AElig;ternitatis arcanis defini&shy;<lb/>tum e&longs;t. </s>

<s>Sed cui nondum ratio ex libris illis <lb/>tradendi, vtendique non in bonorum perni&shy;<lb/>ciem per&longs;pecta fuerit, nepharij propo&longs;iti e&longs;t <lb/>etiam vulgata, nedum abdita, huius generis <lb/>tradere. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg101"/>Cuniculo&shy;<lb/>rum igneo&shy;<lb/>rum quos <lb/>minas vo&shy;<lb/>cant, ratio.</s></p><p type="main">

<s>Sed his relictis, rur&longs;us ad ignis vim re&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg102"/><lb/>deamus, ex qua non leues dubitationes or&shy;<lb/>tum habent. </s>

<s>Nam c&ugrave;m dixerimus motu il&shy;<lb/>lum con&longs;eruari, cur, dicet aliquis, melius <lb/>&longs;ub cineribus pruna &longs;eruatur quam detecta, <lb/>c&ugrave;m cineres omnem prohibeant motum <gap/><lb/><!--neuer Satz-->H&aelig;c facilis e&longs;t dubitatio, atque ad hunc li&shy;<lb/>brum minim&egrave; pertinens, in quo propo&longs;itum <lb/>e&longs;t, &longs;olum magna &amp; difficillima ac pulcher&shy;<lb/>rima per&longs;equi. </s>

<s>Quamobrem in po&longs;terum &agrave; <lb/>talibus ab&longs;tinebo, qualis e&longs;t h&aelig;c propo&longs;ita <lb/>dubitatio. </s>

<s>Itaque illi re&longs;pondere &longs;atis e&longs;t, <lb/>ignem &longs;emper motum habere aliquem, &longs;ed <lb/>prunas admodum tenuem, qui etiam &longs;ub ci&shy;<lb/>neribus maneat. </s>

<s>C&ugrave;m igitur prun&aelig; detect&aelig; <lb/>&longs;unt, a&euml;r corrumpit ignem illum circum&shy;<lb/>&longs;tans: mauult enim corrumpere quam cor&shy;<lb/>rumpi: nec tam tenuis motus illum &longs;eruare <lb/>pote&longs;t, verum contectus cinere, ab a&euml;ris <lb/>offen&longs;a tutus e&longs;t. </s>

<s>Itaque tribus modis ignis <lb/>&longs;eruatur: vel cum motum ex &longs;eip&longs;o excitat, <lb/>vt in cereis, &amp; generaliter vbi flamma mo&shy;<lb/>tu &longs;uo &longs;eip&longs;am tuetur: vel c&ugrave;m aliunde mo&shy;<lb/>tu fouetur, vt flante vento, vel follibus, <lb/>vnde magna incendia ferm&egrave; omnia dum <lb/>venti validi flarent, facta &longs;unt. </s>

<s>Terti&ograve;, c&ugrave;m <lb/>tutus e&longs;t ab a&euml;re, &longs;ic tamen vt re&longs;pirare po&longs;&shy;<lb/>&longs;it, velut &longs;ub cineribus. </s>

<s>Nec refert an cine&shy;<lb/>res alieni &longs;int, an vt in quibu&longs;dam lignis <lb/><arrow.to.target n="marg103"/><lb/>contingit, illos &longs;ibi circumcirca paret. </s>

<s>Alia <lb/>e&longs;t etiam dubitatio cur ignem magis &longs;olea&shy;<lb/>mus dicere &longs;ub&longs;tantiam quam glaciem: nam <lb/>nemo glaciem &longs;ub&longs;tantiam dixit, ignem <pb xlink:href="016/01/030.jpg" pagenum="381"/>autem plerique non &longs;olum dixerunt, &longs;ed <lb/>etiam exi&longs;timauerunt, c&ugrave;m tamen ambo ac&shy;<lb/>cidentia &longs;int. </s>

<s>Cau&longs;a e&longs;t in promptu. </s>

<s>Acciden&shy;<lb/>tia &longs;olemus appellare, qu&aelig; ad&longs;unt non cor&shy;<lb/>rupto &longs;ubiecto: talis autem videtur glacies. <lb/></s>

<s>Nam gelu concreta aqua, lac, vinum, &longs;o&shy;<lb/>luto gelu eadem con&longs;piciuntur. </s>

<s>At igne ple&shy;<lb/>raque corrumpuntur, &amp; qu&aelig; manent, vt <lb/>lapides &amp; metalla, l&aelig;&longs;a vehementer vi&shy;<lb/>dentur, pr&aelig;ter aurum &amp; argentum, &amp; pau&shy;<lb/>culas gemmas: ob id ignem arbitrabantur <lb/>maius aliquid e&longs;&longs;e qu&agrave;m calorem. </s>

<s>Huius <lb/>tamen differenti&aelig; cau&longs;am &longs;uperius docui&shy;<lb/>mus. <lb/><arrow.to.target n="marg104"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg102"/>Cur ignis <lb/>&longs;ub cineri&shy;<lb/>bus &longs;eruatur. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg103"/>Cur ignem <lb/>magis &longs;ub&shy;<lb/>&longs;tantiam e&longs;&longs;e. <lb/><!--neuer Satz-->dicamus <lb/><expan abbr="qu&atilde;">quam</expan> glaciem.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg104"/>An aliquis <lb/>ignis non <lb/>&longs;plendeat.</s></p><p type="main">

<s>Erat &amp; aliud dubitatione dignum: quo&shy;<lb/>niam ignis quiddam &agrave; quocunque calore &longs;e&shy;<lb/>paratum videbatur, non tamen e&longs;t, licet co&shy;<lb/>lorem mutet, &amp; &longs;ibi &longs;imilem facil&egrave; gignat. <lb/></s>

<s>Sed non omnis ignis &longs;plendet: etenim fer&shy;<lb/>rum igneum &longs;ulphur accendit &amp; vrit, ex <lb/>quo patet ip&longs;um ignis iam formam conce&shy;</s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg105"/><lb/>pi&longs;&longs;e, nec tamen &longs;plendere. </s>

<s>Ita diuer&longs;a ra&shy;<lb/>tione ignis quem ardens aqua emittit, non <lb/>&longs;ol&ugrave;m ob &longs;ub&longs;tanti&aelig; raritatem, &longs;ed quia mi&shy;<lb/>nus calidus e&longs;t: ob id et&longs;i con&longs;umatur &amp; <lb/>&longs;plendeat, vix dicam illum ignem, qui lin&shy;<lb/>teum cui inh&aelig;ret, &amp; quod aqua ip&longs;a maduit, <lb/><arrow.to.target n="marg106"/><lb/>non vrat, ignem dici debere. </s>

<s>Eadem ratio&shy;<lb/>&longs;ie &longs;i diuti&ugrave;s di&longs;tilletur, attenuet&uacute;rque ma&shy;<lb/>gis, magno miraculo manus ardebit, neque <lb/>&longs;entiet. </s>

<s>Itaque &longs;i quis rect&egrave; in&longs;piciat, po&longs;t&shy;<lb/>qu&agrave;m calor certam metam attigit, ignis di&shy;<lb/>ci meretur: h&aelig;c autem meta non vna e&longs;t, <lb/>&longs;ed quum a&euml;rem vincere pote&longs;t. </s>

<s>Quum ver&ograve; <lb/>e&ograve; iam peruenerit, &longs;plendoris &amp; lucis ac ro&shy;<lb/>boris tant&ugrave;m acquirit, quantum etiam ca&shy;<lb/>lor ip&longs;e, ip&longs;&eacute;que ignis augetur. </s>

<s>Vim ver&ograve; <lb/>iuxta &longs;ub&longs;tanti&aelig;, cui ine&longs;t, den&longs;itatem: nam <lb/>pruna calidior ob id flamma e&longs;t, ade&ograve; vt py&shy;<lb/>rius puluis &agrave; pruna &longs;tatim &agrave; flamma vix ac&shy;<lb/>cendatur: atque id qui cau&longs;am ignorant, <lb/>tanquam rem magnam admirantur. </s>

<s>Ergo <lb/>vt ab initio dixi, ignis nihil aliud e&longs;t, qu&agrave;m <lb/>calor valde magnus cum &longs;iccitate iunctus: <lb/><arrow.to.target n="marg107"/><lb/>nam ab&longs;que &longs;iccitate ignis e&longs;&longs;e non pote&longs;t, <lb/>aliter aqua feruens ignis e&longs;&longs;e po&longs;&longs;et. </s>

<s>Non <lb/>minus igitur ignis e&longs;&longs;entia &agrave; &longs;iccitate ip&longs;a <lb/>pendet, qu&agrave;m &agrave; calore. </s>

<s>Hac igitur de cau&shy;<lb/>&longs;a faces &egrave; quocunque ligno facere edocti <lb/>&longs;umus: &longs;ed &longs;i ex den&longs;iore ac &longs;olidiore, diu&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg108"/><lb/>turniores. </s>

<s>Stolonem querneum, cubi cra&longs;&shy;<lb/>&longs;itudine &agrave; vertice ad imum diuides in pluri&shy;<lb/>ma fru&longs;ta, velut duodecim, aut &longs;exdecim, <lb/>plur&aacute;ve, ita vt imum integrum maneat, in&shy;<lb/>de &longs;iccetur in furno duobus, trib&uacute;&longs;ve die&shy;<lb/>bus: exclu&longs;o itaque humido aqueo quum <lb/>remaneat quod pingue e&longs;t, ardet vt t&oelig;da: <lb/>&amp; &longs;i longitudine hominem &aelig;quat, durat <lb/>alacris flamma per hor&aelig; ac dimidi&aelig; &longs;patium <lb/>lumine &longs;plendidi&longs;&longs;imo. </s>

<s>Ergo, vt iam dixi, <lb/><arrow.to.target n="marg109"/><lb/>tam frigidis ignis extinguitur, qu&agrave;m humi&shy;<lb/>dis obruitur: ab humidis quidem duabus cau&shy;<lb/>&longs;is, tum vt contrariis, tum qu&ograve;d re&longs;pirare ac <lb/>moueri illum prohibeant: &agrave; frigidis autem, <lb/>&longs;ol&ugrave;m vt contrariis. </s>

<s>Ab aqua igitur, triplici <lb/>ratione extinguitur. <lb/><arrow.to.target n="marg110"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg105"/>Aqua <expan abbr="ard&etilde;s">ardens</expan> <lb/>vritur ill&aelig;&longs;o <lb/>linteo qu&ograve;d <lb/>ea madet.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg106"/>Manus vt <lb/>ardeat ho&shy;<lb/>mine non <lb/>&longs;entiente.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg107"/>Ignis ratio <lb/>non minus <lb/>con&longs;tat &longs;ic&shy;<lb/>citate quam <lb/>calore.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg108"/>Faces quo&shy;<lb/>modo &egrave; quo&shy;<lb/>cunque ligno <lb/>fiant.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg109"/>Ignis ab <lb/>aqua triplici <lb/>ratione ex&shy;<lb/>tinguitur.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg110"/>Modi quibus <lb/>ignis genera&shy;<lb/>tur.</s></p><p type="main">

<s>Nunc tandem &longs;upere&longs;t, vt cau&longs;as gene&shy;<lb/>rationis illius o&longs;tendamus, neque leuem <lb/>habent in &longs;e ob&longs;curitatem. </s>

<s>Igitur prim&ograve;, <lb/>quot modis fiat con&longs;ideremus. </s>

<s>Fit autem <lb/>propagatione, anti&longs;pa&longs;i percu&longs;&longs;ione, fri&shy;<lb/>ctione, putredine, co&iuml;tione. </s>

<s>Nam qui vel <lb/>&longs;peculis concauis, vel &longs;ph&aelig;rulis per&longs;picuis <lb/>generantur, ad co&iuml;tionem manife&longs;t&egrave; perti&shy;<lb/>net. </s>

<s>Sed co&iuml;tionis o&longs;cura ratio non e&longs;t, nam&shy;<lb/>que &longs;i denis viris nummos denos di&longs;tri&shy;<lb/>buas, &longs;inguli habebunt nummum: &longs;ed &longs;i in <lb/>quinque, binos. </s>

<s>Si igitur calor qui per ma&shy;<lb/>gnum &longs;patium di&longs;per&longs;us e&longs;t, in vnum con&shy;<lb/>trahatur, quicquid magn&aelig; illi quantitati <lb/>inerat, &amp; modic&aelig; illi ine&longs;t: quamobrem <lb/>magnus calor in paruo &longs;patio contentus, <lb/>magnos effectus producet, magn&uacute;&longs;que ob <lb/>id dici merebitur, atque ob id ignis. </s>

<s>Hoc <lb/>enim ade&ograve; plan&egrave; expo&longs;itum e&longs;t, vt repetere <lb/>haud &longs;it nece&longs;&longs;arium. </s>

<s>Sed qui anti&longs;pa&longs;i fit, <lb/>ad co&iuml;tionem reducitur. </s>

<s>Non enim ob aliud <lb/>anti&longs;pa&longs;is accedit, qu&agrave;m qu&ograve;d in vnum co&shy;<lb/>git: ergo &amp; huius cau&longs;a cognita e&longs;t. </s>

<s>Propa&shy;<lb/>gatione autem o&longs;tendimus quomodo gene&shy;<lb/>retur &longs;uperius. </s>

<s>Vnumqu&oacute;dque enim natura <lb/>con&longs;tantium atque mortalium &longs;ibi &longs;imile ge&shy;<lb/>nerare aptum e&longs;t, itaque nihil mirum ex ig&shy;<lb/>ne ignem accendi: ver&ugrave;m frictio &amp; percu&longs;&shy;<lb/>&longs;io &agrave; motu initium habent: putredo autem <lb/>non &longs;ufficit ignem accendere, &longs;ed vel alio <lb/>calore confirmatur, aut motu, aut anti&longs;pa&shy;<lb/>&longs;i, atque co&iuml;tione. </s>

<s>Itaque &longs;i quo modo mo&shy;</s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg111"/><lb/>tu ignis accendatur docuerimus, modos om&shy;<lb/>nes &longs;imul quibus ignis accendi po&longs;&longs;it de&shy;<lb/>mon&longs;trabimus: &amp; qu&ograve;d tant&ugrave;m tres ver&egrave; <lb/>&longs;int, co&iuml;tio, propagationem motus, quan&shy;<lb/>quam long&egrave; plures e&longs;&longs;e videantur. </s>

<s>O&longs;tende&shy;<lb/>re autem quomodo ignis &agrave; motu generetur, <lb/>non aliud e&longs;t, qu&agrave;m quomodo motus &longs;it <lb/>cau&longs;a caloris demon&longs;trare: nam &longs;i motus e&longs;t <lb/>cau&longs;a caloris, erit &amp; augmenti illius. </s>

<s>Ignis <lb/>autem ( vt diximus ) nihil aliud e&longs;t, qu&agrave;m <lb/>color in immen&longs;um auctus. </s>

<s>Ergo qu&oacute;nam <lb/>pacto motus calefacit, inquirunt Ari&longs;tote&shy;<lb/>lici, ac multa nugantur: tandem ver&ograve; ad id <lb/>redeunt, vt calor &longs;it effectus motus: e&longs;tque <lb/>hoc ac &longs;i dicerent, Ne&longs;cimus. </s>

<s>Idem enim <lb/>per idem o&longs;tendere, certum nugacis atque <lb/>imperiti argumentum e&longs;t. </s>

<s>Quid tandem ob&longs;&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg112"/><lb/>cur&egrave; &amp; &longs;uo more dixerunt quidam, qu&ograve;d <lb/>calor hic in a&euml;re iam e&longs;t, &longs;ed per motum ad <lb/>formam illam deducitur, e&longs;&longs;&eacute;que hunc ca&shy;<lb/>lorem illum qui &agrave; de&longs;ideribus prouenerit? <lb/></s>

<s>O egregium hominem: calida non cen&longs;ent <lb/>a&longs;tra, inde calorem illum a&longs;trorum ignem <lb/>e&longs;&longs;e volunt. </s>

<s>Qu&ograve;d et&longs;i caliditatem efficere <lb/>&longs;idera, qu&aelig; calida e&longs;&longs;e negant concedatur, <lb/>rur&longs;us dubitatio emergit, quomodo calo&shy;<lb/>rem illum motus augeat. </s>

<s>Certum enim e&longs;t, <lb/>conceptam caliditatem ant&egrave; &agrave; &longs;yderibus ab&longs;&shy;<lb/>que motu nondum e&longs;&longs;e igneam. </s>

<s>Alexander <lb/><arrow.to.target n="marg113"/><lb/>rect&egrave; &longs;entit in hoc, qu&ograve;d non ex lapidibus <lb/>excutitur ignis, &longs;ed a&euml;r qui ibi continetur, <lb/>attritu repentino vertitur in ignem. </s>

<s>Sed &longs;i <lb/>ita e&longs;t, cur non &egrave; &longs;olidi&longs;&longs;imis lapidibus, vt <lb/>porphyrite, ac duri&longs;&longs;imis magis excutitur, <lb/>qu&agrave;m &agrave; mollioribus, vt chry&longs;tallo &amp; chal&shy;<lb/>cedonio? </s>

<s>Rur&longs;us, cur non &egrave; duobus lapidi&shy;<lb/>bus eiu&longs;dem generis magis, vt chry&longs;tallinis, <lb/>qu&agrave;m &egrave; chry&longs;tallo &amp; chalybe ignis proue&shy;<lb/>nit? </s>

<s>Deinde, cur ( quod maximum e&longs;t ) &longs;i <lb/>&longs;olus a&euml;r accenditur, &longs;cintill&aelig; ill&aelig; magna <lb/>ex parte, ac veluti graues, lento proce&longs;&longs;u <lb/>de&longs;cendunt? </s>

<s>Nam purus ignis, aut non de&longs;-<pb xlink:href="016/01/031.jpg" pagenum="382"/>cendit, aut &longs;i impetu cogatur, celeriter de&longs;&shy;<lb/>cendit. </s>

<s>C&ugrave;m igitur lent&egrave; de&longs;cendant qu&aelig;&shy;<lb/>dam, non ex &longs;olo a&euml;re ill&aelig; con&longs;tant. </s>

<s>Ergo <lb/>qu&ograve;d non &longs;it in lapide ignis conceptus, re&shy;<lb/>ct&egrave; dixit Alexander: vret enim ignis lapi&shy;<lb/>dem, &amp; rur&longs;us lapis tangentis manum, <lb/>&amp; facil&egrave; accenderetur, &amp; alimento indige&shy;<lb/>ret, &amp; duobus lapidibus concu&longs;&longs;is &longs;imul fa&shy;<lb/>cil&egrave; elideretur, vt duobus chalcedoniis, at&shy;<lb/>tritus enim &longs;ufficeret ad elidendum ignem: <lb/>quorum nullum cum verum &longs;it, liquid&ograve; con&shy;<lb/>&longs;tat ignem in lapide non contineri. </s>

<s>Sed nec <lb/>rur&longs;us ( vt dixi <emph type="italics"/>)<emph.end type="italics"/> ex a&euml;re generantur: nam <lb/>lapides vt duriores &longs;unt, indigent maiore <lb/>percu&longs;&longs;ione vt ignis generetur. </s>

<s>Ergo &longs;i &longs;o&shy;<lb/>l&ugrave;m &longs;ufficeret a&euml;rem repent&egrave; concuti ex tali <lb/>ictu, qualis e&longs;t is quo &egrave; chalybe, &amp; chry&shy;<lb/>&longs;tallo ignis excutitur, ex duobus chalybis <lb/>fru&longs;tis po&longs;&longs;et ignis generari: at non e&longs;t &longs;ic, <lb/>&longs;ed, ( vt dixi <emph type="italics"/>)<emph.end type="italics"/> duriora vehementiores ictus <lb/>expo&longs;cunt, ign&eacute;mque creant &longs;olidiorem ac <lb/>viuaciorem, vt cuius quandoque &longs;cintilla <lb/>non paruo maneat tempore. </s>

<s>Quinetiam qui&shy;<lb/>dam &longs;unt lapides vitrei ac molles, qui leui&longs;&shy;<lb/>&longs;imis ictibus, vel &longs;ol&ugrave;m tacti, ignem, &longs;ed <lb/>minim&egrave; viuacem, edunt. </s>

<s>Indicium ver&ograve; <lb/>certum e&longs;t ex lapidis &longs;ub&longs;tantia ignem ge&shy;<lb/>nerari, qu&ograve;d &longs;ine illius attritione nunquam <lb/>eliditur: a&euml;r etiam <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/> vt diximus) in flam&shy;<lb/>mam, non &longs;cintillas, vertitur. </s>

<s>Quinetiam <lb/>mol&aelig; circumact&aelig;, c&ugrave;m aqua non a&euml;re ob&shy;<lb/>duct&aelig; &longs;int, ignem tamen emittunt: lapides <lb/>etiam ip&longs;i non ni&longs;i ex angulis. </s>

<s>Itaque non <lb/>in lapidibus abditus latet ignis, nec concu&longs;&shy;<lb/>&longs;o a&euml;re ex a&euml;re generantur. </s>

<s>Sed nec qu&ograve;d in <lb/>illis potentia &longs;it ignis, vllum certum e&longs;t in&shy;<lb/>dicium: vix enim in ignem proiecti accen&shy;<lb/>duntur, nec &agrave; frigido vnquam inflamman&shy;<lb/>tur, &amp; epoti &longs;trenu&egrave; refrigerant. </s>

<s>Quare ma&shy;<lb/>nife&longs;tum e&longs;t, ex attritione lapidis ad tenui&longs;&shy;<lb/>&longs;imas partes illius &longs;ub&longs;tantia redacta, ignem <lb/>generari, e&longs;&longs;&eacute;que huius materiam, vel il&shy;<lb/>lius ad hoc aptiorem. </s>

<s>Namque puriores ac <lb/>non parum duri, ac tenui &longs;ub&longs;tantia con&shy;<lb/>&longs;tantes, vt chalcedonij, chry&longs;talli, atque <lb/>huiu&longs;cemodi, apti&longs;&longs;imi &longs;unt: contr&agrave; fragi&shy;<lb/>les, aut pr&aelig;duri, aut cra&longs;&longs;a con&longs;tantes &longs;ub&shy;<lb/>&longs;tantia, minim&egrave; apti. </s>

<s>Sic etiam ex &longs;agitt&aelig; <lb/>motu plumbum lique&longs;cit: quoniam extre&shy;<lb/>m&aelig; partes, minim&egrave; angulorum, qu&aelig; tenui&longs;&shy;<lb/>&longs;im&aelig; &longs;unt, atteruntur. </s>

<s>Idem contingit in <lb/>longo motu, qu&ograve;d in pluribus exiguis repe&shy;<lb/>titis: velut c&ugrave;m tabul&aelig; gladium affricamus: <lb/>&longs;ed hic eo vehementior attritio, quo id quod <lb/>&longs;uppo&longs;itum e&longs;t, etiam duritie &longs;ua re&longs;i&longs;tit, vt <lb/>a&euml;r in medio compre&longs;&longs;us dum attenuatur at&shy;<lb/>tenuat. </s>

<s>Sed ad id vnde digre&longs;&longs;us eram, de <lb/>motu accendente calorem, reuerti opus e&longs;t: <lb/>nam ex hoc omnia ferm&egrave; pend&ecirc;re videntur. <lb/></s>

<s>Itaque ex aqua ignem vnquam accendi vi&shy;<lb/>demus, ex a&euml;re autem non ni&longs;i propagatio&shy;<lb/>ne, non motu: &amp; &longs;i humidorum aliquod <lb/>accenditur, vt oleum ac vinum, ab igne, <lb/>non non motu, inflammatur. </s>

<s>Ergo quod <lb/>motu acceenditur, &longs;iccum e&longs;&longs;e oportet, non <lb/>humidum: quod ver&ograve; ab alio igne, etiam <lb/>humidum e&longs;&longs;e pote&longs;t. </s>

<s>Qu&ograve;d igitur &longs;iccum <lb/>e&longs;t ac vehementer, iam ex dimidio ignis <lb/>e&longs;t. </s>

<s>E&longs;t enim ( vt dixi ) ignis vehemens cali&shy;<lb/>ditas ac &longs;iccitas. </s>

<s>Indiget igitur hoc quod <lb/>&longs;iccum e&longs;t, vt tantum incale&longs;cat: ver&ugrave;m <lb/>partis &amp; totius eadem ratio e&longs;t. </s>

<s>Si enim in&shy;<lb/>cale&longs;cit motu vehementi, etiam vehemen&shy;<lb/>ter incale&longs;cet. </s>

<s>C&ugrave;m igitur &longs;iccum motu col&shy;<lb/>liditur, vt rarum euadat ac tenu&egrave; nece&longs;&longs;e <lb/>e&longs;t: at tenuis &longs;ub&longs;tantia &amp; &longs;icca, ignea e&longs;t. <lb/></s>

<s>Vnaqu&aelig;que enim materia &longs;ub certa quan&shy;<lb/>titate formam ad &longs;e rapit. </s>

<s>Hoc &longs;ol&ugrave;m e&longs;t igi&shy;<lb/>tur bene dictum, qu&ograve;d calor ille qui &egrave; &longs;yde&shy;<lb/>bus mi&longs;tis ine&longs;t &longs;icc&aelig; iunctus materi&aelig;, dum <lb/>motu nimis attenuatur non repugnante hu&shy;<lb/>mido, quippe c&ugrave;m &longs;iccam eam iam &longs;uppo&shy;<lb/>&longs;uerimus, nec form&agrave; priore vt pote lapidis, <lb/>ade&ograve; ob tenuitatem debilitat&aelig;, ne &longs;imul <lb/>qualitates lapidis ade&longs;&longs;ent, abe&longs;&longs;et ver&ograve; &longs;ub&shy;<lb/>&longs;tantia, ignis formam &longs;u&longs;cipiunt calore <lb/>agente. </s>

<s>Ergo hic modus co&iuml;tioni, qua&longs;i con&shy;<lb/>trarius e&longs;t: in illo con&longs;tante materia calor <lb/>cogitur, h&icirc;c &longs;ub eodem calore materia ip&shy;<lb/>&longs;a attenuatur. </s>

<s>Indicio e&longs;t hanc e&longs;&longs;e cau&shy;<lb/>&longs;am, qu&ograve;d aqua motu in a&euml;rem verti&shy;<lb/>tur, vt qui&longs;que vbi ill&aelig; cadunt magno im&shy;<lb/>petu pote&longs;t videre. </s>

<s>Nam attenuata &longs;ub&longs;tan&shy;<lb/>tia c&ugrave;m humido iuncta &longs;it, a&euml;ris formam <lb/>induit. <lb/><arrow.to.target n="marg114"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg111"/>Motus quo&shy;<lb/>modo <expan abbr="calor&etilde;">calorem</expan> <lb/>&amp; ignem ge&shy;<lb/>neret.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg112"/>Auerro&euml;s in <lb/>paraphra&longs;i <lb/>Metaphy. <lb/></s>

<s>tract. <!-- REMOVE S-->2. <lb/>col. </s>



<s>2.<!-- KEEP S--></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg113"/>Quomodo &egrave; <lb/>lapidibus ig&shy;<lb/>nis excutia&shy;<lb/>tur.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg114"/>Frigus nihil <lb/>e&longs;t actu, &longs;ed <lb/>&longs;ola caloris <lb/>priuatio.</s></p><p type="main">

<s>Ver&ugrave;m dubitabis, in frigido a&euml;re ac ma&shy;<lb/>teria, in qua iam frigus &longs;uperat, vt in lapi&shy;<lb/>de, cur calor in&longs;urgit, c&ugrave;m frigus &longs;it poten&shy;<lb/>tius? </s>

<s>Re&longs;pondeo, frigus &longs;i pro actu intelli&shy;<lb/>gatur, nihil e&longs;&longs;e ni&longs;i calorem illum exiguum: <lb/>quod autem non e&longs;t, nullas habet opera&shy;<lb/>tiones. </s>

<s>Ob id frigus non in&longs;urgit, c&ugrave;m &longs;ola <lb/>priuatio qu&aelig;dam &longs;it, &longs;ed calor, qui tamen <lb/>ad paucitatem &longs;ubiect&aelig; materi&aelig; compara&shy;<lb/>tus, magnus e&longs;t. </s>

<s>Indicio e&longs;t frigus nihil om&shy;<lb/>nin&ograve; e&longs;&longs;e pr&aelig;ter caloris priuationem, ter&shy;<lb/>tianarum rigor, in quo c&ugrave;m nulla &longs;it mate&shy;<lb/>ria frigida, &longs;ed &longs;olius caloris fuga, frigus <lb/>tamen non leue &longs;entitur. </s>

<s>Vbi ergo calor exi&shy;<lb/>guus in materia pauca fuerit, &longs;eruatur. </s>

<s>Ea&shy;<lb/>dem ratione nec &longs;iccitas aliud e&longs;t, quam hu&shy;<lb/>midi priuatio. </s>

<s>Quamobrem &longs;icca humectari </s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg115"/><lb/>impo&longs;&longs;ibile e&longs;t, cum non &longs;it reditus ad ha&shy;<lb/>bitum ex priuatione. </s>

<s>Sed difficilius e&longs;t hu&shy;<lb/>mectare, quia humidum principium e&longs;t ex <lb/>elemento, calor ex c&oelig;lo, quod &longs;emper dif&shy;<lb/>fundit. </s>

<s>Re&longs;taurantur igitur &longs;olis adiectis ma&shy;<lb/>teriis. </s>

<s>At infrigidare, aut &longs;iccare, facili&ugrave;s <lb/>conceditur, c&ugrave;m impedimento con&longs;tent h&aelig; <lb/>mutationes. </s>

<s>Iu&longs;t&egrave; &aelig;therem, &amp; aquam prin&shy;<lb/>cipium naturalium rerum antiqui po&longs;u&ecirc;re, <lb/>qu&ograve;d in altero calor dominari exi&longs;timatur <lb/>in reliquo abundet humidum. </s>

<s>Iu&longs;tius a&euml;rem, <lb/>&longs;i ille calidus e&longs;&longs;et &amp; humidus. </s>

<s>Terram ne&shy;<lb/>mo: nam ip&longs;a frigida, &longs;icc&aacute;que e&longs;t. </s>

<s>Sed ca&shy;<lb/>lida pr&aelig;ter naturam difficil&egrave; refrigerantur, <lb/>motus enim con&longs;eruat. </s>

<s>Ergo difficilius <lb/>qu&aelig; natura talia &longs;unt, motus enim eo&shy;<lb/>rum perpetuus. </s>

<s>Ver&ugrave;m in a&euml;re frigido <lb/>&longs;cintilla ignis illic&ograve;, ni &longs;uccurratur, extin&shy;<lb/>guitur. </s>

<s>Sed a&euml;r non pote&longs;t prohibere gene&shy;<lb/>rationem qu&aelig; intus fit, illo tant&ugrave;m circum&shy;<lb/>ambiente. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg115"/>Siccitas non <lb/>e&longs;t ni&longs;i hu&shy;<lb/>midi priua&shy;<lb/>tio.</s></p><p type="main">

<s>Ver&ugrave;m rur&longs;us dices: &longs;i frigus nihil e&longs;t <lb/>actu, &longs;ed &longs;ola caloris priuatio, quomodo <lb/>frigida refrigerant, vt calida calefaciunt? <lb/></s>

<s>Frigus &longs;emper e&longs;t c&ugrave;m multa maria, im&shy;<lb/>po&longs;&longs;ibile ver&ograve; tenui&longs;&longs;imum aliquid e&longs;&longs;e fri&shy;<lb/>gidum: multa materia impedit, nec ca&shy;<lb/>lo penetrare po&longs;&longs;it neque moueri, quare hoc <pb xlink:href="016/01/032.jpg" pagenum="383"/>modo refrigerat. </s>

<s>Ergo quod calefacit, per <lb/>&longs;e calefacit: qu&ograve;d refrigerat, &longs;ol&ugrave;m ex ac&shy;<lb/>cidenti. </s>

<s>Repugnabis for&longs;an, quoniam re&shy;<lb/>frigerari &longs;entimus nos, non aliter &agrave; frigidis <lb/>tum repent&egrave;, vt &agrave; calidis calefieri, vt pro&shy;<lb/>ducta frigoris qu&aelig;dam &longs;pecies videatur. <lb/></s>

<s>Equidem ( vt dixi ) nihil aliud e&longs;t frigidum, <lb/>qu&agrave;m caloris priuatio: &amp; qu&aelig; mouentur <lb/>nec con&longs;i&longs;tunt, refrigerantur, vt aqua, &amp; <lb/>ventorum validorum a&euml;r. </s>

<s>Porr&ograve; c&ugrave;m conta&shy;<lb/>ctu re&longs;rigeratur, &longs;ol&ugrave;m &longs;uperficies refrigera&shy;<lb/>tur, fugiente intus pal&agrave;m calore: nec po&longs;&longs;ibi&shy;<lb/>le e&longs;t ob hoc &longs;ubit&ograve; quippiam refrigerari, <lb/>mora autem ducta refrigerantur etiam pe&shy;<lb/>niti&longs;&longs;im&aelig; partes. </s></p><p type="main">

<s>Atque h&aelig;c vera &longs;unt rerum naturalium <lb/>fundamenta, in quibus nihil e&longs;t repugnans. <lb/></s>

<s>Qui ver&ograve; eas qualitates &longs;ub&longs;tantiis affixas <lb/>imaginantur, &amp; frigiditatem aliquod e&longs;&longs;e <lb/>natur&aelig; principium, in difficillimas perue&shy;<lb/>niunt qu&aelig;&longs;tiones, rer&uacute;mque qu&aelig; videntur <lb/>cau&longs;as dicere non po&longs;&longs;unt, omni&aacute;que &longs;ilen&shy;<lb/>tio ac verbis ob&longs;curis inuoluere, tum etiam <lb/>ambiguis, nituntur. </s>

<s>Igitur calor ip&longs;e propria <lb/>qualitas e&longs;t c&oelig;le&longs;tis, h&aelig;c agitans corpora, <lb/>qu&aelig; motu adiuta ignem creat. </s>

<s>Si &agrave; materia <lb/>obruatur ac impediatur, frigus gignit. </s>

<s>Qu&aelig;&shy;<lb/>cunque autem motu non eadem manent, <lb/>frigidiora euadunt, vt aqua &amp; a&euml;r. </s>

<s>A&euml;ris <lb/>ver&ograve; temperiem facit radiorum multitu&shy;<lb/>do Solis, tum &longs;yderum, quos excipit, <lb/>qui illum calefaciunt. </s>

<s>Terra ver&ograve; non ade&ograve; <lb/>e&longs;&longs;e frigida pote&longs;t vt aqua, quoniam non <lb/>mouetur. </s></p><p type="main">

<s>His itaque con&longs;titutis, quibus non pauca <lb/>qu&aelig; iamdiu latuerunt, o&longs;tendemus natur&aelig; <lb/>&longs;ecreta, ad ignis rur&longs;us hi&longs;toriam reuertan&shy;<lb/>tur. </s>

<s>Ver&ugrave;m de &longs;ub&longs;tantiarum &longs;ubtilitate ali&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg116"/><lb/>qua pri&ugrave;s pr&aelig;ponere oportet. </s>

<s>Qu&aelig;dam igi&shy;<lb/>tui dicuntur tenues per &longs;e, vt a&euml;r: qu&aelig;dam <lb/>quantitate, vt capilli: qu&aelig;dam quia fluunt, <lb/>vt &longs;anguis: qu&aelig;dam quia in partes tenui&longs;&longs;i&shy;<lb/>mas diuidi po&longs;&longs;unt, vt aurum: ali&aelig; quia plu&shy;<lb/>ra ex his habent, vt &longs;pititus, qui no&longs;tra&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg117"/><lb/>rum &longs;unt operationum in&longs;trumenta. </s>

<s>Fiunt <lb/>autem ab arte pleraque tenuia, velut plum&shy;<lb/>bum, qu&ograve;d ade&ograve; attenuatur arte, vt in pul&shy;<lb/>uerem redigatur, ex quo horologia fieri &longs;o&shy;<lb/>lent. </s>

<s>Liquefactum enim agitatur celerrim&egrave; <lb/>in mortario: ide&ograve; cum cogi non po&longs;&longs;it, tran&shy;<lb/>&longs;it in puluerem. </s>

<s>Et quamvis ars in tenui&longs;&longs;i&shy;<lb/>ma redigat ligna, aut lapides, aut metalla, <lb/>non tamen ip&longs;a mi&longs;cet, nec attenuat &longs;ub&shy;<lb/>&longs;tantiam, &longs;ed &longs;ol&ugrave;m quantitatem. </s>

<s>Ignis ve&shy;<lb/>r&ograve; &longs;i attenuat, &longs;eparat: aut &longs;i mi&longs;cet, non <lb/>attenuat. </s>

<s>Separando enim qu&aelig; cra&longs;&longs;a &longs;unt, <lb/>attenuantis &longs;peciem pr&aelig;bet. </s>

<s>Sola natura &longs;i&shy;<lb/>mul mi&longs;cere atque attenuare &longs;ub&longs;tantiam <lb/>pote&longs;t. </s>

<s>C&ugrave;m enim ( vt dixi <emph type="italics"/>)<emph.end type="italics"/> nunc vocem <lb/>&longs;ubtilia qu&aelig; duci po&longs;&longs;unt, atque ea ductilia, <lb/>vel humida e&longs;&longs;e nece&longs;&longs;e &longs;it, ignis ver&ograve; &longs;ic&shy;<lb/>cet, attenuare non pote&longs;t, ni&longs;i &longs;eparet. </s>

<s>At&shy;<lb/>tenuat ergo vel comminuendo &longs;icca, vt <lb/>c&ugrave;m arenam in puluerem redigit, aut col&shy;<lb/>liquando, vt metallica: tenues partes &longs;e&shy;<lb/>parando, vt in di&longs;tillationibus. </s>

<s>Ver&ugrave;m dum <lb/>&longs;icca comminuat, colliquet humida, etiam <lb/><arrow.to.target n="marg118"/><lb/>attenuat. </s>

<s>Contigit tamen in di&longs;tillationibus <lb/>aliquid attenuari ac alteri mi&longs;ceri, c&ugrave;m &agrave; <lb/>calido humido, non ab igne fiunt. </s>

<s>Calor <lb/>enim mi&longs;cet, &amp; cum humido attenuat. </s>

<s>Fit <lb/>autem hoc va&longs;es in aquam feruentem im&shy;<lb/>mi&longs;&longs;is, voc&aacute;tque Mari&aelig; balneum. </s>

<s>Proximum <lb/>bonitate di&longs;tillationis genus huic in equino <lb/>fimo: inde quod per cineres pr&aelig;&longs;tanti&longs;&longs;imum <lb/>in oleum detractum e&longs;t. </s>

<s>Nam c&ugrave;m calida <lb/>&longs;it ac humida &longs;ub&longs;tantia, per multos men&shy;<lb/>&longs;es calorem &longs;eruare pote&longs;t, atque e&ograve; longio&shy;<lb/>re temporis &longs;patio qu&agrave;m vuarum acini, quo <lb/>oliuarum &longs;ub&longs;tantia den&longs;ior e&longs;t, ac pinguior. <lb/></s>

<s>At nullum horum metalla liquare pote&longs;t, <lb/>&longs;ed illa igne indigent. </s>

<s>Sed vt ardenti&longs;&longs;ima <lb/>di&longs;tillatio fit per ignes, ita mi&longs;tioni ac ver&aelig; <lb/>attenuationi inepta: cui ferm&egrave; &longs;imilis e&longs;t, <lb/>qu&aelig; fit per cineres. </s>

<s>Nam &longs;i igne di&longs;tillata <lb/>f&aelig;cibus &longs;uis mi&longs;cueris, fiet totum pro mo&shy;<lb/>lis ratione graui&ugrave;s qu&agrave;m antea, tum etiam <lb/><arrow.to.target n="marg119"/><lb/>&longs;iccius. </s>

<s>Non igitur ver&egrave; attenuat ignis, &longs;ed <lb/>natura ip&longs;a, qu&aelig; totam &longs;ub&longs;tantiam conco&shy;<lb/>quit ac mi&longs;cet. </s>

<s>Vnde ob &longs;ubtilitatem omnia <lb/>in vnum conueniunt, mi&longs;t&uacute;mque den&longs;ius, <lb/>fit, &amp; tamen ex &longs;ubtili&longs;&longs;imis compo&longs;itum <lb/>partibus. </s>

<s>Ergo in naturali coctione, vt qu&aelig; <lb/>in liquido duri&longs;&longs;ima, etiam vim ignis obti&shy;<lb/>neat, &amp; mollis balnei in attenuando, partes <lb/>cra&longs;&longs;iores comminuuntur, quod ab igne im&shy;<lb/>petrari non pote&longs;t. <lb/><arrow.to.target n="marg120"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg116"/>Subtilitatis <lb/>in &longs;ub&longs;tantia <lb/>genera.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg117"/>Subtilitates <lb/>ab arte, na&shy;<lb/>tura, &amp; igne <lb/>in quibus <lb/>differant. <lb/></s>

<s>Plumbum <lb/>quomodo in <lb/>puluerem <lb/>tran&longs;eat. <lb/></s>

<s>Ignis quo&shy;<lb/>modo atte&shy;<lb/>nuet.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg118"/>Di&longs;tillatio&shy;<lb/>nis v&longs;us &amp; <lb/>genera.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg119"/>Ignis <expan abbr="n&otilde;">non</expan> ve&shy;<lb/>r&egrave; attenuat.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg120"/>Aqu&aelig; diflil&shy;<lb/>lat&aelig; an vires <lb/>habeant.</s></p><p type="main">

<s>Sed ex his non leuis emergit dubitatio. <lb/></s>

<s>Nam &longs;i ignis cuncta calefacit, &longs;icc&aacute;tque, <lb/>omnes aqu&aelig;, qu&aelig; di&longs;tillatione habentur, <lb/>calid&aelig; ac &longs;icc&aelig; e&longs;&longs;e deberent. </s>

<s>Nec repugnat <lb/>&longs;ub&longs;tantia, qu&ograve;d aquea &longs;it: talis enim c&ugrave;m <lb/>fit ardens, &amp; vritur, &amp; corpora humana <lb/>egregi&egrave; excalefacit, ac &longs;iccat. </s>

<s>Rur&longs;us aqu&aelig; <lb/>omnes frigid&aelig; &longs;unt ac humid&aelig;, vincente <lb/>&longs;ub&longs;tantia. </s>

<s>At neutrum &longs;emper verum e&longs;t, <lb/>im&ograve; aliqu&aelig; ex his &longs;imiliores &longs;unt his, &agrave; <lb/>quibus excipiuntur: vt ro&longs;&agrave;cea, odore, &longs;a&shy;<lb/>pore, viribus. </s>

<s>Vrceus aqu&aelig; plantaginis <lb/>fluentem vndequaque &longs;anguinem &longs;i&longs;tere po&shy;<lb/>te&longs;t. </s>

<s>Non idem facit lactuc&aelig; aqua, et&longs;i &longs;it <lb/>frigidior. </s>

<s>Quidam nuper dum memoriam <lb/>augere niteretur, meli&longs;&longs;am triduo albo vino <lb/>infundit, inde leuiter expre&longs;&longs;o vino, aquam <lb/>di&longs;tillando collegit, cuius potu memoriam <lb/>recuperare vi&longs;us e&longs;t. </s>

<s>Sed c&ugrave;m calidi e&longs;&longs;et ie&shy;<lb/>coris, bonam valetudinem pen&egrave; funditus <lb/>euertit. </s>

<s>Atque hunc modum Chymi&longs;t&aelig; vo&shy;<lb/>cant, &longs;tellas c&oelig;lo infigere. </s></p><p type="main">

<s>Qu&aelig;ri igitur &longs;olet, an aqu&aelig; h&aelig; proprias <lb/>vires retineant? </s>

<s>Diximus olim, dum de malo <lb/>medendi v&longs;u loqueremur, nullas e&longs;&longs;e vires, <lb/>qu&ograve;d odore, &amp; &longs;apore <expan abbr="de&longs;titu&atilde;tur">de&longs;tituantur</expan>. </s>

<s>Ab&longs;ynthij <lb/>enim aqua, nec <expan abbr="ab&longs;ynthi&utilde;">ab&longs;ynthium</expan> redolet nec amara <lb/>e&longs;t: im&ograve; quod mirum e&longs;t, &longs;ubdulcis. </s>

<s><expan abbr="Ard&etilde;s">Ardens</expan> ta&shy;<lb/>men, vt ro&longs;aceam pr&aelig;teream, <expan abbr="fid&etilde;">fidem</expan> facit ine&longs;&longs;e <lb/>vim aquis. </s>

<s>Nam &longs;i talem ob ignem e&longs;&longs;e di&shy;<lb/>cas, qui e&longs;t qu&ograve;d nulla aliarum talis &longs;it? <lb/></s>

<s>Nam h&aelig;c egregi&egrave; calefacit, &longs;iccat, pene&shy;<lb/>trat, acutum olet, ardet. </s>

<s>Itaque vires aquis <lb/>iam ine&longs;&longs;e certum e&longs;t, &longs;ed nec omnibus, nec <lb/>&aelig;quas. </s>

<s>Qu&aelig;cunque enim res tenuem &longs;ub&shy;<lb/>&longs;tantiam habent frigid&aelig;que iunctam, aquam <lb/>emittunt &longs;ibi non ab&longs;imilem, vt ro&longs;a. </s>

<s>Qu&aelig; <lb/>ver&ograve; tenuem &amp; calidam &longs;imilem &longs;ed vren&shy;<lb/>tem emittunt, vt vinum, &amp; metallicorum <lb/>qu&aelig;dam. </s>

<s>Qu&aelig; cra&longs;&longs;am &amp; calidam, di&longs;&longs;imilem <lb/>&amp; prauam, vt ab&longs;ynthium. </s>

<s>qu&aelig; cra&longs;&longs;am ac <lb/>frigidam, di&longs;&longs;imilem, &longs;ed non prauam, vt cu&shy;<lb/>curbit&aelig;. </s>

<s>Iuxta hanc rationem vires aqua-<pb xlink:href="016/01/033.jpg" pagenum="384"/>rum, qu&aelig; leui excipiuntur igne facil&egrave; perdi&longs;&shy;<lb/>ces. </s>

<s>Nam qu&aelig; vehementi igne indigent, om&shy;<lb/>nes &longs;iccant vehementer, plerunque etiam <lb/>excalefaciunt. </s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg121"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg121"/>An &longs;it po&longs;&longs;i&shy;<lb/>bile facere <lb/>aquam qu&aelig; <lb/>in multa &longs;e&shy;<lb/>cula vitam <lb/>proroget.</s></p><p type="main">

<s>Ergo h&icirc;c rur&longs;us dubitatio alia oritur, an <lb/>aquam liceat facere temperatam, quam <lb/>quintam vocant e&longs;&longs;entiam? </s>

<s>Erit autem h&aelig;c <lb/>( vt docebo <emph type="italics"/>)<emph.end type="italics"/> &aelig;ther, id e&longs;t, &longs;ub&longs;tantia te&shy;<lb/>nui&longs;&longs;ima mobilis, &amp; qu&aelig; motu calorem <lb/>temperatum retinet, &amp; tamen plurimum. <lb/></s>

<s>H&aelig;c igitur vires omnes con&longs;eruare pote&longs;t, <lb/>&amp; vitam producere. </s>

<s>Nam cum tenui&longs;&longs;ima <lb/>&longs;it, mi&longs;cet &longs;e humido primo, penetrans &longs;o&shy;<lb/>lida, ac excrementa &longs;eparat, qu&aelig; in illo <lb/>continentur. </s>

<s>Qui ver&ograve; calidi plurimum ha&shy;<lb/>bet, eiicit impurum quicquid e&longs;t, natura&shy;<lb/>l&eacute;mque ob id calorem in&longs;taurat. </s>

<s>Nihil enim <lb/>aliud e&longs;t &longs;enectus, quam naturalis caloris <lb/>imminutio: imminuitur ver&ograve;, quia motus <lb/>prohibetur, vt de igne dixi: &longs;imilis e&longs;t enim <lb/>huius ad illum ratio. </s>

<s>Motus ver&ograve; prohibe&shy;<lb/>tur ob terr&aelig; &longs;ub&longs;tanti&aelig; abundantiam: quo&shy;<lb/>niam &longs;ola terra plurimam habet materiam, <lb/>&amp; motu omnin&ograve; caret. </s>

<s>Ergo aqua illa calo&shy;<lb/>re c&ugrave;m &longs;it temperato, nec cor vexabit, nec <lb/>iecori infe&longs;ta erit. </s>

<s>Itaque &longs;ola h&aelig;c, i&longs;ta qu&aelig; <lb/>diximus pr&aelig;&longs;tare pote&longs;t. </s>

<s>Referunt in Bonic&shy;<lb/>ca in&longs;ula, qu&aelig; ab Hi&longs;paniola orbis noui M. <lb/></s>

<s>C C. pa&longs;&longs;uum millibus di&longs;tat, fontem in <lb/>vertice montis e&longs;&longs;e qui &longs;enes re&longs;tituat, non <lb/>tamen canos mutet, nec tollat iam contra&shy;<lb/>ctas rugas. </s>

<s>Cuius rei pr&aelig;ter per&longs;euerantem <lb/>famam, locuples te&longs;tis Petrus Martyr An&shy;<lb/>gerius Mediolanen&longs;is, &agrave; &longs;ecretis Regis olim <lb/>Hi&longs;paniarum, in &longs;uis decadibus orbis nuper <lb/>inuenti. </s>

<s>Sed Ouiedus con&longs;tanter negat. </s>

<s>Nos <lb/>e&longs;&longs;e po&longs;&longs;e non dubitamus, e&longs;&longs;e haud fatemur. <lb/></s>

<s>Tum minus id credendum, qu&ograve;d breui, &amp; <lb/>paucis diebus id fieri dicunt. </s>

<s>At homo an&shy;<lb/>norum multitudine &longs;ene&longs;cit, non igitur iu&shy;<lb/>uene&longs;cere pote&longs;t, ni&longs;i annorum &longs;patio: <lb/>quamobrem id tentare atque experiri diffi&shy;<lb/>cillimum. </s>

<s>In a&cuml;re bono, aqua optima e&longs;&longs;e <lb/>debet: a&euml;r autem optimus (vt dixi) in mon&shy;<lb/>tium iugis: ibi autem incommoda multa <lb/>hominibus, quare paucis v&longs;u euenit vt &agrave; <lb/>natura auxilium hoc a&longs;&longs;equantur. </s>

<s>Ergo vt <lb/>ad rem reuertar, ne tam long&egrave; petatur, c&ugrave;m <lb/>ardens aqua diuturno circulationis motu te&shy;<lb/>nuitatem retinens, caliditatem, acum&eacute;n&shy;<lb/>que &longs;aporis &aacute;c odoris exuerit, &aelig;ther e&longs;t. </s>

<s>At&shy;<lb/>tamen prim&ugrave;m fragrat. </s>

<s>E&longs;t enim nil aliud <lb/>odor frangans, quam acutus, cum modera&shy;<lb/>tus extiterit. </s>

<s>Indicio e&longs;t, qu&ograve;d piper non <lb/>fragrat, nec zingiber, quia immodic&egrave; &longs;int <lb/>acuta, parua tamen quantitas ben&egrave; olet. </s>

<s>At <lb/>qu&aelig; bene olent contraria ratione, cinamo&shy;<lb/>mum, amomum, crocus, garyophyli, li&shy;<lb/>lia, mo&longs;chus; moderat&egrave; acuta &longs;unt: &amp; &longs;i <lb/>plurimum ex his naribus &longs;uppo&longs;ueris, vt <lb/>piper, cerebrum feriunt, nec bene olere <lb/>videntur. </s>

<s>Allia &amp; cep&aelig;, qu&ograve;d humorem <lb/>habeant putredinis haud expertem, et&longs;i acu&shy;<lb/>ta &longs;int, tamen etiam quia moderata non <lb/>&longs;unt, f&oelig;tent. </s>

<s>Igitur ardentem aquam, &longs;i <lb/>ad temperamentum redierit, tenuitate re&shy;<lb/>tenta nece&longs;&longs;e e&longs;t fragrantem fieri: &amp; &longs;i fra&shy;<lb/>grans fiat, nece&longs;&longs;e e&longs;t vici&longs;&longs;im in &aelig;thera <lb/>e&longs;&longs;e conuer&longs;am. </s>

<s>Fit &amp; qu&aelig; iuuentutem in&shy;<lb/>&longs;tauret aqua cum tyri carne, fit &amp; cum hel&shy;<lb/>leboro, qualem apud patrem meum vidi: <lb/>&longs;ed h&aelig; diuexant corpora, &amp; iuuentutis ima&shy;<lb/>ginem fucatam redimunt, non pr&aelig;&longs;tant iu&shy;<lb/>uentutem. </s>

<s>&AElig;ther ver&ograve; veram pr&aelig;&longs;tat, c&ugrave;m <lb/>eam retineat diu quam habent, &amp; exornet. <lb/></s>

<s>Sed nunquid &longs;emper? </s>

<s>Non, &longs;ed c&ugrave;m non fue&shy;<lb/>rit prohibens: prohibens autem materia <lb/>multa. </s></p><p type="main">

<s>Rur&longs;us ne igne, qui calidi&longs;&longs;imus e&longs;t, te&shy;</s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg122"/><lb/>nuior &aelig;ther? </s>

<s>Cert&egrave; &longs;ic, nam c&oelig;lo conti&shy;<lb/>guus, ide&oacute;que leui&longs;&longs;imus: impre&longs;&longs;am enim <lb/>ab a&longs;tris caliditatem circulatione modera&shy;<lb/>tur tenuitate retenta? </s>

<s>atque eodem modo <lb/>h&aelig;c aqua calore ignis ad &longs;ummam redacta <lb/>tenuitatem, motu ip&longs;o refrigeratur, ac tem&shy;<lb/>periem acquirit. </s>

<s>Itaque &amp; h&aelig;c, &amp; &aelig;ther, <lb/>medium qua&longs;i &longs;unt inter mortalia, immor&shy;<lb/>tali&aacute;que. </s>

<s>Locum enim c&ugrave;m habeat ac tem&shy;<lb/>periem, tum &longs;ub&longs;tantiam c&oelig;lo proximam, <lb/>corrumpi nequit. </s>

<s>Dum ver&ograve; infr&agrave; impelli&shy;<lb/>tur, refrigeratur, atque &longs;ic po&longs;t multa &longs;ecu&shy;<lb/>la corrumpitur. </s>

<s>Itaque medium e&longs;t qua&longs;i <lb/>mortalis, ac immortalis, cuius generis Stoi&shy;<lb/>ci animam humanam e&longs;&longs;e credunt. </s>

<s>Sed qu&ograve;d <lb/>h&icirc;c ex ardente aqua &aelig;ther elaboratur, c&ugrave;m <lb/>&agrave; calore attenuetur, &agrave; motu non cogatur, <lb/>non parum tenuius euadit. </s>

<s>Itaque &longs;imili ra&shy;<lb/>tione vtrunque afficitur. </s>

<s>Sic ver&ograve; qu&aelig;cun&shy;<lb/>que calore ignis permutantur, euidentem ca&shy;<lb/>liditatem &amp; &longs;iccitatem acquirunt: vt calx <lb/>&amp; cinis. </s>

<s>Sed differunt, quia in calce calor <lb/><arrow.to.target n="marg123"/><lb/>non finitur, in cinere iam exhau&longs;tus ferm&egrave; <lb/>totus e&longs;t. </s>

<s>Ob id qui e&longs;charotica componunt <lb/>ex calce &amp; cinere medicamenta, &agrave; calce pr&aelig;&shy;<lb/>cipu&egrave; caliditatem qu&aelig;runt, &agrave; cinere &longs;iccita&shy;<lb/>tem. </s>

<s>Sic qui aquam qua metalla &longs;eparantur, <lb/>educunt. </s>

<s>Fit autem hoc modo: Halinitri <lb/><arrow.to.target n="marg124"/><lb/>partem vnam, liquidi aluminis, quod ro&shy;<lb/>ch&aelig; vocant, partes tres, aren&aelig; mediam, <lb/>&longs;iccata diligenter, &amp; purgata igne di&longs;tillan&shy;<lb/>tur vitreis va&longs;is. </s>

<s>Colligitur autem &longs;eor&longs;um <lb/>quod pri&ugrave;s effluit, c&ugrave;m crocea demum vi&shy;<lb/>detur va&longs;is facies: actis ignibus alia &longs;ucce&shy;<lb/>dit, qu&aelig; priore excipitur plerunque: &amp; ta&shy;<lb/>men &longs;i aquam fontis excipias, adhuc ade&ograve; <lb/>acris e&longs;t, vt nihilominus argentum di&longs;&longs;ol&shy;<lb/>uat, &amp; ip&longs;um ab auro &longs;eparet. </s>

<s>Separatur <lb/>autem &longs;ic: Aqua extract&aelig; partem modicam <lb/>accipe, cui argenti puri&longs;&longs;imi pondus oboli, <lb/>id e&longs;t, XII. granorum impone, ac impo&longs;i&shy;<lb/>tam cineribus tamdiu permitte, donec di&longs;&shy;<lb/>&longs;oluatur argentum. </s>

<s>H&aelig;c purgamenta calci <lb/>tenui &longs;imilia in imum va&longs;is demittet, qui&shy;<lb/>bus &longs;ublatis quod reliquum e&longs;t aqu&aelig; purio&shy;<lb/>ris, toti aqu&aelig; &agrave; qua iam detraxeras addes, <lb/>qu&aelig; &longs;imili exemplo &amp; ip&longs;a purgamenta illis <lb/>&longs;imilia in imum demittet, quibus &longs;ublatis <lb/>a quam totam puri&longs;&longs;imam, ac magis habe&shy;<lb/>bis ad argentum ac c&aelig;tera metalla, pr&aelig;ter <lb/>aurum, di&longs;&longs;oluendum efficacem. </s>

<s>C&ugrave;m ver&ograve; <lb/>facil&egrave; euane&longs;cat, va&longs;e vitreo diligenter oc&shy;<lb/>clu&longs;a tenetur. </s>

<s>Vires autem &aelig;&longs;timanti quan&shy;<lb/>tas habeat, qu&aelig; excepta ( vt dixi ) aqua pu&shy;<lb/>tei, etiam &longs;ine igne in horis 24. argentum <lb/>in aquam redigat, modico autem cinerum <lb/>calore in duabus aut tribus horis, non e&longs;t <lb/>qui miram vim vaporibus illis extremis, ac <lb/>aqu&aelig; in quam vertuntur, im&ograve; incredibi&shy;<lb/>lem non tribuat. </s>

<s>Eiu&longs;dem generis e&longs;t, qu&aelig; <lb/><arrow.to.target n="marg125"/><lb/>fit &longs;alibus ammoniaco, nitr&oacute;que, tum cal-<pb xlink:href="016/01/034.jpg" pagenum="385"/>chanto &amp; alumine liquido, &aelig;quis partibus, <lb/>addita illis demum &aelig;ruginis parte quarta: <lb/>h&aelig;c eadem arte facta, nec ip&longs;is parcit la&shy;<lb/>pidibus. </s>

<s>Si tamen aliquid O&longs;tracitis lapi&shy;<lb/>dis Smiridis vocati, quo gemmas expo&shy;<lb/>liunt, addideris, copio&longs;iorem aquam &amp; me&shy;<lb/>liorem habebis, quia non vritur. </s>

<s>His igi&shy;<lb/>tur experimento acceptis, videamus cur <lb/>aqua h&aelig;c ade&ograve; potens euadat: namque ma&shy;<lb/>nife&longs;tum edocet experimentum, &longs;icciorem <lb/>partem vi ignis attenuatam, vim igneam ac <lb/><arrow.to.target n="marg126"/><lb/>erodentem &longs;u&longs;cipere. </s>

<s>Sed cur non ardet aqua <lb/>&longs;eparationis, vt ardens? </s>

<s>quia ardens cali&shy;<lb/>dior e&longs;t ac tenuior, &amp; etiam minus &longs;icca: <lb/>ide&ograve; ardere pote&longs;t, &amp; egregi&egrave; calefacere, <lb/>non tamen erodere. </s>

<s>Illa ver&ograve; erodere pote&longs;t, <lb/>non ardere, par&uacute;mque calefacere. </s>

<s>Simili <lb/>igitur ratione quod ex calchanto oleum vi <lb/>ignis excipitur, quum &longs;icci&longs;&longs;imam partem <lb/>in humorem vertat, acuti&longs;&longs;imum e&longs;t, atque <lb/><arrow.to.target n="marg127"/><lb/>linguam vt ignis ferit. </s>

<s>Con&longs;t at igitur &amp; hac <lb/>ratione aquam fieri po&longs;&longs;e, qu&aelig; lapidem ve&longs;i&shy;<lb/>c&aelig; per catheteram immi&longs;&longs;a, illic&ograve; confringet. <lb/></s>

<s>Nam c&ograve;m duo &longs;int nece&longs;&longs;aria, &amp; quod lapi&shy;<lb/>dem atterat, &amp; qu&ograve;d ve&longs;ic&aelig; &longs;it innoxia, pri&shy;<lb/>m&ugrave;m pr&aelig;&longs;tabit modus ac materia: nam ex&shy;<lb/>tremos vapores &egrave; &longs;corpionum cinere, vel <lb/>Macedonici petro&longs;ilij, vel tecolitho, aut <lb/>lapidibus cancrorum excipiemus: &longs;ic enim <lb/>aqua fiet qu&aelig; etiam porphyritem commi&shy;<lb/>nuat. </s>

<s>Porr&ograve; innocentiam pr&aelig;&longs;tat, &longs;i materia <lb/>ex qua aqua excipitur, omnis &longs;al&longs;edinis ex&shy;<lb/>pers fuerit. </s>

<s>Non igitur &egrave; &longs;alis genere aliquo, <lb/>aut alumine, vel calchanto, aut vini f&aelig;ce, <lb/>&longs;ed ex aliquo eorum, qu&aelig; nuper retulimus <lb/>aquam excipere oportebit. </s>

<s>Opus autem &longs;em&shy;<lb/>per e&longs;t diligenti experientia, in confirman&shy;<lb/>da &longs;ubtili ratione, vt ea qu&aelig; ade&ograve; &longs;ubtiliter <lb/>explorauimus, &longs;ecur&egrave; per experientiam con&shy;<lb/>firmata, in v&longs;um hominum po&longs;&longs;imus dedu&shy;<lb/>cere. </s>

<s>Equidem &longs;cio &longs;tercus columbinum ac <lb/>parietariam, vel illud hac arte in aquam <lb/>deductum, lapides ve&longs;ic&aelig; duri&longs;&longs;imos fran&shy;<lb/>gere po&longs;&longs;e. </s>

<s>Quodnam autem illud &longs;it, qu&ograve;d <lb/>id facturum &longs;it, &amp; ab&longs;que noxa, experien&shy;<lb/>tia declarari oportet. </s>

<s>Nam &amp; hircinus &longs;an&shy;<lb/>guis, &amp; leporis pellis, &amp; vitrum, multum <lb/>probantur ratione: &longs;ed tamen nihil horum <lb/>for&longs;itan &longs;eor&longs;um, &longs;ed ex his aliqua &longs;imul <lb/>iuncta, atque certa men&longs;ura. </s>

<s>Metallicum <lb/>cert&egrave; &longs;it tale oportet, aut ad metalli naturam <lb/>mutatum. </s>

<s>Audiui quondam inuentam &agrave; quo&shy;<lb/>dam Ianuen&longs;e, &longs;ed denu&ograve; ami&longs;&longs;am morte il&shy;<lb/>lius, qui eam notam nemini facere vo&shy;<lb/>luit. </s>

<s>Hoc certum &longs;an&egrave; e&longs;t, inueniri po&longs;&longs;e, at&shy;<lb/>que hanc e&longs;&longs;e illius artem. </s>

<s>Dubitatur autem <lb/>an tenuia magis acuta &longs;int, &amp; an magis <lb/><arrow.to.target n="marg128"/><lb/>erodant. </s>

<s>Andreas Lacuna Segobien&longs;is me&shy;<lb/>dicus, medicamentum recitat Philippi Lu&shy;<lb/>&longs;itani, qu&ograve;d con&longs;tat alumine, &aelig;rugine, au&shy;<lb/>ripigmento, atque chalcitide, paribus por&shy;<lb/>tionibus, qu&aelig; perfu&longs;a aceto acerrimo per <lb/>dies octo, atque in &longs;ole trita ac &longs;iccata, vt <lb/>diuti&ugrave;s teruntur, perfunduntur, &longs;iccantur, <lb/>vtque &longs;ol magis excalefacit, ita celerius car&shy;<lb/>nes in collo ve&longs;ic&aelig;, &amp; pudendo natas aufert, <lb/>atque minore cum dolore: ad hoc enim me&shy;<lb/>dicamentum paratur. </s>

<s>A &longs;ole igitur, &amp; ace&shy;<lb/>to acri videntur, qu&aelig; cra&longs;&longs;a &longs;unt commi&shy;<lb/>nui, ab attritione autem in pollinem redigi. <lb/></s>

<s>Quia ver&ograve; min&ugrave;s afficit dolore, id contin&shy;<lb/>git, quia partes exu&longs;t&aelig; re&longs;oluuntur. </s>

<s>Videtur <lb/>igitur medicamentum fieri tenuius quanti&shy;<lb/>tate, cra&longs;&longs;ius autem, &amp; magis &aelig;quale &longs;ub&shy;<lb/>&longs;tantia. </s>

<s>Hoc autem min&ugrave;s mutat corpus ex <lb/>calefaciendo, aut &longs;iccando. </s>

<s>Tenui&longs;&longs;ima igi&shy;<lb/>tur t&agrave;m quantitate, qu&agrave;m &longs;ub&longs;tantia cele&shy;<lb/>ri&ugrave;s erodunt: &longs;ed &longs;ub&longs;tantia moderata, min&ugrave;s <lb/>afficiunt dolore. </s>

<s>Cra&longs;&longs;a igitur quantitate, <lb/>&amp; tenuia &longs;ub&longs;tantia, dolorem inferunt, &amp; <lb/>&longs;eri&ugrave;s erodunt: &longs;ub&longs;tantia cra&longs;&longs;a, &amp; quanti&shy;<lb/>tate, &longs;er&ograve; &amp; &longs;ine dolore: vt calx, &amp; &longs;apo te&shy;<lb/>ner, de quo ali&agrave;s dictum e&longs;t: &longs;ubtilia vtro&shy;<lb/>que modo, celeriter, &amp; magno cum dolo&shy;<lb/>re. </s>

<s>Cra&longs;&longs;a &longs;ub&longs;tantia, &amp; tenuia quantitate, <lb/>erodunt celeriter, &amp; paruo cum dolore, atque <lb/>ea optima &longs;unt. </s>

<s>Sed de his, qu&aelig; ad hominum <lb/>curationem pertinent, alio loco tracta&shy;<lb/>bitur. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg122"/>Ignis an <lb/>&aelig;there te&shy;<lb/>nuior.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg123"/>De differen&shy;<lb/>tia calcis &agrave; <lb/>cinere.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg124"/>Aqua qu&aelig; <lb/>aurum ab ar&shy;<lb/>gento &longs;epea&shy;<lb/>rat.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg125"/>Aqua poten&shy;<lb/>ti&longs;&longs;ima.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg126"/>Aquarum <lb/>ardentis &amp; <lb/>&longs;eparationis <lb/>comparatio.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg127"/>Aqua qu&aelig; <lb/>ve&longs;ic&aelig; lapi&shy;<lb/>dem pote&longs;t <lb/>confringere.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg128"/>Tenuia an <lb/>era&longs;&longs;a magis <lb/>erodant.</s></p><p type="main">

<s>C&aelig;ter&ugrave;m vt ad rem redeam dubltatio <lb/><arrow.to.target n="marg129"/><lb/>emergit: Si magnus calor efficit has aquas, <lb/>ardentem puta ac &longs;eparationis, quomodo ta&shy;<lb/>ctu frigid&aelig; &longs;unt? </s>

<s>aut &longs;i iam refrigerat&aelig; <lb/>&longs;unt, cur metalla colliquant? </s>

<s>vel &longs;i aliquid <lb/>reman&longs;it caloris, cur vel &longs;ine motu penit&ugrave;s <lb/>non extinguitur? </s>

<s>vel &longs;i motu iuuatur ali&shy;<lb/>quo, cur materiam ade&ograve; paratam non accen&shy;<lb/>dit? </s>

<s>Horum autem nullum experientia do&shy;<lb/>cet. </s>

<s>Eadem ver&ograve; ratio &amp; in naturalibus mi&shy;<lb/>&longs;tis e&longs;t. </s>

<s>Nam &longs;ulphur facillim&egrave; accenditur, <lb/>&amp; tamen per &longs;e friget. </s>

<s>Piper exurit linguam, <lb/>&amp; corpus vehementer, &longs;i edatur, accendit, <lb/>&amp; tamen tactu frigidum e&longs;t, &amp; igni admo&shy;<lb/>tum, vix ignem concipit. </s>

<s>Decebat Philo&shy;<lb/>&longs;ophos h&aelig;c qu&aelig;rere, qu&aelig; &longs;en&longs;u con&longs;tant, &amp; <lb/>quotidie tractamus, qu&aelig;que c&ugrave;m inuenta <lb/>fuerint, magnam vtilitatem afferunt, &amp; non <lb/>his relictis, qu&aelig; pr&aelig; manibus (vt dici &longs;olet) <lb/>habemus, nouas nouas nominibus excogita&shy;<lb/>re qu&aelig;&longs;tiones, in quibus non min&ugrave;s incertum <lb/>habeas, quid &longs;it de quo qu&aelig;ritur, qu&agrave;m quo&shy;<lb/>modo id quod qu&aelig;rimus, &longs;it determinan&shy;<lb/>dum: deinde, etiam&longs;i millies rect&egrave;, quod ta&shy;<lb/>men vix vnquam accidit, qu&aelig;&longs;tio di&longs;&longs;olua&shy;<lb/>tur, nihil humano generi afferat vtilitatis. <lb/></s>

<s>Cuius &longs;ignum e&longs;t manife&longs;tum, in tot &longs;ecu&shy;<lb/>lis hos egregios viros nihil vnquam ad vit&aelig; <lb/>v&longs;um inueni&longs;&longs;e, qu&ograve;d fal&longs;is principiis inni&shy;<lb/>tantur, &amp; nugari ac ob&longs;trepere &longs;ol&ugrave;m his <lb/>&longs;ufficiat. </s>

<s>Igitur ne illos repr&aelig;hendendo eis <lb/>&longs;imilis euadam, qu&aelig;&longs;tionem hanc vald&egrave; ne&shy;<lb/>ce&longs;&longs;ariam di&longs;&longs;oluere aggrediar. </s>

<s>Prim&ugrave;m igi&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg130"/><lb/>tur illud proponendum e&longs;t, mi&longs;ta ex ele&shy;<lb/>mentis credi compo&longs;ita, qu&ograve;d in mi&longs;tis ele&shy;<lb/>mentorum qualitates &longs;int manife&longs;t&aelig;, atque <lb/>ob id etiam tot elementa credita &longs;unt in eis <lb/>e&longs;&longs;e, quot combinationes qualitatum, non <lb/>concludente argumento. </s>

<s>Aliud &longs;ync&ecedil;rius <lb/>indicium e&longs;t, qu&ograve;d in quibu&longs;dam terra, vt <lb/>in metallicis ac lapidibus in aliis aqua, ve&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg131"/><lb/>luti in herbis, manife&longs;t&egrave; videantur. </s>

<s>Illud <lb/>quoque &longs;upponendum, quod oculis vide&shy;<lb/>mus, terram &amp; aquam &longs;olas e&longs;&longs;e mi&longs;torum <lb/>materias, &amp; quod &amp; Philo&longs;ophus qua&longs;i di&shy;<lb/>uinando dixit, calorem ver&ograve; ip&longs;um e&longs;&longs;e, qui <lb/>h&aelig;c mi&longs;cendo concoquat. </s>

<s>Si igitur terr&ecedil; plu&shy;<lb/>rim&ugrave;m &amp; caloris <expan abbr="igne&utilde;">igneum</expan> efficitur, vt in aquis <lb/>iam pr&aelig;dictis. </s>

<s>Si cum plurima terra modicus <lb/>calor extiterit, terreum dicitur. </s>

<s>Primi exem&shy;<lb/>plum e&longs;t piper, &longs;ecundi lapides. </s>

<s>Si aqua <pb xlink:href="016/01/035.jpg" pagenum="386"/>exuperet, terr&aelig; par&ugrave;m &longs;it, calor autem ma&shy;<lb/>gnus, fit a&euml;reum, quod pingue omne e&longs;t, ac <lb/>facil&egrave; flagrat: cuiu&longs;modi &longs;unt omnia olea, <lb/>pinguedines. </s>

<s>&longs;ulphur, bitumen: &longs;i paruus ca&shy;<lb/>lor, aquea, vt olera pleraque. </s>

<s>Cur igitur piper <lb/>non accenditur facil&egrave;? </s>

<s>quia cum attenuata <lb/>parte multum e&longs;t terrei. </s>

<s>Docuimus autem <lb/>qu&ograve;d terreum, quod multum contineat ma&shy;<lb/>teri&aelig;, &amp; motum prohibeat, ignis generationi <lb/>repugnet. </s>

<s>At dices, leue piper e&longs;t. </s>

<s>Re&longs;pon&shy;<lb/>deo, hoc e&longs;t quia inane, &longs;ub&longs;tantia ver&ograve; ip&longs;a <lb/>grauis: &amp; &longs;i contundantur optim&egrave;, haud leue <lb/>e&longs;t. </s>

<s>Sulphur ver&ograve; c&ugrave;m humidum &longs;it, linguam <lb/>non exurit: ardet tamen, quia calidum e&longs;t <lb/>vehementer. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg129"/>Quomodo <lb/>ignis affectus <lb/>ab&longs;que igne <lb/>appareant.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg130"/>Tria tantum <lb/>ver&egrave; in mi&shy;<lb/>&longs;tis, terra &amp; <lb/>aqua pro ma&shy;<lb/>teria, &amp; ca&shy;<lb/>lor c&oelig;le&longs;tis <lb/>agens.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg131"/>2. de Part. <lb/></s>

<s>animal. <!-- KEEP S--></s>

<s>Ca. <lb/>1. in initio.</s></p><p type="main">

<s>His igitur vt in principiis acceptis, ad qu&aelig;&shy;<lb/>&longs;tionis di&longs;&longs;olutionem accedamus. </s>

<s>In mi&longs;tis <lb/>ip&longs;is tria tant&ugrave;m apparent, terra, &amp; aqua, &amp; <lb/>calor, qui ea mi&longs;cet. </s>

<s>Nam terram, &amp; aquam <lb/>&longs;pont&egrave; mi&longs;ceri pal&agrave;m e&longs;t: a&euml;r mi&longs;tionem refu&shy;<lb/>git, nec mi&longs;cere vnquam poteris illum his, <lb/>nec &longs;i quid aliud eo tenuius e&longs;&longs;et. </s>

<s>De igne ve&shy;<lb/>r&ograve; non e&longs;t dubitandum, c&ugrave;m neque &longs;it <expan abbr="elem&etilde;-tum">elemen&shy;<lb/>tum</expan>, nec quicquam generet. </s>

<s>Ergo &longs;i mi&longs;ta <lb/><arrow.to.target n="marg132"/><lb/>his con&longs;tarent, violenter mi&longs;cerentur. </s>

<s>Ignem <lb/>autem non generare pal&agrave;m e&longs;t, quia exteri&ugrave;s <lb/>euocat: at quod generat, int&ugrave;s reuocat omnia. <lb/></s>

<s>Siccat etiam ignis, &amp; qu&aelig; generantur, hu&shy;<lb/>mido indigent, quod qua&longs;i glutinum partes <lb/>vnum coh&aelig;rere faciat. </s>

<s>Rur&longs;us ignis &longs;eparat <lb/>ac diuidit: generatio autem cra&longs;i non &longs;ol&ugrave;m <lb/>mi&longs;tione indiget. </s>

<s>Qualitates etiam ad &longs;um&shy;<lb/>mum ignis deducit: at qu&aelig; ad generationem <lb/>conueniunt, qu&aelig;que mi&longs;centur, qualitates <lb/>mutu&ograve; frangunt. </s>

<s>Denique proprium munus <lb/>e&longs;t c&oelig;le&longs;tis caloris, generare, non autem ig&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg133"/><lb/>nei: neque enim ignis vita potentia e&longs;t. </s>

<s>Mi&longs;&shy;<lb/>cet autem ignis corpora, &longs;ed tamen <expan abbr="&longs;ub&longs;t&atilde;tias">&longs;ub&longs;tantias</expan> <lb/>ip&longs;as diuidit, ac &longs;eparat. </s>

<s>Propterea panis igne <lb/>conficitur, caro ver&ograve; corrumpitur: ver&ugrave;m <lb/>quia v&longs;us non admittit, vt carnes crudas <lb/><arrow.to.target n="marg134"/><lb/>edamus, igne eas coquimus. </s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i car&shy;<lb/>nes, &amp; oua cruda comedere con&longs;uetum <lb/>e&longs;&longs;et, ad vit&aelig; diuturnitatem non par&ugrave;m con&shy;<lb/>duceret. </s>

<s>Ver&ugrave;m quia h&aelig;c edere haud licet, <lb/>qu&aelig; cruda po&longs;&longs;unt, lac, mel, oleum, bu&shy;<lb/>tyrum, &longs;accarum, olera pl&aelig;raque tenuioris <lb/>&longs;ub&longs;tanti&aelig;, &longs;i edantur, vtiliora erunt t&agrave;m <lb/>vit&aelig;, qu&agrave;m valetudini. </s>

<s>Nam et&longs;i (vt dixi) <lb/>ignis corpora mi&longs;ceat, &amp; ex &longs;ulphure, ar&shy;<lb/>gent&oacute;que viuo conficiat cinnabarim, &longs;ub&shy;<lb/>&longs;tantias tamen alimentorum &longs;eparat, &amp; tenue <lb/>&agrave; cra&longs;&longs;o &longs;eiungendo deterius reddit. </s>

<s>Itaque ni <lb/>fa&longs;tidium ob&longs;taret, oua, o&longs;trea, oblong&aacute;que <lb/>conchylia cruda edere melius e&longs;&longs;et, qu&agrave;m <lb/>cocta. </s>

<s>Atque in vniuer&longs;um &longs;i vires valid&aelig; <lb/>fuerint, &amp; fa&longs;tidium homines non vexet, ig&shy;<lb/>nis prop&egrave; pro cibis nulla e&longs;&longs;et nece&longs;&longs;itas aut <lb/>vtilitas. </s>

<s>Sed maluerunt hoc modo laut&egrave;, pa&shy;<lb/>r&uacute;mque viuere, qu&agrave;m diu ferarum, aut ru&shy;<lb/>&longs;ticorum ritu. </s>

<s>Ob id tamen non par&ugrave;m his, <lb/>qui in <foreign lang="greek">e)re/mw|</foreign> habitarunt, ad vit&aelig; longitudi&shy;<lb/>nem conduxi&longs;&longs;e arbitror crudorum cibo&shy;<lb/>rum e&longs;um. </s>

<s>Nam cruda quum coquun&shy;<lb/>tur, meliora &longs;unt coctis, qu&aelig; non ignis <lb/>vitio carent. </s>

<s>Sed &agrave; pueritia a&longs;&longs;ue&longs;cere <lb/>oportet. <lb/><arrow.to.target n="marg135"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg132"/>Ignem non <lb/>generare de&shy;<lb/>mon&longs;tratio.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg133"/>Ignis vires <lb/>in mi&longs;cendo.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg134"/>Cruda ad <lb/>vitam, &amp; &longs;a&shy;<lb/>lubritatem <lb/>corporis vti&shy;<lb/>liora.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg135"/>Calor qua&shy;<lb/>druplex, qu&aelig;&shy;<lb/>&longs;tioni&longs;que <lb/>di&longs;&longs;olutio.</s></p><p type="main">

<s>Calor igitur quadruplex: alius vt in prin&shy;<lb/>cipali agente, id e&longs;t, radiis &longs;iderum: alius <lb/>&amp; ip&longs;e in actu, &longs;ed &longs;icco iunctus: tertius, <lb/>humido: quartus autem ve&longs;tigium e&longs;t calo&shy;<lb/>ris, non calor. </s>

<s>Prim&ugrave;m igitur c&oelig;le&longs;tem vo&shy;<lb/>care &longs;olemus, e&longs;tque aliorum origo &amp; fons: <lb/>hic vt talis e&longs;t, cale&longs;acit, nondum tamen <lb/>generat, quia materi&aelig; coniunctus non e&longs;t. <lb/></s>

<s>Hunc Ari&longs;totelici, qui audacter in his, in <lb/>quibus coargui non po&longs;&longs;unt, litigant, non <lb/>e&longs;&longs;e calorem dicerent. </s>

<s>Nullum enim e&longs;&longs;e <lb/>calidum &longs;itus, qu&ograve;d c&oelig;lum omnis &longs;it ex&shy;<lb/>pers qualitatis. </s>

<s>Secundus igneus e&longs;t, &amp; vo&shy;<lb/>catur, qui nihil generat, qui iunctus &longs;ic&shy;<lb/>citati in&longs;trumentum e&longs;t poti&ugrave;s corruptio&shy;<lb/>nis, &amp; &longs;eparationis, qu&agrave;m mi&longs;tionis, aut <lb/>cra&longs;is, &longs;ine quibus non fit generatio. </s>

<s>Nec <lb/>&longs;ol&ugrave;m ignis, &longs;ed omnis calor ex illius gene&shy;<lb/>re corrumpit, &amp; generationi repugnat. </s>

<s>Ob <lb/>id nec cineribus oua excepta pullos edunt. <lb/></s>

<s>Terti&ograve; nomen e&longs;t naturalis calor, qui &amp; <lb/>ip&longs;e motu indiget: nam omnis calor dum <lb/>viget, motu indiget, &amp; depa&longs;citur &longs;ubie&shy;<lb/>ctam materiam. </s>

<s>Hic ver&ograve; duplex, alius qui&shy;<lb/>dem manife&longs;tum habens motum, re&longs;olu&shy;<lb/>tion&eacute;mque, qualis in animalibus perfe&shy;<lb/>ctis maxim&egrave;, atque magis in &longs;anguineis: <lb/>aut ob&longs;curum motum, qualis in plantis, <lb/>mult&oacute;que magis in &longs;eminibus earum, atque <lb/>metallicis: in his enim motum calor habet <lb/>ob&longs;curum, &amp; tamen humidum di&longs;&longs;oluit. <lb/></s>

<s>Indicio e&longs;t, qu&ograve;d &longs;eruata &longs;emina are&longs;cunt, <lb/>etiam&longs;i inungantur, anni &longs;patio vel bien&shy;<lb/>nij, &longs;ene&longs;c&uacute;ntque non &longs;ec&ugrave;s ac homines ru&shy;<lb/>gis contractis, leuior&aacute;que inf&oelig;cunda etiam <lb/>facta. </s>

<s>Calor is autem facultas dicitur, velut <lb/>in pipere, c&ugrave;m &agrave; tota planta deriuatur in &longs;e&shy;<lb/>men, &amp; &agrave; toto monte in metallum, vel &agrave; ma&shy;<lb/>gna parte, nimis concoquens, qu&ograve;d conco&shy;<lb/>qui debet, terream maxim&egrave; partem: t&uacute;ncque <lb/>igneum redditur, &longs;i multus calor extiterit: <lb/>&longs;i paucus, lapis: &longs;i in aqueam &longs;ub&longs;tantiam <lb/>multus agat, fit pingue: &longs;in paucus, <lb/>aqueum. </s></p><p type="main">

<s>Qu&aelig;res for&longs;itan, an calor actu maneat? <lb/></s>

<s>Manet quidem, &longs;ed ille quum &longs;it naturalis <lb/>in humida &longs;ub&longs;tantia, vtpote piperis, funda&shy;<lb/>tus e&longs;t, quamobrem exurere non pote&longs;t, e&oacute;&shy;<lb/>que magis qu&ograve;d auul&longs;o &longs;emine ab arbore <lb/>perexiguus relinquitur. </s>

<s>Neque igitur ob <lb/>naturalem calorem piper calidum e&longs;&longs;e po&shy;<lb/>te&longs;t, c&ugrave;m ille &longs;it vald&egrave; tenuis: nec propter <lb/>&longs;ub&longs;tantiam exu&longs;tam, quum illa caloris ve&shy;<lb/>&longs;tigium, non calorem retineat. </s>

<s>Sic &amp; ar&shy;<lb/>dens aqua ve&longs;tigium caloris retinet, non ca&shy;<lb/>lorem, &amp; cinis rcfrigeratus. </s>

<s>Calx ver&ograve; ali&shy;<lb/>quandiu calorem retinet, ill&uacute;mque in &longs;ic&shy;<lb/>co: ideo tangenti calida, &amp; maxim&egrave; int&ugrave;s: <lb/>exteri&ugrave;s enim ab a&euml;re perfrigeratur. </s>

<s>Ita&shy;<lb/>que pauca aqua &longs;i con&longs;pergatur, accendi &longs;o&shy;<lb/>let. </s>

<s>Sed dices, calor igneus in humido e&longs;&longs;e <lb/>videtur, vt cum ardet candela. </s>

<s>Sed non e&longs;t, <lb/>alitur enim ex humido, &longs;ed in humido <expan abbr="n&otilde;">non</expan> e&longs;t. <lb/></s>

<s>Vt neque homo licet pomis ve&longs;catur, pomea <lb/>non e&longs;t &longs;ub&longs;tantia, &longs;ed carnea: ita ignis te&shy;<lb/>nuibus t&agrave;m humidis, qu&agrave;m &longs;iccis alitur, <lb/>&longs;ed in &longs;olo &longs;icco, e&oacute;que tenui&longs;&longs;imo funda&shy;<lb/>tur. </s>

<s>Atque ea de cau&longs;a inuentum e&longs;t, qu&oacute;nam <lb/>pacto non &longs;ec&ugrave;s qu&agrave;m in &longs;artagine pi&longs;ces co&shy;</s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg136"/><lb/>quantur in charta: Chartam &longs;eligito, <expan abbr="qu&atilde;">quam</expan> vo&shy;<lb/>camus papyrum, &longs;implicem, erecti&longs;que &longs;pon&shy;<lb/>dis in modum lucern&aelig; ex omni latere oleum <lb/>infunde, &amp; antequam exudet &longs;uper puras <pb xlink:href="016/01/036.jpg" pagenum="387"/>prunas ab&longs;que flamma impone: nec pene&shy;<lb/>trat oleum refugiens ignem, nec ardet char&shy;<lb/>ta, quia non pote&longs;t &longs;iccari, oleo repugnan&shy;<lb/>te: ignis ver&ograve; non &longs;ine extrema &longs;iccitate, <lb/>nec flamma, nec motus attenuare po&longs;&longs;unt, <lb/>vt ignis accendatur, incale&longs;cit tamen &longs;en&shy;<lb/>&longs;im mutatis prunis atque ita feruet, quod <lb/>mirum videtur, ade&ograve; vt impo&longs;iti pi&longs;ces co&shy;<lb/>quantur. </s>

<s>Sed cur filum ouo circundatum, non <lb/>&longs;ol&ugrave;m in prunis, &longs;ed nec in flamma ardet? <lb/></s>

<s>quia non fit ignis, ni&longs;i calor ad &longs;ummum <lb/>deducatur, at &longs;emper prohibetur ab ouo ne <lb/>ad &longs;ummum deducatur, quia ouum comburi <lb/>non pote&longs;t: at quod non comburitur, aliquo <lb/>modo &longs;emper refrigerat, quod e&longs;t maxim&egrave; <lb/>calidum. </s>

<s>Eadem ratione linteum chry&longs;tallo <lb/>polito &longs;uperpo&longs;itum non ardet &longs;ub pruna, <lb/><arrow.to.target n="marg137"/><lb/>etiam&longs;i folle &longs;ufflaueris. </s>

<s>Sed &longs;i calor in <lb/>humido generat, cur non in aqua feruente <lb/>generatio? </s>

<s>quia calor ille aut non e&longs;t in &longs;ub&shy;<lb/>&longs;tantia aqu&aelig;, vel e&longs;t etiam in alio quod &longs;ic&shy;<lb/>cum e&longs;t. </s>

<s>Indicio e&longs;t, qu&ograve;d aqua feruens vt <lb/>ignis vrit. </s>

<s>Qu&ograve;d ver&ograve; in illius &longs;ub&longs;tantia <lb/>non &longs;it, indicat, qu&ograve;d igne amoto aqua <lb/>&longs;pont&egrave; refrigeratur. </s>

<s>Sed calor &longs;i in humido <lb/>&longs;it, generat: vt c&ugrave;m caro &longs;oli exponitur, <lb/>vermiculi generantur, &amp; in fimo vermes, &amp; <lb/>in &AElig;gypto oua fimo contecta pullos edunt. <lb/></s>

<s>Fertur &amp; olim Liuiam Augu&longs;tam c&ugrave;m ouum <lb/>foui&longs;&longs;et in &longs;inu, alternantibus per vices an&shy;<lb/>cillis, eduxi&longs;&longs;e cri&longs;tatum gallum. </s>

<s>Calor ve&shy;<lb/>r&ograve; putridus &egrave; genere e&longs;t ignei, quia &longs;iccus: <lb/>&longs;ed &longs;imilis e&longs;t naturali, quia cum generatio&shy;<lb/>ne e&longs;t. </s>

<s>Differt ab igneo, quia motum non ha&shy;<lb/>bet manife&longs;tum: igneus autem habet, ide&ograve; <lb/><arrow.to.target n="marg138"/><lb/>ex altero in alterum tran&longs;itus. </s>

<s>Nam igneus <lb/>moderatus putrefacit, putridus auctus vrit, <lb/>ardet, &amp; accendit. </s>

<s>Ob hoc putrid&aelig; febres <expan abbr="c&utilde;">cum</expan> <lb/>tanto &longs;unt &aelig;&longs;tu. </s>

<s>Cur igitur igneus calor in <lb/>naturalem non po&longs;&longs;it tran&longs;mutari, cau&longs;&aelig; &longs;unt <lb/>manife&longs;t&aelig;. </s>

<s>Nam igneus &longs;iccus e&longs;t, &amp; humi&shy;<lb/>dior fieri nequit, qualis e&longs;t naturalis. </s>

<s>Igneus <lb/>etiam euocat, &amp; &longs;eparat, naturalis intr&ograve; tra&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg139"/><lb/>hit, &amp; mi&longs;cet. </s>

<s>Omnis enim calor humidus <lb/>mi&longs;cet. </s>

<s>At naturalis in putridum, &amp; igneum <lb/>tran&longs;ire pote&longs;t, quia humidum &agrave; calore &longs;ic&shy;<lb/>catur. </s>

<s>Ob hoc igitur ignis humida denigrare <lb/>&longs;olet, quia humidum exterius euocat, a&euml;r&eacute;m&shy;<lb/>que expellit, &longs;icca dealbat: quia quod erat hu&shy;<lb/>midi, ab&longs;umit. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg136"/>Quomodo in <lb/>charta pi&longs;ces <lb/>velut in &longs;ar&shy;<lb/>tagine friga&shy;<lb/>mus.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg137"/>Ouo filum <lb/>circumdu&shy;<lb/>ctum in igne <lb/>non ardet.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg138"/>Colorum in&shy;<lb/>uicem tran&longs;&shy;<lb/>mutationes.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg139"/>Ignis cur <lb/>aliqua deal&shy;<lb/>bet, aliqua <lb/>denigret.</s></p><p type="main">

<s>Rur&longs;us dubitabis, &longs;i ignis agit in aquam, <lb/>a&euml;rem generat, cur non igitur humidum pin&shy;<lb/>gue? </s>

<s>Re&longs;pondeo, pingue fit ob mi&longs;tionem, <lb/>ignis autem &longs;eparat. </s>

<s>Separat autem propri&aelig; <lb/>vtilitatis cau&longs;a, quia aqueum propellit, <lb/>quod vri nequit, velut in lignis viridibus, <lb/>qu&aelig; c&ugrave;m accenduntur, aquam exudant. <lb/></s>

<s>Depa&longs;citur autem pingue humidum, in <lb/>quod olim dum viueret, calor naturalis fun&shy;<lb/>datus erat. </s>

<s>Ergo quod ardet, tenui&longs;&longs;imum <lb/>&amp; &longs;icci&longs;&longs;imum e&longs;&longs;e nece&longs;&longs;e e&longs;t, vt palea, <lb/>aqua ardens, pyrius puluis. </s>

<s>Sed in hoc ali&shy;<lb/>quid e&longs;t terreum proptcr halinitrum, ide&oacute;&shy;<lb/>que &longs;trepitum edit. </s>

<s>Conati &longs;unt ob id qui&shy;<lb/>dam detracto halinitro puluerem compone&shy;<lb/>re, qui &longs;ine &longs;trepitu &longs;ph&aelig;rulam emitteret. <lb/></s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i lent&egrave;, &amp; &longs;ine magna vi fieri pote&longs;t. <lb/></s>

<s>Atque hunc Bra&longs;auolus refert Ferrari&aelig; Du&shy;<lb/>cem inueni&longs;&longs;e, &longs;ed qui &longs;ine impetu, ac ad <lb/>XII. ferm&egrave; tantum pa&longs;&longs;us extenderet ictum: <lb/>cum magna autem vi <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/> vt dixi ) penit&ugrave;s e&longs;t <lb/>impo&longs;&longs;ibile. </s>

<s>Detracto enim halinitro, ad&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg140"/><lb/>huc ade&ograve; elaborari poterit puluis pyrius, vt <lb/>&longs;ph&aelig;rulam emittat, &amp; &longs;ine &longs;trepitu. </s>

<s>Sed in <lb/>vniuer&longs;um, quant&ugrave;m &egrave; ftrepitu, tant&ugrave;m <lb/>ex impetu detraxeris. </s>

<s>Ergo &longs;ubiecta mate&shy;<lb/>ria ignem variare &longs;olet, atque illius vires: <lb/><arrow.to.target n="marg141"/><lb/>ade&ograve; vt ignis &egrave; carbonibus vel lignis &longs;oli&shy;<lb/>dioribus, vt quercu, vel lapidibus, aut in <lb/>metallis fixus, vi&longs;um non leuiter offendat, <lb/>c&ugrave;m ex &longs;aligneis ac &longs;tipulis innoxi&ugrave;s pen&egrave; <lb/>&longs;it. </s>

<s>Vt enim &longs;olidior e&longs;t materia, ita ignis <lb/>den&longs;ior e&longs;t. </s>

<s>Omnis enim calor talis e&longs;t, <lb/>quale alimentum. </s>

<s>Vnde &longs;olidiora alimen&shy;<lb/>menta robu&longs;tiorem calorem efficiunt. </s>

<s>In&shy;<lb/>de &longs;plendor maior ac viuacior, qui &longs;piritus <lb/>in oculo hebetat, &amp; tenui&longs;&longs;imum illud hu&shy;<lb/>midum, in quo videndi vis &longs;ita e&longs;t, &longs;iccat, <lb/>&amp; con&longs;umit. </s>

<s>Eadem ratione, quod tamen <lb/><arrow.to.target n="marg142"/><lb/>magis mirum e&longs;t, metalla igne liquata &egrave; li&shy;<lb/>gnis mollibus tenaciora redduntur, &amp; mol&shy;<lb/>liora: &egrave; validioribus autem dura, &amp; fragi&shy;<lb/>lia, tant&ugrave;m pote&longs;t materi&aelig; varietas. </s>

<s>Su&longs;cipit <lb/>&amp; varietatem &agrave; natura propria &amp; modo ap&shy;<lb/>plicandi. </s>

<s>Imbecillis e&longs;t c&ugrave;m &longs;upponitur, vt <lb/>c&ugrave;m carnes coquimus, applicatur &longs;ub, vt ve&shy;<lb/>hementi&ugrave;s agat: nam (vt diximus) ignis na&shy;<lb/>tur&acirc; &longs;urs&ugrave;m tendit. </s>

<s>Proximus huic e&longs;t: quem <lb/>vocant reflexum: fit c&ugrave;m &longs;upr&agrave; &amp; infr&agrave; ap&shy;<lb/>plicatur, vel &agrave; latere, oppo&longs;ito latere vim ig&shy;<lb/>nis reddente: hoc mollia metalla eruuntur <lb/>ex lapidibus, quibus iuncta &longs;unt, &amp; argen&shy;<lb/>tum ab &aelig;re &longs;eparatur. </s>

<s>Tertium genus e&longs;t ig&shy;<lb/>nis ambientis, c&ugrave;m vndique res, quam vre&shy;<lb/>re tentamus, aut colliquare, ab igne &longs;ine <lb/>follibus circumambitur. </s>

<s>Extremus modus <lb/><arrow.to.target n="marg143"/><lb/>e&longs;t, quo nullus violentior, c&ugrave;m difficilli&shy;<lb/>mas materias duri&longs;&longs;imis lapidibus mi&longs;tas col&shy;<lb/>liquare volumus. </s>

<s>Fit autem hoc modo: Va&shy;<lb/>&longs;a longitudinis cubitorum quatuor, aut &longs;al&shy;<lb/>tem trium, latitudinis dodrantis, cra&longs;&longs;itu&shy;<lb/>dinis digitorum trium, in imo flexa, ac ad <lb/>cubiti figuram ferm&egrave; formata, &longs;ine fundo, <lb/>ex &longs;ilice nigro maculis albis in&longs;per&longs;o fiunt: <lb/>in medio longitudinis foramen, atque in eo <lb/>canalis ad vnguem collocatus, per quem <lb/>&longs;piritus follium int&ugrave;s feratur: in imo fora&shy;<lb/>men, per quod liquata materia de&longs;cendat. <lb/></s>

<s>Ima pars va&longs;is ob&longs;truitur, eo ( vt dixi) reli&shy;<lb/>cto o&longs;culo, argilla &amp; carbonibus tritis &longs;imul <lb/>tu&longs;is, &amp; in formam c&aelig;menti ac tenaciorem <lb/>redactis. </s>

<s>H&aelig;c &longs;ic di&longs;po&longs;ita, &agrave; &longs;imilitudine <lb/>Manic&aelig; metallic&aelig; dicuntur. </s>

<s>Implentur in&shy;<lb/>t&ugrave;s materia, quam liquare propo&longs;itum e&longs;t, <lb/>atque carbonibus alternatim conclu&longs;us hic <lb/>ignis &longs;ummam habet vim, cunct&aacute;que ne&shy;<lb/>ce&longs;&longs;e e&longs;t, &longs;i non colliquantur, vri. </s>

<s>Non vul&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg144"/><lb/>garis vtilitas e&longs;t &longs;piritus, qui per <expan abbr="canal&etilde;">canalem</expan> ex <lb/>follibus int&ugrave;s immittitur: hic prim&ograve;, qu&ograve;d <lb/>pal&agrave;m e&longs;t, ignem accendit, &amp; flammam &longs;u&longs;&shy;<lb/>citat, ip&longs;&uacute;mque ignem cogit vehementi&ugrave;s <lb/>penetrare. </s>

<s>Secund&ograve;, c&ugrave;m frigidus &longs;it, conce&shy;<lb/>ptum a metallo calorem cogit, ac intr&ograve; pel&shy;<lb/>lit, atque &longs;ic materiam in qua e&longs;t, di&longs;&longs;oluit. <lb/></s>

<s>Terti&ograve; &longs;i quid liquatum e&longs;t, ne vratur, pro&shy;<lb/>hibet, calor&eacute;mque mitigat. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg140"/>Puluis pyrius <lb/>ab&longs;que &longs;tre&shy;<lb/>pitu &longs;ph&aelig;ru&shy;<lb/>lam eiiciens <lb/>&egrave; machinis.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg141"/>Ignis offen&shy;<lb/>dens vi&longs;um.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg142"/>Ignis qui <lb/>mollia red&shy;<lb/>dit metalla, <lb/>vel dura. <lb/></s>

<s>Varia <expan abbr="igni&utilde;">ignium</expan> <lb/>vis ex appli&shy;<lb/>catione.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg143"/>Manic&aelig; me&shy;<lb/>tallic&aelig;.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg144"/>Vtilitas fol&shy;<lb/>lium in li&shy;<lb/>quandis me&shy;<lb/>tallis.</s></p><p type="main">

<s>Supere&longs;t his vi&longs;is, vt dubitationes ali&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg145"/><lb/>quas di&longs;&longs;oluamus, quarum prima e&longs;t, &longs;i ca&shy;<lb/>lidum in humido concoquit, atque a&euml;rem <lb/>etiam, &longs;eu calidam &amp; humidam matetiam <pb xlink:href="016/01/037.jpg" pagenum="388"/>generat, quid prohibet, ne in mi&longs;tis a&euml;rem <lb/>etiam e&longs;&longs;e ponamus? </s>

<s>Nam vt frigida &amp; &longs;ic&shy;<lb/>ca materia ibi e&longs;t, non pura terra, &amp; frigi&shy;<lb/>da, &amp; humida, non autem aqua: &longs;ic cali&shy;<lb/>da &amp; humida materia illa a&euml;r dici poterit, <lb/>&amp; calida ac &longs;icca ignis: atque &longs;ic res h&aelig;c ad <lb/>opinionem Ari&longs;totelicorum denu&ograve; redibit. <lb/></s>

<s>Sed differentia non parua e&longs;t. </s>

<s>Prim&ograve;, quia <lb/>a&euml;r ibi nullus e&longs;t: fit enim a&euml;r &agrave; calido igneo <lb/>non naturali: qu&ograve;d &amp; &longs;i fiat, extruditur. <lb/></s>

<s>Palam e&longs;t hoc, qu&ograve;d homines, qui vali&shy;<lb/>dum habent calorem naturalem, expertes <lb/>flatus &longs;unt: &longs;unt qui ver&ograve; bile abundant &amp; <lb/>calidi &longs;unt natur&acirc;, modicum tamen ha&shy;<lb/>bent naturalis caloris, flatu abundant. <lb/></s>

<s>Deinde qu&ograve;d aliud &longs;it dicere, ab initio ge&shy;<lb/>nerationis quatuor elementa mi&longs;ceri, aliud <lb/>qu&ograve;d in mi&longs;tis po&longs;tquam mi&longs;ta &longs;unt, inue&shy;<lb/>niantur partes his elementis con&longs;imiles. </s>

<s>Ac&shy;<lb/>cedit, qu&ograve;d pars illa, qu&aelig; igni &longs;imilis vide&shy;<lb/>tur, huic no&longs;tro &longs;imilis e&longs;t, quod elemen&shy;<lb/>tum nullum e&longs;&longs;e con&longs;tat. </s>

<s>Denique quod ma&shy;<lb/>ius e&longs;t, terre&aelig; &amp; aque&aelig; partes c&ugrave;m &longs;eparan&shy;<lb/>tur, non &longs;ola qualitate, &longs;ed etiam &longs;ub&longs;tan&shy;<lb/>tiis terram &amp; aquam referunt: igne&aelig; autem <lb/>&amp; a&euml;re&aelig; non &longs;ub&longs;tantiis, &longs;ed &longs;ola qualitate. <lb/></s>

<s>Itaque, vt dictum ant&egrave; fuit, terra, aqua, &amp; <lb/>calorin humido cuncta generant, &egrave; quibus <lb/>tamen &longs;ecundum &longs;imilitudinem qualitatum <lb/>quatuor &longs;ub&longs;tanti&aelig; fieri videntur. </s>

<s>Nam <expan abbr="qu&atilde;-vis">quan&shy;<lb/>vis</expan> ( vt dixi ) a&euml;r natur&acirc; &longs;it frigidi&longs;&longs;imus, in <lb/>mi&longs;tis tamen quatuor &longs;unt partes, &longs;ub&longs;tantia <lb/>&amp; viribus differentes. </s>

<s>Terra enim, qu&aelig; ca&shy;<lb/>lore euicta non e&longs;t, frigida &amp; &longs;icca manens, <lb/>naturam, c&ugrave;m ac &longs;ub&longs;tantiam, &amp; nomen <lb/>pri&ugrave;s ei inditum retinet, tamet&longs;i minim&egrave; ter&shy;<lb/>ra &longs;it. </s>

<s>Pars autem eius: qu&aelig; &agrave; calore &longs;upe&shy;<lb/>ratur, &longs;icca manens, euadit calidior, voca&shy;<lb/>t&uacute;rque ignis vel quia igni no&longs;tro &longs;imilis &longs;e, <lb/>licet inferior viribus: vel quia de igne talem <lb/>veteres opinionem habuerint. </s>

<s>Simili ratione <lb/>aqua, quam calor euincere nequiuit, aqua <lb/>vocatur, nec tamen aqua e&longs;t. </s>

<s>Pars autem, <lb/>quam calor &longs;uperauit, dicitur a&euml;r, quia ca&shy;<lb/>lida e&longs;t, &amp; humida &longs;ub&longs;tantia: talem enim <lb/>a&euml;rem e&longs;&longs;e veteres exi&longs;timauerunt, quum <lb/>tamen ( vt dixi ) a&euml;r velut c&aelig;tera omnia ele&shy;<lb/>menta &longs;it frigidi&longs;&longs;imus. </s>

<s>Atque h&aelig;c de mi&longs;to&shy;<lb/>rum partibus qu&aelig;&longs;tio clara e&longs;t. </s>

<s>Alia huic <lb/>difficilior &longs;ucccedit qu&aelig;&longs;tio. </s>

<s>Nam &longs;i calor <lb/>putridus e&longs;t in &longs;icco, quomodo generat? </s>

<s>Po&shy;<lb/>&longs;uimus enim ip&longs;um igne&aelig; natur&aelig;, &amp; tamen <lb/>animalia generare pal&agrave;m e&longs;t. </s>

<s>Si autem in <lb/><arrow.to.target n="marg146"/><lb/>humido, quomodo corrumpit? </s>

<s>Ver&ugrave;m ob id <lb/>generat, quia &agrave; naturali &longs;ub&longs;tantia non dif&shy;<lb/>fert. </s>

<s>Etenim quum in humido &longs;itus &longs;it, natu&shy;<lb/>ralis dicitur his, quibus conuenit: his au&shy;<lb/>tem quibus e&longs;t di&longs;&longs;imilis ac noxius, non na&shy;<lb/>turalis ac putridus appellatur. </s>

<s>C&ugrave;m enim ca&shy;<lb/>ro corrumpitur, calor qui intus e&longs;t carni <lb/>quidem putridus, vermi autem generando <lb/>naturalis e&longs;&longs;e videtur. </s>

<s>Ob hoc igitur ca&shy;<lb/>lor omnis putridus aliquid generat, &amp; ali&shy;<lb/>quid etiam corrumpit. </s>

<s>Quia enim elemen&shy;<lb/>ta omnia ( vt dixi ) frigidi&longs;&longs;ima &longs;unt, &longs;uper&shy;<lb/>ueniente calore nece&longs;&longs;ari&ograve; agitantur atque <lb/>mi&longs;centur, &amp; aliquid generant, pro caloris <lb/>ac materi&aelig; natura: hudum prim&ograve;, inde fun&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg147"/><lb/>gos, p&ograve;&longs;t herbarum genera qu&aelig;dam, tum <lb/>vermes atque &longs;erpentes. </s>

<s>Vnde anim&aelig; &longs;ub&shy;<lb/>&longs;t antia ip&longs;a manife&longs;ta e&longs;t, quia calore quo&shy;<lb/>dam c&oelig;le&longs;ti con&longs;tat. </s>

<s>Neque ergo putredo <lb/>vlla fit, qu&aelig; non &longs;it generatio. </s>

<s>Et calor idem <lb/>&longs;emper hoc generat, illud corrumpit. </s>

<s>Et <lb/>quum ex pomo homo nutritur, humanus <lb/>ille calor pomo quidem putridus e&longs;t, homi&shy;<lb/>ni autem naturalis. </s>

<s>Dicitur tamen magis <lb/>naturalis is, qui e&longs;t in &longs;emine, quia tran&longs;&shy;<lb/>mutatio fit ad nobilius. </s>

<s>Putridus autem vo&shy;<lb/>catur, quum generantur animalia, qu&aelig; vi&shy;<lb/>liora &longs;unt his, ex quibus generantur. </s>

<s>Vt <lb/>igitur in &longs;emine actio omnis, ni&longs;i impedia&shy;<lb/>rur, ad generationem e&longs;t, ita etiam in pu&shy;<lb/>trefactione: nam &amp; illa opus natur&aelig; fru&longs;tra&shy;<lb/>ri contingit. </s>

<s>Omnis ergo calor &longs;imilis na&shy;<lb/>turalis dicitur, &amp; con&longs;eruat: di&longs;&longs;imilis au&shy;<lb/>tem putridus appellatur, &amp; corrumpit. </s>

<s>In <lb/>hypydemiis enim ouis calor gallin&aelig; cor&shy;<lb/>rumpit, &amp; aliud generat, non pullum: quia <lb/>calor ille non e&longs;t ei naturalis. </s>

<s>In ouis au&shy;<lb/>tem, qu&aelig; &longs;emine galli f&oelig;cunda facta &longs;unt, <lb/>naturalis fit, &amp; pullos generat. </s>

<s>Vnus igi&shy;<lb/>tur, id&eacute;mque calor &amp; naturalis e&longs;t, &amp; pu&shy;<lb/>trefaciens. </s>

<s>Ergo &longs;i calor omnis, qui corrum&shy;<lb/>pit quod iam e&longs;t, putridus dicitur, etiam <lb/>qui in &longs;emine e&longs;t, putridus merit&ograve; dici pote&longs;t: <lb/>corrumpit enim &longs;emen plant&aelig; vt plantam, <lb/>&amp; a&longs;ini vt a&longs;inum, &amp; hominis vt hominem <lb/>generet. </s>

<s>Quamobrem omnis calor generans, <lb/>putridus erit. </s>

<s>Sed naturalis dicitur, c&ugrave;m &longs;i&shy;<lb/>mile generat his, &agrave; quibus deciditur, &amp; no&shy;<lb/>bilius ip&longs;a materia. </s>

<s>Sed omnis putridus ge&shy;<lb/>nerat aliquid, &amp; ide&ograve; naturalis e&longs;t. </s>

<s>Calor <lb/>igitur naturalis, &amp; putridus &longs;ol&ugrave;m compa&shy;<lb/>ratione differunt, re autem idem &longs;unt. <lb/></s>

<s>Namque omnis calor c&oelig;le&longs;tis generat, &amp; <lb/>corrumpit, e&longs;tque anima, vel anim&aelig; in&longs;tru&shy;<lb/>mentum, aut cau&longs;a: in&longs;trumentum autem non <lb/>e&longs;t, quia anima prior e&longs;t: neque cau&longs;a, manet <lb/>enim: &longs;ed anima. </s>

<s>Propter quod non mal&egrave; di&shy;<lb/>xit Anaxagoras, omnia e&longs;&longs;e mi&longs;ta, atque ani&shy;<lb/>m&acirc; pr&aelig;dita. </s>

<s>Nam qu&aelig;cunque mi&longs;ta &longs;unt, ge&shy;<lb/>nerantur, &amp; corrumpuntur: quod autem ge&shy;<lb/>nerat, &amp; corrumpit, calor e&longs;t naturalis: calor <lb/>autem naturalis, aut anima, aut non &longs;ine ani&shy;<lb/>ma. </s>

<s>Mi&longs;ta igitur omnia calida, &amp; calidum <lb/>omne viuit, aut ad vitam properat. </s>

<s>Calor <lb/>enim ille c&oelig;le&longs;tis nunquam ce&longs;&longs;at, donec <lb/>aliquid generauerit, &amp; quod generat, iuxta <lb/>&longs;ui potentiam, &amp; magnitudinem generat. <lb/></s>

<s>Vnde in &AElig;gypto c&ugrave;m magnus &longs;it, anima&shy;<lb/>lia etiam perfecta generat, vt lepores, &amp; ca. <lb/></s>

<s>preolos, ab&longs;que &longs;emine vllo Seminum au&shy;<lb/>tem calores &agrave; coloribus putredinum diffe&shy;<lb/>runt, quia materiam magis paratam habent. <lb/></s>

<s>Ide&ograve; in &longs;eminis propagatione min&ugrave;s fit f&oelig;&shy;<lb/>toris, quia min&ugrave;s inutilis partis continetur. <lb/></s>

<s>Attamen d&ugrave;m ex &longs;emine an imalia generan&shy;<lb/>tur, putredo magna fit, quam men&longs;es indi&shy;<lb/>cant, qui &agrave; partu fluunt f&oelig;tidi atque corru&shy;<lb/>pti. </s>

<s>Ver&ugrave;m calor, qui non generat, humido <lb/>caret proprio, &longs;ed vel nimis mouetur, vel fa&shy;<lb/>ti&longs;cit, quia pingue humidum non e&longs;t. </s>

<s>Princi&shy;<lb/>pia enim generationis calor c&oelig;le&longs;tis, &amp; ele&shy;<lb/>mentorum humidum: ob hoc neque in gla&shy;<lb/>cie, quoniam nullus calor, neque in arena <lb/>quicquam generatur, quia humido omni ca&shy;<lb/>ret. </s>

<s>Altera enim harum qualitatum agens, <lb/>altera patiens e&longs;t: nam nulla alia qualitas (vt <lb/>dixi) inuenitur, &longs;ed humidi priuatio &longs;iccitas, <pb xlink:href="016/01/038.jpg" pagenum="389"/>velut caloris frigus. </s>

<s>Sed dices: Si anima &longs;o&shy;<lb/>lum e&longs;t calor c&oelig;le&longs;tis, non erit &longs;ub&longs;tantia, <lb/>&longs;ed accidens. </s>

<s>Et &longs;i &longs;olum lumen, corruptibilis <lb/>e&longs;t enim lumen, quia lux, &amp; &longs;ublata luce, <lb/>lumen &amp; corrumpitur: quare nec genera&shy;<lb/>bit. </s>

<s>nec genita &longs;eruabit. </s>

<s>Et &longs;i calor ille cor&shy;<lb/>pus e&longs;t, erit in corpore corpus, quod e&longs;&longs;e non <lb/>po&longs;&longs;e &longs;uperi&ugrave;s demon&longs;tratum e&longs;t. </s>

<s>Et &longs;i ab&longs;&shy;<lb/>que corpore atque &longs;ub&longs;tantia, erit in corpore <lb/>incorporea &longs;ub&longs;tantia. </s>

<s>Talibus difficultati&shy;<lb/>bus premi videntur, qui calorem hunc ani&shy;<lb/>mam e&longs;&longs;e contendunt. </s>

<s>Sed calor hic, de quo <lb/>agitur, corpus non e&longs;t, neque impre&longs;&longs;io qu&aelig;&shy;<lb/>dam: ob id neque accidens, nec corpus pe&shy;<lb/>netrabile &agrave; corpore: &longs;ed corporeus dicitur, <lb/>quia &longs;ine corpore e&longs;&longs;e non pote&longs;t. </s>

<s>Manife&shy;<lb/>&longs;tum e&longs;t igitur, quod &agrave; principio propo&longs;ue&shy;<lb/>ramus, quinque vbique e&longs;&longs;e principia, ma&shy;<lb/>teriam, formam, motum, locum, &amp; ani&shy;<lb/>mam. </s>

<s>Sed anima forma e&longs;t qu&aelig;dam, non au&shy;<lb/>tem qu&aelig; prim&ograve; cum hyle iungitur. </s>

<s>Forma <lb/>igitur e&longs;t anima, &longs;ed non eiu&longs;dem generis: <lb/>quatuor enim e&longs;&longs;ent principia. </s>

<s>Forma etiam <lb/>altera fit, raliqua perficitur. </s>

<s>Omnis igitur <lb/>anima eodem modo perennis e&longs;t, nec vt Pla&shy;<lb/>to ait, perfectorum animalium tant&ugrave;m: <lb/>e&longs;&longs;et enim ac &longs;i diceremus, qu&ograve;d hominum <lb/>c&aelig;corum, aut mutorum ali&aelig; &longs;int anim&aelig;, <lb/>qu&agrave;m perfectorum hominum. </s>

<s>Con&longs;entiunt <lb/>autem h&aelig;c dictis in libro de Animi immor&shy;<lb/>talitate, &amp; demon&longs;trata &longs;unt in libris de <lb/>&AElig;ternitatis arcanis. </s>

<s>Nunc ver&ograve; eou&longs;que <lb/>declara&longs;&longs;e &longs;ufficiat, quoniam calores i&longs;ti <lb/>eiu&longs;dem &longs;unt generis; &amp; anim&aelig;: differunt <lb/>autem vt contraria. </s>

<s>Nec &longs;ol&ugrave;m qu&aelig; &longs;ine <lb/>&longs;emine generantur, his qu&aelig; cum &longs;emine, <lb/>&longs;ed &amp; &longs;emine genita inuicem contraria &longs;unt, <lb/>vt bobus &amp; hominibus viper&aelig;, &longs;corpij, <lb/>arane&aelig;: nam dentibus, &amp; aculeo, &amp; forci&shy;<lb/>pe &longs;i &longs;auciauerint hominem, corpus illius <lb/>putrefaciunt atque corrumpunt, nonnun&shy;<lb/>quam etiam occidentes. </s>

<s>Quum igitur terra, <lb/>&amp; aqua parum concocta &longs;unt, prouenit ge&shy;<lb/>neratio animalium viliorum, vt vermium. <lb/></s>

<s>Si autem mi&longs;tio vehemens fuerit, &amp; calor <lb/>potens &longs;eu multus, temperatus tamen, ge&shy;<lb/>nerabuntur &longs;tirpes, aut animalia perfectio&shy;<lb/>ra, pr&aelig;&longs;ertim autem adiuuante alieno &longs;emi&shy;<lb/>ne, aut ex aliorum cadaueribus ac corpori&shy;<lb/>bus: h&aelig;c enim magis refracta, &amp; minus ex&shy;<lb/>cedunt qualitatibus impre&longs;&longs;is, aut proprio <lb/>frigore vim generantis caloris, ob id obtem&shy;<lb/>perat materia melius illi, &amp; fiunt, mures, <lb/>&longs;erpentes, lepores, fibri, lupi fluuiatiles, quos <lb/>nemo &longs;an&aelig; mentis nouis pi&longs;cinis &longs;pont&egrave; ad&shy;<lb/>dat, &amp; tamen breui coale&longs;cunt. </s>

<s>Ergo quum <lb/>vnus &longs;it calor, plures &longs;unt illius modi t&ugrave;m <lb/>&longs;pecies. </s>

<s>Sic qu&aelig;dam nobis conueniunt, alia <lb/>autem aduer&longs;antur. </s>

<s>Hoc autem contingit, <lb/>quia eorum calor, et&longs;i in humido &longs;it &longs;itus, <lb/>non tamen humido hominis conuenit: nam <lb/>ab aliquo obruitur, ab aliquo di&longs;&longs;ipatur: ita <lb/>ver&longs;a vice cogit humidum calor naturalis <lb/>exiguus, alius exurit. </s>

<s>Vt igitur omnis ig&shy;<lb/>neus calor exurit, non ita quicunque exurit <lb/>humidum aliquod, igneus e&longs;t, &longs;ed illi tant&ugrave;m <lb/>igneus. <lb/><arrow.to.target n="marg148"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg145"/>Elementa <lb/>quomodo in <lb/>mi&longs;ta.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg146"/>Calor putri&shy;<lb/>dus quomodo <lb/>animalia <lb/>generet.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg147"/>Anima quid <lb/>&longs;it.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg148"/>Putredo pin&shy;<lb/>guium</s></p><p type="main">

<s>Non putre&longs;cunt igitur &longs;icca: putre&longs;cunt <lb/>qu&aelig; humido aqueo pr&aelig;dita &longs;unt celerrim&egrave; <lb/>ac maxim&egrave;: medio modo qu&aelig; pinguia &longs;unt, <lb/>vt laridum, oleum, nuces, amygdal&aelig;, farci&shy;<lb/>mina. </s>

<s>Mal&egrave; olent, qu&aelig; &longs;ic putre&longs;cunt, atta&shy;<lb/>men eduntur, pr&aelig;&longs;ertim &agrave; min&ugrave;s delicati <lb/>palati hominibus. </s>

<s>Sic etiam &longs;aliti pi&longs;ces, <lb/>vt nihil magis. </s>

<s>Dubitatur autem, quia <lb/>magis putre&longs;cere deberent aqueis, qu&aelig; ca&shy;<lb/>loris &longs;unt expertia: calor autem putrefacit <lb/>omnia, vt diximus. </s>

<s>Sed cau&longs;a quare non <lb/>putre&longs;cunt talia, nec celeriter, nec perfe&shy;<lb/>ct&egrave;, vt caro &amp; &longs;tans aqua, e&longs;t, quia c&ugrave;m <lb/>putredo &agrave; calore contrario naturali fiat, <lb/>qu&aelig; plurimum caloris innati retinent, vt <lb/>pinguia, &longs;eri&ugrave;s putre&longs;cunt, dum ver&ograve; ran&shy;<lb/>cida fiunt, amara euadunt. </s>

<s>Nam calor putre&shy;<lb/>faciens c&ugrave;m pingue putre&longs;cat, in amarorem <lb/>tran&longs;it, vel ex dulci, vel ex pingui &longs;apore. </s>

<s>In&shy;</s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg149"/><lb/>&longs;ipida ergo non putre&longs;cunt &longs;ic, &longs;ed &longs;al&longs;a, pin&shy;<lb/>guia, amara, acuta: calidorum enim h&aelig;c <lb/>pa&longs;&longs;io e&longs;t, vt diximus. </s>

<s>Frigidi autem &longs;apores <lb/>&longs;unt, au&longs;terus, acidus, acerbus, a&longs;tringens, <lb/>atque in&longs;ipidus: reliqui autem calidi, vt pin&shy;<lb/>guis, dulcis, &longs;al&longs;us, amarus, acutus qui om&shy;<lb/>nium e&longs;t calidi&longs;&longs;imus. </s>

<s>Ob hoc igitur oleum <lb/>glandis vnguentari&aelig;, quam Myrobalanum <lb/>rect&egrave; vocant (non h&aelig;c e&longs;t myrobalanus, nec <lb/>ei conuenit hoc nomen, c&ugrave;m odore, ac &longs;a&shy;<lb/>pore pen&egrave; vacet ) qua&longs;i temperatum non <lb/>marce&longs;cit. </s>

<s>Optim&egrave; igitur odores illi ab vn&shy;<lb/>guentariis excipiuntur. </s>

<s>Quia ergo quod ran&shy;<lb/>cidum euadit, amare&longs;cit, &amp; &longs;iccatur, idque <lb/>vetu&longs;tate contingit: qu&aelig; oleo merguntur, <lb/>non rance&longs;cunt, &longs;icque &longs;eruantur farcimina, <lb/>min&uacute;&longs;que in libero a&euml;re, quia non cale&longs;cunt. <lb/></s>

<s>Oleum autem ip&longs;um c&ugrave;m mult&ugrave;m fuerit, <lb/>non corrumpitur: quia ambiens a&euml;r e&longs;t cau&shy;<lb/>&longs;a corruptionis, mult&ugrave;m autem re&longs;i&longs;tit. </s>

<s>Sic <lb/>vinum multum, aqua, oleum, atque omnia <lb/>quantitate diuti&ugrave;s &longs;eruantur. </s>

<s>Quoniam ver&ograve; <lb/>omnia vetu&longs;tate exeduntur, qu&aelig; putre&longs;cere <lb/>perfect&egrave; nequeunt, tempore talia fiunt om&shy;<lb/>nia, vt farcimina, nuces, pi&longs;tacia, pine&aelig;, &amp; <lb/>qu&aelig;cunque oleum continent. </s>

<s>Nam &amp; pi&longs;&shy;<lb/>ces &longs;aliti oleum habent, t&ugrave;m ratione &longs;alis, <lb/>t&ugrave;m ratione carnis: atque etiam pinguia (vt <lb/>dixi) omnia. </s>

<s>Humida ver&ograve; vald&egrave; dum talia <lb/>&longs;unt non putre&longs;cunt &longs;ic, &longs;ed &longs;i ben&egrave; pinguia, <lb/>&longs;eruantur: aut &longs;i min&ugrave;s, &longs;itum contrahunt, <lb/>alia putre&longs;cunt. </s>

<s>Vt ver&ograve; &agrave; calore debili fiunt <lb/>h&aelig;c tria, &longs;itus, rancor, &amp; putredo: ita vbi <lb/>calor viget, &longs;eruantur plurimum. </s>

<s>Commu&shy;<lb/>ne e&longs;t autem omni putredinis generi, odor <lb/>prauus, in &longs;itu quidem grauis, in rancore <lb/>rancens, in putredine perfecta f&oelig;tidus. </s>

<s>Sed <lb/>in carie (nam &amp; xoc genus quoddam putre&shy;<lb/>dinis) odor minimus, quia in terreo. </s>

<s>Quatuor <lb/><arrow.to.target n="marg150"/><lb/>enim e&longs;&longs;e genera putredinis, neque plura, ne&shy;<lb/>que pauciora, facil&egrave; e&longs;t demon&longs;trare. </s>

<s>Qu&aelig; <lb/>enim putre&longs;cunt, aut integr&egrave; corrumpuntur, <lb/>&amp; dicuntur putrida: aut non perfect&egrave;, &amp; <lb/>tunc vel ob frigus non perfect&egrave; corrumpun&shy;<lb/>tur, &amp; vocatur &longs;itus: aut ob calorem, &amp; voca&shy;<lb/>tur rancor: vel ob &longs;iccitatem, &amp; dicitur caries. <lb/></s>

<s>Ob humidum autem non pote&longs;t impediri <lb/>putredo: &longs;ed humidum c&ugrave;m &longs;it putredinis <lb/>&longs;ubiectum, aut omnin&ograve; prohibet <expan abbr="putredin&etilde;">putredinem</expan>, <lb/>aut omnin&ograve; putre&longs;cit, quod humidum e&longs;t. <lb/></s>

<s>Humidum enim non ex &longs;e, &longs;ed vel ob calidi&shy;<lb/>tatem, vel ob frigiditatem remoratur putre&shy;<lb/>dinem. </s>

<s>Hac de cau&longs;a facil&egrave; e&longs;t prohibere <lb/>putredinem in &longs;itu, &amp; vera putredine, amota <pb xlink:href="016/01/039.jpg" pagenum="390"/>aquea parte. </s>

<s>H&aelig;c autem vel ignibus, vt in <lb/>pane: &amp; pinguedine, qu&aelig; cocta non putre&longs;&shy;<lb/>cit: vel &longs;i humidum paucum &longs;it, vt in &longs;ali&shy;<lb/>ta carne, frigido, &amp; &longs;icco &longs;eruatur, qua&shy;<lb/>lis e&longs;t a&euml;r dum mouetur. </s>

<s>Nam a&euml;r c&ugrave;m mo&shy;<lb/>uetur, frigidus e&longs;t, &amp; &longs;iccus: frigidus qui&shy;<lb/>dem ob naturam, &longs;iccus ob motum: motus <lb/><arrow.to.target n="marg151"/><lb/>enim exciccat. </s>

<s>Ob hoc igitur a&euml;r immotus <lb/>corrumpit, quia humectat, nec tanr&ugrave;m, <lb/>quantum nece&longs;&longs;e e&longs;t refrigerat: dum autem <lb/>mouetur, con&longs;eruat, exccicans ob motum, <lb/>&amp; vehementer refrigerans. </s>

<s>Multa ergo c&ugrave;m <lb/>a&euml;r exponuntur, corrumpuntur, qu&aelig; aliter <lb/>incorrupta manebant: alia &longs;eruantur, qu&aelig; <lb/>ab&longs;que a&euml;ris auxilio corrumperentur. </s>

<s>Itaque <lb/>non &longs;ol&ugrave;m h&aelig;c, &longs;ed alia, qu&aelig; inferi&ugrave;s di&shy;<lb/>centur, &agrave; putredine &longs;eruantur. </s>

<s>A rancore au&shy;<lb/>tem &amp; carie humida tuentur, &amp; qu&aelig; a&euml;ris <lb/>motum prohibent: nam ab hoc &longs;iccantur. <lb/></s>

<s>Sed talia c&ugrave;m &longs;int immodic&egrave; calida, vel &longs;ic&shy;<lb/>ca, licet &agrave; putredine ignis auxilio pr&aelig;&longs;erua&shy;<lb/>rentur, corrumperentur tamen ab&longs;que pu&shy;<lb/>tredine. </s>

<s>De putredinis igitur cau&longs;is ac gene&shy;<lb/>ribus, &amp; auxiliis &longs;atis dictum e&longs;t. </s>

<s>Reliquum <lb/>e&longs;t igitur vt doceamus, ip&longs;i Sacro liquori, <lb/><arrow.to.target n="marg152"/><lb/>de quo &longs;upr&agrave; diximus, nihil Elixir propin&shy;<lb/>quius e&longs;&longs;e, quod pater meus con&longs;truxit. </s>

<s>O&shy;<lb/>dorata pleraque ligna, &amp; herb&aelig; ardente <lb/>aqua excipiuntur, &amp; in fimo &longs;epulta &longs;emi&shy;<lb/>putre&longs;cunt, vnde <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/> vt dictum e&longs;t ) tenuior <lb/>pars &agrave; terrea &longs;eparatur, inde di&longs;tillatione <lb/>optimum quicquid e&longs;t f&aelig;ce &longs;ola relicta de&shy;<lb/>trahimus. </s>

<s>Dentes hoc firmant, &amp; canos <lb/>retardat, concoctionem, memoriam, &amp; <lb/>&longs;en&longs;us iuuat, Sacro liquore, tamet&longs;i plures <lb/>in mediam prouehat &longs;enectam, long&egrave; in&shy;<lb/>feri&ugrave;s. <lb/><arrow.to.target n="marg153"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg149"/>Saporum na&shy;<lb/>tura.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg150"/>Quatuor e&longs;&longs;e <lb/>genera pu&shy;<lb/>tred nis de&shy;<lb/>mon&longs;tratur.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg151"/>Aer cur cor&shy;<lb/>rumpat qu&aelig;&shy;<lb/>dam, alia <lb/>&longs;eruet.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg152"/>Elixir com&shy;<lb/>po&longs;itio.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg153"/>Putridi, &amp; <lb/>ignei caloris <lb/>differentia.</s></p><p type="main">

<s>At dices, &longs;i putridus calor corrumpit, <lb/>cur etiam non igneus, c&ugrave;m eiu&longs;dem &longs;it ge&shy;<lb/>neris? </s>

<s>Hoc e&longs;t, quia igneus exterior e&longs;t, <lb/>putridus autem intimus: ob hoc igneus c&ugrave;m <lb/>ad &longs;e trahat, &amp; &longs;iccando, trahendo &longs;iccat <lb/>interiora, &amp; putredinem prohibet. </s>

<s>Putri&shy;<lb/>dus quamvis &longs;iccet, c&ugrave;m intimus &longs;it, &amp; ad <lb/>&longs;e trahat <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/> omnis enim calor ad &longs;e trahit <emph type="italics"/>)<emph.end type="italics"/><lb/>interiora humectat, &amp; putrefacit. </s>

<s>Putridus <lb/>igitur cum igneo conuenit, qu&ograve;d &amp; ip&longs;e &longs;ic&shy;<lb/>cet, &amp; generet: &amp; cum naturali, qu&ograve;d in <lb/>penetralibus iaceat, &amp; corrumpat. </s>

<s>Ob id <lb/>putridus calor, medius rect&egrave; dictus &agrave; qui&shy;<lb/>bu&longs;dam inter igneum, &amp; naturalem. </s>

<s>Nam <lb/>&longs;ub&longs;tantia &longs;imilis e&longs;t igneo, &longs;itu in compa&shy;<lb/>ratione ad alimentum naturali: nam &longs;emper <lb/>igneus extra alimentum po&longs;itus e&longs;t. </s>

<s>Sed di&shy;<lb/>ces, cur putridus calor veneni auctor e&longs;t, </s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg154"/><lb/>igneus omnibus re&longs;i&longs;tit venenis<emph type="italics"/>?<emph.end type="italics"/> Nam vul&shy;<lb/>nera ex venenatis animalibus profecta, &longs;i <expan abbr="c&atilde;-denti">can&shy;<lb/>denti</expan> ferro vrantur, expertia fiunt: &amp; me&shy;<lb/>dicamenta qu&aelig;libet c&ugrave;m vruntur, &amp; in ci&shy;<lb/>nerem rediguntur, venenum e&longs;&longs;e de&longs;inunt: <lb/>&longs;ublimata autem ( &longs;ic enim nunc qu&aelig; anti&shy;<lb/>quo tempore cocta vocabantur ) vt &longs;&aelig;pi&ugrave;s <lb/>cocta fuerint, e&ograve; fiunt pernicio&longs;iora, &amp; ma&shy;<lb/>gis pr&aelig;&longs;entanea ad mortem. </s>

<s>Ratio eadem <lb/>e&longs;t in putrcdine, &amp; his qu&aelig; &longs;ublimantur: <lb/>nam vbi calor augetur, &amp; humidum non <lb/>finitur, vt in his, qu&aelig; coquuntur, aut pu&shy;<lb/>tre&longs;cunt, veneni vis exacerbatur: vbi ver&ograve; <lb/>vruntur, quum omnis humida pars pereat, <lb/>&amp; &longs;imul finiatur caliditas, vt in cinere, ne&shy;<lb/>ce&longs;&longs;e e&longs;t, &amp; veneni vim totam ab&longs;cedere. <lb/></s>

<s>Non ab&longs;urd&egrave; igitur quidam argento viuo <lb/><arrow.to.target n="marg155"/><lb/>&longs;ublimato pe&longs;tem curabat, nam vi ignea <lb/>omne venenum finitur. </s>

<s>Sic apud Au&longs;onium <lb/>rect&egrave;: <lb/><emph type="quote"/><emph type="italics"/>Toxica zelotypo dedit vxor m&oelig;cha marito, <lb/>Nec &longs;atis ad mortem credidit e&longs;&longs;e <expan abbr="dat&utilde;">datum</expan> <lb/>Mi&longs;cuit argenti lethalia pondera viui, <lb/>Cogeret vt celerem vis geminata necem.<emph.end type="italics"/><emph.end type="quote"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg154"/>Ignis omni <lb/>veneno re&longs;i&shy;<lb/>&longs;tit.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg155"/>Pe&longs;tis cura <lb/>cum argento <lb/>&longs;ublimato.</s></p><p type="main">

<s>Inde po&longs;t pauca &longs;ubiicit: <lb/><emph type="quote"/><emph type="italics"/>Ergo inter &longs;e&longs;e, dum noxia pocula certant, <lb/>Ce&longs;&longs;it lethalis noxa &longs;alutifer&aelig;.<emph.end type="italics"/><emph.end type="quote"/></s></p><p type="main">

<s>Nam ( vt dixi ) argentum viuum &longs;ubli&shy;<lb/>matum, ignis habet rationem. </s>

<s>Verunta&shy;<lb/>men qui pe&longs;tem &longs;ic curabat, plures medica&shy;<lb/>mento occidebat, qu&agrave;m &longs;anaret. </s>

<s>Si igitur <lb/>innoxium, &amp; igneum medicamentum pa&shy;<lb/>retur, curare poterit. </s>

<s>Illud tamen quale&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg156"/><lb/>cunque fuerit, vt etiam calida lintea exte&shy;<lb/>ri&ugrave;s appo&longs;ita, calorem debilitat naturalem. <lb/></s>

<s>At contraria ratione puellus, aut catulus <lb/>pinguis ventriculo applicatus, iuuat mul&shy;<lb/>t&ugrave;m concoctionem, &amp; calorem auget natu&shy;<lb/>ralem, quamvis non &longs;it idem calor, im&ograve; <lb/>&agrave; catuli calore etiam &longs;pecie differt. </s>

<s>Ma&shy;<lb/>nife&longs;tum e&longs;t igitur naturalem calorem, <lb/>c&ugrave;m non offenditur ab alio naturali ca&shy;<lb/>lore, motu, vt igneum ab igneo confir&shy;<lb/>mari. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg156"/><expan abbr="Confirm&atilde;tia">Confirmantia</expan> <lb/>calorem in&shy;<lb/>natum ven&shy;<lb/>triculi.</s></p><p type="main">

<s>His explicatis ad elementorum hi&longs;toriam <lb/><arrow.to.target n="marg157"/><lb/>redeamus, qu&aelig; tria e&longs;&longs;e docuimus, a&euml;rem, <lb/>aquam, terram. </s>

<s>Nec nece&longs;&longs;e fuit a&euml;rem <lb/>mi&longs;ceri in generatione, quoniam calor ad <lb/>patiendum minim&egrave; aptus e&longs;t: concurrunt <lb/>elementa vt materia, ide&ograve; terra &amp; aqua &longs;uf&shy;<lb/>ficiebant. </s>

<s>Sed nec vt calefacerent, quando&shy;<lb/>quidem alius calor fuit nece&longs;&longs;arius origine <lb/>c&oelig;le&longs;tis, &amp; ille etiam operi &longs;ufficiebat, cum <lb/>duobus caloribus, veluti duobus principi&shy;<lb/>bus deteri&ugrave;s res proce&longs;&longs;ura fui&longs;&longs;et, nec ele&shy;<lb/>menta frigida alieno calori, elementique <lb/>contrarij parui&longs;&longs;ent. </s>

<s>Quinim&ograve; pugna qu&aelig;&shy;<lb/>dam h&aelig;c fui&longs;&longs;et, non generatio. </s>

<s>Admirabi&shy;<lb/>tur for&longs;an aliquis, qu&ograve;d in contradicen&shy;<lb/>tium libris aliter &longs;en&longs;erim. </s>

<s>Sed vbi opinio&shy;<lb/>nes antiquorum &longs;equi propo&longs;itum fuit, h&icirc;c <lb/>ver&ograve; docere veritatem. </s>

<s>Cuius igitur cau&longs;a <lb/>elementum a&euml;ris factum e&longs;t? </s>

<s>Vt &longs;ubiicere&shy;<lb/>tur radiis &longs;iderum, illor&uacute;mque vires excipe&shy;<lb/>ret: ade&ograve; excipit, vt in repentinis mutatio&shy;<lb/>nibus non &longs;ol&ugrave;m animalia, &longs;ed etiam plan&shy;<lb/>tas occidat, velut hoc anno M. D. XLIX. <lb/><arrow.to.target n="marg158"/><lb/>tridu&ograve; citrangula omnia Liguri&aelig; &longs;iccauit, <lb/>prodigio non leui. </s>

<s>Cau&longs;a e&longs;t, qu&ograve;d calori &longs;u&shy;<lb/>perueniens corpora t&agrave;m plantarum, qu&agrave;m <lb/>animalium aperta offendit, &amp; calorem, qui <lb/>int&ugrave;s e&longs;t, extinguit: non ita diuturnum <lb/>frigus, quod &longs;en&longs;im obrepit, licet maius <lb/>long&egrave; fuerit. </s>

<s>Hoc ver&ograve; contingere non po&longs;&shy;<lb/>&longs;et, &longs;i ( vt ferunt) &longs;pont&egrave; e&longs;&longs;et calidi&longs;&longs;imus. <lb/></s>

<s>Ob id ver&ograve; &amp; per&longs;picuus factus e&longs;t, &amp; fri&shy;<lb/>gidi&longs;&longs;imus, vt animalibus e&longs;&longs;et &longs;alubris, &amp; <lb/>commodus, non vt nugantur, calidi&longs;&longs;imus <lb/>&amp; humidi&longs;&longs;imus. </s>

<s>Quod ver&ograve; ad confirmatio&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg159"/><lb/>nem huius &longs;ententi&aelig; e&longs;t, ardu&aacute;mque di&longs;&longs;ol&shy;<lb/>uit qu&aelig;&longs;tionem, e&longs;t, qu&ograve;d exhalantes toto <lb/>ore a&euml;rem excalefaciunt: qu&ograve;d &longs;i con&longs;trictis <lb/>labiis ex&longs;ufflent, infrigidant. </s>

<s>Cau&longs;am enim <lb/>hanc non aliam e&longs;&longs;e con&longs;picuum e&longs;t, qu&agrave;m <lb/>qu&ograve;d c&ugrave;m &longs;pont&egrave; &longs;it frigidus, cum impetu <pb xlink:href="016/01/040.jpg" pagenum="391"/>delatus, po&longs;t &longs;e cogitur calidos vapores re&shy;<lb/>linquere: &amp; ip&longs;e etiam &longs;olus vi impetus in&shy;<lb/>greditur cutis o&longs;cula: atque ob h&aelig;c duo im&shy;<lb/>pens&egrave; refrigerat, quorum neutrum accidit, &longs;i <lb/>toto ore ex&longs;uffles, ac lent&egrave;. </s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i vel cele&shy;<lb/>riter patenti ore, vel con&longs;tricto, ac prop&egrave; ad&shy;<lb/>mota manu, excalefacies quidem par&ugrave;m, <lb/>aut vix refrigerabis. </s>

<s>Excalefacit etiam &longs;piri&shy;<lb/>tus quali&longs;cunque, etiam &longs;i vi impellatur, <expan abbr="c&otilde;-clu&longs;am">con&shy;<lb/>clu&longs;am</expan> manum: quia vapor calidus e&longs;t, nec <lb/>pote&longs;t exhalare. </s>

<s>Calidus quidem vapor, quia <lb/>ab ore erit, non pote&longs;t exhalare manu con&shy;<lb/>clu&longs;a: &longs;ed motu in patenti loco refrigeratur, <lb/>&amp; ad propriam redit naturam. </s>

<s>A&euml;r enim qui <lb/>au&longs;tralibus ventis ad nos defertur, tamet&longs;i <lb/>calidus &longs;it, ob vapores e&longs;t talis: vnde in iu&shy;<lb/>gis montium &longs;emper refrigerat. </s>

<s>Indicio &longs;unt <lb/>grandines, qu&aelig; &amp; media &aelig;&longs;tate, &amp; ab au&shy;<lb/>&longs;tro, &amp; non alti&ugrave;s montium cacuminibus de&shy;<lb/>cidunt. </s>

<s>Grando enim frigidi&longs;&longs;ima e&longs;t. </s>

<s>Sed vt <lb/>&longs;eruaretur a&euml;r, atque peregrinam omnem <lb/>qualitatem exueret, perpetu&ograve; moueri nece&longs;&shy;<lb/>&longs;e fuit. </s>

<s>Indicio e&longs;t autem a&euml;rem &longs;emper mo&shy;<lb/>ueri, qu&ograve;d in angu&longs;tis locis aura &longs;emper &longs;pi&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg160"/><lb/>rat. </s>

<s>C&ugrave;m enim alti&ugrave;s &longs;emper moueatur, at&shy;<lb/>que a&longs;&longs;idu&egrave; agitetur, inferi&ugrave;s hic leuiter &longs;em&shy;<lb/>per flat: qui c&ugrave;m &egrave; rima exitum habuerit, <lb/>coacto toto impetu propter loci angu&longs;tiam <lb/>vehementer imprimit, exemplo aquarum in <lb/><arrow.to.target n="marg161"/><lb/>fluminibus magnis, qu&aelig; c&ugrave;m vix fluere vi&shy;<lb/>deantur, per angu&longs;ta loca, aut vocatas con&shy;<lb/>chas deduct&aelig;, conatu magno ac &longs;trepitu, <lb/>t&ugrave;m fragore immen&longs;o coguntur erumpere. <lb/></s>

<s>Motus enim, &amp; c&aelig;tera, qu&aelig; &longs;ub&longs;tantiis con&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg162"/><lb/>tinuis adueniunt, in vnum cogunt: vbi etiam <lb/>ampla moles in exiguam aliquam partem <lb/>concluditur. </s>

<s>Inde ex hoc crypto porticus fri&shy;<lb/>gidi&longs;&longs;imas con&longs;truere docemur, plures atque <lb/>angu&longs;tas rece&longs;&longs;us in illas dirigendo. </s>

<s>Et in <lb/>&AElig;gypto a&euml;r nimio &aelig;&longs;tu ferueat, excogitata <lb/>ratio turrium alti&longs;&longs;imarum, in quibus anfra&shy;<lb/>ctus angu&longs;tiores &egrave; &longs;ummo vertice obliqui <lb/>a&euml;rem deducunt frigidi&longs;&longs;imum: quia &agrave; locis <lb/>exceptus purioribus frigidior e&longs;t, &amp; ob &longs;pa&shy;<lb/>tij longitudinem fertur magno impetu, at&shy;<lb/>que ide&ograve; frigidi&longs;&longs;imus euadit, &amp; vehemen&shy;<lb/>ti&ugrave;s imprimit. </s>

<s>Externus ver&ograve; calor &agrave; muri <lb/>cra&longs;&longs;itudine arcetur. </s>

<s>Et loci obliquitas ra&shy;<lb/>dios &longs;olis impedit, admi&longs;&longs;a luce, ne ingre&shy;<lb/>diantur. </s>

<s>His quatuor con&longs;iliis in calidi&longs;&longs;ima <lb/>quacunque regione am&oelig;ni&longs;&longs;imos receptus <lb/>atque &longs;aluberrimos fabricare licet: &longs;unt <lb/>enim &longs;alubres, quia perflati. </s>

<s>At dices: Vide&shy;<lb/>mus in turrium cacuminibus po&longs;itis flabel&shy;<lb/>lis ex tenui&longs;&longs;imis, leui&longs;&longs;imi&longs;que laminis me&shy;<lb/>tallicis volubilibus, ventos &longs;ol&ugrave;m eas moue&shy;<lb/>re, aliter autem quie&longs;cunt: non igitur &longs;em&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg163"/><lb/>per a&euml;r mouetur. </s>

<s>C&ugrave;m enim &longs;cire cupimus <lb/>vnde &longs;pirent venti, flabelli aciem ad quam <lb/>partem re&longs;piciat atque con&longs;ideat in&longs;pici&shy;<lb/>mus, ventumque ex aduer&longs;a regione flare <lb/>cogno&longs;cimus. </s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i in pluribus locis acies <lb/>con&longs;ideat flabelli, totidem flant venti ex ad&shy;<lb/>uer&longs;is regionibus quot fuerint loci, in qui&shy;<lb/>bus con&longs;iderint: vt &longs;i ad Boream re&longs;piciat <lb/>flabellum, ex au&longs;tro ventus flat: &longs;i ad Orien&shy;<lb/>tem, ex Occidente: &longs;i mod&ograve; ad Boream, m&ograve;&shy;<lb/>d&ograve; ad Orientem, vterque ventus &longs;pirat. </s>

<s>Ea&shy;<lb/>demque ratio, &amp; in aliis, &amp; in pluribus ob&shy;<lb/>&longs;eruanda. </s>

<s>Vnde Tritonem illum Vitruuia&shy;<lb/>num collocare docemur. </s>

<s>Ver&ugrave;m c&ugrave;m venti <lb/>non &longs;pirant, a&euml;r ad partem vnam leuiter <lb/>tendit, inclinaturque e&ograve; perpetu&ograve; flabel&shy;<lb/>lum: ob id non agitatur, &amp; tamen &longs;emper <lb/>&longs;pirat. </s>

<s>E&longs;t autem c&ugrave;m <foreign lang="greek">gal<gap/>/e</foreign> viget, a&euml;ris <lb/><arrow.to.target n="marg164"/><lb/>motus ex Oriente, tendunt enim flabella ad <lb/>Occidentem: atque hic motus naturalis e&longs;t <lb/>a&euml;ris. </s>

<s>A&euml;r igitur frigidi&longs;&longs;imus e&longs;t, ac &longs;emper <lb/>mouetur. </s>

<s>Factus e&longs;t etiam natura tenui&longs;&longs;i&shy;<lb/>mus. </s>

<s>Ergo a&euml;r tenui&longs;&longs;imus e&longs;t etiam, vt ictus <lb/>omnes exciperet. </s>

<s>Nam in terra ob &longs;olidita&shy;<lb/>tem motus non fiunt, ni&longs;i ob&longs;curi: in aqua <lb/><arrow.to.target n="marg165"/><lb/>ver&ograve; etiam lenti: &longs;olus a&euml;r ictibus excipien&shy;<lb/>dis apti&longs;&longs;imus, &amp; ob ip&longs;am tenuitatem e&longs;&longs;e <lb/>videtur. </s>

<s>Sunt autem motus &longs;implices alij <lb/>pr&aelig;ter tres &longs;uperi&ugrave;s dictos, quatuor. </s>

<s>C&oelig;le&shy;<lb/>&longs;tis, qui maxim&egrave; e&longs;t naturalis &amp; alius rur&longs;us <lb/>naturalis, qui &agrave; quadam obedientia rerum <lb/>fit, vt aqu&aelig; ob Lunam, &amp; ferri ad Hercu&shy;<lb/>leum lapidem: &amp; voluntarius, qui animali&shy;<lb/>bus conuenit: quartus ex his e&longs;t violentus, <lb/>de quo nunc &longs;ermonem habere propo&longs;itum <lb/><arrow.to.target n="marg166"/><lb/>e&longs;t: nam de aliis &longs;uo loco dicemus. </s>

<s>Vniuer&longs;i <lb/>igitur motus &longs;implices &longs;eptem &longs;unt, compo&shy;<lb/>&longs;iti ver&ograve; ex his &longs;iunt. </s>

<s>Itaque c&ugrave;m h&aelig;c pro&shy;<lb/>po&longs;itio &agrave; Philo&longs;opho accepta e&longs;&longs;et, qu&ograve;d ni&shy;<lb/>hil mouetur ab&longs;que motore, &amp; qu&ograve;d illud, <lb/>quod mouetur motu violento, non habet <lb/>principium in &longs;e: quia motus eius e&longs;t pur&egrave; <lb/>violentus, quare principium e&longs;t extr&agrave;, &longs;equi&shy;<lb/>tur vt violenter mota ab aliquo extra mo&shy;<lb/>tam rem moueantur. </s>

<s>Hoc autem non po&shy;<lb/>te&longs;t e&longs;&longs;e ni&longs;i a&euml;r, igitur mota violenter ab <lb/>a&euml;re mouentur. </s>

<s>Et quia cadebat dubitatio <lb/>eadem in a&euml;re, propter vnam propo&longs;itionem, <lb/>qu&aelig; e&longs;t vera: quod omne corpus mouens <lb/>mouetur, &amp; ide&ograve; &longs;i a&euml;r mouet lapidem pro&shy;<lb/>iectum, mouetur: igitur ab aliquo mouetur <lb/>a&euml;r: &amp; ide&ograve; h&aelig;remus &longs;icut de lapide. </s>

<s>Dicunt <lb/>qu&ograve;d a&euml;r c&ugrave;m &longs;it leuis, &agrave; &longs;ua forma mouetur: <lb/>&amp; ide&ograve; iuxta hanc &longs;ententiam quatuor ort&aelig; <lb/>&longs;unt opiniones, quas nullus expo&longs;itorum in&shy;<lb/>tellexit, &amp; maxim&egrave; Ari&longs;totelis ( quem ade&ograve; <lb/>iactant ) opinionem. </s>

<s>Prima igitur e&longs;t, qu&ograve;d <lb/>motum, vtpote lapis A, moueatur vi acqui&shy;<lb/>&longs;ita &agrave; proiiciente: &longs;icut c&ugrave;m calefactum ab <lb/>igne, calefacit po&longs;tmodum caliditate acqui&shy;<lb/>&longs;ita alia, &amp; ip&longs;um calidum diu manet: ita <lb/>motum recipit vim illam &agrave; mouente, per <lb/>quam fertur, donec quie&longs;cat. </s>

<s>Sen&longs;ibilis e&longs;t <lb/>h&ecedil;c opinio, qu&aelig; Antiquorum e&longs;t argumento <lb/>ab Ari&longs;totele adducto reiecta. </s>

<s>Sed &amp; qu&ograve;d <lb/>ab a&euml;re moueatur inditio e&longs;&longs;e pote&longs;t, qu&ograve;d <lb/>non tangens fulmen, arbores tamen etiam <lb/>pro&longs;ternit. </s>

<s>Secunda Platonis fuit, qu&ograve;d O <lb/>motum, gratia exempli, &agrave; mouente tran&longs;&shy;<lb/>fertur v&longs;que ad B: inde cum relinquitur &agrave; <lb/>mouente, a&euml;r interim qui erat in loco mobi&shy;<lb/>lis, id e&longs;t, in A, implet locum inter A &amp; B, &amp; <lb/><arrow.to.target n="marg167"/><lb/>ita tangit A mobile cum motu, &amp; hoc modo <lb/>&longs;emper implet locum, quem A mobile de&longs;e&shy;<lb/>rit, cum eo impetu cum quo Aiam mouetur: <lb/>hoc enim nece&longs;&longs;e e&longs;t ob raritatis motum, &longs;eu <lb/>ne detur vacuum. </s>

<s>Sic igitur Plato pote&longs;t ar&shy;<lb/>gumentari: Moto &agrave; quocunque impetu a&euml;r <lb/>&longs;ub&longs;equitur, eodem impotu implendo lo&shy;<lb/>cum, &amp; tangit A motum, igitur mouebit A <lb/>ip&longs;e a&euml;r eodem impetu, quo pri&ugrave;s motum <lb/>continuum faciendo: vocatque hunc modum <lb/>antiperi&longs;ta&longs;in, id e&longs;t, locorum &longs;ucce&longs;&longs;ione <pb xlink:href="016/01/041.jpg" pagenum="392"/>permutationem. </s>

<s>Ari&longs;toteles dicit, qu&ograve;d hoc <lb/>modo motus non fit: quia et&longs;i antiperi&longs;ta&longs;is <lb/>fiat, non tamen per illam mobile impelli <lb/>pote&longs;t. </s>

<s>Ratio &longs;ua &longs;ic &longs;e habet: qu&aelig; antipe&shy;<lb/>ri&longs;ta&longs;i mouent, etiam mouentur: igitur, dum <lb/>non mouentur, non mouent: &longs;ed quando <lb/>aer in A fuerit in B, tunc &agrave; nullo mouetur, <lb/>po&longs;&longs;edit enim locum, quem occupare debue&shy;<lb/>rat: igitur non pote&longs;t mouere A, dum e&longs;t in <lb/>B, &egrave; loco &longs;uo. </s>

<s>Patet, quia corpus non mouet <lb/>corpus, ni&longs;i c&ugrave;m ip&longs;um mouens mouetur. </s>

<s>Et <lb/>h&aelig;c demon&longs;tratio non fuit intellecta ab ex&shy;<lb/>po&longs;itoribus, &amp; tamen o&longs;tendit clar&egrave; opinio&shy;<lb/>nem Platonis fal&longs;am e&longs;&longs;e. </s>

<s>Tertia fuit quo&shy;<lb/>rundam antiquorum, qu&ograve;d a&euml;r antecedens <lb/>ante mobile, puta in C, dum mobile e&longs;t in <lb/>B, moueatur ver&longs;us D, &amp; &longs;ucce&longs;&longs;ione ne va&shy;<lb/>cuum detur, transferatur B in C ad locum <lb/>a&euml;ris moti: &amp; ita idem a&euml;r mouetur ex D <lb/>in E, &amp; mobile &longs;equatur eodem impetu: &longs;icut <lb/>&longs;i bos habeat locum &longs;eu vicem &longs;ubeat aeris <lb/>antecedentis, &amp; currus ponderis &longs;eu mobi&shy;<lb/>lis, &amp; vinculum, quo bos trahit currum, e&longs;t <lb/>raritas, vel vacui nece&longs;&longs;itas: &amp; &longs;ic quantum&shy;<lb/>cunque mouebitur bos, &amp; quantacunque <lb/>velocitate, eadem &amp; tant&ugrave;m mouebitur cur&shy;<lb/>rus, &amp; ita quantumcunque, &amp; qualicunque <lb/>velocitate a&euml;r ante mobile A mouebitur, ea&shy;<lb/>dem &longs;ub&longs;equetur A mobile, &amp; ita fiet motus <lb/>continuus. </s>

<s>Et h&aelig;c fuit opinio quorundam <lb/>antiquorum, quam quidam fals&ograve; Philo&longs;ophi <lb/>e&longs;&longs;e crediderunt, quum tamen ab ip&longs;o relin&shy;<lb/>quatur, eadem ratione aduer&longs;us eam, qu&aelig; <lb/>contra primam opinionem adducta e&longs;t mili&shy;<lb/>tante, &longs;cilicet, qu&ograve;d &longs;i C a&euml;r transfertur in <lb/>D, qu&aelig;ritur &agrave; quo? </s>

<s>&longs;i &agrave; mobili, igitur &longs;e mo&shy;<lb/>uebunt vici&longs;&longs;im, quod e&longs;t impo&longs;&longs;ibile, nam <lb/>mobile propelleret aerem ex C in D: &amp; iam <lb/>&longs;upponitur, qu&ograve;d a&euml;r tran&longs;latus ex C in D, <lb/>trahat mobile ex C in D, igitur idem erit <lb/>cau&longs;a, &amp; effectus comparatum ad idem. </s>

<s>Si <lb/>dicas, qu&ograve;d a&euml;r transfert &longs;eip&longs;um, dicit, cur <lb/>igitur etiam mobile hoc non pote&longs;t facere? <lb/></s>

<s>&amp; redit prima opinio. </s>

<s>Si dicas, qu&ograve;d a&euml;r, <lb/>quia habet principium motus, hoc pote&longs;t <lb/>facere, &longs;equitur, qu&ograve;d i&longs;te motus erit perpe&shy;<lb/>tuus, quia a&euml;r ille &longs;emper manebit idem, &amp; <lb/>mouetur &agrave; forma &longs;ua, igitur &longs;emper &aelig;quali <lb/>velocitate. </s>

<s>Horum autem vtrunque experi&shy;<lb/>mento repugnat: nam &longs;ic lapis proiectus <lb/>manu tran&longs;iret per totum orbem, &amp; &aelig;quali <lb/>impetu: patet, quia &longs;uus a&euml;r pr&aelig;cedens &aelig;&shy;<lb/>quali impetu &longs;emper moueretur, &amp; non po&longs;&shy;<lb/>&longs;et o&longs;tendere qui&longs;quam rationem cur impe&shy;<lb/>tus ille remitti debeat. </s>

<s>Quarta opinio e&longs;t <lb/>Ari&longs;totelis, qu&ograve;d a&euml;r, qui e&longs;t in B, motus ab <lb/>eo, qui lapidem iacit, ante mobile mouetur, <lb/>&amp; propellit eum, qui e&longs;t in C: &amp; ille, qui <lb/>e&longs;t in C, eum, qui e&longs;t in D, &amp; ille qui e&longs;t in <lb/>D, eum qui e&longs;t in E, &amp; ita donec perueniat <lb/>ad G, qui non po&longs;&longs;it mouere H, e&ograve; qu&ograve;d e&longs;t <lb/>nimis debilis, &amp; tunc quum H non mouea&shy;<lb/>tur, non trahet pondus, &amp; &longs;ic quie&longs;cet in G. <lb/><!-- KEEP S--></s>

<s>Dicit igitur hoc modo: motus violentus fit <lb/>debilior, quia F mouetur ab E, igitur minore <lb/>impetu, qu&agrave;m E, &amp; E qu&agrave;m D, &amp; ita &longs;emper <lb/>violentus motus debilitatur, vt apparet <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> <lb/>experimento. </s>

<s>H&icirc;c etiam non e&longs;t motus &longs;ine <lb/>motus &longs;ine motore, quia qu&aelig;libet pars mo&shy;<lb/>uetur &agrave; &longs;ua pr&aelig;cedente, vt F, &amp; E ab ip&longs;o <lb/>D.Terti&ograve; patet ratio dicti, qu&ograve;d pri&ugrave;s ce&longs;&longs;at <lb/>qu&aelig;libet pars a&euml;ris moueri, quam mouere: <lb/>nam c&ugrave;m D mouetur &agrave; C, mouet E, quia <lb/>mouetur &agrave; C: igitur dum quie&longs;cit iam D in <lb/>E, mouet D ip&longs;um E ex loco &longs;uo, igitur <lb/>ce&longs;&longs;at pri&ugrave;s moueri, qu&agrave;m mouere, quia D <lb/>ce&longs;&longs;at moueri dum D e&longs;t in B, nam tunc C <lb/>e&longs;t in D, quod mouebat D: igitur c&ugrave;m C e&longs;t <lb/>in D, D quie&longs;cit in E, &amp; tunc C mouetur <lb/>ad F, &amp; non mouetur, ni&longs;i ab aliquo, &amp; il&shy;<lb/>lud e&longs;t D, igitur D pri&ugrave;s de&longs;init moueri, <lb/>qu&agrave;m mouere: quia dum e&longs;t D in C, non <lb/>mouetur, &longs;ed quie&longs;cit, &amp; tamen mouet E <lb/>ver&longs;us F. <!-- KEEP S--></s>

<s>Et &longs;i opponas, qu&ograve;d corpus non <lb/>mouet, ni&longs;i moueatur, dico qu&ograve;d e&longs;t verum, <lb/>&longs;ed tamen finis motus primi, id e&longs;t, mouen&shy;<lb/>tis, e&longs;t coniunctus fini motus &longs;ecundi, non <lb/>idem: &longs;ed pri&ugrave;s ce&longs;&longs;at motor &agrave; motu, qu&agrave;m <lb/>id quod mouetur, &amp; hoc e&longs;t, quia &longs;altem <lb/>natura motor pri&ugrave;s mouetur, qu&agrave;m moueat: <lb/>ide&ograve; patet quartum, qu&ograve;d motus rei, qu&aelig; <lb/>proijcitur, componitur ex infinitis motibus <lb/>&longs;ibi inuicem &longs;uccedentibus, &amp; e&longs;t continuus <lb/>per accidens: fit enim tra&longs;lato a&euml;re B in C, &amp; <lb/>a&euml;re C interim in D, &amp; eo qui erat in D <lb/>in E, &amp; ita de aliis. </s>

<s>Et ide&ograve; talis motus e&longs;t <lb/>etiam velox, quia fines ade&ograve; vnius, initiis <lb/>alterius iunguntur, quod videtur vt debeant <lb/>&longs;imul transferri, &amp; non e&longs;t ita. </s>

<s>Sed finga&shy;<lb/>mus decem boues vnum ante alium, &amp; om&shy;<lb/>nes ante currum, &amp; quilibet habeat &longs;timu&shy;<lb/>lum in fronte, quo tangat alium bouem in <lb/>crure po&longs;teriore, tunc moto primo currus <lb/>&longs;uccedet, &amp; ille idem mouebit &longs;ecundum, &amp; <lb/><expan abbr="&longs;ec&utilde;dus">&longs;ecundus</expan> tertium, &amp; &longs;emper vides, qu&ograve;d qui&shy;<lb/>libet bos pri&ugrave;s mouetur ab altero, qu&agrave;m mo&shy;<lb/>ueat, &amp; tamen vltimus &longs;imul ferm&egrave; cum <lb/>primo mouebitur: &amp; hoc e&longs;t, quia talis &longs;uc&shy;<lb/>ce&longs;&longs;io &longs;ol&ugrave;m componitur ex decem partibus, <lb/>&longs;unt enim decem boues tant&ugrave;m: &longs;ed a&euml;ris <lb/>&longs;ucce&longs;&longs;io ex in finitis partibus componitur, <lb/>ide&ograve; refert tempus &longs;en&longs;ibile ab initio motus <lb/>lapidis v&longs;que ad finem. </s>

<s>Sed ad infinitum tol&shy;<lb/>lendum iuuat conden&longs;atio a&euml;ris, vt rect&egrave; di&shy;<lb/>cebat Auerro&euml;s: &amp; ip&longs;a e&longs;t cau&longs;a, vt celerius <lb/>e&longs;&longs;et motus, &amp; vt non &longs;it nece&longs;&longs;arium pone&shy;<lb/>re motus infinitos, &longs;ed &longs;olum innumerabiles. <lb/></s>

<s>Et h&aelig;c e&longs;t opinio Ari&longs;totelis, &agrave; nullis v&longs;que <lb/>ad hanc diem intellecta, de motu rerum, qu&aelig; <lb/>violenter mouentur. </s>

<s>Sed nos magis indige&shy;<lb/>mus prima, qu&aelig; e&longs;t &longs;implici&longs;&longs;ima, &amp; etiam <lb/>non tantas difficultates patirur: &amp; cum &longs;up&shy;<lb/>ponitur, qu&ograve;d omne quod mouetur, ab ali&shy;<lb/>quo mouetur veri&longs;&longs;imum e&longs;t: &longs;ed illud quod <lb/>mouet, e&longs;t impetus acqui&longs;itus, &longs;icut calor <lb/>in aqua, qui e&longs;t ibi pr&aelig;ter naturam ab igne <lb/>inductus, &amp; tamen igne &longs;ublato, manum <lb/>tangentis exurit, &amp; ide&ograve; etiam accidens vio&shy;<lb/>lens adh&aelig;rens vim &longs;uam retinet. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg157"/>Aer cur fa&shy;<lb/>ctus &longs;it.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg158"/>Aer infrigi&shy;<lb/>datus <expan abbr="rep&etilde;t&egrave;">repent&egrave;</expan> <lb/>cur tantum <lb/>nox&aelig; afferat.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg159"/>Cur <expan abbr="&etilde;x&longs;uf-flando">enx&longs;uf&shy;<lb/>flando</expan> aper&shy;<lb/>tis labiis ca&shy;<lb/>lefaciamus, <lb/>con&longs;trictis <lb/>infrigida. <lb/></s>

<s>mus.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg160"/>Aer &longs;emper <lb/>mouetur.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg161"/>Cur in an&shy;<lb/>gu&longs;tis locis <lb/>&longs;emper au&shy;<lb/>ram &longs;entia&shy;<lb/>mus.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg162"/>Crypt&aelig; fri&shy;<lb/>gidiores <lb/>quomodo <lb/>fiant.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg163"/>Ventorum <lb/>dignotio vn&shy;<lb/>do &longs;piret.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg164"/>A&euml;r qu&ograve; fe&shy;<lb/>ratur motu <lb/>naturali.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg165"/>Motus &longs;im&shy;<lb/>plices &longs;ep&shy;<lb/>tem.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg166"/>De motu <lb/>violento <lb/>quomode <lb/>fiat.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg167"/><lb/>4. Phy. </s>

<s>68 &amp; <lb/>8. <lb/>Phy.82. <lb/>  O  A <lb/>  .  B <lb/>  .  C <lb/>  .  D <lb/>  .  E <lb/>  .  F <lb/>  O  G. <lb/><!-- KEEP S--></s></p><p type="main">

<s>Dicamus igitur prim&ograve; ea, qu&aelig; &longs;unt ma&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg168"/><lb/>nife&longs;ta, &amp; &longs;unt, qu&ograve;d quatuor &longs;unt cau&longs;&aelig; <lb/>motus violenti, diuturni &amp; celeris. </s>

<s>Prima <lb/>e&longs;t, qu&ograve;d cau&longs;a mouens celeriter ab initio <lb/>moueat. </s>

<s>Secunda, qu&ograve;d per magnum &longs;pa&shy;<lb/>tium? </s>

<s>ide&ograve; machin&aelig; bellic&aelig;, qu&ograve; longio&shy;<lb/>res, e&ograve; procul magis eiaculantur: &amp; ita ar&shy;<lb/>cus, qu&ograve; magis tenditur ob ambas cau&longs;as, <lb/>e&ograve; longi&ugrave;s emittit &longs;agittam. </s>

<s>Nam &longs;i tenda&shy;<lb/>tur ad B v&longs;que, mouebitur cum chorda <lb/>&longs;ol&ugrave;m &longs;agitta ex B in D: &amp; &longs;i tendatur <pb xlink:href="016/01/042.jpg" pagenum="393"/>v&longs;que ad C, mouebitur ex C in D: igitur <lb/>&longs;i tendatur v&longs;que ad C, procul magis emit&shy;<lb/><figure id="id.016.01.042.1.jpg" xlink:href="016/01/042/1.jpg"/><lb/>tetur iuxta proportionem CD ad BD. </s>

<s>Item <lb/>chorda tracta v&longs;que ad C, maiore impetu <lb/>redibit ad D, qu&agrave;m ex B in D. <!-- KEEP S--></s>

<s>Igitur cele&shy;<lb/>ri&ugrave;s mouebitur &longs;agitta &agrave; chorda, quare etiam <lb/>po&longs;tqu&agrave;m emi&longs;&longs;a fuerit. </s>

<s>Nec oportet adii&shy;<lb/>cere, vt valida &longs;it virtus, qu&aelig; mouet, nam <lb/>nobis &longs;ufficit vt celeriter moueat: qu&ograve;d &longs;i <lb/>celeriter mouere pote&longs;t, valida e&longs;t cau&longs;a, <lb/><arrow.to.target n="marg169"/><lb/>qu&aelig; mouet. </s>

<s>Nam &amp; &longs;i valida e&longs;&longs;et cau&longs;a, <lb/>moueret tamen lent&egrave;, quod po&longs;&longs;et procul <lb/>emirtere. </s>

<s>Nihil enim lent&egrave;, &amp; procul ali&shy;<lb/>quid mouere pote&longs;t: nam quod lent&egrave; moue&shy;<lb/>tur, multum temporis con&longs;umit in motu: in <lb/>quo etiam maximam vim, quum contra na&shy;<lb/>turam nitatur, debilitari nece&longs;&longs;e e&longs;t. </s>

<s>Tertia <lb/>cau&longs;a e&longs;t raritas medij per quod mouetur: <lb/>nam in a&euml;re velociter, in aqua lent&egrave;, in ter&shy;<lb/>ra vix e&longs;t impellere quicquam. </s>

<s>Atque ob id, <lb/><arrow.to.target n="marg170"/><lb/>qui naues ho&longs;tium machinis petunt, ma&shy;<lb/>xim&egrave; cauent, ne ictus fiat in parte nauis, <lb/>qu&aelig; &longs;ub aqua iacet, quamvis pernicio&longs;ior <lb/>e&longs;&longs;et: &longs;ed quia &longs;ph&aelig;r&aelig; ictus occur&longs;u aqu&aelig; <lb/>debilitatur, malunt nauim &longs;upra aquam fe&shy;<lb/>rire, &longs;ed tamen humiliore qu&agrave;m po&longs;&longs;unt par&shy;<lb/>te. </s>

<s>Quarta cau&longs;a celeris &amp; diuturni ictus <lb/>e&longs;t acuitas teli, qu&aelig; minorem quantitatem <lb/>a&euml;ris obuiam habens, min&ugrave;s impeditur. </s>

<s>Vn&shy;<lb/>de videtur, qu&ograve;d prima opinio verior &longs;it, <lb/>qu&agrave;m illa, qu&aelig; e&longs;t Ari&longs;totelis de cau&longs;a mo&shy;<lb/>tus violenti. </s>

<s>Nam non tam manife&longs;t&egrave; appa&shy;<lb/>ret, cur violenter mota, vt acutiora &longs;unt, e&ograve; <lb/>celeri&ugrave;s &amp; longiore &longs;patio ferantur. </s>

<s>Si qua <lb/>etiam proxima &longs;int chord&aelig;, non tamen tan&shy;<lb/>gant eam, quamvis a&euml;r moueatur, nihilo &longs;e&shy;<lb/>cius qu&agrave;m ille, qui &longs;agittam antecedit: non <lb/>tamen mouetur res illa proxima, nedum vt <lb/>per longum &longs;patium feratur. </s>

<s>Pr&aelig;tere&agrave; a&euml;r <lb/>c&ugrave;m mollis &longs;it, nec ade&ograve; vehementer mo&shy;<lb/>ueri pote&longs;t, nec in vnum cogi, quare nec <lb/>&longs;ph&aelig;rulam ferream mouere. </s>

<s>Neque in aqua <lb/>min&ugrave;s mouebitur id, quod vi impellitur, <lb/>quam in a&euml;re, c&ugrave;m tamen non &longs;olum len&shy;<lb/>tius, &longs;ed long&egrave; lenti&ugrave;s in aqua, qu&agrave;m a&euml;re <lb/>moueatur. </s>

<s>Et in a&euml;re etiam ip&longs;o grauia non <lb/>lentius ferri debent leuibus, &longs;i vacui ratione <lb/><arrow.to.target n="marg171"/><lb/>&longs;ub&longs;equantur. </s>

<s>Sed rationes h&aelig; non o&longs;ten&shy;<lb/>dunt, quoniam acuta celerius ob id ferun&shy;<lb/>tur, qu&ograve;d maiore impetu primus a&euml;r moue&shy;<lb/>tur, &agrave; quo partes reliqu&aelig; iuxta eandem cau&shy;<lb/>&longs;am impelluntur. </s>

<s>Fit ob id telum, quod pro&shy;<lb/>iectum &longs;emper infigitur. </s>

<s>Cu&longs;pis A, al&aelig; qua&shy;<lb/>tuor magn&aelig; ac tenues ad rectos angulos po&shy;<lb/>&longs;it&aelig; ha&longs;ta BA. </s>

<s>C&ugrave;m igitur telum fertur, <lb/>non pote&longs;t inclinari, quia alarum aliqua, vel <lb/>plures a&euml;ri occurret ex aduer&longs;o: rect&agrave; igitur <lb/>c&ugrave;m feratur BA telum nece&longs;&longs;ari&ograve; infigetur. <lb/></s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i vis deficiat, adhuc rect&egrave; cadet, &amp; fi&shy;<lb/>getur. </s>

<s>Atque eadem fuit in &longs;agittis cau&longs;a <lb/>inuentionis alarum. </s>

<s>Reliqu&aelig; igitur rationes <lb/>pr&aelig;ter vltimam contra Platonis opinionem <lb/>de antiperi&longs;ta&longs;i demon&longs;tant, non <lb/>autem de a&euml;re antecedente. </s>

<s>Vltima <lb/>autem euidens habet contra &longs;e ex&shy;<lb/>perimentum: nam &amp; in motu &agrave; <lb/>raritate difficilior e&longs;t a&longs;cen&longs;us gra&shy;<lb/>uis, qu&agrave;m leuis, &amp; ide&ograve; etiam <lb/>tardior. </s>

<s>Ver&ugrave;m qu&ograve;d fidem facit <lb/>pro Ari&longs;totelis opinione, illud e&longs;t <lb/>qu&ograve;d motum naturalem in fine <lb/><figure id="id.016.01.042.2.jpg" xlink:href="016/01/042/2.jpg"/><lb/>violentum, in principio, vehementem, in <lb/>medio fieri validiorem. </s>

<s>Auerro&euml;s Simpli&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg172"/><lb/>cium &longs;ecutus, &amp; quum deprauatam habe&shy;<lb/>ret literam textus, proiectorum, anima&shy;<lb/>lium legit. </s>

<s>Simplicius quum textum habe&shy;<lb/>ret bonum, Ari&longs;totelem non intelligens, per <lb/>proiecta, animalia expo&longs;uit, qu&ograve;d in latus, <lb/>vt proiecta mouerentur, ab&longs;urdi&longs;&longs;ima com&shy;<lb/>paratione, &amp; interpretatione. </s>

<s>Mouit hoc il&shy;<lb/>lum, qu&ograve;d dixi&longs;&longs;et iam, violenta ab initio <lb/>vehementi&ugrave;s moueri, naturalia in fine: ex <lb/>horum altero genere proiecta e&longs;&longs;e oportuit. <lb/></s>

<s>Sed non intellexit Philo&longs;ophum. </s>

<s>C&ugrave;m enim <lb/>proiecta a&euml;ris antecedentis motu moueren&shy;<lb/>tur, a&euml;r autem per &longs;e &longs;it mobilis, motus pro&shy;<lb/>iectorum ex naturali quodammodo, &amp; vio&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg173"/><lb/>lento con&longs;tat, naturalis in fine augetur, vio&shy;<lb/>lentus in principio: quamobrem mi&longs;tus ex <lb/>his, qui e&longs;t proiectorum, in medio e&longs;t va&shy;<lb/>lidi&longs;&longs;imus. </s>

<s>Con&longs;tans h&aelig;c ratio e&longs;t, &amp; pul&shy;<lb/>cherrim&egrave; dubitationis &longs;olutionem docet. </s>

<s>Vi&shy;<lb/>demus enim machinas, &longs;corpiones, tela <lb/>etiam manu emi&longs;&longs;a, in quadam di&longs;tantia <lb/>vehementiores ictus, qu&agrave;m nimis prop&egrave;, &amp; <lb/>( vt ita dicam ) &longs;ub ip&longs;is telis, aut &longs;corpio&shy;<lb/>nibus, aut machinis, inferre. </s>

<s>Cau&longs;a e&longs;t, quam <lb/>nemo alius afferre pote&longs;t, qu&agrave;m qui ab hoc <lb/>principio, qu&ograve;d Ari&longs;toteles propo&longs;uit, mo&shy;<lb/>tum factum putat: nam a&euml;r ille &longs;ub ini&shy;<lb/>tio motus motum non iuuat, ni&longs;i par&ugrave;m, <lb/>&longs;uccedente tempore a&euml;ris motus naturalis <lb/>vt mouetur validior fit, vt autem mouet, pa&shy;<lb/>r&ugrave;m dehi&longs;cit: quare eodem motus celeri&shy;<lb/>tatem augeri nece&longs;&longs;e e&longs;t, quoad plus mouere <lb/>min&ugrave;s incipit, qu&agrave;m moueri natura &longs;it <lb/>aptum. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg168"/>Quatuor <lb/>cau&longs;&aelig; celeri&shy;<lb/>tatis, &amp; diu&shy;<lb/>turnitatis <lb/>motus vio&shy;<lb/>lenti.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg169"/>Nihil lent&egrave; <lb/>&amp; procul <lb/>emitti po&shy;<lb/>te&longs;t.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg170"/>Gubernato&shy;<lb/>res nauium <lb/>cauent ne <lb/>bellica tor&shy;<lb/>menta &longs;ub <lb/>aquam mer&shy;<lb/>gant &longs;ph&aelig;&shy;<lb/>rulas, quas <lb/>in ho&longs;tium <lb/>cla&longs;&longs;em im&shy;<lb/>mittunt.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg171"/>Teli confi&shy;<lb/>ciendi ratio, <lb/>quod &longs;emper <lb/>infigitur.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg172"/>Ratio de&shy;<lb/>mon&longs;tratiua <lb/>pro Ari&longs;tote&shy;<lb/>le. </s>

<s>2. c&oelig;li.t. <lb/></s>

<s>c. <!-- REMOVE S-->35. &amp; in <lb/>diui&longs;ione <lb/>Simplicij. </s>



<s>t. <lb/></s>

<s>cap. 

20.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg173"/>Cur ictus <lb/>&longs;corpionum, <lb/>&amp; machina&shy;<lb/>rum, &amp; te&shy;<lb/>lorum in <lb/>certa di&longs;tan&shy;<lb/>tia, quam ni&shy;<lb/>mis prop&egrave;, &longs;it <lb/>validior.</s></p><p type="main">

<s>Ergo cognita motus violenti ratione, <lb/><arrow.to.target n="marg174"/><lb/>quomodo ferantur, qu&aelig; non &longs;ponte &longs;ua fe&shy;<lb/>runtur, o&longs;tendamus, hoc initio &longs;umpto, qu&ograve;d <lb/>qu&aelig; mouentur grauia ictu aliquo, nec &longs;e&shy;<lb/>cundum naturam, tria habent, ex quibus <lb/><figure id="id.016.01.042.3.jpg" xlink:href="016/01/042/3.jpg"/><lb/>conficitur motus: propriam grauitatem, <lb/>qua deor&longs;um feruntur, medij naturalem <lb/>vim, vt mouetur, &amp; vim acqui&longs;itam, qua <lb/>partem aliam a&euml;ris mouet, iam igitur fit <lb/>AB &aelig;quidi&longs;tans finitori linea, quam &longs;ecet <lb/>ex angulo recto CD, vt CA, &longs;it &aelig;qualis <lb/>BC, &amp; diuidatur AC per &aelig;qualia in E: quod <lb/>ver&ograve; moueri debet in F, &amp; manife&longs;tum e&longs;t <pb xlink:href="016/01/043.jpg" pagenum="394"/>per &longs;e, qu&ograve;d validi&longs;&longs;imo ictu excutietur <lb/>ver&longs;us D, quia &longs;imul impetu iacientis, &amp; <lb/>natura feretur in D. <!-- KEEP S--></s>

<s>Par autem erat, qu&ograve;d <lb/>debili&longs;&longs;imus ictus e&longs;&longs;et illi contrarius, id <lb/>e&longs;t, ver&longs;us C, validi&longs;&longs;imus autem &longs;uperio&shy;<lb/>rum ver&longs;us D, quorum neutrum experi&shy;<lb/>mento con&longs;tat: &longs;ed validi&longs;&longs;imus e&longs;t &longs;upe&shy;<lb/>riorum FE, mediocris FC, &amp; debili&longs;&longs;i&shy;<lb/>mus FA. </s>

<s>Cur ita? </s>

<s>San&egrave; quoniam a&euml;r rect&agrave; <lb/>magis, qu&agrave;m ad latera fertur, igitur debi&shy;<lb/>li&longs;&longs;imus e&longs;t ictus ex F in A. <!-- KEEP S--></s>

<s>Debuerat iuxta <lb/>hanc rationem validi&longs;&longs;imus e&longs;&longs;e ex F in C, <lb/>&longs;ed quia tota grauitas ob&longs;tat ponderis, ide&ograve; <lb/>vbi a&euml;r maxim&egrave; mouetur, &amp; pondus mi&shy;<lb/>nus grauitatis habet, hoc autem e&longs;t in linea <lb/>FE, ibi validi&longs;&longs;im&egrave; torquetur pila. </s>

<s>Reli&shy;<lb/>quum e&longs;t igitur vt mediocriter ex F in C <lb/>feratur, id e&longs;t, rect&agrave; in &longs;ublime. </s>

<s>Ne tamen <lb/>erres in &longs;agittis, qu&aelig; ob longitudinem &amp; <lb/>alas veloci&ugrave;s quandoque feruntur ex F in <lb/>A, qu&agrave;m in C, nunquam autem magis, <lb/>qu&agrave;m in E: ob id qui muros quatiunt, ma&shy;<lb/>chinas ad &longs;emiorthon, id e&longs;t, ad libellam <lb/>FE collocant: nam tertia ferm&egrave; parte ictus <lb/>augetur. </s>

<s>C&ugrave;m ver&ograve; pila ad &longs;upremum re&shy;<lb/>ct&agrave; peruenerit, non per circulum, nec <lb/>rect&agrave; &longs;ur&longs;um illic&ograve; de&longs;cendit, &longs;ed media <lb/><arrow.to.target n="marg175"/><lb/>qua&longs;i linea, qu&aelig; parabol&aelig; ferm&egrave; imita&shy;<lb/>tur circum ambientem lineam, vt BC e&longs;t, <lb/>dem&ugrave;m ex C in D motu grauis rect&agrave; ad vn&shy;<lb/>guem. <lb/><figure id="id.016.01.043.1.jpg" xlink:href="016/01/043/1.jpg"/><lb/><arrow.to.target n="marg176"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg174"/>Ratio motus <lb/>grauium <expan abbr="c&utilde;">cum</expan> <lb/>violenter <lb/>mouentur.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg175"/>Modus quo <lb/>grauia po&longs;t <lb/>ictum de&longs;&shy;<lb/>cendunt.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg176"/>Cur vix vl&shy;<lb/>lus &longs;eriatur <lb/>&agrave; plumbeis <lb/>pilulis, qu&aelig; <lb/>maximo nu&shy;<lb/>mero in al&shy;<lb/>tum mit&shy;<lb/>tuntur.</s></p><p type="main">

<s>Qu&aelig; igitur proiiciuntur, tribus ex moti&shy;<lb/>bus con&longs;tant, primo violento, vltimo ex&shy;<lb/>qui&longs;it&egrave; naturali, &amp; medio ex vtroque mi&shy;<lb/>&longs;to: propter tam multiplicem motus ratio&shy;<lb/>nem metiri ad vnguem talia plan&egrave; e&longs;t im&shy;<lb/>po&longs;&longs;ibile, coniectura tamen a&longs;&longs;equi licet. <lb/></s>

<s>Debili&longs;&longs;imi plan&egrave; motus ex B in C: vnde <lb/>plumbe&aelig; pil&aelig; calore di&longs;&longs;ipat&aelig;, ob hoc etiam <lb/>min&ugrave;s l&aelig;dunt, vt vix vnum aut alterum, <lb/>ob ictus in &longs;ublime de&longs;tinatos, quum tamen <lb/>frequenter aut auium cau&longs;a, aut exoneran&shy;<lb/>d&aelig; machin&aelig;, emitti &longs;oleant pil&aelig; &longs;emiuncia </s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg177"/><lb/>grauiores, vulneratos aut grauiter percu&longs;&longs;os <lb/>videas inter tot millia. </s>

<s>Sed quum per &aelig;qui&shy;<lb/>di&longs;tantem finitori lineam tam difficulter <lb/>grauia moueantur, cur e&longs;t qu&ograve;d &longs;u&longs;pen&longs;a <lb/>facil&egrave; ade&ograve; impelluntur, vt annulus filo &longs;u&longs;&shy;<lb/>pen&longs;us &longs;pont&egrave; videatur moueri, atque ob id <lb/>etiam pr&aelig;cantationis pr&aelig;&longs;e fert imaginem? <lb/></s>

<s>Cau&longs;a e&longs;t, qu&ograve;d tota vis integra impellen&shy;<lb/>ti relinquitur: qui ver&ograve; proiicit, duo facit, <lb/>&longs;u&longs;tinet &amp; impellit: at appen&longs;o pondere, <lb/>quum ab alio iam &longs;u&longs;tineatur: quicquid <lb/>virium e&longs;t ad impul&longs;um integrum manet. <lb/></s>

<s>At vero quum impellitur, tanta ferm&egrave; vi <lb/>redit ad medium, quanta ab illo, depul&shy;<lb/>&longs;um e&longs;t: igitur quum ea vi iam depul&longs;um <lb/>fit &agrave; medio, gratia exempli per cubiti &longs;pa&shy;<lb/>tium, tantundem di&longs;cedere in contrariam <lb/>partem nece&longs;&longs;arium erit, atque ita conti&shy;<lb/>nuo ac alternato reditu tardi&longs;&longs;im&egrave; con&shy;<lb/>quie&longs;cere. </s>

<s>C&ugrave;m igitur in annulo motus hic <lb/>vel occculta &longs;pirituum motione paulul&ugrave;m <lb/>iuuatur, ade&ograve; &longs;pont&egrave; augetur, vt verbis <lb/>vim fui&longs;&longs;e credas. </s>

<s>Quamobrem c&ugrave;m pau&shy;<lb/>l&ograve; concitatior e&longs;t annuli motus, ip&longs;o iam <lb/>( vt dixi ) &longs;eip&longs;um mouente, videtur annu&shy;<lb/>lo d&aelig;mon ine&longs;&longs;e, qui annulum moueat. </s>

<s>E&longs;t <lb/>autem motus hic etiam in filo longiore fa&shy;<lb/>cilior, euidenti demon&longs;tratione. </s>

<s>Sit enim <lb/>annulus in F, &amp; moueatur per BC, &longs;u&longs;&shy;<lb/>pen&longs;us in A, &amp; rur&longs;us &longs;u&longs;pen&longs;us in A po&shy;<lb/>natur in G, &amp; moueatur per DHE, qu&aelig; &longs;it <lb/>&aelig;qualis BFC, &amp; L centrum terr&aelig;: con&shy;<lb/>&longs;tat igitur, quod dum e&longs;t in F, mouebitur <lb/>contra naturalem motum per FG: &amp; dum <lb/>e&longs;t in H, per HK, &longs;ed HK e&longs;t breuior FG, <lb/>vt in primo de Circulis demon&longs;trauimus. <lb/></s>

<s>Igitur c&ugrave;m potentia mouens eadem &longs;it, &amp; <lb/>quod mouetur idem, &amp; maius tran&longs;eat <lb/>&longs;patium in F qu&agrave;m in H, &agrave; centro, &longs;eu ma&shy;<lb/>gis a&longs;cendat, tran&longs;ibit illud in longiori tem&shy;<lb/>pore: igitur &longs;i in &aelig;quali tempore debent <lb/>moueri, minore impetu indiget H, qu&agrave;m F, <lb/>&amp; ide&ograve; quant&ograve; alti&ugrave;s &longs;u&longs;penditur, e&ograve; faci&shy;<lb/><figure id="id.016.01.043.2.jpg" xlink:href="016/01/043/2.jpg"/><lb/>li&ugrave;s mouetur mobile, &amp; minori labore. <lb/></s>

<s>C&ugrave;m igitur filum longum fuerit, initium <lb/>motus ducet, vel ab incauto manuum mo&shy;<lb/>tu, vel ab a&euml;re, vel &agrave; &longs;piritibus ip&longs;is, quo&shy;<lb/>rum vis etiam per filum de&longs;cendit. </s>

<s>Ita ade&ograve; <lb/>facili motu illius, &amp; tot cau&longs;is mouenti&shy;<lb/>bus, nil mir&ugrave;m immotis digitis, &amp; fili ini&shy;<lb/>tio annulum moueri, quo moto vix ce&longs;&longs;a&shy;<lb/>tionis, c&ugrave;m graue ( vt dixi ) appen&longs;um tam <lb/>pertinaciter &longs;eip&longs;um moueat, initium pote&shy;<lb/>rit inuenire: atque hoc modo pr&aelig;cantatio&shy;<lb/>ne moueri videtur. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg177"/>De motu <lb/>annuli.</s></p><p type="main">

<s>Sed po&longs;tquam h&aelig;c clara &longs;unt: dubitabit <lb/>aliquis, cur tenuia corpora non &longs;olum mo&shy;<lb/>tum velocem admittunt, qu&ograve;d rationi con&shy;<lb/>&longs;onum e&longs;t, &longs;ed etiam faciunt, quod di&longs;&longs;onum <lb/>e&longs;t? </s>

<s>Nam impul&longs;us aqu&aelig; min&ugrave;s violentus <lb/>e&longs;t, cum alicui rei intruditur, qu&agrave;m a&euml;ris, &amp; <lb/>a&euml;ris, qu&agrave;m ignis, Indicio fuit in&longs;trumen&shy;<lb/>tum, quod ( vt audio ) nam non vidi, Ger&shy;<lb/>manus attulit, vlnas longum 20. ex cupre&longs;&shy;<lb/>&longs;o, cuius foramen ade&ograve; angu&longs;tum erat, vt <lb/><arrow.to.target n="marg178"/><lb/>cicerem etiam&longs;i rotundus fui&longs;&longs;et, non e&longs;&longs;et <lb/>admi&longs;&longs;urum. </s>

<s>Cra&longs;&longs;itudo vlna minor. </s>

<s>Impel-<pb xlink:href="016/01/044.jpg" pagenum="395"/>lebat plumbeam pilam admodum exiguam, <lb/>qu&aelig; tamen foramini conueniret, tanto <lb/>impetu, vt tabulam tran&longs;uerberaret. </s>

<s>Secu&shy;<lb/>ra res, &longs;ine &longs;trepitu, &amp; pulueris di&longs;pendio <lb/>tria habens h&aelig;c commoda: &longs;ed totidem in&shy;<lb/>commoda, grauitatem, magnitudinem, &amp; <lb/>pro magnitudine imbecillitatem. </s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i <lb/>igne ictus moliamur, breuiore long&egrave; ac mi&shy;<lb/>nore in&longs;trumento indigebimus: igitur plus <lb/>ignis qu&agrave;m a&euml;r, &amp; plus a&euml;r qu&agrave;m aqua im&shy;<lb/>pellunt. </s>

<s>Cau&longs;a duplex e&longs;t, qu&ograve;d in impul&shy;<lb/>&longs;u non &longs;olum mouere, &longs;ed etiam moueri <lb/>nece&longs;&longs;e e&longs;t: at rariora facillim&egrave; moueri, &amp; <lb/>ob hoc maximo cum impetu, demon&longs;traui&shy;<lb/>mus, itaque ictum edent magnum. </s>

<s>Alte&shy;<lb/>ra, qu&ograve;d qu&aelig; rara &longs;unt, maxim&egrave; cogi po&longs;&shy;<lb/>&longs;unt, qu&ograve;d multum di&longs;tent ab extrema den&shy;<lb/>&longs;itate: aqua autem cum den&longs;itatem terr&aelig; <lb/>&longs;ubierit, vlteri&ugrave;s tranferri minim&egrave; pote&longs;t. <lb/></s>

<s>Machina igitur omnis aut magna nece&longs;&longs;a&shy;<lb/>ri&ograve; e&longs;t, vel debilem ictum edit, aut magno <lb/>cum &longs;trepitu: nam qu&aelig; cum igne, &longs;trepi&shy;<lb/>tum dictam ob rationem faciunt: qu&aelig; au&shy;<lb/>tem cum a&euml;re, aut magn&aelig; &longs;unt, vt catapult&aelig;, <lb/>bali&longs;t&aelig; aut paruos edunt ictus. </s>

<s>Sed &longs;olent &longs;a&shy;<lb/>gittas &longs;corpionibus, non pilas imponere, <lb/>non &longs;olum qu&ograve;d leuiores &longs;int, &longs;ed etiam <lb/>qu&ograve;d acie ictus magnitudinem &longs;uppleant. <lb/></s>

<s>Certum e&longs;t Brixelen&longs;em fabrum, &longs;corpio&shy;<lb/>nem palmi magnitudine totum ex chalybe <lb/>&longs;ic tempera&longs;&longs;e, vt m&oelig;chum vxoris &longs;u&aelig; oc&shy;<lb/>cultato &longs;ub mantello in&longs;trumento occiderit. <lb/><arrow.to.target n="marg179"/><lb/>Sic tut&ograve; &amp; &longs;ine &longs;trepitu ac &longs;u&longs;picione (nam <lb/>plerunque puluis odore prodit in&longs;idias<emph type="italics"/>)<emph.end type="italics"/> ma&shy;<lb/>ximam iniuriam vlci&longs;ci meditatus e&longs;t. </s>

<s>Idem <lb/>horologium in annulli gemma con&longs;tituit, <lb/>quod mala circumagebatur, &amp; horas indi&shy;<lb/>cabat, non &longs;ol&ugrave;m &longs;agitta, &longs;ed ictu. </s>

<s>Hic idem <lb/>nauim miro con&longs;truxit artificio, in qua mu&shy;<lb/>lier te&longs;tudinem pul&longs;abat, &amp; motu remo&shy;<lb/>rum viri rotis &longs;uppo&longs;itis, qua&longs;i ad con&shy;<lb/>centum agitantes remos, nauim impelle&shy;<lb/>bant. <lb/><arrow.to.target n="marg180"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg178"/>Machina <lb/>qu&aelig; &longs;ine igne <lb/>ferit.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg179"/>Scorpio mi&shy;<lb/>rus.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg180"/>In&longs;trumen&shy;<lb/>tum mirabi&shy;<lb/>le ad <expan abbr="cribr&atilde;">cribram</expan> <lb/>dum <expan abbr="farin&atilde;">farinam</expan>.</s></p><p type="main">

<s>Et&longs;i h&aelig;c qua&longs;i parerga dicta videri po&longs;&shy;<lb/>&longs;int, vt tamen artificio&longs;am hominum inuen&shy;<lb/>tionem edoceam, qu&aelig; ab a&euml;ris natura ortum <lb/>&longs;ump&longs;it, pulcherrimum in&longs;trumentum quo <lb/>farina cribratur, &agrave; triennio citra inuentum, <lb/>edocere &longs;tatui, vt &longs;imul intelligant homi&shy;<lb/>nes, qu&agrave;m leuibus rebus, mod&ograve; &longs;int ingenio&shy;<lb/>&longs;&aelig;, opes liceat comparare. </s>

<s>Nam nunc c&ugrave;m <lb/>pi&longs;tores omnes ob vtilitatem habeant, ille <lb/>ver&ograve; priuilegium con&longs;ecutus &longs;it &agrave; C&aelig;&longs;are, <lb/>ne quis habere po&longs;&longs;it pr&aelig;ter eius con&longs;en&shy;<lb/>&longs;um, vitam ex hac agit indu&longs;tria, &amp; ade&ograve; <lb/>breui tempore &longs;ibi domum &aelig;dificauit. </s>

<s>Ne&shy;<lb/>que enim pi&longs;tores &longs;oli, &longs;ed collegia &longs;acerdo&shy;<lb/>tum, &amp; virginum Deo &longs;acrarum, &amp; nobiles <lb/>quicunque familiam magnam alunt, ob <lb/>egregiam vtilitatem ( ne dicam nece&longs;&longs;ita&shy;<lb/>tem ) habent: plures etiam alij, quos non <lb/>tam vtilitas, quam ip&longs;a rei admiratio inci&shy;<lb/>tauit, facere curauere. </s>

<s>Ip&longs;ius autem &longs;tructura <lb/>&longs;equitur. </s></p><p type="main">

<s>Rota e&longs;t B parua, in cuius extremo ambi&shy;<lb/>tu A manubrium quo circumagi po&longs;&longs;it: <lb/>h&aelig;c duo extra machinam protenduntur. <lb/></s>

<s>In rot&aelig; medi&aelig; bacillum C, quod motu ro&shy;<lb/>t&aelig; circumuertitur, cui in C duo denticuli li&shy;<lb/>gnei ex aduer&longs;o po&longs;iti, aliique proximi duo, <lb/>&amp; ip&longs;i ex aduer&longs;o po&longs;iti, verum qua&longs;i inter&shy;<lb/>medio loco priorum, vt cum &longs;emel rota cir&shy;<lb/><figure id="id.016.01.044.1.jpg" xlink:href="016/01/044/1.jpg"/><lb/>cumagitur, quater tangat lignum latum, im&ograve; <lb/>tabellam DE vtrinque &longs;u&longs;pen&longs;am cap&longs;ul&aelig;: <lb/>vt rota vertente, tabella tremulo motu dum <lb/>denticulis tangitur perpetuo agitetur. </s>

<s>Por&shy;<lb/>r&ograve; lignum C, &amp; tabul&aelig; pars parua cap&longs;ula <lb/>circum teguntur: ligno &longs;eu tabell&aelig; DE &longs;u&shy;<lb/>per&longs;tat cribrum pollinarium FG obliqu&egrave; <lb/>pendens, &amp; ex G appen&longs;um in H ne exci&shy;<lb/>dat: hoc tenuibus tabulis im&ograve; tenui&longs;&longs;imis, <lb/>ac leui&longs;&longs;imis vndequaque con&longs;tat, pr&aelig;ter&shy;<lb/>quam in medio vbi cribro farina excutitur: <lb/>nam vt &longs;olet pars ea tela linea con&longs;tat. </s>

<s>Cap&shy;<lb/>&longs;a h&aelig;c omnia vndequaque conclu&longs;a conti&shy;<lb/>nentur: in cuius &longs;upremo cap&longs;ula K iacet, <lb/>atque in ea quadrata qua&longs;i lignea patina <lb/>leui&longs;&longs;ima, in qua farina iacet: h&aelig;c &longs;ic &longs;u&longs;&shy;<lb/>pen&longs;a e&longs;t, vt facil&egrave; concuti po&longs;&longs;it: concuti&shy;<lb/>tur autem funiculo ei annexo altera rot&aelig; <lb/>parte, dextra &longs;cilicet iuxta B. </s>

<s>Memineris <lb/>etiam cribrum FG vtroque ex capite pa&shy;<lb/>tere &longs;upremo, vt farinam excipiat &agrave; patina: <lb/>infimo, vt furfur eiiciat ex G. <!-- KEEP S--></s>

<s>Tota autem <lb/>cap&longs;a trifarlam diuiditur in LMN, erectis <lb/>&longs;eptis ex tenuibus tabulis firmis ac omnin&ograve; <lb/>immobilibus. </s>

<s>Pote&longs;t &amp; &longs;i libet quadrifariam <lb/>diuidi. </s>

<s>Hoc igitur con&longs;tituto, cum circum&shy;<lb/>agitur B rota, funiculus concutit patellam, <lb/>&amp; denticuli tabellam: patella excutit fari&shy;<lb/>nam in cribrum F G, tabella cribrum con&shy;<lb/>cutit: ac fit vt tenui&longs;&longs;imus flos farin&aelig; pri&shy;<lb/>m&ograve; excutiatur, cadatque in NM, parte cap&shy;<lb/>&longs;ul&aelig;: de&longs;cendens ver&ograve; cum vehementius <lb/>agitetur, pars inferior excutitur alia minus <lb/>&longs;yncera in LM, inde vltim&ograve; de&longs;cendit per <lb/>os cribri infernum &amp; &longs;ur&longs;um totius in LO: <lb/>atque ita tria &longs;eor&longs;um colliguntur, flos fa&shy;<lb/>rin&aelig; in MN, farina cra&longs;&longs;a in ML, furfur in <lb/>LO: Qu&aelig; ver&ograve; circumuolat farina tota, ne&shy;<lb/>ce&longs;&longs;ari&ograve; iterum redit ad locum &longs;uum, vt ni&shy;<lb/>hil penitus pereat, quoniam cap&longs;ula nullibi <lb/>tran&longs;pirat. </s>

<s>Oportet autem ( quod ip&longs;a ra&shy;<lb/>tione facil&egrave; percipis ) FG cribrum non ni&shy;<lb/>mis e&longs;&longs;e accliue: nam farina v&longs;que ad G per&shy;<lb/>ueniret, &amp; cum furfure eiiceretur. </s>

<s>Quamo&shy;<lb/>brem &longs;i &longs;eptum Lu&longs;que ad os cribri tran&longs;tu&shy;<lb/>leris, vel aliud &longs;eptum, vt in P, adieceris, &longs;i&shy;<lb/>mul etiam paululum, vt vides, os ip&longs;um G <lb/>&longs;uperius recuraueris, ne vel oboli iacturam <lb/>feceris farin&aelig;. </s></p><p type="main">

<s>Nunc quanta ex hoc &longs;equantur <expan abbr="in&longs;trum&etilde;-to">in&longs;trumen&shy;<lb/>to</expan> <expan abbr="c&otilde;moda">commoda</expan>, intellige. </s>

<s>Primum, vnius hominis <lb/>labore, qui rotam ver&longs;at &amp; farinam impo&shy;<lb/>nit patell&aelig;, &amp; cum loci pleni fuerint, cribra&shy;<lb/>tam colligit ac furfur, trium operariorum <lb/>vices &longs;upplet. </s>

<s>Secundum e&longs;t, quod ad hoc <lb/>opus cum neque ade&ograve; &longs;it laborio&longs;um, nec <lb/>noxium, quilibet &longs;ufficere pote&longs;t vtile&longs;que <lb/>geruli habentur, qui long&egrave; minore pretio <lb/>operariis conducuntur. </s>

<s>Tertium, qu&ograve;d tota <lb/>farina colligitur, nec quicquam perit, cum <pb xlink:href="016/01/045.jpg" pagenum="396"/>dum cribratur nece&longs;&longs;e &longs;it ob manuum mo&shy;<lb/>tum ac brachiorum patere foramina, quan&shy;<lb/>tum diduci brachia valent, eaque cau&longs;a fa&shy;<lb/>rin&aelig; non paruam partem partem perire. </s>

<s>Ac&shy;<lb/>cedit, qu&ograve;d lineum cribrum cum &longs;olum tre&shy;<lb/>mat, non ade&ograve; atteritur, im&ograve; long&egrave; minus <lb/>qui dum farina ab hominibus cribratur: <lb/>nam illos concutere, vt &longs;olent, cribrum ve&shy;<lb/>hementer e&longs;t nece&longs;&longs;arium. </s>

<s>Facit &amp; ad com&shy;<lb/>pendium, qu&ograve;d farina exqui&longs;itius excutitur, <lb/>vt furfur omnin&ograve; purum &longs;it. </s>

<s>H&aelig;cque omnia <lb/>citra domus f&oelig;ditatem, &amp; hominum iactu&shy;<lb/>ram atque incommoda. </s>

<s>Natura etiam in&shy;<lb/>&longs;trumenti duplicem, aut triplicem farinam <lb/>di&longs;tinguente, guod ab operariis ni&longs;i conie&shy;<lb/>ctura incerta prim&ograve;, deinde etiam in&longs;tabili, <lb/>fieri non pote&longs;t </s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg181"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg181"/>A&euml;r cur non <lb/>&longs;entiatur.</s></p><p type="main">

<s>Sed ad a&euml;ris tractationem reuertamur, <lb/>motuum omnium violentorum iam ah&longs;olu&shy;<lb/>ta narratione. </s>

<s>Itaque a&euml;rem v&longs;que ad c&oelig;&shy;<lb/>lum extendi iam docuimus, purioremque <lb/>illius partem &aelig;thera vocari: &longs;ed neque &aelig;&shy;<lb/>ther, nec a&euml;r ob &longs;ub&longs;tanti&aelig; puritatem &longs;enti&shy;<lb/>ri pote&longs;t. </s>

<s>Cau&longs;a factum e&longs;t hoc animantium, <lb/>nam &longs;i colores haberet, qu&aelig; viderentur, ta&shy;<lb/>lia apparerent. </s>

<s>Vt enim per viridia con&longs;pi&shy;<lb/>cilia in&longs;picienti omnia videntur viridia: ita <lb/>&longs;i a&euml;r coloris particeps e&longs;&longs;et omnia eiu&longs;dem <lb/>coloris e&longs;&longs;e viderentur. </s>

<s>Similiter &longs;i odorem <lb/>haberet, omnia eodem odore infecta vide&shy;<lb/>rentur. </s>

<s>Similiter &longs;i acrem &longs;aporem, aut dul&shy;<lb/>cem pr&aelig; &longs;e ferret, dulcia omnia aut acria <lb/>viderentur. </s>

<s>Eodem modo calidus &longs;i quan&shy;<lb/>doque euadat, vt in &aelig;&longs;tate, omnia vt cali&shy;<lb/>da videantur, efficit. </s>

<s>Ea ratione nox &longs;onos &amp; <lb/>&longs;trepitus leui&longs;&longs;imos etiam detegit: quoniam <lb/>die a&euml;r non e&longs;t omnin&ograve; expers &longs;oni. </s>

<s>Ergo <lb/>omnia vt po&longs;&longs;et &longs;u&longs;cipere, &longs;apores, odores, <lb/>&longs;onos, colores, &amp; calidum ac frigidum, ea&shy;<lb/>que vt decet &longs;en&longs;ibus repr&aelig;&longs;entare, omnium <lb/>natura expers factus e&longs;t. </s>

<s>Qualitatibus au&shy;<lb/>tem c&ugrave;m &longs;ubiacet primis, alteram oppo&longs;i&shy;<lb/>tam refugit: atque hoc indicium e&longs;t eorum <lb/>qu&aelig; iam diximus, qualitates ip&longs;as per &longs;eip&shy;<lb/>&longs;as agere. </s>

<s>Hyeme enim a&euml;r qui efflatur c&ugrave;m <lb/>calidus &longs;it, in rotundam cogitur figuram, <lb/>ab ip&longs;o calore &longs;iquidem, non ab a&euml;ris natu&shy;<lb/>ra: etiam a&euml;r frigidus non cogitur, nec ca&shy;<lb/>lidus in calidum locum in&longs;piratus. </s>

<s>Sed cur in </s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg182"/><lb/>rotundam figuram? </s>

<s>qu&ograve;d ea c&ugrave;m &longs;it capa&shy;<lb/>ci&longs;&longs;ima, etiam &longs;it robu&longs;ti&longs;&longs;ima, &amp; etiam quo&shy;<lb/>niam &longs;olo puncto l&aelig;&longs;ur&aelig; cau&longs;&aelig; &longs;e exponat: <lb/>ob id pugnaturi, ictumque excepturi, ac <lb/>pondus &longs;ubituri, in rotundam figuram &longs;e <lb/>totos colligunt, Vibrata enim procul maio&shy;<lb/>re impetu colliduntur: at qu&aelig; extra rotun&shy;<lb/>ditatem &longs;unt, procul magis vibrantur: plus <lb/>enim &agrave; centro di&longs;tant, quod hypomochlij <lb/>vice habetur. </s>

<s>Hic interclu&longs;us corrumpit ani&shy;<lb/>mata anima carentia con&longs;eruat: liber autem, <lb/>qu&aelig; anima carent, corrumpit: qu&aelig; anima&shy;<lb/>ta &longs;unt, con&longs;eruat. </s>

<s>Exedit enim anima <lb/>carentia motu, ideoque perflato loco illa <lb/>corrumpit, animalium calorem repurgat <lb/><arrow.to.target n="marg183"/><lb/>ac refrigerat. </s>

<s>Sed reclu&longs;us dum non moue&shy;<lb/>tur, qu&aelig; &agrave; putredine ab&longs;unt ill&aelig;&longs;a con&longs;er&shy;<lb/>uat, quia motu carens non exedit. </s>

<s>Sed ani&shy;<lb/>malia, &amp; qu&aelig; putre&longs;cere po&longs;&longs;unt, immotus <lb/>manens, atque ideo putre&longs;ce&longs;cens, corrum&shy;<lb/>pit, occidit, putrefacit. </s>

<s>Ade&ograve; ver&ograve; corrum&shy;<lb/>pitur a&euml;r conclu&longs;us ac immotus, vt cum M. <lb/></s>

<s>Antonini Imperatoris milites Auidij Ca&longs;&shy;<lb/>&longs;ij in Seleucia Babyloni&aelig; arculam in Apol&shy;<lb/>linis templo inuentam aperui&longs;&longs;ent, aurum <lb/>&longs;perantes inuenire, a&euml;r exiens ade&ograve; com&shy;<lb/>putruerat, vt totam regionem pe&longs;te affece&shy;<lb/>rit. </s>

<s>Inde ventis delatus in Gr&aelig;ciam, at&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg184"/><lb/>que inde etiam Romam, pe&longs;tilentiam eam <lb/>excitauit, qu&aelig; humani totius generis par&shy;<lb/>tem ferm&egrave; tertiam ab&longs;ump&longs;it. </s>

<s>Inficitur &amp; <lb/>metallicis exhalationibus, vnde in fodina&shy;<lb/>rum puteis perpetu&ograve; flabellis agitatur: ali&shy;<lb/>ter &amp; lumina extingueret, &amp; eos qui in&shy;<lb/>tus &longs;unt &longs;uffocaret. </s>

<s>Motu igitur a&euml;r pur&shy;<lb/>gatur, &amp; ad propriam ac puram redit na&shy;<lb/>turam. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg182"/>Cur a&euml;r hye&shy;<lb/>me in rotun&shy;<lb/>dam <expan abbr="figur&atilde;">figuram</expan> <lb/>cogitur.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg183"/>A&euml;ris con&shy;<lb/>trari&aelig; vires.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg184"/>Pe&longs;tis ex ar&shy;<lb/>cula aperta.</s></p><p type="main">

<s>Simili ratione frumenta &longs;ub terra reclu&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg185"/><lb/>&longs;a, a&euml;rem vitiant, indeque vici&longs;&longs;im ab illo <lb/>vitiantur. </s>

<s>Et licet &longs;erius in Germania, ob <lb/>a&euml;ris frigiditatem, attamen &amp; ibi po&longs;t <lb/>aliquot annos corrumpuntur. </s>

<s>Seruantur &amp; <lb/>diuti&ugrave;s eadem cau&longs;a &longs;ub terra quam &longs;upra. <lb/></s>

<s>In Gallia ver&ograve; etiam in multos annos &longs;eptis <lb/>in medio ari&longs;tis, &amp; circumpo&longs;itis den&longs;ata <lb/>congerie &longs;tipulis, ita vt latioris columnis <lb/>&longs;peciem referant, inde &longs;uperinducto tugu&shy;<lb/>riolo den&longs;ite tuta manent ab animalibus a&euml;&shy;<lb/>reque ip&longs;o, tugurio ab aqua, geminareque <lb/>prohibentur ip&longs;is &longs;tipulis annexis: omnia <lb/>enim &longs;emina ea parte pullulant, qu&aelig; exorta <lb/>&longs;unt, indicio &longs;unt fab&aelig;. </s>

<s>Sed &amp; qu&aelig;dam <lb/>petflatis locis videntur tutiora, non quia <lb/>a&euml;r con&longs;eruet, &longs;ed quia frigidior quum <lb/>&longs;it, ade&ograve; non corrumpit. </s>

<s>Pleraque enim <lb/>perflata, maxim&egrave; edito loco, &longs;unt con&shy;<lb/>clu&longs;is frigidiora. </s>

<s>Fiunt &amp; a&euml;ris corruptio&shy;<lb/>nes ob terr&aelig;motus. </s>

<s>Re&longs;eratus enim a&euml;r, <lb/>qui multis latuerat &longs;eculis, dum emergit, <lb/>pe&longs;tem magnam afferre &longs;olet: ob id ma&shy;<lb/>gnos terr&aelig;motus, pe&longs;tilenti&aelig; graues &longs;ub&longs;e&shy;<lb/>qui &longs;olent. </s>

<s>Fiunt &amp; ob putredines, velut <lb/>po&longs;t magnas clades, po&longs;t inundationes, &amp; <lb/>locu&longs;tarum interitum. </s>

<s>H&aelig; quidem pe&longs;tilen&shy;<lb/>ti&aelig; ab a&euml;re. </s>

<s>Qu&aelig; autem fiunt po&longs;t famem, <lb/><arrow.to.target n="marg186"/><lb/>alterius &longs;unt generis. </s>

<s>Mira tamen pe&longs;tis va&shy;<lb/>rietas: nam referunt autores fide non in&shy;<lb/>digni, Con&longs;tantinopoli ( olim Byzantium <lb/>dicebatur ) pe&longs;tem obortam, qui huius erat <lb/>generis, vt qui laborarent, aut quibus mor&shy;<lb/>bus imminebat, viderentur ab alio homine <lb/>c&aelig;di: perturbatique hoc errore morieban&shy;<lb/>tur. </s>

<s>Interim nec videbant, nec audiebant, <lb/>&longs;ed velut attoniti, aut lymphati &longs;en&longs;ibus ac <lb/>mente excutiebantur. </s>

<s>Febreque ac tu&longs;&longs;i cum <lb/>laborarent, calor tamen &amp; color haud mu&shy;<lb/>tabatur. </s>

<s>Tubercula variis in locis pro ho&shy;<lb/>minum natura apparebant. </s>

<s>Tandem veterno <lb/>alij, alij inedia conficiebantur. </s>

<s>Quidam etiam <lb/>ob &longs;itim in puteos &longs;e pr&aelig;cipitabant. </s>

<s>Cer&shy;<lb/>tum e&longs;t, fui&longs;&longs;e genus certum ab&longs;ce&longs;&longs;us in <lb/>cerebro, quandoquidem contagio non pro&shy;<lb/>pagaretur. </s>

<s>Certum e&longs;t, tot ferm&egrave; e&longs;&longs;e modos <lb/>pe&longs;tis, quot tempora. </s>

<s>Nulla tamen pe&longs;tis vl&shy;<lb/>tra triennium &longs;&aelig;uit. </s>

<s>Cau&longs;a multiplex e&longs;t. <lb/></s>

<s>Prima, quia &longs;i tamdiu &longs;&aelig;uiat, non habet fer&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg187"/><lb/>m&egrave; in quos &longs;&aelig;uiat. </s>

<s>Deinde, a&euml;r ip&longs;e c&ugrave;m le&shy;<lb/>ui&longs;&longs;im&aelig; ( vt dictum e&longs;t ) &longs;it &longs;ub&longs;tanti&aelig;, vlte&shy;<lb/>riorem putredinem pati non pote&longs;t. </s>

<s>O&longs;ten&shy;<lb/>&longs;um e&longs;t enim &longs;uperius, qu&aelig; computrue&shy;<lb/>tint, non amplius e&longs;&longs;e putrida. </s>

<s>Accedit, <pb xlink:href="016/01/046.jpg" pagenum="397"/>qu&ograve;d vix fieri pote&longs;t, ne in tanto tempore <lb/>a&euml;r moueatur, &amp; in ventos transferat quod <lb/>corrumpitur. </s>

<s>Videtur etiam omnibus pe&longs;&longs;i&shy;<lb/>mis rebus Dei beneficio modus quidam im&shy;<lb/>po&longs;itus. </s>

<s>Nam nec &longs;erpentes multiplicari vi&shy;<lb/>dentur vltra metam quandam, nec acuti <lb/>morbi vltra quartum decimum diem per&longs;e&shy;<lb/>uerant, nec vllum vehemens malum e&longs;&longs;e po&shy;<lb/>te&longs;t diuturnum. </s>

<s>In pe&longs;tis autem genere diu&shy;<lb/>turno ac lento, nullum e&longs;t inuenire termi&shy;<lb/>num pr&aelig;fixum: vt in Gallica lue, quam con&shy;<lb/>&longs;tatiam quinquage&longs;imum ab ortu &longs;uo an&shy;<lb/>num exce&longs;&longs;i&longs;&longs;e. </s>

<s>Et quanquam &longs;it hic mor&shy;<lb/>bus Indis Endemius, nobis tamen contagio <lb/>pe&longs;tifer e&longs;t. </s>

<s>Scrip&longs;imus autem de hoc multos <lb/>libros. <lb/><arrow.to.target n="marg188"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg185"/>Cau&longs;&aelig; pu&shy;<lb/>tredinis a&euml;&shy;<lb/>ris &amp; pe&longs;tis.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg186"/>Pe&longs;tis mira.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg187"/>Cur pe&longs;tis <lb/>triennium <lb/>non excedat.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg188"/>Venenorum <lb/>ratio triplex.</s></p><p type="main">

<s>Genera pe&longs;tis ex a&euml;re, veneni habent ra&shy;<lb/>tionem. </s>

<s>Venena etenim qu&aelig;dam natura, vt <lb/>qu&aelig; na&longs;cuntur, &amp; anguium pe&longs;&longs;imi: qu&aelig;dam <lb/>putredine, &egrave; quorum numero pe&longs;tis ip&longs;a e&longs;t, <lb/>&amp; qu&aelig; arte conficiuntur, cocta olim, nunc <lb/>&longs;ublimata vocantur. </s>

<s>Acerrima &amp; maxim&egrave; <lb/>pr&aelig;&longs;entanea &agrave; natura fiunt, illa artem vnde&shy;<lb/>qua que &longs;uperante: &longs;ed tamen rara, frequen&shy;<lb/>ti&longs;&longs;ima ab arte, quum in malis excogitandis <lb/>long&egrave; deterius humanum genus &longs;it <expan abbr="qu&atilde;">quam</expan> na&shy;<lb/>tura. </s>

<s>Ergo rar&ograve; exemplo, non turpe illa duxit <lb/>&longs;ibi in his ab hominibus &longs;uperari, mod&ograve; ta&shy;<lb/>men magnitudinis rei palma apud illam ma&shy;</s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg189"/><lb/>neat. </s>

<s>In Nubia tamen referunt (h&aelig;c Marma&shy;<lb/>rica &agrave; Ptolem&aelig;o appellatur) e&longs;&longs;e venenum, <lb/>cuius pondus triticei grani vnius, illic&ograve; ho&shy;<lb/>minem occidit: <expan abbr="dec&etilde;">decem</expan> autem homines in quar&shy;<lb/>ta hor&aelig; parte. </s>

<s>Tanta vis lethalis, venditur in <lb/>&longs;ingulas vncias centenis aureis. </s>

<s>Tantundem <lb/>impenditur pro vectigalibus quanti emitur. <lb/></s>

<s>Iurat emptor non v&longs;urum eo in prouincia, <lb/>qua&longs;i homines aliarum regionum &longs;i quis oc&shy;<lb/>cidat, <expan abbr="n&otilde;">non</expan> &longs;it veneficus, vel minus &longs;it homines <lb/>occidere, <expan abbr="qu&atilde;">quam</expan> peierare. </s>

<s><expan abbr="Periuri&utilde;">Periurium</expan> timebit, qui <lb/>veneficio v&longs;urus e&longs;t? </s>

<s>H&aelig;c calamita&longs;ne maior, <lb/>an &longs;tultitia mortalium? </s>

<s>Deterior in mora <expan abbr="c&otilde;-ditio">con&shy;<lb/>ditio</expan> quam in celeritate: h&aelig;c enim vitam <lb/>aufert, illa &longs;pem &amp; fructum omnem vit&aelig;. <lb/><arrow.to.target n="marg190"/><lb/>Theophra&longs;tus refert, <expan abbr="aconit&utilde;">aconitum</expan> pr&aelig;parari &longs;oli&shy;<lb/>tum quod bime&longs;tri, trime&longs;tri, &longs;eme&longs;tri, anno&shy;<lb/>ve vel etiam biennio occidat, <expan abbr="e&longs;&longs;&eacute;q;">e&longs;&longs;&eacute;que</expan> mortes <lb/>collectionis medicamenti temporibus com&shy;<lb/>pares. </s>

<s>Nam &agrave; &longs;eniore <expan abbr="pl&atilde;ta">planta</expan> protrahitur mors <lb/>diuti&ugrave;s: &longs;erebant enim herbam, <expan abbr="colligeb&aacute;ntq;">colligeb&aacute;ntque</expan> <lb/>Vel quia collecta verno <expan abbr="t&etilde;pore">tempore</expan>, celeri&ugrave;s oc&shy;<lb/>cidat <expan abbr="qu&atilde;">quam</expan> hyeme, vt etiam de herbarum vi&shy;<lb/>ribus tum <expan abbr="radic&utilde;">radicum</expan> con&longs;tat. </s>

<s>Et quantumuis me&shy;<lb/>dicamenti tempus protraheretur, mors <expan abbr="tam&etilde;">tamen</expan> <lb/>certa <expan abbr="atq;">atque</expan> irreparabilis, <expan abbr="cuiq;">cuique</expan> &longs;uo <expan abbr="t&etilde;pore">tempore</expan>, quod <lb/>mirum e&longs;t, imminebat. </s>

<s>Simili ratione <expan abbr="qu&aelig;d&atilde;">qu&aelig;dam</expan> <lb/>licet non vitam tollant, membrorum tameu <lb/><arrow.to.target n="marg191"/><lb/>quorundam vitium afferunt. </s>

<s>Fons fuit vltra <lb/>Rhenum iuxta littus maris, cuius aqua ex&shy;<lb/>cu&longs;&longs;it dentes omnibus, quotquot &egrave; Germani&shy;<lb/>ci exercitu ex eo biberant. </s>

<s>Nec <expan abbr="inuent&utilde;">inuentum</expan> au&shy;<lb/>xilium, ni&longs;i herb&aelig; Britannic&aelig;. </s>

<s>Et C&aelig;&longs;ari Ta&shy;<lb/>bern&aelig; patritio no&longs;tro, quum diu cruciatus <lb/><expan abbr="v&etilde;triculi">ventriculi</expan> doloribus di&longs;&longs;ectus fui&longs;&longs;et po&longs;t mor&shy;<lb/>tem, inuentus lapis in ventriculo oui magni&shy;<lb/>tudine. </s>

<s>Venena enim qu&aelig; ad <expan abbr="t&etilde;pus">tempus</expan> occidunt, <lb/><expan abbr="neq;">neque</expan> cor, <expan abbr="neq;">neque</expan> <expan abbr="cerebr&utilde;">cerebrum</expan>, <expan abbr="neq;">neque</expan> <expan abbr="ve&longs;ic&atilde;">ve&longs;icam</expan> petere po&longs;&shy;<lb/>&longs;unt. </s>

<s>Nam &longs;i cor <expan abbr="pet&atilde;t">petant</expan>, <expan abbr="n&otilde;">non</expan> tandiu differre po&longs;&shy;<lb/>&longs;unt <expan abbr="mort&etilde;">mortem</expan>: &longs;i <expan abbr="cerebr&utilde;">cerebrum</expan>, c&ugrave;m long&egrave; ab&longs;int, non <lb/>occident, im&ograve; vix attingere po&longs;&longs;unt. </s>

<s>Ve&longs;icam <lb/>non ni&longs;i acuta medicamenta l&aelig;dunt: ea au&shy;<lb/>tem celeriter occidunt. </s>

<s>Po&longs;&longs;unt tamen cele&shy;<lb/>riter nocere, &amp; tandem interficere. </s>

<s>Sed qu&aelig; <lb/>venena clam occidunt &amp; &longs;er&ograve;, vt fraus la&shy;<lb/>teat, pulmones aut iecur, aut ventriculum <lb/>vexant. </s>

<s>Ventriculum qu&aelig; vexant, dolore iu&shy;<lb/>gi &amp; pleraque vomitu: qu&aelig; pulmones pe&shy;<lb/>tierunt tabe ac iu&longs;&longs;i: qu&aelig; iecur, &longs;anguinem <lb/>corrumpendo alia regium morbum, non&shy;<lb/>nulla hydropem, pleraque febres virulentas <lb/>generando occidunt. </s>

<s>Ali&agrave;s &longs;crip&longs;i vno pran&shy;<lb/>dio exceptos &egrave; tredecim viris in oppido <lb/>Gallarate vndecim, qui venenum biberint <lb/>omnes interii&longs;&longs;e diuer&longs;is temporibus, cum <lb/>quidam etiam Romam interim iui&longs;&longs;ent ac <lb/>redii&longs;&longs;ent. </s>

<s>Delatum ex ea vrbe tam pul&shy;<lb/>chrum inuentum fuerat. </s>

<s>Ali&agrave;s dicam &longs;igna <lb/>qu&aelig;dam, quibus hominem venenum, licet <lb/>non &longs;entiat, hau&longs;i&longs;&longs;e deprehendemus: nunc <lb/>tamen potiora &longs;ubiiciam. </s>

<s>Ea &longs;unt quinque. <lb/></s>

<s>Primum, c&ugrave;m odor f&oelig;dus in cibo &longs;entitur: <lb/><arrow.to.target n="marg192"/><lb/>vel &longs;i non pr&aelig;&longs;ente re f&oelig;tida, odor qua&longs;i <lb/>&longs;ecum rem deferat f&oelig;tidam, f&oelig;dus &longs;entia&shy;<lb/>tur. </s>

<s>Eadem ratio in horribilibus &longs;aporibus. <lb/></s>

<s>Dolores quoque ab&longs;que manife&longs;ta cau&longs;a vel <lb/>in ventriculo, vel iecore, vel ve&longs;ic&aelig; ero&longs;iores <lb/>vel &longs;anguinis &longs;puta repentina, atque &longs;pon&shy;<lb/>tanea. </s>

<s>E&longs;t etiam tabes qu&aelig;dam lenta ac exi&shy;<lb/>tialis &longs;ignum hau&longs;ti veneni: &amp; coloris totius <lb/>corporis magna mutatio, &amp; immedicabilis. <lb/></s>

<s>C&aelig;ter&ugrave;m non e&longs;t h&icirc;c locus de morbis tra&shy;<lb/>ctandi, &longs;ed &longs;ol&ugrave;m illud qu&ograve;d &longs;ubtilius e&longs;t hac <lb/>in di&longs;putatione docendum, quomodo &longs;cili&shy;<lb/>cet odore non pr&aelig;&longs;ente, aut &longs;apore, <expan abbr="vtrunq;">vtrunque</expan> <lb/>&longs;entire contingat, <expan abbr="h&oacute;cq;">h&oacute;cque</expan> veneni &longs;it indicium. <lb/></s>

<s>Cau&longs;a e&longs;t, qu&ograve;d humor melancholicus tales <lb/>&longs;pecies loco obiecti refert: vt etiam in his, <lb/>qui &agrave; cane rabido mor&longs;i &longs;unt, circa vi&longs;um er&shy;<lb/>rare contingit. </s>

<s>At venena pr&aelig;&longs;ertim tempo&shy;<lb/>ranea humorem hunc atrum generare &longs;o&shy;<lb/>lent. </s>

<s>Subit autem dum h&aelig;c con&longs;idero dubi&shy;<lb/>tatio <expan abbr="n&otilde;">non</expan> leuis, qu&ograve;d c&ugrave;m multa &longs;int <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/> vt dixi) <lb/>qu&aelig; mortem differre po&longs;&longs;unt in annos, &amp; ta&shy;<lb/>men &longs;int venena, ne non aliqua &longs;int, quibus <lb/>vtamur pro cibis, &amp; tamen mortem <expan abbr="affer&atilde;t">afferant</expan>, <lb/>licet ade&ograve; &longs;er&ograve; vt <expan abbr="n&otilde;">non</expan> pro venenis <expan abbr="habe&atilde;tur">habeantur</expan>. <lb/></s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i talia &longs;int, erunt velut &egrave; <expan abbr="fungor&utilde;">fungorum</expan> ge&shy;<lb/>nerib. </s>

<s>Qu&ograve;d c&ugrave;m tot &longs;int <expan abbr="atq;">atque</expan> diuer&longs;is modis <lb/>affecti, in tam diuer&longs;is &aelig;tatibus, <expan abbr="t&etilde;peraturis">temperaturis</expan> <lb/>viuendi in&longs;titutis, artibus, virium robore, oc&shy;<lb/>ca&longs;ionibus, <expan abbr="vari&oacute;q;">vari&oacute;que</expan> ade&ograve; exitu <expan abbr="pereunti&utilde;">pereuntium</expan>, quis <lb/>po&longs;&longs;it animaduertere hanc noxam? </s>

<s>Simili ra&shy;<lb/>tione olera <expan abbr="qu&aelig;d&atilde;">qu&aelig;dam</expan> agre&longs;tia, qu&aelig; fortuit&ograve; edi&shy;<lb/>mus: <expan abbr="lat&etilde;t">latent</expan> enim qu&agrave;m multa: &amp; qu&aelig; <expan abbr="infici&utilde;-tur">inficiun&shy;<lb/>tur</expan> &longs;alamandra ac rubetis, ac &longs;erpentib. </s>

<s>Cha&shy;<lb/>m&aelig;leon herba &longs;uibus, lupis &amp; murib <expan abbr="pr&aelig;s&etilde;s">pr&aelig;sens</expan> <lb/>venenum, quis nouit an hominibus &longs;it tem&shy;<lb/>poraneum? </s>

<s>Nam qu&aelig; <expan abbr="noc&etilde;t">nocent</expan>, temporis &longs;patio <lb/>interficere &longs;olent. </s>

<s>Vi&longs;cus cert&egrave; qui in illius <lb/>radice oritur, <expan abbr="mort&etilde;">mortem</expan> hominibus affert. </s>

<s><expan abbr="Qu&aelig;-cunq;">Qu&aelig;&shy;<lb/>cunque</expan> autem mortem <expan abbr="pr&aelig;&longs;ent&etilde;">pr&aelig;&longs;entem</expan> afferunt, ea &longs;i <lb/>temperata fuerint, veneni temporanei loco <lb/>habenda &longs;unt. </s>

<s>Sunt ver&ograve; ex his qu&aelig; &longs;olo ta&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg193"/><lb/>ctu etiam occidant: nam canis rabidi &longs;puma <lb/>&longs;i in locum aliquo modo vulneratum inci&shy;<lb/>dat, vel &agrave; quo &longs;ola detracta &longs;it cuticula, occi&shy;<lb/>dere &longs;olet: &amp; &longs;cilla cuti illita vexat carnes: &amp; <lb/>cantharides manu retent&aelig;, &longs;anguinis mi&shy;<lb/>ctum prouocant: quidquid mirum e&longs;t igitur <lb/>venenum e&longs;&longs;e quod &longs;olo contactu occidat, <expan abbr="t&utilde;">tum</expan> <pb xlink:href="016/01/047.jpg" pagenum="398"/>pr&aelig;&longs;ertim cum videamus pe&longs;tem qu&aelig; ephip&shy;<lb/>piis aut tabul&aelig; h&aelig;&longs;erit, hominem occidere, <lb/>qui alteri eorum in&longs;ederit. </s>

<s>Qu&aelig;dam igitur <lb/>vmbra &longs;ola, vt oleander &amp; taxus: qu&aelig;dam <lb/>venenum extinctum olim &longs;u&longs;citant, vt virg&ecedil; <lb/>corni, aut &longs;anguinari&aelig;, qu&aelig; c&ugrave;m in manu ca&shy;<lb/>le&longs;cunt, rabiem in mor&longs;is &agrave; cane <expan abbr="atq;">atque</expan> liberatis <lb/>periculo reuocant. </s>

<s>Sanguinari&aelig; <expan abbr="quoq;">quoque</expan> virgis <lb/>c&aelig;&longs;i, tum etiam iumenta, magno incommodo <lb/>affici creduntur. </s>

<s>Feruntur &amp; &longs;erpentes <expan abbr="quid&atilde;">quidam</expan> <lb/>occidere, etiam medio contactu ha&longs;t&aelig;, vt <lb/>Matthiolus refert. </s>

<s>Alius cum &longs;uxi&longs;&longs;et vulnus <lb/>&agrave; &longs;erpente diui&longs;o illatum, &longs;tatim expirauit. <lb/></s>

<s>Alij odore &longs;olo intereunt, vt qui Senis pu&shy;<lb/>plic&egrave; &agrave; riuali odore &longs;olo oblato occidit. </s>

<s>Mira <lb/>h&aelig;c videntur potius quam &longs;int, &longs;eu ad huma&shy;<lb/>nam quis re&longs;piciat imbecillitatem, &longs;eu ad in&shy;<lb/>genij malefici indu&longs;triam, &longs;eu ad rerum ip&shy;<lb/>&longs;arum vim, aut ad modi &longs;ubtilitatem. </s>

<s>C&uacute;m&shy;<lb/>que hoc &longs;it pr&aelig;&longs;entis negotij propo&longs;itum, in <lb/>tribus admirabilioribus exemplis illud nunc <lb/>explicomus. </s>

<s>Occ&icirc;dunt qu&aelig;dam (vt diximus) <lb/>deuorata &longs;tatim, alia &longs;olo contactu, alia olfa&shy;<lb/>ctu: quid mirabilius &longs;it ex his, incertum e&longs;t: <lb/>&longs;ed audi cau&longs;am horum, &amp; perdi&longs;ces. </s>

<s>Si ignis <lb/>&longs;cintilla cor intro&euml;at, nonne credis &longs;tatim <lb/>hominem interiturum? </s>

<s>At venenum fiet acu&shy;<lb/>tius igne, vt declarabimus, <expan abbr="d&utilde;">dum</expan> de aquis acer&shy;<lb/>rimis &longs;ermonem habebimus. </s>

<s>Tale autem po&shy;<lb/>tentia, dum in corpore e&longs;t tale actu fit: occi&shy;<lb/>dit ergo, inquam, &amp; erit minus decima grani <lb/>triticei parte: nam &longs;cintilla ignis, &amp; pondere, <lb/>&amp; magnitudine, &amp; &longs;ub&longs;tantia minor e&longs;t eius <lb/>grani parte decima. </s>

<s>En vides rem admodum <lb/>miram, quam breui euadat non ob&longs;cura, vel <lb/>dubia, qu&ograve;d olfactu &longs;olo interimit in cerebri <lb/>penetralia vapor receptus? </s>

<s>cum &longs;ine repagulo <lb/>&longs;it cerebrum, <expan abbr="trah&aacute;tq;">trah&aacute;tque</expan> a&euml;rem vt cor, illic&ograve; &longs;pi&shy;<lb/>ritum in cerebri ventriculis contentum peri&shy;<lb/>mit <expan abbr="atq;">atque</expan> de&longs;truit. </s>

<s>Nece&longs;&longs;e e&longs;t autem tale ve&shy;<lb/>nenum acutum e&longs;&longs;e. </s>

<s>Memini me quorundam <lb/>olfactu ade&ograve; perterritum, vt p&oelig;niteret odo&shy;<lb/>ra&longs;&longs;e, <expan abbr="aber&aacute;ntq;">aber&aacute;ntque</expan> tamen plurimum talia &agrave; na&shy;<lb/>tura veneni. </s>

<s>Contingit hoc in omnib. </s>

<s>qu&aelig; <lb/>ignis de&longs;tillatione colliguntur, &longs;i iam &longs;pont&egrave; <lb/>calida fuerint. </s>

<s>Qu&aelig; ver&ograve; putrida, periculo <expan abbr="n&otilde;">non</expan> <lb/>vacant. </s>

<s>O&longs;ten&longs;um e&longs;t enim, qu&aelig; putrida &longs;int <lb/>natur&aelig; no&longs;tr&aelig; aduer&longs;ari: qu&aelig; ver&ograve; de&longs;tillan&shy;<lb/>tur, participem habere vim tum ignis, tum <lb/>&longs;ub&longs;tanti&aelig;, &amp; caloris qui in re qu&ecedil; de&longs;tillatur <lb/>viget. </s>

<s>Quid mirum e&longs;t igitur, hominem &longs;olo <lb/>olfactu repent&egrave; occidi? </s>

<s>E&longs;t tactus etiam expe&shy;<lb/>rimentum, <expan abbr="atq;">atque</expan> non tactus, &longs;ed contactus per <lb/>ha&longs;tam, <expan abbr="atq;">atque</expan> hoc, vt ver&egrave; fatear, difficili&ugrave;s ac <lb/>mirabili&ugrave;s. </s>

<s>Sed &longs;i quis h&aelig;c tria &longs;ibi proponat, <lb/>Metum in plurib. (<expan abbr="neq;">neque</expan> enim omnes &aelig;quali&shy;<lb/>ter afficiuntur<emph type="italics"/>)<emph.end type="italics"/> &amp; vim torpedinis, qu&aelig; retis <lb/>medio hominis manum etiam &longs;tupefacit, &amp; <lb/>&longs;piritum qui ex ore &longs;erpentis exhalat, cum in <lb/>pe&longs;te hoc &longs;olo cernamus multos interire: <expan abbr="col-lig&aacute;tq;">col&shy;<lb/>lig&aacute;tque</expan> h&aelig;c omnia &longs;imul: Multi &longs;olo &longs;piritu <lb/>pernicio&longs;o interiere, multi &longs;olo metu, multi <lb/>contactu retis manuum &longs;tuporem &longs;en&longs;erunt: <lb/>vulnerato &longs;erpente, &amp; metum, &amp; <expan abbr="&longs;pirit&utilde;">&longs;piritum</expan> exi&shy;<lb/>tialem, &amp; contactum, mortem <expan abbr="repentin&atilde;">repentinam</expan> af&shy;<lb/>ferre quid mirum? </s>

<s>quod tamen tam <expan abbr="mir&utilde;">mirum</expan> e&longs;t, <lb/>quam ade&ograve; <expan abbr="rar&utilde;">rarum</expan>. </s>

<s>Ergo qu&aelig; natura <expan abbr="&longs;p&otilde;t&egrave;">&longs;pont&egrave;</expan> fert, <lb/>ars in malis fingendis &longs;olertior <expan abbr="atq;">atque</expan> f&oelig;licior <lb/>perficere pote&longs;t. </s>

<s>Sed dices: Cur igitur pauci <lb/>&longs;ic pereunt, non pauc&aelig; &longs;unt cau&longs;&aelig;. </s>

<s>Primum <lb/>pauci hoc nolunt: Principes enim odio <expan abbr="hab&etilde;t">habent</expan> <lb/>ea, quib. </s>

<s>&amp; alij in ip&longs;os vti po&longs;&longs;ent. </s>

<s>Pauciores <lb/>etiam &longs;unt, qui &longs;ciant h&aelig;c: nec <expan abbr="&longs;api&etilde;tes">&longs;apientes</expan> pe&longs;&longs;i&shy;<lb/>mo <expan abbr="ex&etilde;plo">exemplo</expan> vti volunt, nec imperiti <expan abbr="&longs;uffici&utilde;t">&longs;ufficiunt</expan>. <lb/></s>

<s>Adde, qu&ograve;d tam violentam belluam quis &longs;a&shy;<lb/>nus libenter tractet? </s>

<s>Ea <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> nocere <expan abbr="n&otilde;">non</expan> po&longs;&shy;<lb/>&longs;unt, ni&longs;i copios&egrave; <expan abbr="admini&longs;tr&etilde;tur">admini&longs;trentur</expan>, <expan abbr="omni&aacute;q;">omni&aacute;que</expan> h&ecedil;&shy;<lb/>reant: at aduer&longs;us h&aelig;c <expan abbr="Princip&utilde;">Principum</expan> cautio maxi&shy;<lb/>ma e&longs;t. </s>

<s>Imminet <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> periculum ade&ograve; ingens <lb/>proditoribus &longs;i pateat non &longs;ol&ugrave;m ab his in <lb/>quos moliuntur, &longs;ed &amp; ab his propter quos, <lb/>ne po&longs;t &longs;celus pactum &longs;celeris habeant <expan abbr="te&longs;t&etilde;">te&longs;tem</expan>. <lb/></s>

<s><expan abbr="Deniq;">Denique</expan> qui vel natura, vel arte bene &longs;unt in&shy;<lb/>&longs;tituti, hac &longs;cientia, qu&aelig; &longs;ol&ugrave;m e&longs;t ad <expan abbr="homin&utilde;">hominum</expan> <lb/>perniciem, carere volunt. </s>

<s>Ego c&ugrave;m <expan abbr="admod&utilde;">admodum</expan> <lb/>curio&longs;us fuerim omnium qu&aelig; mortali &longs;cire <lb/>liceret, hanc &longs;olam <expan abbr="ignoranti&atilde;">ignorantiam</expan> optim&aelig; <expan abbr="&longs;ci&etilde;-ti&aelig;">&longs;cien&shy;<lb/>ti&aelig;</expan> e&longs;&longs;e loco duxi: nec qu&aelig;&longs;iui vnquam, nec <lb/>&longs;i quis &longs;pont&egrave; obtuli&longs;&longs;et, habere volui&longs;&longs;em. <lb/></s>

<s>Quin potius &longs;i quid excogitandum fuerat, ad <lb/><arrow.to.target n="marg194"/><lb/>auxilia, &amp; cautionem traduxi. </s>

<s>Auxilium igi&shy;<lb/>tur e&longs;t, non h&aelig;rere loco cuiquam, donec in&shy;<lb/>cale&longs;cat manus: lotio frequens partium cum <lb/>aqua tepida: olei <expan abbr="quoq;">quoque</expan> rutacei, <expan abbr="n&otilde;">non</expan> illius vul&shy;<lb/>garis, &longs;ed eius quod <expan abbr="eod&etilde;">eodem</expan> modo <expan abbr="fact&utilde;">factum</expan> &longs;it, quo <lb/>&amp; <expan abbr="&longs;picat&utilde;">&longs;picatum</expan>, &amp; <expan abbr="garyophylat&utilde;">garyophylatum</expan> apud pigmenta&shy;<lb/>rios fieri &longs;olet, inunctio. </s>

<s>Dixi <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan>, <expan abbr="ign&etilde;">ignem</expan> loco <lb/>adhibitum omne venenum extinguere: &longs;iqui&shy;<lb/>dem ignis venena aliqua extinguit, alia exa&shy;<lb/>cuit. </s>

<s>Extinguit &longs;emper, dum loco adhibetur, <lb/>quoniam virtus eius omne humidum tollit. <lb/></s>

<s>Omne <expan abbr="aut&etilde;">autem</expan> &longs;iccum in aliquo humido e&longs;t: vi&shy;<lb/>demus enim plan&egrave; &longs;icca nullas habere vires. <lb/></s>

<s>Sunt <expan abbr="aut&etilde;">autem</expan> plan&egrave; &longs;icca expertia natur&aelig; mi&longs;to&shy;<lb/>rum <expan abbr="atq;">atque</expan> elementorum. </s>

<s>Elementa enim om&shy;<lb/>nia (vt dixi) humida. </s>

<s>Mi&longs;tum <expan abbr="aut&etilde;">autem</expan> mi&longs;cetur, <lb/>quia humidum e&longs;t. </s>

<s>Ignis igitur exteri&ugrave;s, &amp; <lb/>quod calidi&longs;&longs;imum e&longs;t intus, omnia venena <lb/>finit. </s>

<s>Sed intus calidi&longs;&longs;ima ip&longs;a venena &longs;unt. <lb/></s>

<s><expan abbr="Qu&aelig;d&atilde;">Qu&aelig;dam</expan> <expan abbr="aut&etilde;">autem</expan> exacuit: <expan abbr="n&atilde;">nam</expan> Locu&longs;tam opificem <lb/>veneni verberauit Nero, qu&ograve;d non protinus <lb/>occidi&longs;&longs;et. </s>

<s>Illa iterum coxit (coqui dixerunt, <lb/>quod nunc &longs;ublimari, &longs;eu de&longs;tillari.) Ignis er&shy;<lb/>go, &longs;i mi&longs;ceantur, vires tollit, exhalante te&shy;<lb/>nuior humido, in quo veneni vis &longs;ita e&longs;t. </s>

<s>Sed <lb/>&longs;i pura de&longs;tillentur, aut venena venenis mi&longs;&shy;<lb/>ceantur, exacuit venenum: velut in medica&shy;<lb/>mentis additur aliquid quod penetret: &amp; <lb/>c&ugrave;m minuere vim debeat, auget. </s>

<s>Sed ad <lb/>auxilia tran&longs;eamus. </s>

<s>Primum e&longs;t potus the&shy;<lb/>riac&aelig;, qu&aelig; &longs;i prob&egrave; confecta &longs;it nemo e&longs;t, <lb/>qui ne&longs;ciat quantum conferat. </s>

<s>Secundum, <lb/><arrow.to.target n="marg195"/><lb/>mus quem Moy&longs;is appellant: referunt enim <lb/>ve&longs;ci radice napelli, &longs;eu napellus &longs;it acco&shy;<lb/>nitum, &longs;eu aliud quippiam: at de hoc &longs;uo <lb/>loco dicetur. </s>

<s>Quidam non indigni fide, <lb/>vidi&longs;&longs;e &longs;e referunt. </s>

<s>At oper&aelig; pretium fue&shy;<lb/>rat eos docui&longs;&longs;e, quonam pacto tam paruus <lb/>c&ugrave;m &longs;it, queat effodere terram: &amp; qu&agrave;m <lb/>mirabili affectu feratur in eum cibum in <lb/>tanta copia, <expan abbr="facilior&eacute;q;">facilior&eacute;que</expan> <expan abbr="alim&etilde;ti">alimenti</expan>: &amp; c&ugrave;m omnia <lb/>animalia illic&ograve; e&longs;u acconiti pereant, mus in&shy;<lb/>firmior c&aelig;teris, paruitate, mollitie, breuitate <lb/>vit&aelig;, &amp; moderatione, a&longs;&longs;ue&longs;cere potuerit tam <lb/>acri veneno. </s>

<s>Si tamen hoc contingat, <expan abbr="de-m&otilde;&longs;tratum">de&shy;<lb/>mon&longs;tratum</expan> e&longs;t, omne quod veneno ve&longs;citur, <lb/>e&longs;&longs;e alexipharmacum, &longs;eu illi re&longs;i&longs;tere: opti&shy;<lb/>ma erit medicina pro venenis Vnum Affir&shy;<lb/>mant deprehen&longs;um e&longs;&longs;e, mu&longs;cas magnas il&shy;<lb/>lum edere: quod &longs;i ita e&longs;t, foliis, vel floribus <pb xlink:href="016/01/048.jpg" pagenum="399"/>vtuntur, quorum nullum veneno&longs;um e&longs;t ade&ograve; <lb/>vt radix. </s>

<s>Deinde mu&longs;c&aelig; parum habent, nec <lb/>firmiter. </s>

<s>Mi&longs;cent <expan abbr="tam&etilde;">tamen</expan> Lemni&aelig; terr&aelig;, &amp; lau&shy;<lb/>ri baccis &amp; mithridato mu&longs;cas has 24. nu&shy;<lb/>mero, &amp; &longs;alutare conficiunt medicamentum <lb/>pari pondere omnibus &longs;umptis. </s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i non <lb/>aliud <expan abbr="commod&utilde;">commodum</expan> ferat mithridatum, &amp; Lem&shy;<lb/>nia terra &amp; bacc&aelig; lauri, venenis aduer&longs;antur: <lb/>mu&longs;c&aelig; ver&ograve; vomitum ciunt. </s>

<s>Sed in mure, &longs;i <lb/><expan abbr="ver&utilde;">verum</expan> &longs;it ve&longs;cico, magna vis erit. </s>

<s>Nihil autem <lb/>prohibet arte parari mures &longs;en&longs;im ad hoc <lb/>perductos cum ca&longs;eo &amp; farina, <expan abbr="iuniper&iacute;q;">iuniper&iacute;que</expan> ac <lb/>lauris baccis. </s>

<s>Tertium e&longs;t <expan abbr="medicam&etilde;t&utilde;">medicamentum</expan> &egrave; &longs;an&shy;<lb/>guinibus, maxim&egrave; ciconi&aelig;. </s>

<s><expan abbr="Dem&otilde;&longs;trand&utilde;">Demon&longs;trandum</expan> e&longs;t <lb/>autem, hoc e&longs;&longs;e &longs;upremum aduer&longs;us venena <lb/><arrow.to.target n="marg196"/><lb/><expan abbr="pr&aelig;&longs;idi&utilde;">pr&aelig;&longs;idium</expan>. </s>

<s>Omne enim quod ve&longs;citur <expan abbr="alim&etilde;to">alimento</expan>, <lb/>dum integrum e&longs;t <expan abbr="aliment&utilde;">alimentum</expan>, <expan abbr="propri&atilde;">propriam</expan> retinet <lb/>vim <expan abbr="atq;">atque</expan> perfectam: c&ugrave;m ver&ograve; in <expan abbr="nutriment&utilde;">nutrimentum</expan> <lb/>tran&longs;iuit, <expan abbr="natur&atilde;">naturam</expan> acquirit eius quod nutritur. <lb/></s>

<s>Ver&ugrave;m vel &longs;ic aliquid retinet prioris natur&ecedil;. <lb/></s>

<s>Nam calidiora &longs;unt corpora, qu&aelig; ve&longs;cuntur <lb/>auibus, qu&agrave;m pi&longs;cibus, &amp; aliis qu&agrave;m lactucis. <lb/></s>

<s>Sed c&ugrave;m alimentum nutrire debet, in &longs;angui&shy;<lb/>nem tran&longs;it medio itinere maior enim muta&shy;<lb/>tio e&longs;t &agrave; &longs;anguine in &longs;ub&longs;tantiam <expan abbr="membror&utilde;">membrorum</expan>, <lb/>qu&agrave;m ex alimento in &longs;anguinem, &longs;eu <expan abbr="t&etilde;pus">tempus</expan>, <lb/>&longs;eu differentiam, &longs;eu media con&longs;ideraueris. </s>

<s>Si <lb/>igitur in perfecta mutatione, nec tota vis <lb/>prior aboletur, in dimidio tum &longs;patij, tum <lb/>actionis dimidium virium retinebit. </s>

<s>Sanguis <lb/>igitur gallin&aelig; &longs;erpentium carnibus nutrit&aelig;, <lb/>&amp; long&egrave; melius ciconi&aelig; ac gruis, quoniam <lb/>natura his aluntur, &amp; <expan abbr="ab&longs;q;">ab&longs;que</expan> corruptione mu&shy;<lb/>tantur, medius e&longs;t inter veneni ciconi&aelig; que <lb/>naturam. </s>

<s>Quod ver&ograve; medium e&longs;t inter vene&shy;<lb/>num &amp; naturam no&longs;tram, qu&aelig; cum ciconi&aelig; <lb/>narura ideo conuenit, qu&ograve;d <expan abbr="vtraq;">vtraque</expan> anima e&longs;t, <lb/>&longs;anguineum <expan abbr="atq;">atque</expan> perfectum, alexipharma&shy;<lb/>cum e&longs;t. </s>

<s>Igitur <expan abbr="medicament&utilde;">medicamentum</expan> ex &longs;anguinib. <lb/></s>

<s>prompt&egrave; venenis auxiliatur. </s>

<s>Accipere autem <lb/>pr&aelig;&longs;tat non &longs;ol&ugrave;m ciconias, &longs;ed &amp; anates: <expan abbr="n&atilde;">nam</expan> <lb/>h&ecedil; deuorant &longs;corpios ac rubetas. </s>

<s>Accedit alia <lb/>ratio, qu&ograve;d in ciconiis &longs;anguis talis iam e&longs;t, <lb/>vt non &agrave; venenis patiatur: <expan abbr="atq;">atque</expan> ideo &longs;imilem <lb/>in corpore no&longs;tro retinens vim, vt ab illis <lb/>minus patiatur efficit. </s>

<s>Dicemus autem &amp; de <lb/>lapide, &amp; de aliis inferius: &longs;ed quod maxi&shy;<lb/>mum e&longs;t, oleum e&longs;t, quod arteriis illitum, ve&shy;<lb/>nena curat. </s>

<s>Nec hoc e&longs;t, de quo nuper dixi&shy;<lb/>mus, &longs;ed e&longs;t alterius generis. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg189"/>Venenum <lb/>quod &longs;tatim <lb/>occidit.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg190"/>Venena qu&aelig; <lb/>ad tempus <lb/>occidunt.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg191"/>Fontis mira <lb/>proprietas.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg192"/>Hau&longs;ti tem&shy;<lb/>poranei ve&shy;<lb/>neni indicia.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg193"/>Venena e&longs;&longs;e <lb/>qu&aelig; actu &longs;o&shy;<lb/>lo occidant.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg194"/>Precatio ad&shy;<lb/>uer&longs;us vene&shy;<lb/>na.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg195"/>Mus &amp; mu&longs;&shy;<lb/>c&aelig; napelli <lb/>fera.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg196"/>Ciconi&aelig; &longs;an&shy;<lb/>guinem ve&shy;<lb/>neno ad ver&shy;<lb/>&longs;ari vehe&shy;<lb/>menter de&shy;<lb/>mon&longs;tratur.</s></p><p type="main">

<s>At po&longs;tquam in hos &longs;ermones incidimus, <lb/>haud abs re e&longs;&longs;e puto illud qu&aelig;rere: quonam <lb/>pacto oleum parari po&longs;&longs;it, quod illitum arte&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg197"/><lb/>riis cogat venenum extrudi vomitu, aut pur&shy;<lb/>gatione, vel &longs;udore, vel vrina. </s>

<s>Certum e&longs;t me, <lb/>tallicum e&longs;&longs;e oportere, quod <expan abbr="validi&longs;&longs;im&utilde;">validi&longs;&longs;imum</expan> e&longs;&longs;e <lb/>debet. </s>

<s>Vidi ego <expan abbr="quandoq;">quandoque</expan> tale, &amp; &longs;olo pon&shy;<lb/>dere quod e&longs;&longs;et metallicum haud dubi&egrave; con&shy;<lb/>iectaui. </s>

<s>Oportet &amp; ex veneni natura illud <lb/>e&longs;&longs;e: nam immodica caliditate, vt dictum e&longs;t, <lb/>delet prius conceptam malam vim: &amp; &longs;imili&shy;<lb/>tudine auocat exteri&ugrave;s quod nocet, &amp; con&shy;<lb/>trarietate pellit. </s>

<s>Oportet &amp; di&longs;cutientem illi <lb/>non paruam ine&longs;&longs;e vim, &amp; rur&longs;us aduer&longs;us <lb/>venena ip&longs;a contrarietatem quandam, qu&aelig; <lb/>duo la&longs;eris &longs;ucco conueniunt. </s>

<s>Igitur qu&ecedil; pro&shy;<lb/>pellere venenum debent, metallica e&longs;&longs;e vene&shy;<lb/>na nece&longs;&longs;e e&longs;t: non in acerbi&longs;&longs;ima &amp; calidi&longs;&longs;i&shy;<lb/>ma &amp; di&longs;cutientia, &amp; venenis quodammodo <lb/>contraria. </s>

<s>Horum igitur materia his <expan abbr="c&otilde;&longs;tare">con&longs;tare</expan> <lb/>pote&longs;t, My&longs;i &amp; auripigmento, &amp; la&longs;eris &longs;uc&shy;<lb/>co, &amp; gentiana, &amp; pinguedine <expan abbr="&longs;erpent&utilde;">&longs;erpentum</expan> ve&shy;<lb/>neno&longs;orum, &amp; aconito: qu&ograve;d &longs;i cuipiam terr&ecedil; <lb/>ex his plura in&longs;int, detractum oleum vi ignis <lb/>omnium erit pr&ecedil;&longs;tanti&longs;&longs;imum, &longs;ecuri&longs;&longs;imum, <lb/>&amp; quod vomitu eiicit. </s>

<s>In vniuer&longs;um autem <lb/>metallica e&longs;&longs;e oportet, qu&aelig; valida <expan abbr="s&utilde;t">sunt</expan> &amp; qu&ecedil; <lb/>illinuntur. </s>

<s>Indicio ver&ograve; terra e&longs;t illa, quam <lb/>circulatores <expan abbr="defer&utilde;t">deferunt</expan> ex Melitea in&longs;ula, aduer&shy;<lb/>&longs;us &longs;erpentum mor&longs;us ictu&longs;ve: licet quidam <lb/>experto: dicant &longs;e oleum quod fit &egrave; &longs;corpioni&shy;<lb/>bus &amp; &longs;ulphur&aelig;, necnon cham&aelig;lea <expan abbr="hyperi-c&oacute;q;">hyperi&shy;<lb/>c&oacute;que</expan> liberare &agrave; venenis illitum, ac pe&longs;te. </s>

<s>Ac&shy;<lb/>cipiunt <expan abbr="aut&etilde;">autem</expan> &longs;corpios viuaces <expan abbr="pr&aelig;grand&eacute;&longs;q;">pr&aelig;grand&eacute;&longs;que</expan>, <lb/>Canicul&aelig; <expan abbr="t&etilde;pore">tempore</expan>: <expan abbr="n&atilde;">nam</expan> tunc hoc animal e&longs;t &longs;ic&shy;<lb/>ci&longs;&longs;imum, vt reliqua etiam omnia. </s>

<s>Siccitate <lb/><expan abbr="aut&etilde;">autem</expan> venenum, vt docebimus, in &longs;erpentibus <lb/><expan abbr="c&otilde;&longs;tat">con&longs;tat</expan> Excalefaciunt igitur illos in &longs;artagine <lb/>igni &longs;uperpo&longs;ita donec &longs;udent, <expan abbr="atq;">atque</expan> &longs;ic oleum <lb/>&longs;uperfu&longs;um &longs;udore illorum <expan abbr="c&otilde;bibit">combibit</expan>. </s>

<s>Sed &amp; in <lb/>hoc oleo &longs;ulphur metallicum e&longs;t. </s>

<s>Si igitur ex <lb/>Melitea illa terra <expan abbr="ole&utilde;">oleum</expan> excipiatur, abund&egrave; vi&shy;<lb/>detur aduer&longs;us <expan abbr="pleraq;">pleraque</expan> venena &longs;ufficere: quo&shy;<lb/>niam metallica oportet e&longs;&longs;e &amp; veneno pr&aelig;&shy;<lb/>dita, qu&aelig; venenis aduer&longs;antur. </s>

<s>Quod enim <lb/><arrow.to.target n="marg198"/><lb/>purgat <expan abbr="venen&utilde;">venenum</expan>, <expan abbr="venen&utilde;">venenum</expan> qua&longs;i &longs;ub&longs;tantia e&longs;&longs;e <lb/>oportet: vt <expan abbr="rhabarbar&utilde;">rhabarbarum</expan> c&ugrave;m <expan abbr="bil&etilde;">bilem</expan> non purgat, <lb/>in illam vertitur. </s>

<s>Hoc autem e&longs;t &longs;ub&longs;tantia <lb/>tale e&longs;te, qu&ograve;d in id pote&longs;t conuerti. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg197"/>Oleum quod <lb/>illitum ve&shy;<lb/>nena propul&shy;<lb/>lus.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg198"/>Explicatio <lb/>&longs;ententi&aelig; <lb/>difficillim&aelig; <lb/>5.de &longs;implici <lb/>medie.c.18.</s></p><p type="main">

<s>At ver&ograve; dubitabit aliquis, quonam pacto <lb/>&longs;ola arteriarum illitione liceat venenum ex&shy;<lb/>trudere? </s>

<s>&amp; an hoc &longs;it pr&aelig;&longs;tanti&longs;&longs;imum? </s>

<s>Her&shy;<lb/>cules non dixerim <expan abbr="pr&aelig;&longs;tanti&longs;&longs;im&utilde;">pr&aelig;&longs;tanti&longs;&longs;imum</expan> hoc &longs;en&longs;u, <lb/>vt etiam&longs;i pr&aelig;ter id des in potu aut theria&shy;<lb/>cam, aut lac, aut <expan abbr="&longs;icc&utilde;">&longs;iccum</expan> vomic&aelig; nucis igne de&shy;<lb/>cerptum (hic aquam colore, non odore vel &longs;a&shy;<lb/>pore imitatur) vel aliud &longs;i quid habes me&shy;<lb/>lius, vt quod for&longs;an quidam circulator aduer&shy;<lb/>&longs;us venena vendebat antidotum dum h&aelig;c <lb/>emendarem, quinetiam melius proficeret. <lb/></s>

<s>Illud ben&egrave; au&longs;im dicere, illitionem arteria&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg199"/><lb/>rum &amp; admota exterius, e&longs;&longs;e his qu&aelig; bibun&shy;<lb/>tur pr&aelig;&longs;tantiora ac validiora: hoc vno dun&shy;<lb/>taxat excepto, qu&ograve;d venenum adhuc in ven&shy;<lb/>triculo maneat. </s>

<s>Nam his qu&aelig; vomitum va&shy;<lb/>lidum prouocant, lac, lixiuium, oleum, aqua <lb/>nucis vomic&aelig;, quam mod&ograve; &longs;uccum diximus, <lb/>pr&aelig;&longs;tanti&longs;&longs;ima &longs;unt. </s>

<s>Igitur in mor&longs;ibus ve&shy;<lb/>nenatis, in aculeorum ictibus, in vnguentis <lb/>veneno&longs;is, in potu veneni, quod ita ad pr&aelig;&shy;<lb/>cordia penetrauerit, exterius adhibita auxi&shy;<lb/>lia validiora &longs;unt. </s>

<s><expan abbr="Itaq;">Itaque</expan> &longs;olent nonnulli exen&shy;<lb/>teratis mulis viuentibus &longs;e immittere: calor <lb/>enim ille auocat exterius venenum, ac illius <lb/>malitiam frangit. </s>

<s>Occ&icirc;dit etiam venenum vi <lb/>eius ad cor penetrante: at qu&aelig; illinuntur, ad <lb/>cor integris ferm&egrave; facultatibus perueniunt <lb/>ac celerrim&egrave;: qu&aelig; ver&ograve; bibuntur, pr&aelig;ter id <lb/>qu&ograve;d &longs;er&ograve; penetrant, <expan abbr="mor&aacute;mq;">mor&aacute;mque</expan> trahunt plu&shy;<lb/>rimam, in ventriculo prim&ugrave;m, inde in ve&shy;<lb/>nis qu&ecedil; ad iecur, p&ograve;&longs;t in iecore, vltim&ograve; etiam <lb/>in dextro cordis &longs;inu, ade&ograve; retunduntur vi&shy;<lb/>ribus, vt vix ve&longs;tigium eo tempore quo ma&shy;<lb/>ximas e&longs;&longs;e oportebat, relinquatur. </s>

<s>Er&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg200"/><lb/>go vt in argento viuo, &amp; quo in tracta&shy;<lb/>tione de Indica lue actum e&longs;t, &longs;cabies, p&longs;o&shy;<lb/>ra, &amp; lues Indica expellitur (quoniam &longs;ub&shy;<lb/>tilitate penetrat, caliditate attenuat &amp; <lb/>expellit (praua &amp; noxia caliditate, eadem <lb/>in venenis ratione illita deferuntur per arte-<pb xlink:href="016/01/049.jpg" pagenum="400"/>rias in &longs;ini&longs;trum prompt&egrave; cordis <expan abbr="ventricul&utilde;">ventriculum</expan>. <lb/></s>

<s>Qu&ograve;d autem vel &longs;ic totum corpus immutare <lb/>po&longs;&longs;int, humor&eacute;&longs;que omnes mouere, mutare, <lb/>eiicere, experimentum in Indica lue o&longs;tendit, <lb/>vbi etiam o&longs;&longs;a &longs;i expediat propellit. </s>

<s>At &longs;er&ograve; <lb/>tamen dices: hoc quidem, quia non in tenuis <lb/>olei formam redactum e&longs;t, &longs;ed ip&longs;a argenti <lb/>viui &longs;ub&longs;tantia adhibetur, nec etiam pr&aelig;&shy;<lb/>cordiis vt in venenis admouemus. </s>

<s>Quonam <lb/>pacto autem arteriis illita tam prompt&egrave; in <lb/>cor ferantur, h&aelig;c ferm&egrave; verborum &longs;erie ex&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg201"/><lb/>plicuit Galenus: Aer qui no&longs;trum corpus cir&shy;<lb/>cumambit, intr&ograve; per corporis raritatem pe&shy;<lb/>netrat. </s>

<s>Dum enim per os &longs;piritus exhalat ex <lb/>corde, circunfu&longs;us a&euml;r ab arteriarum o&longs;culis <lb/>illius loco rapitur, fitque, licet non eodem <lb/>tempore, gemina in &longs;piratio, altera ex ore, <lb/>altera ex arteriarum o&longs;culis, qua&longs;i alterna vi&shy;<lb/>ci&longs;&longs;itudine. </s>

<s>Conftat igitur, quod &longs;imili impe&shy;<lb/>tu hauriuntur &agrave; corde, inh&aelig;r&eacute;ntque firmiter, <lb/>qu&aelig; arteriis illinuntur, &longs;eu venena &longs;int, &longs;eu <lb/>venenorum auxilia, &longs;eu qu&aelig; venena propul&shy;<lb/>&longs;ant. </s>

<s>Ver&ugrave;m ade&ograve; vehementi vi hydrargy&shy;<lb/>rium &longs;orbetur ab humanis cordibus vt ex vl&shy;<lb/>ceribus capitis ex ore guttatim, tanquam &egrave; <lb/>pyxide decidens emanet: quamuis interitum <lb/>extinct&uacute;mque &longs;olis arteriis manuum ac pe&shy;<lb/>dum illitum fuerit. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg199"/>Quomodo il&shy;<lb/>lita arteriis <lb/>curent vene&shy;<lb/>na, &amp; &longs;ea&shy;<lb/>biem ac ta<gap/><lb/>lia.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg200"/>Lib.4.c.1.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg201"/>S. de doctri&shy;<lb/>na Hipp. </s>

<s>&amp; <lb/>Plat.cap.20.</s></p><p type="main">

<s>Tran&longs;tulit nimis nos long&egrave; &agrave; propo&longs;ito <lb/>orationis <expan abbr="c&otilde;tinuitas">continuitas</expan>, &longs;iquidem qu&ograve;d moueri <lb/>&longs;emper a&euml;rem in his locis vbi liber e&longs;t, <expan abbr="atq;">atque</expan> <lb/>ideo in &longs;uperiore regione, ea hoc o&longs;tendere <lb/>conabamur, qu&ograve;d quie&longs;cens putre&longs;cat: ex hoc <lb/>inde in pe&longs;tis narrationem prolap&longs;i, nec re&shy;<lb/>uocati, quin potius ex illa in venenorum hi&shy;<lb/>&longs;toriam delap&longs;i, quanquam non inutilem, <expan abbr="l&otilde;-g&egrave;">lon&shy;<lb/>g&egrave;</expan> tamen (vt dixi) &agrave; propo&longs;ito aberrauimus. <lb/><arrow.to.target n="marg202"/><lb/>Igitur reuocandus e&longs;t &longs;tylus ad a&euml;ris motum, <lb/>ac quietem. </s>

<s>Refert Solinus, <expan abbr="Olymp&utilde;">Olympum</expan> The&longs;&shy;<lb/>&longs;ali&aelig; montem ade&ograve; in &longs;ublime ferri, vt pera&shy;<lb/>ctis anniuer&longs;ario die &longs;acrificiis, cineres im&shy;<lb/>moti <expan abbr="mane&atilde;t">maneant</expan> <expan abbr="v&longs;q;">v&longs;que</expan> in &longs;equens <expan abbr="&longs;acrifici&utilde;">&longs;acrificium</expan>, qu&ograve;d <lb/>toto anno montis vertex ob altitudinem <expan abbr="v&etilde;-torum">ven&shy;<lb/>torum</expan> expers &longs;it. </s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i h&aelig;c cau&longs;a e&longs;t, cur <lb/>non Cauca&longs;o idem eueniet monti, qui Alba&shy;<lb/>nos &amp; Colchidem &agrave; Sarmatia di&longs;terminat? <lb/><arrow.to.target n="marg203"/><lb/>quem refert Ari&longs;toteles tant&aelig; e&longs;&longs;e altitudi&shy;<lb/>nis, vt videatur ex o&longs;tio M&aelig;otidis paludis, &amp; <lb/>Solem in vertice <expan abbr="v&longs;q;">v&longs;que</expan> ad tertiam noctis <expan abbr="part&etilde;">partem</expan> <lb/>radiis <expan abbr="ill&utilde;">illum</expan> illu&longs;trantibus o&longs;tendat: quod &longs;ph&ecedil;&shy;<lb/>r&aelig; ratio quanquam non patiatur, haud ne&shy;<lb/>gauerim tamen alti&longs;&longs;imum hunc e&longs;&longs;e <expan abbr="mont&etilde;">montem</expan>, <lb/><expan abbr="cu&iacute;q;">cu&iacute;que</expan> hoc eadem ratione quod de Olympo <lb/>dictum e&longs;t, debeat conuenire. </s>

<s>Idem eueniet <lb/>monti qui in Teneriffa e&longs;t. </s>

<s>In&longs;ula h&aelig;c e&longs;t vna <lb/>&egrave; &longs;eptem quas Fortunatas Ptolem&aelig;us appel&shy;<lb/>lat, vltra Herculis <expan abbr="col&utilde;nas">colunnas</expan>. </s>

<s>Nam &longs;i fas e&longs;t cre&shy;<lb/>dere, ad 6000. pa&longs;&longs;uum attolli affirmant, cu&longs;&shy;<lb/>pide etiam in adamantis formam. </s>

<s>In Beregua <lb/>etiam 50000. pa&longs;&longs;. </s>

<s>&amp; in Gaira niuibus tegi <lb/>montium cacumnia, cum tamen partib. </s>

<s>tan&shy;<lb/>t&ugrave;m 10. ab &aelig;quatore di&longs;tet. </s>

<s><expan abbr="Vtraq;">Vtraque</expan> Prouincia <lb/>iuxta Pariam po&longs;ita e&longs;t. </s>

<s>E&longs;t &amp; mons alius in <lb/>Mauritania Tingitana, Afric&aelig; prouincia, <lb/>qui olim ob altitudinem Solis, nunc autem <lb/>ab incolis Hanteta dicitur. </s>

<s>Et rur&longs;us in An&shy;<lb/>gote &AElig;thiopi&aelig; regione mons alti&longs;&longs;imus e&longs;t: <lb/>eadem igitur his omnibus contingerent. <lb/></s>

<s>Ego ver&ograve; moueri a&euml;rem illic cert&ograve; &longs;cio ra&shy;<lb/>tione dicta. </s>

<s>Sed &longs;i mod&ograve; cineres non euertit, <lb/>id fieri pote&longs;t, qu&ograve;d tenui&longs;&longs;imus &longs;it a&euml;r, <expan abbr="atq;">atque</expan> <lb/>etiam ob id &longs;aluberrimus: <expan abbr="conuen&iacute;tq;">conuen&iacute;tque</expan> hoc his <lb/>qu&aelig; de Atho monte, &longs;i mod&ograve; Solino vlla po&shy;<lb/>te&longs;t adhiberi fides, ille idem narrat. </s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i <lb/>fabulo&longs;a illa exi&longs;timas, iam nihil habes ad&shy;<lb/>uer&longs;um nos. </s>

<s>Itaque &longs;crip&longs;it ille, Athon mon&shy;<lb/>tem Macedoni&aelig;, qui inter &longs;ex altiores <lb/>mundi montes adnumerari debet: nec &longs;atis <lb/>can&longs;tat quo ordine inter illos &longs;it cen&longs;endus, <lb/>arcem Acroathon in vertice habere, cuius <lb/>incol&aelig; dimidio plus c&aelig;teris mortalibus vi&shy;<lb/>uunt, nec ibi cineres aut aquis dilui, aut <expan abbr="v&etilde;-tis">ven&shy;<lb/>tis</expan> euolui: cui etiam &longs;ententi&aelig; de vit&aelig; diu&shy;<lb/>turnitate qua&longs;i Mela Pomponius &longs;ub&longs;cribit. <lb/></s>

<s>Idem &amp; de cineribus eadem affirmat: quare <lb/><arrow.to.target n="marg204"/><lb/>non immotum aerem, &longs;ed &longs;i ita e&longs;t, leniter <lb/>motum purum ac tenui&longs;&longs;imum e&longs;&longs;e oportet. <lb/></s>

<s>Nam i&longs;tud &longs;atis con&longs;tat, a&euml;rem cum quie&longs;cit <lb/>putre&longs;cere: velut &amp; terram, cum concutitur, <lb/>conteri. </s>

<s>Concutitur autem terra trib. </s>

<s>modis, <lb/>inclinatione, &longs;ucce&longs;&longs;ione, vibratione. </s>

<s>Vibra&shy;<lb/>tio periculo vacat, &longs;ucce&longs;&longs;io nunquam, &longs;ed ra&shy;<lb/>r&ograve; etiam ruina vacat. </s>

<s>Inclinatio ver&ograve;, ruin&aelig; <lb/>comes e&longs;t: vidi <expan abbr="tam&etilde;">tamen</expan> &amp; <expan abbr="inclination&etilde;">inclinationem</expan> ab&longs;que <lb/>ruina. </s>

<s>Contingunt autem pr&aelig;ter h&aelig;c, &longs;ed ex <lb/>his, mira qu&aelig;dam qu&aelig; diuinit&ugrave;s procedere <lb/><arrow.to.target n="marg205"/><lb/>fru&longs;tr&agrave; creduntur, velut &amp; <expan abbr="pleraq;">pleraque</expan> alia: qualia <lb/>&longs;unt ortus lacuum, &amp; frequentius fontium, <lb/>recur&longs;us <expan abbr="flumin&utilde;">fluminum</expan> ad &longs;uperiora: <expan abbr="n&atilde;">nam</expan> hic fit par&shy;<lb/>te <expan abbr="illor&utilde;">illorum</expan> &longs;uperiore in terr&aelig;motu inclinata, vel <lb/>tota alueo vibrata: &amp; mugitus <expan abbr="quid&atilde;">quidam</expan> vel boa&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg206"/><lb/>tus horrendi, <expan abbr="inc&otilde;dit&aelig;q;">incondit&aelig;que</expan> voces qua&longs;i gemitus <lb/>in pr&aelig;lio <expan abbr="cadenti&utilde;">cadentium</expan>, &amp; <expan abbr="malor&utilde;">malorum</expan> &longs;unitus &longs;pont&egrave;. <lb/></s>

<s>Referuntur <expan abbr="aut&etilde;">autem</expan> h&aelig;c inter prodigia, vt an. <lb/><!-- REMOVE S-->1224. quo propter <expan abbr="terr&aelig;mot&utilde;">terr&aelig;motum</expan> omnia h&aelig;c <expan abbr="c&otilde;-tigerunt">con&shy;<lb/>tigerunt</expan>. </s>



<s>Sed nullum fuit prodigium, ni&longs;i hoc <lb/>vnum, terram tam vehementer tremui&longs;&longs;e, vt <lb/>omnia h&aelig;c fuerint &longs;ub&longs;ecuta. </s>

<s>Nam c&ugrave;m hoc <lb/>euenerit, contingent &amp; illa. </s>

<s>At hoc for&longs;an <expan abbr="n&otilde;">non</expan> <lb/>pote&longs;t <expan abbr="ab&longs;q;">ab&longs;que</expan> prodigio euenire, <expan abbr="qu&atilde;uis">quanuis</expan> con&longs;tet <lb/>h&aelig;c naturalib. 

cau&longs;is fieri. </s>

<s>Fit aut&eacute; <expan abbr="c&utilde;">cum</expan> mate&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg207"/><lb/>ria qu&aelig; vri apta e&longs;t: vritur &longs;ulphur, &longs;al, <expan abbr="nitr&utilde;">nitrum</expan>, <lb/>&longs;eu <expan abbr="halinitr&utilde;">halinitrum</expan>, &amp; <expan abbr="bitum&etilde;">bitumen</expan>. </s>

<s>C&ugrave;m enim h&aelig;c ac&shy;<lb/>cenduntur, nec exitum inueniunt, vt in cuni&shy;<lb/>culis, machini&longs;ve, terram mouent &amp; qua&shy;<lb/>tiunt, pe&longs;&longs;im&egrave; quidem halinitro, mediocriter <lb/>bituminc, tenuiter &longs;ulphure. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg202"/>Montes to&shy;<lb/>tius orbis al&shy;<lb/>ti&longs;&longs;imi.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg203"/>Meteor 13.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg204"/>Lib.2.c.2.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg205"/><expan abbr="Terr&aelig;motu&utilde;">Terr&aelig;motuum</expan> <lb/>differenti&aelig;.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg206"/>Terr&aelig;motus <lb/>miracula.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg207"/>Terr&aelig;motus <lb/>cau&longs;&aelig;.</s></p><p type="main">

<s>Vnde h&icirc;c rur&longs;us qu&aelig;&longs;tio oritur: cur halini&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg208"/><lb/>trum c&ugrave;m difficili&ugrave;s vratur ac &longs;egnius quam <lb/>&longs;ulphur, <expan abbr="attam&etilde;">attamen</expan> magis <expan abbr="c&otilde;cutit">concutit</expan> &amp; quatit ma&shy;<lb/>chinas, &amp; maiorem facit <expan abbr="&longs;trepit&utilde;">&longs;trepitum</expan>. </s>

<s>Cau&longs;a e&longs;t, <lb/>quoniam <expan abbr="halinitr&utilde;">halinitrum</expan> &longs;iccius e&longs;t, ideo etiam c&ugrave;m <lb/>purum fuerit, celerius ardet: nec &longs;egnius vri&shy;<lb/>tur, ni&longs;i quia e&longs;t <expan abbr="impur&utilde;">impurum</expan>. </s>

<s>Sed dum purum e&longs;t, <lb/>c&ugrave;m &longs;iccum &longs;it, momento ardet. </s>

<s>Non &longs;ic &longs;ul&shy;<lb/>phur, pingue enim c&ugrave;m &longs;it, mora vt ardeat <lb/>indiget. </s>

<s>A &longs;ia cau&longs;a e&longs;t, qu&ograve;d c&ugrave;m terreum &longs;it, <lb/>maius dum in flammam conuertitur occupat <lb/>&longs;patium: ideo duplici cau&longs;a, &amp; qu&ograve;d celerius <lb/>ardet, &amp; qu&ograve;d terreum ac den&longs;um e&longs;t, atque <lb/>ob id maius occupat &longs;patium, maiorem &longs;ul&shy;<lb/>phur&aelig; impetum facit. </s>

<s>Nam &longs;ulphur, vt infr&agrave; <lb/>o&longs;tendemus, pingue e&longs;t &amp; a&euml;reum, &amp; mini&shy;<lb/>m&egrave; terreum. </s>

<s>Con&longs;tat halinitrum den&longs;a ac <lb/><arrow.to.target n="marg209"/><lb/>tenui&longs;&longs;ima &longs;ub&longs;tantia. </s>

<s>Purgatur autem hoc <lb/>modo, vt Vannotius Biringutius docet. <lb/></s>

<s>Cineris, o&longs;&longs;ium oliuarum partes tres, cal&shy;<lb/>cis viu&aelig; vnam, aluminis liquidi partem <lb/>mediam &amp; quartam, aq&ugrave;&aelig; partes 120. fer&shy;<lb/>ueant &amp; coquantur, donec dimidium ferm&egrave; <pb xlink:href="016/01/050.jpg" pagenum="401"/>decre&longs;cat: huius po&longs;tmodum aqu&aelig; percolat&ecedil;, <lb/>libr&aelig; du&aelig; vel quatuor halinitro dum cogi&shy;<lb/>tur aqua feruente adduntur, eo tempore quo <lb/>vehementi &aelig;&longs;tu &longs;puma &egrave; cacabo exilire vi&shy;<lb/>detur. </s>

<s>Alius nobilior modus, &longs;ed damno&longs;ior. <lb/></s>

<s>Va&longs;e ferreo halinitrum excipitur, va&longs;a fer&shy;<lb/>reo etiam tegitur: admotis prunis ade&ograve; tor&shy;<lb/>retur, donec lique&longs;cat: &longs;i non perfect&egrave; liqua&shy;<lb/>tum fuerit, quod deprehenditur &longs;emoto teg&shy;<lb/>mine adhuc repo&longs;ito tandin ignibus vrgea&shy;<lb/>tur, donec lique&longs;cat perfect&egrave;: p&ograve;&longs;t tenui&longs;&longs;imo <lb/>&longs;ulphuris pulueris in&longs;pergatur, qui &longs;i non <lb/>&longs;pont&egrave; accenditur, accendatur. </s>

<s>Permittatur <lb/>igitur quidquid e&longs;t pingue exurere, hoc enim <lb/>&longs;upernatat: inde amotum ab igne, f&aelig;ce terrea <lb/>in fundo relicta, totum cogitur in candidi <lb/>marmoris &longs;peciem. </s>

<s>Palam igitur e&longs;t, quic&shy;<lb/>quid pingue e&longs;t, celeri v&longs;tioni re&longs;i&longs;tere: bitu&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg210"/><lb/>men &longs;alis aliquid continet, ob id magis &longs;uc&shy;<lb/>cutit quam &longs;ulphur purum. </s>

<s>Succu&longs;&longs;io omnis <lb/>aliquid habet maius &longs;implici ictu, vnde fit <lb/>vt qu&aelig; tremulo ictu percutiuntur, facili&ugrave;s <lb/>frangantur. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg208"/>Cur halini&shy;<lb/>trum maio&shy;<lb/>rem &longs;trepitum <lb/>&longs;ulphur&aelig; fa&shy;<lb/>cit.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg209"/>Halinitrire. <lb/></s>

<s>purgatio.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg210"/>Tremuli mo&shy;<lb/>tus effectus.</s></p><p type="main">

<s>Iam primum hoc experimenta docent. </s>

<s><expan abbr="N&atilde;">Nam</expan> <lb/>&longs;i gladium per&longs;ico infigas, &amp; illud &longs;u&longs;pendas <lb/>manu, <expan abbr="bacul&oacute;q;">bacul&oacute;que</expan> percutias gladium, <expan abbr="n&otilde;">non</expan> &longs;ol&ugrave;m <lb/>per&longs;icum, &longs;ed &amp; nucleum leui ictu diuides: <lb/>hoc enim &longs;&aelig;pius expertus &longs;um. <!-- KEEP S--></s>

<s>Quinetiam fe&shy;<lb/>runt, crure bouis (o&longs;&longs;e &longs;cilicet) pale&aelig; cumulo <lb/>&longs;uperimpo&longs;ito: inde o&longs;&longs;i &longs;uperpo&longs;ita &longs;ecuri: <lb/>icta &longs;ecuri fa&longs;ciculo pale&aelig; os ip&longs;um confrin&shy;<lb/>gi: quod verum e&longs;&longs;e et&longs;i mirum &longs;it, con&longs;tat <lb/>tamen tremulo ictu validi&longs;&longs;imam vim ine&longs;&longs;e. <lb/></s>

<s>Qu&aelig;rendum igitur quam ob cau&longs;am Ratio, <lb/>vt mihi videtur, altera harum e&longs;t, vel amb&aelig;. <lb/></s>

<s>Prima, quod &longs;i tabul&aelig; &longs;olid&aelig; &longs;uper&longs;tet quod <lb/>percutitur, re&longs;i&longs;tente tabula den&longs;ius redditur <lb/>quod percutitur, &amp; pars ip&longs;a qu&aelig; ictum ex&shy;<lb/>cipit: quare ictui minim&egrave; cedit, den&longs;um enim <lb/>qu&ograve; den&longs;ius e&longs;t, e&ograve; difficilius diuiditur: at &longs;i <lb/>molli &longs;trato, vt lectulo, aut pale&aelig;, aut nulli rei <lb/>penitus <expan abbr="inc&utilde;bat">incumbat</expan>, non den&longs;ari pote&longs;t, &longs;ed de&shy;<lb/>hi&longs;cit <expan abbr="atq;">atque</expan> fati&longs;cit. </s>

<s>Ob hoc qu&aelig; &longs;icca &longs;unt, &longs;ic <lb/>facili&ugrave;s diuiduntur. </s>

<s>Cau&longs;a alia e&longs;t, qu&ograve;d in <lb/>tremulo ictu redit quod percutitur, nondum <lb/>finito priore ictu: quare &longs;i redire debet altero <lb/>ictu <expan abbr="man&etilde;te">manente</expan>, quod percutitur omnin&ograve; diuidi <lb/>nece&longs;&longs;e e&longs;t. </s>

<s>Ob id &longs;i longus &longs;it gladius, vehe&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg211"/><lb/><expan abbr="m&etilde;tius">mentius</expan> repercutitur &amp; <expan abbr="c&otilde;geminabitur">congeminabitur</expan> ictus, <lb/>quare facili&ugrave;s diuidetur. </s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i latior &longs;it <lb/>gladius artificios&egrave; formatus, &amp; ictus in extre&shy;<lb/>mo, vehementer repercutietur, quia multum <lb/>excipit a&euml;re, ide&oacute;que duri&longs;&longs;ima diuidet. </s>

<s>Alia <lb/>ratione barbari gladios incuruos fingunt, in <lb/>quorum dor&longs;o cauitas e&longs;t, in quam argentum <lb/>viuum imponunt, quod dum iuxta capulum <lb/>&longs;ub&longs;idet, leui&longs;&longs;imum en&longs;em reddit: cum <expan abbr="de&longs;-c&etilde;dit">de&longs;&shy;<lb/>cendit</expan>, grauitate ac celeritate ade&ograve; ictus adau&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg212"/><lb/>get, vt &longs;i acies firma &longs;it, arma diuidat. </s>

<s>Neque <lb/>hoc cn&longs;is genere, &longs;i mod&ograve; robur vtenti ad&longs;it, <lb/>&amp; chalybs durus ac tenax, violentius quic&shy;<lb/>quam ad hominum v&longs;um pote&longs;t excogitari. <lb/></s>

<s>Inde &longs;err&aelig; ratio deducta. </s>

<s>Fit h&aelig;c, vt <expan abbr="cuiq;">cuique</expan> no&shy;<lb/>tum e&longs;t, alternatis dentibus. </s>

<s>Diuidit <expan abbr="aut&etilde;">autem</expan> hac <lb/>ratione: <expan abbr="n&atilde;">nam</expan> produci po&longs;&longs;unt <expan abbr="atq;">atque</expan> extendi qu&aelig;&shy;<lb/>cunque rationem cognitam habent. </s>

<s>In illa <lb/>igitur partes du&aelig; &longs;unt, inanis &amp; &longs;olida. </s>

<s>Solida <lb/>inflecti &longs;olet. </s>

<s>Duo igitur dubitatione digna <lb/>videntur: alterum, cur inane impetum addat: <lb/>reliquum, cur obliquitas ad celeritatem &longs;cin&shy;<lb/>dendi multum conferat. </s>

<s>Inde videbimus, cur <lb/>&amp; quam longiores &amp; tenuiores dentes, ac ra&shy;<lb/>riores fiant: <expan abbr="quandoq;">quandoque</expan> autem cra&longs;&longs;iores, &longs;pi&longs;&shy;<lb/>&longs;iores, &amp; breuiores, vt in lima: nam lima e&longs;t <lb/>&longs;erra, breuibus frequentibus &amp; obtu&longs;ioribus <lb/>dentibus pr&aelig;dita: vt &longs;erra lima e&longs;t, longis, ra&shy;<lb/>ris &amp; acutis dentibus elaborata. </s>

<s><expan abbr="Atq;">Atque</expan> in vtro&shy;<lb/>que genere e&longs;t di&longs;crimen: nam &longs;erra &longs;erra e&longs;t <lb/><arrow.to.target n="marg213"/><lb/>rarior &amp; acutior, &amp; lima lima dentes habet <lb/>magis obtu&longs;os, frequentiores &amp; breuiores. <lb/></s>

<s>Simul etiam illud con&longs;iderandum, an h&aelig;c &longs;e <lb/>con&longs;equantur, &longs;cilicet gratia exempli, breues <lb/>&amp; frequentes, &amp; obtu&longs;i dentes, an ver&ograve; alia <lb/>alium finem habeant. </s>

<s>Videntur igitur <expan abbr="prim&utilde;">primum</expan> <lb/>inanitatis illius tria e&longs;&longs;e commoda Primum, <lb/>qu&ograve;d impetum acquirat ca&longs;u: nam a&euml;r (vt do&shy;<lb/>cuimus(motum cit &amp; adiuuat: fit enim ca&longs;us <lb/>per inane, &amp; impetus augetur. </s>

<s>Secundum, <lb/>qu&ograve;d ferrum refrigeretur. </s>

<s>Nam ferrum &longs;i <lb/>vndique claudatur, incale&longs;cit, dum incale&longs;&shy;<lb/>cit, molle redditur &amp; flectitur, <expan abbr="v&iacute;mq;">v&iacute;mque</expan> totam <lb/>amittit. </s>

<s>Tertium, qu&ograve;d ea diui&longs;ione dentes <lb/>obliqui fieri po&longs;&longs;unt. </s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i integrum ma&shy;<lb/>neat, nec obliquitas illa admitti poterit: nec <lb/>&longs;i admittatur, ad <expan abbr="vs&utilde;">vsum</expan> perduci: &amp; &longs;i perducatur, <lb/>manere nequeat. </s>

<s>Obliquitatis ver&ograve; duo &longs;unt <lb/>commoda: alterum, vt &longs;cobi puteat exitus, re&shy;<lb/>liquum vt dentes facili&ugrave;s diducantur latiore <lb/>&longs;ci&longs;&longs;ura. </s>

<s>Nam &longs;i &longs;ci&longs;&longs;ura latior &longs;it ob dentium <lb/>magnitudinem, attamen difficulter &longs;erra mo&shy;<lb/>uebitur, &longs;ci&longs;&longs;ura arct&egrave; dentes amplectente. <lb/></s>

<s>E&longs;t &amp; aliud commodum, qu&ograve;d non ade&ograve; &longs;er&shy;<lb/>ra cale&longs;cat. </s>

<s>Vbi igitur molle e&longs;t quod &longs;cindi&shy;<lb/>tur, raris dentibus &amp; acutis <expan abbr="longiorib&uacute;&longs;q;">longiorib&uacute;&longs;que</expan> ac <lb/>obliquis mult vtemur. </s>

<s>Vbi pr&aelig;durum <expan abbr="lign&utilde;">lignum</expan>, <lb/>&longs;erra breues habebit dentes, <expan abbr="min&uacute;&longs;q;">min&uacute;&longs;que</expan> acutos <lb/>tum frequentiores &amp; minus obliquos. </s>

<s>Si ve&shy;<lb/>r&ograve; ferrum &longs;ecare expediat, dentibus opus erit <lb/>cra&longs;&longs;ioribus ne rumpantur, <expan abbr="atq;">atque</expan> breuioribus <lb/>tum rectioribus. </s>

<s>Sed quia tales exiguum opus <lb/><arrow.to.target n="marg214"/><lb/>ac &longs;er&ograve; perficiunt, frequentes efficimus. </s>

<s>Et <lb/>hoc (vt dixi) genus &longs;err&aelig;, lima vocatur. </s>

<s>Magis <lb/>autem in chalybe h&aelig;c ob&longs;eruanda erunt. <lb/></s>

<s>Grauitas etiam in his magis nece&longs;&longs;aria e&longs;t. <lb/></s>

<s>Leuitas in &longs;erra, nam in ea celeritatem qu&aelig;&shy;<lb/>rimus. </s>

<s><expan abbr="Qu&aelig;cunq;">Qu&aelig;cunque</expan> igitur rara, longa, acuta, <lb/>obliqua, leuia, in mollibus meliora. </s>

<s>Tot igi&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg215"/><lb/>tur <expan abbr="tant&aacute;q;">tant&aacute;que</expan> &longs;unt inanitatis &amp; obliquitatis in <lb/>&longs;erris commoda. </s>

<s>Sed in lima, c&ugrave;m (vt dixi) <lb/>paruo labore ducatur, dentes &longs;ecundum lati&shy;<lb/>tudinem multiplices fecerunt. </s>

<s>S&aelig;pius enim <lb/>repetitum e&longs;t, qu&aelig; breui finem a&longs;&longs;equuntur, <lb/>viribus maioribus indigere: qu&aelig; viribus in&shy;<lb/>digent exiguis longius tempus expo&longs;cere. <lb/></s>

<s>Fiunt &amp; in hoc genere lim&aelig; &longs;urd&aelig;, quoniam <lb/>tenui&longs;&longs;im&aelig;, &amp; aqua &longs;eparationis imbuuntur. <lb/></s>

<s>Aqua &longs;ectionem iuuat, &amp; &longs;trepitum minuit. <lb/></s>

<s>Ver&ugrave;m optim&aelig; ex his forcipis formam refe&shy;<lb/>runt: vix enim fieri pote&longs;t, vt qu&aelig; liber&egrave; &longs;u&shy;<lb/>perducitur &longs;trepitum non edat. </s>

<s>A&longs;tricta ver&ograve; <lb/>hoc modo cum non &longs;ub&longs;iliat vel rodendo, vel <lb/>incidendo <expan abbr="ab&longs;q;">ab&longs;que</expan> &longs;trepitu &longs;ecat. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg211"/>Gladij ar&shy;<lb/>ma diuiden&shy;<lb/>tis con&longs;tru&shy;<lb/>ctio.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg212"/><figure id="id.016.01.050.1.jpg" xlink:href="016/01/050/1.jpg"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg213"/>Serr&aelig; ratio</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg214"/>Lim&aelig; ratio.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg215"/><figure id="id.016.01.050.2.jpg" xlink:href="016/01/050/2.jpg"/></s></p><p type="main">

<s>Sed iam ad terr&aelig;motus &longs;igna redeo, <lb/><arrow.to.target n="marg216"/><lb/>quandoquidem c&aacute;u&longs;as &amp; &longs;pecies explica&longs;&shy;<lb/>&longs;e memini. </s>

<s>Cum aqu&aelig; puteorum &longs;ulphur <lb/>metallicumve aliud quid redolent, aut titu&shy;<lb/>bant, aut turbantur, aut incale&longs;cunt, aut &longs;ic&shy;<lb/>cantur pr&aelig;ter rationem, terr&aelig;motum im&shy;<lb/>minere pr&aelig;nuntiat. </s>

<s>Sic feruntur Ana&shy;<lb/>ximander ac Pherecydes motum terr&aelig; <pb xlink:href="016/01/051.jpg" pagenum="402"/>imminentem &longs;uis qui&longs;que temporibus pr&aelig;&shy;<lb/>dixi&longs;&longs;e. </s>

<s>Nec <expan abbr="ab&longs;q;">ab&longs;que</expan> ratione: nam halitus terr&aelig; <lb/><arrow.to.target n="marg217"/><lb/>facilius long&egrave;, atque ideo etiam celerius <lb/>aquas inficere po&longs;&longs;unt, quam tam immen&shy;<lb/>&longs;um pondus concutere. </s>

<s>Nec tamen totam <lb/>quati terram exi&longs;times: nam referunt, nun&shy;<lb/>quam &AElig;gyptum tremui&longs;&longs;e. </s>

<s>Nam nec &longs;olida, <lb/>quod a&euml;rem non concipiant: nec limo&longs;a, <lb/>qualis &AElig;gyptus, qu&ograve;d armis careant: nec <lb/>areno&longs;a, qu&ograve;d per&longs;pirent, terr&aelig;motu concu&shy;<lb/>tiuntur tamen qu&aelig;dam ex his, qu&ograve;d profun&shy;<lb/>da terr&aelig; &longs;uperficiei non &longs;unt &longs;imilia. </s>

<s>Ex ter&shy;<lb/>r&aelig; motibus montes quandoque fiunt: nan&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg218"/><lb/>que illorum triplex origo: aut enim tumet <lb/>terra motibus crebris agitata, ac velut ve&longs;i&shy;<lb/>cis &egrave; corpore na&longs;centibus montes parit, vt <lb/>iuxta Auernum lacum mons nomine Mo&shy;<lb/>dernus in Campania: aut conge&longs;ta humo &agrave; <lb/><arrow.to.target n="marg219"/><lb/>ventis, vt &longs;&aelig;pe in Africa: aut, quod proprium <lb/>qua&longs;i e&longs;t ac frequenti&longs;&longs;imum, cum aquis cur&shy;<lb/>rentibus, aut etiam mari terra demolitur, la&shy;<lb/>pidibus relictis: nam aqua fluminis in val&shy;<lb/>lem de&longs;cendit, &amp; mons ip&longs;e lapideus exur&shy;<lb/>git &agrave; valle, ide&oacute;que montes omnes qua&longs;i &longs;a&shy;<lb/>xei &longs;unt. </s>

<s>Illorum autem &longs;ublimitas &agrave; reliquo <lb/>&longs;olo e&longs;t, quoniam agri indies &agrave; pluuiis exe&shy;<lb/>duntur, &amp; terra ip&longs;a fati&longs;cit: lapides ver&ograve; <lb/>pr&aelig;terquam qu&ograve;d non fati&longs;cunt, etiam ple&shy;<lb/>runque cre&longs;cunt, vt inferius o&longs;tendemus. </s>

<s>Ve&shy;<lb/>r&ugrave;m valles aquis ac torrentibus excauantur, <lb/>atque ideo humiliores &longs;unt etiam agris ac <lb/>planis. <lb/><arrow.to.target n="marg220"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg216"/>Terr&aelig;motus <lb/>&longs;igna.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg217"/>Qu&aelig; nun&shy;<lb/>quam terr&aelig;&shy;<lb/>motu infe&shy;<lb/>&longs;tentur.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg218"/>Montes quo&shy;<lb/>modo orian&shy;<lb/>tur.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg219"/>Cur montes <lb/>ex lapidibus <lb/>con&longs;tent.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg220"/>Scopuli quo&shy;<lb/>modo fiant. <lb/></s>

<s>In&longs;ularum <lb/>ortus.</s></p><p type="main">

<s>In mari ver&ograve; &longs;copuli eadem ratione con&shy;<lb/>&longs;tant: atque ex in&longs;ulis exe&longs;a terra &agrave; fluctibus <lb/>oriuntur: iidem accedente terra, aut intume&longs;&shy;<lb/>cente, in in&longs;ulas euadunt. </s>

<s>Ob id pler&aelig;que <lb/>in&longs;ul&aelig; montibus abundant: quod &longs;i mare &longs;ic&shy;<lb/>cetur, &longs;copuli in montes euadunt. </s>

<s>Ob id ni&shy;<lb/>hil mirum in montibus iuxta mare inueniri <lb/>nauium partes, &amp; o&longs;trea, atque conchylia. </s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg221"/><lb/>Quid enim hoc aliud e&longs;t, quam montes illos <lb/>olim fui&longs;&longs;e maris &longs;copulos, aut aliquanto <lb/>inundationem aliquam grauem pr&aelig;ce&longs;&longs;i&longs;&longs;e? <lb/></s>

<s>Et quanquam montes aquarum iniuriis &longs;&aelig;p&egrave; <lb/>re&longs;i&longs;tant, cadunt tamen quandoque, aqua il&shy;<lb/>lorum radices erodiente: &longs;ed hoc rarum, ac <lb/>paruis montibus &longs;olum contingit: ruunt ta&shy;<lb/>men terr&aelig;motu, &amp; terra dehi&longs;cente, ob gra&shy;<lb/>uitatem in ima de&longs;cendunt: alij mari &longs;en&longs;im <lb/>corripiuntur. </s>

<s>Franguntur &amp; ventis validis ac <lb/>frigoribus, vt non tutum &longs;it iuxta rupes &amp; <lb/>&longs;ub eis e&longs;&longs;e. </s>

<s>Colles etiam humana &longs;edulitas <lb/>quandoque &aelig;quat. </s>

<s>Ferunt Annibalem Al&shy;<lb/>pium iuga aceto calido di&longs;&longs;ipa&longs;&longs;e. </s>

<s>Sed mini&shy;<lb/>ma res h&aelig;c fuit, &longs;i ad montes re&longs;picimus: &longs;i <lb/>ad commodum, magna. </s>

<s>Montibus qua&longs;i &longs;pe&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg222"/><lb/>cus ip&longs;i opponuntur. </s>

<s>Fiunt terr&aelig;motu in ari&shy;<lb/>do facto dehi&longs;cente terra, item aquis per <lb/>montium occulta decurrentibus vnde in ali&shy;<lb/>quibus flumina &longs;unt. </s>

<s>Fiunt &amp; exhalatione <lb/>ignea: qu&aelig; lapides tum vrit, tum excedit, <lb/><arrow.to.target n="marg223"/><lb/>tum expellit. </s>

<s>Vnde plures &longs;pecus &longs;unt mor&shy;<lb/>tiferum exhalantes, velut Plutonium os, <lb/>quod iuxta Hierapolim Phrygi&aelig; in monto&shy;<lb/>&longs;a quadam agri parte po&longs;itum e&longs;t. </s>

<s>Os eius in <lb/>colle quodam &longs;itum, qui iugeri magnitudi&shy;<lb/>nem &aelig;quat, &longs;ept&iacute;&longs;que cingitur quadratis: <lb/>qu&aelig; ade&ograve; terra calligine obducuntur, vt vix <lb/>cerni queant. </s>

<s>Ip&longs;um os hominem capere po&shy;<lb/>te&longs;t, in quod &longs;i taurus immittatur ilic&oacute;que <lb/>extrahatur, mortuus inuenitur. </s>

<s>Cum Strabo <lb/>pa&longs;&longs;erculos immi&longs;i&longs;&longs;et, mortuos &longs;tatim ex&shy;<lb/>traxit. </s>

<s>Solis Magn&aelig; matris &longs;acerdotibus, <lb/>qu&ograve;d remedio ip&longs;is duntaxat cognito vte&shy;<lb/>rentur, innoxius: nec a&euml;rem dum in&longs;picerent, <lb/>in&longs;pirant hi. </s>

<s>Quidam quod erecti e&longs;&longs;ent, to&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg224"/><lb/>lerare po&longs;&longs;e crediderunt &longs;acerdotes. </s>

<s>Sunt ta&shy;<lb/>men aduer&longs;us hanc iniuriam &amp; auxilia &amp; <lb/>cautiones. </s>

<s>Nam &longs;i <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/> vt &longs;uperius diximus) fla&shy;<lb/>bella adhibeantur, duplici commodo nos af&shy;<lb/>ficiet. </s>

<s>Primum, qu&ograve;d a&euml;rem &agrave; vaporibus mo&shy;<lb/>tu ip&longs;o repurgabunt. </s>

<s>Secundum, qu&ograve;d faces <lb/>ardere cogent, nec permittent extingui: qui&shy;<lb/>bus nullus e&longs;t a&euml;r tam noxius, qui non repur&shy;<lb/>getur. </s>

<s>Cautio autem e&longs;t, quoniam cum faces <lb/>ab&longs;que vento extinguuntur, &longs;atius e&longs;t non <lb/>ingredi: extialis enim loci hoc firmi&longs;&longs;imum <lb/>e&longs;t &longs;ignum. </s>

<s>Sed nullibi plures tales &longs;pecus <lb/>quam in Italia inueniuntur. </s>

<s>Vnus inter Nea&shy;<lb/>polim &amp; Puteolos, vbi via ad paludem Agna&shy;<lb/>ni inflectitur. </s>

<s>L&aelig;dunt hi caput maxim&egrave;, tum <lb/>quia imbecillius &longs;it corde, tum quia &longs;epto <lb/>careat quod arcet prauos vapores: nam pul&shy;<lb/>monis &longs;ub&longs;tantiam tran&longs;ire cogitur a&euml;r qui <lb/>coringreditur O&longs;tendit autem hoc &amp; mor&shy;<lb/>borum genus: nam quia immittuntur, prius <lb/>tremunt, inde <expan abbr="&longs;&etilde;n&longs;um">&longs;enn&longs;um</expan> &amp; motum amittunt, <lb/>p&ograve;&longs;t attoniti expirant, &amp; qui eua&longs;erint tu&shy;<lb/>ment, tument etiam qui moriuntur. </s>

<s>Nec &longs;o&shy;<lb/>lum pe&longs;tiferi &longs;unt &longs;pecus, &longs;ed quidam etiam <lb/>&longs;alutares, quibus &longs;i quis rect&egrave; vtatur, ad de&shy;<lb/>ploratos morbos viam mudel&aelig; quandoque <lb/>inuenire poterit, vt in Baianis, Cuman&iacute;&longs;que <lb/>montibus Salueat&aelig; &longs;udarium, in monte quod <lb/>vulgus vocat Tritulum. </s>

<s>Sunt &amp; qui fatidi&shy;<lb/>cum in&longs;pirent, vt olim de Delphico &longs;crip&longs;i&longs;&shy;<lb/>&longs;e ex &longs;ententia Philo&longs;ophorum meminimus. <lb/></s>

<s>In vniuer&longs;um plerunque &longs;pecuum vis huma&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg225"/><lb/>no generi aduer&longs;atur, &amp; veneni vicem po&longs;&longs;i&shy;<lb/>det. </s>

<s>Nam que &longs;i halitus ille lapides &amp; duri&longs;&longs;i&shy;<lb/>ma &longs;axa exedere potuit, quam vim in mor&shy;<lb/>tales ip&longs;os obtinebit? </s>

<s>Indicium tamen &longs;ecuri&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg226"/><lb/>tatis e&longs;t, <expan abbr="aquar&utilde;">aquarum</expan> dulcium ac &longs;alutarium per <lb/>illos decur&longs;us, herbar&uacute;mque ac arborum fa&shy;<lb/>miliarium in labro luxuria. </s>

<s>Sed hi quoque <lb/>ferarum &amp; &longs;erpentum &longs;unt ho&longs;pitia. </s>

<s>Pr&aelig;fer&shy;<lb/>tur omnium con&longs;en&longs;u Corycium antrum, <lb/>magnitudine prim&ograve;, inde commoditate: nam <lb/>ad illud muli onu&longs;ti perueniunt: vmbra den&shy;<lb/>&longs;i&longs;&longs;ima, aquis irtiguum, am&oelig;nitate &longs;ingula&shy;<lb/>ri, vt qu&ograve;d perpetu&ograve; vireat. </s>

<s>Iuxta id na&longs;ci&shy;<lb/>tur crocus toto orbe celeberrimus. </s>

<s>In Cilicia <lb/>e&longs;t iuxta Corycum oppidum. </s>

<s>Videntur au&shy;<lb/>tem &longs;pecus am&oelig;ni&longs;&longs;ini e&longs;&longs;e, vmbra, aura, <lb/>fontibus, rece&longs;&longs;u, viriditate: hic c&ugrave;m inter <lb/>alios am&oelig;ni&longs;&longs;imus &longs;it, totius orbis partem <lb/><arrow.to.target n="marg227"/><lb/>eleganti&longs;&longs;imam e&longs;&longs;e con&longs;tat. </s>

<s>Sub innoxiis <lb/>&longs;pecubus atque profundis quid iaceat, for&longs;i&shy;<lb/>tan qui&longs;piam &longs;cire cupiat. </s>

<s>Referunt Philip&shy;<lb/>pum olim regem, c&ugrave;m metallica magni pretij <lb/>qu&aelig; iam de&longs;ierant, qu&aelig;ri iu&longs;&longs;i&longs;&longs;et diligenter, <lb/>immi&longs;&longs;is per montis aditum hominibus, cum <lb/>cibo atque luminibus, renuncia&longs;&longs;e inuenta <lb/>ibi flumina, tum aquarum &longs;tantium lacus, <lb/>qui terra non premerentur, &longs;ed a&euml;re caligi&shy;<lb/>no&longs;o atque ob&longs;curo. </s>

<s>Atque eadem ferm&egrave; e&longs;t <lb/>&longs;ententia Ioannis Leonis geographi. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg221"/>Montes quo&shy;<lb/>modo orian&shy;<lb/>tur.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg222"/>Specus cau&shy;<lb/>&longs;&aelig;.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg223"/>Specus vi&shy;<lb/>res.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg224"/>Specus in&shy;<lb/>trantib. </s>

<s>pr&aelig;&shy;<lb/>&longs;idia aduer&shy;<lb/>&longs;us a&euml;rem.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg225"/>Specuum co&shy;<lb/>gnitio.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg226"/>Antrum Go&shy;<lb/>rycium.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg227"/>Quid &longs;ub <lb/>terra.</s></p><p type="main">

<s>Sed quid ego ima nunc atque abdita &longs;cru&shy;<lb/>tor? </s>

<s>locus dabitur in quo h&aelig;c tractare con&shy;<lb/>ueniet, nunc qu&aelig; toti propria &longs;unt con&longs;i-<pb xlink:href="016/01/052.jpg" pagenum="403"/>deremus. </s>

<s>Terra toto &longs;tabilis e&longs;t, rotunda at&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg228"/><lb/>que in medio mundi: h&aelig;c autem &agrave; Mathe&shy;<lb/>maticis demon&longs;trantur. </s>

<s>Nec enim plus tota <lb/>terra loco moueri pote&longs;t, quam c&oelig;lum quie&longs;&shy;<lb/>cere: nec montes terr&aelig; rotunditatem vllo mo&shy;<lb/>do vitiant. </s>

<s>Nam nullus mons, et&longs;i multa &longs;cri&shy;<lb/>ptores fabulentur, totius dimentientis terr&aelig; <lb/>mille&longs;imam partem altitudine &longs;ua obtinet. </s>

<s>Sic <lb/><expan abbr="aut&etilde;">autem</expan> Mathematici terr&aelig; totius <expan abbr="ambit&utilde;">ambitum</expan> ac di&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg229"/><lb/><expan abbr="metient&etilde;">metientem</expan> <expan abbr="inuener&utilde;t">inuenerunt</expan>. </s>

<s>Vel enim per Lun&aelig; <expan abbr="defe-ctushorar&utilde;">defe&shy;<lb/>ctushorarum</expan> diftantiam in eodem circulo &aelig;qui&shy;<lb/>noctiali &aelig;quidi&longs;tanti <expan abbr="cognouer&utilde;t">cognouerunt</expan>: qua habita <lb/>terreno itinere differentiam locorum &longs;unt a&longs;&shy;<lb/>&longs;ecuti: eam per horas 24. vnius diei multi&shy;<lb/>plicando, &amp; per horas di&longs;tanti&aelig; defectus lu&shy;<lb/>naris diuidendo, ambitum circuli illius inue&shy;<lb/>nerunt: inde demon&longs;tratione Geometrica am&shy;<lb/>bitum &aelig;quinoctij circuli, maxim&iacute;que ac to&shy;<lb/>tius terr&aelig;, quem per &longs;eptem multiplicando, <lb/>&amp; per 22. diuidendo, dimetientem terr&aelig; &longs;a&shy;<lb/>tis exqui&longs;ita ratione &longs;unt con&longs;ecuti. </s>

<s>Vel pro&shy;<lb/>cedendo ab au&longs;tro rect&agrave; ad boream, altitudi&shy;<lb/>nem poli vna parte auxerunt. </s>

<s>Metiti autem <lb/>viam 2000. pa&longs;&longs;. </s>

<s>87. ac 500. inuen&ecirc;re Italica. <lb/></s>

<s>His enim nunc di&longs;tantias locorum metimur, <lb/>non pa&longs;&longs;ibus Ptolom&aelig;i. </s>

<s>Ergo ducti 87000. <lb/>pa&longs;&longs;uum &amp; 500. per partes c&oelig;li 360. nam in <lb/>totidem diuiditur, pa&longs;&longs;. </s>

<s>1000. habebimus <lb/>31000. &amp; 500. in&longs;uper. </s>

<s>Terr&aelig; totius ambi&shy;<lb/>tum hunc &longs;i per &longs;eptem multiplicamus, &amp; <lb/>per 22. diui&longs;erimus, erit terr&aelig; dimetientis <lb/>pa&longs;&longs;. </s>

<s>MXMXXII. </s>

<s>Sed in his velle ad amu&longs;&shy;<lb/>&longs;im certam qu&aelig;rere &longs;ubductis 22. e&longs;&longs;e 1000. <lb/>pa&longs;&longs;. </s>

<s>decies mille. </s>

<s>At qui nauigant multis er&shy;<lb/>roribus acti, &longs;inuo&longs;umque non rectum agen&shy;<lb/>tes iter etiam &longs;pont&egrave;, tum incerto ventorum <lb/>impetu decepti, mult&ograve; maiorem ambitum <lb/>terr&aelig; &longs;crip&longs;erunt. </s>

<s>Sed h&aelig;c ratio vt veri&longs;&longs;ima <lb/>e&longs;t, ita etiam maxim&egrave; certo con&longs;entit experi&shy;<lb/>mento: iuuitque multum. </s>

<s>Hi&longs;panos, qui cum <lb/><arrow.to.target n="marg230"/><lb/>tam diuturnum iter ac longum terr&aelig; magni&shy;<lb/>tudini repugnare intelligerent, diligenti ra&shy;<lb/>tione metiti errorem, illud ferm&egrave; ad tertiam <lb/>partem tum &longs;patij, tum temporis contra&shy;<lb/>x&ecirc;re. <lb/><arrow.to.target n="marg231"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg228"/>Terr&aelig; toti <lb/>qu&aelig; propria.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg229"/>Terr&aelig; totius <lb/>ambitus.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg230"/>Scire verita&shy;<lb/>tem quan&shy;<lb/>tum pro&longs;it.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg231"/>Terrarum <lb/>genera.</s></p><p type="main">

<s>Atque h&aelig;c &longs;unt &longs;ubtilitatis beneficia. </s>

<s>Ip&longs;a <lb/>ver&ograve; terra non vnius generis e&longs;&longs;e videtur <lb/>quamobrem Ari&longs;toteles rect&egrave; in duo diui&longs;it: <lb/>prim&ograve; <foreign lang="greek">o)rukta/ ki\ metall enta\</foreign>, id e&longs;t, fo&longs;&longs;ilem <lb/>ac tran&longs;mutabilem. </s>

<s>Fo&longs;&longs;ilis eadem manet, &amp; <lb/>ver&egrave; terra e&longs;t. </s>

<s>Tran&longs;mutabilis &longs;pecie &longs;olum <lb/>&amp; vi&longs;u: nam ea in metalla, vel &longs;uccos, aut <lb/>alia eiu&longs;cemodi tran&longs;it: de hac &longs;uo loco dice&shy;<lb/>mus. </s>

<s>Ver&aelig; autem terr&aelig; &longs;pecies du&aelig;: altera <lb/>quidem &longs;yncera: pullo colori h&aelig;c e&longs;t, aut ei <lb/>proximo: altera quam non e&longs;t &longs;yncera, nec <lb/>tamen quicquam continet meta licum, alte&shy;</s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg232"/><lb/>rius e&longs;t coloris. </s>

<s>Omnis enim terra qu&aelig; alie&shy;<lb/>no colore pr&aelig;dita e&longs;t, exhalatione permutata <lb/>fuit, iuxta Ari&longs;totelis &longs;ententiam. </s>

<s>At Theo&shy;<lb/>phra&longs;tus putat caloris varietatem e&longs;&longs;e. </s>

<s>Sed <lb/>vtrumque verum e&longs;t: nam mod&ograve; &longs;ub ea me&shy;<lb/>tallica inueniuntur, &amp; h&aelig;c exhalatione tin&shy;<lb/>gitur: mod&ograve; nihil, &amp; h&aelig;c &agrave; &longs;olo calore: Ve&shy;<lb/>rum qu&aelig; ab exhalatione tingitur, qua&longs;i &longs;plen&shy;<lb/>det: qu&aelig; &longs;olo calore, non &longs;plendet, &amp; calo&shy;<lb/>rem habet ob&longs;curum, aut ferreum, aut ni&shy;<lb/>grum. </s>

<s>Terr&aelig; etenim colores totidem &longs;unt, <lb/><arrow.to.target n="marg233"/><lb/>quot colorum genera: <foreign lang="greek">w)xra\</foreign> qu&aelig; candida e&longs;t: <lb/>alia lutea, vt argill&aelig; quoddam genus &agrave; Lati&shy;<lb/>nis Sil vocatum: viridis vt chry&longs;ocolla, ru&shy;<lb/>bea vt &longs;andaracha, c&aelig;rulea vt <foreign lang="greek">ku/anos</foreign>: nigra vt <lb/>pnigitis, qu&aelig; metalli nihil continet: &amp; quan&shy;<lb/>quam alia exemplo metallicorum declarat&aelig; <lb/>&longs;int, non tamen de his intelligimus, quando&shy;<lb/>quidem &longs;yncer&aelig; &agrave; metallis inueniantur, qu&aelig; <lb/>hos colores exqui&longs;iti&longs;&longs;im&egrave; referunt. </s>

<s>Sunt &amp; <lb/>terr&aelig; croce&aelig; ( vt dixi ) &amp; pull&aelig;, &amp; qu&aelig; tin&shy;<lb/>guntur, vt Erethria &aelig;ri confricata, fit viola&shy;<lb/>cea. </s>

<s>Strato Lamp&longs;acenus albam terram cine&shy;<lb/>ris argumento exi&longs;timabat. </s>

<s>Sunt qui Ari&longs;to&shy;<lb/>teli tribuant, qu&ograve;d terram nullius e&longs;&longs;e coloris <lb/>exi&longs;timauerit. </s>

<s>Nos h&icirc;c doctrinam trad mus <lb/>qu&aelig; &longs;en&longs;uum confirmatur te&longs;timonio, has nu&shy;<lb/>gas nihil curantes: atque ideo pullam dixi&shy;<lb/>mus, qu&ograve;d &longs;yncera plerunque talis &longs;it: &amp; qu&aelig; <lb/><arrow.to.target n="marg234"/><lb/>talis e&longs;t, plerunque etiam &longs;it optima. </s>

<s>Optima <lb/>igitur terra non &longs;emper vnius e&longs;t coloris, <lb/>quanquam ( vt dixi) pulla &longs;it plerunque: ve&shy;<lb/>r&ugrave;m &amp; qu&aelig;dam nigra optima e&longs;t, argillofa <lb/>qua&longs;i &amp; qu&aelig; nulla labe corrupta. </s>

<s>Labes &longs;unt, <lb/>arida, &longs;cabra, exe&longs;a, cane&longs;cens, pumico&longs;a, fi&shy;<lb/>&longs;tulo&longs;a. </s>

<s>Sterilis e&longs;t &amp; in qua herb&aelig; nudis fpi&shy;<lb/>nis longis &amp; acutis, aut geni&longs;t&aelig;, aut erica <lb/>na&longs;cuntur: h&aelig;c autem &longs;i quid aliud improbi&shy;<lb/>tatis &longs;oli certum e&longs;t indicium. </s>

<s>Nec &longs;ol&ugrave;m h&aelig;c <lb/>&longs;ed c&ugrave;m frequens e&longs;t genus vnum herb&aelig; quod <lb/>in pratis non vides, &longs;ed tantum locis incultis <lb/>&amp; aridis. </s>

<s>Qu&aelig; igitur tenui&longs;&longs;ima e&longs;t, argillo&shy;<lb/>&longs;a, mollis, aquas optim&egrave; &longs;u&longs;cipiens, ac colo&shy;<lb/>res reddens, qu&aelig; vitiis caret, qu&aelig; cum &longs;ic&shy;<lb/>catur, imbr&eacute;que in&longs;pergitur, odorem emittit <lb/>&longs;uaui&longs;&longs;imum, ea optima arboribus ac frugi&shy;<lb/>bus erit. </s>

<s>Sed cur h&aelig;c terra bene olet po&longs;t lon&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg235"/><lb/>gas &longs;iccitates imbre madefacta tenui? </s>

<s>Id pror&shy;<lb/>&longs;us accidit, quoniam per &longs;iccitates humor <lb/>modicus qui in terra continetur, &agrave; moderato <lb/>calore ac naturali concoquitur, inde imbre <lb/>&longs;uperuenie nte mi&longs;cetur aqu&aelig; atque exhalat, <lb/>atque ideo fragrat optim&egrave;, qu&ograve;d etiam opti&shy;<lb/>m&egrave; concoctum e&longs;t: igitur odoris &longs;uauitas <lb/>temperati caloris, atque ideo feracitatis ma&shy;<lb/>xim&aelig; indicium e&longs;t. </s>

<s>Licet &amp; ab opere ip&longs;o fa&shy;<lb/>cil&egrave; coniectari: nam c&ugrave;m in ea herb&aelig; atque <lb/>arbores luxuriant, maxim&egrave; qu&aelig; pingue &longs;olum <lb/>expo&longs;cunt, certum &longs;oli bonitatis argumentum <lb/>habes. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg232"/>Cau&longs;&aelig; varie&shy;<lb/>tatis calo&shy;<lb/>rum terr&aelig;.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg233"/>Terr&aelig; colo&shy;<lb/>res.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg234"/>Terra opti&shy;<lb/>ma.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg235"/>Cur terr&aelig; <lb/>optima im&shy;<lb/>bre con&longs;per&longs;a <lb/>bene olet.</s></p><p type="main">

<s>At terr&aelig; ex &longs;ub&longs;tantia triplex e&longs;t genus, <lb/><arrow.to.target n="marg236"/><lb/>cra&longs;&longs;um, &amp; vocatur arena: tenue, &amp; e&longs;t ar&shy;<lb/>gillaceum: &amp; mediocre, qu&ograve;d commune e&longs;t. <lb/></s>

<s>En iam vides etiam in ip&longs;is terris &longs;ubtilitatis <lb/>pr&aelig;&longs;tantiam: nam vt arena &longs;terilis e&longs;t, ita <lb/>etiam omni ferm&egrave; operi figulino inepta: at <lb/>argilla &amp; f&oelig;cunda plantis, &amp; figulis apti&longs;&longs;i&shy;<lb/>ma e&longs;t. </s>

<s>Argillo&longs;a etenim qu&aelig;cunque trifo&shy;<lb/>lium fert optima, qu&aelig; gramen, proxima pro <lb/>pa&longs;cuis. </s>

<s>Qu&aelig; rutam caprariam, frugefera e&longs;t: <lb/>qu&aelig; vitem bene alit, optima e&longs;t omnibus ar&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg237"/><lb/>boribus tamet&longs;i olea vitem refugiat. </s>

<s>C&ugrave;m <lb/>igitur terra alia frugibus alia pa&longs;cuis, alia ar&shy;<lb/>boribus maxim&egrave; apta &longs;it, vnumquodque ge&shy;<lb/>nus &agrave; proprio &longs;igno cogno&longs;ces. </s>

<s>Verum in lo&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg238"/><lb/>cis vbi medica prouenit, nullum e&longs;t pro pa&longs;&shy;<lb/>cuis certius &longs;ignum illius herb&aelig; copia. </s>

<s>Ex ar&shy;<lb/>gillaceo etiam genere fuit terra illa candida, <lb/>quam Ta&longs;conium olim vocabant, ex qua in <lb/>montium iugis &longs;peculas faciebant in Hi&longs;pa&shy;<lb/>nia, &amp; nunc ( vt Georgius Agricola medicus, <lb/>vir in&longs;ignis refert) apud Coruerium Saxoni&aelig; <lb/>oppidum turris: nam ea &longs;ecurios e&longs;t ignibus, <pb xlink:href="016/01/053.jpg" pagenum="404"/>ventis, imbribus quam qu&aelig; c&aelig;mento &amp; la&shy;<lb/>pidibus con&longs;tat: &agrave; ventis ob grauitatem tuta <lb/>e&longs;t: ab ignibus magis dure&longs;cit: ab aquis, qu&ograve;d <lb/>non recipiat, tuta e&longs;t. </s>

<s>Pinguem ac pr&aelig;tenuem <lb/>&amp; den&longs;am eam e&longs;&longs;e oportet, atque ob id <lb/>etiam raram. </s>

<s>Qu&aelig;dam etiam frigore tenuior <lb/>redditur, vt Go&longs;&longs;elaria, qu&aelig; c&ugrave;m in fru&longs;tis &longs;it, <lb/><arrow.to.target n="marg239"/><lb/>frigore fit minuti&longs;&longs;ima. </s>

<s>Arena ver&ograve; trium e&longs;t <lb/>generum, fluuiatilis, marina, &amp; fo&longs;&longs;itia. </s>

<s>Sed <lb/>&amp; in hac &longs;ubtilitas non paruum di&longs;crimen af&shy;<lb/>fert: qu&aelig; enim tenui&longs;&longs;ima fuerit, c&aelig;menta fa&shy;<lb/>cit ad &aelig;terna murorum fundamenta, mod&ograve; <lb/>pura &longs;it tam parua &longs;ubtilitate vita &longs;tructuris <lb/>multis &longs;eculis aut adiicitur, aut perit: melior <lb/>tamen fluuiatilis, &longs;it nulla arte iuuetur, quod <lb/><arrow.to.target n="marg240"/><lb/>&longs;al&longs;edine careat, &amp; purior &longs;it fo&longs;&longs;itia. </s>

<s>Sunt &amp; <lb/>terrarum di&longs;crimina ab v&longs;ibus vt communis, <lb/>qu&aelig; probatur ab agricolis, &agrave; figulis argilla, &agrave; <lb/>lignariis fabris rubrica, fullonibus cimolia, <lb/>pictoribus c&aelig;rulea, Lemnia medicis, argen&shy;<lb/>taria fabris argentariis. </s>

<s>H&aelig;c omnia aquis &amp; <lb/>calore variantur &amp; perficiuntur. </s>

<s>Vnde nihil <lb/>melius e&longs;t qu&agrave;m terras habere irriguas, nam in <lb/>omne frugum, arborum, &amp; herbarum genus <lb/>luxuriant. <lb/><arrow.to.target n="marg241"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg236"/>Terr&aelig; &longs;pecie <lb/>&agrave; &longs;ub&longs;tantia</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg237"/>Signa cogno&shy;<lb/>&longs;cend&aelig; terr&aelig;.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg238"/>Muri &egrave; ter&shy;<lb/>ra.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg239"/>Aren&aelig; gene&shy;<lb/>ra.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg240"/>Terr&aelig; &longs;pe&shy;<lb/>cies ab v&longs;u.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg241"/>Quomodo <lb/>terra aquis <lb/>&longs;uperemi&shy;<lb/>neant, <expan abbr="&longs;ept&etilde;">&longs;eptem</expan> <lb/>opiniones.</s></p><p type="main">

<s>Sed quomodo terr&aelig; aquis &longs;upereminere <lb/>po&longs;&longs;int rect&egrave; dubitatum e&longs;t. </s>

<s>Dix&ecirc;re nonnulli, <lb/>quoniam Deo id placuit. </s>

<s>Hi magis vitupe&shy;<lb/>rant, qu&ograve;d rationem inuenire nequiuerit, <lb/>quam Deum laudent, quod ab&longs;que ratione po&shy;<lb/>tuerit. </s>

<s>Qui dicunt hoc animalium cau&longs;a fa&shy;<lb/>ctum e&longs;&longs;e, finem quidem docent cur factum <lb/>&longs;it: &longs;ed ad a&longs;&longs;equendum finem aliis opus e&longs;t <lb/>cau&longs;is, quas illi minim&egrave; docent. </s>

<s>Sunt qui di&shy;<lb/>cant &agrave; &longs;ideribus ip&longs;am &longs;u&longs;tineri: primum hoc <lb/>violentum e&longs;t: deinde &longs;ydera fixa &amp; immobi&shy;<lb/>lia fui&longs;&longs;e oportuit, atque (quod maius e&longs;t &egrave; re&shy;<lb/>gione oppo&longs;ita, vt qu&aelig;dam &longs;ub arctico Euro&shy;<lb/>pam, alia &longs;ub au&longs;tro Bra&longs;iliam, qu&aelig; Europ&aelig; <lb/>opponitur, &longs;u&longs;tinerent. </s>

<s>Si duo &longs;tatuas centra, <lb/>alterum aqu&aelig;, alterum terr&aelig;: primum, alte&shy;<lb/>rum aliud erit &agrave; mundi centro: du&oacute;que gra&shy;<lb/>uitatis media, nec poterunt ex oppo&longs;iti re&shy;<lb/>gionibus partes terr&aelig; prominere, c&ugrave;m tamen <lb/>promineant, vt Bra&longs;ilia &amp; Europa: nec erunt <lb/>Antipodes. <!-- KEEP S--></s>

<s>Qui volunt terram ab a&euml;re &longs;u&longs;ti&shy;<lb/>neri in &longs;peciebus conclu&longs;o, violenter vtrum&shy;<lb/>que &longs;tatuat, &amp; terram in &longs;ublimi a&euml;re &longs;u&longs;ten&shy;<lb/>tatam, &amp; a&euml;rem vi in &longs;pecubus retentum: <lb/>oportet etiam ingentes e&longs;&longs;e &longs;pecus, qui <expan abbr="A&longs;i&atilde;">A&longs;iam</expan>, <lb/>Africam, &amp; Europam, Bra&longs;iliam, t&oacute;tque in&shy;<lb/>&longs;ulas &longs;u&longs;tinerent, &amp; &longs;i rect&egrave; con&longs;iderant, tota <lb/>terra &longs;pecus vnus erit, mir&uacute;mque nec mini&shy;<lb/>mo hiatu pat&ecirc;re tantum molem, vt &longs;i pateat, <lb/>orbis corruat vniuer&longs;us: nec in illum pul&longs;o <lb/>a&euml;re tantam aquarum molem de&longs;cendere. </s>

<s>Ari&shy;<lb/>&longs;toteles in Meteoris cen&longs;et, ob polum, quod <lb/>altior ibi &longs;it terra, aquam non admittere. </s>

<s>Sed <lb/>non &longs;ic terra rotunda foret, nec &longs;ub &aelig;quino&shy;<lb/>ctiali terra, nec altitudo illa comparationem <lb/>haberet ad differentiam loci terr&aelig; &amp; aqu&aelig;. <lb/></s>

<s>Finge, enim quod haud verum e&longs;&longs;e pote&longs;t, ter&shy;<lb/>ram M. milibus pa&longs;&longs;uum altiorem e&longs;&longs;e, &longs;i lo&shy;<lb/>cus aqu&aelig; circa terram &longs;it, i&longs;que pro magnitu&shy;<lb/>dinis ratione terra altior bis mille pa&longs;&longs;ibus <lb/>adhuc &longs;ub arctico ip&longs;o, terra erit &longs;ub aquis <lb/>M. millibus pa&longs;&longs;. </s>

<s>mult&oacute;que magis vbique lo&shy;<lb/>corum aliorum. </s>

<s>Putet me plus ob viri auto&shy;<lb/>ritatem illum h&aelig;c dixi&longs;&longs;e, quam reprehen&longs;io&shy;<lb/>nis, in quam veritatis amore me tractum vi <lb/>omnes intelligunt. </s>

<s>Igitur hoc verum non e&longs;t, <lb/>aquam ade&ograve; magnam e&longs;&longs;e, nec totius terr&aelig; <lb/>partem e&longs;&longs;e notatu dignam: quia tamen ob <lb/>leuitatem terr&aelig; &longs;uper&longs;tat parua aqua, quicquid <lb/>e&longs;t humile ac in&aelig;quale in terr&aelig; &longs;uperficie <lb/>complet. </s>

<s>Hacque ratione dum tot maria fa&shy;<lb/>cit, ampli&longs;&longs;imumque oceanum tot flumina, <lb/>maior terra exi&longs;timata e&longs;t. </s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i ad ambi&shy;<lb/>tum &longs;olum re&longs;piciamus, for&longs;an res vera e&longs;&longs;e <lb/>po&longs;&longs;et: at c&ugrave;m ad profunditatem, nullam ha&shy;<lb/>bet comparationem. </s>

<s>Indicio e&longs;t, quod nullibi <lb/>pr&aelig;terquam in gurgitibus aqua maris pro&shy;<lb/>funditatem habet effatu dignam, &longs;ed alibi pa&longs;&shy;<lb/>&longs;us 1000. aut 500. aut 200. vel 300. qu&aelig; al&shy;<lb/>titudo &longs;i ad terr&aelig; magnitudinem comparetur, <lb/>e&longs;t vt &longs;udoris ad hominem. </s>

<s>In gurgitibus ali&shy;<lb/>quanto profundior e&longs;t aqua, qu&ograve;d par &longs;it lo&shy;<lb/>cum eum potius aqua quam leui&longs;&longs;imo a&euml;re <lb/>compleri. </s>

<s>Solida igitur e&longs;t &longs;ubtus terra, in <lb/>parte modicum aqu&aelig; ob cauitatem infu&longs;um <lb/>&longs;it: alicubi parum a&euml;ris, non multum, paucis <lb/>annis, non perpetu&ograve;, continetur. </s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i <lb/>aqua elementum e&longs;&longs;et ac ade&ograve; grande, opor. <lb/></s>

<s>teret vt etiam in terra, &longs;ic maximam maris <lb/>partem fundo carere. </s>

<s>Nam certum e&longs;t, &longs;i <lb/>pro 1000. pa&longs;&longs;. </s>

<s>1000. pa&longs;&longs;uum millia obtine&shy;<lb/>ret, aut duplum huius quod par e&longs;&longs;et magni&shy;<lb/>tudinem, &longs;i tantam quantam exi&longs;timant ha&shy;<lb/>beret, nullum fundi ve&longs;tigium &longs;uperfuturum. <lb/></s>

<s>Qu&ograve;d c&ugrave;m vbique pr&aelig;ter quam in gurgitibus <lb/>(vt dixi ) appareat: gurges autem omnis an&shy;<lb/>gu&longs;tus &longs;it manife&longs;tum e&longs;t aqu&aelig; elementum <lb/>non admodum magnum e&longs;&longs;e. </s></p><p type="main">

<s>Itaque tria elementa &longs;unt, quorum leui&longs;&longs;i&shy;</s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg242"/><lb/>mum &amp; maximum a&euml;r, proximum magnitu&shy;<lb/>dine terra, ambo h&aelig;c per &longs;e nece&longs;&longs;aria: quo&shy;<lb/>rum a&euml;r in &longs;ublimi, terra in imo: minimum <lb/>ac qua&longs;i non nece&longs;&longs;arium aqua in medio ho&shy;<lb/>rum. </s>

<s>Nam &longs;i homines &longs;ine cibo viuere po&longs;&shy;<lb/>&longs;ent, vt gratia exempli lapides, aqua non <lb/>e&longs;&longs;et nece&longs;&longs;aria. </s>

<s>Ver&ugrave;m quia non &longs;ol&ugrave;m vi&shy;<lb/>uere, &longs;ed ali ac generari, cre&longs;cer&eacute;que nece&longs;&shy;<lb/>&longs;arium fuit, aqua creata e&longs;t. </s>

<s>C&ugrave;m igitur lo&shy;<lb/>cus aqu&aelig; capacior &longs;it elemento aqu&aelig;, e&longs;t enim <lb/>quicquid humile e&longs;t in terra, ob hoc terra <lb/>vndique extuberat continente, in&longs;uli&longs;que, &amp; <lb/>hominibus ac c&aelig;teris animalibus habitatio&shy;<lb/>nem pr&aelig;bet. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg242"/>Elemento&shy;<lb/>rum magni&shy;<lb/>tudo.</s></p><p type="main">

<s>Igitur ex hoc manife&longs;tum e&longs;t, quonam pa&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg243"/><lb/>cto facil&egrave; fiant inundationes, quas diluuia <lb/>&longs;olent appellare. </s>

<s>Nam cum aqua modica &longs;it <lb/>natura, atque in terr&aelig; &longs;uperficie con&longs;tituta, <lb/>&longs;i paululum incre&longs;cat, humilia loca obruit, <lb/>ac breui etiam reuocatur, quia parua e&longs;t etiam <lb/>cum aucta fuerit. </s>

<s>At &longs;i tanta quanta exi&longs;ti&shy;<lb/>mabatur foret, maximo indigeret incremen&shy;<lb/>to ad inundationes. </s>

<s>Quamobrem nunquam <lb/>accidi&longs;&longs;ent inundationes: &amp; &longs;i mod&ograve; accidi&longs;&shy;<lb/>&longs;ent, vix vnquam, ni&longs;i extincto penit&ugrave;s hu&shy;<lb/>mano genere, potui&longs;&longs;ent renocari: pluribu&longs;&shy;<lb/>que annis, non men&longs;ibus &longs;ub aqua terra la&shy;<lb/>tui&longs;&longs;et. </s>

<s>At vt Plato recitat, non &longs;emel fu&ecirc;re, <lb/>&longs;ed pluries, h&aelig; inundationes: &amp; rur&longs;us paucis <lb/>men&longs;ibus de&longs;i&ecirc;re. </s>

<s>Pauca facta e&longs;t igitur, vt <lb/><arrow.to.target n="marg244"/><lb/>locus habitationi relinqueretur, vt &longs;ua frigi&shy;<lb/>ditate temperaret, non de&longs;trueret vitam ani&shy;<lb/>mantium. </s>

<s>Et quoniam h&aelig;c mini&longs;trorum ge&shy;<lb/>neratio &longs;ol&ugrave;m in terr&aelig; &longs;uperficie erat nece&longs;&longs;a&shy;<lb/>ria, ob id igitur vt &longs;uperficiem &longs;olam occu&shy;<lb/>paret, in qua metalla, plant&aelig;, animalia, pi&longs;ces <pb xlink:href="016/01/054.jpg" pagenum="405"/>ali oportebat ac generari, pauca, &amp; in &longs;uper&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg245"/><lb/>ficie terr&aelig; facta e&longs;t. </s>

<s>At quia periculum non <lb/>leue erat, ne ab a&euml;re ac Solis radiis nimium <lb/>con&longs;umeretur, motus perpetuus illi adiun&shy;<lb/>ctus e&longs;t: ob idque, quia non mouentur <lb/>aqu&aelig; <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/> vt dixi) celeriter computre&longs;cunt, &amp; <lb/>multum re&longs;oluuntur. </s>

<s>Cautum e&longs;t etiam il&shy;<lb/>lius generationi &longs;ub polis &amp; immotibus <lb/>cumque terra &longs;ub torrida nimium exurere&shy;<lb/>tur, cauit natura, vt locus ille humillimus <lb/>e&longs;&longs;et, atque ob id aqu&aelig; omnes fluunt ver&longs;us <lb/>meridiem. </s>

<s>Sib &amp; Nilus quanquam ex Lun&aelig; <lb/>montibus oriatur iuxta Capricorni circu&shy;<lb/>lum, attamen tran&longs;gre&longs;&longs;us &aelig;quinoctij circu&shy;<lb/>lum totam penetrat zonam torridam eodem <lb/>impetu in no&longs;trum mare delatus iuxta Ale&shy;<lb/>xandriam. </s>

<s>Oportuit igitur ibi frigidi &amp; hu&shy;<lb/>midi elementi maximam partem con&longs;i&longs;tere <lb/>vbi maior illius erat nece&longs;&longs;itas ob Solis ca&shy;<lb/>lorem. </s>

<s>Simul ver&ograve; cautum e&longs;t &longs;ecuritati in&shy;<lb/>termediorum locorum nam fluente aqua in <lb/>eandem &longs;emper partem, regiones &longs;ubmergi <lb/>non poterant: quod &amp; cauent qui agros <lb/>liberant ab inundatione, &amp; qui paludes &longs;ic&shy;<lb/>cant: ergo &longs;i non e&longs;&longs;et aquarum ad decli&shy;<lb/>uia lap&longs;us, iam tota terra palus e&longs;&longs;et. </s>

<s>Vt <lb/>ver&ograve; decliuior e&longs;&longs;et locus ver&longs;us meridiem, <lb/>&amp; paul&ograve; altior iuxta polos, calor Solis con&shy;<lb/>&longs;umens effecit, &amp; frigus iuxta polos montes <lb/>alti&longs;&longs;imos &longs;eruans: iam enim docuimus <lb/>qu&ograve;d calor con&longs;umit &amp; exedit, frigus con&shy;<lb/>&longs;eruat. </s>

<s>Ob h&aelig;c alti&longs;&longs;ima e&longs;t, fuit, eritque <lb/>&longs;emper plaga iuxta polos, &amp; in medio hu&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg246"/><lb/>millima. </s>

<s>Quare &longs;olem non oportuit vnde&shy;<lb/>quaque circumferri, nec ad polos: nam &longs;i <lb/>&longs;ingulis annis per totum orbem feratur, ne&shy;<lb/>ce&longs;&longs;e e&longs;t vt terra &aelig;qualis euadat, atque ea de <lb/>cau&longs;a vel tota &longs;iccetur, vel tota aquis obrua&shy;<lb/>tur. </s>

<s>Sed cum hoc non &longs;ufficeret ad flumi&shy;<lb/>num liberum cur&longs;um &longs;&aelig;pius occurrentibus <lb/>locis in via altiorum proueni&longs;&longs;et, hoc natu&shy;<lb/>ra &longs;agax aqu&aelig; dedit, vt tant&ugrave;m po&longs;&longs;it a&longs;&shy;<lb/>cendere, quantum e&longs;t quod de&longs;cendit, vt <lb/>&longs;ic &longs;uperatis montibus ac collibus in mare <lb/>tandem feratur. </s>

<s>Ergo aqua parua e&longs;t, atque <lb/><arrow.to.target n="marg247"/><lb/>in &longs;uperficie &longs;ita terr&aelig;. </s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i tanta foret <lb/>quanta fertur, later&eacute;tque &longs;ub terra, vel <lb/>mota perpetuum motum terr&aelig; excitaret, vel <lb/>quie&longs;cens putre&longs;ceret. </s>

<s>Horum neutrum cum <lb/>videamus, impo&longs;&longs;ibile e&longs;t aquam magnitu&shy;<lb/>dinem obtinere in comparatione ad terram <lb/>effatu dignam, later&eacute;que in imo terr&aelig;: at nec <lb/>in &longs;uperficie multam fore, &longs;en&longs;um docere <lb/>o&longs;tendimus. </s>

<s>Parua igitur ad modum e&longs;t aqua <lb/>verum terra cum e&longs;&longs;et animalium &longs;edes, &amp; <lb/>mundi centrum circa quod a&longs;tra mouentur, <lb/>&amp; omnium fundamentum, &longs;atis conuenien&shy;<lb/>tem a&longs;&longs;ecuta e&longs;t magnitudinem, quamuis <lb/>ad c&oelig;li ambitum comparata puncti vicem <lb/>obtineat. </s>

<s>Sunt aurem aquarum genera plu&shy;<lb/>rima, &longs;ed &longs;itus &amp; magnitudinis ratione &longs;ic <lb/><arrow.to.target n="marg248"/><lb/>di&longs;tinguuntur. </s>

<s>Qu&aelig; in vnum collecta e&longs;t, <lb/>fal&longs;a, mare vocatur: &longs;i dulcis, lacus: &longs;i non <lb/>mouetur pror&longs;us, palus e&longs;t. </s>

<s>Nece&longs;&longs;e e&longs;t au&shy;<lb/>tem in his limum generari. </s>

<s>Si ver&ograve; profun&shy;<lb/>da non e&longs;t, &longs;tagnum. </s>

<s>Si fluit flumen vel <lb/>fiuuius, &agrave; fluendo dictus. </s>

<s>Si &longs;caturiat, <lb/>fons. </s>

<s>Si ex pluuiis, vel niuibus colliga&shy;<lb/>tur, torrens. </s>

<s>Torrentes autem ob id mani&shy;<lb/>fe&longs;tum e&longs;t non &longs;emper fluere. </s>

<s>Riuulus au&shy;<lb/>tem, cum exiguus decurrit. </s>

<s>Omnium alti&longs;&shy;<lb/>&longs;ima palus Alcyonia in Corinthiaco agro, <lb/><arrow.to.target n="marg249"/><lb/>qu&aelig; cum minus tribus &longs;tadiis in ambitu <lb/>habeat. </s>

<s>Nero multorum &longs;tadiorum funibus <lb/>iunctis fundum non potuit plumbo explora&shy;<lb/>re, ade&ograve; profundis gurgitibus continebatur. <lb/></s>

<s>Huic &longs;imilem e&longs;&longs;e referunt lacum in&longs;ula re&shy;<lb/>gi&aelig; Dani&aelig;, &longs;eu Cimbri&aelig; Cher&longs;one&longs;i, cui <lb/>nomen e&longs;t Bornholm: neque enim illius <lb/>imum percipit, quamuis exiguus. </s>

<s>Gene&shy;<lb/>raliter autem in littoribus. </s>

<s>Noruagi&aelig; pro&shy;<lb/>fundi&longs;&longs;imi &longs;unt &longs;pecus, atque ide&ograve; gurgi&shy;<lb/>tes. </s>

<s>Cum enim inter alti&longs;&longs;imas rupes, pa&shy;<lb/>r&uacute;mque di&longs;tantes, atque e&ograve; magis &longs;i in val&shy;<lb/>le &longs;pecus profundi &longs;int, aqua permeat, <lb/>obruitque &longs;umm&egrave; nece&longs;&longs;e e&longs;t lacum e&longs;&longs;e an&shy;<lb/>gu&longs;tum profundi&longs;&longs;imo vortice. </s>

<s>Sal&longs;a palus <lb/>M&aelig;otica e&longs;t, atque ob id &amp; va&longs;titatem ce&shy;<lb/>lebrata. </s>

<s>At fluminum &longs;atis rect&egrave;, meo iu&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg250"/><lb/>dicio, cau&longs;as &amp; modum defluxus explica&shy;<lb/>uimus: &longs;ed vnde oriantur, &longs;&aelig;p&egrave; dubitatum <lb/>e&longs;t, tam perenni ac multiplici aquarum <lb/>decur&longs;u. </s>

<s>Ergo generari illas exi&longs;timat Phi&shy;<lb/>lo&longs;ophus. </s>

<s>Salomon ex mari per circuitum <lb/>deriuari, alij ex pluuiis ac niuibus coacer&shy;<lb/>uari, alij emergere ex fontibus &longs;ub terra <lb/>latentibus. </s>

<s>Non gigni in montibus, nec <lb/>ex a&euml;re, pal&agrave;m e&longs;t omnem aquam, c&ugrave;m <lb/>Tanais in Mo&longs;coui&aelig; campis &longs;caturiat: ve&shy;<lb/>r&ugrave;m c&ugrave;m aqua non a&longs;cendat, ni&longs;i de&longs;cen&shy;<lb/>dat &egrave; montibus altioribus, illam e&ograve; deri&shy;<lb/>uari nece&longs;&longs;e e&longs;t. </s>

<s>Nec ex mari ip&longs;o ad tan&shy;<lb/>tam altitudinem, quanta e&longs;t montium ver&shy;<lb/>tex pote&longs;t a&longs;cendere: &amp; antequam ad mon&shy;<lb/>tes perueniat, nulla e&longs;t ratio quin vbique <lb/>erumpat: nec vnquam flumina minueren&shy;<lb/>tur, mar&eacute;que ip&longs;um non tot fluminibus <lb/>&longs;ufficeret, ver&ugrave;m quand&oacute;que &longs;iccaretur, <lb/>c&ugrave;m maxima pars aquarum Solis calore <lb/>euane&longs;cat: motus etiam ille &longs;ub terra, il&shy;<lb/>lam ( vt dixi ) concuteret: neque ratio <lb/>e&longs;t, cur ab illo monte fluat, ab alio non. <lb/></s>

<s>Qu&ograve;d etiam tam pura reddatur ab omni <lb/>&longs;al&longs;edine &amp; amaritudine, vix e&longs;t veri&longs;i&shy;<lb/>mile. </s>

<s>Nec ex niuibus &longs;olis, c&ugrave;m &egrave; monti&shy;<lb/>bus aqua etiam fluat c&ugrave;m nullis teguntur <lb/>niuibus, nulli&longs;que imbribus made&longs;cunt: <lb/>generari ver&ograve; tantam aquarum molem, ac <lb/>tam perennem, omnin&ograve; incredibile e&longs;t. <lb/></s>

<s>Quid igitur dicendum? </s>

<s>ex omnibus his <lb/>cau&longs;is fieri: ver&ugrave;m origo maxima e&longs;t, quia <lb/>a&euml;r in aquam tran&longs;it, p&ograve;&longs;t etiam nix &amp; <lb/>imbres a&longs;&longs;idui ad hoc non parum condu&shy;<lb/>cunt. </s>

<s>Qu&agrave;m etiam cau&longs;am putat Herodo&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg251"/><lb/>tus, inundationis eius quam Nilus facit <lb/>in &AElig;gypto. </s>

<s>Siquidem illius &longs;ententia ta&shy;<lb/>lis e&longs;t, quod Nilus &aelig;&longs;tiuo &longs;ol&longs;titio intu&shy;<lb/>me&longs;cere incipiat, &amp; v&longs;que ad 45. dies <lb/>&longs;equentes cre&longs;cat, atque &AElig;gyptum inun&shy;<lb/>det, totidem ver&ograve; ferm&egrave; diebus decre&longs;cat. <lb/></s>

<s>Antiquo tempore, Herodoti &longs;cilicet, ad 14. <lb/>cubitum incrementum maximam afferebat <lb/>vbertatem, ad octo &longs;terilitatem: p&ograve;&longs;t Stra&shy;<lb/>bonis temporibusminus cre&longs;cebat, nec octo <lb/>cubitorum incrementum attulit. </s>

<s>Sed pr&aelig;&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg252"/><lb/>&longs;enti &aelig;tate, &longs;eu depr&aelig;hen&longs;o errore, &longs;eu mu&shy;<lb/>tato ritu, c&ugrave;m ad 15. brachia exundat, ma&shy;<lb/>xima fit vbertas. </s>

<s>A 15. ad 18. detrimenta <pb xlink:href="016/01/055.jpg" pagenum="406"/>affert leuia, &amp; pericula grandia: &longs;upr&agrave; au&shy;<lb/>tem &AElig;gyptius mergitur, &amp; detrimenta ma&shy;<lb/>gna patitur, cum &longs;ubmer&longs;ionis euidenti di&longs;&shy;<lb/>crimine, &longs;i mod&ograve; euadat. </s>

<s>A 15. infr&agrave; v&longs;que <lb/>ad 12. annon&aelig; caritatem, &longs;ed leuem in&shy;<lb/>fert: &agrave; 12. ad 10. grauem. </s>

<s>Infr&agrave; autem nun&shy;<lb/>quam &longs;ub&longs;i&longs;tere videtur. </s>

<s>H&aelig;c e&longs;t recens rei <lb/>huius hi&longs;toria omni fide digna. </s>

<s>Sed ad He&shy;<lb/>redotum venio, cuius de Nili incremento <lb/>&longs;ententiam mal&egrave; conuer&longs;am, deteri&uacute;&longs;que in&shy;<lb/>tellectam, nuper ego emendaui explicaui&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg253"/><lb/>que. </s>

<s>Hanc etiam Strabo confirmauit. </s>

<s>Ne&shy;<lb/>que tamen cuiquam mirum videri debet, <lb/>qu&ograve;d quum Nilus habeat ortum vbi Sol, <lb/>dum Sol e&longs;t facit nobis hyemem in no&longs;tra <lb/>&aelig;tate, qu&aelig; illis initium e&longs;t hyemis, niues <lb/>imbr&eacute;&longs;que genitos incrementum flumini, at&shy;<lb/>que ex eo inundationis occa&longs;ionem pr&aelig;&longs;ta&shy;<lb/>re: at nunc long&egrave; maior tempore facta e&longs;t <lb/>inundatio: temporibus namque Strabonis <lb/>iam &longs;exaginta diebus campi &longs;iccabantur. <lb/></s>

<s>Inundationis cau&longs;a e&longs;t fluminis magnitudo. <lb/></s>

<s>Maximus enim fluuiorum, vt Arianus &longs;cri&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg254"/><lb/>bit, Ganges p&ograve;&longs;t quem Indus, p&ograve;&longs;t Nilus. <lb/></s>

<s>Ergo Gangete primo, Indoque &longs;ecundo, <lb/>tertio Nilo, Hi&longs;ter quarto loco adnumera&shy;<lb/>bitur. </s>

<s>Quintus in Libya, Niger &agrave; Ptolo&shy;<lb/>m&aelig;o vocatus, Nilo haud minor, na&longs;citur <lb/>&egrave; Thala monte: nunc &agrave; Lu&longs;itantis Senega <lb/>vocatur in fluuius. </s>

<s>In Nilum nullum om&shy;<lb/>nin&ograve; flumen influit. </s>

<s>Ace&longs;inem, qui in In&shy;<lb/>dum influit, quatuor pen&egrave; Millia pa&longs;&longs;uum <lb/>latitudinis habere, autor e&longs;t Arrianus. </s>

<s>Sed <lb/>Ganges vbi e&longs;t angu&longs;ti&longs;&longs;imus, 12000. pa&longs;&shy;<lb/>&longs;uum patet, ac in&longs;uper quingentis: vbi <lb/>lat&egrave; patet, nulli videntur termini. </s>

<s>Alios <lb/>incredibilis va&longs;titatis, &longs;i vera referunt, in <lb/>Bra&longs;ilia amnes inuen&ecirc;re Hi&longs;pani, velut <lb/>Platam, qui o&longs;tio 30000. pa&longs;&longs;uum in mare <lb/>deuoluebatur. </s>

<s>E&longs;t &amp; Maragnonus, qui cum <lb/>ingreditur mare, pa&longs;&longs;ibus 80000. patet: <lb/>Dabaida ver&ograve;, &amp; &longs;anct&aelig; Marth&aelig;, 30000. <lb/>atque hi tres ( vt ferunt ) in littore boreali <lb/><arrow.to.target n="marg255"/><lb/>iuxta Pariam. </s>

<s>Sed mutatur ratio magnitu&shy;<lb/>dinis per tempora. </s>

<s>Omnium, enim morta&shy;<lb/>lium quidam e&longs;t vici&longs;&longs;itudo: namque fluuij <lb/>influentes non &longs;olum amnes alios in quos <lb/>influunt, &longs;ed etiam mari &longs;iccare con&longs;ueue&shy;<lb/>runt. </s>

<s>Narrat Herodotus, Acheloum mare <lb/>profluentem, tantum arenarum aduexi&longs;&longs;e <lb/>(hoc enim modo &longs;iccant maria ) vt Echina&shy;<lb/>nadum in&longs;ulas media iam ex parte conti&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg256"/><lb/>nenti adiecerit. </s>

<s>Author e&longs;t. </s>

<s>Polybius, Tanaim <lb/>&amp; c&aelig;teros fluuios &longs;ic mare &longs;uo tempore Eu&shy;<lb/>xinum implere, ac M&aelig;otim paludem, vt iam <lb/>ip&longs;a non amplius habeat altitudinis aqu&aelig; <lb/>qu&agrave;m &longs;eptem vlnas, &amp; pro &longs;al&longs;a dulcis illa <lb/><arrow.to.target n="marg257"/><lb/>facta e&longs;t. </s>

<s>De Ehinadibus qua&longs;dam iam con&shy;<lb/>tinenti iunctas refert Strabo, indi&eacute;&longs;que re&shy;<lb/>liquas iungi, c&ugrave;m qu&aelig; plurimum abe&longs;t, &longs;o&shy;<lb/>l&ugrave;m 15. &longs;tadiis ab o&longs;tio Acheloi fluminis <lb/>di&longs;tet. <lb/><arrow.to.target n="marg258"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg243"/>Diluuiorum <lb/>cau&longs;a.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg244"/>In Tim&aelig;o. <lb/></s>

<s>Cau&longs;a par&shy;<lb/>nitatis a <lb/>qu&aelig;.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg245"/>Cau&longs;a mo&shy;<lb/>tus aqua&shy;<lb/>rum ver&longs;us <lb/>meridiem.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg246"/>Cur &longs;ol non <lb/>accedat ad <lb/>polos. <lb/></s>

<s>Cur aqua <lb/>tantum a&longs;&shy;<lb/>cendat <expan abbr="qu&atilde;-tum">quan&shy;<lb/>tum</expan> de&longs;cen&shy;<lb/>dit.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg247"/>De elemen&shy;<lb/>torum ma&shy;<lb/>gnitudinis <lb/>cau&longs;a &amp; &longs;i&shy;<lb/>gno.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg248"/>Aquarum <lb/>genera &agrave; &longs;itu <lb/>&amp; magni&shy;<lb/>tudine &longs;um&shy;<lb/>pta.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg249"/>Palus Al&shy;<lb/>cyonia pro&shy;<lb/>fundi&longs;&longs;ima.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg250"/>De ortu flu&shy;<lb/>minum.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg251"/>Libro. <!-- KEEP S--></s>

<s>2.<!-- KEEP S--></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg252"/>Nili inun&shy;<lb/>datio.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg253"/>15. &amp; 17. li&shy;<lb/>bro Geogra <lb/>phi&aelig;.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg254"/>Qui maxi&shy;<lb/>mi fluuij.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg255"/>Flumina <lb/>&longs;iccant ma&shy;<lb/>ria.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg256"/>Libro 2.<!-- KEEP S--></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg257"/>10. Geo&shy;<lb/>graph.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg258"/>Nilus cur <lb/><gap/>ura careat.</s></p><p type="main">

<s>Sed po&longs;tquam in fluminum narrationem <lb/>incidimus, non abs re erit con&longs;iderare cur <lb/>&longs;olus Nilus aura careat, vel &longs;altem caruit: <lb/>nam Herodotus hoc con&longs;tanter affirmat. <lb/></s>

<s>Nobis id cur&aelig; maxim&eacute; e&longs;&longs;e debet, vt cau&longs;am <lb/>rerum inueniamus, ne &longs;i cur&longs;u temporis in <lb/>aliis adueniant, quam in aliis ce&longs;&longs;auerunt <lb/>po&longs;t perplexi h&aelig;reamus. </s>

<s>Ergo aura maxim&egrave; <lb/>fit vbi aqua teporem &agrave; Sole conceperit. <lb/></s>

<s>Indicio e&longs;t, quod &longs;ub ortu &amp; occa&longs;u, non <lb/>media die, circa flumina &aelig;&longs;tate oritur. </s>

<s>C&ugrave;m <lb/>enim Sol eleuat, nec attrahit ad &longs;uperiora <lb/>aqu&aelig; motu a&euml;r impellitur: qui ab aqua re&shy;<lb/>frigeratus, auram &longs;uauem efficit, quam iux&shy;<lb/>ta exortum Solis &amp; occa&longs;um &aelig;&longs;tate circa <lb/>flumina &longs;entire &longs;olemus. </s>

<s>At Nili initium <lb/>proculdubio c&ugrave;m citra circulum brumalem <lb/>&longs;it &amp; totus per torridam feratur regionem, <lb/>auram nunquam concipere poterit: nam et&longs;i <lb/>creetur aliqua, &longs;tatim immodico Solis calo&shy;</s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg259"/><lb/>re con&longs;umitur. </s>

<s>Flumen ver&ograve; eodem cur&longs;u <lb/>quo a&euml;rem refrigerat, purgatur ab omni ter&shy;<lb/>rena &longs;orde: ideoque nullum &longs;al&longs;um: po&longs;&longs;et <lb/>tamen e&longs;&longs;e, vbi &egrave; loco proximo materia &longs;al&shy;<lb/>&longs;a in illud influeret: verum et&longs;i contingere <lb/>po&longs;&longs;it, haud tamen facil&egrave;, ob dictam cau&longs;am <lb/>huius exemplum inuenias. </s>

<s>Sic Nilus c&ugrave;m <lb/>&egrave; longi&longs;&longs;imis veniat regionibus, &amp; calore <lb/>Solis torreatur, aquas &longs;ecum defert &longs;aluber&shy;<lb/>rimas. </s>

<s>At maria omnia &longs;al&longs;a &longs;unt, atque <lb/>etiam amara: cuius rationem vbi expo&longs;uero <lb/>prius, propo&longs;itam qu&aelig;&longs;tionem &longs;ubiiciam. <lb/></s>

<s>Qu&ograve;d igitur aqua ex imbre flumina augere <lb/>po&longs;&longs;it, apud nos videmus per&longs;&aelig;pe, dum po&longs;t <lb/>pluuias extenuati iam ant&egrave; fluuij, ade&ograve; cre&longs;&shy;<lb/>cunt vt agros inundent: quidam etiam tor&shy;<lb/>rentes, quorum &longs;ol&ugrave;m fo&longs;&longs;a lapillis plena &longs;u&shy;<lb/>pererat, ade&ograve; per plures dies aqua copio&longs;a <lb/>decurrunt, quam vel Solis imbribus conce&shy;<lb/>perunt, aut niuibus liquatis, vt magni flu&shy;<lb/>minis vicem ac &longs;peciem &longs;ubeant. </s>

<s>Nec differt <lb/>torrens &agrave; flumine, ni&longs;i qu&ograve;d non perennis <lb/>e&longs;t: nam nec illius cau&longs;a talis e&longs;t. </s>

<s>Igitur &longs;i <lb/>montes mane inui&longs;as, hudos inuenies. </s>

<s>Sen&shy;<lb/>&longs;im igitur intra extr&aacute;que riuuli coacta aqua <lb/>effluunt, atque multi in vnum coeuntes flu&shy;<lb/>men efficiunt: hoc ni&longs;i pluuiis, aut niuium <lb/>liquefactione adiuuetur, extenuatum &longs;em&shy;<lb/>per videbis. </s>

<s>Quo tempore parua aqua &longs;uffi&shy;<lb/>cit, non &longs;ol&ugrave;m qu&ograve;d parum aqu&aelig; illius al&shy;<lb/>ueus contineat, &longs;ed qu&ograve;d dum lent&egrave; fluit ea&shy;<lb/>dem aqua pluribus in locis &longs;atisfacit. </s>

<s>Hac <lb/><arrow.to.target n="marg260"/><lb/>ver&ograve; cau&longs;a haud dubium relinquitur, cur flu&shy;<lb/>uij matutin&ograve; &longs;oleant excre&longs;cere, tum maxi&shy;<lb/>m&egrave; ea parte qua fonti &longs;uo fuerint proximi: <lb/>nempe nocte multum roris &aelig;&longs;tate, multum <lb/>nebul&aelig; hyeme decidit: qu&ograve; fit vt &longs;equenti <lb/>Solis exortu cre&longs;cere multum incipiant, &amp; <lb/>maxim&egrave; temporibus mediis Autumno &amp; Ve&shy;<lb/>r&egrave;, c&ugrave;m pruina cadens Solis tempore di&longs;&longs;ol&shy;<lb/>uitur. </s>

<s>Igitur aqua qu&aelig; intra montem lapi&shy;<lb/>dum frigore, &amp; qu&aelig; extra noctis auxilio <lb/>creatur, intr&ograve; &longs;en&longs;im labitur. </s>

<s>Pars etiam ex&shy;<lb/>tr&agrave; in riuulos cogitur, inde &egrave; multis riuulis <lb/>flumen exiguum plerunque creatur, &egrave; pluri&shy;<lb/>bus exiguis magnum, vt Padus, Hi&longs;ter, In&shy;<lb/>dus, Euphrates. </s>

<s>H&aelig;cque e&longs;t cau&longs;a perpetui&shy;<lb/>tatis fluminum, &longs;icut incrementi pluui&aelig;, &amp; <lb/>niues. </s>

<s>Tanais ver&ograve; &amp; fontes omnes qui &egrave; <lb/>locis planis &longs;caturiunt, non ibi creantur, &longs;ed <lb/>in montibus, inde ad locum illum delati, ea <lb/>ratione <expan abbr="qu&atilde;">quam</expan> diximus nuper, qu&ograve;d aqua cum <lb/>pr&aelig;mitur &egrave; locis altioribus tantum a&longs;cendit <lb/>quantum de&longs;cenderat, emergunt &egrave; terra. <lb/></s>

<s>Mare autem non mittit fontes ni&longs;i &longs;al&longs;os: <lb/>nam quidam proximi na&longs;cuntur, &longs;ed &longs;al&longs;i <pb xlink:href="016/01/056.jpg" pagenum="407"/>&longs;unt. </s>

<s>Non negauerim, qu&ograve;d tamen ob &aelig;&longs;tum <lb/>illius e&longs;t diffieillimum, decurrientibus aquis <lb/>maris &longs;ub terra magno impetu, ac procul, <lb/>aqu&aelig; dulcis fontem po&longs;&longs;e &longs;caturire. </s>

<s>Indicio <lb/>e&longs;t, &longs;al&longs;edinem minui &longs;pacij longitudine, <lb/>qu&ograve;d putei effo&longs;&longs;i qu&ograve; magis &agrave; mari di&longs;tant, <lb/>e&ograve; minus &longs;unt &longs;al&longs;i. </s>

<s>Ver&ugrave;m hoc for&longs;itan non <lb/>tam fiet &longs;eparatione &longs;alis ex di&longs;tantia, qu&agrave;m <lb/>admi&longs;tione aliarum dulcium aquarum. </s>

<s>Exi&shy;<lb/>&longs;timandum tamen aquam puteorum, quam <lb/>Hau&longs;um vocant Mediolanen&longs;es, &egrave; mari de&shy;<lb/>riuari. </s>

<s>Siquidem non tam impetu, qu&agrave;m <lb/>&longs;pacij longitudine, nec tam admi&longs;tione dul&shy;<lb/>cium aliarum aquarum, qu&agrave;m &longs;alis grauita&shy;<lb/>te, aqua ip&longs;a dulce&longs;cit. </s>

<s>Nam &longs;al in aqua <lb/>c&ugrave;m quieuerit, de&longs;cendit ad imum grauita&shy;<lb/>te &longs;ui: currente autem aqua repurgatur &agrave; <lb/>terra. </s>

<s>Sed ob id mare, neque quie&longs;cit, nec <lb/>currit, &longs;ed &aelig;&longs;tu agitatur, vt &longs;al&longs;um maneat. <lb/></s>

<s>Tribus igitur modis aqua maris fontibus <lb/>&longs;caturiens procul dulcis euadit: permi&longs;tio&shy;<lb/>ne aliorum dulcium cur&longs;u, atque ob id pur&shy;<lb/>gatione &agrave; limo atque arena, &amp; falis &longs;pont&egrave; <lb/>de&longs;cendentis grauitate. </s>

<s>Atque hoc etiam <lb/>commodum dulcis aqu&aelig; mare ip&longs;um pr&aelig;&shy;<lb/>bet. </s>

<s>Sed de fluminum ortu rect&egrave; videtur <lb/>Ari&longs;toteles &longs;en&longs;i&longs;&longs;e: vbi ver&ograve; in cauum am&shy;<lb/>plumque locum influxerint, lacus creant. <lb/></s>

<s>Igitur fluminum, ac fontium, torrentium&shy;<lb/>que ac lacuum cau&longs;am diximus. <lb/><arrow.to.target n="marg261"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg259"/>Flumen cur <lb/>nullum &longs;al&shy;<lb/>&longs;um.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg260"/>Cur flumina <lb/>matutin&ograve; <lb/>maxim&egrave; <lb/>cre&longs;cunt.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg261"/>Mare cur <lb/>&longs;al&longs;um.</s></p><p type="main">

<s>Reliquum e&longs;t, vt doceamus, qu&aelig;nam &longs;it <lb/>cau&longs;a, cur mare &longs;it &longs;al&longs;um. </s>

<s>Iuxta Ari&longs;tote&shy;<lb/>lis &longs;ententiam, qu&aelig; &agrave; paucis intellecta e&longs;t, <lb/>ca e&longs;t a&longs;&longs;iduus imbrium in ip&longs;um ca&longs;us, iam <lb/>ab &aelig;terno per&longs;euerans. </s>

<s>Quanquam enim <lb/>non hoc in mare loco, quo nunc iacet, &aelig;ter&shy;<lb/>num &longs;it, cum tamen &egrave; mari mare fiat, &aelig;ter&shy;<lb/>num e&longs;&longs;e ac fui&longs;&longs;e nece&longs;&longs;arium e&longs;t continui&shy;<lb/>tate aquarum. </s>

<s>Inditio e&longs;t, qu&ograve;d omnia ab <lb/>vno deriuantur, Mediterraneum, Rubrum, <lb/>Euxinum, Ca&longs;pium, Magalianum, Hyper&shy;<lb/>boreum, Germanicum, Herculeum, Canta&shy;<lb/>bricum, Britannicum, Sarmaticum. </s>

<s>Indicum <lb/>Africum, Balthicum, Glaciale: tum &longs;inus, <lb/>vt Barbaricus, Atlanticus, Magnus, Arabi&shy;<lb/>cus, Per&longs;icus, M&aelig;ot&iacute;&longs;que palus, Oceani par&shy;<lb/>tes &longs;unt, aut germina. </s>

<s>Neque ignoro Pto&shy;<lb/>lom&aelig;um de Ca&longs;pij maris ortu aliud &longs;entire, <lb/>ip&longs;umque ab Oceano &longs;eparare: at non ex <lb/>&longs;ententia Plinij, nec Strabonis, aut Solini, <lb/>vel Pri&longs;ciani. </s>

<s>Sec hoc parum refert, neque <lb/>enim repugnat, et&longs;i non &longs;it, mare tamen e&longs;&longs;e <lb/>qu&ograve;d cum aliis non conueniat, vt Mortuum <lb/>mare, &amp; Galil&aelig;&aelig;, qu&aelig; cum inuicem con&shy;<lb/>ueniant, non tamen Oceani &longs;unt membra <lb/>&longs;unt tamen ambo &longs;al&longs;a, &amp; qu&ograve;d magis mi&shy;<lb/>rum e&longs;t, Mortuum etiam amarum, inde hi&shy;<lb/>&longs;tori&aelig; cau&longs;am dedit, &amp; tamen plus abe&longs;t &agrave; <lb/>Syriaco, qu&ograve;d e&longs;t Mediteranei pars, qu&agrave;m <lb/>Galil&aelig;um. </s>

<s>Qu&ograve;d igitur nullum pr&aelig;ter hoc, <lb/>&amp; Mortuum, qu&ograve;d olmi Alphaltis lacus vo&shy;<lb/>cabatur, ab Oceano &longs;it &longs;eparatum, &longs;atis <lb/>aperrum e&longs;t: nec prohibet quicquam, &amp; <lb/>h&aelig;c per &longs;ubterraneos &longs;pecus cum illo com&shy;<lb/>municare, atque ob id &aelig;ternum dicere om&shy;<lb/>ne mare, aquarum non loci continuo &longs;ta&shy;<lb/>tu, &longs;emp&eacute;rque &longs;al&longs;um. </s>

<s>Tria enim ad &longs;al&longs;ugi&shy;<lb/>nem &longs;eruandam &longs;ufficere videntur: Solis ca&shy;<lb/>lor, quo terra vritur, putre&longs;cuntque aqu&aelig;: <lb/>qu&ograve;d non decurrat, vt flumina, imbr&eacute;&longs;que <lb/>excipiat. </s>

<s>Omnis enim imbrifera aqua, qu&ograve;d <lb/>Sole torreatur, &amp; mora putre&longs;cat, &longs;ub&longs;al&longs;a <lb/>e&longs;t. </s>

<s>At lacus geniti &longs;unt ver&egrave;, quoniam flu&shy;<lb/>mina &agrave; quibus fiunt initium habuerunt. <lb/></s>

<s>Quamobrem et&longs;i excipiant imbres, &longs;al&longs;um <lb/>tamen &longs;aporem concipere nequeunt. </s>

<s>Nec <lb/>e&longs;&longs;e po&longs;&longs;unt &longs;al&longs;i lacus, ni&longs;i terra ip&longs;a vbi <lb/>&longs;unt &longs;alem pr&aelig;ferat, ob id nec magni qui&shy;<lb/>dem. </s>

<s>Ind cio e&longs;&longs;e pote&longs;t Acronius lacus, <lb/>quem nunc vocant Con&longs;tantien&longs;em, qui <lb/>tamet&longs;i magnitudine mari &longs;imilis ferm&egrave; cui&shy;<lb/>piam videatur, aquis tamen dulcibus, non <lb/>&longs;al&longs;is, plonus e&longs;t, qu&ograve;d illius initium ex <lb/>Rheno flumine fuerit. </s>

<s>Adiuuat tamen ad <lb/>maris &longs;al&longs;uginem illius immen&longs;a va&longs;titas, in <lb/>qua velut &amp; in amplo terr&aelig; &longs;pacio &longs;alis <lb/>montes non paucos contineri nece&longs;&longs;e e&longs;t. <lb/></s>

<s>Ergo &longs;ale di&longs;&longs;oluto, adiuuante pr&aelig;cipu&egrave; illo <lb/>quotidiano &aelig;&longs;tu, &longs;al&longs;um fieri mare totum </s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg262"/><lb/>contingit. </s>

<s>Ob id ex dubitatione, dubitatio <lb/>alia non leuior oritur, cur &longs;cilicet mare <lb/>&aelig;&longs;tum illum, atque non &longs;emel &longs;ingulis die&shy;<lb/>bus patiatur, nec tamen omne, nec &aelig;quali&shy;<lb/>ter. </s>

<s>Oceanus namque palam, &amp; Mediterra&shy;<lb/>nei pauc&aelig; qu&aelig;dam partes, vt Adriaticus &longs;i&shy;<lb/>nus, vbi Veneti&aelig; condit&aelig; &longs;unt, fluunt ac <lb/>refluunt bis ferm&egrave; in die vna. </s>

<s>Sed mare iux&shy;<lb/>ta &AElig;thiopiam, quod Ginegh&aelig; vocatur, qua&shy;<lb/>tuor horis fluere, octo refluere Aloi&longs;ius Ca&shy;<lb/>demu&longs;tus memori&aelig; prodidit, cum c&aelig;tera <lb/>&longs;enis, ac &longs;enis fluant, ac refluant. </s>

<s>Cau&longs;a ob <lb/>quam maria fluant, redeantque pr&aelig;cipua <lb/>e&longs;t, qu&ograve;d cum &longs;al&longs;a &longs;int, non tamen &longs;uffice&shy;<lb/>re poterat hoc ad aquarum &amp; a&euml;ris con&longs;er&shy;<lb/>uationem. </s>

<s>Nam &longs;i aqua maris non mouea&shy;<lb/>tur, putre&longs;cit in va&longs;is, Ari&longs;totele te&longs;te. </s>

<s>At <lb/>qu&aelig; in Mediterraneo e&longs;t ventis conolu&longs;a, <lb/>magis agitatur, nec ob id putre&longs;cit. </s>

<s>Quo&shy;<lb/>nam pacto ver&ograve; &agrave; &longs;yderibus ac Luna mo&shy;<lb/>ueatur, in A&longs;tronomicis edocuimus. </s>

<s>Mouen&shy;<lb/>tur igitur ab Oriente in Occidentem maria <lb/>omnia, qu&aelig; totius habent rationem, vt <lb/>Oceanus, quoniam elementum qua&longs;i vnum <lb/>e&longs;t, atque hoc &agrave; &longs;yderibus agitur. </s>

<s>Qu&aelig;cun&shy;<lb/>que igitur direct&egrave; iacent ad Oceanum, &amp; <lb/>ip&longs;a mouentur eo motu: qu&aelig; ver&ograve; &agrave; latere, <lb/>nequaquam, vt Mediterraneum &amp; Rubrum, <lb/>qu&aelig; &agrave; Boreali latere &longs;unt: nam &longs;ic di&longs;po&longs;i&shy;<lb/>tis locis frangi nece&longs;le e&longs;t impetum ab <lb/>Oriente &amp; Occidente currentium aquarum. <lb/></s>

<s>Qu&ograve;d et&longs;i Mediterraneum ab Oriente vi&shy;<lb/>deatur po&longs;itum, quum Oceanus ad Occiden&shy;<lb/>tem &longs;it, &longs;olum in reflexu ingreditur in Me&shy;<lb/>diterraneum: quum iam non &agrave; &longs;yderibus, <lb/>&longs;ed grauitate ip&longs;a vrgeatur, vnde motum <lb/>&longs;eruare non pote&longs;t. </s>

<s>Aliud huius e&longs;t rei indi&shy;<lb/>cium, qu&ograve;d in Mediterraneo ip&longs;o, in Afri&shy;<lb/>c&aelig; littore iuxta Zygrim qu&ograve;d litus id rect&agrave; <lb/>ab Oriente in Occidentem exporrigatur, &longs;i&shy;<lb/>tu littoris leuem, Lun&aelig; vim adiuuante, fit <lb/>&aelig;&longs;tus. </s>

<s>Mare ver&ograve; Norticum, qu&ograve;d iuxta <lb/>&aelig;quinoctij circulum e&longs;t, &egrave; Boreali latere, <lb/>iuxta Pariam: celerrim&egrave; ex Oriente in Oc&shy;<lb/>cidentem fertui, quoniam Sol ibi robu&longs;tior <lb/>aquas agit. </s>

<s>Sed in Au&longs;trali Sureno, &egrave; regio&shy;<lb/>ne Beragu&aelig; vehementi&longs;&longs;imus &aelig;&longs;tus fit: vbi <lb/>ver&ograve; Norticum &agrave; Boreali latere iacet, pen&egrave; <lb/>nullus. </s>

<s>Moueri igitur aquas in &aelig;&longs;tu &agrave; Luna <pb xlink:href="016/01/057.jpg" pagenum="408"/>o&longs;tendit &aelig;&longs;tus magnitudo in pleniluniis no&shy;<lb/>uilunii&longs;que, paruitas in quadratis: a&longs;cen&longs;&uacute;&longs;&shy;<lb/>que earum, de&longs;cen&longs;&uacute;&longs;que cum Luna v&longs;que <lb/>ad c&oelig;li medium, tumorque illarum &egrave; &longs;yde&shy;<lb/>ris directo &amp; reuolutionis tempus, qu&ograve;d <lb/>horarum e&longs;t ferm&egrave; vigintiquinque. </s>

<s>Qu&ograve; in <lb/>&longs;patio, Luna ad <expan abbr="Orient&etilde;">Orientem</expan> ex oriente redit. </s>

<s><expan abbr="Qu&utilde;">Quum</expan> <lb/>ver&ograve; terram &longs;ic a&longs;trum &longs;equens circumambi&shy;<lb/>re mare &longs;ingulis diebus videatur, cur naues <lb/>vix &longs;ex millia pa&longs;&longs;uum, ni ventis vrgeantur, <lb/><arrow.to.target n="marg263"/><lb/>hor&acirc; vn&acirc; &longs;uperant? </s>

<s>Cau&longs;a e&longs;t, qu&ograve;d non <lb/>tota aqua, nec vna pars Lunam &longs;equatur, <lb/>&longs;ed proxim&aelig; in proximas transferuntur: ve&shy;<lb/>lut &longs;i quis carnem comprimens tumorem <lb/>eleuet, caro quidem parum loco mouebitur, <lb/>celerrim&egrave; tamen tumor per totum crus <lb/>transferetur. </s>

<s>At in Nortiro, vbi diximus <lb/>pen&egrave; nullum e&longs;&longs;e &aelig;&longs;tum, decur&longs;um tamen <lb/>trium men&longs;ium diuturnum, velut in flumi&shy;<lb/>ne naues celeriter moueri nece&longs;&longs;e e&longs;t, qu&ograve;d <lb/>eadem pars aqu&aelig; &longs;emper procedat. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg262"/>Maris &aelig;&longs;t<gap/><lb/>cur fiat.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg263"/>Cur in ma&shy;<lb/>ris &aelig;&longs;tu na&shy;<lb/>ues non ce&shy;<lb/>lerrim&egrave; mo&shy;<lb/>ueantur.</s></p><p type="main">

<s>Sed po&longs;tquam in hos &longs;ermones incidi&shy;<lb/>mus, non &longs;ilebo Philo&longs;ophi rationem, qu&acirc; <lb/>mundum &aelig;ternum e&longs;&longs;e probat ex maris &longs;al&shy;<lb/>&longs;ugine. </s>

<s>E&longs;t autem h&aelig;c: Si mare initium ha&shy;<lb/>buit, ab initio dulce, aut &longs;al&longs;um, erat non &longs;al&shy;<lb/>&longs;um c&ugrave;m tantum &longs;alis non potuerit immi&longs;&shy;<lb/>ceri quodaquam corrumperet, &longs;yncera enim <lb/>omnia facta e&longs;&longs;e exi&longs;timandum e&longs;t. </s>

<s>Nam <lb/>qu&aelig; na&longs;cuntur, vt lacus, &amp; flumina, &longs;apo&shy;<lb/>re carent. </s>

<s>Hoc tamen aduer&longs;us Platonem &longs;o&shy;<lb/>l&ugrave;m dirigitut, qui ( vt in Tim&aelig;o habetur) <lb/>mundum per &longs;eparationem genitum exi&longs;ti&shy;<lb/>mauit. </s>

<s>Ide&oacute;que Na&longs;o dixit: <lb/><emph type="quote"/><emph type="italics"/>Hanc Deus &amp; melior litem natura diremit. <lb/></s>

<s>Nam c&oelig;lo terras, &amp; terris ab&longs;cidit vndas, <lb/>Et liquidum &longs;pi&longs;&longs;o &longs;e<gap/>reuit ab &aelig;there c&oelig;lum. <lb/></s>

<s>Qu&aelig; po&longs;tqu&agrave;m euoluit, c&aelig;c&oacute;que exemit aceruo, <lb/>Di&longs;&longs;ociata locis, concordi pace ligauit.<emph.end type="italics"/><emph.end type="quote"/><lb/>Par igitur fuit nullum fui&longs;&longs;e mare terra, &amp; <lb/>aqua immi&longs;tis, c&ugrave;m &longs;al&longs;um &longs;ol&ugrave;m mi&longs;tione <lb/>fiat. </s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i &longs;apore caruit ab initio, &longs;uc&shy;<lb/>ce&longs;&longs;u ver&ograve; temporis factum e&longs;t &longs;al&longs;um, &longs;al&shy;<lb/>&longs;ugo &aelig;tates habet. </s>

<s>At non habet: neque <lb/>enim nunc &longs;al&longs;ius quam olim fuit, nunquam <lb/>igitur mare factum e&longs;t, itaque nec mundus. <lb/><arrow.to.target n="marg264"/><lb/>C&aelig;terum etiam &longs;ub terra aquarum conge&shy;<lb/>ries &longs;unt lacuum &longs;pecie: vnde Tanais in <lb/>Mo&longs;couia, Lycus in A&longs;ia, Tygris in Me&longs;o&shy;<lb/>potamia perpetu&ograve; decur&longs;u erumpunt. </s>

<s>Refe&shy;<lb/>runt &amp; Timaum in agro Aquilien&longs;i, &amp; in <lb/>Atinate incerti nominis fontem oriri. </s>

<s>Cum <lb/>enim &longs;int &longs;ub terra &longs;pecus, nec profundi vt <lb/>olim in Gabien&longs;i agro ad primum lapidem <lb/>&agrave; Roma, vnde currus &amp; equi, c&ugrave;m pr&aelig;teri&shy;<lb/>rent, &longs;ol&ugrave;m tremebat: nihil mirum e&longs;t, aut <lb/>aquis impleri, aut dehi&longs;cere &longs;ponte terram, <lb/>aut hiantibus a&euml;rem corrumpi. </s>

<s>Et&longs;i parua <lb/>&longs;it h&aelig;c profunditas ad terr&aelig; magnitudinem <lb/>comparata, pote&longs;t tamen vrbes &longs;ubruere, <lb/>lacus admittere, montes relinquere in&aelig;qua&shy;<lb/>li &longs;pecu, c&ugrave;m non quicquid &egrave; directo e&longs;t, <lb/><arrow.to.target n="marg265"/><lb/>dehi&longs;cit. </s>

<s>At puteorum aqu&aelig;, cum &longs;int &longs;ca&shy;<lb/>turigines qu&aelig;dam, quaternis pedibus, aut <lb/>paul&ograve; plus plerunque conduntur: nam &longs;i con&shy;<lb/>tinua e&longs;&longs;et aqua, terra fati&longs;ceret, &amp; puteis <lb/>eadem e&longs;&longs;et profunditas. </s>

<s>Nec illorum aqua <lb/>hyeme calidior e&longs;t, qu&agrave;m &aelig;&longs;tate, &longs;ed talis <lb/>videtur, quoniam a&euml;r hyeme frigidus, &aelig;&longs;ta&shy;<lb/>te calidus, cuius comparatione eadem aqua <lb/>ver&longs;a vice calidior hyeme, qu&agrave;m &aelig;&longs;tate ap&shy;<lb/>paret: comparatione enim no&longs;tri corporis <lb/>omnia tum ambientis diiudicantur. </s>

<s>Itaque <lb/>fit, vt dum calidi &longs;umus, qu&aelig; tangimus, fri&shy;<lb/>gida: dum frigidi, calida iudicemus. </s>

<s>Vnde <lb/>in balneo meientibus vrina frigidior vide&shy;<lb/>tur. </s>

<s>Paululum &amp; incale&longs;cit aqua contracto <lb/>calore ad intima, quia exire non pote&longs;t, nec <lb/>in terr&aelig; &longs;uperficie expandi: ob id etiam ni&shy;<lb/>ues, qu&aelig; non admodum &longs;unt diuturn&aelig;, f&oelig;&shy;<lb/>cunditatem &longs;emper afferre &longs;olent, nonnun&shy;<lb/>quam etiam diuturn&aelig;. </s>

<s>Accedit qu&ograve;d tota <lb/>terra in parte ea ad quam aqua pote&longs;t per&shy;<lb/>uenire, bitumino&longs;a, aut &longs;al&longs;a, aut denique <lb/>metallica e&longs;t, quo fit vt halitus conclu&longs;i <lb/>aquam calefaciant. </s>

<s>Et ob id etiam contin&shy;<lb/>git, qu&ograve;d tamen rarum e&longs;t, aliquos fontes <lb/>calidiores hyeme e&longs;&longs;e, miraculi &longs;pecie qua&shy;<lb/>dam, qu&agrave;m &aelig;&longs;tate. </s>

<s>Sunt autem h&aelig; aqu&aelig; ob <lb/>id odorat&aelig;, aut grauiter olentes, &longs;apori&longs;&shy;<lb/>que haud in&longs;ipidi, quos cum &longs;catent, agno&longs;&shy;<lb/>cere promptum e&longs;t, atque ab his, aut caue&shy;<lb/>re, aut vti. </s>

<s>Sed &longs;i lateant, an &longs;ub&longs;int in ari&shy;<lb/>do loco, &amp; quales &longs;int, hac arte deprehen&shy;<lb/>duntur. </s>

<s>Vas plumbeum, vel figulinam ollam <lb/><arrow.to.target n="marg266"/><lb/>nouam, &longs;i illius copia non &longs;it, oleo prius in&shy;<lb/>tus illitam, lana &longs;icca candida, qu&aelig; lapil&shy;<lb/>lum in medio contineat, fundo eius anne&shy;<lb/>xa cum cera, &longs;ub terra per quatuor pa&longs;&longs;us &longs;ub <lb/>&longs;olis occa&longs;u, ore va&longs;is inferius ver&longs;o, defodi&shy;<lb/>to diligenter ne lana excidat, ege&longs;t&aacute;que ter&shy;<lb/>ra &longs;en&longs;im obruito Sub&longs;equenti luce effo&longs;&longs;o <lb/>va&longs;e lanam con&longs;idera: qu&aelig; &longs;i non procul <lb/>ab&longs;it, lapilli &amp; noctis frigore, tum humido <lb/>illiti olei conceptos halitus terr&aelig; in aqu&aelig; <lb/>guttulas vertet: expre&longs;&longs;am igitur collige, <lb/>qu&aelig; &longs;i pauca e&longs;t, plurimum adhuc abe&longs;&longs;e <lb/>aquam coniicito: &longs;i multa, parum. </s>

<s>Qualis <lb/>ver&ograve; &longs;it, de ore ac gu&longs;tu facil&egrave; intelliges. <lb/></s>

<s>Sunt enim qu&aelig;dam harum, tum etiam <expan abbr="ext&atilde;-tium">extan&shy;<lb/>tium</expan> in &longs;uperficie, qu&aelig; non &longs;olum &longs;al, bitu&shy;<lb/>tumenue oleant, &longs;ed etiam ferueant, vt Apo&shy;<lb/>ni iuxta Paduam: ade&oacute;que frequentes, vt <lb/>nulla propemodum prouincia his careat, <lb/>c&ugrave;m in pluribus etiam multis in locis fon&shy;<lb/>tes erumpant. </s>

<s>Gallia abundat illis, mult&ograve; <lb/>plus Germania, &amp; long&egrave; magis omnium bo&shy;<lb/>norum parens Italia. <!-- KEEP S--></s>

<s>Cau&longs;am huius e&longs;&longs;e ne&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg267"/><lb/>ce&longs;&longs;e e&longs;t ignem, aut putredinem, aut calo&shy;<lb/>rem naturalem, vel c&oelig;le&longs;tem. </s>

<s>C&oelig;le&longs;tis haud <lb/>tantus e&longs;&longs;e pote&longs;t, pr&aelig;&longs;ertim hyeme, noct&uacute;&shy;<lb/>que, vt eo aqu&aelig; ferueant. </s>

<s>Naturalis actu <lb/>non e&longs;t, ni&longs;i in animalibus, quoniam animam <lb/>&amp; &longs;en&longs;um habent. </s>

<s>Putridus tantus e&longs;&longs;e ne&shy;<lb/>quit, nec ver&ograve; &longs;imile e&longs;t materiam &longs;imul ge&shy;<lb/>nerari ac putre&longs;cere. </s>

<s>Diuturnitas enim hu&shy;<lb/>ius miraculi declarat generationis ip&longs;ius ma&shy;<lb/>teri&aelig; nece&longs;&longs;itatem. </s>

<s>Relinquitur igitur cau&shy;<lb/>&longs;am poti&ugrave;s in igne e&longs;&longs;e: nam calor ni&longs;i ad <lb/>&longs;ummum peruenerit, motum habet leuem, <lb/>&amp; ob id &longs;ponte extinguitur. </s>

<s>Sed ignis du&aelig; <lb/>&longs;unt &longs;pecies, pruna &amp; flamma. </s>

<s>Flammam <lb/>e&longs;&longs;e ibi, non e&longs;t rationi con&longs;entaneum: nam <lb/>re&longs;piratione manife&longs;ta indiget, plurimum&shy;<lb/>que ab&longs;umit materi&aelig;, vt integri montes bi&shy;<lb/>tuminis, vel <expan abbr="m&etilde;&longs;e">men&longs;e</expan> toto arderent. </s>

<s>Terr&aelig;motus <pb xlink:href="016/01/058.jpg" pagenum="409"/>etiam frequens ob exhalationem &longs;equere&shy;<lb/>tur: aqua ver&ograve; adhuc long&egrave; e&longs;&longs;et feruidior, <lb/>aliquandoque vi&longs;a foret, erumperetque per <lb/>interualla his in locis, cum tamen nunquam <lb/>vi&longs;a &longs;it. </s>

<s>Indicio e&longs;t flammam &longs;ub terra non <lb/>po&longs;&longs;e e&longs;&longs;e perpetuam, qu&ograve;d vbi erumpit, <lb/>nunquam ni&longs;i per interualla id contigit. <lb/><arrow.to.target n="marg268"/><lb/>Contingit autem, vt ob&longs;eruatum e&longs;t, hoc <lb/>ob ventos. </s>

<s>Nam quum venti &longs;&aelig;uiunt iux&shy;<lb/>ta loca, &egrave; quibus flamma erumpere &longs;olet, <lb/>tunc po&longs;tridie, aut perendie, expectanda <lb/>e&longs;t. </s>

<s>Hoc autem fit calore intimo, velut in <lb/>calce ab externo frigore intus coacto, in&shy;<lb/>de accen&longs;o &longs;ulphure bitumineve, velut &agrave; <lb/>follibus flamma augetur. </s>

<s>Hoc autem e&longs;t <lb/>qu&ograve;d &longs;upr&agrave; demon&longs;trare polliciti &longs;umus, <lb/>dum de &AElig;tn&aelig; crateribus &longs;ermonem habe&shy;<lb/>remus. </s>

<s>Auctus igitur erumpit ea ratione, <lb/>qu&aelig; de cuniculis demon&longs;trata e&longs;t. </s>

<s>H&aelig;c <lb/>omnia ergo &longs;i conferantur inuicem, prunam <lb/>&longs;ube&longs;&longs;e cert&ograve; concludemus. </s>

<s>Sed vnde alitur, <lb/>vnde motus, vnde re&longs;piratio? </s>

<s>his enim tri&shy;<lb/>bus ignem indigere &longs;uperi&ugrave;s e&longs;t demon&longs;tra&shy;<lb/>tum. </s>

<s>Re&longs;pirationem probet lapis aridus, ac <lb/>fungo&longs;us, ignem fouens non aliter ad vn&shy;<lb/>guem quam calidus cinis. </s>

<s>Motum exhihet <lb/>materia noua qu&aelig; perpetuo accenditur, <lb/>atque ita ignis &longs;edem mutans mouetur. </s>

<s>Sic <lb/>enim in fuligine apud nos, quamdiu &longs;upere&longs;t <lb/>ignis &longs;erpens, &longs;eruatur. </s>

<s>Nec idcirc&ograve; conci&shy;<lb/>pit flammam, qu&ograve;d bitumen illud impu&shy;<lb/>rum e&longs;t, atque terr&aelig; mi&longs;tum. </s>

<s>In omnibus <lb/>igitur fuligini per&longs;imilis e&longs;t materia il&shy;<lb/>la qu&aelig; &longs;ub terra ardet, vnde fuliginem <lb/>bituminis &longs;peciem e&longs;&longs;e haud dubium <lb/>e&longs;t. </s>

<s>Cur igitur in flammam non erum&shy;<lb/>pat, cau&longs;&aelig; due &longs;unt: altera, qu&ograve;d bitu&shy;<lb/>men impurum &longs;it: reliqua, qu&ograve;d non re&longs;&shy;<lb/>pirat. </s>

<s>Itaque fit vt tenuior quandoque pars <lb/>illius aecendatur, flammamque emittat, <lb/>tuncque terr&aelig; motus &amp; &longs;onitus exauditur. <lb/></s>

<s>Sed materia non &longs;uppetente, qu&ograve;d &longs;axo <lb/>mi&longs;ta &longs;it, nec ben&egrave; re&longs;piret, non erumpit, <lb/>&longs;ed &longs;pont&egrave; mouetur. </s>

<s>Sed quonam pacto <lb/>ignis conclu&longs;us non extinguitur, aut &longs;altem <lb/>dum materiam depa&longs;citur, &longs;edem non mu&shy;<lb/>tat? </s>

<s>Cur non extinguatur cau&longs;&aelig; du&aelig; &longs;unt, <lb/>bitumen &amp; frigus aqu&aelig;, &agrave; quo cogitur calor <lb/>intus, nec &longs;ecus quam in calce ignem accen&shy;<lb/>dit. </s>

<s>Illud idem frigus ignem in loco eodem <lb/>retinet, qua &longs;emper &longs;ub aqua. </s>

<s>Sed longo <lb/>&longs;patio aqua feruet, angu&longs;to erumpit. </s>

<s>Verum <lb/>qu&ograve;d paruus ignis tanto feruori &longs;ufficiat, <lb/>quatuor &longs;unt cau&longs;&aelig;. </s>

<s>Prima, qu&aelig; non re&longs;pi&shy;<lb/>rat, vt in &aelig;&longs;tuariis. </s>

<s>Secunda lapidis natura <lb/>qu&aelig; tophus e&longs;t per &longs;e calidus, multum con&shy;<lb/>cipiens caloris, ac &longs;tabilem redden&longs;que af&shy;<lb/>fatim. </s>

<s>Tertia cinis, qu&aelig; relictus e&longs;t calidus, <lb/>ac plurimus &amp; &longs;uapte natura &longs;iccior: vnde <lb/>etiam infu&longs;a aqua hic no&longs;ter qu&aelig; long&egrave; <lb/>imbecillior e&longs;t, illam excalefacit. </s>

<s>Accedit <lb/>vltim&ograve; qu&ograve;d aqua illa diui&longs;a e&longs;t per riuu&shy;<lb/>los, facileque ob id calorem concipiens ac <lb/>retinens, qu&aelig; &longs;i in vnum coacta e&longs;&longs;et, vix <lb/>totius montis incendio incale&longs;ceret, &amp; ca&shy;<lb/>lefacta celerrim&egrave; etiam rediret ad propriam <lb/>naturam: ob id nullum mare, nullus la&shy;<lb/>cus, nullum flumen feruere pote&longs;t ob aqua&shy;<lb/>rum abundantiam. </s>

<s>Fontes, atque vt e&ograve; <lb/>minores, &longs;ic acrius &longs;ole ebulliunt. </s>

<s>Sed cur <lb/>non maior pars accenditur bituminis? </s>

<s>quo&shy;<lb/>niam &longs;olum id accendi pote&longs;t, quod ab <lb/>aqueo humido &longs;poliatur. </s>

<s>C&ugrave;m ver&ograve; totum <lb/>&longs;cateat hoc humido bitumen, atque hoc ip&shy;<lb/>&longs;o &agrave; &longs;ulphure differat, priu&longs;que accendatur, <lb/>&longs;iccari nece&longs;&longs;e e&longs;t, diuque ob id proximo <lb/>igni etiam reluctari: ita fit vt valde &longs;en&shy;<lb/>&longs;im ignis adiunctam &longs;ibi materiam depa&longs;ca&shy;<lb/>tur. </s>

<s>Cum igitur nec cre&longs;cere multum, nec <lb/>penitus extingui ignis ob dictas cau&longs;as <lb/>queat, multa ver&ograve; &longs;it materia illi parata, <lb/>paucu&longs;que ad feruorem &longs;eruandum calor &longs;u&longs;&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg269"/><lb/>ficiat, nece&longs;&longs;e e&longs;t ip&longs;um feruorem multis <lb/>&longs;eculis manere. </s>

<s>Manife&longs;tum e&longs;t igitur, <lb/>quod omnes aqua, qu&aelig; feruent, natura le&shy;<lb/>ues &longs;unt, &amp; medica pr&aelig;dit&aelig; facultate. </s>

<s>Sed <lb/>non talis e&longs;t, qu&aelig; v&longs;ui apta e&longs;t ad &longs;eruan&shy;<lb/>dam valetudinem. </s>

<s>Optima enim aqua co&shy;<lb/>lore, odore, &longs;aporeque caret, pellucidaque <lb/>exi&longs;tit, atque epota non moratur in ventre: <lb/>talis Eul&aelig;i fluminis qui per Su&longs;ianam &egrave; <lb/>Zagro monte profluit, nam eam Per&longs;arum <lb/>Reges &longs;ecum in expeditionibus deferebant: <lb/>tantum fuit illis diligenti&aelig; ad vitam tuen&shy;<lb/>dam. </s>

<s>Nam in eius con&longs;eruatione proxima <lb/>e&longs;t a&euml;ri aqua, vt in Commentariis &longs;uper <lb/>tractatu de Temperamentis Auicenn&aelig; de&shy;<lb/>mon&longs;trauimus. </s>

<s>Neque mirum videri debet <lb/>qu&ograve;d Artaxerxes Longimanus tamdiu vi&shy;<lb/>xerit, cum Per&longs;arum reges tantam curam in <lb/>a&euml;re &amp; aqua deligendis impenderent. </s>

<s>Sed lo&shy;<lb/>co Eul&aelig;i apud &AElig;lianum Choa&longs;pem inue&shy;<lb/>nio. </s>

<s>Inueni &amp; flumen e&longs;&longs;e iucundi&longs;&longs;imi &longs;a&shy;<lb/>poris inter Gangem &amp; Indum, ex quo qu&aelig; <lb/>non po&longs;&longs;unt regionis accol&aelig; bibere, percur&shy;<lb/>&longs;ores tran&longs;latis aquis bibunt. </s>

<s>Sed Coa&longs;pes <lb/>in Medi&aelig; regione e&longs;&longs;e creditur, Stabone ta&shy;<lb/>men aliter &longs;entiente: &longs;ed &longs;i in India e&longs;&longs;et, <lb/>Per&longs;epolim vix transferri potuit. </s>

<s>Coa&longs;pis <lb/>igitur aqua optima &longs;it: Eul&aelig;i ver&ograve; iucunda, <lb/>&amp; ip&longs;a, atque in v&longs;u Per&longs;arum regibus In&shy;<lb/>diam optimas &amp; iucundi&longs;&longs;imas aquas habe&shy;<lb/>re certum e&longs;t. </s>

<s>His proxima bonitate Niloti&shy;<lb/>ca, reliquorum maiorum fluminum vix vlla <lb/>probatur. </s>

<s>Sed de his &longs;pecialiter alibi tracta&shy;<lb/>uimus. </s>

<s>Sunt ali&aelig; frigiditate celebres, olim ex <lb/>Corinthio agro &egrave; montis vertice fluens, ni&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg270"/><lb/>ue frigidior. </s>

<s>Refert Georg. </s>

<s>Agricola intra <lb/>primum &agrave; Culma lapidem, In&longs;anam, voca&shy;<lb/>tam, qu&aelig; cum feruere videatur, e&longs;&longs;e frigi&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg271"/><lb/>di&longs;&longs;imam. </s>

<s>In Bohemia rur&longs;us iuxta flumen <lb/><expan abbr="Egr&atilde;">Egram</expan>, Furio&longs;a, appellata, qu&aelig; &amp; ip&longs;a ampul&shy;<lb/>lis feruens non frigore, &longs;ed tonitru poti&ugrave;s <lb/>edito in&longs;ignis: &longs;ic auribus cadendo ob&longs;trepit. <lb/></s>

<s>Simili modo po&longs;tquam Con&longs;tantien&longs;em la&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg272"/><lb/>cum iuxta Scaphu&longs;iam exiuit &egrave; rupib. </s>

<s>Rhe&shy;<lb/>nus ade&ograve; altis pr&aelig;cipitatur, vt procul multis <lb/>pa&longs;&longs;uum millibus audiatur, prop&egrave; ver&ograve; to&shy;<lb/>nitrui &longs;imilis fragor videatur. </s>

<s>Nam &longs;trepi&shy;<lb/>tus aquarum cau&longs;a e&longs;t ca&longs;us ab alto, aut exi&shy;<lb/>tus cum impetu ex angu&longs;tis locis: &longs;icut frigo&shy;<lb/>ris niues, marmora, metalla, c&oelig;lum rigens, <lb/>motu&longs;que rapidus, tum ca&longs;us ab alto, &amp; quod <lb/>maximum e&longs;t, permi&longs;tio halinitri: nam hoc <lb/>inferius demon&longs;trabitur. </s>

<s>Sed frigiditas h&aelig;c <lb/>in quibu&longs;dam fontibus perpetua non e&longs;t: ve&shy;<lb/>lut in Hi&longs;pani&aelig; agro quodam oppidi Pe&longs;&shy;<lb/>quer&aelig; de Duero, iuxta magnum flumen Du&shy;<lb/>rium, &agrave; Fortunatis di&longs;tat 11. partibus, ab &aelig;&shy;<lb/>quinoctij circulo 42. fons qui ab initio veris <pb xlink:href="016/01/059.jpg" pagenum="410"/>aquam profert, inde &aelig;&longs;tate copio&longs;i&longs;&longs;imam: <lb/>autumni autem principio &longs;iccari incipit, <lb/>&longs;iccu&longs;que hyeme manet. </s>

<s>Bla&longs;ius de Villa <lb/>Franca Hi&longs;panus medicus cau&longs;am e&longs;&longs;e pu&shy;<lb/>tat (<expan abbr="n&atilde;m">namm</expan> is hoc &longs;crip&longs;it tanquam ei comper&shy;<lb/>tum) profunditatem aluei, ob quam &aelig;&longs;tate <lb/>non &longs;iccatur, hyeme &agrave; calidis vi&longs;ceribus ter&shy;<lb/>r&aelig; ab&longs;umitur. </s>

<s>Sed nos o&longs;tendimus hyeme <lb/>terr&aelig; intima non &longs;impliciter e&longs;&longs;e calidiora <lb/>quam &aelig;&longs;tate, &longs;ed comparatione ad a&euml;rem <lb/>habita. </s>

<s>Quoniam igitur frigidi&longs;&longs;ima e&longs;t, ha&shy;<lb/>linitro participat. </s>

<s>&AElig;&longs;tate autem fluit deriua&shy;<lb/>tis riuulis &agrave; montibus, cum niues liquari in&shy;<lb/>cipiunt. </s>

<s>Autumno &longs;iccatur, cum qu&ecedil; &egrave; mon&shy;<lb/>tibus fluere de&longs;ierint &longs;ub terra, ob idque <lb/>hyeme &longs;iccus manet: neque enim niues &longs;ol&shy;<lb/>uuntur ob gelu. </s>

<s>Videtur autem hoc qua&longs;i <lb/>generale e&longs;&longs;e, vt vere &amp; &aelig;&longs;tate, magis tur&shy;<lb/>geant fluuij, quam autumno, mult&ograve; autem <lb/>minus hyeme. </s>

<s>Di&longs;tet hic fons &agrave; Vagliadolit <lb/>Pintia, olim famo&longs;i&longs;&longs;ima vrbe, pa&longs;&longs;ibus XX. <lb/>M. </s>

<s>Referunt etiam in Elbogano, aquam <lb/>&longs;trepere non leuiter, acidique e&longs;&longs;e &longs;aporis. <lb/></s>

<s>Meminit Ari&longs;toteles aquam fui&longs;&longs;e olim in <lb/><arrow.to.target n="marg273"/><lb/>Sicanio agro Sicili&aelig;, qua incol&aelig;, pro aceto <lb/>vterentur. </s>

<s>Quid mirum? </s>

<s>Accepi, iuxta Ro&shy;<lb/>mam in Villa Cardinalis Triultij inuentam <lb/>&longs;aporis au&longs;teri aquam, atque eam &longs;aluberri&shy;<lb/>mam, ob id &longs;olitam a&longs;portari longius vt vi&shy;<lb/>no mi&longs;ceatur ad conciliandam gratiam. <lb/></s>

<s>Con&longs;tat autem alumine concocto, atque be&shy;<lb/>ne temperato humido, fieri au&longs;trum: nam <lb/>&longs;ponte a&longs;trigens e&longs;t. </s>

<s>Cum tamen vino <lb/>mi&longs;cetur alumen, creditur dy&longs;enterias <lb/>excitare. </s>

<s>Sic referunt in Cardia iuxta lacum <lb/>Da&longs;cyli, in loco qui vocatur Campus al&shy;<lb/>bus, aquam e&longs;&longs;e lacte dulciorem: aliam quo&shy;<lb/>que iuxta pontem qua itur Valdeburgum. <lb/><arrow.to.target n="marg274"/><lb/>Sunt &amp; qu&aelig; vinum referant, vt olim in Na&shy;<lb/>xo in&longs;ula vna ex Cycladibus &AElig;gei pelagi: <lb/>vnde in 3. Eleg. <lb/><emph type="quote"/><emph type="italics"/>En tibi per mediam bene olentia flumina. <lb/></s>

<s>Naxon, (<emph.end type="italics"/>Propertius. <lb/><emph type="italics"/>Vnde tuum potat Naxia turba merum:<emph.end type="italics"/><emph.end type="quote"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg264"/>Flumina <lb/>&longs;ub terra &amp; <lb/>ex illa <lb/>erumpentia. <lb/></s>

<s>Specus &longs;ub <lb/>terra.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg265"/>Aqua pu&shy;<lb/>teorum cur <lb/>byome cali&shy;<lb/>d&aelig;.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg266"/>Quomodo in <lb/>aridis locis <lb/>aqua an <lb/>&longs;ub&longs;it, &amp; <lb/>qualis &longs;it, <lb/>exploremus.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg267"/>Fontium <lb/>feruentium <lb/>cau&longs;a.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg268"/>Incendia <lb/>montium cur <lb/>&amp; quando <lb/>fiant.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg269"/>Optim&aelig; a&shy;<lb/>qu&aelig;.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg270"/>Aqu&aelig; frigi&shy;<lb/>di&longs;&longs;im&aelig;.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg271"/>Aqu&aelig; maxi&shy;<lb/>mum edentes <lb/>&longs;trepitum.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg272"/>Cau&longs;a &longs;tre&shy;<lb/>pitus aqua&shy;<lb/>rum. <lb/></s>

<s>Cau&longs;a fri&shy;<lb/>giditatis <lb/>aquarum.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg273"/>Aquarum <lb/>&longs;apores.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg274"/>Hydromel <lb/>tran&longs;it in <lb/>vinum ve&shy;<lb/>tu&longs;tate. <lb/></s>

<s>Cau&longs;a &longs;apo&shy;<lb/>ris <expan abbr="aquar&utilde;">aquarum</expan>.</s></p><p type="main">

<s>Quid mirum, cum referant Plin. &amp; Dio&longs;&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg275"/><lb/>cerides hydromel vetu&longs;tate tran&longs;ire in vi&shy;<lb/>num. </s>

<s>Ari&longs;toteles cau&longs;am &longs;aporum aqu&aelig; in <lb/>calorem retulit. </s>

<s>Terra enim excocta mutat <lb/>&amp; probet &longs;aporem aqu&aelig;. </s>

<s>Sic etiam oleo per&shy;<lb/>fu&longs;i fontes quidam videntur, vt in Saxonia <lb/>iuxta nobile Brunonis oppidum, &amp; in Sue&shy;<lb/>uia iuxta c&oelig;nobium, cui Deger&longs;e lacus no&shy;<lb/>men e&longs;t: &amp; rur&longs;us in valle montis Iura&longs;&longs;i. <lb/></s>

<s>Cau&longs;a e&longs;t bitumen valde pingue: nam bitu&shy;<lb/>men oleum continere haud dubium e&longs;t. </s>

<s>Ita&shy;<lb/>que cum aqua eluitur oleo aqua innatanti, <lb/>fontem olei probet. </s>

<s>Verum totum ex oleo <lb/>con&longs;tare haud credendum e&longs;t. </s>

<s>Quid mirum <lb/>igitur Alexandri iuxta tabernaculum fon&shy;<lb/>tem olei &longs;caturi&longs;&longs;e, vt Arianus omnium <lb/>Gr&aelig;corum hi&longs;toricorum maxim&egrave; verax re&shy;<lb/>fert: Aut Rom&aelig; temporibus Augu&longs;ti At non <lb/>natus e&longs;t: non contendo, in his nihil refert, <lb/>quandoquidem o&longs;tendimus fieri po&longs;&longs;e, &amp; <lb/>quomodo: nam rar&ograve; h&aelig;c eueniunt, &amp; paucis <lb/>in locis, vnde prodigij loco habentur, cum <lb/>euenerint. </s>

<s>Alij ad Deum talia referunt. </s>

<s>Vnde <lb/>in Elide Peloponen&longs;i regione aqua Alphei <lb/>cineres &longs;acrificiorum Olympicorum in Mal&shy;<lb/>tam cum tran&longs;irent, in &longs;uper&longs;tirionem ver&shy;<lb/>&longs;um, qu&aelig; ob aqua pinguedinem fiebat. <lb/></s>

<s>Sunt &amp; acres aqu&aelig; qua&longs;i pinguibus oppo&longs;i&shy;<lb/>t&aelig;, vt Golnicij. </s>

<s>Eadem e&longs;t ratio calorum: <lb/><arrow.to.target n="marg276"/><lb/>nam candida ad &longs;ecundum lapidem &agrave; Clau&shy;<lb/>ca Mi&longs;en&aelig; oppido: rubea, vt in Radera <lb/>Mi&longs;en&aelig; fluuio iuxta Radeburgum, &amp; olim <lb/>in Iud&aelig;a iuxta Ioppen: viridis in Carpato <lb/>monte iuxta Neu&longs;olam: c&aelig;rulea, vt Blaua <lb/>inter Feltrium ac Tarui&longs;ium, &amp; in Ther&shy;<lb/>mopylis etiam talem fui&longs;&longs;e referunt: ni&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg277"/><lb/>gerrima in Alera fluuio Saxoni&aelig;, vbi in <lb/>Vi&longs;urgim &longs;e exonerat. </s>

<s>Cau&longs;&aelig; &longs;unt argill&aelig; <lb/>calores, &longs;ed tenuioris, nam cra&longs;&longs;a non h&aelig;&shy;<lb/>ret aqua ide&ograve; neque tingit. </s>

<s>Qu&aelig;dam etiam <lb/>calorem mutant, vt Nilus cum &longs;iccitatibus <lb/><arrow.to.target n="marg278"/><lb/>are&longs;cit, autore Theophra&longs;to. </s>

<s>Qu&aelig;dam ma&shy;<lb/>nent incorrupt&aelig;, vt Tyberis. </s>

<s>Similis ratio <lb/>differenti&aelig; e&longs;t in odoribus. </s>

<s>Plerunque tamen <lb/>aquarum odores iniucundi &longs;unt, qu&ograve;d ( vt <lb/>dictum e&longs;t ) rar&ograve; terra ben&egrave; oleat. </s>

<s>Pe&longs;&longs;im&egrave; <lb/>olim f&oelig;tebat in Elide Anigri fluminis <lb/>aqua, v&longs;que ad perniciem non &longs;ol&ugrave;m pi&longs;&shy;<lb/>cium, &longs;ed hominum. </s>

<s>Et iuxta Methonem in <lb/>Me&longs;&longs;ana in puteo quodam optim&egrave; olens <lb/>haurirebatur aqua: odor enim referebat <lb/>Cyzicenum empla&longs;trum. </s>

<s>Porr&ograve; Cyzicenum <lb/>empla&longs;trum croco, myrrha, thure, &amp; iride <lb/>radice, redolentibus &longs;uauiter con&longs;tabat. </s>

<s>Ma&shy;<lb/>nife&longs;tum e&longs;t igitur, qu&ograve;d contrariorum con&shy;<lb/>trari&aelig; &longs;unt cau&longs;&aelig;: &amp; qu&ograve;d &longs;alubres qu&aelig; be&shy;<lb/>ne olent, &amp; prau&aelig; qu&aelig; f&oelig;tent. </s>

<s>Habent &amp; <lb/>vim ali&aelig; aqu&aelig; alias progignendi plantas, <lb/>atque illud perpetua ratione ob&longs;eruatum e&longs;t. <lb/></s>

<s>Nam M&aelig;ander fluuius myricas, A&longs;opus <lb/><arrow.to.target n="marg279"/><lb/>B&oelig;otius inncos altis cum radicibus, Nilus <lb/>Per&longs;iam arborem nutrit. </s>

<s>Atque ex his etiam <lb/>vires aquarum coniectari licebit. </s>

<s>Sunt au&shy;<lb/>tem ali&aelig; graues, ali&aelig; leues. </s>

<s>Leuior e&longs;t omnis <lb/><arrow.to.target n="marg280"/><lb/>aqua, Ari&longs;totele te&longs;te, non &longs;olum in flumini&shy;<lb/>bus, &longs;ed fontibus ac puteis, qu&aelig; &longs;uperna&shy;<lb/>tat: &longs;icut graui&longs;&longs;ima, qu&aelig; in imo: eadem <lb/>ratio partium, qu&aelig; totius. </s>

<s>De&longs;cendunt <lb/>enim qu&aelig;que grauia: qu&aelig; autem leuia, <lb/>&longs;upernatant. </s>

<s>Refer Strabo, Eul&aelig;i aquam <lb/>aliis drachma, &longs;ub acetabuli men&longs;ura fui&longs;&shy;<lb/>&longs;e leuiorem. </s>

<s>E&longs;t autem hoc iuxta Plinij <lb/>doctrinam, parte quintadecima. </s>

<s>Sed ab <lb/>his ad aquarum miracula tran&longs;eamus. </s>

<s>Sunt <lb/>enim aqu&aelig; maximarum virium, vt etiam <lb/>ligna in lapides vertere &longs;oleant. </s>

<s>Refert <lb/>Albertus Magnus, in Danico mari iux&shy;<lb/>ta Lubecen&longs;em vrbem, &longs;ua &aelig;tate inuen&shy;<lb/>tum arboris ramum cum nido &amp; pullis; <lb/>qui c&ugrave;m in lapidem cum arbore &amp; ni&shy;<lb/>do e&longs;&longs;ent conuer&longs;i, purpureum tamen ad&shy;<lb/>huc colorem &longs;uum retinebant. </s>

<s>Et Ceor&shy;<lb/>gius Agricola in Elbogano tractu iuxta <lb/>oppidum &agrave; Falconibus cognominatum, in&shy;<lb/>tegras cum cortice abietes in lapidem ver&shy;<lb/>&longs;as e&longs;&longs;e: atque quod maius e&longs;t, in rimis <lb/>etiam pyritidem lapidem continere. </s>

<s>Et <lb/>Domitius Bru&longs;onius in Sylare amne, qui <lb/>radices montis eius, qui e&longs;t in agro vrbis <lb/>Vr&longs;entinorum olim, nunc Contur&longs;ij, lam&shy;<lb/>bit, folia &amp; arborum ramos in lapides tran&shy;<lb/>&longs;ire, non fide aliorum, &longs;ed propria, vt qui <lb/>incola &longs;it regionis. </s>

<s>Cortices autem lapidum <lb/>annos numero o&longs;ten dere. </s>

<s>Sic gutt&aelig; Gottici <lb/>fontis (hoc enim nomen &agrave; vulgo inditum e&longs;t) <lb/>&longs;par&longs;&aelig; lapide&longs;cunt. </s>

<s>Et in Dacia, Cepu&longs;ij <pb xlink:href="016/01/060.jpg" pagenum="411"/>aqua in vrceos transfu&longs;a lapide&longs;cit. </s>

<s>Non <lb/><arrow.to.target n="marg281"/><lb/>tamen horum omnium eadem ratio: nam <lb/>qu&aelig; calore mutant alia in lapides, tut&ograve; bi&shy;<lb/>bi po&longs;&longs;unt, quoniam circa omnes calidas <lb/>aquas fungo&longs;i lapides generantur: at <lb/>qui fontes concre&longs;cunt, frigore gyp&longs;ei <lb/>&longs;unt, ac non veneni expertes: nam fri&shy;<lb/>gus omnia durat, &amp; cogit in lapides. </s>

<s>Ob <lb/>id in fluminum alueis, &amp; ob perennem <lb/>motum, qui terram aufert, lapidum copia <lb/>&longs;emper ferm&egrave; ade&longs;t, ni lento motu fluant. <lb/></s>

<s>In mari tamen lapides ( Ari&longs;totele te&longs;te) &longs;ic <lb/>generantur. </s>

<s>Ex collu&longs;ione enim fluctuum <lb/>&longs;puma gignitur, qu&aelig; ab aliis rur&longs;us flucti&shy;<lb/>bus cogitur, demum &agrave; &longs;al&longs;ugine &longs;iccata, addi&shy;<lb/>taque arena tenuiore, concre&longs;cit in lapidem. <lb/></s>

<s>Et quamvis h&ecedil;c de lapidibus tantum dicta <lb/>&longs;int, qui in mati generantur. </s>

<s>De omnibus <lb/>tamen erunt intelligenda, qui in aquis or&shy;<lb/>tum habent. </s>

<s>Sed in fluminibus &amp; torrenti&shy;<lb/>bus ac frontibus frigiditas e&longs;t loco &longs;al&longs;ugi&shy;<lb/>nis, qu&aelig; cogit. </s>

<s>H&aelig;c autem calor e&longs;t qui&shy;<lb/>dam: nam calorum quidam di&longs;&longs;oluendo, <lb/>quidam cogendo, vtrique autem <expan abbr="concoqu&etilde;-do">concoquen&shy;<lb/>do</expan> generant. </s>

<s>Qui autem cogendo, frigidi&shy;<lb/>tas ob id dicitur, quia Galeno te&longs;te, nihil <lb/>in homine frigido coactum e&longs;t. </s>

<s>Minor ita&shy;<lb/>que e&longs;t, hic calor humano quamobrem fri&shy;<lb/>giditatem appellamus. </s>

<s>Communia igitur <lb/>&longs;unt, &agrave; tenuiore terra &amp; &agrave; &longs;puma generari. <lb/></s>

<s>In torrentibus igitur plures generantur la&shy;<lb/>pides &amp; in fluuis currrentibus, quoniam <lb/>arena tenuior, &amp; frigiditas maior, &amp; &longs;puma <lb/>copio&longs;ior. </s>

<s>Manife&longs;tum e&longs;t autem qu&ograve;d &longs;pu&shy;<lb/>ma con&longs;tat pinguiore aqu&aelig; parte: at&shy;<lb/>que &longs;ic lapides viuunt, nam &amp; &longs;ic plan&shy;<lb/>t&aelig; oriuntur. </s>

<s>Ari&longs;toteli igitur hoc debe&shy;<lb/>mus, qui nobis tot bonorum &longs;emina re&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg282"/><lb/>liquit. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg275"/>Fontes <expan abbr="ole&utilde;">oleum</expan> <lb/>&longs;tillantes. <lb/></s>

<s>Cur fontes <lb/>oleum <expan abbr="&longs;till&etilde;t">&longs;tillent</expan>.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg276"/>Aquarum <lb/>colores.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg277"/>Cau&longs;&aelig; colo&shy;<lb/>rum aqu&aelig;.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg278"/>Aquarum <lb/>odores.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg279"/>Aqu&aelig; arbo&shy;<lb/>res diuer&longs;as <lb/>nutrientes.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg280"/>Aquarum &agrave; <lb/>pondere dif&shy;<lb/>ferenti&aelig;. <lb/></s>

<s>Lib. 15. in fi&shy;<lb/>ne. <lb/></s>

<s>Lib. 21. cap. <lb/>

vlt. <lb/></s>

<s>Aqu&aelig; qua <lb/>lapide&longs;cunt. <lb/></s>

<s>&amp; arbores <lb/>mutant.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg281"/>Ratio corum <lb/>qu&aelig; lapide&longs;&shy;<lb/>cunt.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg282"/>Aqua Sty&shy;<lb/>gia.</s></p><p type="main">

<s>Sunt &amp; alia aquarum miracula. </s>

<s>Nam ru&shy;<lb/>pe alti&longs;&longs;ima iuxta Cyllenem montem olim <lb/>oriebatur aqua, qu&aelig; omnia va&longs;a terrebra&shy;<lb/>bat, &longs;olaque equi vngula licebat eam de&shy;<lb/>ferre. </s>

<s>Hanc Stygiam vocabant, credo qu&ograve;d <lb/>ad manes homines mitteret. </s>

<s>Referunt ea <lb/>&longs;ublatum Alexandrum Magnum. </s>

<s>Mi&longs;cetur <lb/>h&aelig;c aqua po&longs;tqu&agrave;m pet riuulos de&longs;cenderit <lb/>Crathin fluuio. </s>

<s>Io&longs;ephus quoque Iud&aelig;us <lb/>refert, fui&longs;&longs;e iuxta Syriam in Iud&aelig;a inter <lb/>Arcas &amp; Raphanas vrbes Agripp&aelig; &longs;ubie&shy;<lb/>ctas regi, fluuium nomine Sabbaticum, qui <lb/>diebus &longs;ingulis flueret pr&aelig;terquam Sabba&shy;<lb/>to, vnde ob hoc Sabbaticum nuncupatum. <lb/></s>

<s>Relatum ad religionem &agrave; rudi &amp; credula <lb/>plebe, qu&ograve;d cau&longs;a naturali con&longs;tat. </s>

<s>Nam <lb/>tantum aquarum cogebatur, vt in &longs;ex dies <lb/>&longs;ufficeret, &longs;eptim&aelig; non &longs;ufficeret. </s>

<s>Ea&shy;<lb/>dem enim cau&longs;a in circuitibus febrium <lb/>hominibus. </s>

<s>Mundus autem homo ma&shy;<lb/>gnus. </s></p><p type="main">

<s>Communia autem &longs;unt aquis &amp; a&euml;ri, <lb/><arrow.to.target n="marg283"/><lb/>&ecedil;theri ac c&oelig;lo, motus ac per&longs;picuitas. </s>

<s>&AElig;the&shy;<lb/>ri propria leuitas, puritas, tenuitas, motus <lb/>celerrimus, &amp; quod &longs;it qualitatum expers, <lb/>non tamen magis, qu&agrave;m c&oelig;lum. </s>

<s>Aqu&aelig; ver&ograve; <lb/>quoniam mult&aelig; &longs;unt &longs;pecies, ide&ograve; nihil fer&shy;<lb/>m&egrave; pote&longs;t habere commune. </s>

<s>Sunt enim <lb/><arrow.to.target n="marg284"/><lb/>aqu&aelig; maris, lacus, fluminum, paludum, &longs;ta&shy;<lb/>gnorum, torrentium, fontium, puteorum, <lb/>nimbo&longs;&aelig;, procello&longs;&ecedil;, niuo&longs;&ecedil;, glaciales, ca&shy;<lb/>lid&aelig;, &amp; qu&aelig; ci&longs;terna colliguntur, &amp; lacuna&shy;<lb/>les, vt ita dicam. </s>

<s>Optim&aelig; fontium: glacia&shy;<lb/>lis ventriculum &amp; artus debilitat, vt niuo&shy;<lb/>&longs;a, ac procello&longs;a, ex alto enim &amp; frigido lo&shy;<lb/>co illa de&longs;cendit: minus tamen mala qu&agrave;m <lb/>niuo&longs;a, vt illa glaciali: marina medicin&aelig; <lb/>ap ta. </s>

<s>Torrentium &amp; rapidorum fluuiorum, <lb/>&amp; lacuum aqua, &longs;ed h&aelig;c minus, hydropis <lb/>genus creat quod vocant a&longs;citem. </s>

<s>Mollium <lb/>fluuiorum aqu&aelig;, vt Nili, Eridani, Tyberis, <lb/>proxim&aelig; fontanis: paludum mala, &longs;tagno&shy;<lb/>rum deterior, pe&longs;&longs;ima lacun&aelig;: nam pr&ecedil;ter <lb/>hydropem, gulu herniam gignit: malum ha&shy;<lb/>bitum creat corporis, &amp; morbum regium, <lb/>febres, ac breuem vitam. </s>

<s>Calidarum non vna <lb/>vis: &longs;ed de his in medicis tractationibus di&shy;<lb/>ctum e&longs;t, &longs;icut &amp; de collectis in ci&longs;terna: <lb/>Nimbo&longs;&aelig; fal&longs;um ( vt dixi) ac &longs;emiputridum <lb/>continent. </s>

<s>Leui&longs;&longs;im&aelig; in omni genere tutio&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg285"/><lb/>res, &amp; &longs;eri&ugrave;s putre&longs;cunt: &longs;unt enim minus <lb/>humid&aelig;, &amp; magis concoct&aelig; &agrave; c&oelig;le&longs;ti calo&shy;<lb/>re: quo fit, vt qu&ograve; &longs;unt &longs;icciores, &amp; minus <lb/>etiam frigefaciant ( proximiores enim a&euml;ris <lb/>&longs;ub&longs;tanti&aelig; &longs;unt ) e&ograve; leuiores &longs;int, diffici&shy;<lb/>liu&longs;que putre&longs;cant, vnde long&egrave; <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> &longs;alu&shy;<lb/>briores. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg283"/>Aether &amp; <lb/>aqua in qui&shy;<lb/>bus conue&shy;<lb/>niant ac <lb/>di&longs;&longs;ideant.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg284"/>Aquarum &agrave; <lb/>locis <expan abbr="differ&etilde;">differem</expan> <lb/>ti&aelig;. <lb/></s>

<s>Aquarum <lb/>natur&aelig; ac <lb/>vires.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg285"/>Cur leui&longs;&longs;s&shy;<lb/>m&aelig; aqu&aelig; <lb/>tard&egrave; putre&shy;<lb/>&longs;cant.</s></p><figure id="id.016.01.060.1.jpg" xlink:href="016/01/060/1.jpg"/><p type="main">

<s><emph type="center"/>LIBER TERTIVS.<emph.end type="center"/></s></p><p type="main">

<s><emph type="center"/>De C&oelig;lo.<emph.end type="center"/><!-- KEEP S--></s></p><p type="main">

<s>DICTVM e&longs;t &longs;atis de Elemen&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg286"/><lb/>tis, nunc de C&oelig;lo tractandum <lb/>e&longs;t, &longs;eu illud &aelig;ternum &longs;it, vt <lb/>putat Ari&longs;toteles: &longs;eu genitum, <lb/>vt Plato: &longs;eu factum, vt Theo&shy;<lb/>logi, variam &longs;ub&longs;tantiam videtur habere. <lb/></s>

<s>Iam prim&ugrave;m, qu&ograve;d Albericus Ve&longs;putius <lb/>in &longs;ua tertia ad Indos nauigatione diligen&shy;<lb/>ter h&aelig;c de &longs;tellarum magnitudine tradidit, <lb/>e&longs;&longs;e &longs;cilicet Canopos tres magnos, &longs;ed haud <lb/>claros: primum &longs;cilicet, partibus nouem <lb/>cum dimidio ab au&longs;trali polo: &longs;ecundum, <lb/>duodecim: tertium, qui triginta duabus <lb/>partibus ab eodem polo di&longs;tat, maximum <lb/><arrow.to.target n="marg287"/><lb/>&longs;ed &longs;ubnigrum. </s>

<s>Conciliator refert, &amp; ip&longs;e <lb/>aliorum tum narrationi innitens, a&longs;tra ibi <lb/>qu&aelig;dam magna e&longs;&longs;e ac parum &longs;plendi&shy;<lb/>da, qualia &longs;upr&agrave; retulimus. </s>

<s>Ptolem&aelig;us <lb/>etiam Canopi mentionem facit vt pr&aelig;&shy;<lb/>clari &longs;yderis, haud tamen magnitudinem <pb xlink:href="016/01/061.jpg" pagenum="412"/>de&longs;cribit. </s>

<s>Sed &amp; hunc tum vltimum e&longs;&longs;e <lb/>reor de&longs;criptorum &agrave; Ve&longs;putio. </s>

<s>Ille quidem <lb/>noti&longs;&longs;imus, &amp; e&longs;t in temone nauis. </s>

<s>Ver&ugrave;m <lb/>duo illi proximiores au&longs;trali polo ignoti <lb/>quondam, nebulis a&longs;&longs;imilantur, in quarum <lb/>medio &longs;tella iacet, vt nebul&aelig; ill&aelig; den&longs;iorem <lb/>c&oelig;li partem eam e&longs;&longs;e doceant, &amp; &longs;tellarum <lb/>chorum paruarum. </s>

<s>C&aelig;ter&ugrave;m vt Cor&longs;alus <lb/>Florentinus, refert, crux illa viginti par&shy;<lb/>tibus &agrave; polo au&longs;trali di&longs;tans, more Vr&longs;&aelig; no&shy;<lb/>bis, aut Currus circumuertitur illi, &longs;ed lon&shy;<lb/>g&egrave; &longs;plendidior. </s>

<s>Sunt &amp; &longs;ex &longs;tell&aelig; &longs;plendi&shy;<lb/>di&longs;&longs;im&aelig;, litui formam referentes, &egrave; quibus <lb/>vna Canopus e&longs;t, ex his qui dicti &longs;unt. </s>

<s>Stel&shy;<lb/>larum etiam colores diuer&longs;i, tum magni&shy;<lb/>tudines, ac &longs;plendores tum Lun&aelig; macula, <lb/>o&longs;tendunt variam e&longs;&longs;e c&oelig;li &longs;ub&longs;tantiam, at&shy;<lb/>que in meridionali plaga maiores long&egrave;, &amp; <lb/>qua&longs;dam claritate non inferiores his fixas. <lb/></s>

<s>Nam maior Canis e&longs;t vltra &aelig;quinoctialem <lb/>circulum, qui quantum luceat, omnes vi&shy;<lb/>dere po&longs;&longs;unt. </s>

<s>Canopum ver&ograve; magnum e&longs;&shy;<lb/>&longs;e con&longs;tat, &amp; minus ab Antarctico polo di&shy;<lb/>&longs;tare part. </s>

<s>38. Sed &amp; in Alexandria totum <lb/>c&aelig;lum, partibus &longs;olum 41. exceptis, vide&shy;<lb/>tur. </s>

<s>Long&egrave; enim plus de c&oelig;lo qu&agrave;m terra <lb/>cognitum e&longs;t, qu&ograve;d c&oelig;lum in &longs;ublimi po&shy;<lb/>&longs;itum &longs;it, &amp; perpetu&ograve; moueatur. </s>

<s>His dua&shy;<lb/>bus cau&longs;is pen&egrave; totum cognitum e&longs;t: nam <lb/>&longs;ol&ugrave;m XXXI. partes circa polum au&longs;tralem <lb/>cognit&aelig; non fu&ecirc;re Ptolem&aelig;o. </s>

<s>Itaque ex <lb/><arrow.to.target n="marg288"/><lb/>Archimedis demon&longs;tratione, ferm&egrave; vna <lb/>parte ex tredecim, vel paul&ograve; minus inco&shy;<lb/>guitum cogniti e&longs;t: totius igitur c&oelig;li <lb/>quartadecima &longs;ol&ugrave;m pars Ptolem&aelig;o ignota <lb/>fuit. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg286"/>Sul &longs;t<gap/>tia <lb/>c&oelig;lt in&aelig;&shy;<lb/>qualis &amp; <lb/>varia.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg287"/>Iu&longs;ta Au&shy;<lb/>&longs;tralem po&shy;<lb/>lum &longs;ydera <lb/>maxima.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg288"/>Lib. 1. de <lb/>Sph. </s>

<s>&amp; cy&shy;<lb/>lin. </s>

<s>prepo&longs;. <lb/></s>

<s>40. &amp; 41. <lb/>vel li. </s>

<s>2. pro <lb/>po&longs;. </s>

<s>3.<!-- KEEP S--></s></p><p type="main">

<s>Qu&aelig;ret for&longs;an qui&longs;piam de Luna, an il&shy;<lb/>lius vniuer&longs;um lumen &agrave; &longs;ole pondeat? </s>

<s>Non <lb/>equidem, at mult&ograve; minus &longs;yderum reliquo&shy;<lb/>rum. </s>

<s>Con&longs;tat enim in deliquiis maximis <lb/>eam rubere, vt ignis prunam quandam, &amp; <lb/>hoc iam illi lumen proprium e&longs;t: verum <lb/>c&ugrave;m nocte nihil igne ob&longs;curius procul vi&shy;<lb/>deatur, &amp; flamma rubra appareat, cum <lb/>Luna tam procul in deliquiis nobis &longs;it, <lb/>manife&longs;tum e&longs;t Lunam quacunque flam&shy;<lb/>ma, &amp; candela lumen clarius proprium <lb/>habere. </s>

<s>Finge igitur maxim&aelig; flamm&aelig; at&shy;<lb/>que clari&longs;&longs;im&aelig;, Lunam &longs;pont&egrave; &amp; nullis <lb/>radiis Solis adiutam e&longs;&longs;e per&longs;imilem: dein&shy;<lb/>de cogita, quant&ograve; Luna Solis adiuta lumi&shy;<lb/>nibus, vt in plenilunio, &longs;eip&longs;a clarior e&longs;t, in <lb/>deliquio po&longs;ita: facil&egrave; intelliges Lunam ra&shy;<lb/>diis Solis illu&longs;tratam, Sole ip&longs;o e&longs;&longs;e &longs;plen&shy;<lb/>didorem ac clariorem, ita vt nec aquil&aelig; <lb/>oculus, quam ferunt &longs;ecur&egrave; Solem in&longs;pi&shy;<lb/>cere, eam audeat intueri. </s>

<s>Huius rur&longs;us <lb/>comparationem ad Solis iubar facias, haud <lb/>dubi&ecedil; con&longs;tat non fal&longs;um e&longs;&longs;e Prophet&aelig; di&shy;<lb/>ctum, Solem &amp; Lunam, ac &longs;tellas ea die <lb/>&longs;eptuplum luminis habituras, c&ugrave;m nunc <lb/>in c&oelig;lo long&egrave; maius &longs;eptuplo qu&agrave;m hic <lb/>cernatur, clarum obtineant, atque f&oelig;cun&shy;<lb/>dum lumen. </s>

<s>Ergo &longs;upra &ecedil;thera ade&ograve; om&shy;<lb/>nia &longs;plendent ac coru&longs;cant, vt &longs;i etiam <lb/>tempore deliquij Lunam in ip&longs;o po&longs;iti in&shy;<lb/>&longs;piceremus, non &longs;ecus ac innumeris cereis <lb/>&longs;plendidi&longs;&longs;imis accen&longs;is, atque in eos ocu&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg289"/><lb/>lis defixis, ob &longs;plendorem c&aelig;cutiremus. </s>

<s>Sed <lb/>cur &longs;cintillare videntur a&longs;tra? </s>

<s>Quoniam c&oelig;&shy;<lb/>li &longs;ub&longs;tantia c&ugrave;m &longs;it rari&longs;&longs;im&agrave;, radij ad nos <lb/>venientes &longs;&ecedil;pi&ugrave;s, &longs;ed tamen &longs;emper ad per&shy;<lb/>pendicularem franguntur: ob id c&ugrave;m a&euml;r <lb/>moueatur, &longs;icut lapilli in imo fontis treme&shy;<lb/>re videntur ob motum fluentis aque, ita il&shy;<lb/>l&ecedil; titubare videntur. </s>

<s>Hoc autem in lumini&shy;<lb/>bus dicitur &longs;cintillare. </s>

<s>Stell&aelig; autem erran&shy;<lb/>tes &amp; Luna non &longs;cintillant, quia robu&longs;tis <lb/><arrow.to.target n="marg290"/><lb/>viribus radij ad nos perueniunt: &longs;unt enim <lb/>long&egrave; nobis fixis propiores. </s>

<s>Indicio e&longs;t &longs;io <lb/>e&longs;&longs;e, qu&ograve;d c&ugrave;m magis &longs;cintillant, &amp; plane&shy;<lb/>t&ecedil; etiam non &longs;cintillare, &longs;oliti, ventum fu&shy;<lb/>turum pr&ecedil;dicunt. </s>

<s>Nam medius a&euml;r qui e&longs;t <lb/>in &longs;ublimi dum vehementius agitatur, effi&shy;<lb/>cit vt frequentius, &amp; magis &longs;cintillare vi&shy;<lb/>deantur. </s>

<s>Mars ver&ograve; c&ugrave;m &longs;ubob&longs;curus &longs;it, <lb/>ac rubens, &amp; ip&longs;e &longs;cintillat, apud eos ma&shy;<lb/>xim&egrave; qui debiliter cernunt. </s>

<s>Nam &amp; hoc <lb/>iuxta rationem conuenit, qu&ograve;d qui debi&shy;<lb/>lius cernunt, &longs;cintillare plus &longs;tellas &longs;ibi per&shy;<lb/>&longs;uadent. </s>

<s>Eadem ver&ograve; ratione qu&aelig; vltra <lb/>&aelig;quinoctialem &longs;unt &longs;tell&aelig; plus &longs;cintillant, <lb/>&longs;unt enim remotiores. </s>

<s>Vnde etiam Canis <lb/>maior, qu&aelig; minus ob &longs;plendorem &longs;cintil&shy;<lb/>lare deberet, &amp; ob magnitudinem plus &longs;cin&shy;<lb/>tillat, abe&longs;t enim plurimum. </s>

<s>Et &longs;tellas vide&shy;<lb/>bis vna in parte c&oelig;li plus &longs;cintillare, in <lb/>alia minus, parum in vertice, &amp; qu&aelig; mul&shy;<lb/>tum &longs;plendent, &amp; magn&aelig; &amp; qu&ecedil; iuxta po&shy;<lb/>los, nam ibi minus a&euml;r mouetur, &amp; ibi nul&shy;<lb/>li &longs;unt venti. </s>

<s>Scintillant autem maxim&egrave; qu&ecedil; <lb/>long&egrave; di&longs;tant iuxta &aelig;quinoctialem ( nam <lb/>ibi &aelig;ther celerrim&egrave; fertur ) &amp; paru&aelig;, &amp; <lb/>maxim&egrave; &longs;i ea parte ventus in &longs;ublimi per&shy;<lb/>&longs;tet. </s>

<s>Ei&longs;dem ver&ograve; rationibus etiam lon&shy;<lb/>g&egrave; minores videntur, &amp; altiores qu&agrave;m &longs;int. <lb/></s>

<s>Contraria ver&ograve; ratione lapilli in qua &amp; pi&longs;&shy;<lb/>ces, maiores videntur qu&agrave;m &longs;int: &amp; aqua <lb/><arrow.to.target n="marg291"/><lb/>omnis minor c&ugrave;m &agrave; latere in&longs;picitur, &amp; mi&shy;<lb/>nus profunda iudicatur. </s>

<s>Ideoque non ani&shy;<lb/>maduertentes quidam, deceptique pericu&shy;<lb/>lum &longs;ubmer&longs;ionis incurrerunt. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg289"/>Cur a&longs;tra <lb/>&longs;cintillare <lb/>videntur.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg290"/>Signum ven&shy;<lb/>ti futuri.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg291"/>Stell&aelig; long&egrave; <lb/>minores &amp; <lb/>altiores <lb/>quam &longs;int, <lb/>videntur.</s></p><figure id="id.016.01.061.1.jpg" xlink:href="016/01/061/1.jpg"/><figure id="id.016.01.061.2.jpg" xlink:href="016/01/061/2.jpg"/><p type="main">

<s>Huius itaque cau&longs;am o&longs;tendamus, &amp; alio&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg292"/><lb/>rum qu&aelig; dicenda &longs;unt, res qu&aelig; videntur, <lb/>quo in loco e&longs;&longs;e videantur. </s>

<s>Itaque omnis res <lb/>qu&aelig; videtur, ibi e&longs;&longs;e apparet, vbi e&longs;t concur&shy;<lb/>&longs;us perpendicularis rei vi&longs;&aelig;, ducta ex ea &longs;u&shy;<lb/>per medium quod e&longs;t cau&longs;a videndi, &amp; li&shy;<lb/>ne&aelig; per quam res vi&longs;a videtur, qu&aelig; &longs;emper <lb/>&agrave; re vi&longs;a ad oculum tendit. </s>

<s>Sit igitur pri&shy;<lb/>m&ograve; oculus in A, &amp; res in B, in eodem me&shy;<lb/>dio tunc videbitur B, in loco &longs;uo, quia linea <lb/>perpendicularis e&longs;t eadem line&aelig; ad oculum <pb xlink:href="016/01/062.jpg" pagenum="413"/>tendenti. </s>

<s>Sit rur&longs;us A oculus in a&euml;re, B <lb/>res vi&longs;a in aqua, perpendicularis ad a&euml;&shy;<lb/>rem BE, rect&agrave; BFA, inflectatur &agrave; perpen&shy;<lb/>diculari ad oculum ex, F, vt fiat BFC, pro&shy;<lb/>ducatur CF, in D, &amp; B, videbitur in <lb/>C, igitur aqu&aelig; altitudo videbitur &longs;ol&ugrave;m <lb/>DE, Rur&longs;us &longs;tella in c&oelig;lo D c&oelig;lum quic&shy;<lb/>quid e&longs;t &longs;upra EF, perpendicularis DE, ra&shy;<lb/>dius qui direct&egrave; procedit DFC, c&ugrave;m per&shy;<lb/>uenit ad F, medium den&longs;ius, id e&longs;t, ad <lb/>a&euml;rem, inflectitur ver&longs;us cathetum, &longs;itque <lb/>DFA, per quem oculus A, videt D, &longs;tel&shy;<lb/>lam: producatur ergo AF, direct&egrave;, &amp; vi&shy;<lb/>debitur D in B, vbi &longs;cilicet concurrunt ca&shy;<lb/>thetus DE, ex re vi&longs;a ad medium, &amp; li&shy;<lb/>nea B F A, c&ugrave;m dirigitur &agrave; parte illa qu&aelig; <lb/>ad oculum pertingit, id e&longs;t, pars AF, ocu&shy;<lb/>lum tangens. <lb/><arrow.to.target n="marg293"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg292"/>Res qu&aelig; vi&shy;<lb/>detur vbi <lb/>&longs;emper appa&shy;<lb/>ret.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg293"/>Cur &longs;tell&aelig; <lb/>mult&ograve; minus <lb/>&longs;ublimes iu&shy;<lb/>dicentur <lb/>qu&agrave;m &longs;int. <lb/></s>

<s>Sydera om&shy;<lb/>ma cur in <lb/>oriente &amp; oc&shy;<lb/>cidente, ma&shy;<lb/>iora videan&shy;<lb/>tur.</s></p><p type="main">

<s>At dices, &longs;tell&aelig; mult&ograve; propri&ugrave;s videntur <lb/>e&longs;&longs;e qu&agrave;m &longs;int, &longs;i vera &longs;unt qu&aelig; A&longs;trologi <lb/>de illarum referunt altitudine: non igitur <lb/>altiores e&longs;&longs;e videntur qu&agrave;m &longs;int. </s>

<s>Fateor lon&shy;<lb/>g&egrave; eas propius exi&longs;timari: &longs;ed alia cau&longs;a, ea <lb/>&longs;cilicet qu&ograve;d medium &longs;patium inter nos &amp; <lb/>illas non compr&aelig;henditur: ob id contra&shy;<lb/>ria ratione a&longs;tra omnia dum oriuntur &amp; <lb/>occidunt, maiora videntur, qu&agrave;m in c&oelig;&shy;<lb/>li medio, quoniam terr&aelig; magnitudo in&shy;<lb/>termedia facit, vt oculus ea plus di&longs;tare <lb/>exi&longs;timet, &amp; ob id e&longs;&longs;e maiora: nam &amp; <lb/>turris vlna maior iudicatur ab oculo illius <lb/>di&longs;tantiam compr&aelig;hendente, tamet&longs;i mino&shy;<lb/>rem angulum in oculo faciat vlna ip&longs;a. </s>

<s>Ob <lb/>id igitur a&longs;tra propinqua videntur qu&ograve;d <lb/>nullum e&longs;t medium corpus inter ip&longs;a &amp; <lb/>oculum, cuius longitudinem oculus depr&aelig;&shy;<lb/>hendere po&longs;&longs;it, atque ob id ip&longs;a exi&longs;ti&shy;<lb/>mare procul abe&longs;&longs;e, quamvis ( vt dixi ) <lb/>medij ratio ea altiora o&longs;tendat. </s>

<s>Sed qu&ograve;d <lb/>&longs;tell&aelig; in Oriente, &amp; Occidente maiores <lb/>videantur, facit &amp; den&longs;itas a&euml;ris, non in <lb/>qua nos &longs;umus, &longs;ed qu&aelig; procul &agrave; nobis <lb/>e&longs;t. </s>

<s>Argumento id e&longs;&longs;e debet, qu&ograve;d nebu&shy;<lb/>lo&longs;o tempore a&longs;tra etiam long&egrave; maiora vi&shy;<lb/>dentur. </s>

<s>Hoc autem e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;et, &longs;i ob &longs;o&shy;<lb/>lam di&longs;tantiam id contingeret. </s></p><p type="main">

<s>Sed ad narrationem loci in quo res e&longs;&longs;e <lb/>videtur, exemplis peruenio. </s>

<s>Sit oculus A, <lb/>res vi&longs;a B, &longs;peculum CD, ducatur BF, per&shy;<lb/><figure id="id.016.01.062.1.jpg" xlink:href="016/01/062/1.jpg"/><lb/>pendicularis ad &longs;uperficiem &longs;peculi intelli&shy;<lb/>gendo exten&longs;am, non enim nece&longs;&longs;arium <lb/>e&longs;t, vt tangat, &amp; ducatur BE, reflexa ad <lb/>A, ita qu&ograve;d angulus BEC &longs;it &aelig;qualis AED, <lb/>hoc enim nece&longs;&longs;arium e&longs;t in omni radij re&shy;<lb/>flexione &agrave; &longs;peculo cuiu&longs;cunque generis: du&shy;<lb/>cta igitur parte reflexa AE, concurrat in <lb/>F, &amp; ibi videbitur e&longs;&longs;e B, cui con&longs;entit <lb/>experimentum. </s>

<s>In cauo etiam &longs;peculo CD, <lb/>cuius centrum E, res qu&aelig; videtur prim&ograve; </s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg294"/><lb/>ponatur B, per radium reflexum BCA ad <lb/>oculum, &amp; manife&longs;tum e&longs;t, qu&ograve;d perpen&shy;<lb/>dicularis erit BF, cui occurrat AC, reflexa <lb/>in puncto F, &amp; h&icirc;c erit locus vbi videbi&shy;<lb/>tur ab oculo A e&longs;&longs;e B, res qu&aelig; videtur, qu&ograve; <lb/>fit vt non quemadmodum in priore figura <lb/>B appareat in F, in directo &longs;ui. </s>

<s>H&icirc;c enim <lb/><figure id="id.016.01.062.2.jpg" xlink:href="016/01/062/2.jpg"/><lb/>plerunque videbitur non in directo F, ip&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg295"/><lb/>&longs;ius B, e&ograve; qu&ograve;d oculus iudicat ad compa&shy;<lb/>rationem plani cuiu&longs;dam D K, &longs;uperiacen&shy;<lb/>tis &longs;peculo, &amp; tamen punctus F, &amp; ca&shy;<lb/>thetus &longs;umitur &agrave; puncto E, quem oculus <lb/>nec videt, nec comprehendit. </s>

<s>Sit rur&longs;us <lb/>G, quod videtur in cauo &longs;peculo, &amp; per&shy;<lb/>pendicularis GEF, nece&longs;&longs;ari&ograve; erit, &amp; per <lb/>GDA, reflexum radium videatur ab A ocu&shy;<lb/>lo, igitur radius A D, occurret catheto in <lb/>H: igitur res videbitur in H, &amp; ita in a&euml;re <lb/><figure id="id.016.01.062.3.jpg" xlink:href="016/01/062/3.jpg"/><lb/>extra &longs;peculum: &amp; e&longs;t mirabile, &longs;ed con&shy;<lb/>&longs;entit tamen experimento. </s>

<s>Ver&ugrave;m long&egrave; <lb/>meli&ugrave;s in magnis &longs;peculis h&aelig;c fieri vidi&shy;<lb/>mus, vt pror&longs;us &longs;it res miraculo &longs;imilis. <lb/></s>

<s>Sed fit etiam in aliis &longs;peculorum &longs;peciebus <lb/>velut conuexis, rotundis, ac columnari&shy;<lb/>bus. </s>

<s>Additur miraculo maius miraculum, <lb/><arrow.to.target n="marg296"/><lb/>c&ugrave;m res qu&aelig; non e&longs;t in a&euml;re videtur, d&aelig;&shy;<lb/>monum imitatione propo&longs;ita, vt Vi&shy;<lb/>tellio docuit: cuius rationem inferius, <lb/>dum de luce &amp; lumine loquemur, expo&shy;<lb/>nemus. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg294"/>In cauis &longs;pe&shy;<lb/>culis res ma&shy;<lb/>gis latere <lb/>videntur, <lb/>qu&agrave;m &longs;int <lb/>plerumque.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg295"/>Quomodo re <lb/>imago &egrave; &longs;pe&shy;<lb/>culo in a&euml;re <lb/>videatur.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg296"/>Lib. 7. cap. <lb/>

vlt.</s></p><p type="main">

<s>Igitur vt ad vltimum genus perueniam, <lb/>po&longs;ito rur&longs;us conuexo &longs;peculo CD, &amp; ocu&shy;<lb/>lo A, &amp; B, re vi&longs;a, cathetus ad centrum &longs;pe&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg297"/><lb/>culi BD GE, &amp; illi occurrit radius refle&shy;<lb/>xus AFC, in G, videbitur B. </s>

<s>Eadem ratio <lb/>in col&ugrave;mnaribus &amp; conicis locum rei vi&longs;&aelig; <lb/>o&longs;tendit. </s>

<s>Iam ergo tria &longs;unt, qu&aelig; nece&longs;&longs;a&shy;<lb/>ria &longs;unt ad vi&longs;um: locus rei vi&longs;&aelig;, &amp; vt res <lb/>non &longs;it minor ea qu&aelig; minima e&longs;t, qu&aelig; &longs;ub <lb/>ea di&longs;tantia videre pote&longs;t: eam enim in qua&shy;<lb/>cunque di&longs;tantia inueniri e&longs;t nece&longs;&longs;arium, <lb/>&longs;cilicet minimam, &amp; qu&ograve;d omnis res mini&shy;<lb/>ma minor, e&longs;t ac &longs;i non e&longs;&longs;et. </s></p><pb xlink:href="016/01/063.jpg" pagenum="414"/><p type="margin">

<s><margin.target id="marg297"/>Tria qu&aelig; ne&shy;<lb/>ce&longs;&longs;aria &longs;unt <lb/>ad vi&longs;us ra&shy;<lb/>tionem a&longs;&longs;e&shy;<lb/>quendam.</s></p><p type="main">

<s>Hoc enim modo haud difficile e&longs;t cau&shy;<lb/>&longs;am cogno&longs;cere, cur a&longs;tra, c&ugrave;m plana <expan abbr="vide&atilde;-tur">videan&shy;<lb/>tur</expan>, &longs;int tamen rotunda: nam linea qu&aelig; &agrave; <lb/>puncto D ad A oculum dirigitnr, non e&longs;t <lb/>minor linea BA, nec CA, ni&longs;i in vna linea, <lb/>qu&aelig; minor e&longs;t DE: e&ograve; fit vt c&ugrave;m linea DE, <lb/>nullam habeat comparationem ad DA, <lb/>propter nimiam a&longs;trorum altitudinem, igi&shy;<lb/>tur non percipitur differentia vlla inter <lb/>AB, &amp; AC, &amp; AD, quare omnes vi&shy;<lb/>debuntur ab eodem plano erigi, igitur B <lb/>DC videbitur plana, omnia igitur rotunda <lb/>procul plana videbuntur. </s></p><figure id="id.016.01.063.1.jpg" xlink:href="016/01/063/1.jpg"/><figure id="id.016.01.063.2.jpg" xlink:href="016/01/063/2.jpg"/><p type="main">

<s>E&longs;&longs;e autem a&longs;tara maxima, generaliter <lb/>nunc o&longs;tendatur, &amp; qu&ograve;d maxim&egrave; di&longs;tent <lb/><arrow.to.target n="marg298"/><lb/>prim&ograve;, inde qu&ograve;d &longs;int maxima. </s>

<s>C&ugrave;m igi&shy;<lb/>tur du&aelig; line&aelig; AB, &amp; AC, producuntur ab <lb/>eodem puncto A, &amp; ip&longs;&aelig; &longs;unt &aelig;quales, &amp; <lb/>&longs;ecantur du&aelig; &aelig;quales FB, &amp; FD, &amp; du&aelig; il&shy;<lb/>lis etiam &aelig;quales GE, &amp; GC, &amp; duct&aelig; <lb/>fuerint BC &amp; FG, &amp; perpendiculares DH, <lb/>EK, FL, &amp; GM, erunt anguli L &amp; H <lb/>&aelig;quales, quia recti, item BFL, &amp; FDH, e&ograve; <lb/>qu&ograve;d D H &amp; FL, &aelig;quidi&longs;tant, &amp; linea DF, <lb/>recto oppo&longs;ita &aelig;qualis FB, oppo&longs;it&aelig; recto, <lb/>quare BL, &aelig;qualis FH, &amp; MC, &aelig;qualis <lb/>KG eadem ratione. </s>

<s>Sic igitur c&ugrave;m BD &longs;it <lb/>maior FG, vt palam e&longs;t ex quarta &longs;exti ele&shy;<lb/>mentorum Euclidis, erit vt BC po&longs;&longs;it augeri <lb/>tant&ugrave;m, vt BL, &amp; MC, qu&aelig; &longs;emper &aelig;qua&shy;<lb/>les manent, &longs;int minores in comparatione <lb/>di&longs;tanti&aelig;, data minima quantitate: igitur <lb/>tunc ex tertio &longs;uppo&longs;ito latente differentia <lb/>FB, &amp; GC, vt &aelig;quidi&longs;tantes habebuntur. <lb/></s>

<s>Hanc conatus e&longs;t Vitellio o&longs;tendere, qu&agrave;m <lb/>non declarauit, multi&longs;que tandem erroribus <lb/>admi&longs;&longs;is, qu&ograve;d fal&longs;um o&longs;tendere conatus e&longs;t, <lb/>&longs;cilicet qu&ograve;d BL e&longs;&longs;et minor FH: hoc au&shy;<lb/>tem fal&longs;um e&longs;t: e&longs;t enim, vt demon&longs;traui, &aelig;&shy;<lb/>qualis, &amp; ex hac &aelig;qualitate minorem ha&shy;<lb/>bet rationem ad BC ip&longs;a BL, qu&agrave;m FH ad <lb/>FG. </s>

<s>Et hoc &longs;ufficit ad propo&longs;itum demon&shy;<lb/>&longs;trandum. </s>

<s>C&ugrave;m igitur Sol aut Luna, aut <lb/>a&longs;trum aliud vmbram faciat ferm&egrave; &aelig;qua&shy;<lb/>lem in terra rei qu&aelig; videtur, aut ligno <lb/>quod radiis illius opponitur, &longs;eu ex vno <lb/>puncto radij procedant, &longs;eu ex toto corpo&shy;<lb/>re, permutata hac demon&longs;tratione, con&longs;tat <lb/>altitudinis ad FG proportionem e&longs;&longs;e in&shy;<lb/>comparabilem. </s>

<s>C&ugrave;m hoc igitur contingat <lb/>etiam in turribus &amp; montibus maximis, ne&shy;<lb/>ce&longs;&longs;e e&longs;t, vt line&aelig; FB &amp; GC &longs;int &aelig;quidi&shy;<lb/>&longs;tantes: quare altitudo A a&longs;tri maxima, <lb/><arrow.to.target n="marg299"/><lb/>maximum igitur etiam a&longs;trum quod tam <lb/>procul &longs;ub illa magnitudine, quam videmus, <lb/>cernitur. </s>

<s>E&longs;t autem deducta ratione ex vm&shy;<lb/>bra terr&aelig; in deliquiis Solis, dimetiens ex <lb/>his partibus, quibus rerr&aelig; dimetiens e&longs;t duo, <lb/>vndecim: quare c&ugrave;m terr&aelig; dimetiens &longs;it bis <lb/>quinque millia pa&longs;&longs;uum, erit Solis dime&shy;<lb/>tiens vndecies quinque millia pa&longs;&longs;uum, id <lb/>e&longs;t, pa&longs;&longs;us millies quinquagintaquinque <lb/>millia. </s>

<s>Solis autem corpus ad terram pro&shy;<lb/>portionem habet, quam qu&aelig; 166. &amp; tres ex <lb/>octo partibus ad vnum, ambitus maioris <lb/>circuli M. pa&longs;&longs;uum 173000. in&longs;uperque 250. <lb/>Terr&aelig; dimetiens ad Lun&aelig; dimetientem, qu&ecedil; <lb/>e&longs;t 17. ad 5. ratio: itaque terr&aelig; corpus Lu&shy;<lb/>n&aelig; corpus continet ferm&egrave; trige&longs;ies nouies, <lb/>ac in&longs;uper duas tertias. </s>

<s>Lun&aelig; dimetiens pa&longs;&shy;<lb/>&longs;uum millia 2941. ambitus maioris circuli <lb/><expan abbr="pa&longs;&longs;u&utilde;">pa&longs;&longs;uum</expan> milia, 9000. &amp; in&longs;uper 264. Altitudo <lb/><arrow.to.target n="marg300"/><lb/>etiam horum ex Ptolem&aelig;i demon&longs;tratione <lb/>habita talis e&longs;t. </s>

<s>Solis quidem &agrave; terr&aelig; cen&shy;<lb/>tro M. pa&longs;&longs;uum &longs;exies mille M. &amp; in&longs;uper <lb/>quingenta. </s>

<s>Lun&aelig; ver&ograve; ab eodem centro <lb/>M. pa&longs;&longs;uum trecenta viginti M. &amp; in&longs;uper <lb/>833. Coni autem vmbr&aelig; ab eodem M. pa&longs;&shy;<lb/>&longs;uum millies trecenties quadraginta M. </s>

<s>Vn&shy;<lb/>de deductis M. pa&longs;&longs;uum quinquies mille pro <lb/>&longs;emidiametro terr&aelig; &agrave; &longs;ingulis harum di&shy;<lb/>&longs;tantiarum, relinquentur di&longs;tanti&aelig; Solis ac <lb/>Lun&aelig;, necnon coni vmbr&aelig; &agrave; &longs;uperficie ter&shy;<lb/>r&aelig;, &longs;eu ab oculis no&longs;tris. </s>

<s>Di&longs;tantia etiam <lb/>Solis &agrave; Luna, quando Sol deliquium pati&shy;<lb/>tur, &longs;eu meli&ugrave;s orbis &longs;olaris &agrave; Lunari orbe, <lb/>erit mille pa&longs;&longs;uum Italicorum <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/> nam de his <lb/>&longs;ermo e&longs;t) quinquies mille &longs;excenties octua&shy;<lb/>ginta quatuor millia atque in&longs;uper 167. Il&shy;<lb/>lud ver&ograve; mirum quod Philippus Melanthon <lb/>animaduerti&longs;&longs;e videtur: qu&ograve;d c&ugrave;m eccentri <lb/>Solis centrum Ptolem&aelig;i atque Hipparchi <lb/>&aelig;tate di&longs;taret &agrave; terr&aelig; centro diametris terr&aelig; <lb/>24. c&ugrave;m quinta parte, &longs;eu M. pa&longs;&longs;uum <lb/>242000. nunc &longs;ol&ugrave;m di&longs;tet diametris terr&aelig; <lb/><arrow.to.target n="marg301"/><lb/>decem &amp; octo, duabu&longs;que partibus ex quin&shy;<lb/>que &longs;eu mille pa&longs;&longs;uum centum octuaginta <lb/>quatuor millia ab eodem terr&aelig; centro. </s>

<s>Ar&shy;<lb/>gumentum qua&longs;i &longs;ene&longs;centis mundi. </s>

<s>Sed <lb/>ratio deduci pote&longs;t, vel ab in&longs;trumento&shy;<lb/>rum varietate, vel c&oelig;li &longs;olaris di&longs;po&longs;itio&shy;<lb/>ne, vel &aelig;quinoctiorum ob&longs;eruatione, qu&aelig; <lb/>varietatem &longs;u&longs;cipit &amp; &agrave; locis, &amp; &agrave; Solis <lb/>magnitudine, propter quam &aelig;quino&shy;<lb/>ctium aliquanto cleri&ugrave;s fit, qu&agrave;m exi&longs;ti&shy;<lb/>metur. </s>

<s>Hoc autem c&ugrave;m ob&longs;eruatum e&longs;&longs;et <lb/>&agrave; multis, in Solis magnitudinem rela&shy;<lb/>tum e&longs;t. </s>

<s>Sol igitur A B, centrum eius <lb/><arrow.to.target n="marg302"/><lb/>C, terra DE, centrum eius F, linea <lb/>CHM, contingens Solem &amp; terram, co&shy;<lb/>nus M. </s>

<s>Quoniam igitur GH contingit So&shy;<lb/>lem &amp; terram, erunt anguli G &amp; H recti, <lb/>quare GC, &aelig;quidi&longs;tans FH, &amp; ide&ograve; portio <lb/>GB, &longs;imilis portioni HE. </s>

<s>Si igitur CG, ad <lb/>FH, proportio cognita e&longs;t: erit &amp; GM, ad <lb/>MH, qualis CM, ad MF. </s>

<s>Et quia CM, <pb xlink:href="016/01/064.jpg" pagenum="415"/>&longs;upponitur cognita in comparatione ad <lb/>F H, &amp; C G, &amp; H, rectus, erunt G H, <lb/><figure id="id.016.01.064.1.jpg" xlink:href="016/01/064/1.jpg"/><lb/>&amp; G F, cognit&aelig;, &amp; angulus G C F, co&shy;<lb/>gnitus, ide&oacute;que G C B, atque ide&ograve; arcus <lb/>E H, con&longs;imilis G B: ide&oacute;que exce&longs;&longs;us diei <lb/>tempore &aelig;quinoctij &longs;upra duodecim horas: <lb/>duplicato enim E N, propter D L, fit ar&shy;<lb/>cus L D E H, cognitus. </s>

<s>Iuxta hoc igitur <lb/>po&longs;ita G C, quinque cum dimidio, &amp; F H, <lb/>vnum erunt F C, 1200. &amp; C M, 1468. <lb/>quare C M, erit partium 1467. minut. </s>

<s>59. <lb/>&longs;ecundorum 23. M H, igitur erit partium <lb/>267. minut. </s>

<s>59. &longs;ecund. </s>

<s>53. Re&longs;iduum igi&shy;<lb/>igitur G H, erit partium 1199. minut. </s>

<s>59. <lb/>&longs;ecund. </s>

<s>30. igitur G F, partum 1199. mi&shy;<lb/>nut. </s>

<s>59. &longs;ecund. </s>

<s>31. tertiorum 30. Ide&ograve; tri&shy;<lb/>gonus C F G, habet vnum latus quod e&longs;t <lb/>C F, partium 1200. Secundum latus quod <lb/>e&longs;t F G, part. </s>

<s>1199. minut. </s>

<s>59. &longs;ecund. </s>

<s>31. <lb/>tertiorum 30. Tertium latus quod e&longs;t C G, <lb/>partium 5. minut. </s>

<s>30. Manife&longs;tum e&longs;t igi&shy;<lb/>tur qu&ograve;d F C, &amp; F G, &longs;unt ferm&egrave; &aelig;qua&shy;<lb/>les, &amp; qu&ograve;d proportio vtri&longs;que ad C G, <lb/>e&longs;t, vt 218. &amp; duarum vndecimarum ad <lb/>vnum. </s>

<s>Statuatur igitur circulus circa tri&shy;<lb/>gonum C G F, &amp; manife&longs;tum e&longs;t qu&ograve;d <lb/>diameter F N, cadet in medio, &amp; &longs;ecabit <lb/>C G, per &aelig;qualia in O, propter &aelig;quali&shy;<lb/>tatem F C, &amp; F G. <!-- KEEP S--></s>

<s>Igitur detracto qua&shy;<lb/>drato C O, qu&ograve;d e&longs;t 7 9/16. ex quadrato FG, <lb/>relinquetur quadratum F O. </s>

<s>Quod e&longs;t igi&shy;<lb/>tur latus eius? </s>

<s>e&longs;t F O, partium &longs;cilicet <lb/>1199. minut. </s>

<s>59. &longs;ecund. </s>

<s>49. Cum hoc di&shy;<lb/>ui&longs;o quadrato C O, quod e&longs;t ( vt dixi ) <lb/>7 9/16. prodibit O N, minut. </s>

<s>o. </s>

<s>&longs;ec. <!-- REMOVE S-->23. qua&shy;<lb/>re F N, tota e&longs;t part. </s>



<s>1200. minut. </s>

<s>o. </s>

<s>&longs;e&shy;<lb/>cund. </s>

<s>22. H&aelig;c detrahemus ex omnibus <lb/>propter differentiam in&longs;en&longs;ibilem, relin&shy;<lb/>quetur F E, partium 1199. minut. </s>

<s>59. &longs;e&shy;<lb/>cundorum 37. &amp; C G, partium 5. mi&shy;<lb/>nut. </s>

<s>30. Deducta igitur F N, ad partes <lb/>120. &amp; e&longs;t dini&longs;o numero per decem, fiet <lb/>F C, partium 119. minut. </s>

<s>59. &longs;ecundo&shy;<lb/>rum 58. Arcus igitur F C, e&longs;t partium <lb/>179. minut. </s>

<s>36. &longs;ecundorum o. </s>

<s>C N, igi&shy;<lb/>tur part. </s>

<s>o. </s>

<s>minut. </s>

<s>24. &longs;ecundorum o. </s>

<s>Qua&shy;<lb/><figure id="id.016.01.064.2.jpg" xlink:href="016/01/064/2.jpg"/><lb/>re C G, part. </s>

<s>o. </s>

<s>minut. </s>

<s>48. &longs;ecundorum <lb/>o. </s>

<s>Igitur duo arcus D L, &amp; E H, huic <lb/>&aelig;quales, &longs;eu &longs;imiles: quia illi &longs;unt dupli <lb/>arcui B G, cui etiam e&longs;t duplum C G, h&icirc;c, <lb/>quia in circumferentia. </s>

<s>Totus igitur ar&shy;<lb/>cus L D E H, e&longs;t, partium 180. minut. <lb/></s>

<s>48. &longs;ecundorum o. </s>

<s>&amp; ide&ograve; dies in &aelig;quino&shy;<lb/>ctio horarum 12. minut. </s>

<s>3. &longs;ecundorum <lb/>12. &amp; nox horarum 11. minut. </s>

<s>56. &longs;ecun&shy;<lb/>dorum 48. Et ita &longs;ub &aelig;quinoctio &longs;emper. <lb/></s>

<s>Et &aelig;quinoctium nobis erit pridie qu&agrave;m Sol <lb/>initium Arietis ingrediatur, im&ograve; perendie <lb/>&amp; po&longs;t tertiam diem in qua Sol ingreditur <lb/>initium Libr&aelig;, id e&longs;t, die 8. Martij, &amp; <lb/>15. Septembris. <!-- KEEP S--></s>

<s>Re&longs;pondet hoc perpulchr&egrave; <lb/>experimentis. </s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i paul&ograve; elatior &longs;it re&shy;<lb/>gio, vt in alti&longs;&longs;imis montibus, ade&ograve; ante&shy;<lb/>cedit Solis ingre&longs;&longs;um in Arietis initium, <lb/>vt ratio A&longs;tronomica fal&longs;a videatur. </s>

<s>Lon&shy;<lb/>gior etiam e&longs;t duplo dies, qu&agrave;m nox, 12. <lb/>Iunij. </s>

<s>Primus dies &aelig;quinoctij &aelig;tate no&longs;tra <lb/>e&longs;t 10. Martij, h&aelig;c erit minut. </s>

<s>6. maior <lb/>nocte. </s>

<s>Accedit pr&aelig;ter h&aelig;c colli&longs;io luminis, <lb/>de qua po&longs;teri&ugrave;s dicemus. </s>

<s>Illud non pr&aelig;te&shy;<lb/>ribo, quod etiam admiratione dignum e&longs;t: <lb/>Solem quant&ograve; alti&ugrave;s a&longs;cendit, e&oacute;que plus <lb/>&agrave; nobis abe&longs;t, e&ograve; magis nos calefacere, <lb/>qu&ograve;d anguli rectis &longs;int propiores. </s>

<s>Ob id&shy;<lb/>que hyemem e&longs;&longs;e long&egrave; frigidiorem, qu&ograve;d <lb/>Sol terr&aelig; propinquior &longs;it. </s>

<s>Sed cur &longs;ola Lu&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg303"/><lb/>na varias &longs;u&longs;cipit figuras, reliqua a&longs;tra om&shy;<lb/>nia perpetu&ograve; rotunda &longs;unt? </s>

<s>An e&ograve; figuram <lb/>mutat, qu&ograve;d opaca e&longs;t, &amp; lumen quod ha&shy;<lb/>bet proprium, lumine Solis ade&ograve; e&longs;t imbe&shy;<lb/>cillius, vt qua parte &agrave; Sole non illumina&shy;<lb/>tur, lateat, &amp; pars illa dee&longs;&longs;e videatur? <lb/></s>

<s>E&longs;t etiam Lun&aelig; peculiare maculam habe&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg304"/><lb/>re: vnde maxima apud antiquos qu&aelig;&longs;tio <lb/>orta e&longs;t, exi&longs;timantibus non paucis Lunam <lb/>participem e&longs;&longs;e elementaris natur&aelig;, &amp; ob <lb/>id affici. </s>

<s>Ali<gap/> imaginem e&longs;&longs;e putant, vel <lb/>Oceani, vel orbis terr&aelig;, qua&longs;i &egrave; &longs;peculo re&shy;<lb/>lucentis. </s>

<s>Nos ver&ograve; illam, &longs;i corpus &aelig;ter&shy;<lb/>num &longs;it, participem e&longs;&longs;e mortalitatis nega&shy;<lb/>mus. </s>

<s>Nec tam procul imago &longs;eu &longs;pecies ali&shy;<lb/>qua in &longs;peculo videri pote&longs;t. </s>

<s>Aut igitur ea <lb/>parte peruia maculam o&longs;tendit, &longs;icut in &longs;pe&shy;<lb/>culis vbi plumbum abra&longs;um fuerit, aut om&shy;<lb/>nin&ograve; illa eft terminus a&longs;pectus: eadem enim <lb/>in parte cum videatur, peruia e&longs;&longs;e non po&shy;<lb/>te&longs;t ibi Luna, ni&longs;i aliquo motu circumfe&shy;<lb/>ratur, ita vt redeat aduer&longs;o parui circuli, <lb/>&amp; eccentrici motu ad eandem faciem. </s>

<s>Qu&ograve;d <lb/>&longs;i terminus &longs;it vi&longs;us, cur non in alia par&shy;<lb/>te? </s>

<s>Videtur igitur nihil mirum, hanc du&shy;<lb/>bitationem alios quidem fatiga&longs;&longs;e, alios <pb xlink:href="016/01/065.jpg" pagenum="416"/>verecundiores deterrui&longs;&longs;e. </s>

<s>Ergo &longs;i &longs;ine par&shy;<lb/>uis circulis atque eccentricis motus Lun&aelig;, <lb/>quemadmodum Calippo &amp; Eudoxo placuit, <lb/>ab&longs;oluatur, erit macul&aelig; Lun&aelig; comperta ra&shy;<lb/>tio, &longs;cilicet ob&longs;curitas &agrave; per&longs;picuitate or&shy;<lb/>ta. </s>

<s>Qua enim parte lumen &longs;olis non refle&shy;<lb/>ctitur, ob&longs;cura videtur. </s>

<s>At ex per&longs;picuo <lb/><arrow.to.target n="marg305"/><lb/>non reflectitur, tran&longs;it enim. </s>

<s>Varietas au&shy;<lb/>tem den&longs;i, &amp; rari manife&longs;t&egrave; in c&oelig;lo e&longs;t, vt <lb/>etiam in lacteo circulo videmus. </s>

<s>E&longs;t &amp; alia <lb/>qu&aelig;&longs;tio de Luna magis &longs;en&longs;ibus con&longs;picua, <lb/>cur apud nos plena luminibus maiorem <lb/>&aelig;&longs;tum maris, apud Indos vacua faciat. </s>

<s>Vi&shy;<lb/>detur autem cau&longs;a e&longs;&longs;e &aelig;&longs;tus, calor tempe&shy;<lb/>ratus, &amp; propinquitas Lun&aelig;. <!-- KEEP S--></s>

<s>In coniun&shy;<lb/>ctione autem, &amp; plenilunio eodem loco. <lb/></s>

<s>Luna e&longs;t, &longs;cilicet Soli propinquior: in qua&shy;<lb/>dratis autem radiis cum Sole terr&aelig;: tempe&shy;<lb/>ratior autem in no&longs;tris regionibus plena lu&shy;<lb/>na luminibus, ob a&euml;ris minorem calidita&shy;<lb/>tem, apud Indos autem vacua ob regionis <lb/>eius feruorem, attollit autem: c&ugrave;m elatior <lb/>fuerit: elatior autem (vt dixi) in pleniluniis <lb/>ac nouiluniis. </s>

<s>Et h&icirc;c temperata magis in ple&shy;<lb/>nilunio, apud Indos autem in nouilunio. <lb/></s>

<s>Tunc ver&ograve; mutat faciem ex Solis propin&shy;<lb/>quitate, lumen ac vim, non &longs;olum luminis <lb/>cau&longs;a, &longs;ed etiam propinquitatis ad terras. <lb/></s>

<s>Nihil autem refert, &amp; &longs;i non eleuetur, cum <lb/>ad &longs;imilitudinem res referatur. </s>

<s>Sed dices, cur <lb/>&longs;i luna mutat faciem ex acce&longs;&longs;u ad &longs;olem, a&longs;tra <lb/>omnia reliqua rotunda &longs;unt? </s>

<s>Hoc ide&ograve; con&shy;<lb/>tingit, quia vel lumen proprium ade&ograve; cla&shy;<lb/>rum e&longs;t, vt Solis lumen, &longs;ed imbecillius: vel <lb/>quia vndequaque peruia &longs;unt. </s>

<s>Ergo a&longs;tra plu&shy;<lb/>rimum (vt dixi) a vobis di&longs;tant compr&aelig;hen&longs;a <lb/>ratione: &longs;ed quia di&longs;tantia &longs;en&longs;um latet, par&shy;<lb/>ua ob id exi&longs;timantur. </s>

<s>Turrium ver&ograve; di&longs;tan&shy;<lb/>tia cum comprehendatur, &amp; memoria etiam <lb/>magnitudinem teneamus, cum etiam angu&shy;<lb/>lus maior &longs;it qu&agrave;m a&longs;trorum, turres a&longs;tris <lb/>maiores iudicamus. </s>

<s>Ob id turres, &longs;i ab imo <lb/>videamus, latiores apparebunt, qu&agrave;m &longs;i &longs;o&shy;<lb/>lam liceat &longs;upremam partem in&longs;picere, qu&ograve;d <lb/>dum radicem videmus, videamus etiam di&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg306"/><lb/>&longs;tantiam. </s>

<s>Sed quomodo c&oelig;li hi iuncti &longs;unt? <lb/></s>

<s>nam &longs;i vna e&longs;t &longs;uperficies caua &longs;uperioris, <lb/>&amp; conuexa inferioris, quomodo in diuer&longs;as <lb/>partes &longs;uperi&ugrave;s, &amp; inferi&ugrave;s c&oelig;lum moueri <lb/>poterunt? </s>

<s>Si du&aelig; &longs;unt, indiui&longs;ibile ab indi&shy;<lb/>ui&longs;ibili tangitur. </s>

<s>Sed duas e&longs;&longs;e nece&longs;&longs;e, non <lb/>tamen quantitatem con&longs;tituunt: hoc autem <lb/>&longs;ufficit Ari&longs;toteli, ne continuum ex non con&shy;<lb/>tinuis componatur. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg298"/>Cau&longs;a cur <lb/>a&longs;tra rotun&shy;<lb/>da, videan&shy;<lb/>tur plana. <lb/></s>

<s>A&longs;tra, maxi&shy;<lb/>ma e&longs;&longs;e, &amp; <lb/>maxim&egrave; di&shy;<lb/>&longs;tare.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg299"/>Solis &amp; Lu&shy;<lb/>n&aelig;, &amp; terr&aelig; <lb/>magnitudi&shy;<lb/>nis compara&shy;<lb/>tio.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg300"/>Altitudo <lb/>eorundem &agrave; <lb/>terra.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg301"/>Solis altitu&shy;<lb/>do minor, <lb/>quam olim <lb/>fuerit.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg302"/>Demon&longs;tra&shy;<lb/>tio, &longs;tendens <lb/>qu&ograve;d &aelig;qui&shy;<lb/>noctij tempo&shy;<lb/>re dies e&longs;t, <lb/>maior no&shy;<lb/>cte, &amp; ita <lb/>&longs;ub &aelig;quino&shy;<lb/>ctiali.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg303"/>Cur &longs;ola lu&shy;<lb/>na figuram <lb/>mutet.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg304"/>De lun&aelig; ma&shy;<lb/>cula.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg305"/>Luna in ple&shy;<lb/>nilunio our <lb/>maiorem <lb/>&aelig;&longs;tum maris <lb/>faciat.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg306"/>An c&oelig;lorum <lb/>&longs;e <expan abbr="tangenti&utilde;">tangentium</expan>, <lb/>&longs;it vna &longs;u&shy;<lb/>perficies.</s></p><figure id="id.016.01.065.1.jpg" xlink:href="016/01/065/1.jpg"/><p type="main">

<s>Id quoque inqui&longs;itione dignum e&longs;t, an <lb/>po&longs;itis iuxta eorum, qu&aelig; apparent exqui&shy;<lb/>&longs;itam veritatis rationem orbibus &aelig;quatio&shy;<lb/>nis, contingat eos, vt in Mercurio refe&shy;<lb/>runt geminari? </s>

<s>Et &longs;i contingit, quomodo <lb/>&longs;eors&ugrave;m moueri po&longs;&longs;int? </s>

<s>Sit igitur orbis <lb/>&aelig;quationis exterior A, interior B, inferio&shy;<lb/>rum intimus C, extimus D, extra centrum <lb/>E, centrum mundi F, &amp; orbis extra cen&shy;<lb/>trum G, in quorum medio H, centrum <lb/>concau&aelig; exterioris, &amp; conuex&aelig; intimi. </s>

<s>Ma&shy;<lb/>nife&longs;tum e&longs;t igitur, qu&ograve;d &longs;i duo &longs;uperiores <lb/>orbes e&longs;&longs;ent &longs;imul iuncti, &amp; duo inferiores <lb/>&longs;imiliter, qu&ograve;d po&longs;&longs;ent moueri &longs;uper cen&shy;<lb/>tro F: &amp; ita orbem extra centrum, eleua&shy;<lb/>rent. </s>

<s>Et &longs;i mouerentur &longs;uper centro G, <lb/>frangerent c&oelig;lum Veneris, &amp; Lun&aelig;, in&shy;<lb/>ter quos c&oelig;lum Mercurij po&longs;itum e&longs;t. </s>

<s>Om&shy;<lb/>nis enim &longs;uperficies orbis mota &longs;uper cen&shy;<lb/>tro &longs;uo, non violat orbem, quem tangit: <lb/>quia in eodem &longs;itu remanet. </s>

<s>Sed &longs;uperfi&shy;<lb/>cies, qu&aelig; mouetur &longs;uper alieno centro &longs;i <lb/>tum mutat, &amp; orbem, quem tangit, rum&shy;<lb/>pit. </s>

<s>His cognitis, &longs;i A, &amp; C, mouentur <lb/>ex dictis, &longs;uper centro F, nece&longs;&longs;ari&ograve; mouen&shy;<lb/>tur: quare vel &longs;ecum rapiant orbes B D, <lb/>quare diui&longs;i erunt fru&longs;tr&agrave;, vel BCD, orbes <lb/>erunt tanquam vnus orbis, cuius centrum e&longs;t <lb/>H, quare tota h&aelig;c machina eleuabitur, ac <lb/>&longs;ub&longs;idebit iuxta partium &longs;itum, vt in Sole: <lb/>orbes autem B, &amp; D, nigri &longs;eor&longs;um, pr&aelig;&shy;<lb/>tere&agrave; moti &longs;uper centro H, moti ab&longs;idem E, <lb/>orbis deferunt: nam &longs;i &longs;eors&ugrave;m non mo&shy;<lb/>uerentur, fru&longs;tr&agrave; e&longs;&longs;ent ab E, di&longs;iuncti. </s>

<s>Si <lb/>ver&ograve; mouerentur &longs;uper G, frangerent or&shy;<lb/>bes A, &amp; C, igitur &longs;uper centro G, mouetur <lb/>orbis E. <!-- KEEP S--></s></p><p type="main">

<s>Iam ver&ograve; illud maxim&egrave; mirum, a&longs;tris <lb/>qu&aelig; tam procul ab&longs;unt, maria &amp; terras, <lb/>qu&aelig; coram oculis iacent innote&longs;cere, omit&shy;<lb/>to qu&ograve;d antiqui illis ducibus &longs;ulcarent ma&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg307"/><lb/>ria. </s>

<s>Illud magis admiratione dignum, qu&ograve;d <lb/>tempe&longs;tate acti in incognitas maris aut ter&shy;<lb/>r&aelig; partes, a&longs;trorum auxilio vbi &longs;int agno&longs;&shy;<lb/>cere queant. </s>

<s>Po&longs;tulauit hoc &agrave; nobis Ioan. <lb/></s>

<s>Bapti&longs;ta de Ponte Vigo. </s>

<s>Ratio &longs;ic con&longs;tat: <lb/>Sereno iam facto c&oelig;lo Solis de die, aut al&shy;<lb/>terius planet&aelig; de nocte, collige altitudinem <lb/>cum plani&longs;ph&aelig;rio, aut armillis dum a&longs;trum <lb/>meridiat, &amp; ab hac detrahe declinationem <lb/>loci Solis, &longs;i Sol fuerit ab initio Arietis ad <lb/>initium Libr&aelig;: adde declinationem loci <lb/>Solis, &longs;i fuerit ab initio Libr&aelig; ad Arietis <lb/>initium, &amp; quod fit detrahe ex 90. &amp; ha&shy;<lb/>bebis latitudinem loci, quam &amp; qui Indiam <lb/>nuper colunt, norunt inuenire. </s>

<s>Sed pro <lb/>longitudine cum altitudine Solis, aut alte&shy;<lb/>rius &longs;tell&aelig; cognit&aelig; habita latitudine per <lb/>plani&longs;ph&aelig;rium, horam diei inuenies. </s>

<s>Inde <lb/>per armillas cum loci latitudine locum Lu&shy;<lb/>n&aelig; qualis videtur, qu&aelig;res: cui addes, aut <lb/>detrahes, quantum e&longs;t differenti&aelig; ex a&longs;pe&shy;<lb/>ctus diuer&longs;itate, &amp; habebis verum locum <lb/>Lun&aelig; ea hora, iuxta quam ex tabulis Al&shy;<lb/>phon&longs;i habebis locum Lun&aelig; &amp; motum, <lb/>&longs;ecund&ugrave;m &longs;ingulos dies pr&aelig;&longs;entes. </s>

<s>Diffe&shy;<lb/>rentiam ergo locorum Lun&aelig; in&longs;trumento, <lb/>&amp; tabulis inuentorum con&longs;idera, &amp; cum <lb/>ea diuide motum diei, exibunt hor&aelig;, &amp; <lb/>minuta, differenti&aelig; pro &longs;ingulis igitur ho&shy;<lb/>ris partes 15. pro &longs;ingulis minutis quartam <pb xlink:href="016/01/066.jpg" pagenum="417"/>partem vnius a&longs;&longs;ume, quas addes di&longs;tanti&aelig; <lb/>a Fortunatis loci tabularum Alphon&longs;i, &longs;i lo&shy;<lb/>cus Lun&aelig; in&longs;trumento inuentus po&longs;terior <lb/>fuerit, id e&longs;t, magis ab initio Arietis de&shy;<lb/>&longs;titerit loco inuento per tabulas: aut mi&shy;<lb/>nues ab eodem, vbilocus tabularum partes <lb/>&amp; minuta, eo qui per in&longs;trumentum inuen&shy;<lb/>tus e&longs;t, plura obtineat, &amp; quod relinquitur <lb/>aut cogitur, e&longs;t longitudo a Fortunatis loci <lb/>incogniti, qu&agrave;m in &longs;ph&aelig;ra regionum &longs;imul <lb/>cum latitudine qu&aelig;res, no&longs;c&eacute;&longs;que vbi lo&shy;<lb/>corum &longs;is, quib&uacute;&longs;que ventis in patriam re&shy;<lb/>gredi liceat: quod c&ugrave;m ignorent, qui hi&longs;to&shy;<lb/>riam Indicarum rerum &longs;cribunt, latitudine <lb/>appo&longs;ita longitudines locorum omittunt. <lb/></s>

<s>Nam qu&ograve;d declinatione cur&longs;us Solis, qui&shy;<lb/>cunque Indiam vtramque petunt, mult&ugrave;m <lb/>adiuuentur, nec non &amp; &longs;tellarum, omnibus <lb/>qui cum Lu&longs;itanis ac Hi&longs;panis ver&longs;antur eius <lb/>nauigationis gnaris, compertum e&longs;t. </s>

<s>Iam ve&shy;<lb/>r&ograve; an vnus &longs;it mundus, an plures, an infini&shy;<lb/>ti, an infinitus vnus, &amp; an aliquid extra ip&shy;<lb/>&longs;um, &amp; an &aelig;ternus, vel genitus, dictum <lb/>e&longs;t in libris de &AElig;ternitatis arcanis: nunc <lb/>ver&ograve; de Luce &amp; Lumine, qu&aelig; ab a&longs;tris pro&shy;<lb/>fluunt, dicemus. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg307"/>Regiones in&shy;<lb/>cognit&aelig;, di&longs;&shy;<lb/>per&longs;&aelig;que <expan abbr="t&etilde;-pe&longs;tatibus">ten&shy;<lb/>pe&longs;tatibus</expan> <lb/>naues, quo <lb/>pacto vbi <lb/>&longs;int, digno&longs;ci <lb/>po&longs;&longs;int.</s></p><figure id="id.016.01.066.1.jpg" xlink:href="016/01/066/1.jpg"/><p type="main">

<s><emph type="center"/>LIBER QVARTVS,<emph.end type="center"/></s></p><p type="main">

<s><emph type="center"/>De Luce &amp; Lumine.<emph.end type="center"/><lb/><arrow.to.target n="marg308"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg308"/>A&longs;tra omnia <lb/>habere <expan abbr="lum&etilde;">lumen</expan>, <lb/>&amp; vmbram.</s></p><p type="main">

<s>HABENT omnia &longs;ydera lumen, <lb/>motum, ac magnitudinem <lb/>propriam: &amp; vt lumen min&ugrave;s <lb/>&agrave; maiore tegitur, &longs;ic vmbra <lb/>latet. </s>

<s>Luna in die vmbram <lb/>non facit, noctu fecit. </s>

<s>Si Luna luceat, <lb/>a&longs;trorum reliquorum vmbras non videbis: <lb/>vbi illa delituerit, quorundam quandoque <lb/>ade&ograve; vmbram videbis exqui&longs;itam, vt Ve&shy;<lb/>neris ego lumen per fene&longs;tram ingrediens, <lb/>Lun&aelig; e&longs;&longs;e arbitrarer. </s>

<s>Vnaqu&aelig;que igitur <lb/>&longs;tella proprium habet lumen, c&ugrave;m propriam </s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg309"/><lb/>habeat lucem: quo &longs;it vt ex frequentibus <lb/>&longs;yderibus lumen mi&longs;centibus, lacteus cir&shy;<lb/>culus ab oculo &aelig;&longs;timetur. </s>

<s>Adiuuat hoc c&oelig;&shy;<lb/>li &longs;ub&longs;tantia den&longs;a, &amp; &longs;yderum rara, velut <lb/>in Cometa, qui caudam, aut crines habet: <lb/>nam c&ugrave;m nunquam mutetur, con&longs;tat ip&longs;um <lb/>in c&oelig;lo e&longs;&longs;e, non infra. </s>

<s>Sed quomodo radij <lb/>per inane tran&longs;euntes refracti videntur, <lb/>c&ugrave;m Solis radij in a&euml;re vi&longs;ui <expan abbr="n&otilde;">non</expan> &longs;ubiiciantur. <lb/><arrow.to.target n="marg310"/><lb/>H&aelig;c eadem e&longs;t cau&longs;a, cur etiam vbi refle&shy;<lb/>xio radiorum in terra e&longs;t, vt in vallibus, <lb/>long&egrave; maior &longs;it calor: nam &longs;i radius pene&shy;<lb/>trat, vnus tant&ugrave;m e&longs;t: c&ugrave;m reflectitur, duo: <lb/>c&ugrave;m iter&ugrave;m reflectitur, tres radij in eodem <lb/>&longs;unt loco, quare calor magnus h&icirc;c procrea&shy;<lb/>tur: in lactea autem via non his, aut ter, <lb/>&longs;ed tum ob propinquitatem &longs;tellarum, tum <lb/>ob den&longs;itatem millies reflectuntur, c&ugrave;m <lb/>etiam plurim&aelig; &longs;int: igitur in medio cando&shy;<lb/>rem, vt lactis fieri nece&longs;&longs;e e&longs;t, quod ego <lb/>etiam multis cum candelis ca&longs;u imitari pul&shy;<lb/>cherrim&egrave; vidi, vt euidenti rationi etiam <lb/><arrow.to.target n="marg311"/><lb/>experimentum &longs;ub&longs;cribat. </s>

<s>Atque eadem ra&shy;<lb/>tione ignis in cauis &longs;peculis accenditur, <lb/>quoniam in paruum &longs;patium radij plurimi <lb/>co&euml;unt, non tamen in candida materia, <lb/>quia rationem tollit, qua accendere po&longs;&longs;unt: <lb/>po&longs;&longs;unt enim, quia co&euml;unt, ac candidum <lb/>di&longs;&longs;ipat, &amp; &longs;eparat. </s>

<s>Ob hoc ab igne candi&shy;<lb/>da tela facil&egrave; vritur, im&ograve; &agrave; &longs;cintilla, &agrave; &longs;pe&shy;<lb/>culi concaui &longs;olaribus radiis non vritur. <lb/></s>

<s>Eadem ratio ad vnguem e&longs;t in &longs;ph&aelig;rula <lb/>cry&longs;talli, &amp; rotunda amphora vitrea aqua <lb/>plena. </s>

<s>Sed vt in his radij ex aduer&longs;o co&euml;unt, <lb/>ita in cauis &longs;peculis ant&egrave;: ver&ugrave;m vrendi, &amp; <lb/><arrow.to.target n="marg312"/><lb/>non vrendi par ratio in vtri&longs;que. </s>

<s>C&ugrave;m enim <lb/>rem candidam &longs;ubieceris, conus ille mani&shy;<lb/>fe&longs;t&egrave; dilatatur, &amp; ide&ograve; vrere non pote&longs;t. <lb/></s>

<s>Hoc autem qu&ograve;d dilatetur, oculo etiam de&shy;<lb/>pr&aelig;henditur. </s>

<s>Sed cur lumen coactum h&aelig;c <lb/>inferiora maxim&egrave; Solis calefacit, c&ugrave;m Sol <lb/><arrow.to.target n="marg313"/><lb/>calidus non exi&longs;timetur? </s>

<s>Ver&ugrave;m ego cali&shy;<lb/>dum e&longs;&longs;e Solem ponere non vererer, c&ugrave;m <lb/>nihil calidum aliud eo caloris genere exi&shy;<lb/>&longs;timem: hoc enim &longs;uperi&ugrave;s o&longs;ten&longs;um e&longs;t. <lb/></s>

<s>Nam putridus calor, &amp; igneus non gene&shy;<lb/>rat, &longs;ed corrumpit: Solis calor, &amp; &longs;yde&shy;<lb/>rum generat. </s>

<s>Calor autem rerum, qu&aelig; vita <lb/>carent nullus actu e&longs;t, nec &longs;en&longs;u tactus per&shy;<lb/>cipi pote&longs;t. </s>

<s>Solis calor tactui &longs;ubiicitur. <lb/></s>

<s>Sed nec animantium calor talis e&longs;t, c&ugrave;m <lb/>pabulo indigeat, &longs;yderum calor minim&egrave;. <lb/></s>

<s>Sed &longs;i velis placita Ari&longs;totelis tueri, dices <lb/>qu&ograve;d a&euml;r &amp; aqua dum lumen illud excipe&shy;<lb/>re conantur naturali quadam facultate, qua <lb/>grauia de&longs;cendunt, leuia a&longs;cendunt, mo&shy;<lb/>uentur ac di&longs;&longs;ipantur. </s>

<s>Calor quoque, qui <lb/>in eis iam potentia erat, &longs;u&longs;citatur, &amp; ad <lb/>actum perducitur. </s>

<s>Aqua ver&ograve; ab a&euml;re inca&shy;<lb/>le&longs;cit, qui e&longs;t &longs;eip&longs;a calorem non habet: <lb/>proptere&agrave; &longs;uperficies &longs;umma, aut &longs;ol&ugrave;m <lb/>calida e&longs;t, aut maxim&egrave;. </s>

<s>Motum hunc ra&shy;<lb/>ritas con&longs;equitur, raritatem calor: hoc enim <lb/>&longs;uperi&ugrave;s, quomodo fiat, o&longs;ten&longs;um e&longs;t. </s>

<s>Ca&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg314"/><lb/>lor enim, motus, ac tenuitas circulo quo&shy;<lb/>dam mutu&ograve; &longs;ibi cau&longs;&aelig; &longs;unt: nam &longs;ubtilitas, <lb/>caloris cau&longs;a e&longs;t: calor dum depa&longs;citur, mo&shy;<lb/>tus: at motus ip&longs;e &longs;ubtilitatis rur&longs;us cau&longs;a <lb/>e&longs;t: motus enim collidendo partes attenuat. <lb/></s>

<s>Sub&longs;tantia tenuis, quia magnam vim exci&shy;<lb/>pit radij, calida euadit, calidum ver&ograve; at&shy;<lb/>trahendo, &amp; di&longs;cutiendo motum cit: qu&aelig; <lb/>vici&longs;&longs;itudo in animalibus vitam pr&aelig;bet, <lb/>&amp; manife&longs;ti&longs;&longs;ima e&longs;t. </s>

<s>Supr&agrave; enim docuimus, <lb/>frigidum nihil aliud e&longs;&longs;e, qu&agrave;m qu&ograve;d calo&shy;<lb/>re caret, nec recipit: rarum igitur admo&shy;<lb/>dum frigidum e&longs;&longs;e, e&longs;t impo&longs;&longs;ibile, videtur <lb/>igitur ip&longs;e radius, &longs;eu lumen caloris &longs;ub&longs;tan&shy;<lb/>tia, hocque nobis &longs;ufficeret, qui eaten&ugrave;s &longs;o&shy;<lb/>l&ugrave;m rationes &longs;ectamur rerum, quatenus iu-<pb xlink:href="016/01/067.jpg" pagenum="418"/>uant ad experimentorum veritatem a&longs;&longs;e&shy;<lb/>quendam. </s>

<s>Seu igitur &longs;olis ac &longs;yderum radios <lb/>per &longs;e calidos dixeris, &longs;eu ip&longs;os non calidos, <lb/>&longs;ed calefacere, nobis ex &aelig;quo &longs;atisfactum <lb/>erit. </s>

<s>Mihi autem videtur, calorem e&longs;&longs;e &longs;ub&shy;<lb/>&longs;tantiam radij &longs;ideris: nec tamen calorem <lb/>hunc, c&ugrave;m &agrave; lumine &longs;it in&longs;eparabilis, qua&shy;<lb/>litatem e&longs;&longs;e, qu&aelig; corrumpatur. </s>

<s>Nec enim <lb/>calor, qui in elementis aut mi&longs;tis excipitur, <lb/>e&longs;t c&oelig;le&longs;tis, &longs;ed c&oelig;le&longs;tis imago &longs;ol&ugrave;m: igi&shy;<lb/>tur vt lux propria e&longs;t &longs;ideribus, ita calor, cui <lb/>nullum e&longs;t frigus contrarium, &longs;ed frigus &longs;o&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg315"/><lb/>la caloris priuatio e&longs;t. </s>

<s>Ver&ugrave;m dices: Si mo&shy;<lb/>tus, caloris cau&longs;a e&longs;t, cur in lecto, &amp; dum <lb/>maxim&egrave; quie&longs;cimus, maxim&egrave; calemus? </s>

<s>Ve&shy;<lb/>r&ugrave;m motus calorem excitat, refrigerat au&shy;<lb/>tem dum locum mutando nos a&euml;ri frigidio&shy;<lb/>ri exponit. </s>

<s>Itaque in hyeme magnus mo&shy;<lb/>tus excalefacit, exiguus refrigerat. </s>

<s>Sed di&shy;<lb/>ces: Cur autem frigent, qui quie&longs;cunt, in <lb/>lecto autem calent? </s>

<s>Videtur autem aliquid <lb/>conferre pluma, aut cottum, vel lana, qu&aelig; <lb/>in lectis habentur. </s>

<s>Ver&ugrave;m cau&longs;a pr&aelig;cipua <lb/>e&longs;t, quia non mutatur a&euml;r, qui nos tangit <lb/>&longs;ub culcitra collectus: extra autem lectum <lb/>quie&longs;centibus a&euml;r mouetur. </s>

<s>Ex motu autem <lb/>bifariam refrigeratur homo, tum quia a&euml;r <lb/>calefactus circum nos manens recedit, tum <lb/>quia motus (vt dictum e&longs;t) refrigerat a&euml;rem. <lb/><arrow.to.target n="marg316"/><lb/>Sed ad lucis ac luminis hi&longs;toriam redeo. </s>

<s>Lu&shy;<lb/>men igitur e&longs;t lucis &longs;imilitudo, qu&aelig; clari&shy;<lb/>tas in &longs;e, &amp; caloris &longs;ub&longs;tantiam ade&ograve; habet <lb/>annexam, vt prop&egrave; nihil &longs;it aliud. </s>

<s>Ob hoc <lb/>clari&longs;&longs;ima &longs;ydera etiam calidi&longs;&longs;ima, vt Sol, <lb/>Canis vterque, &amp; Iupiter: non igitur lu&shy;<lb/>men, &amp; claritas, &amp; calor tres &longs;unt res, &longs;ed <lb/>vna, diuer&longs;orum comparatione, diuer&longs;a <lb/>nomina, &amp; etiam diuer&longs;am imaginem re&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg317"/><lb/>pr&aelig;&longs;entationem &longs;u&longs;cipiens. </s>

<s>Lux ver&ograve; &agrave; qua <lb/>lumen profluit, claritas e&longs;t ex illius tertio <lb/>genere: vtque in per&longs;picuo corpore &agrave; luce <lb/>fit lumen, ita in opaco color: &amp; ip&longs;a h&aelig;c <lb/>omnia &longs;ui &longs;peciem producunt: nam per pra&shy;<lb/>ta ambulantes, virides facies habere viden&shy;<lb/>tur. </s>

<s>Potens igitur color cum h&aelig;c faciat in <lb/>a&euml;re libero, quid in ob&longs;curo faciet? </s>

<s>vbi h&aelig;c <lb/>&longs;ola lux &longs;it vitio&longs;a, atque alieno colore in&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg318"/><lb/>fecta. </s>

<s>Sic igitur lucerna ex aqua ardente &longs;o&shy;<lb/>la, &amp; &longs;ale repr&aelig;&longs;entat ( dum omnis alia ab&shy;<lb/>&longs;it lux ) facies pallidas, vt mortuorum: hoc <lb/>enim expertus &longs;um. <!-- KEEP S--></s>

<s>Et eadem ratione, &longs;i in <lb/>lampades virides oleum viride accendatur <lb/>(quod referunt fieri vna immatura in oleo <lb/>tandiu contenta, vt mature&longs;cat &longs;ub Sole) vi&shy;<lb/>ridia omnia apparebunt. </s>

<s>Quid amplius, lu&shy;<lb/>cerna vitrea conclu&longs;a vndique colorem <expan abbr="tr&atilde;s-fert">trans&shy;<lb/>fert</expan> validum, lumine in ea accen&longs;o ad obie&shy;<lb/>ctas res. </s>

<s>Sunt autem validi colores, niger, vi&shy;<lb/>ridis, albus, rubeus, cyaneus &longs;eu c&oelig;le&longs;tis. <lb/></s>

<s>Ignis autem expre&longs;&longs;i&ugrave;s hoc facere pote&longs;t, &amp; <lb/>long&egrave; maiora, vt &longs;erpentum imagines re&shy;<lb/>pr&aelig;&longs;entare. </s>

<s>Oportet autem vt potentia talis <lb/>&longs;it, &amp; &agrave; fumo proprio ad rerum imagines <lb/>repr&aelig;&longs;entandas adiuuetur. </s>

<s>Ergo lumen colo&shy;<lb/>rem, &amp; magnitudinem, &amp; formam mutare <lb/>pote&longs;t, vt trabes &longs;erpentes videantur, alienam <lb/>tamen figuram recipere nequeunt. </s>

<s>Neque <lb/>enim <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/>vt dicunt) homines ab&longs;que capitibus <lb/>videri po&longs;&longs;unt, aut cum canino capite: &longs;ed &longs;i <lb/>lumen capita ab&longs;condet, ab&longs;condet &amp; reli&shy;<lb/>qua. </s>

<s>Neque formam mutare pote&longs;t &longs;ecun&shy;<lb/>dum luminis naturam, &longs;i pro forma figura <lb/>intelligatur. </s>

<s>Quod ver&ograve; occulta fit vi, aut <lb/>omnin&ograve; non fiet, aut rari&longs;&longs;im&egrave;. </s>

<s>Videntur au&shy;<lb/>tem mutari non &longs;ol&ugrave;m propria, &longs;ed etiam <lb/>communia &longs;en&longs;ibilia: ac qu&aelig;dam eorum ma&shy;<lb/>gis ac facili&ugrave;s, vt magnitudo, numerus, quies, <lb/>motus, ac figura. </s>

<s>Etenim in quadratis fora&shy;<lb/>minibus qu&aelig;dam rotunda videntur, quia <lb/>non per &longs;e &longs;entiuntur, nec ade&ograve; exqui&longs;it&egrave;, <lb/>nec ade&ograve; vehementer in &longs;en&longs;um imprimunt: <lb/>lumen autem, &amp; calor vi&longs;us &longs;unt propria. <lb/></s>

<s>Ver&ugrave;m de coloribus &longs;uo loco dicemus, nunc <lb/>de lumine, &amp; repr&aelig;&longs;entationibus tractatio <lb/>e&longs;t. </s>

<s>E&longs;t autem ( vt dictum e&longs;t ) lumen lucis <lb/><arrow.to.target n="marg319"/><lb/>imago in corpore per&longs;picuo. </s>

<s>Per&longs;picuum au&shy;<lb/>tem triplex: quoddam &aelig;quale, quoddam in&aelig;&shy;<lb/>quale, &longs;eu in partibus &longs;uis diuer&longs;um, &amp; quod&shy;<lb/>dam &longs;ola &longs;uperficie, cuiu&longs;modi &longs;unt &longs;pecula. <lb/></s>

<s>Hoc autem nitorem dicimus. </s>

<s>In per&longs;picuo <lb/>&aelig;quali lumen rect&agrave; procedit, in in&aelig;quali au&shy;<lb/>tem frangitur, &agrave; tenui reflectitur. </s>

<s>Iuxta hoc <lb/>igitur con&longs;tat, tres tant&ugrave;m e&longs;&longs;e &longs;pecies lu&shy;<lb/>minis, rectam, reflexam, &amp; refractam. </s>

<s>Re&shy;<lb/>cta o&longs;tendit res vt &longs;unt, refracta mutatas, re&shy;<lb/>flexa velut &agrave; &longs;peculis debiles. </s>

<s>Mi&longs;centur <lb/><arrow.to.target n="marg320"/><lb/>quandoque h&aelig;c, veluti c&ugrave;m &agrave; cra&longs;&longs;iore vi&shy;<lb/>tro oppo&longs;ito plumbo lumen &longs;imile refran&shy;<lb/>gitur, ac reflectitur. </s>

<s>Optima igitur &egrave; chaly&shy;<lb/>be, vel argento &longs;pecula, de quibus inferi&ugrave;s <lb/>agetur, docebimus, non &egrave; vitro, cry&longs;tall&oacute;&shy;<lb/>ve: quamvis aliter homines credant. </s>

<s>Sed <lb/>quia qu&aelig; &egrave; metallo &longs;unt, facil&egrave; vitiantur, ob <lb/>id creditum e&longs;t, meliora e&longs;&longs;e vitrea. </s>

<s>Metal&shy;<lb/>lica igitur exactiora, vitrea diuturniora, ni&longs;i <lb/>frangantur: leuis enim ille nitor non ade&ograve; in <lb/>vitro extinguitur, quoniam in materia &longs;ic&shy;<lb/>ciore non tam facil&egrave; h&aelig;ret. </s>

<s>Cau&longs;a enim cur <lb/>h&aelig;reat, e&longs;t humidum: in humido enim vin&shy;<lb/>culum adh&aelig;rentium. </s>

<s>Sed &amp; figura vitiantur, <lb/>qu&aelig; reflectunt, &amp; ea in quibus lu men fran&shy;<lb/>gitur. </s>

<s>It&aacute;que &longs;pecula concaua, &amp; conuexa, <lb/>item per&longs;picilia non &aelig;qualia, fal&longs;as reddunt <lb/>imagines. </s>

<s>Hinc cau&longs;a colligitur, cur non <lb/><arrow.to.target n="marg321"/><lb/>tam ex &longs;olo, quam &egrave; muris, nec tam &egrave; muris, <lb/>quam &egrave; &longs;peculis reddantur imagines? </s>

<s><expan abbr="N&atilde;">Nam</expan> non <lb/>ni&longs;i in per&longs;picuo fit lumen &egrave; luce: qu&aelig; autem <lb/>non nitent, non &longs;unt per&longs;picua, ide&ograve; lumen <lb/>perit: omne enim &longs;olidum per&longs;picuum nitet, <lb/>&amp; omne nitens e&longs;t per&longs;picuum. </s>

<s>Quamobrem <lb/>in vndis etiam effigies relucent. </s>

<s>Vnde Vir&shy;<lb/>gilianum illud: <lb/><emph type="quote"/><emph type="italics"/>Nec &longs;um ade&ograve; deformis, nuper me in littore vidi, <lb/>C&ugrave;m placidum ventis &longs;taret mare: non ego Daphnim <lb/>Iudice te metuam, &longs;i nunquam fallit imago.<emph.end type="italics"/><emph.end type="quote"/><lb/><arrow.to.target n="marg322"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg309"/>Lacte&aelig; vi&aelig; <lb/>cau&longs;a.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg310"/>Cur radij re&shy;<lb/>flexi videan&shy;<lb/>tur, &amp; calo&shy;<lb/>r&euml; augeant.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg311"/>Ignis eur ex <lb/>cauis &longs;pecu&shy;<lb/>lis accenda&shy;<lb/>tur, &amp; non in <lb/>alba mate&shy;<lb/>ria.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg312"/>Ignis cur &agrave; <lb/>&longs;ph&aelig;rulis <lb/>cry&longs;tallinis <lb/>in &longs;ole po&longs;itis <lb/>accendatur.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg313"/>Sol quomodo <lb/>calefaciat.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg314"/>Subtilitas, <lb/>calor, ac mo&shy;<lb/>tus, cau&longs;&aelig; <lb/>vici&longs;&longs;im.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg315"/>Cur in lecto <lb/>magis ca&shy;<lb/>leamus.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg316"/>Lux quid <lb/>&longs;it, &amp; <expan abbr="lum&etilde;">lumen</expan>.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg317"/>Ambulantes <lb/>per prata, fa&shy;<lb/>cies virides <lb/>habere vi&shy;<lb/>dentur.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg318"/>Modus re&shy;<lb/>pr&aelig;&longs;entandi <lb/>facies homi&shy;<lb/>num &longs;ub di&shy;<lb/>uer&longs;is colori&shy;<lb/>bus.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg319"/>Luminis tres <lb/>&longs;pecies.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg320"/>Optima &longs;pe&shy;<lb/>cula qu&aelig;.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg321"/>Cur &agrave; nitidis <lb/><expan abbr="t&atilde;">tam</expan>, &ugrave;m <expan abbr="lum&etilde;">lumen</expan> <lb/>reflectatur.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg322"/>Cur aliqua <lb/>&longs;olida per&shy;<lb/>&longs;picua.</s></p><p type="main">

<s>Videntur autem ab omnibus reflecti ra&shy;<lb/>dij, quia aliquis nitor in omni &longs;olido cor&shy;<lb/>pore e&longs;t. </s>

<s>Ver&ugrave;m illud mirum, cur calor, &amp; <lb/>radij per &longs;olida, cra&longs;&longs;a atque per&longs;picua ma&shy;<lb/>gis permeent, qu&agrave;m per opaca, tenuia, ac <lb/>rariora: non enim meatibus implentur per&shy;<lb/>&longs;picua, qui a&euml;r continuus e&longs;t: &amp; in vitro, &amp; <lb/>cry&longs;tallo meatus illi directi non po&longs;&longs;unt <lb/>e&longs;&longs;e, quia non con&longs;i&longs;teret: radij autem re&shy;<lb/>cti. </s>

<s>Nec aqua patitur meatus, c&ugrave;m tamen <lb/>&longs;it per&longs;picua. </s>

<s>Omne igitur qu&ograve;d lucis ima&shy;<lb/>ginem recipit, id autem f&aelig;culentum non <lb/>e&longs;t, &longs;ed clarum, per&longs;picuum dicitur. </s>

<s>Non <pb xlink:href="016/01/068.jpg" pagenum="419"/>enim lumen corpus, &longs;ed imago lucis, qu&aelig; <lb/>meatibus non indiget, velut nec calor: ca&shy;<lb/>lor autem magis corporeus e&longs;t. </s>

<s>Quia ergo <lb/>in &longs;olido recipiuntur radij, recipitur &amp; ca&shy;</s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg323"/><lb/>lor. </s>

<s>Quomodo autem &agrave; &longs;yderibus reflecta&shy;<lb/>tur, dubitatio non parua e&longs;t: nam &longs;i refle&shy;<lb/>ctitur lumen &agrave; &longs;ydere, &longs;olidum &longs;ydus e&longs;&longs;e <lb/>oportet: qu&ograve;d &longs;i &longs;olidum, cur motu non <lb/>frangitur, &amp; eum &agrave; quo mouetur non fa&shy;<lb/>tigat? </s>

<s>Oportet autem quemadmodum &amp; in <lb/>corpore animalium, animam &longs;pont&egrave; moue&shy;<lb/>re, &amp; alacriter: at in nobis alacritas illa de&shy;<lb/>ficit, quia ibi &longs;olum e&longs;t vis, qu&aelig; a corde <lb/>transfunditur, vbi anima habitas: at in <lb/>c&oelig;lo c&ugrave;m vbique anima &longs;it, e&longs;t alacritas <lb/>&longs;empiterna, ob id nec voluntate anima fa&shy;<lb/>tigatur, qu&ograve;d nullo corporeo indigeat au&shy;<lb/>xilio: nec cor, qu&ograve;d in eo &longs;it anima: &longs;ed <lb/><arrow.to.target n="marg324"/><lb/>tamen &longs;peciem habet fatigationis. </s>

<s>C&oelig;lum <lb/>autem c&ugrave;m nunquam quie&longs;cat, &amp; vbique <lb/>pr&aelig;&longs;entem habeat animam, nunquam fati&shy;<lb/>gari pote&longs;t. </s>

<s>Sed de Lun&aelig; circulo, qu&ograve;d &longs;e&shy;<lb/>cum &aelig;thera rapiat, non ade&ograve; clara qu&aelig;&longs;tio <lb/>e&longs;t, fatigari enim deberet: melius ver&ograve; e&longs;t <lb/>dicere, toti &aelig;theri hoc ine&longs;&longs;e &longs;pont&egrave;, vt <lb/>vnaqu&aelig;que pars circumcirca feratur ab O&shy;<lb/>riente in Occidentem, &amp; &longs;ingul&aelig; c&ugrave;m &longs;uo <lb/>loco depul&longs;&aelig; fuerint &longs;pont&egrave; ad eam reuer&shy;<lb/>tantur. </s>

<s>H&aelig;c autem qu&aelig;&longs;tio pro nobis e&longs;t, <lb/>qui mundum finem habiturum, habui&longs;&longs;&eacute;&shy;<lb/>que initium, in libris de &AElig;ternitatis arca&shy;<lb/>nis cen&longs;uimus. </s>

<s>Aut for&longs;an dicemus, quem&shy;<lb/>admodum aquam ad Lun&aelig; motum, &longs;ic &aelig;the&shy;<lb/>ra ad primi c&oelig;li &longs;pont&egrave; circumferri, non ele&shy;<lb/>menti natura, &longs;ed obedientia ad &longs;uperiora: vel <lb/>qu&ograve;d ad motum con&longs;eruandum hoc &longs;ufficit <lb/>nullo nixu, initium ver&ograve; non &longs;ine labore fie&shy;<lb/>ret. </s>

<s>Sed hic motus c&ugrave;m &longs;it &longs;empiternus, ini&shy;<lb/>tio caruit. <lb/><arrow.to.target n="marg325"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg323"/>Sydera an <lb/>&longs;olida.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg324"/>Quomodo <lb/>&aelig;ther mo&shy;<lb/>ueatur.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg325"/>Crepu&longs;culo&shy;<lb/>rum ratio.</s></p><p type="main">

<s>Ver&ugrave;m de his &longs;atis, ad lucis ac luminis <lb/>hi&longs;toriam reuertamur: vbi merit&ograve; for&longs;an <lb/>quis qu&aelig;ret, cur ante Solis ortum, &amp; po&longs;t oc&shy;<lb/>ca&longs;um, a&euml;r luceat &amp; clari&ugrave;s &longs;it? </s>

<s>quod tempus <lb/>crepu&longs;culum vocatur. </s>

<s>Sed c&ugrave;m ve&longs;pertinum <lb/>crepu&longs;culi nomen retinuerit, matutinum in <lb/>autor&aelig; nomen tran&longs;iit. </s>

<s>Cuius meminit Vir&shy;<lb/>gilius duo decim claris experimentis. </s>

<s>Pri&shy;<lb/>m&ugrave;m referre &longs;at e&longs;t: <lb/><emph type="quote"/><emph type="italics"/>Aurora Oceanum croceo velamine fulgens <lb/>Liquerat, &amp; biiugis vecta rubebat equis: <lb/>Luce polum nitida perfudit candidus orbis, <lb/>Et clarum emicuit Sole oriente iubar.<emph.end type="italics"/><emph.end type="quote"/></s></p><figure id="id.016.01.068.1.jpg" xlink:href="016/01/068/1.jpg"/><p type="main">

<s>Ergo Solis radij c&ugrave;m impediuntur &agrave; ter&shy;<lb/>ra, nullam claritatem afferunt, &longs;i non ali&shy;<lb/>quo ex loco reflectantur. </s>

<s>Etenim c&ugrave;m me&shy;<lb/>dia nox e&longs;t, ponatur c&oelig;lum Solis ABF, Sol <lb/>A B, terra C D, ducantur contingentes <lb/>ACE: &amp; BDE, concurrentes in E, totum <lb/>igitur quod continetur &longs;ub c&oelig;lo ABF, &amp; &longs;u&shy;<lb/>pra, &agrave; lumine Solis illu&longs;tratur, pr&aelig;ter tri&shy;<lb/>gonum CDE, &amp; tamen partes F, &amp; G, non <lb/>videntur clar&aelig;, quia Solis radij penetrant, <lb/>nec reflectuntur. </s>

<s>Sed neque Sol magnitudi&shy;<lb/>ne &longs;ua pote&longs;t crepu&longs;culum facere, tum quia <lb/>radij viderentur, &amp; Solem videremus ip&longs;um <lb/>tum quia, vt demon&longs;trauimus, ob maximam <lb/>altitudinem line&aelig; CE, &amp; DE, ferm&egrave; redde&shy;<lb/>rentur &aelig;quidi&longs;tantes. </s>

<s>Ergo crepu&longs;culum fit, <lb/>quoniam pars qu&aelig; &longs;upra terram e&longs;t, conten&shy;<lb/>ta &longs;ub E, puncto, id e&longs;t, &longs;ub vmbra, terr&aelig;, &agrave; <lb/>vaporibus conden&longs;ata radios Solis excipit. <lb/></s>

<s>&amp; ad nos reflectit. </s></p><p type="main">

<s>Ob&longs;eruemus igitur Solem dum e&longs;t &longs;ub </s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg326"/><lb/>&aelig;quinoctiali circulo, qui crepu&longs;culum in&shy;<lb/>choat partibus 19. ante ortum, id e&longs;t, ho&shy;<lb/>ra ferm&egrave;, &amp; quarta ante Solis ip&longs;ius a&longs;cen&shy;<lb/>&longs;um, &amp; manife&longs;tum e&longs;t, qu&ograve;d tunc primum <lb/>Solis radius, qui a&euml;rem illu&longs;trat, terram <lb/>contingit: nam &longs;i non contingeret, ex &longs;um&shy;<lb/>mo loco vaporum contingens ad terram du&shy;<lb/>ctus perueniret ad locum inferiorem priore, <lb/>atque &longs;ic crepu&longs;culum antea qu&agrave;m dictum <lb/>&longs;it, inchoaret. </s>

<s>Hoc igitur po&longs;ito, con&longs;ti&shy;<lb/>tuatur circulus terram referens, cuius cen&shy;<lb/>trum C, contangens linea AD, &longs;umma pars <lb/><figure id="id.016.01.068.2.jpg" xlink:href="016/01/068/2.jpg"/><lb/>vaporum E, locus radij Soli F, &amp; vbi &longs;ecat <lb/>AD, ibi G, ponat: quia igitur Solis di&longs;tan&shy;<lb/>tia maxima e&longs;t ad terr&aelig; comparationem, an&shy;<lb/>gulus FGD, e&longs;t, ac &longs;i e&longs;&longs;et in centro C, terr&aelig;, <lb/>quare e&longs;t 19. partium, igitur &amp; EGA, vt in <lb/>centro circuli: &longs;ed A, &amp; B, recti &longs;unt, igitur <lb/>c&ugrave;m E, communis &longs;it duobus trigonis CBE, <lb/>&amp; AEG, ip&longs;i erunt &longs;imiles, &amp; ide&ograve; ratio late&shy;<lb/>rum cognita: at BC, e&longs;t millia pa&longs;&longs;uum (vt <lb/>dictum e&longs;t ) quinquies mille, igitur AE, e&longs;t <lb/>millia pa&longs;&longs;uum 288. &amp; ad tantam altitudi&shy;<lb/>nem vapores a&longs;cendunt. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg326"/>Demon&longs;tra&shy;<lb/>tio o&longs;tendens <lb/>ad quandam <lb/>altitudinem <lb/>&agrave; terra va&shy;<lb/>pores a&longs;cen&shy;<lb/>dere po&longs;&longs;e.</s></p><p type="main">

<s>En vides humani ingenij &longs;ubtilitatem <lb/>quou&longs;que perueniat? </s>

<s>Vitellionem haud ig&shy;<lb/>noro deceptum e&longs;&longs;e, qui a&longs;cendere tant&ugrave;m <lb/>ad 52. pa&longs;&longs;uum millia tradiderit, c&ugrave;m quintu&shy;<lb/>plo plus ac dimidio, qu&agrave;m dixerit a&longs;cendant: <lb/>ver&ugrave;m c&ugrave;m ambitum terr&aelig; contrahat, &amp; <lb/>pa&longs;&longs;us ob id etiam maiores faciat aliquant&ograve;, <lb/>non tamen v&longs;que ad quartam partem debit&aelig; <lb/>altitudinis deducere eam pote&longs;t. </s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i vt <lb/>ad &longs;ummum deducatur crepu&longs;culum per <lb/>duas horas ante diem fiat, angulus C, in <lb/>circumferentia, qui &aelig;qualis e&longs;t G, partium <lb/>60. &amp; E, 120. quare linea AE, qu&aelig; altitudo <lb/>vaporum, erit pa&longs;&longs;uum millia 772. &amp; hoc <lb/>e&longs;t maximum ad quod a&longs;cendere vapores <lb/>po&longs;&longs;int &egrave; terra &longs;patium. </s>

<s>Vnde Irides, Vir&shy;<lb/>g&aelig; incendia, hiatus c&oelig;li, non alti&ugrave;s fie&shy;<lb/>ri po&longs;&longs;unt: vt nec triplicati Soles, geminat&aelig; <pb xlink:href="016/01/069.jpg" pagenum="420"/>Lun&aelig;, mult&oacute;que min&ugrave;s imbres, grandines, <lb/>niues, pruin&aelig;, &amp; qu&aelig;cunque &agrave; vaporibus <lb/>ortum habent. </s>

<s>Exi&longs;timandum e&longs;t tamen in <lb/>diuer&longs;is locis variam hanc e&longs;&longs;e altitudinem, <lb/>qu&aelig; tamen pr&aelig;&longs;criptum numerum pa&longs;&longs;uum <lb/>minim&egrave; excedat. </s>

<s>Ponamus igitur, vt nobis, <lb/>qui &agrave; circulo Capricorni di&longs;tamus partibus <lb/>qua&longs;i 68. oculus &longs;it in B, Mediolani: pun&shy;<lb/>ctus autem, qui videtur &longs;ub circulo Capri&shy;<lb/>corni F. <!-- KEEP S--></s>

<s>Con&longs;tat igitur, qu&ograve;d proportio CE, <lb/>ad C B, e&longs;t, vt 8. ad 3. ferm&egrave;. </s>

<s>C&ugrave;m igitur <lb/>CA, &longs;it &aelig;qualis CB, erit proportio CB, ad <lb/>CA, etiam vt 8. ad 3. quare AC, ad AE, vt <lb/>5. ad 3. quare AE, e&longs;t millia pa&longs;&longs;uum 8000. <lb/>&amp; in&longs;uper 333. de quibus non curo. </s>

<s>Satis <lb/>con&longs;tat locum, qui &agrave; Mediolani incola vi&shy;<lb/>deri debet &longs;ub hyemali circulo, &agrave; terra di&shy;<lb/>&longs;tare plus, qu&agrave;m decies altitudo vaporum <lb/><arrow.to.target n="marg327"/><lb/>pertingat. </s>

<s>Sed ibi Cometes videntur &agrave; no&shy;<lb/>bis, igitur non fiunt ex vaporibus. </s>

<s>Sed nec <lb/>&longs;upr&agrave; in &aelig;there, c&ugrave;m ibi non &longs;it materia, <lb/>qu&aelig; accendi po&longs;&longs;it. </s>

<s>At &longs;i dicas raptum hu&shy;<lb/>morem eou&longs;que trahi vi &longs;iderum, quamvis <lb/>altior &longs;it locus, qu&agrave;m communis hic vapo&shy;<lb/>rum prim&ugrave;m quidem ob&longs;tat, qu&ograve;d plerique <lb/>Cometes men&longs;em excedunt &longs;ecundum, aliqui <lb/>etiam nec in tertio finiuntur, huic conflagra&shy;<lb/>tioni nec tota terr&aelig; machina &longs;ufficere. </s>

<s><expan abbr="O&longs;t&etilde;-&longs;um">O&longs;ten&shy;<lb/>&longs;um</expan> e&longs;t enim &longs;uperi&ugrave;s, qu&ograve;d ignis nunquam <lb/>in eadem e&longs;t materia, &longs;ed perpetu&ograve; nouam <lb/>requirit. </s>

<s>Hoc autem &longs;idus cum cauda plerun&shy;<lb/>que e&longs;t, &amp; in &aelig;there, qu&ograve; fit vt min&ugrave;s Luna <lb/>non &longs;it. </s>

<s>Ardere autem tantam materiam, &amp; <lb/>tribus durare men&longs;ibus, omnin&ograve; impo&longs;&longs;ibile <lb/>e&longs;t. </s>

<s>Accedit qu&ograve;d aliqui hnmiliores e&longs;&longs;ent, <lb/>qui ab&longs;conderentur ante occa&longs;um, aut e&longs;&longs;ent <lb/>immobiles, quorum neutrum adhuc vi&longs;um <lb/>e&longs;t. </s>

<s>Multa pr&aelig;ter id &longs;unt, qu&aelig; ab&longs;urditatem <lb/>huius opinionis o&longs;tendunt: &agrave; quibus ab&longs;ti&shy;<lb/>neo: quemadmodum illud Albuma&longs;aris, Co&shy;<lb/>metem &longs;upra Venerem vi&longs;um fui&longs;&longs;e: e&longs;t au&shy;<lb/>tem Venus mult&ograve; altior Luna. <!-- KEEP S--></s>

<s>Sed depr&aelig;&shy;<lb/>hendere an Cometes in elementorum re&shy;<lb/>gione &longs;it, an in c&oelig;lo fiat: facil&egrave; e&longs;t admo&shy;<lb/>dum. </s>

<s>Nam &longs;i maiorem habeat diuer&longs;itatem, <lb/>qu&agrave;m Luna, in elementorum e&longs;&longs;e regione <lb/>nece&longs;&longs;e e&longs;t: &longs;ed &longs;i minorem, in c&oelig;lo fiet pro&shy;<lb/>cul dubio. </s>

<s>Vides qu&agrave;m leuibus artificiis hu&shy;<lb/>mana &longs;ubtilitas ad detegenda c&oelig;li arcana <lb/><arrow.to.target n="marg328"/><lb/>progrediatur. </s>

<s>Communia &longs;unt omnibus Co&shy;<lb/>metis, qu&ograve;d triplici motu moueantur. </s>

<s>Vno <lb/>ab Oriente in Occidentem, velut &amp; &longs;ydera <lb/>omnia reliqua in horis 24. Altero ab Occi&shy;<lb/>dente in Orientem, paul&ograve; plus, min&uacute;&longs;ve par&shy;<lb/>te vna c&oelig;li, ad &longs;imilitudinem ferm&egrave; Vene&shy;<lb/>ris. </s>

<s>Nam Cometes anni M.D.XXXII. c&ugrave;m <lb/>vige&longs;ima &longs;ecunda die Septembris exortus <lb/>e&longs;&longs;et, &amp; tertia die Decembris occubui&longs;&longs;et, in <lb/>71. diebus, ex 5. parte Virginis, in 8. Scor&shy;<lb/>pij proce&longs;&longs;it: quo factum e&longs;t, vt &longs;ol&ugrave;m 63. <lb/>partibus, &longs;igniferi, &longs;ecund&ugrave;m longitudinem <lb/>in diebus 71. proce&longs;&longs;erit, minus &longs;cilicet parte <lb/>vna diebus &longs;ingulis. </s>

<s>Ex quo patet: &longs;ub Luna <lb/>eum e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;e, nam &longs;ic motu primi <lb/>orbis veloci&ugrave;s, qu&agrave;m Luna moueretur. <lb/><arrow.to.target n="marg329"/><lb/>Con&longs;tat enim Lunam in horis 24. retroce&shy;<lb/>dere iuxta primi motus rationem partibus <lb/>13. Plinius exi&longs;timat Cometem non vltra <lb/>80. diem apparere, nec celeri&ugrave;s 7. occulta&shy;<lb/>ri. </s>

<s>Simili ratione refert Hieronymus Fra&shy;<lb/>ca&longs;torius, prioris exempli auctor, in &longs;uo de <lb/>Homocentricis libro, die 8. Septembris, an&shy;<lb/>ni 1531. Cometem fui&longs;&longs;e paul&ograve; Sole Orien&shy;<lb/>taliorem, id e&longs;t, iuxta 24. partem Virginis <lb/>iuxta autem initium Octobris, c&ugrave;m Iupiter <lb/>e&longs;&longs;et in tertia Scorpij parte, factus e&longs;t illi <lb/>propinquus. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg327"/><expan abbr="Comet&etilde;">Cometem</expan> non <lb/>fieri in re&shy;<lb/>gione ele&shy;<lb/>mebtorum.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg328"/>Tria qu&aelig; <lb/>&longs;unt cometis <lb/>omnibus <lb/>communia.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg329"/>Quantum <lb/>Cometes du&shy;<lb/>ret. <lb/></s>

<s>Sect.3.c.23.</s></p><p type="main">

<s>In men&longs;e itaque vno <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/> nam in explicando <lb/>negligentior fuit) partes circiter 40. Come&shy;<lb/>tes in longitudine &longs;uperauit, id e&longs;t, &agrave; 22. Vir&shy;<lb/>ginis, ad &longs;ecundam, vel tertiam Scorpij <lb/>progre&longs;&longs;us, qui motus Veneris motui par&ugrave;m <lb/>e&longs;t ab&longs;imilis, aut Mercurij. <!-- KEEP S--></s>

<s>Tertius e&longs;t mo&shy;<lb/>tus &longs;ecund&ugrave;m latitudinem maximus, vt ( ni <lb/>ille fallatur ) incredibili celeritate mod&ograve; ad <lb/>Boream vnus, mod&ograve; alter ad Au&longs;trum fera&shy;<lb/>tur: qui tum proce&longs;&longs;us fiunt, c&ugrave;m Cometes <lb/>iuxta polos fuerint: nam tunc modica varie&shy;<lb/>tas loci ad &longs;igniferum comparata, latitudi&shy;<lb/>nem non par&ugrave;m mutat. </s>

<s>Aliud ver&ograve; commu&shy;<lb/>ne Cometis e&longs;t, qu&ograve;d cauda &longs;emper ad vn&shy;<lb/>guem, partem Soli oppo&longs;itam re&longs;picit: vt <lb/>c&ugrave;m Sol occidit, Cometes caudam habet <lb/>ad amu&longs;&longs;im Orientem ver&longs;us, vt in ob&longs;cu&shy;<lb/>ra Lun&aelig; parte nobis &longs;ingulis diebus videre <lb/>licet. </s>

<s>Tertium e&longs;t, qu&ograve;d plerunque Solem <lb/>longitudine comitatur &longs;ic, vt in crepu&longs;culis <lb/><arrow.to.target n="marg330"/><lb/>tant&ugrave;m videatur, non tamen &longs;emper. </s>

<s>Qu&ograve; <lb/>fit vt clar&egrave; pateat Cometem globum e&longs;&longs;e in <lb/>c&oelig;lo con&longs;titutum, qui &agrave; Sole illuminatus <lb/>videtur, &amp; dum radij tran&longs;eunt, barb&aelig; aut <lb/>caud&aelig; effigiem formant. </s>

<s>Hic igitur in c&oelig;&shy;<lb/>lo, &longs;i ibi e&longs;t generatio fieri pote&longs;t: &longs;i non <lb/>admittatur, dicere nece&longs;&longs;e e&longs;t, quod &amp; ve&shy;<lb/>rius e&longs;t, c&oelig;lum e&longs;&longs;e &longs;yderibus pluribus, &longs;ed <lb/>non admodum den&longs;is, plenum: qu&ograve;d c&ugrave;m <lb/>a&euml;r &longs;icce&longs;&longs;it, &amp; attenuatur, vel etiam aliis <lb/>ex cau&longs;is, oculis no&longs;tris &longs;e&longs;ubiicit. </s>

<s>Nam &amp; <lb/><arrow.to.target n="marg331"/><lb/>quandoque Venus media die videtur, quam <lb/>de nouo genitam non e&longs;&longs;e &longs;atis con&longs;tat. </s>

<s>Inde <lb/>fit vt ficce&longs;cente a&euml;re maria mult&ugrave;m agiten&shy;<lb/>tur tempe&longs;tatibus, &amp; ventorum flatus per&shy;<lb/>f&aelig;p&egrave; maximi &longs;uccedant, &amp; nobiles ac Prin&shy;<lb/>cipes, qui curis, vigiliis, odorati&longs;que cibis, <lb/>tum vinis potentibus &longs;iccantur, mortem op&shy;<lb/>petant. </s>

<s>Contingunt &amp; hac cau&longs;a aquarum <lb/>imminutio, &amp; pi&longs;cium mors, &amp; &longs;terilitates, <lb/>&amp; legum mutationes, ac &longs;editiones, &amp; re&shy;<lb/>gnorum &longs;ubuer&longs;iones: qu&aelig; omnia ( vt dixi) <lb/>ab immodica tenuitate, ac &longs;iccitate a&euml;ris <lb/>fiunt, vt Cometes horum quidem po&longs;&longs;it e&longs;&longs;e <lb/>&longs;ignum, cau&longs;a autem minim&egrave;. <lb/><arrow.to.target n="marg332"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg330"/>Quid &longs;it Co&shy;<lb/>metes.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg331"/>Cometarum <lb/>prodigia.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg332"/>Iridis colo&shy;<lb/>ers quomodo <lb/>fiant.</s></p><p type="main">

<s>De iride ver&ograve; qu&ograve;d frequentior fit, &amp; <lb/>quoniam pal&agrave;m e&longs;t ip&longs;am in vaporum re&shy;<lb/>gione fieri, minor e&longs;t dubitatio. </s>

<s>Velut <lb/>enim aqu&aelig; gutta, c&ugrave;m ex aduer&longs;o Solis in&shy;<lb/>&longs;picitur, multos refert ac omnes &longs;plendidos <lb/>colores: ita &egrave; nube den&longs;a rorida, guttuli&longs;&shy;<lb/>que &longs;catente fit iris. </s>

<s>Omne enim ob&longs;curum <lb/>e&longs;t, veluti nigrum. </s>

<s>Indicio &longs;unt vmbr&aelig;, qu&aelig; <lb/>ob id omnes nigr&aelig; videntur. </s>

<s>Duplic&eacute;&longs;que <lb/>c&ugrave;m paries &longs;imul radios Soli rectos &amp; ex <lb/>aqua reflexos receperit, &longs;ic vt eorum pars <lb/>ab homine intercipiatur. </s>

<s>Namque Solis ra&shy;<lb/>diis illu&longs;tratur &longs;uperior vmbra, ob id non <lb/>ade&ograve; nigra e&longs;t. </s>

<s>C&ugrave;m ver&ograve; ob&longs;curum illumi&shy;</s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg333"/><lb/>natur, &amp; id politum fuerit, ad colores <lb/>pro lucis multitudine tran&longs;it. </s>

<s>Ob&longs;cura <lb/>autem e&longs;t nubes, &amp; gutt&aelig; aqu&aelig; poli&shy;<lb/>t&aelig;, ide&ograve; lucis varietate colores referunt. <pb xlink:href="016/01/070.jpg" pagenum="421"/>C&ugrave;m autem circulus interior proximior <lb/><arrow.to.target n="marg334"/><lb/>&longs;it ob&longs;curitati, c&aelig;ruleus videtur: medius, <lb/>qui lumino&longs;ior e&longs;t, viridis: exterior, qui &amp; <lb/>maximus, ampliori luce illu&longs;tratus, croceus <lb/>e&longs;t. </s>

<s>Purpureus ver&ograve; atque xanthus, non <lb/>principales &longs;unt colores: &longs;ed cum varietate <lb/>luminis ex altero in alterum colorem &longs;it <lb/>tran&longs;itus, co&euml;untibus terminis nece&longs;&longs;e e&longs;t <lb/>in in medio, velut etiam in picturis, te&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg335"/><lb/>nuiter colores alios apparere. </s>

<s>E&longs;t autem <lb/>centrum Solis &amp; oculi, &amp; iridis in vna li&shy;<lb/>nea. </s>

<s>Sic enim ex caua nebula perpendicu&shy;<lb/>lares radij reflectuntur: &amp; quanquam ne&shy;<lb/>bula ip&longs;a non &longs;it rotunda, &longs;oli tamen ra&shy;<lb/>dij, qui ex parte rotunda reflectuntur, quia <lb/>&longs;oli perpendiculares &longs;unt, Solis imaginem <lb/>referunt: qu&aelig; quia debilis e&longs;t, &amp; debili&shy;<lb/>ter reflectitur, colorum &longs;peciem repr&aelig;&longs;en&shy;<lb/>tat: nam lux c&ugrave;m debilis redditur, in <lb/>&longs;plendidum colorem tran&longs;it: qu&aelig; &longs;i ma&shy;<lb/>gis debilitetur, in colores nigro propin&shy;<lb/>quiores mutatur: p&ograve;&longs;t &longs;i plus etiam, ad <lb/>colores &longs;ine luce peruenit: dem&ugrave;m ad ni&shy;<lb/>grum vbi minimum e&longs;t de luce, vltimo <lb/>c&ugrave;m deficit, tran&longs;it in tenebras. </s>

<s>Igitur <lb/>c&ugrave;m ad centrum ex &longs;ola rotunda, cau&aacute;&shy;<lb/>que parte radij reflectantur, &amp; &longs;i nubes <lb/>non caua &longs;it, &amp; plures gutt&aelig; ant&egrave;, reli&shy;<lb/>qua quidem tota nubes con&longs;picitur, &longs;ed &agrave; <lb/>caua, rotund&aacute;que reflexio fit perpendicula&shy;<lb/>ris, qu&aelig; iridem, id e&longs;t, Solem repr&aelig;&longs;en&shy;<lb/>tat, non aliter, quam ex aqu&aelig; guttis vi&shy;<lb/>debis, colores &longs;cilicet varios atque &longs;plen&shy;<lb/>didos. </s>

<s>C&ugrave;m igitur Sol e&longs;t in finitore, &amp; <lb/>oculus ( vt dixi ) in recta linea cum centro <lb/>iridis, centrum iridis in finitore, nece&longs;&longs;a&shy;<lb/>ri&ograve;, erit, quare tunc ad vnguem iris &longs;ub &longs;e&shy;<lb/>micirculi forma apparebit: nam reliqua <lb/>medietas nece&longs;&longs;ari&ograve; tota e&longs;t &longs;ub finitore, <lb/><arrow.to.target n="marg336"/><lb/>&longs;i centrum in illo e&longs;t. </s>

<s>C&ugrave;m ver&ograve; Sol al&shy;<lb/>tior extiterit, manife&longs;tum e&longs;t, quod li&shy;<lb/>nea ducta &agrave; Solis centro per oculum infr&agrave; <lb/>finitorem cadet: igitur tunc centrum iridis <lb/>erit &longs;ub finitore: &amp; qu&ograve; Sol extiterit al&shy;<lb/>tior, linea ducta &agrave; Sole per oculum hu&shy;<lb/>milior erit, quare &amp; centrum iridis, quod <lb/>in hac linea e&longs;t. </s>

<s>It&aacute;que quant&ograve; cen&shy;<lb/>trum iridis magis erit &longs;ub finitore, e&ograve; &longs;u&shy;<lb/>perioris &longs;emicirculi pars maior ab&longs;conde&shy;<lb/>tur ab oculis no&longs;tris: quare quant&ograve; altior <lb/>Sol, e&ograve; minorem portionem vnius circu&shy;<lb/>li iridem e&longs;&longs;e nece&longs;&longs;e e&longs;t. </s>

<s>Liquet autem ex <lb/>his, tum qu&ograve;d iridis pars media ab&longs;que ne&shy;<lb/>bula e&longs;t, tum qu&ograve;d &longs;ub terra latitet, iri&shy;<lb/>dem nihil e&longs;&longs;e: nam non ex centro nebul&aelig; <lb/>radij reflectuntur, &longs;ed centrum &longs;olum ima&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg337"/><lb/>ginatione con&longs;tat. </s>

<s>Qu&ograve;d etiam vna tant&ugrave;m <lb/>videri po&longs;&longs;it, haud dubium e&longs;t. </s>

<s>Nam c&ugrave;m <lb/>oculus in linea &longs;it, qu&aelig; &agrave; Sole procedit ad <lb/>centrum nebul&aelig;, nulla alia, ni&longs;i idem ha&shy;<lb/>beat centrum iris videri poterit. </s>

<s>Sed nec <lb/>&longs;ub eodem centro, quoniam ex Sole refle&shy;<lb/>xio fieri nequit: nam oculus habet ratio&shy;<lb/>nem centri cauitatis: non quia &longs;it centrum, <lb/>&longs;ed quia ex duobus punctis in eadem linea, <lb/>qu&aelig; &agrave; centro e&longs;t, du&aelig; line&aelig; ad eadem pun&shy;<lb/>cta &longs;ub &aelig;quis angulis reflecti non po&longs;&longs;unt. <lb/><arrow.to.target n="marg338"/><lb/><!--neuer Satz-->Relinquitur igitur, vt ex prima alia refle&shy;<lb/>ctatur, quare &longs;ecundam maiorem prima e&longs;&longs;e <lb/>nece&longs;&longs;e e&longs;t, &amp; debiliorem mult&ograve;: itaque ex <lb/>&longs;ecunda tertiam oriri e&longs;t impo&longs;&longs;ibile. </s>

<s>Quia <lb/>igitur ex prima reflexa &longs;ecunda oritur, ne&shy;<lb/>ce&longs;&longs;e e&longs;t, vt line&aelig; &longs;eu radij circuli prioris <lb/>iridis interiores, c&ugrave;m maiorem angulum <lb/>faciant, longi&ugrave;s re&longs;iliant, exteriores pro&shy;<lb/>pi&ugrave;s: quare cir coeruleus erit exterior circulus <lb/>&longs;ecund&aelig; iridis, medius viridis, vt primi ex&shy;<lb/>terior croceus, contraria ad vnguem prio&shy;<lb/>ri ratione. </s>

<s>Planum etiam ex his e&longs;&longs;e exi&longs;ti&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg339"/><lb/>mo, qu&ograve;d c&ugrave;m Sol e&longs;t in meridie iuxta &aelig;&longs;ti&shy;<lb/>uum &longs;ol&longs;titium &longs;emicirculi maximam habet <lb/>altitudinem: qu&ograve; fit, vt centrum iridis &longs;e&shy;<lb/>midiametro totius circuli eius &longs;it infra fini&shy;<lb/>torem vi&longs;us, quare iris non videbitur: &longs;ed <lb/>c&ugrave;m iuxta autumni &aelig;quinoctium, &amp; per <lb/>totam hyemem, &amp; po&longs;t &aelig;quinoctium ver&shy;<lb/>num videbitur, &longs;ed e&ograve; minor, qu&ograve; ( vt di&shy;<lb/>ctum e&longs;t <emph type="italics"/>)<emph.end type="italics"/> &longs;ol&longs;titio &aelig;&longs;tiuo, &amp; meridie ma&shy;<lb/>gis appropinquabit. </s>

<s>Cur autem dum iris <lb/><arrow.to.target n="marg340"/><lb/>modica e&longs;t, &amp; par&ugrave;m &agrave; finitore eleuatur, e&ograve; <lb/>maioris circuli pars e&longs;&longs;e videtur? </s>

<s>Cau&longs;a e&longs;t, <lb/>qu&ograve;d oculus magis di&longs;tare iridem, qu&ograve; <lb/>humilior e&longs;&longs;e iudicat: quoniam di&longs;tantiam <lb/>intelligit, vt de a&longs;tris diximus. </s>

<s>Sed c&ugrave;m <lb/>di&longs;tare verticem iridis plus iudicat, latio&shy;<lb/>rem etiam exi&longs;timat, velut etiam dixi, de <lb/>Sole, &amp; Luna orientibus, at angulus maior <lb/>circuli maiorem illum e&longs;&longs;e o&longs;tendit, quod <lb/>facil&egrave; qui&longs;que intelligit, c&ugrave;m minorem cir&shy;<lb/>culum maiori ita in&longs;cribit, vt &longs;e tangant: <lb/>apparet enim maiorem in circumambiente <lb/>linea e&longs;&longs;e latiorem: ea de cau&longs;a minor por&shy;<lb/>tio iridis, maioris circuli pars e&longs;&longs;e videtur. <lb/><arrow.to.target n="marg341"/><lb/>Sed non &longs;ol&ugrave;m irides ex nebulis, verum ex <lb/>remis dum agitantur in mari lucis reflexio&shy;<lb/>ne, &agrave; guttis aqu&aelig; fiunt: &amp; hyeme au&longs;tro <lb/>&longs;tante circa lucernas, maxim&egrave; ab his, qui <lb/>oculos habent humidos: &amp; &agrave; guttis in&longs;per&shy;<lb/>&longs;is parieti, dum &agrave; Sole illuminantur, in ob&longs;&shy;<lb/>curo oculo &egrave; directo re&longs;piciente: omnium <lb/>enim vna e&longs;t cau&longs;a, vt rect&egrave; refert Ari&longs;to&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg342"/><lb/>teles. <!-- KEEP S--></s>

<s>Sed Pareli&aelig;, Virg&aelig;, &amp; Corona, quam <lb/>nos circa Solem vidimus, Halonem vo&shy;<lb/>cant, coloris cau&longs;am eandem habent, quam <lb/>diximus: ver&ugrave;m, Pareli&aelig; &amp; ip&longs;&aelig; &longs;olum ex <lb/>reflexione ad oculum fiunt, nulla pror&longs;us in <lb/>nubibus imagine: atque ide&ograve; ex guttilis <lb/><arrow.to.target n="marg343"/><lb/>tunc nubes con&longs;tat. </s>

<s>Iris &amp; igitur Pareli&aelig; <lb/>plerumque pluuias nunciant leues, quia gut&shy;<lb/>tul&aelig; ex aqua &longs;unt &amp; diui&longs;&aelig;, radiu&longs;que Solis <lb/>penetrat. </s>

<s>Corona autem &longs;ub&longs;tantiam habet <lb/>quippe qu&aelig; fit ex reflexione Solis, aut Lu&shy;<lb/>n&aelig;, aut &longs;yderis alterius, tanquam ex cen&shy;<lb/>tro &agrave; nube den&longs;a in circuitum, rotunda fi&shy;<lb/>gura. </s>

<s>Itaque non oculus eas fingit vt iridem <lb/><arrow.to.target n="marg344"/><lb/>&amp; Parelias, &longs;ed factas videt, &amp; in nubibus <lb/>con&longs;i&longs;tentes. </s>

<s>Velut etiam&longs;i cry&longs;tallum, tri&shy;<lb/>gonum, &longs;eu pri&longs;ma, vel hexagonam Soli <lb/>expo&longs;ueris, in aduer&longs;o pariete colores non <lb/>fictos, &longs;ed veros iridis videbis: &amp; &longs;imiliter <lb/>&longs;ub va&longs;e vitreo pleno atque Soli, vel etiam <lb/>lumini claro expo&longs;i to, eo&longs;dem con&longs;picere <lb/>licet. </s>

<s>Sed ficti erunt, &longs;i cry&longs;tallum in&longs;picias <lb/>aut vitrum: nam quales tu vides, &amp; vbi <lb/>vides Sole pr&aelig;&longs;ente, &longs;ocius non omnin&ograve; <lb/>videbit: aut di&longs;&longs;imiles, aut non eodem lo&shy;<lb/>co, quia ver&aelig; non &longs;unt, &longs;ed ab oculi a&longs;pe&shy;<lb/>ctus ratione tantum profici&longs;cuntur. </s>

<s>Qu&ograve; fit <pb xlink:href="016/01/071.jpg" pagenum="422"/>vt mirer eos, qui affirmant, iridem vbi in&shy;<lb/>cubuerit, plantas illas efficere odoratas, tum <lb/>maxim&egrave; &longs;i iam natur&acirc; tales &longs;int: vt laurus, <lb/>iuniperus, myrtus: credo poti&ugrave;s cau&longs;am <lb/>e&longs;&longs;e, quam dixi, cur optima terra po&longs;t &longs;icci&shy;<lb/>tatis imbre &longs;uperueniente ben&egrave; oleat. </s>

<s>Quis <lb/>enim vnquam irridem vidit arbori incum&shy;<lb/>bentem? </s>

<s>c&ugrave;m &longs;ola <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/> vt dixi ) vi&longs;us imagi&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg345"/><lb/>ne con&longs;i&longs;tat. </s>

<s>Quod igitur dicere oportet, <lb/>cum Ari&longs;totele e&longs;t, iridem apparere cum <lb/>ex guttulis nubes humilis e&longs;t, qu&aelig; po&longs;t lon&shy;<lb/>gas &longs;iccitates arboribus &longs;uperueniens iam <lb/>natura odoratis concocto protinus humido <lb/>guttularum tenui, in vapores mirum in <lb/>modum odoratos euane&longs;cit: nam hoc ego <lb/>quandoque in &aelig;&longs;tate matutin&ograve; vidi, in ro&shy;<lb/>&longs;&aelig; arbore iam are&longs;cente: tantus enim ex <lb/>rore citra iridem fragrabat odor, vt vix ei <lb/>quanquam au&longs;im comparare. </s>

<s>Hac de cau&longs;a, <lb/>qui iridem viderunt iam, &amp; naturam eius ig&shy;<lb/>norant, odoris cau&longs;am in eam referunt. </s>

<s>Ma&shy;<lb/>tutin&ecedil; imbres, ve&longs;pertin&aelig; <expan abbr="&longs;erenitat&etilde;">&longs;erenitatem</expan> indicare <lb/>apud nos &longs;olent: quoniam nobis <expan abbr="t&etilde;pus">tempus</expan> quale <lb/>c&oelig;lum plerumque occidente Sole, at &longs;ere&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg346"/><lb/>num in iride ve&longs;pertina. </s>

<s>At Corona, &amp; Vir&shy;<lb/>g&aelig;, vel diu manent inconcu&longs;&longs;&aelig;, &amp; nimbos <lb/>pr&aelig;dicunt, nam nubes e&longs;t den&longs;a, qu&aelig; tam&shy;<lb/>diu immota manet, &amp; radiis &longs;yderis non <lb/>con&longs;umitur, nec di&longs;&longs;ipatur, qu&ograve;d &longs;i pars <lb/>maneat, pars repent&egrave; di&longs;&longs;ipatur, aut tota <lb/>&longs;imul di&longs;&longs;ipetur, ventos pr&aelig;nunciat, ex ea <lb/>parte, qu&aelig; rect&egrave; imminet auul&longs;&aelig; parti, vt <lb/>&longs;it qua&longs;i ventus chorda relicti arcus Halo&shy;<lb/>nis, vel &aelig;quidi&longs;tans parti &longs;uprem&aelig;, aut la&shy;<lb/>teri auul&longs;&aelig; partis Virg&aelig;: at &longs;i &longs;en&longs;im emar&shy;<lb/>ce&longs;cant, tenuitatis vaporum indicium pr&aelig;&shy;<lb/>bent, atque ide&ograve; etiam &longs;erenitatis. </s>

<s>Diffe&shy;<lb/>runt autem inter &longs;e Pareli&aelig;, &amp; Virg&aelig;, quan&shy;<lb/>quam amb&aelig; rect&aelig; &longs;int ( nam inter Iridem <lb/><arrow.to.target n="marg347"/><lb/>&amp; Coronam, quum Corona &longs;it circulus <lb/>completus, haud ob&longs;cura e&longs;t differentia) <lb/>qu&ograve;d Virg&aelig; oblong&aelig; &longs;unt, &amp; coloribus <lb/>Iridis di&longs;tinct&aelig;, vno, per&longs;&aelig;p&egrave; duobus, plu&shy;<lb/>ribu&longs;ve, quandoque in &longs;ummo nubium qua&shy;<lb/>&longs;i imminentes capiti, aliquando qua&longs;i de&longs;&shy;<lb/>cendentes, iuxta nubium &longs;itum: non val&shy;<lb/>d&egrave; lat&aelig;, &longs;ed angu&longs;t&aelig;, vnde nomen &longs;um&shy;<lb/>p&longs;erunt. </s>

<s>At Pareli&aelig; rotund&aelig; qua&longs;i, aut <lb/>parum oblong&aelig;, Solem aut Lunam gemi&shy;<lb/>natam o&longs;tendunt: quandoque &agrave; lateribus <lb/>Solis vna &longs;ingulis, &longs;ic vt tres Soles quan&shy;<lb/>doque referant vt ego &longs;emel vidi: nec &longs;atis <lb/>noueram oculo, quis e&longs;&longs;et verus, ade&ograve; mica&shy;<lb/>bant, qui &agrave; lateribus erant radiis: aderant <lb/>tunc &amp; Iris vna, &amp; Corona etiam, in c&oelig;&shy;<lb/>li medio ( dictum mirum<emph type="italics"/>)<emph.end type="italics"/> quum nullus Sol <lb/>ibi e&longs;&longs;et, &longs;ed omnes in Oriente: neque enim <lb/>fiunt h&aelig;c, ni&longs;i Sole occiduo, aut Orien&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg348"/><lb/>te, dum nubes caua excipit, ac den&longs;a ra&shy;<lb/>dios, atque remittit. </s>

<s>Igitur quum tres Lu&shy;<lb/>n&aelig; fuerint, media erit vera. </s>

<s>Accidit rar&ograve; <lb/>de Luna geminata, rari&longs;&longs;im&egrave; de triplici: <lb/>qu&ograve;d non fiat, ni&longs;i Luna (vt dixi) in Orien&shy;<lb/>te, vel Occidente, ob cau&longs;am de Iride a&longs;&longs;i&shy;<lb/>gnatam: nec ni&longs;i plenilunio ferm&egrave;, cum <lb/>alio tempore &longs;it imbecillior: purum etiam <lb/>a&euml;rem &amp; den&longs;i&longs;&longs;imam nubem expo&longs;tulat. <lb/></s>

<s>Cum ver&ograve; trigemina futura e&longs;t, manife&shy;<lb/>&longs;tum e&longs;t, qu&ograve;d duas tales nubes, ac lo&shy;<lb/>cis opportunis con&longs;titutas ade&longs;&longs;e oportet. <lb/></s>

<s>Frequentior e&longs;t Parelia Solis duplex, qu&agrave;m <lb/>Lun&ecedil;&longs;implex. </s>

<s>Simplex autem Solis frequens <lb/>e&longs;t, ac nullis nautis pen&egrave;, magno etiam cum <lb/>periculo, non vi&longs;a. </s>

<s>Accedit ad Parelia&shy;<lb/>rum Lun&aelig; raritatem, quod homines no&shy;<lb/>cte non ade&ograve; vigilant, &amp; in locis manent <lb/>apertis, ac &longs;ub diuo, &longs;icut de die, vt plu&shy;<lb/>res long&egrave; fiant for&longs;an, qu&aelig; non videntur. <lb/></s>

<s>Solis autem imaginem impo&longs;&longs;ibile e&longs;t om&shy;<lb/>nes lat&ecirc;re, tot &longs;ub dio mortalibus. </s>

<s>At&shy;<lb/>que ( vt reor ) eadem e&longs;t cau&longs;a, cur pauc&aelig; <lb/>irides Lun&aelig; videantur: nam &amp; h&aelig; nocte <lb/>primum, Luna luminibus &longs;altem ferm&egrave; <lb/><arrow.to.target n="marg349"/><lb/>plena, non multum circa &aelig;quinoctia&shy;<lb/>lem circulum, &amp; finitori propinqua vi&shy;<lb/>deri po&longs;&longs;unt. </s>

<s>Hanc ferunt in Germania, <lb/>vbi frequentius videtur ob poli altitu&shy;<lb/>dinem, &amp; nubium den&longs;itatem, bis vi&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg350"/><lb/>&longs;am vna &aelig;tate, Candida e&longs;t mult&ograve; ma&shy;<lb/>gis &longs;olari iride, vt pro c&aelig;ruleo ob&longs;cura viridi&shy;<lb/>tas, pro viridi croceus, pro crocea albus fer&shy;<lb/>m&egrave; &longs;ubiiciatur. </s>

<s>His rationibus palam e&longs;t, <lb/>c&ugrave;m Sol aut Luna nunquam retr&ograve; capita <lb/>no&longs;tra agantur ad Boream, &longs;itque centrum <lb/>iridis in linea &agrave; Sole ad oculum, iridem in <lb/>Oriente in Occidente, &amp; in Septentrione <lb/>tant&ugrave;m &longs;pectari po&longs;&longs;e: in Au&longs;tro nunquam <lb/>ni&longs;i quantum ex Solis, &amp; finitoris diuer&longs;i&shy;<lb/>tate contingit, &aelig;&longs;tate parietes in mane ver&shy;<lb/>&longs;us Boream &agrave; primis radiis eius illu&longs;trari, <lb/>C&ugrave;m enim &aelig;&longs;tate Sol oriatur, vbi circulus <lb/><arrow.to.target n="marg351"/><lb/>Cancri finitorem &longs;ecat, ratio &longs;ph&aelig;r&aelig; edo&shy;<lb/>cet, vt nobis au&longs;trum in&longs;picientibus, vm&shy;<lb/>bras ade&ograve; obliquas exporrigat, vt ad Au&shy;<lb/>&longs;trum tendere videantur. </s>

<s>Ead&eacute;mque ratio <lb/>dum occidit, viget: nam verticis axis c&ugrave;m <lb/>ad centrum terr&aelig; de&longs;cendat: Sol ver&ograve; citra <lb/>centrum terr&aelig; in circulo Cancri feratur, <lb/>nece&longs;&longs;e e&longs;t, vt quant&ograve; magis finitori pro&shy;<lb/>pinquus e&longs;t Sol, e&ograve; illum borealiorem no&shy;<lb/>bis videri, c&ugrave;m line&aelig;, qu&aelig; ad verticem ten&shy;<lb/>dit no&longs;trum, partis im&aelig; comparatione ve&shy;<lb/>r&egrave; &longs;it borealis. </s>

<s>Sagitta enim ad circulum <lb/>Cancri perueniens in finitoris &longs;uperficie, <lb/>breuior e&longs;t, qu&agrave;m vt nos attingat. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg333"/>Vmbr&aelig; cur <lb/>nigr&aelig; vi&shy;<lb/>deantur.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg334"/>Ratio ordi&shy;<lb/>nis colorum <lb/>in iride.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg335"/>Cur iris ro&shy;<lb/>tund&aelig; figu&shy;<lb/>r&aelig;.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg336"/>Cur iris vi&shy;<lb/>deatur &longs;emi&shy;<lb/>circuli for&shy;<lb/>ma, dum &longs;ol <lb/>e&longs;t in finito&shy;<lb/>re. <lb/></s>

<s>Cur iris dum <lb/>&longs;ol altior <lb/>e&longs;t, minor <lb/>videtur.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg337"/>Cur irides <lb/>tantum duo <lb/>videri &longs;imul <lb/>po&longs;&longs;int.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg338"/>Iridis &longs;ecun&shy;<lb/>d&aelig; colorum <lb/>ordo.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg339"/>Cur iris in <lb/>meridie non <lb/>fiat.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg340"/>Cur iris qu&ograve; <lb/>minorem re&shy;<lb/>fert circuli <lb/>portionem, eo <lb/>maioris cir&shy;<lb/>culi pars vi&shy;<lb/>detur.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg341"/>Iris ex re&shy;<lb/>mis, &amp; lu&shy;<lb/>cerna, &amp; <lb/>guttulis.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg342"/>De corona, <lb/>pareliis, &amp; <lb/>virgis.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg343"/>Iris, &amp; pare&shy;<lb/>li&aelig; quid &longs;i&shy;<lb/>gnificent.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg344"/>Colores iri&shy;<lb/>dis ver&aelig;, <lb/>quomodo <lb/>fiant &agrave; cry&shy;<lb/>&longs;tallo, &amp; vi&shy;<lb/>tro. <lb/></s>

<s>Iris quomo&shy;<lb/>do bene olere <lb/>faciat arbo&shy;<lb/>res.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg345"/>2.Problem.b <lb/>3.<!-- KEEP S--></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg346"/>Corona, &amp; <lb/>virg&aelig; quid <lb/>pr&aelig;nuncient.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg347"/>Virg&aelig;, &amp; <lb/>pareli&aelig;, in <lb/>quod diffe&shy;<lb/>rant, tum <lb/>iris, &amp; coro&shy;<lb/>na.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg348"/>Cur parali&aelig;, <lb/>&amp; gemin&aelig; <lb/>lun&aelig; rari&longs;&longs;i&shy;<lb/>m&egrave; contin&shy;<lb/>gant.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg349"/>Cur irides <lb/>lun&aelig; rar&aelig;, <lb/>&amp; quales.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg350"/>Iridem in <lb/>au&longs;tro &agrave; no&shy;<lb/>bis videri <lb/>non po&longs;&longs;e.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg351"/>&AElig;&longs;tate ma&shy;<lb/>n&egrave;, &amp; ve&longs;pe&shy;<lb/>ri vmbr&aelig; <lb/>qua&longs;i au&shy;<lb/>&longs;trales.</s></p><figure id="id.016.01.071.1.jpg" xlink:href="016/01/071/1.jpg"/><p type="main">

<s>Sed &amp; ex his di&longs;tantiam iridis vi&longs;&aelig; &agrave; no&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg352"/><lb/>&longs;tris pedibus iam metiri di&longs;camus. </s>

<s>Sit ar&shy;<lb/>cus &longs;emicirculi AB tran&longs;euntis per Solem, <lb/>&amp; oculos no&longs;tros, ac verticem no&longs;trum, <lb/>&amp; centrum iridis, tum illius verticem <lb/>A B: &amp; &longs;it centrum mundi C, centrum <lb/>iridis D, cuius &longs;emidiameter, &amp; &longs;inus ver&shy;<lb/>&longs;us &longs;eu &longs;agitto E F, medietas ima arcus <lb/>iridis vi&longs;a E F, Sol K: quia igitur ar&shy;<lb/>cus K A notus e&longs;t, erit &amp; angulus in C, <lb/>qua&longs;i e&longs;&longs;et centrum mundi punctus C, ob <pb xlink:href="016/01/072.jpg" pagenum="423"/>di&longs;tantiam cognitus: quare angulus DCF, <lb/>&amp; F rectus e&longs;t: igitur trigonus C F D co&shy;<lb/>gnitus ex tabula de chorda, &amp; arcu. </s>

<s>Du&shy;<lb/>cemus igitur C E H, &amp; erit arcus B H ex <lb/>plani&longs;ph&aelig;rio illic&ograve; notus: nam h&aelig;c e&longs;t pri&shy;<lb/>ma operatio, &amp; facillima illius in&longs;trumen&shy;<lb/>ti, qu&aelig; illic&ograve; nobis occurrit. </s>

<s>Igitur an&shy;<lb/>gulus BCH notus: &amp; eodem modo CFE re&shy;<lb/>ctus: igitur trigonus CFE, &amp; proportio quin&shy;<lb/>que linearum CD, CE, CF, DE, EF, &amp; quan&shy;<lb/>ta &longs;it portio &longs;emicirculi EG ex tabula de chor&shy;<lb/>da, &amp; arcu: nam po&longs;ita DE, 60. duplicabi FG, <lb/>quam infr&agrave; docebo, &amp; arcus illi chord&aelig; &egrave; <lb/>directo &longs;criptus, e&longs;t totius iridis, qu&aelig; ap&shy;<lb/>paret, id e&longs;t, dupli G E. <!-- KEEP S--></s>

<s>Et ita habes iam <lb/>quantitatem iridis, quamuis non videas <lb/>imum illius, id e&longs;t, punctum G, nam vix <lb/>vnquam pote&longs;t e&longs;&longs;e certus de puncto G, an <lb/>&longs;it ima pars iridis, propter locorum in&aelig;&shy;<lb/>qualitatem. </s>

<s>P&ograve;&longs;t procedo ad L, &amp; video <lb/>altitudinem B M per E punctum, igitur <lb/>angulus M E H e&longs;t cognitus: quia ( vt de&shy;<lb/>claratum e&longs;t<emph type="italics"/>)<emph.end type="italics"/> vapores parum a&longs;cendunt, &longs;ed <lb/>long&egrave; minus nubes: vt Albertus Magnus <lb/>exi&longs;timat, non plus 15. &longs;tadiis: e&longs;t igitur <lb/>ac &longs;i angulus HCM e&longs;&longs;et in centro terr&aelig;, <lb/>&amp; ide&ograve; CEL cognitus, &amp; F C E fuit co&shy;<lb/>gnitus igitur C L E &amp; totus trigonus <lb/>C E L per eandem tabulam: &amp; quia an&shy;<lb/>gulus F E C cognitus fuit, &amp; LEC, erit <lb/>angulus FEL cognitus, quare cum F rectus <lb/>&longs;it, erit trigonus FCL cognitus: quare pro&shy;<lb/>portio FL ad LE cognita, &amp; iam L E ad <lb/>LC cognita fuit ex trigono ELC, igitur <lb/>ratio FL ad L C cognita: &longs;ed L C e&longs;t co&shy;<lb/>gnita men&longs;ura, e&longs;t enim proce&longs;&longs;us tuus, igi&shy;<lb/>tur FL cognita, &amp; etiam FC ex ip&longs;is com&shy;<lb/>po&longs;ita: F G autem cognita fuit &amp; ED: ide&ograve; <lb/>cum duxeris EF in aggregatum ex E D &amp; <lb/>D E &amp; producti latus quadratum acce&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg353"/><lb/>peris, habebis G F ex S. &longs;exti, &amp; 31. <lb/>tertij elementorum Euclidis. </s>

<s>Ducta igi&shy;<lb/>tur C F in &longs;e, &amp; F G in &longs;e, latus ag&shy;<lb/>gregati, e&longs;t linea C G di&longs;tantia &agrave; loco <lb/>iridis, vbi terram tangit. </s>

<s>Con&longs;picuum <lb/>autem e&longs;t, qu&ograve;d &longs;i quis &longs;uper montem <lb/>a&longs;cendat alti&longs;&longs;imum, iridem maiorem &longs;e&shy;<lb/>micirculo videbit, &amp; e&ograve; maiorem, qu&ograve; <lb/>mons altior extiterit: quod enim ha&shy;<lb/>bet ante oculos &longs;patium, vacui habet <lb/>rationem Neque ignorare decet, maxi&shy;<lb/>mam iridem non vltra quadraginta duas <lb/>partes in no&longs;tris regionibus &longs;upra finito&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg354"/><lb/>rem eleuari. </s>

<s>Maxima autem fit iris, <lb/>quum Sol in occa&longs;u, vel ortu extite&shy;<lb/>rit, &amp; linea C F fuerit longi&longs;&longs;ima. </s>

<s>Con&shy;<lb/>&longs;tat igitur etiam &longs;ciri po&longs;&longs;e, quanta &longs;it <lb/>maxima iridis &agrave; nobis di&longs;tantia, illius <lb/>&longs;uppo&longs;ita magnitudine, tum ver&ograve; ex di&shy;<lb/>&longs;tantia ip&longs;a magnitudinem, provt defi&shy;<lb/>nitum e&longs;t, comparata F G linea ad C G <lb/><arrow.to.target n="marg355"/><lb/>iam cognitam. </s>

<s>Iam ver&ograve; ex reflexione <lb/>con&longs;tat, qu&ograve;d &longs;i &longs;peculum ponatur &longs;ub <lb/>aqua, imago Solis ab aqua reflectetur, <lb/>qu&aelig; Solem referet alia ver&ograve; qu&aelig; ex a&shy;<lb/>qu&aelig; &longs;uperficie coangu&longs;tatur ob medij den&shy;<lb/>&longs;itatem, &agrave; &longs;peculo reflectetur, &amp; &longs;y&shy;<lb/>deris exigui imaginem refert, putant&shy;<lb/>que homines &longs;ydus aliquod e&longs;&longs;e Soli pro&shy;<lb/>pinquum, quod eo artificio detegatur, <lb/>c&ugrave;m &longs;atis con&longs;tet imaginem e&longs;&longs;e Solis, <lb/>&longs;ed ab aqua in &longs;peculum refractam, quam <lb/>plerumque in deliquiis Solis homines, dum <lb/>deliquium &longs;pectare &longs;tudent, in &longs;peculo vide&shy;<lb/>re &longs;olent. <lb/><arrow.to.target n="marg356"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg352"/>Quomodo di&shy;<lb/>&longs;tantiam iri&shy;<lb/>dis &agrave; no&longs;tris <lb/>pedibus de&shy;<lb/>pr&aelig;henda <lb/>mus, &amp; illius <lb/><expan abbr="qu&atilde;titatem">quantitatem</expan>.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg353"/>Quomo iris <lb/>maxima po&longs;&shy;<lb/>&longs;it videri. <lb/></s>

<s><expan abbr="Qu&atilde;tum">Quantum</expan> &longs;u&shy;<lb/>pra <expan abbr="finitor&etilde;">finitorem</expan> <lb/>eleuari po&longs;&longs;it <lb/>iris.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg354"/>in <lb/>aqua ob &longs;pe&shy;<lb/>culum.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg355"/>Cur dum Sol <lb/>deliquum pa&shy;<lb/>titur, figura <lb/>per angulare <lb/>foramen ra&shy;<lb/>diorum <expan abbr="tr&atilde;-&longs;euntium">tran&shy;<lb/>&longs;euntium</expan> na&shy;<lb/>uis formam <lb/>referat.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg356"/>Cur radij <lb/>per <expan abbr="inci&longs;ur&atilde;">inci&longs;uram</expan> <lb/>angularem <lb/>tran&longs;euntes,  <lb/>in &longs;ubiectum <lb/>planum ro&shy;<lb/>tundam fi&shy;<lb/>guram effin&shy;<lb/>gant.</s></p><p type="main">

<s>Sed cur dum Sol deliquium pati&shy;<lb/>tur, illius imago per angulare foramen <lb/>delata, nauis formam refert? </s>

<s>Mira nunc <lb/>&agrave; me ratio radiorum e&longs;t explicanda, &longs;ed <lb/>&longs;en&longs;im ob difficultatem: nam cur pri&shy;<lb/>m&ograve; radij per inci&longs;uram angularem tran&shy;<lb/>&longs;euntes, in &longs;ubiectum planum rotundam <lb/>figuram, non rectam o&longs;tendant, &amp; e&ograve; <lb/>rotundiorem, qu&ograve; magis procul e&longs;t pla&shy;<lb/>num ab inci&longs;ura, demon&longs;trandum e&longs;t. <lb/></s>

<s>Cau&longs;a huius e&longs;t duplex, qu&aelig; &longs;uperi&ugrave;s <lb/>e&longs;t enarrata. </s>

<s>Nam line&aelig; qu&aelig; pri&ugrave;s coi&shy;<lb/>bant, quant&ograve; longi&ugrave;s procedunt, tan&shy;<lb/>t&ograve; &aelig;quidi&longs;tantium magis natur&aelig; appro&shy;<lb/>pinquant: qu&ograve; fit, vt ab angulorum na&shy;<lb/>tura ab&longs;cedentes, rotund&aelig; magis acce&shy;<lb/>dant. </s>

<s>Hoc igitur iam in &longs;uperiore figu&shy;<lb/>ra demon&longs;trauimus: atque e&ograve; magis, <lb/>qu&ograve;d radij &agrave; toto Sole, non ab vno <lb/>puncto prodeunt. </s>

<s>Altera e&longs;t, qu&ograve;d c&ugrave;m <lb/>figura qu&ograve; magis ab&longs;cedit, e&ograve; magis au&shy;<lb/>getur: oculus ver&ograve; obiecti illam partem <lb/>relinquit, qu&aelig; debilior e&longs;t minima par&shy;<lb/>te rei, quam videre pote&longs;t, vt iam &longs;up&shy;<lb/>po&longs;uimus ab initio. </s>

<s>C&ugrave;m rotundior pars, <lb/>&amp; ampla, lumine &longs;uo angulos obum&shy;<lb/>bret, nece&longs;&longs;e e&longs;t, vt partes tenuiorum <lb/>virium, id e&longs;t, angulares, pri&ugrave;s mo&shy;<lb/>uere vi&longs;um de&longs;inant mediis, in quas co&shy;<lb/>pio&longs;us emittitur radius: igitur figur&aelig; il&shy;<lb/>l&aelig; rotund&aelig; apparebunt, &amp; e&ograve; rotundio&shy;<lb/>res, qu&ograve; magis non &longs;olum ab inci&longs;ura <lb/>ea, per quam radij tran&longs;eunt illam con&shy;<lb/>&longs;tituentes abfuerint, &longs;ed etiam ab ocu&shy;<lb/>lis intuentium. </s>

<s>H&aelig;c igitur cum &longs;int cla&shy;<lb/>ri&longs;&longs;ima, &amp; vbi lumen &longs;ub propria qua&shy;<lb/>&longs;i quantitate excipitur, &longs;i quid &longs;it inter&shy;<lb/>medium, cum vmbra defertur: imagi&shy;<lb/>ne igitur Solis qua&longs;i &longs;ub magnitudine <lb/>redacta, qu&agrave; &longs;ubiicitur oculis inci&longs;ur&aelig; <lb/>beneficio, cum Luna interpo&longs;ita &longs;it cor&shy;<lb/>pus den&longs;um atque opacum, nece&longs;&longs;e e&longs;t <lb/>vmbram etiam Lun&aelig; in figur&aelig; videri. <lb/></s>

<s>Sed Lun&aelig; vmbra rotunda e&longs;t, quia Lu&shy;<lb/>na ip&longs;a e&longs;t rotunda, &amp; forma &agrave; qua ab&shy;<lb/>&longs;cinditur rotunda: igitur cum &agrave; rotundo <lb/>rotundum ex vna parte aufertur, relin&shy;<lb/>quatur nauicul&aelig; &longs;eu vacu&aelig; Lun&aelig; imago, <lb/>nece&longs;&longs;e e&longs;t in deliquiis formas, qu&aelig; in <lb/>planis de&longs;cribuntur, &agrave; radiis per angula&shy;<lb/>res inci&longs;uras tran&longs;euntibus, nec angula&shy;<lb/>res nec rotundas e&longs;&longs;e, &longs;ed lunares, &longs;eu <lb/>ad nauicul&aelig; formam factas. </s>

<s>Verum opus <lb/>e&longs;t diligenti con&longs;pectu, quoniam cum <lb/>Luna &longs;it peruia, rotunda videbitur eiu&longs;&shy;<lb/>modi figura. </s>

<s>Sed clarior par lunarem for&shy;<lb/>mam ( vt dixi ) repr&aelig;&longs;entat. </s></p><p type="main">

<s>H&aelig;c volui &longs;ubiicere, quoniam hoc in <lb/>libro, vt pr&aelig;fatus &longs;um, nihil fal&longs;um, aut <lb/>dubium &longs;cribere volui. </s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i cui ea, qu&aelig; <lb/>proponimus, non &longs;uccedant, &longs;eip&longs;um igno&shy;<lb/>ranti&aelig;, non me accu&longs;et mendacij. </s>

<s>Sed ad <lb/>rem regredior. </s>

<s>Eiu&longs;dem deliquij tempore <pb xlink:href="016/01/073.jpg" pagenum="424"/>crocea omnia videntur: multis etiam dolor <lb/>non leuis capitis contingit. </s>

<s>Cau&longs;a e&longs;t, quod <lb/>lumen paucum e&longs;t, &amp; ob id croceum. </s>

<s>Indi&shy;<lb/>cat hoc aurora, qu&aelig; &amp; ip&longs;a crocea e&longs;t, vnde <lb/>illud Virgilij: <lb/><emph type="quote"/><emph type="italics"/>Tithoni croceum linquens Aurora cubile.<emph.end type="italics"/><emph.end type="quote"/></s></p><p type="main">

<s>Antiqui enim, Seruio te&longs;te, ex Varronis <lb/>authoritate, diem &agrave; prima luce inchoabant: <lb/>quem &amp; in quatuor partes diuidebant. </s>

<s>Ha&shy;<lb/>rum prima erat man&egrave;, qu&aelig; &amp; aurora, &agrave; <lb/>Manum, quod e&longs;t bonum: &longs;ic enim &longs;alutare <lb/>&longs;e antiqui &longs;olebant, tempe&longs;tiu&egrave; &longs;urgentes: <lb/>inde ortum ab ortu. </s>

<s>Solis ad quartam horam <lb/>v&longs;que: qu&ograve;d Sol perpetu&ograve; a&longs;cendere vide&shy;<lb/>retur, appellabat: &agrave; quarta ad octauam v&longs;&shy;<lb/>que meridiem, qua&longs;i Sol meridiaret: &amp; v&longs;&shy;<lb/>que ad 22. occa&longs;um, qu&ograve;d de&longs;cenderet, ac <lb/>tandem occultaretur. </s>

<s>Vnde hor&aelig; h&aelig; &aelig;qua&shy;<lb/>les erant, &longs;cilicet 12. pars diei &agrave; Solis ortu <lb/>ad occa&longs;um. </s>

<s>Nox ver&ograve; in quinque, ve&longs;pe&shy;<lb/>ra, qu&aelig; &amp; crepu&longs;culum nocturnum, &longs;eu lux <lb/>dubia: conticinium cum obtenebraretur <lb/>a&euml;r: hoc &longs;e quieti tradebant: intempe&longs;ta, <lb/>qu&aelig; metas vigilantium excederet, &amp; neque <lb/>&longs;urgentibus e&longs;&longs;et accommodata: er&aacute;tque <lb/>tempus &agrave; 4. ad 8. horam inde gallicinium <lb/>ad 10. ferm&egrave;, &agrave; qua ad auroram lucifer. </s>

<s>Sed <lb/>vt ad propo&longs;itum redeam, eadem ratione <lb/>in a&euml;re fieri permutationem nece&longs;&longs;e e&longs;t ma&shy;<lb/>guam, ob quam quibus caput e&longs;t imbecil&shy;<lb/>le, dolet. </s>

<s>Ver&ugrave;m dices, nonne dum Sol ori&shy;<lb/>tur, parum etiam luminis ad nos peruenit <lb/>&amp; dum occidit, &amp; tamen illud candidum <lb/>e&longs;t, &longs;icut &amp; quod paruo foramine per fe&shy;<lb/>ne&longs;tram in ob&longs;curum cubiculum ingreditur? <lb/></s>

<s>Sed cau&longs;a huius e&longs;t, qu&ograve;d dum Sol oritur </s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg357"/><lb/>aut occidit, parum temporis ab&longs;umit, ma&shy;<lb/>net autem diu in deliquio: qu&ograve;d &longs;i quis <lb/>primos radios orientis aut vltimos occiden&shy;<lb/>tis Solis, qui non ex centro veniunt, tum <lb/>maxim&egrave; procul in&longs;piciat, croceos ab&longs;que <lb/>dubio illos e&longs;&longs;e videbit. </s>

<s>Ex his igitur duo <lb/>per&longs;picua &longs;unt: Solem vndequaque non ex <lb/>&longs;olo centro radios emittere: &amp; tamen ra&shy;<lb/>dios, qui ex centro emittuntur, e&longs;&longs;e vali&shy;<lb/>diores: quod et&longs;i non fatearis, mod&ograve; pri&shy;<lb/>mum concedas, nihil ad res demon&longs;trandas <lb/>detrimenti afferet. </s>

<s>Ver&ugrave;m (vt dixi ) ex toto <lb/>Sole tanquam ex igne vndequaque radios <lb/>prodire claret, quoniam deliquij tempore <lb/>pars, qu&aelig; centro oppo&longs;ita e&longs;t occupatur &agrave; <lb/>Luna, &amp; tamen a&euml;r, &amp; parietes illumi&shy;<lb/>nantur. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg357"/>Solem totum <lb/>&amp; vnde&shy;<lb/>quaque ra&shy;<lb/>dios emitte&shy;<lb/>re.</s></p><figure id="id.016.01.073.1.jpg" xlink:href="016/01/073/1.jpg"/><p type="caption">

<s><emph type="italics"/>Speculum.<emph.end type="italics"/><lb/><arrow.to.target n="marg358"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg358"/>Quomodo <lb/>&longs;peculum <lb/>concauum <lb/>omnes radios <lb/>in vnum <lb/>colligat.</s></p><p type="main">

<s>E&longs;t eti&agrave;m ratio &longs;peculi concaui hoc <lb/>o&longs;tendens, quoniam non aliter in vnum <lb/>punctum coire po&longs;&longs;ent omnes radij, ni&longs;i &agrave; <lb/>toto Sole procederent. </s>

<s>Finge tu ex centro <lb/>Solis &longs;olum illu&longs;trari &longs;peculum, profect&ograve; <lb/>&longs;olus radius vnus in &longs;peculi centrum reddi&shy;<lb/>bit. </s>

<s>Vnde ergo fit, vt in centro &longs;peculi con&shy;<lb/>caui ignis &longs;emper accendatur, &amp; omnes ex <lb/>Sole radij co&euml;ant: hoc enim Euclides rect&egrave; <lb/>demon&longs;trauit in &longs;uis &longs;pecularibus. </s>

<s>Nam ex <lb/>ABCDE in F centrum omnes radij inter K <lb/>&amp; L reflectuntur, non ex vno tant&ugrave;m cir&shy;<lb/>culo, vnde in F ignis accenditur. </s></p><p type="main">

<s>Sed merit&ograve; dubitabis: prim&ograve;, cur radij, qui </s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg359"/><lb/>in &longs;eip&longs;os reflectuntur, hi autem &longs;oli &longs;unt <lb/>perpendiculares, validi &longs;int? </s>

<s>Cau&longs;a e&longs;t mani&shy;<lb/>fe&longs;ta: qui enim reflectitur &agrave; perpendiculo, in <lb/>&longs;eip&longs;um redit, vt ex E in F, ex K, quare con&shy;<lb/>duplicatur radius &longs;ecundum longitudinem <lb/>totus: qui autem ex alio puncto in EK re&shy;<lb/>flectitur, illum &longs;ecat, &amp; abit: at qui &longs;ecat, in <lb/>puncto &longs;ecat, igitur nullum pr&aelig;bet vim. <lb/></s>

<s>Nam punctus cum careat quantitate, caret <lb/>&amp; viribus: igitur et&longs;i infiniti radij per eun&shy;<lb/>dem punctum reflectantur, nihilo &longs;unt ro&shy;<lb/>bu&longs;tiores. </s>

<s>Nam quod e&longs;t nihilum, quantum&shy;<lb/>uis ingemines, nihil producit: igitur radiis, <lb/>qui non reflectuntur &agrave; perpendiculo, nulla <lb/>pror&longs;us e&longs;t vis, vt &longs;ecent. </s>

<s>Proximis tamen <lb/>ac proximioribus e&ograve; maior e&longs;t vis, quoniam <lb/>radius radio proximus e&longs;t, non quia &longs;ecet in <lb/>puncto: nam &longs;ectio nihil refert, c&ugrave;m (vt di&shy;<lb/>xi) in indiui&longs;ibili fiat, &longs;ed propinquitas: nam <lb/>iuxta longitudinem, diu &amp; magno &longs;pacio, <lb/>&longs;i radius radio h&aelig;ret, vtriu&longs;que vis in vnum <lb/>coit, ac qua&longs;i ingeminatur. </s>

<s>Qua&longs;i dixi, <lb/>quoniam &longs;olus a perpendiculo c&ugrave;m in &longs;e re&shy;<lb/>deat, etiam &longs;olus vim &longs;uam exqui&longs;it&egrave; du&shy;<lb/>plicat. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg359"/>Propo&longs;itio <lb/>vltima, cur <lb/>radij perpen&shy;<lb/>diculares <lb/>&longs;oli &longs;int va&shy;<lb/>lidi.</s></p><p type="main">

<s>Altera dubitatio erat, &longs;i &longs;peculum &longs;it ma&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg360"/><lb/>gnum ex parte KG, reflexi radij cur non il&shy;<lb/>luminant circum&longs;tantes partes circa F, vt <lb/>&longs;altem claritas reddatur, ver&ugrave;m omnes hi <lb/>radij infra F reflectuntur? </s>

<s>Nam &longs;i ducatur <lb/>radius ex E in G, angulus F G K maior e&longs;t <lb/>recto in angulo F G E, igitur reflectetur <lb/>infra FG per angulum FGE: quare quant&ograve; <lb/>maius e&longs;t &longs;peculum, &amp; maior etiam &longs;u&aelig; <lb/>&longs;ph&aelig;r&aelig; portio, e&ograve; magis atque celeri&ugrave;s ac&shy;<lb/>cendit. </s>

<s>Huius tamen generis &longs;peculum non <lb/>procul ignem accendere pote&longs;t, cum &longs;emper <lb/>in centro radij cogantur. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg360"/>Speculum <lb/>concauum <lb/>qu&ograve; maius, <lb/>e&ograve; facili&ugrave;s <lb/>accendit.</s></p><p type="main">

<s>Supere&longs;t tertia dubitatio non leuis. </s>

<s>Quo&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg361"/><lb/>niam radij, qui ex parte E C &agrave; puncto <lb/>K reflectuntur, vt ex K procedens &agrave; <lb/>puncto D ver&longs;us H reflectetur, &amp; &longs;altem <lb/>illuminabit partes iuxta F, contra experi&shy;<lb/>mentum. </s>

<s>Euidens e&longs;t hoc magis in radiis <lb/>ex B &amp; C in K deductis. </s>

<s>Cau&longs;a huius e&longs;t, <lb/>quod &longs;parguntur, null&uacute;&longs;que e&longs;t perpendicu&shy;<lb/>laris radius, lum&eacute;nque in F ingens ob&longs;u&longs;cat <lb/>proximas partes: debilior enim e&longs;t radius <lb/>ex concauo &longs;peculo reflexus, qu&agrave;m ex <lb/>plano, qui labitur, &longs;i non &longs;it perpendicu&shy;<lb/>laris. </s>

<s>Cau&longs;&aelig; igitur roboris radiorum &longs;unt, <lb/>per &longs;e coitio &agrave; perpendiculari, vt in ca&shy;<lb/>uis &longs;peculis. </s>

<s>Proxima huic e&longs;t reflexio &agrave; <lb/>perpendiculari ab&longs;que coitione, vt in pla&shy;<lb/>nis &longs;peculis direct&egrave; Soli expo&longs;itis. </s>

<s>Tertia &longs;uc&shy;<lb/>ccdit, reflexio non &agrave; perpendiculari, &longs;ed <pb xlink:href="016/01/074.jpg" pagenum="425"/>tamen ad angulos &aelig;quales, vt &agrave; plano &longs;pe&shy;<lb/>culo non direct&egrave; Soli expo&longs;ito: nam nec <lb/>hanc oculus &longs;u&longs;tinet. </s>

<s>Quarta reddit imagi&shy;<lb/>nem &longs;ed &longs;u&longs;tineri pote&longs;t, c&ugrave;m radij ad &aelig;qua&shy;<lb/>lem angulum reflectuntur, &longs;ed &longs;parguntur <lb/>vt in cauis &longs;peculis extra pyramidem vtram&shy;<lb/>que, &amp; qu&aelig; &agrave; centro &longs;peculi ad &longs;peculum, <lb/>&amp; &agrave; centro &longs;peculi ad rem vi&longs;am: vt ex&shy;<lb/>tra pyramidem FKL, &amp; FAC. </s>

<s>Quinta e&longs;t, <lb/>c&ugrave;m &agrave; corpore non polito reflectuntur ra&shy;<lb/>dij, ad vi&longs;um inutiles: non ad calorem: <lb/>nam &amp; hi perpendiculares ( vt dixi) reflexi <lb/>ingeminant caliditatem propter coitionem <lb/>&longs;ed imaginem haud reddunt. </s>

<s>Cau&longs;&aelig; autem <lb/>roboris radiorum per accidens dicuntur, <lb/>magnitudo &amp; propinquitas lucidi, &amp; qu&ograve;d <lb/>radius ille ex centro lucidi profici&longs;catur: tum <lb/>&longs;ynceritas medij, &amp; radiorum ip&longs;orum. </s>

<s>His <lb/>cau&longs;is accidit, vt lumen aliud alio euadat <lb/>validius: vnde reflexionem &longs;olarium radio&shy;<lb/>rum ex Luna &amp; &longs;yderibus ob di&longs;tantiam <lb/>quanquam puriorem toleramus, &agrave; cry&longs;tal&shy;<lb/>lo, &amp; aqua oculis ferre non po&longs;&longs;umus. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg361"/>Cur &longs;pecula <lb/>caua, cum <lb/>vbique <expan abbr="refle-ct&atilde;t">refle&shy;<lb/>ctant</expan> radios, <lb/>non tamen <lb/>vbique red&shy;<lb/>dunt imagi&shy;<lb/>nem. <lb/></s>

<s>Cau&longs;&aelig; robo&shy;<lb/>ris radio&shy;<lb/>rum per &longs;e, <lb/>&amp; per acci&shy;<lb/>dens.</s></p><p type="main">

<s>Ver&ugrave;m c&ugrave;m duo videantur e&longs;&longs;e modi ac&shy;<lb/>cendendi ignem ex &longs;peculo: primus, vt om&shy;<lb/>nes radij in centrum &longs;peculi incidentes col&shy;<lb/>ligantur in vno puncto per reflexionem, <lb/>qui fit ( vt dictum e&longs;t ) cum cauo &longs;peculo <lb/>&longs;ph&aelig;rico. </s>

<s>Secundus e&longs;t, vt omnes &aelig;quidi&shy;<lb/>&longs;tantes colligantur, qui &egrave; &longs;ole prodeunt, in <lb/>punctum vnum, qui etiam fit parabole: ex&shy;<lb/>tare de hoc libros Archimedis, vbi docet <lb/>comburentia &longs;pecula parabole con&longs;tare, <lb/>Franci&longs;cum Maurolycum Me&longs;&longs;anen&longs;em &longs;cri&shy;<lb/>p&longs;i&longs;&longs;e, apud Conradum Ge&longs;nerum inuenio. <lb/></s>

<s>Res autem &longs;ic &longs;e habet. </s>

<s>C&ugrave;m &longs;uperficies <lb/>conum rectum &longs;ecat, &amp; &longs;uperficiei deme&shy;<lb/>tiens &aelig;quidi&longs;tat lateri trigoni in&longs;cripti &longs;u&shy;<lb/>perficiei conum per axem ex vertice &longs;ecantis <lb/>&longs;uperficies illa parabole dicitur, qu&aelig; &longs;it <lb/>A B C. <!-- KEEP S--></s>

<s>Cuius rect&agrave; &agrave; vertice B diuidens <lb/>AC rectam &longs;ubiectam &aelig;quis lateribus, cur&shy;<lb/>uis BA &amp; BC, vocetur <expan abbr="dimeti&etilde;s">dimetiens</expan> BD. AC au&shy;<lb/>tem diameter, ba&longs;is coni K, medium B D: <lb/>dico HKL talem &longs;emper habere portionem <lb/><figure id="id.016.01.074.1.jpg" xlink:href="016/01/074/1.jpg"/><lb/>ad perpendicularem quamcunque ex latere <lb/>&longs;uper dimetiens venientem, qualis e&longs;t ip&shy;<lb/>&longs;ius perpendicularis ad partem dimetientis <lb/>inter verticem, &amp; perpendicularem inter&shy;<lb/>ceptam. </s>

<s>Velut &longs;it perpendicularis F G, ta&shy;<lb/>lem habebit igitur H L proportionem ad <lb/>GF qualis FG ad GF, &amp; vocabitur tunc HL <lb/>latus rectum, &amp; omnes &aelig;quidi&longs;tantes BD, <lb/>&longs;eu radij reflectentur in K. <!-- KEEP S--></s>

<s>E&longs;t ver&ograve; HL &longs;em&shy;<lb/>per quadrupla BK. <lb/><arrow.to.target n="marg362"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg362"/>De &longs;peculo, <lb/>quod combu&shy;<lb/>rit naues <lb/>procul ve&shy;<lb/>nientes 3.de <lb/>emperamen <lb/>tis, cap.3.</s></p><p type="main">

<s>Sed &longs;i propo&longs;itum &longs;it facere &longs;peculum, <lb/>quod procul comburat, qualem feci&longs;&longs;e Ga&shy;<lb/>lenus narrat Archimedem, qui ho&longs;tium <lb/>triremes deu&longs;&longs;erit: manife&longs;tum e&longs;t &longs;pecula <lb/>&longs;eu &agrave; parabole &longs;umpta fuerint, &longs;eu &agrave; circu&shy;<lb/>lo ac &longs;ph&aelig;ra, maxima e&longs;&longs;e oportere, id <lb/>e&longs;t, proportiones maximarum &longs;ph&aelig;rarum, <lb/>aut conorum maximorum, parabolis par&shy;<lb/>tem non tamen maximam. </s>

<s>Velut &longs;i ad mil&shy;<lb/>le pa&longs;&longs;us extendere ignem libeat, circulum <lb/>de&longs;cribemus, cuius dimetiens &longs;it duo millia <lb/>pa&longs;&longs;uum, huius tantam a&longs;&longs;umemus portio&shy;<lb/>nem, vt rotunditas non lateat, partem &longs;ci&shy;<lb/>licet &longs;exage&longs;imam, cui dimetientem pro al&shy;<lb/>titudine in termino vno adiiciemus, &amp; di&shy;<lb/>metiente fixo circumagemus circuli par&shy;<lb/>tem, qu&aelig; nobis portionem &longs;ph&aelig;r&aelig; de&longs;cri&shy;<lb/>bet: quam c&ugrave;m expoliuerimus, ignem Soli <lb/>expo&longs;ita procul &amp; validi&longs;&longs;imum ad pa&longs;&longs;us <lb/>M. accendet, Nunc autem non ade&ograve; vtilis, ob <lb/><figure id="id.016.01.074.2.jpg" xlink:href="016/01/074/2.jpg"/><lb/><figure id="id.016.01.074.3.jpg" xlink:href="016/01/074/3.jpg"/><lb/>bellicas machinas: olim ver&ograve; tuti&longs;&longs;ima. </s>

<s>Qu&aelig; <lb/>ver&ograve; &agrave; parabole procedit, conflagratio <lb/>potentior e&longs;t. </s>

<s>Ea autem &longs;ic fit. </s>

<s>Sit locus <lb/>qui comburi debet mille pa&longs;&longs;ibus di&longs;tans. <lb/></s>

<s>Facio B K pa&longs;&longs;uum mille, cui rectam co&shy;<lb/>&aelig;qualem adiicio K D, ip&longs;i autem B D <lb/>&aelig;qualem ad perpendiculum facio A B, &amp; <lb/>ex altera parte B C &aelig;qualem B A, &amp; du&shy;<lb/>ctis D A &amp; D C, facio D centrum ba&shy;<lb/>&longs;is coni, &amp; A D axem, nam angulus ADC <lb/>rectus e&longs;t, &amp; circumuoluo AC, vt fiat co&shy;<lb/>nus, &amp; de&longs;cribetur circulus &agrave; linea D C <lb/>tanquam &longs;emidiametro pro coni ba&longs;i, hunc <lb/>diuido duabus diametris ad rectos angu&shy;<lb/>los &longs;e &longs;ecantibus C E &amp; F G in centro D. <lb/><!-- KEEP S--></s>

<s>Erit etiam vt B punctus circumferentiam <lb/>circuli de&longs;cribat circa conum qu&aelig; &longs;it H B. <lb/></s>

<s>Duco igitur &agrave; vertice coni rectam ad ex&shy;<lb/>tremitatem vnius diametri ba&longs;is, puta ad <lb/>C, &amp; vbi &longs;ecat circuli peripheriam, vt <lb/>in B, ex illo puncto duco lineas rectas <lb/>ad extremitates alterius diametri B F, &amp; <lb/>B C: &longs;uperficies igitur in qua e&longs;t tri&shy;<lb/>gonus B F C, vbi &longs;ecat &longs;uperficiem co&shy;<lb/>ni, facit duas obliquas lineas B F &amp; B G, <lb/>quas ex chalybe optimo, ne flectantur, fieri <lb/>oportet, a&longs;&longs;umpta tant&ugrave;m parte, puta BL &amp; <lb/>BM &aelig;qualibus qu&aelig; &longs;unt latera paraboles. <lb/></s>

<s>Inde a&longs;&longs;umes molem ex gyp&longs;o N maiorem <pb xlink:href="016/01/075.jpg" pagenum="426"/>latitudine L B M in vertice, quam &longs;en&longs;im <lb/>cotibus atteres, donec impo&longs;ita parabole <lb/>LBM circumuer&longs;&aacute;que vndique tangat, &longs;in&eacute;&shy;<lb/>que impedimento circumuertatur. </s>

<s>Quod <lb/>c&ugrave;m effeceris, huic moli vitrum candens <lb/>aptabis, effici&eacute;&longs;que parabolem, qu&aelig; &agrave; tergo <lb/>&longs;upera&longs;per&longs;o plumbo radios omnes &agrave; Sole <lb/>&aelig;quidi&longs;tantes, qui omnium &longs;unt robu&longs;ti&longs;&longs;i&shy;<lb/>mi, in punctum K, id e&longs;t, pa&longs;&longs;ibus mille <lb/>di&longs;tantem reflectent, combur&eacute;ntque &longs;tatim. <lb/></s>

<s>H&aelig;c autem ab Archimede plan&egrave; demon&shy;<lb/>&longs;trata &longs;unt, vt Antonius Gogaua ad nos <lb/>tran&longs;tulit. </s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg363"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg363"/>Speculum <lb/>quod occul&shy;<lb/>ta reualet.</s></p><p type="main">

<s>Ver&ugrave;m po&longs;tquam de &longs;peculis res prodi&shy;<lb/>gio&longs;as narrare aggre&longs;&longs;us &longs;um, &longs;peculi quo <lb/>occulta videamus, compo&longs;itionem docere <lb/>propo&longs;ui. </s>

<s>Plana igitur duo &longs;pecula ex cry&shy;<lb/>&longs;tallo factitia, qualia Venetiis fiunt, quia <lb/>non ade&ograve; vt chalybea vitiantur, &aelig;qualia ad <lb/>vnguem iunge, ita vt alterius longitudini <lb/>reliqui ad amu&longs;&longs;im h&aelig;reat, &amp; vt circa axem <lb/>po&longs;&longs;it, velut integumentum circumuolui, <lb/>&longs;ic vt &longs;uperficies vnius cum alterius &longs;uper&shy;<lb/>ficie quandoque vnum planum efficiat: <lb/>quandoque &longs;olidum, rectum, obtu&longs;um acu&shy;<lb/>t&uacute;mque, vt libuerit. </s>

<s>Tunc in&longs;ublimi &longs;pecu&shy;<lb/>lum immobile &egrave; directo loci latentis &longs;u&longs;pen&shy;<lb/>des, ita vt &longs;peculi facies plano tuo ad per&shy;<lb/>pendiculum immineat, &longs;peculi autem mobi&shy;<lb/>lis facies longitudinem loco quem de&longs;ide&shy;<lb/>ras oppo&longs;itam habeat, tunc quicquid gere&shy;<lb/>tur in cubiculo illo mod&ograve; lux ad&longs;it, circum&shy;<lb/>uoluto mobili &longs;peculo, donec &aelig;qualem an&shy;<lb/>gulum faciat, quod oculus tibi declarabit, <lb/>dum quod qu&aelig;ris vides, &longs;pectabis omnia. <lb/></s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i locus quem videre de&longs;ideras &longs;ubli&shy;<lb/>mior &longs;it, qu&agrave;m ille, in quo es, editiore loco <lb/>&longs;u&longs;pende. </s></p><p type="main">

<s>Eadem ratione &longs;i velis quod procul fit, <lb/>quinque M. pa&longs;&longs;uum videre, &amp; interiectis <lb/>muris, aut in ho&longs;tili ciuitate, edito loco <lb/>&longs;peculum ad perpendiculum &longs;eu finitori <lb/>&aelig;quidi&longs;tans qu&agrave;m maximum &longs;u&longs;pende, aliud <lb/>ver&ograve; in manu habens, cuius facies re&longs;pi&shy;<lb/>ciat <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/> non pror&longs;us &longs;upina, neque ad per&shy;<lb/>pendiculum exqui&longs;it&egrave; erecta) &longs;peculum quod <lb/>&longs;uperius colloca&longs;ti, &longs;en&longs;im te &egrave; directo pri&shy;<lb/>mi &longs;peculi elongabis, paulatimque ac alter&shy;<lb/>natim, mod&ograve; dextra, mod&ograve; &longs;ini&longs;tra infle&shy;<lb/>ctens, donec locum plen&egrave; con&longs;picias in <lb/>&longs;peculo tuo, tunc illud vix mouens &agrave; &longs;itu, vi&shy;<lb/>debis qu&aelig;cunque illic aguntur &amp; fiunt: &amp; <lb/>quanquam nullum aliud &longs;it huius rei impe&shy;<lb/>dimentum qu&agrave;m machinarum ( vt dixi) ig&shy;<lb/>nearum, nihilominus paucis ex v&longs;u e&longs;&longs;e po&shy;<lb/>te&longs;t, qu&ograve;d res magna tam exigua &longs;pecie ex&shy;<lb/>pre&longs;&longs;a, non ni&longs;i acuti&longs;&longs;imo vi&longs;u deprehendi <lb/>po&longs;&longs;it. </s></p><p type="main">

<s>Qu&ograve;d &longs;i libeat &longs;pectare ea, qu&aelig; in via <lb/>fiunt, Sole &longs;plendente in fene&longs;tra orbem &egrave; <lb/>vitro collocabis, inde occlu&longs;a fene&longs;tra vide&shy;<lb/>bis imagines per foramen tran&longs;latas in op&shy;<lb/>po&longs;ito plano &longs;ed tum ob&longs;curis coloribus, &longs;ub&shy;<lb/>iicies igitur candidi&longs;&longs;imam chartam eo loco <lb/>quo imagines vides, &amp; intentam rem mira </s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg364"/><lb/>ratione a&longs;&longs;equ&ecirc;ris. </s>

<s>Duplices facies &amp; qua&shy;<lb/>ternos oculos, &amp; ternos, &amp; teip&longs;um mono&shy;<lb/>culum, &amp; auer&longs;am effigiem, atque alia mira <lb/>innumera cauum &longs;peculum o&longs;tendet, non <lb/>&longs;ol&ugrave;m &longs;ph&aelig;ricum, &longs;ed &amp; conicum ac cylin&shy;<lb/>dricum. </s>

<s>Hoc tamen vltimum long&egrave; etiam <lb/>maiora repr&aelig;&longs;entabit, velut quaternas fa&shy;<lb/>cies, oblongam etiam atque &longs;tricti&longs;&longs;imam, <lb/>&amp; mod&ograve; perbreuem atque lati&longs;&longs;imam. </s>

<s>Quid <lb/><arrow.to.target n="marg365"/><lb/>tandem? </s>

<s>omnia ferm&egrave; pr&aelig;terquam veram, <lb/>more hominum huius &aelig;tatis, qui omnia <lb/>nouerunt magis qu&agrave;m benefacere, aut vera <lb/>dicere. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg364"/>Modus vi&shy;<lb/>dendi loca <lb/>cum &longs;uis co&shy;<lb/>loribus oc&shy;<lb/>culta.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg365"/>Specula va&shy;<lb/>rias res re&shy;<lb/>pr&aelig;&longs;entan&shy;<lb/>tia.</s></p><p type="main">

<s>Sunt &amp; &longs;pecula qu&aelig; multas facies o&longs;ten&shy;<lb/>dunt, vt qu&aelig; &egrave; planis multis con&longs;tant. </s>

<s>Sed <lb/>h&aelig;c noti&longs;&longs;ima: illa admiratione digna, qu&aelig; <lb/>vnica &longs;uperficie plures reddunt imagines. <lb/></s>

<s>Erat mihi &longs;peculum quadratum &egrave; vitro pla&shy;<lb/>num, quod vtramque aurem geminatam re&shy;<lb/>ferebat, qua&longs;i &longs;ecunda prim&aelig; e&longs;&longs;et imago: <lb/><arrow.to.target n="marg366"/><lb/>erat &amp; remotior. </s>

<s>Id effecit vt crederem, &longs;pe&shy;<lb/>culum fui&longs;&longs;e in Hi&longs;pania, &amp; ip&longs;um planum <lb/>quod duplicem referret imaginem faciei al&shy;<lb/>teram atque propinquiorem &longs;imillimam ve&shy;<lb/>r&aelig;, reliquam qua&longs;i mortui: nam eadem ra&shy;<lb/>tio in vtri&longs;que. </s>

<s>Demon&longs;tremus autem cau&shy;<lb/>&longs;am huius, vt rem &longs;ciamus, &amp; conficere do&shy;<lb/>ceamus. </s>

<s>Nam qui vident talia, perterren&shy;<lb/>tur non &longs;ol&ugrave;m miraculo rei, &longs;ed etiam ima&shy;<lb/>gine ip&longs;a. </s>

<s>Nam &amp; aures ill&aelig; po&longs;teriores pal&shy;<lb/>lid&aelig; admodum videbantur. </s>

<s>Quia igitur pal&shy;<lb/>lidiores h&aelig; figur&aelig; &amp; minus efficaces ac <lb/>con&longs;picu&aelig;, ac &longs;imiles primis imaginibus, <lb/>manife&longs;tum e&longs;t qu&ograve;d velut in iride duplici, <lb/>po&longs;terior ex priore fit. </s>

<s>Sed ex quo reflexio? <lb/></s>

<s>Videtur etiam non &longs;emper duplex iris, nec <lb/>ni&longs;i in paucis &longs;peculis duplices imagines. </s>

<s>Sit <lb/>igitur oculus A, quod videtur B, &longs;peculum <lb/>C, conuer&longs;us ad angulos &aelig;quales in C pun&shy;<lb/>cto, concur&longs;us cum recta ex B ad perpen&shy;<lb/>diculum &longs;upra &longs;peculum in D, vbi videbi&shy;<lb/>tur &amp; B. </s>

<s>C&ugrave;m igitur inclinantur B &amp; A <lb/><figure id="id.016.01.075.1.jpg" xlink:href="016/01/075/1.jpg"/><lb/>valde, quia ABC parum di&longs;tat &agrave; &longs;peculi &longs;u&shy;<lb/>perficie, refrangitur ex C, quia non ad vn&shy;<lb/>guem planum e&longs;t &longs;peculum, in E. <!-- KEEP S--></s>

<s>Altius igi&shy;<lb/>tur E qu&agrave;m C, igitur F videbitur &longs;upra D. <lb/><!-- KEEP S--></s>

<s>Qu&ograve;d ver&ograve; altius videtur &amp; &longs;ub &aelig;quali an&shy;<lb/>gulo, etiam longius e&longs;&longs;e exi&longs;timatur: quare <lb/>F po&longs;t D etiam e&longs;&longs;e videtur. </s>

<s>Id ver&ograve; Scaliger <lb/><arrow.to.target n="marg367"/><lb/>fieri po&longs;&longs;e affirmat, &longs;i &longs;plendido &longs;peculo, &egrave; <lb/>chalybe clari&longs;&longs;imum vitrum &longs;uperinducatur <lb/>vt ex eodem opaco, gemina fiat reflexio: at&shy;<lb/>que ide&ograve; etiam gemina imago, vt de duplici <lb/>vmbra diximus. </s>

<s>Ver&ugrave;m &longs;uperficiem &agrave; &longs;uper&shy;<lb/>ficie &longs;eparatam oportet inclinari. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg366"/>Specula pla&shy;<lb/>na plures <lb/><expan abbr="repr&aelig;&longs;ent&atilde;-tia">repr&aelig;&longs;entan&shy;<lb/>tia</expan> imagi&shy;<lb/>nes.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg367"/>Specula <lb/>imagines mi&shy;<lb/>ro modo in <lb/>a&euml;re repr&aelig;&shy;<lb/>&longs;entantia.</s></p><p type="main">

<s>Sunt &amp; alia qu&aelig; ignem accendunt, qu&ograve;d <lb/>&egrave; multis con&longs;tent circulis, ac denique com&shy;<lb/>po&longs;itorum infinita mon&longs;tra, qu&aelig; referre e&longs;t <lb/>&longs;uperuacuum, illa nunc o&longs;tendamus, qu&aelig; <lb/>in a&euml;re imagines repr&aelig;&longs;entant. </s>

<s>Superius <lb/>caua retulimus, &longs;unt &amp; conuexa &longs;ph&aelig;rica, <pb xlink:href="016/01/076.jpg" pagenum="427"/>&longs;ed exqui&longs;iti&longs;&longs;ima cylyndrica connexa. </s>

<s>Con&shy;<lb/>&longs;eruatur rima fene&longs;tr&aelig; &egrave; directo alicuius ta&shy;<lb/>bul&aelig; pict&aelig;, &longs;ic vt &egrave; loco quopiam cubiculi <lb/>per rimam po&longs;&longs;it in&longs;pici, eo ver&ograve; in loco cy&shy;<lb/>lindricum &longs;peculum conuexum &longs;tatuatur &longs;u&shy;<lb/>per tripodem ad planum perpendiculare: in&shy;<lb/>de oculum &longs;ic colloca, vt &egrave; &longs;peculo videre <lb/>po&longs;&longs;is tabulam quam extr&agrave; po&longs;ui&longs;ti: eam <lb/>igitur imaginem vt in aere pendentem <lb/>videbis inter &longs;peculum atque fene&longs;tr&aelig; ri&shy;<lb/>mam. </s></p><p type="main">

<s>Quod ad formam autem attinet: caua ma&shy;<lb/>iores o&longs;tendunt rerum imagines, rotunda <lb/>mult&ograve; minore, plana &aelig;qualia paul&ograve;, iuxta <lb/>ver&ograve; magnitudinem &amp; &longs;itum magna maio&shy;<lb/>res, &amp; prope parua autem procul. </s>

<s>Ergo ro&shy;<lb/>tunda prope &longs;imilia &longs;unt paruis planis, quo&shy;<lb/>niam reflexio exigua ex portione in eis fit. <lb/></s>

<s>Concur&longs;us etiam radiorum cum ea, qu&aelig; ad <lb/>centrum tendit propinquior e&longs;t, quapropter <lb/>ba&longs;is minor. </s>

<s>Procul ergo grande&longs;cunt, etiam <lb/>vltra ip&longs;ius rei vi&longs;&aelig; magnitudinem. </s>

<s>Simili&shy;<lb/>ter &amp; ob rei &longs;itum obliquum &longs;peculi com&shy;<lb/>paratione, vt in &longs;ecundo optices pater meus <lb/>adnotauit. <lb/><arrow.to.target n="marg368"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg368"/><expan abbr="&longs;pecul&utilde;">&longs;peculum</expan> quod <lb/>repr&aelig;&longs;entat <lb/>bomines vo&shy;<lb/>lantes.</s></p><p type="main">

<s>Qu&ograve;d &longs;i homines volantes videri in &longs;pe&shy;<lb/>culo libeat, vt volare videantur, quatuor &longs;unt <lb/>nece&longs;&longs;aria, vt moueantur, vt brachia agitent: <lb/>h&aelig;c duo pr&aelig;&longs;tabit homo, quem volantem <lb/>videre de&longs;ideras, &longs;eu ip&longs;ius fueris, &longs;eu alij <lb/>&longs;int, quanquam &amp; motum a&longs;&longs;imilare po&longs;&longs;is <lb/>&longs;peculi motu, &longs;ed non leue e&longs;t hoc incommo&shy;<lb/>dum. </s>

<s>Tertium e&longs;t, vt in &longs;ublimi pendeat, ne <lb/>terr&aelig; h&aelig;rere videantur: quartum, vt pedes <lb/>velut in volantibus auibus cum capite &amp; <lb/>brachiis &aelig;quidi&longs;tent pauimento: h&aelig;c igi&shy;<lb/>tur duo &longs;peculum pr&aelig;&longs;tabit pulcherrim&egrave;. <lb/></s>

<s>Duo igitur tigna &aelig;qualia ad angulum re&shy;<lb/>ctum iuncta, vt rectus angulus in &longs;ublimi <lb/>&longs;it, ac leuia, modum gnominis compones: <lb/>iuxta angulum intus duo magna &longs;pecula pla&shy;<lb/>na ex aduer&longs;o &aelig;quali altitudine con&longs;titues, <lb/>qu&aelig; pendula e&longs;&longs;e &longs;atis intelligis. </s>

<s>C&ugrave;m ita&shy;<lb/>que ab his tant&ugrave;m ab&longs;cedis, vt in altero cal&shy;<lb/>caneum ad vnguem a&longs;&longs;equaris, ex motu &longs;e&shy;<lb/>cundum rectam lineam, &amp; brachiorum ia&shy;<lb/>ctatione, volantem in&longs;picere videberis. </s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg369"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg369"/>Vt imaginem <lb/>tuam &longs;imul <lb/>accedentem <lb/>&amp; receden&shy;<lb/>tem videas.</s></p><p type="main">

<s>Ei&longs;dem rationibus quas diximus, &longs;i &longs;pecu&shy;<lb/>la duo &longs;e contangentia, atque in vna &longs;uper&shy;<lb/>ficie plana, ita collocaueris, vt altero ad te <lb/>accedente, reliquam ab&longs;cedat: quod fiet &longs;i &longs;u&shy;<lb/>per ttabe rect&egrave;, &amp; ad perpendiculum collo&shy;<lb/>catis, vinculum quod inuolutum &longs;it &longs;en&longs;im <lb/>explicetur: videbis imaginem tuam acceden&shy;<lb/>tem in altero, in reliquo retrocedentem. </s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg370"/><lb/>Qu&ograve;d &longs;i dor&longs;um tuum videre velis, &longs;peculis <lb/>duobus plane id commod&egrave; a&longs;&longs;equ&ecirc;ris, qu&aelig; <lb/>quant&ograve; maiori fuerint, e&ograve; erunt etiam me&shy;<lb/>liora. </s>

<s>Prim&ugrave;m retr&ograve; collocabis medio &longs;itu <lb/>inter &longs;upinum &amp; erectum, alterum, &longs;ublimio&shy;<lb/>re loco qu&agrave;m tu &longs;is, medio &longs;itu inter pronum <lb/>&amp; erectum ante oculos tuos, optim&eacute;que <lb/>qu&aelig;cunque in tergo habes videre poteris. <lb/></s>

<s>Memineris etiam &longs;i (gratia exempli annu&shy;<lb/>lum ex aduer&longs;o &longs;peculo collocaueris, annu&shy;<lb/>lus ver&ograve; &amp; ip&longs;e &longs;peculum &longs;it, velut inclu&longs;o <lb/>&longs;aphiro, videbis in &longs;peculo imaginem annu&shy;<lb/>li, in cuius gemma imago tua apparebit: hoc <lb/>autem ex multiplici reflectione continget. <lb/></s>

<s>Idem in duobus continget &longs;peculis, &amp; mul&shy;<lb/>t&ograve; maiore miraculo in tribus. </s>

<s>At &longs;i profun&shy;<lb/>da ob&longs;cur&aacute;que, vt vterum, gulam, cubiculum <lb/>tenebro&longs;um videre propo&longs;itum &longs;it, ampho&shy;<lb/>ram magnam aqua plenam vitream colloca <lb/>&egrave; directo loci, &amp; lumen po&longs;t amphoram, vt <lb/><arrow.to.target n="marg371"/><lb/>amphora media &longs;it in recta linea inter lu&shy;<lb/>men ac locum quem videre de&longs;ideras: inde <lb/>omni alio &longs;ublato lumine, oculum tuum col&shy;<lb/>loca vbi amphor&aelig; lumen non impedias, lo&shy;<lb/>cum tamen in&longs;picere po&longs;&longs;is, videb&iacute;&longs;que cun&shy;<lb/>cta vt in luce clara. </s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i &longs;ub fa&longs;tigio do&shy;<lb/>mus loca tuto illuminare velis, nec &agrave; parie&shy;<lb/>tibus excipere lumen ip&longs;um liceat, implu&shy;<lb/><figure id="id.016.01.076.1.jpg" xlink:href="016/01/076/1.jpg"/><lb/>uium in tecto &egrave; regione oculi con&longs;titue, &amp; <lb/>locum clatrata obducito, tect&uacute;mque ip&longs;um <lb/>accliue v&longs;que ad medium tegminis impluuij <lb/>deducito: ita neque fur, neque imber ingre&shy;<lb/>di poterit. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg370"/>Quomodo <lb/>dor&longs;um tuum <lb/>&longs;pectare po&longs;&shy;<lb/>&longs;is.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg371"/>Qu&aelig; contin&shy;<lb/>gant ex duo&shy;<lb/>bus &longs;peculis. <lb/></s>

<s>Quomodo <lb/><expan abbr="ver&utilde;">verum</expan> &amp; gu&shy;<lb/>lam vide&shy;<lb/>mus.</s></p><p type="main">

<s>Sunt &amp; qui &longs;pecula finxerunt tot facies <lb/><arrow.to.target n="marg372"/><lb/>quot hor&aelig; diei &longs;unt o&longs;tendentia, cuius rei <lb/>te&longs;tis e&longs;t Ptolem&aelig;us. </s>

<s>Sed &amp; pars imaginis <lb/>partem cuiu&longs;que hor&aelig; declarabat. </s>

<s>Sit igitur <lb/>quadrilaterum, rectangulum, tertia parte <lb/>longius qu&agrave;m latum, diui&longs;um autem in duo&shy;<lb/>decim quadrata &aelig;qualia ABCDEFGHK <lb/>LM &amp; N: con&longs;tituatur <lb/>&longs;peculum iuxta eandem <lb/>rationem diui&longs;um toti&shy;<lb/>dem interuallis, atque <lb/>&longs;uper eo velamen altius <lb/>in A qu&agrave;m B, &amp; in B <lb/>qu&agrave;m C, &amp; in C quam <lb/>D, ita vt D &longs;peculum <lb/>tangat. </s>

<s>Eadem &longs;it pro&shy;<lb/>portio E ad F, &amp; K ad L, <lb/><figure id="id.016.01.076.2.jpg" xlink:href="016/01/076/2.jpg"/><lb/>qu&aelig; A ad B, &amp; F ad G, &amp; L ad M, qu&aelig; B ad <lb/>C, atque G ad H, &amp; M ad N, qu&aelig; e&longs;t C ad <lb/>D. <!-- KEEP S--></s>

<s>Sint ver&ograve; velaminis partes ita di&longs;tinct&aelig;, <lb/>vt altiores po&longs;&longs;int &longs;en&longs;im transferri &longs;uper <lb/>humiliores, ita vt prim&ograve; ex A in B, inde <lb/>vtraque velaminis pars ex B in C, inde par&shy;<lb/>tes omnes in D: qu&ograve; fit vt c&ugrave;m grauius fiat <lb/>pondus, e&ograve; breuiore rota circumferatur, vt <lb/>tempora tran&longs;lationum fiant &aelig;qualia. </s>

<s>Ad&shy;<lb/>dantur igitur horologiorum rot&aelig; &longs;ingulis <lb/>tetramorphis, vt &longs;int tres rot&aelig;, atque in &longs;in&shy;<lb/>gulis di&longs;crimina &aelig;quationum, velut in Pla&shy;<lb/>netis, vt motus &longs;it e&ograve; velocior propter ro&shy;<lb/>tam breuiorem, qu&ograve; pondus magis augetur: <lb/>ita fiet vt c&ugrave;m po&longs;t primam tetramorphim <lb/>&longs;ecunda, inde tertia detegatur, atque in &longs;in&shy;<lb/>gulis facies &longs;ingul&aelig;, vt pro horarum nume&shy;<lb/>ro ac partium, facies ac partes facierum in <lb/>&longs;peculo videantur. </s>

<s>H&aelig;c autem omnia facil&egrave; <lb/>in horologiis horarum in&aelig;qualium, quibus <lb/>Romani vtebantur, per&longs;piciuntur. </s>

<s>C&ugrave;m <lb/>enim rota qu&aelig; voluitur, axem habuerit &longs;u&shy;<lb/>per quo mouetur extra centrum eius, tanto <lb/>celerius mouebitur in parte propinqua axi, <lb/>qu&ograve; axis ab eadem parte &agrave; centro rot&aelig; ma&shy;<lb/>gis remouebitur. <pb xlink:href="016/01/077.jpg" pagenum="428"/><arrow.to.target n="marg373"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg372"/><expan abbr="Specul&utilde;">Speculum</expan> nu&shy;<lb/>mero <expan abbr="facier&utilde;">facierum</expan> <lb/>horas o&longs;ten&shy;<lb/>dens.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg373"/>De cry&longs;talli&shy;<lb/>no pri&longs;mate <lb/>mira.</s></p><p type="main">

<s>Cry&longs;talli pri&longs;ma ver&ograve;, multas &longs;peculorum <lb/>vires habet, vt quod multas formas referat, <lb/>tum etiam auer&longs;as capitibus in imo &amp; pe&shy;<lb/>dibus &longs;upr&agrave;, vt caua &longs;pecula, &amp; tum mono&shy;<lb/>culos, &amp; quatuor oculis. </s>

<s>In eo etiam colores, <lb/>maxim&egrave; dum aduer&longs;us Solem &longs;ecundum lon&shy;<lb/>gitudinem collocatur, pulcherrimos &amp; ini&shy;<lb/>mitabiles apparent: ver&ugrave;m oculis applica&shy;<lb/>tum, tum maxim&egrave; vbi arbores &longs;int &amp; prata, <lb/>pulchritudinem c&oelig;le&longs;tem refert, coronas, <lb/>irides, tapeta vbique &longs;par&longs;a, colores &longs;plen&shy;<lb/>didi&longs;&longs;imos, ro&longs;eos, candidos, virides, puni&shy;<lb/>ceos, c&oelig;ruleos, aureos, mi&longs;t&oacute;&longs;que omnes, ac <lb/>grati&longs;&longs;imi a&longs;pectus: aliam in &longs;ublimi atque <lb/>auer&longs;am effigiem rerum o&longs;tendit, qua&longs;i pla&shy;<lb/>nis in montes a&longs;&longs;urgentibus. </s>

<s>Finitorem <lb/>etiam, ac regiones fingit, c&ugrave;m di&longs;tantia ma&shy;<lb/>xima atque iucundi vi&longs;us, vt illum non labe&shy;<lb/>factet, &longs;ed recreet. </s>

<s>Oportet autem ma&shy;<lb/>gnum e&longs;&longs;e pri&longs;ma, puri&longs;&longs;im&uacute;mque cry&shy;<lb/>&longs;tallum. </s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg374"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg374"/>Cur vna res <lb/>du&aelig; <expan abbr="vide&atilde;-tur">videan&shy;<lb/>tur</expan>.</s></p><p type="main">

<s>At ver&ograve; vt iam &longs;peculis relictis &amp; cry&shy;<lb/>&longs;tallo, &longs;inceri vi&longs;us aliquas fal&longs;as imagines <lb/>referam, &longs;cilicet quomodo res vna du&aelig; vi&shy;<lb/>deri po&longs;&longs;int, tempus e&longs;&longs;e videtur. </s>

<s>Contingit <lb/>autem hoc, quia vi&longs;us &longs;ic rect&egrave; videt, vt ra&shy;<lb/>dij in pupillam cadant orthogonij, &longs;eu dicas <lb/>perpendiculares, &amp; qua&longs;i rect&agrave; in coniun&shy;<lb/>ctionem neruorum ferantur. </s>

<s>C&ugrave;m igitur <lb/>obliquantur oculi, vt nerui &longs;ur&longs;um ac deor&shy;<lb/>&longs;um deprimantur, vna res du&aelig; videbuntur. <lb/></s>

<s>Et generaliter qu&aelig;cunque loco, forma, ma&shy;<lb/>gnitudine, aut colore di&longs;tincta videbuntur, <lb/>duo apparebunt, et&longs;i &longs;it vnum. </s>

<s>Hoc autem <lb/>contingit, &longs;eu loco alter oculorum dimouea&shy;<lb/>tur, &longs;eu diuer&longs;is mediis videamus: velut &longs;i <lb/>oculorum alteri con&longs;picilium obiiciatur, re&shy;<lb/>liquo per purum vidente a&euml;rem: vel &longs;i res in <lb/>aqua partim &longs;it, partim in a&euml;re, nam fracta <lb/>vel du&aelig; iudicantur: vel &longs;i inter oculos me&shy;<lb/>dium &longs;it obiectum, quod rem vnam videri <lb/>prohibeat, qu&aelig; &longs;i vel non rect&egrave; ad oculorum <lb/>po&longs;ita &longs;it, &longs;itum qua&longs;i illis &aelig;quidi&longs;tans, aut <lb/>colores varios o&longs;tendat, tunc vna res du&aelig; e&longs;&longs;e </s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg375"/><lb/>firmius exi&longs;timabuntur. </s>

<s>Qu&aelig;dam enim res <lb/>prop&egrave; oculum nihil impediunt, quoniam <lb/>minores &longs;unt di&longs;tantia oculorum: procul &amp; <lb/>prop&egrave; rem vi&longs;am eam tegunt. </s>

<s>Rur&longs;us ali&aelig; <lb/>oculis proxim&aelig; impediunt, procul autem <lb/>parum: quia angulus qui ex eis fit, ob di&longs;tan&shy;<lb/>tiam iuxta oculum coangu&longs;tatur. </s>

<s>Situs au&shy;<lb/>tem, mutatio non &longs;ol&ugrave;m in oculis, &longs;ed in di&shy;<lb/>gitis, nec &longs;olum in vi&longs;u &longs;ed in tactu, duo pro <lb/>vno o&longs;tendendo fallere &longs;olet. </s>

<s>Indice enim ac <lb/>medio &longs;e inuicem &longs;uperequitantibus &longs;ph&aelig;&shy;<lb/>rula in vola &longs;ubiecta, pro duobus iudicat, <lb/>ade&ograve; vt nonnulli pignore depo&longs;ito certa&shy;<lb/>uerint. <lb/><arrow.to.target n="marg376"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg375"/>Diuer&longs;itas <lb/><expan abbr="impedienti&utilde;">impedientium</expan> <lb/>vi&longs;um.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg376"/>Ratio &longs;olida <lb/>in plano pin&shy;<lb/>gendi.</s></p><p type="main">

<s>Ver&ugrave;m &amp; eadem ratione qu&aelig; in plano <lb/>pinguntur, &longs;olida apparent. </s>

<s>Hoc autem ma&shy;<lb/>xim&egrave; duabus ex cau&longs;is: altera e&longs;t vmbra, &agrave; <lb/>quo oculus iudicium illud refert: Si vmbra, <lb/>igitur vmbro&longs;um &amp; &longs;olidum corpus. </s>

<s>Ade&ograve; <lb/>enim &longs;en&longs;us a&longs;&longs;ueu&ecirc;re iudicio ex diuturno <lb/>v&longs;u contracto, vt referant in in&longs;ulis nuper <lb/>repertis, nec habitatis vnquam ali&agrave;s, aues <lb/>non refugientes, capi manibus. </s>

<s>Altera e&longs;t <lb/>vt con&longs;ideres qu&aelig; pars corporis videatur, <lb/>velut in cubo &longs;uprema anterior, dextra aut <lb/>&longs;ini&longs;tra: latent reliqu&aelig; &longs;uperficies: inde vm&shy;<lb/>bram ad lumen quod ante te finges ad alti&shy;<lb/>tudinem dimidij recti collocabis, corpus au&shy;<lb/>tem pro lineis, qu&aelig; ab oculo ad cubum &longs;u&shy;<lb/>per planum extenduntur. </s>

<s>Potes &amp; ab angulo <lb/>intuitum con&longs;tituere, &amp; lumen &agrave; latere. </s>

<s>Rur&shy;<lb/>&longs;us alia ratio e&longs;t tabul&aelig;, qu&aelig; in pariete pen&shy;<lb/>det, alia eius qu&aelig; &longs;ub oculis ac manibus fi&shy;<lb/>nitori &aelig;quidi&longs;tans iacet: ver&ugrave;m in omnibus <lb/>hoc commune e&longs;t, vt rem ip&longs;am con&longs;tituas <lb/>eodem loco, &amp; angulos ac puncta eadem in <lb/>plano, ad oculos, &amp; ad lumen exprimas, vt <lb/>terminos rei vi&longs;&aelig;. </s>

<s>C&ugrave;m enim anguli fuerint <lb/>&aelig;quales, &amp; coloribus, ac vmbris adiuuantur, <lb/>vt eadem corpora referant nece&longs;&longs;e e&longs;t. </s>

<s>Idem </s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg377"/><lb/>enim idem refert, &amp; &longs;imile &longs;imile. </s>

<s>Memento <lb/>tamen vt locum vi&longs;us &aelig;qualis ob&longs;erues, is <lb/>e&longs;t human&aelig; figur&aelig; caput, c&ugrave;m homo in ta&shy;<lb/>bella pictus fuerit: qu&aelig;cunque enim infra <lb/>illud videbuntur, humilia: qu&aelig;cunque &longs;upr&agrave;, <lb/>&longs;ublimia, non &longs;ecus qu&agrave;m &longs;i ver&egrave; tali in &longs;itu <lb/>forent, oculus iudicabit. </s>

<s>Igitur vt &longs;olida re&shy;<lb/>feras, &longs;unt h&aelig;c quatuor ab&longs;oluenda: forma <lb/>rei ex radiis oculorum &longs;umpta, vmbra ex ra&shy;<lb/>diis lucis, colos qui non alius e&longs;&longs;e debet qu&agrave;m <lb/>eius corporis &longs;ub ea luce, &amp; &longs;ub eo &longs;itu col&shy;<lb/>locati: ac demum &longs;itus in tabella, ad hominis <lb/>depicti rationem, cuius vertex in directo &longs;it <lb/>tuorum oculorum, &longs;tatuendus e&longs;t. </s>

<s>Quid enim <lb/><arrow.to.target n="marg378"/><lb/>aliud e&longs;t pictura, qu&agrave;m imitatio affectuum <lb/>qu&aelig; &longs;unt in corporibus, ad luminis compa&shy;<lb/>rationem ex &longs;olo plano? </s>

<s>Nam et&longs;i animi <lb/>etiam di&longs;po&longs;itione ex pictura liceat conie&shy;<lb/>ctari, non tamen aliter qu&agrave;m vt per corpo&shy;<lb/>reos affectus exprimuntur: Dixi ad luminis <lb/>comparationem: vnde alia erit natantis fa&shy;<lb/>cies, alia eius qui e&longs;t &longs;ub radiis Solis, alia ve&shy;<lb/>r&ograve; noctis quadam ob&longs;curitate, alia &longs;ub lu&shy;<lb/>mine Lun&aelig;, alia candel&aelig; con&longs;tituti, ob id de&shy;<lb/>cet admota lucerna experiri. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg377"/>Ratio men&shy;<lb/>&longs;urarum in <lb/>picturis.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg378"/>Pictura <lb/>quid.</s></p><p type="main">

<s>Quid miraris de lumine? </s>

<s>c&ugrave;m qu&aelig;dam <lb/><arrow.to.target n="marg379"/><lb/>procul videantur, qu&aelig; prop&egrave; latent: vt in <lb/>mar&longs;upio meo chalybeo di&longs;tincta quadratis <lb/>figura nigris lineis &agrave; long&egrave; videtur, ali&agrave;s in&shy;<lb/>ui&longs;a. </s>

<s>Sic &amp; &longs;tell&aelig; noct&aelig; videntur, qu&aelig; die <lb/>latent: vnde etiam reticulo adiuuant opus. <lb/></s>

<s>In paruo enim &longs;patio error vel minimus la&shy;<lb/>tere non pote&longs;t, &amp; ad rectitudinem ma&shy;<lb/>nuum artificis dirigit. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg379"/>Qu&aelig;dam me&shy;<lb/>lius &agrave; long&egrave; <lb/>videntur <lb/>quam prop&egrave;. <lb/></s>

<s>Auxilium ad <lb/>rect&egrave; pingen&shy;<lb/>dum. <lb/></s>

<s>Speculo pi&shy;<lb/>ctur&aelig; <expan abbr="prot&atilde;d&aelig;">protan&shy;<lb/>d&aelig;</expan>. </s></p><p type="main">

<s>Eadem ferm&egrave; ratione &longs;peculo pictur&aelig; <lb/>proband&aelig; &longs;unt. </s>

<s>Nam &longs;peculum c&ugrave;m euer&longs;as <lb/>res o&longs;tendat, multa qu&aelig; iam latuerant dete&shy;<lb/>git. </s>

<s>Vt enim ordo multa ab&longs;condis, vnde <lb/>gemmarij margaritas certo ordine collocant, <lb/>in medio maculatas con&longs;tituentes, ac pul&shy;<lb/>cherrimas in extremis terminis, ac &longs;en&longs;im <lb/>&agrave; pulcherrimis ad turpiores de&longs;cendunt, ne <lb/>comparationes turpes agno&longs;cantur: qua&longs;dam <lb/>interdum vitiorum mutatione gratiam reti&shy;<lb/>nentes, iuxta ponunt: ita contraria ratione <lb/>&longs;peculum detegit mendas, conuer&longs;o ordine <lb/>priore ob quem placebat pictura. </s>

<s>Ita &longs;peculo <lb/>quod omnia contrario ordine ac pr&aelig;po&longs;te&shy;<lb/>ro o&longs;tendat, literas contrario ordine &longs;criptas, <lb/>rect&egrave; illas eo repr&aelig;&longs;entante legibus. </s></p><p type="main">

<s>C&aelig;ter&ugrave;m vt ad picturam reuertar, nec <lb/><arrow.to.target n="marg380"/><lb/>obiter colores &longs;unt di&longs;ponendi, &longs;ed inter cla&shy;<lb/>ros ob&longs;curi, inter ob&longs;curos clari &longs;edem &longs;i <lb/>habeant, decorem &amp; ornamentum pictur&aelig; <lb/>adducunt. </s>

<s>Ergo rubens inter c&aelig;ruleum &amp; <lb/>viridem, candidus inter cinereum &amp; cro-<pb xlink:href="016/01/078.jpg" pagenum="429"/><arrow.to.target n="marg381"/><lb/>ceum interponendus erit. </s>

<s>Sed cauendum e&longs;t, <lb/>ne candido multum in picturis vtaris: e&longs;t <lb/>enim velut illarum venenum: nam &longs;plendo&shy;<lb/>re &longs;ua venu&longs;tatem prim&ograve;, ac grauitatem <lb/>quandam ab artis opere aufert, colores de&shy;<lb/>inde reliquos ob&longs;curat, &amp; vmbras rerum <lb/>vitiat. <lb/><arrow.to.target n="marg382"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg380"/>Ordo colorum <lb/>&longs;ibi con&shy;<lb/>gruentium.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg381"/>Candidus <lb/>color <expan abbr="venen&utilde;">venenum</expan> <lb/>picturis.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg382"/>Colorum no&shy;<lb/>mina.</s></p><p type="main">

<s>Sed po&longs;tquam in colorum mentionem in&shy;<lb/>cidimus, de illorum generatione ac nomini&shy;<lb/>bus tum &longs;peciebus dicendum e&longs;t: &longs;ed quia <lb/>res tractare difficile e&longs;t, non intellectis no&shy;<lb/>minibus, nomina illorum prius exponenda <lb/>erunt, non equidem nunc antiquorum ex <lb/>opinione, &longs;ed ita vt qu&aelig; tractantur intelli&shy;<lb/>gantur. </s>

<s>Velle enim nunc in tanta illorum <lb/>confu&longs;ione de colorum nominibus tractare <lb/>iuxta antiquorum &longs;ententiam, res e&longs;t pr&aelig;ter <lb/>id qu&ograve;d difficillima &amp; immen&longs;i negotij, ex&shy;<lb/>tra propo&longs;itum no&longs;trum. </s>

<s>Rem igitur hanc <lb/>tamet&longs;i nouo, non tamen inutili exemplo <lb/>aggrediemur. </s>

<s>Ergo quomodo de coloribus <lb/>agendum &longs;it, &agrave; manife&longs;ti&longs;&longs;imis &longs;umens ini&shy;</s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg383"/><lb/>tium, nunc docebo. </s>

<s>Niueus color qualis &longs;yn&shy;<lb/>cer&aelig; niui in cumulum congregat&aelig;, candore <lb/><arrow.to.target n="marg384"/><lb/>eximio, ac &longs;plendore non leui. </s>

<s>Candidus in <lb/>calce e&longs;t, colore niue non inferior, fed &longs;plen&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg385"/><lb/>dore. </s>

<s>Lacteus in lacte, candore minore, <lb/>&longs;plendore ferm&egrave; nullo: nam nullus candor <lb/><arrow.to.target n="marg386"/><lb/><expan abbr="ab&longs;q;">ab&longs;que</expan> &longs;plendore. </s>

<s>Hi tres, albi nomine intelli&shy;<lb/>guntur. </s>

<s>Huic niger &egrave; directo opponitur. </s>

<s>Hic <lb/>talis e&longs;t, qualis in carbonibus qui tamen ex <lb/><arrow.to.target n="marg387"/><lb/>eo &longs;plendet. </s>

<s>Prannius &agrave; gemma qu&aelig; talis vo&shy;<lb/>catur. </s>

<s>Argenteus ab argento dictus, multum <lb/>habet &longs;plendoris, candoris parum. </s>

<s>Plumbeus <lb/>ver&ograve; minus candido eximius: nam ob&longs;curior <lb/><arrow.to.target n="marg388"/><lb/>e&longs;t, &amp; minus habet lucis. </s>

<s>Aqueus aqu&aelig; &longs;i&shy;<lb/>millimus, non quidem maris, &longs;ed fontium <lb/>atque fluminum: &longs;plendoris habet multum, <lb/><arrow.to.target n="marg389"/><lb/>candoris parum: &egrave; directo contrarius cine&shy;<lb/>reo, qui colos e&longs;t cinis, in quo candoris plus, <lb/><arrow.to.target n="marg390"/><lb/>lucis ferm&egrave; nihil. </s>

<s>Plumbeo proximus liuidus, <lb/>qualis e&longs;t ad vnguem caro puerorum, qui lo&shy;<lb/>ris vapularunt: e&longs;t enim veluti plumbeus <lb/>ab&longs;que &longs;plendore vllo, c&ugrave;m &longs;anguis accurrit, <lb/>nec exit, &longs;ed &longs;ub cute colligitur. </s>

<s>Palearis, <lb/><arrow.to.target n="marg391"/><lb/>qualis tritici pale&aelig;. </s>

<s>Splendidior &longs;ol&ugrave;m e&longs;t <lb/>colos vrin&aelig; bene valentium corporum. <lb/><arrow.to.target n="marg392"/><lb/>Flauus, qualis maturis a&longs;tris. </s>

<s>Aureus parum <lb/>differt &agrave; flauo, e&longs;t tamen long&egrave; &longs;plendidior. <lb/></s>

<s>Inde luteus, qualis ouorum vitellis, qu&aelig; lu&shy;<lb/>tea etiam &longs;olemus vocare. </s>

<s>Splendidior e&longs;t eo <lb/>croceus, ac paul&ograve; rubicondior. </s>

<s>Quo flam&shy;<lb/>meus &agrave; flamma dictus, vt &agrave; croco croceus, <lb/>long&egrave; clarior e&longs;t. </s>

<s>E&longs;t purper&aelig; no&longs;tr&aelig; color <lb/><arrow.to.target n="marg393"/><lb/>purpureus, rubeo clarior. </s>

<s>Nam rubro etiam <lb/>&longs;ubrubens proximus e&longs;t. </s>

<s>Hic qualis vino ru&shy;<lb/>benti clariori. </s>

<s>Manife&longs;tum e&longs;t autem, qu&ograve;d <lb/>paul&ograve; dilutior &amp; clarior aliquant&ograve; &longs;anguinis <lb/>venalis colore, qui propri&egrave; Rubens mere&shy;<lb/>tur apellari. </s>

<s>Ex albo, rubr&oacute;que mi&longs;tis ro&longs;eus <lb/><arrow.to.target n="marg394"/><lb/>componitur, qui in ro&longs;is, tum pueris ac puel&shy;<lb/>lis efflore&longs;cit, ac etiam inter reliqua in cera&shy;<lb/>&longs;iis fructibus. </s>

<s>Vino&longs;us qualis amethy&longs;to gem&shy;<lb/>m&aelig;, non &agrave; vino dictus, &longs;ed ab acinis vuarum <lb/><arrow.to.target n="marg395"/><lb/>originem traxit. </s>

<s>Rubens pallidior, qualis <lb/>floribus mali punici, puniceus vocatur. </s>

<s>Viri&shy;<lb/>dis, qualis in pratis veris tempore antequam <lb/>floreant: atque &longs;maragdus gemma hunc, <lb/>c&ugrave;m nobilis fuerit, pulcherrim&egrave; exprimit. <lb/><arrow.to.target n="marg396"/><lb/>Citreus, &agrave; citro &longs;eu malo medico non valde <lb/>maturo, ex viridi, &amp; paleati intermi&longs;tus. <lb/></s>

<s>Pra&longs;&longs;ius, &agrave; pra&longs;&longs;io, quod marrubium vocant, <lb/><arrow.to.target n="marg397"/><lb/>deductus, viridi paul&ograve; ob&longs;curior. </s>

<s>Cui &aelig;rugi&shy;<lb/>no&longs;us aduer&longs;atur, tant&ograve; viridi clarior, qua&shy;<lb/>lis in &aelig;rugine purgata videri &longs;olet. </s>

<s>Luridus, <lb/><arrow.to.target n="marg398"/><lb/>venenis ac &longs;erpentibus qua&longs;i peculiaris, ex <lb/>viridi &amp; nigro intermi&longs;tus, addito &longs;plendo&shy;<lb/>re. </s>

<s>Po&longs;t hos &longs;unt ob&longs;curiores: Ceruleus, &agrave; <lb/><arrow.to.target n="marg399"/><lb/>cera, &longs;imilis tranquillo mari, qui etiam Ve&shy;<lb/>netus &longs;olet appellari. </s>

<s>Et c&oelig;ruleus &agrave; c&oelig;lo de&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg400"/><lb/>ductus, qualis in &longs;aphiris electis: vocabimus <lb/>hunc &amp; c&oelig;le&longs;tem, &amp; cyaneum. </s>

<s>E&longs;t &amp; lapis <lb/>huius nominis quo vtuntur pictores, &longs;apphi&shy;<lb/>ro in totum &longs;imilis, ni&longs;i qu&ograve;d nec nitet, nec <lb/>e&longs;t per&longs;picuus. </s>

<s>Ferrugineus &agrave; ferr&ograve;, quod ru&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg401"/><lb/>biginem contraxit. </s>

<s>Et pullus: hic terr&aelig; qu&agrave;m <lb/>nuper vomere vertit agricola, &longs;imilis, ferru&shy;<lb/>gine&oacute;que ob&longs;curior: neuter autem eorum <lb/>nitet. </s>

<s>Melongeneus, qualis ad vnguem car&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg402"/><lb/>cinomatibus, &agrave; fructu herb&aelig; qui eius coloris <lb/>e&longs;t, &longs;ic appellatus. </s>

<s>Sunt igitur colores princi&shy;<lb/>pales quatuor, albus, rubens, viridis, &amp; ob&longs;&shy;<lb/>curus. </s>

<s>Statuemus autem &amp; &longs;eptem p&ograve;&longs;t, iux&shy;<lb/>ta Ari&longs;totelis &longs;ententiam. </s>

<s>Sed iam deillo&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg403"/><lb/>rum cau&longs;is dicendum e&longs;t. </s>

<s>Generantur colo&shy;<lb/>res omnes ex tribus: prim&ugrave;m quidem &longs;ub&shy;<lb/>iecta materia: inde luce, &longs;eu potius lumine, <lb/>quod ei mi&longs;cetur, &amp; medio. </s>

<s>Nam vi&longs;a per vi&shy;<lb/>ride vitrum, aut in vmbra arborum, viridia <lb/>per&longs;&aelig;p&egrave; videntur, c&ugrave;m tamen non &longs;int. </s>

<s>Alia <lb/>etiam e&longs;t rei &longs;pecies per aquam aut cry&longs;tal&shy;<lb/>lum vi&longs;a, qu&agrave;m per a&euml;rem. </s>

<s>Lumen quoque <lb/>colorem mutat pro &longs;ui magnitudine, vt co&shy;<lb/>lumb&aelig; collo, quod diuer&longs;is coloribus pro lu&shy;<lb/>cis varietate nitet. </s>

<s>Res etiam etiam per &longs;e <lb/>&longs;ubiecta colorem &agrave; propria mi&longs;tione expo&longs;&shy;<lb/>cit: quoniam neque calx nigra vllam ob lu&shy;<lb/>cem fiet, neque carbones albi. </s>

<s>Hoc autem <lb/>qua&longs;i contingit, quoniam potentia aut actu <lb/>lucem quandam retinent. </s>

<s>Potentia quidem, <lb/>vt viridis: actu autem, vt niueus. </s>

<s>Sunt autem <lb/>colores qui multum luminis retinent, niueus, <lb/>argenteus, aureus, candidus, viridis, puni&shy;<lb/>ceus, purpureus, &amp; vino&longs;us: qui omnes fer&shy;<lb/>m&egrave; in ip&longs;a iride, &longs;i rect&egrave; eam con&longs;ideremus, <lb/><expan abbr="&longs;pect&atilde;tur">&longs;pectantur</expan>. </s>

<s>Facil&egrave; <expan abbr="aut&etilde;">autem</expan> e&longs;t &longs;ingulos colores, qui <lb/><arrow.to.target n="marg404"/><lb/>multum lucis continent, explorare. </s>

<s>Vrceum <lb/>aqua plenum Soli expone, &amp; quotquot ge&shy;<lb/>nerantur colores, omnes hi multum lucis <lb/>continent. </s>

<s>Rur&longs;us, qui in rebus nitidis &longs;pe&shy;<lb/>ctantur, vt auro, argento, &amp; aqua, qui colos <lb/>communis etiam e&longs;t cry&longs;tallo, vitro ac &longs;pe&shy;<lb/>culis. </s>

<s>Ergo argenteus fit ex cinereo, c&ugrave;m <lb/>multum lucis exceperit: &longs;icut niueus ex al&shy;<lb/>bo multo lumini mi&longs;to: &amp; puniceus ex ni&shy;<lb/>gro multa luce pleno, vt in pruna. </s>

<s>Purpureus, <lb/>c&ugrave;m album ob&longs;curum radiis mi&longs;cetur Solis, <lb/>velut in aurora. </s>

<s>Vino&longs;us &egrave; puro, nec diluto <lb/>nigro a&euml;ri ac &longs;plendori immi&longs;to. </s>

<s>Hic tamen <lb/>inter lucidos colores minus retinet lucis. <lb/></s>

<s>Aureus &egrave; flauo multa pura luce referto con&shy;<lb/>&longs;tat. </s>

<s>Viridis fit duobus modis, aut humido <lb/>multo &longs;en&longs;im excocto, vt in arborem foliis: <lb/>vel c&ugrave;m humidum nigrum vlterius coqui&shy;<lb/>tur, vt c&ugrave;m aquarum &longs;tantium nigra &longs;uper&shy;<lb/>ficies, aut terra &longs;ub impluuiis nigra facta <lb/>vire&longs;cunt. </s>

<s>C&ugrave;m ver&ograve; vire&longs;cit aliquid, maio&shy;<lb/>re calore a&euml;r &amp; lumen admi&longs;centur. </s>

<s>Can&shy;<lb/>didus ex albo fit puro mediocri luce con&shy;<lb/>&longs;per&longs;o. </s>

<s>Aqueus ex mediocri luce per&longs;picui-<pb xlink:href="016/01/079.jpg" pagenum="430"/>tate: per&longs;picuum autem actu nullo colore <lb/>con&longs;tat. </s>

<s>Si ob&longs;curitas qu&aelig;dam aqueo adiun&shy;<lb/>gatur, fit c&oelig;le&longs;tis, vel c&oelig;ruleus color: vt <lb/>in c&oelig;lo. </s>

<s>Quidam colores luminis videntur <lb/>e&longs;&longs;e experteas, quia in rebus &longs;unt nitore ca&shy;<lb/>rentibus: vt liuidus, ater, &amp; ferrugineus. </s>

<s>Ater <lb/>e&longs;t niger, omni &longs;plendore carens, vt atra&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg405"/><lb/>mentum &amp; carbo. </s>

<s>Pramnius (vt dixi) c&ugrave;m <lb/>&longs;plendet, niger communis e&longs;t illis. </s>

<s>E&longs;t colos <lb/>nomine carens, qualis in lacca rubeus ob&shy;<lb/>&longs;curus, hunc lacceum vocabis. </s>

<s>Quidam co&shy;<lb/>lores lucem mod&ograve; admittunt, mod&ograve; non ha&shy;<lb/>bent, vt c&oelig;ruleus &amp; pra&longs;&longs;ius. </s>

<s>Albus fit, c&ugrave;m <lb/>humida exare&longs;cunt, vt folia: vel &longs;i &longs;itum <lb/>contrahant, vt panes, &amp; pili in &longs;enibus, &amp; <lb/><arrow.to.target n="marg406"/><lb/>in morbis, &amp; generaliter in debilibus. </s>

<s>Nam <lb/>&amp; capr&aelig;, &amp; boues hoc colore habentur vi&shy;<lb/>liores atque imbecilliores nigris aut ferru&shy;<lb/>gineis. </s>

<s>Canities enim fit, c&ugrave;m humidum <lb/>putre&longs;cit, &amp; ob putredinem rare&longs;cit, &amp; ob <lb/>raritatem a&euml;r ingreditur. </s>

<s>Declarauimus au&shy;<lb/>tem &longs;upr&agrave;, putredinem non fieri in &longs;itu per&shy;<lb/>fectam, &longs;ed qu&ograve;d &agrave; frigido moderetur. </s>

<s>Fiunt <lb/>&amp; alba &agrave; &longs;icco nimio, vt in calce, o&longs;&longs;ib&uacute;&longs;que <lb/>combu&longs;tis. </s>

<s>Qu&aelig;dam etiam alba fiunt humi&shy;<lb/>do non concocto, vt o&longs;&longs;a &amp; radices. </s>

<s>Item <lb/>medull&aelig; qu&aelig;dam, vt &longs;pin&aelig;, &amp; cerebrum, &amp; <lb/><arrow.to.target n="marg407"/><lb/>o&longs;&longs;a. </s>

<s>Niger fit adu&longs;tione a&euml;rei, vel terrei hu&shy;<lb/>midi: a&euml;rei quidem, vt atramentum pro <lb/>typis, quod fiat fumo olei &longs;eminis lini: tum <lb/>ver&ograve; carbones &amp; fuligo, terrei. </s>

<s>Fit &amp; nigrum <lb/>exclu&longs;o omni a&euml;re ob terram &amp; aquam mi&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg408"/><lb/>&longs;tam, vt &longs;ub impluuiis vmbro&longs;is. </s>

<s>H&aelig; igitur <lb/>&longs;unt colorum cau&longs;&aelig;, quibus facil&egrave; e&longs;t intel&shy;<lb/>ligere, cur animalibus non paucis color pi&shy;<lb/>lorum nigrior &longs;it ab ortu, qu&agrave;m &aelig;tate pro&shy;<lb/>cedente: quoniam calor in vtero magis ef&shy;<lb/>ficax fuerat, &amp; humidum pinguius, quod <lb/>temporis &longs;ucce&longs;&longs;u dilutum e&longs;t aqueo. </s>

<s>Indi&shy;<lb/>cio e&longs;t qu&ograve;d ab ortu, nulli animali fiunt pili <lb/>nigri, inde tempore procedente, rufi aut fla&shy;<lb/>ui. </s>

<s>Nos quidem, vt mater retulit, cum capil&shy;<lb/>lis cra&longs;&longs;is ac nigris pr&aelig;longis nati &longs;umus. <lb/></s>

<s>Sed cur nullis animalibus pili virides, neque <lb/>capilli non etiam purpurei, aut vino&longs;i? </s>

<s>Quo&shy;<lb/>niam pilus c&ugrave;m &longs;it den&longs;a &amp; cra&longs;&longs;a &longs;ub&longs;tan&shy;<lb/>tia minim&egrave; lucis e&longs;t capax: hi autem colo&shy;<lb/>res multa luce indigent, vt demon&longs;tratum <lb/>e&longs;t. </s>

<s>Fiunt tamen aurei capilli, quia rari &amp; <lb/>flaui &longs;unt, concipi&uacute;ntque lumen, pr&aelig;&longs;ertim <lb/>&longs;i &longs;&aelig;pius lauentur. </s>

<s>At aureus colos fit flauo <lb/>illuminato. </s>

<s>Sunt autem colores principales, <lb/>albus, croceus, purpureus, puniceus, viridis, <lb/>c&oelig;ruleus, niger. </s>

<s>Fiunt autem diuer&longs;is ex ma&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg409"/><lb/>teriis, &longs;ed metallica diuturniora, &longs;&aelig;pius <lb/>etiam viuaciora: albus ceru&longs;&longs;a, rubeus cin&shy;<lb/>nabari, c&oelig;ruleus cyaneo lapide <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/>lazuli vo&shy;<lb/>cant vulgares) flauus auripigmento, niger <lb/><arrow.to.target n="marg410"/><lb/>terra eius coloris, viridis &aelig;rugine. </s>

<s>Olim <lb/>purpureus fiebat &egrave; &longs;anguine muricis pi&longs;&shy;<lb/>pis. </s>

<s>Erat hoc purpur&aelig; genus &longs;plendidum <lb/>valde, &amp; regibus familiare, long&eacute;que aliud &agrave; <lb/>no&longs;tro, quod cum cocco fit. </s>

<s>Virgil. <lb/><emph type="quote"/><emph type="italics"/>Tyri&oacute;que ardebat murice l&aelig;na.<emph.end type="italics"/><emph.end type="quote"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg383"/>Niueus.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg384"/>Candidus.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg385"/>Lacteus.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg386"/>Albus. <lb/></s>

<s>Niger.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg387"/>Prannius. <lb/></s>

<s>Argenteus. <lb/></s>

<s>Plumbeus.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg388"/>Aqueus.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg389"/>Cinereus.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg390"/>Liuidus.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg391"/>Palearis.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg392"/>Flauus. <lb/></s>

<s>Aureus. <lb/></s>

<s>Luteus.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg393"/>Croceus. <lb/></s>

<s>Flammeus. <lb/></s>

<s>Purpureus. <lb/></s>

<s>Subrubens.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg394"/>Rubeus. <lb/></s>

<s>Ro&longs;eus. <lb/></s>

<s>Vino&longs;us.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg395"/>Puniceus. <lb/></s>

<s>Viridis.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg396"/>Citreus.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg397"/>Pra&longs;&longs;ius. <lb/></s>

<s>&AElig;rugino&longs;us.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg398"/>Luridus.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg399"/>Ceruleus.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg400"/>C&oelig;ruleus.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg401"/>Ferrugineus. <lb/></s>

<s>Pullus.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg402"/>Melonge&shy;<lb/>neus.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg403"/>Colores om&shy;<lb/>nes ex tribus <lb/>con&longs;tant.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg404"/>Colores mul&shy;<lb/>tum lucis <expan abbr="&longs;e-c&utilde;">&longs;e&shy;<lb/>cum</expan> habentes.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg405"/>Laceus co&shy;<lb/>lor.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg406"/>Caniciei <lb/>cau&longs;a.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg407"/>Atramentum <lb/>pro typis.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg408"/>Cur aliqua <lb/>animalia <lb/>na&longs;cuntur <lb/>cum pilis ni&shy;<lb/>gris qu&aelig; &aelig;ta&shy;<lb/>tis &longs;ucce&longs;&longs;u <lb/>de&longs;inunt e&longs;&longs;e <lb/>nigra. <lb/></s>

<s>Cur nulli <lb/>animali pili <lb/>virides.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg409"/>Colorum <lb/>materia.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg410"/>Purpura <lb/>qu&aelig; &longs;it &amp; <lb/>qualis fue&shy;<lb/>rit.</s></p><p type="main">

<s>Non totus &longs;anguis huius conch&aelig; ap&shy;<lb/>tior, &longs;ed qui in faucibus tant&ugrave;m colligeba&shy;<lb/>tur, &amp; &agrave; viuente animali: cum vita enim <lb/>&longs;plendor, &amp; gratia &longs;ucco peribat. </s>

<s>Concha <lb/>turbinata, intus rubens, exterius qua&longs;i &longs;pi&shy;<lb/>culis &longs;par&longs;im munita, in mucronem de&longs;init. <lb/></s>

<s>Africa c&oelig;ruleam olim mittebat, Tyrus ru&shy;<lb/>bentem: nunc periit v&longs;us, nec &longs;atis &longs;cio <lb/>cur. </s>

<s>Bonum e&longs;&longs;et, &longs;i reuocaretur: precio&shy;<lb/>&longs;ior enim &amp; pulchrior tinctura quam coc&shy;<lb/>cus. </s>

<s>At de cocco dicemus in plantarum hi&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg411"/><lb/>&longs;toria, nunc ad &longs;ermonem de lumine redea&shy;<lb/>mus: illud in dubium vertentes, cur &longs;cili&shy;<lb/>cet c&ugrave;m ex toto Sole iam radios procedere <lb/>dixerimus, Sol&eacute;mque ip&longs;um terra long&egrave; <lb/>maiorem, non vmbr&aelig; omnibus rect&aelig; &longs;int, <lb/>&amp; vndique etiam &aelig;&longs;tas &longs;emper? </s>

<s>At cau&longs;a <lb/>huius e&longs;t, qu&ograve;d quanquam radij ad perpen&shy;<lb/>diculum in terram deferantur, vt plana e&longs;t <lb/>(hoc enim confiteri nece&longs;&longs;arium e&longs;t) haud <lb/>tamen in centrum hi radij terr&aelig; diriguntur: <lb/>vnde c&ugrave;m rotunda &longs;it non plana terra, ra&shy;<lb/>dij qui ad nos veniunt ex &longs;itu rerum, qu&aelig; <lb/>terr&aelig; incumbunt, ad perpendiculum non <lb/>&longs;unt con&longs;tituti: vnde &longs;ol&ugrave;m verticem, qua&longs;i <lb/>ex puncto Sol &agrave; parte Boreali tangit, vm&shy;<lb/>bras igitur au&longs;trales efficere non pote&longs;t. <lb/></s>

<s>Facil&egrave; i&longs;tud figura effinges, &longs;i duos circu&shy;<lb/>los, alterum minorem, maiorem alterum, <lb/>de&longs;cribas. </s>

<s>In minore autem &agrave; centro ductis <lb/>lineis, paululum extra circulum ip&longs;um pro&shy;<lb/>feras, quicquid extra fuerit, homines, plan&shy;<lb/>tas, turres &amp; montes exi&longs;tima, videbis qu&agrave;m <lb/>minimo &longs;patio comprehendatur, quod ex <lb/>vtraque parte radios &agrave; maiore circulo exci&shy;<lb/>pere pote&longs;t: ergo &longs;ol&ugrave;m hi, qui per dimi&shy;<lb/>diam partem, id e&longs;t, per &longs;tadia trecenta quin&shy;<lb/>quaginta, qu&aelig; Soli &egrave; directo &longs;ubiicitur, vm&shy;<lb/>bras habebunt rectas. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg411"/>Cur cum &longs;ol <lb/>&longs;it maior ter <lb/>ra, non <expan abbr="tam&etilde;">tamen</expan> <lb/>radios &amp; <lb/>vmbras re&shy;<lb/>ctas vbique <lb/>mittat.</s></p><p type="main">

<s>Dubitabit autem aliquis quoniam par&shy;<lb/>tem Ptolem&aelig;us 500. &longs;tadiis definit, alij 700. <lb/>Hoc autem contigit, quoniam Ptolem&aelig;us <lb/>iter rect&agrave; definiuit, Erato&longs;thenes autem, <lb/>commune. </s>

<s>Sed vt ad propo&longs;itum redeam, <lb/><arrow.to.target n="marg412"/><lb/>qu&aelig;ri etiam &longs;olet, cur non vbique &aelig;&longs;tas <lb/>&longs;it, c&ugrave;m vbique &longs;uper planum terris radij ad <lb/>perpendiculum incidant. </s>

<s>At dices, non ad <lb/>perpendiculum &longs;unt: non enim ad cen&shy;<lb/>trum terr&aelig; tendunt. </s>

<s>At id non &longs;ufficere vi&shy;<lb/>detur, c&ugrave;m ratio reflexionis ex hoc robur <lb/>(vt o&longs;tendimus) accipiat, qu&ograve;d radius in &longs;e <lb/>redeat: at magnitudo terr&aelig; hoc facit: nam <lb/>&amp; plana &longs;pecula ad perpendiculum refle&shy;<lb/>ctunt, &longs;i &longs;upina in terram ponantur. </s>

<s>Ver&ugrave;m <lb/>hoc non e&longs;t, im&ograve; ali&ograve; radij reflexi tendunt <lb/>ad aduer&longs;am Solis partem. </s>

<s>Quomodo igi&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg413"/><lb/>tur &agrave; planis &longs;peculis ad perpendiculum fiet <lb/>reflexio? </s>

<s>C&ugrave;m &longs;ic Soli fuerit expo&longs;itum, vt <lb/>illius &longs;uperficies &longs;i protracta quantum ve&shy;<lb/>lim intelligatur, &longs;emper &aelig;quidi&longs;tet &longs;uper&shy;<lb/>ficiei plan&aelig; Solem contingenti in puncto, <lb/>per quam producta ex centro Solis ad &longs;uper&shy;<lb/>ficiem &longs;peculi rect&agrave; tran&longs;it. </s>

<s>Finge igitur <lb/>ex terr&aelig; centro lineas ad illius &longs;uperficiem <lb/>venientes planis orthogonias incumbere, <lb/>intelliges ea plana nihil facere, vt radij <lb/>ex Sole, quamuis maior &longs;it long&egrave; terra, in <lb/>ip&longs;a plana &longs;int orthogonij. </s>

<s>C&ugrave;m igitur ad <lb/>nus Solis radij, no&longs;tr&aacute;mque planitiem ve&shy;<lb/>niant, nec ad perpendiculum centri ratione <lb/>terr&aelig;, c&ugrave;m in terr&aelig; centrum non tendant: <lb/>nec velut &longs;uper erectam &longs;peculi &longs;uperficiem, <lb/>c&ugrave;m planum terr&aelig; &longs;it in quod qu&aelig; ad per&shy;<lb/>pendiculum ex centro terr&aelig; cadat: nec pla&shy;<lb/>num hoc plano Solis &aelig;quidi&longs;tare illi po&longs;&longs;it, <lb/>in quod rect&agrave; &egrave; centro Solis ad <expan abbr="perpendicul&utilde;">perpendiculum</expan> <pb xlink:href="016/01/080.jpg" pagenum="431"/>venit, neutro modo etiam ad perpendicu&shy;<lb/>lum ad nos venient: igitur &aelig;&longs;tas non vbi&shy;<lb/>que erit. <lb/><arrow.to.target n="marg414"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg412"/>Curnon vbi&shy;<lb/>que &longs;emper <lb/>&aelig;&longs;tas.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg413"/>Quomodo <lb/>plana &longs;pecu&shy;<lb/>la vt <expan abbr="redd&atilde;t">reddant</expan> <lb/>radium <expan abbr="per-pendicular&etilde;">per&shy;<lb/>pendicularem</expan>, <lb/>debeant col&shy;<lb/>locari in &longs;ole.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg414"/>&AElig;dificia <lb/>qu&aelig; multum <lb/>excalefacere <lb/><expan abbr="a&euml;r&etilde;">a&euml;rem</expan> po&longs;&longs;unt.</s></p><p type="main">

<s>Liquet autem ex his, &aelig;dificia po&longs;&longs;e fieri, <lb/>qu&aelig; etiam hyeme non parum a&euml;rem exca&shy;<lb/>lefacient. </s>

<s>H&aelig;c ver&ograve; non ad terr&aelig; centrum <lb/>erecta rect&egrave; e&longs;&longs; oportet, &longs;ed vt Solem hye&shy;<lb/>malem ad perpendiculum excipiant. </s>

<s>Itaque <lb/>vt exemplum rei pr&aelig;beam, &longs;it habitatio no&shy;<lb/>&longs;tra in A, &longs;uper plano AF, qu&aelig; ad perpendi&shy;<lb/>culum &egrave; no&longs;tro vertice ad centrum terr&aelig; AB <lb/>quam con&longs;tat di&longs;tare ab &aelig;quinoctij circu&shy;<lb/>lo partibus 44. &amp; media: ab hyemali igitur <lb/><figure id="id.016.01.080.1.jpg" xlink:href="016/01/080/1.jpg"/><lb/>di&longs;tabit partibus 68. fiat igitur circuli pars <lb/>quarta BCF, &amp; fiat BC partium 22. ex his <lb/>quibus BF ex nonaginta, di&longs;tabit igitur pun&shy;<lb/>ctus C partibus nonaginta ab hyemali tro&shy;<lb/>pico: quare c&ugrave;m Sol ibi erit, erecta plana <lb/>aut caua cylindrica &longs;uperficie A C, in meri&shy;<lb/>die radios ad perpendiculum excipiet. </s>

<s>Fiat <lb/>etiam arcus CE partium 47. &amp; iuxta decli&shy;<lb/>nationem cuiu&longs;que diei Solis de&longs;cribantur <lb/>partes, &amp; moles AC retr&ograve; agatur: &longs;icque to&shy;<lb/>to anno radios ad perpendiculum &longs;tantes <lb/>excipiet, vt ante tempus olera &amp; fructus <lb/>habere po&longs;&longs;is, reddat&uacute;rque iucunda man&longs;io. </s></p><p type="main">

<s>Iam his de cau&longs;is intelligis non &longs;ol&ugrave;m <lb/>duplicem eorum, qui ad perpendiculum <lb/>&longs;tant radiorum rationem, &longs;ed etiam vmbra&shy;<lb/>rum di&longs;crimina, qu&aelig; qui&shy;<lb/>dem in omnibus mutantur <lb/>corporibus ob &longs;itum cor&shy;</s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg415"/><lb/>poris, &longs;ola &longs;ph&aelig;ra exce&shy;<lb/>pta: nam illa eodem lo&shy;<lb/>co manens, luce etiam qui&shy;<lb/>e&longs;cente eandem vmbram <lb/>facit. </s>

<s>At non &longs;ic reliqua <lb/>corpora, &longs;ed virg&aelig; &longs;i &longs;e&shy;<lb/>cundum radiorum Solis <lb/>longitudinem extendantur, <lb/><expan abbr="null&atilde;">nullam</expan> propemodum faciunt <lb/>vmbram, ni&longs;i quantam <lb/><figure id="id.016.01.080.2.jpg" xlink:href="016/01/080/2.jpg"/><lb/>ip&longs;a virga habuerit cra&longs;&longs;itudinis. </s>

<s>Si ver&ograve; <lb/>virga &longs;ic &longs;tatuatur, vt vmbra eius ad per&shy;<lb/>pendiculum &longs;it &longs;uper vmbram erect&aelig; al&shy;<lb/>terius virg&aelig; in plano, tunc erit h&aelig;c vm&shy;<lb/>bra media, &aelig;qual&iacute;&longs;que ad vnguem ip&longs;i vir&shy;<lb/>g&aelig;, ni&longs;i quantum ex elongatione &agrave; plano <lb/><arrow.to.target n="marg416"/><lb/>terr&aelig; propter Solis magnitudinem illi de&shy;<lb/>ce&longs;&longs;erit: quod perexiguum tamen e&longs;t: ita <lb/>tamen perexiguum, quod omne corpus So&shy;<lb/>li expo&longs;itum hac ratione vmbram finit in <lb/><arrow.to.target n="marg417"/><lb/>tanta di&longs;tantia, quanta e&longs;t magnitudo di&shy;<lb/>metientis illius corporis centies ac nouies <lb/>&longs;umpta: talis enim proportio di&longs;tanti&aelig; So&shy;<lb/>lis &agrave; terra ad &longs;uam, &longs;cilicet Solis diametrum <lb/>ferm&egrave;. </s>

<s>Ex quo patet, non ob&longs;cura ratio co&shy;<lb/>gno&longs;cendi proportionem altitudinis, cuiu&longs;&shy;<lb/>cunque &longs;yderis ad &longs;uam magnitudinem. </s>

<s>Nam <lb/>cellocata &longs;ph&aelig;ra not&aelig; diametri in &longs;ummo <lb/>montis, videbis qua in di&longs;tantia finiatur vm&shy;<lb/>bra, inde colliges eam e&longs;&longs;e proportionem al&shy;<lb/>titudinis ad diametrum &longs;y&shy;<lb/><figure id="id.016.01.080.3.jpg" xlink:href="016/01/080/3.jpg"/><lb/>deris, qu&aelig; e&longs;t rect&aelig; di&longs;tanti&aelig; <lb/>inter locum finis vmbr&aelig;, &amp; <lb/>diametrum &longs;ph&aelig;r&aelig;. </s>

<s>Cum <lb/>igitur &longs;uper virgam plano <lb/>&aelig;quidi&longs;tantem, qu&aelig; vmbram <lb/>&longs;ibi &aelig;qualem faciat, virgam <lb/>aliam &longs;uper, ad perpendicu&shy;<lb/>lum con&longs;titues, ita qu&ograve;d So&shy;<lb/>lis radius &longs;uper eam rect&egrave; <lb/>cadat, tunc maxima vmbra <lb/>fiet, qu&aelig; &agrave; tali magnitudi&shy;<lb/>ne, &amp; Solis tali &longs;itu po&longs;&longs;it <lb/>prouenire. </s>

<s>H&aelig;c autem non <lb/>paul&ograve; maior erit ip&longs;a virg&aelig; <lb/>longitudine. </s>

<s>Conting&iacute;tque <lb/>hoc ob plani terr&aelig; inclina&shy;<lb/>tionem &agrave; &longs;itu &longs;uperficiei, in quam ex cen&shy;<lb/>tro Solis ad perpendiculum ductus radius <lb/>cadit: reliqu&aelig; omnes intra hos terminos <lb/>con&longs;tituuntur, permi&longs;cent&uacute;rque magnitudi&shy;<lb/>nis &amp; paruitatis cau&longs;&aelig;, vt ad hos &longs;impli&shy;<lb/>ces &longs;itus magis aut minus acce&longs;&longs;erint. </s>

<s>C&aelig;&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg418"/><lb/>terum &longs;eu ex centro &longs;olo Solis, &longs;eu ex toto <lb/>ambitu radij dirigantur quodlibet opacum <lb/>quantumcunque magnum, &aelig;qualem facit <lb/>vmbram, &longs;i iuxta &longs;itum ad perpendiculum <lb/>&longs;teterit &longs;uper &longs;uperficiem, <lb/><figure id="id.016.01.080.4.jpg" xlink:href="016/01/080/4.jpg"/><lb/>qu&aelig; ex centro Solis ad per&shy;<lb/>pendiculum &longs;tat &longs;uper pla&shy;<lb/>num, illud diuidens iuxta <lb/>totam inclinationem, nam <lb/>radij ob di&longs;tantiam opacum <lb/>amplectentes &aelig;quidi&longs;tantes, <lb/>vtroque modo procedunt ex&shy;<lb/>qui&longs;it&egrave;, &longs;i ex centro ob in&shy;<lb/>finitam proportionem A D <lb/>&amp; A E ad D E, vel &longs;i ex to&shy;<lb/>to &longs;ole ob maximam pro&shy;<lb/>portionem C E &amp; B D ad <lb/>BC, aliquanto breuior fit in <lb/>longa di&longs;tantia vmbra opa&shy;<lb/>co: quoniam radij C E H <lb/>&amp; BDK minim&ugrave;m ab &aelig;qui&shy;<lb/>di&longs;tantibus differunt. </s>

<s>Ita &longs;eu <lb/>&longs;tatuas hoc &longs;eu illud in illo <lb/>&longs;itu, vmbra &longs;emper opaco <lb/>&aelig;qualis e&longs;&longs;e videtur. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg415"/>Sola &longs;ph&aelig;ra <lb/>&longs;ita <expan abbr="vmbr&atilde;">vmbram</expan> <lb/>non mutat.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg416"/>Omnis cor&shy;<lb/>poris vmbra <lb/>finitur.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg417"/>Ratio cogno&shy;<lb/>&longs;cendi pro&shy;<lb/>portionem <lb/>cuiu&longs;cunque <lb/>&longs;yderis ad <lb/>&longs;uam altitu&shy;<lb/>dinem.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg418"/>Seu radij ex <lb/>centro &longs;olis, <lb/>&longs;eu terminis <lb/>eius etiam <lb/>prodeant, <lb/>vmbr&aelig; erunt <lb/>e&aelig;dem.</s></p><p type="main">

<s>Ver&ugrave;m, vt ad Solis altitu&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg419"/><lb/>dinem, c&aelig;terorumque a&longs;tro&shy;<lb/>rum reuertar, illud demirari <lb/>contingit, cur a&longs;tra omnia <lb/>nos iter agentes &longs;equi videantur, rip&aelig; au&shy;<lb/>tem recedere &agrave; nobis ac retr&ograve; agi dum pr&aelig;&shy;<lb/>teruehimur naui? </s>

<s>Cau&longs;a non ob&longs;cura e&longs;t, <lb/>quoniam c&ugrave;m a&longs;trorum di&longs;tantia ad to&shy;<lb/>tam terr&aelig; magnitudinem maximam ha&shy;<lb/>beat proportionem, locum &longs;yderis progre&longs;&shy;<lb/>&longs;us no&longs;ter mutare non pote&longs;t: quod enim <lb/>oculus non percipit e&longs;&longs;e, ac &longs;i non foret, <lb/>iam docuimus. </s>

<s>Cum igitur &longs;ydus, gratia <lb/>exempli, nos pr&aelig;cedit cubiti magnitudine, <lb/>cum per terna millia pa&longs;&longs;. </s>

<s>proce&longs;&longs;erimus, <lb/>cubiti magnitudine &longs;ydus etiam pr&aelig;cede&shy;<lb/>re nos oportet videri: quoniam terna <lb/>millia pa&longs;&longs;. </s>

<s>cum &longs;yderis altitudine an-<pb xlink:href="016/01/081.jpg" pagenum="432"/>gulum nullum &longs;en&longs;ilem faciunt. </s>

<s>Proce&shy;<lb/>dentibus igitur nobis, vt &longs;emper nos videa&shy;<lb/>tur cubito antecedere, &longs;ydus nece&longs;&longs;e e&longs;t, vt <lb/>nobi&longs;cum moueri videatur: atque eadem ra&shy;<lb/>tione qu&aelig; po&longs;t terga &longs;unt, vt &longs;equi videan&shy;<lb/>tur, pariter nece&longs;&longs;e e&longs;t. </s>

<s>At &longs;i alium ambulan&shy;<lb/>tem in&longs;picias, tu autem quie&longs;cas, illa non <lb/>moueri videbuntur. </s>

<s>Ver&ugrave;m &longs;ydera ob a&longs;pe&shy;<lb/>ctus diuer&longs;itatem, non eundum &longs;itum oculi <lb/>tui comparatione habebunt: nam aliqua vi&shy;<lb/>debitur po&longs;t tergum reliqui&longs;&longs;e qu&aelig; ante <lb/>erant, quod c&ugrave;m in nobis ip&longs;is contingere <lb/>nequeat, &longs;ed vt videamus &longs;ydera &longs;emper &longs;ub <lb/>eodem &longs;itu loci, no&longs;tri comparatione &longs;ub quo <lb/>prius fuerant, nece&longs;&longs;e e&longs;t vt nobi&longs;cum hac <lb/>de cau&longs;a venire videantur, ac nos perpetu&ograve; <lb/>comitari. </s>

<s>At in naui c&ugrave;m quie&longs;cere nobis vi&shy;<lb/>deamur, procedente autem naui, qu&aelig; ante <lb/>erant, po&longs;t terga relinquuntur: c&ugrave;m igitur <lb/>oculus motum percipiat, nos autem putat <lb/>quie&longs;cere, quia in naui quie&longs;cimus, nece&longs;&longs;e <lb/>e&longs;t vt arbitretur ripas &amp; arbores moueri <lb/>ver&longs;us nos, ac deinde po&longs;t terga, contraria <lb/>&longs;yderum motus ratione. <lb/><arrow.to.target n="marg420"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg419"/>Cur a&longs;tra <lb/>nos iter <lb/>agentes &longs;e&shy;<lb/>quantur, ri&shy;<lb/>p&aelig; autem re&shy;<lb/>tr&ograve; fugiant.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg420"/>Cur &longs;ol &amp; <lb/>a&longs;tra <expan abbr="c&utilde;">cum</expan> c&oelig;&shy;<lb/>lum in 24&shy;<lb/>horis <expan abbr="circ&utilde;-eant">circun&shy;<lb/>eant</expan>, quie&longs;&shy;<lb/>cere tamen <lb/>videantur.</s></p><p type="main">

<s>Eadem de cau&longs;a dubitare, &longs;ed contrario <lb/>modo, contingit, cur Solis radij, c&ugrave;m totum <lb/>terr&aelig; ambitum circumeat, &amp; Sol c&oelig;lum, <lb/>neque Sol tamen in c&oelig;lo, neque radij in ter&shy;<lb/>ra moueri videntur, c&ugrave;m ip&longs;i radij millies <lb/>millena pa&longs;&longs;uum &longs;ingulis horis, &longs;i non plus, <lb/>&longs;altem procedant? </s>

<s>De Sole cau&longs;a e&longs;t, quia <lb/>circulus in quo circumfertur, haud magnus <lb/>oculo videtur, ideo motus videtur: moueri <lb/>autem non c&ugrave;m &longs;en&longs;im procedat, &amp; mini&shy;<lb/>mum &longs;it &longs;patium quod pertran&longs;ire cernitur, <lb/>&amp; (vt clarius dicam) angulus quem facit &longs;in&shy;<lb/>gulis momentis ob motum e&longs;t in&longs;en&longs;ilis: igi&shy;<lb/>tur iuxta no&longs;tra &longs;uppo&longs;ita, qu&aelig; antea docui&shy;<lb/>mus, Sol non videbitut moueri, nec vllum <lb/>aliud &longs;ydus eadem ratione. </s>

<s>Obiicies for&longs;an, <lb/>qu&ograve;d luna &longs;i in terr&aelig; &longs;uperficie circumfera&shy;<lb/>tur, celerrim&egrave; moueri videretur? </s>

<s>at in c&oelig;lo <lb/>velocius, &amp; iuxta eandem proportionem mo&shy;<lb/>uetur? </s>

<s>Sit igitur mota ex A in B, oculus C <lb/>con&longs;tat magnam e&longs;&longs;e proportionem ad DF. <lb/>moueatur etiam aliquid eodem tempore ex <lb/>D in G, &longs;ic vt C &longs;it in linea BF. </s>

<s>Dico igitur, <lb/>velocius motum videri ex D in G, qu&agrave;m ex <lb/>A in B. nam angulus ACB, paul&ograve; maior e&longs;t <lb/><figure id="id.016.01.081.1.jpg" xlink:href="016/01/081/1.jpg"/><lb/>angulo AFB, quia &aacute;ngulus CBF, e&longs;t in&longs;en&longs;i&shy;<lb/>lis ferm&egrave;, ob paruitatem CF. &longs;i igitur pona&shy;<lb/>tur AFB, in&longs;en&longs;ilis erit &amp; A C B. primum <lb/>ergo quod depr&aelig;henditur &longs;it angulus ACB, <lb/>&amp; arcus ACB, antea igitur in&longs;en&longs;ilis fuit <lb/>motus. </s>

<s>At quia C G e&longs;t pror&longs;us in&longs;en&longs;ilis <lb/>comparata ad BC, &amp; BG, erit angulus BCG <lb/>qua&longs;i rectus, igitur &amp; angulus DCG per <lb/>dicta primo elementorum D G igitur mul&shy;</s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg421"/><lb/>to maior qu&agrave;m DC e&ograve; qu&ograve;d D rectus e&longs;t: <lb/>erit enim D G C angulus &aelig;qualis ferm&egrave; an&shy;<lb/>gulo A C B, quare D manife&longs;t&egrave; videbitur <lb/>motum in G, ac long&egrave; velocius qu&agrave;m ex <lb/>A in B. </s>

<s>Ex hoc &longs;equitur, qu&ograve;d quanto al&shy;<lb/>tiora erunt, tant&ograve; minus moueri videbun&shy;<lb/>tur, tamet&longs;i velocius ver&egrave; &amp; iuxta propor&shy;<lb/>tionem &aelig;qualiter mota videri debeant: nam <lb/>linea ex C ducta ad punctum in linea F B, <lb/>quo altius extendetur, minorem faciet an&shy;<lb/>gulum CBG: quare c&ugrave;m F &longs;it idem, minor <lb/>erit ACB: BCG autem non augebitur, quia <lb/>in&longs;en&longs;ibilis CG: ergo DCG augebitur, &amp; <lb/>linea D G comparata ad D C. <!-- KEEP S--></s>

<s>Similiter <lb/><figure id="id.016.01.081.2.jpg" xlink:href="016/01/081/2.jpg"/><lb/>&amp; in plano, quo magis procul mouetur ali&shy;<lb/>quid, e&ograve; tardius moueri videtur. </s>

<s>Sint tres <lb/>line&aelig; AB, BD, DE &aelig;quales, oculus in C, <lb/>dico quod angulus ACB, maior e&longs;t angulo <lb/>BCD, &amp; BCD angulo DCE. nam pro&shy;<lb/>portio D C ad DE, maior e&longs;t qu&agrave;m B C <lb/>ad BD, quia BD &amp; DE &longs;unt &aelig;quales, &amp; <lb/><figure id="id.016.01.081.3.jpg" xlink:href="016/01/081/3.jpg"/><lb/>CD e&longs;t maior CB, &amp; &longs;imiliter CB e&longs;t maior <lb/>CA, quia angulus A e&longs;t rectus, &amp; CBD, <lb/>&amp; CDE obtu&longs;i: igitur CD, maior CB, &amp; <lb/>CB maior CA. </s>

<s>C&ugrave;m igitur angulus ABC <lb/>&longs;it maior BCD &amp; BDC maior DCE, &longs;e&shy;<lb/>quitur vt angulus ACB, &longs;it maior BCD: &amp; <lb/>BCD maior DCE: igitur A B videbitur ma&shy;<lb/>ior BD, &amp; BD qu&agrave;m DE. </s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i motus &longs;it <lb/>per tran&longs;uer&longs;um, adhuc eadem lex manet: <lb/>nam angulus ACB maior e&longs;t angulo DCE, <lb/>igitur linea A B maior videtur linea D E <lb/><figure id="id.016.01.081.4.jpg" xlink:href="016/01/081/4.jpg"/><lb/>Qu&ograve;d &longs;i eadem di&longs;tantia recta, ac per tran&longs;&shy;<lb/>uer&longs;um aliqua moueantur, quod rect&agrave; mo&shy;<lb/>uebitur, velocius moueri videbitur: vt ex B <lb/>in D, qu&agrave;m ex A in B. nam cum du&aelig; line&aelig; <lb/>BC &amp; BD &aelig;quales &longs;int duabus lineis BC &amp; <lb/>BA, &amp; anguli A, &amp; CBD recti, erit ex dictis <lb/>angulus BCA maior angulo B C D: igitur <lb/>linea AB maior videbitur, qu&agrave;m BD: quod <lb/>propo&longs;uimus. </s>

<s>Sed &longs;i motus &longs;it ex puncto eo&shy;<lb/>dem, puta B rect&agrave; in E, tran&longs;uer&longs;im in D: dico <lb/>qu&ograve;d BD videbitur maior BE: &longs;uppo&longs;ito qu&ograve;d <lb/>&longs;int &aelig;quales: nam du&aelig; line&aelig; BE &amp; BD &aelig;qua&shy;<lb/>les &longs;unt, &amp; BC communis, &amp; CE maior CD, <lb/>igitur angulus DCB maior e&longs;t BCE: quo-<pb xlink:href="016/01/082.jpg" pagenum="433"/>niam DBC, e&longs;t rectus, &amp; CBE, obtu&longs;us. </s>

<s>Ve&shy;<lb/>r&ugrave;m de radiis alia e&longs;t ratio: etenim illi motu <lb/><arrow.to.target n="marg422"/><lb/>&longs;uo, angulum &longs;en&longs;ilem efficiunt in oculo, <lb/>ide&oacute;que moueri deberent videri. </s>

<s>Cur autem <lb/>non videantur, cau&longs;a h&aelig;e e&longs;t, quia po&longs;ita ter&shy;<lb/>ra, cuius centrum A, &amp; plano eius <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/> vt dixi) <lb/>quod refert punctum D, &longs;ed nobis ob ma&shy;<lb/><figure id="id.016.01.082.1.jpg" xlink:href="016/01/082/1.jpg"/><lb/>gnitudinem e&longs;t BC, &amp; turris qu&aelig; ad perpen&shy;<lb/>diculum e&longs;t &longs;uper planum DE, &amp; Sole in F, <lb/>qui producens radium FEC, producit CD, <lb/>cum autem Sol proce&longs;&longs;erit in G, producto <lb/>radio GEK, relinquit vmbram KD, igitur <lb/>c&ugrave;m motus indicetur ex vmbra, Sol videbi&shy;<lb/>tur &longs;olum pertran&longs;i&longs;&longs;e ex C, in K, dum moue&shy;<lb/>tur ex F, in G: &longs;ed &longs;patium CK, e&longs;t paruum, <lb/>c&ugrave;m &longs;it comparatum ad altitudinem D E, <lb/>qu&aelig; e&longs;t parua: igitur cum &longs;en&longs;im moueatur, <lb/>&amp; tran&longs;eat &longs;ol&ugrave;m &longs;patium CK, puta in quar&shy;<lb/>ta hor&aelig; &longs;ingulo momento, nullum &longs;patium <lb/>tran&longs;ibit quod angulum &longs;en&longs;ilem efficiat. </s>

<s>Igi&shy;<lb/>tur videbitur ex illo &longs;uppo&longs;ito &longs;&aelig;pius repe&shy;<lb/>tito, radius FC, <expan abbr="d&utilde;">dum</expan> mouebitur &longs;emper quie&longs;&shy;<lb/>cere. </s>

<s>Ponamus exemplum, cum Sol e&longs;t in 7. <lb/>parte Tauri hora circiter 19. cum quarta, <lb/>vmbra &aelig;quatur gnomoni, 21. detracta quar&shy;<lb/>ta, dupla e&longs;t: conduplicatur ergo vnius &amp; di&shy;<lb/>midi&aelig; hor&aelig; &longs;patio. </s>

<s>Ergo motus e&longs;t iuxta gno&shy;<lb/>monis longitudinem, non Solis velocitatem. <lb/></s>

<s>Verum dices, cur non videtur moueri radius? <lb/></s>

<s>cau&longs;am intelligo: quomod&ograve; ver&ograve; tantum &longs;pa&shy;<lb/>tij &longs;uperet, nec moueri videatur, cau&longs;am non <lb/>intelligo. </s>

<s>Con&longs;tat enim &longs;ub ortu occa&longs;u vm&shy;<lb/>bras veloci&longs;&longs;im&egrave; maximi&longs;que incrementis, <lb/>aut decrementis variati. </s>

<s>Sit igitur Sol occi&shy;<lb/><figure id="id.016.01.082.2.jpg" xlink:href="016/01/082/2.jpg"/><lb/>dens C, planum GE, corpus erectum AB, fi&shy;<lb/>nis vmbr&aelig; <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/> qui idem e&longs;t cum initio radio&shy;<lb/>rum) E, corpus aliud erectum EF: in quo mo&shy;<lb/>tus vmbr&aelig; in&longs;en&longs;ilis &longs;it, quoniam &longs;ol&ugrave;m dum <lb/>Sol occidit radij de&longs;inunt illu&longs;trare. </s>

<s>Ip&longs;i ver&ograve; <lb/>clari&longs;&longs;imi erunt, quando angulus CEF, rectus <lb/>e&longs;t. </s>

<s>At ex puncto E, nulli dubium e&longs;&longs;e pote&longs;t, <lb/>quin in plano GAE, tum radij, tum vmbra <lb/>prope Solis occa&longs;um incredibili velocitate <lb/>ferantur, <expan abbr="qu&atilde;tum">quantum</expan> enim punctus in &longs;uperficie <lb/>terr&aelig; &egrave; regione centri Solis mouetur, tanto <lb/>magis nece&longs;&longs;e e&longs;t vmbras promoueri. </s>

<s>Sed <lb/>quoniam in priore figura, &longs;i F, ponatur in oc&shy;<lb/>ca&longs;u anguli FAE, FEA, erunt qua&longs;i recti ob <lb/>paruitatem AE, &amp; rationem trigonorum cir&shy;<lb/>culis in&longs;criptorum iuxta arcum &amp; chordam, <lb/>vt vocant, erunt ergo anguli FC, line&aelig;, cum <lb/>duabus &egrave; centro A, exeuntibus ad illam al&shy;<lb/>teram, quarum e&longs;t AD, altera velut AK, fer&shy;<lb/>m&egrave; recti: ergo vmbra qu&aelig; &longs;ubtenditur qu&aelig;&shy;<lb/>que maxima e&longs;t, minima e&longs;t. </s>

<s>Igitur non fiet <lb/>ille progre&longs;&longs;us maximus, ni&longs;i DE, fuerit lon&shy;<lb/>gi&longs;&longs;ima, quod e&longs;&longs;e non pote&longs;t in comparatio&shy;<lb/>ne ad AD. </s>

<s>Alia cau&longs;a e&longs;t, quoniam quant&ograve; <lb/>magis cre&longs;cit AE, e&ograve; radiorum vis minuitur <lb/>propter paruitatem anguli AEB: igitur nec <lb/>vmbra, nec radius digno&longs;citur: quamobrem <lb/>in dubia luce, neque lux ip&longs;a percipitur, ne&shy;<lb/>que multo minus vmbra qu&aelig; propter lucem <lb/>digno&longs;citur, nec vmbr&aelig; magnitudo etiam <lb/>minus, nec tandem adh&uacute;cque minus vmbr&aelig;, <lb/>vel radiorum motus. </s>

<s>Dices rur&longs;us, quomodo <lb/>vmbra fiet infinita &longs;tatim &longs;i maxima parua <lb/>e&longs;t? </s>

<s>coniungitur illa vmbr&aelig; rotunditatis terr&ecedil; <lb/>qu&aelig; maxima e&longs;t, &amp; &longs;ic &egrave; parua fit infinita in <lb/>momento. </s>

<s>C&ugrave;m ver&ograve; nullum fuerit corpus in <lb/>plano, veloci&longs;&longs;ima fit &amp; lucis &amp; vmbrarum <lb/>diffu&longs;io, &longs;ed quia lux in vtroque crepu&longs;culo <lb/>(vtita dicam) dubia e&longs;t, &amp; &longs;patium quod ab <lb/>oculo illuminatum videtur exiguum, &longs;tatim <lb/>vtraque facta mutatione latet motus, vt in <lb/>&longs;ecunda cau&longs;a demon&longs;tratum e&longs;t. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg421"/>Propo&longs;it. 13.<!-- KEEP S--></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg422"/>Cur &longs;olis ra&shy;<lb/>dij cum in <lb/>23. &longs;erie ter&shy;<lb/>ram circum&shy;<lb/>tant immo&shy;<lb/>biles vi&shy;<lb/>deantur.</s></p><p type="main">

<s>Dubium quoque e&longs;t, cur h&aelig;c illu&longs;tratio <lb/><arrow.to.target n="marg423"/><lb/>in terra &longs;emper tremere videatur? </s>

<s>&amp; an ab <lb/>corum qu&aelig; dicta &longs;unt aliquid? </s>

<s>Cau&longs;a igi&shy;<lb/>tur e&longs;t, qu&ograve;d mouetur, nec moueri videtur, <lb/>vt dictum e&longs;t: medium igitur quippiam per&shy;<lb/>cipitur. </s>

<s>Idem <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> &amp; ex ambigua vi&longs;ione, ter&shy;<lb/>minus enim vmbr&aelig; &amp; luminis, neque vmbra <lb/>e&longs;t neque lux, tremere autem exi&longs;timantur <lb/>qu&aelig;cunque, an moueantur incertum e&longs;t, hoc <lb/>autem ob cau&longs;as dictas. </s>

<s>Sed cur non in horo&shy;<lb/>logio index? </s>

<s>Quoniam non e&longs;t is motus ob <lb/>tarditatem vllo modo &longs;en&longs;ilis: qu&aelig; autem <lb/>tremere videntur, non ade&ograve; tard&egrave; moueri <lb/>oportet, vt omnin&ograve; quie&longs;cere videantur. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg423"/>Cur &longs;olis il&shy;<lb/>lu&longs;tratio tre&shy;<lb/>mula videa&shy;<lb/>tur.</s></p><p type="main">

<s>His cognitis maius quippiam &longs;uccedit, <lb/>quo humana &longs;ubtilitas altitudinem omnium <lb/>&longs;yderum tam facil&egrave; metiri docuit, vt nemo <lb/>tam in promptu domus &longs;u&aelig; partes habeat. <lb/></s>

<s>Cum enim in figura motus Solis altitudo F, <lb/>nota fuerit, &longs;eu plani&longs;ph&aelig;rio, &longs;eu armillis, <lb/>ali&oacute;ve in&longs;trumento, aut tabulis, ea detracta <lb/>ex 90. partibus habebimus angulum FAD, <lb/>&longs;ed angulus CED, ratione &amp; men&longs;ura notus <lb/>e&longs;t, &longs;eu C, terminus &longs;it vmbr&aelig;, &longs;eu oculus: igi&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg424"/><lb/>tur angulus FEA, notus, quare ex traditis ab <lb/>Euclide in elementis, angulus F, &amp; ratio FE, <lb/>altitudinis ad AE, dimidium dimetientis ter&shy;<lb/>r&aelig;, quo&longs;t &longs;uperius quantum e&longs;&longs;et, demon&longs;tra&shy;<lb/>uimus. </s>

<s>E&longs;t enim quinquies M. pa&longs;&longs;. </s>

<s>millia. <lb/></s>

<s>Virga autem DE, habere debet circulum in <lb/>imo chalyb&egrave;um, cui in&longs;i&longs;tat orthogonia: tum <lb/>&amp; planum ad vnguem inferna parte <expan abbr="circul&utilde;">circulum</expan> <lb/>e&longs;&longs;e, vt c&ugrave;m applicetur plano, intelligas an <lb/>illud ver&egrave; planum &longs;it, habeat &amp; &longs;uperius &agrave; <lb/>quatuor lateribus plumbea perpendicula: &amp; <lb/>not&aelig; &longs;it magnitudinis &agrave; &longs;ummo verticis <expan abbr="v&longs;q;">v&longs;que</expan> <lb/>ad imam chalybei circuli &longs;uperficiem. </s>

<s>C&ugrave;m <lb/>igitur virga fixa circulo tenus ill&oacute;que h&aelig;ren. <lb/></s>

<s>te vndequaque plano etiam perpendicula <pb xlink:href="016/01/083.jpg" pagenum="434"/>adh&aelig;&longs;erint virg&aelig;, tunc planum illud, &amp; <lb/>ver&egrave; planum e&longs;t, &amp; tale in quod ducta ex <lb/>centro terr&aelig; linea perpendicularis e&longs;t, &amp; <lb/>hoc planum ad altitudinem &longs;umendam ido&shy;<lb/>neum e&longs;t. </s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i vel dum h&aelig;ret circulus pla&shy;<lb/>no perpendicula non h&aelig;rent, aut dum h&aelig;&shy;<lb/>rent perpendicula, circulus ab aliqua parte <lb/>planum non tangit, planum illud non e&longs;t <lb/><arrow.to.target n="marg425"/><lb/>idoneum. </s>

<s>Quare &longs;i velis hac cura carere, <lb/>virgam tabul&aelig; plan&aelig; &amp; leni magn&aelig; ad per&shy;<lb/>pendiculum infige, &amp; tunc vbicunque tabu&shy;<lb/>lam collocaueris, vt perpendicula tangant <lb/>virgam, opportunum tibi planum inueni&longs;&longs;e <lb/>per&longs;uadeto. </s>

<s>Qu&ograve;d &longs;i magnitudinem po&longs;tmo&shy;<lb/>dum &longs;yderis etiam &longs;cire libeat, ex vmbr&aelig; <lb/>fine ( vt dixi &longs;uperius ) c&ugrave;m iam altitudinem <lb/>noueris potes inuenire. </s>

<s>Verum, quia &longs;cire <lb/>hunc vmbr&aelig; finem e&longs;t opero&longs;um, &amp; non <lb/>omnin&ograve; leue, <expan abbr="t&utilde;">tum</expan> maxim&egrave; in aliis &longs;yderibus &agrave; <lb/>Sole &amp; Luna, hoc alia via facillim&egrave; a&longs;&longs;eque&shy;<lb/>ris. </s>

<s>Sume in plani&longs;pherio dimetientem &longs;yde&shy;<lb/>ris, quem duplica &amp; ei decimamnonam par&shy;<lb/>tem adde, &amp; cum hoc diuide &longs;emper &longs;eptem <lb/>millia &amp; ducenta, &amp; numerus proueniens <lb/>e&longs;t proportio altitudinis ad dimentientem &longs;y&shy;<lb/>deris. </s>

<s>C&ugrave;m igitur altitudinem &longs;yderis iam <lb/>cognitam habeas, &amp; proportionem altitu&shy;<lb/>dinis ad dimentientem, pal&agrave;m e&longs;t dimentien&shy;<lb/>tem cognitam e&longs;&longs;e. </s>

<s>Velut ponamus dime&shy;<lb/>tientem &longs;yderis minuta nouem cum dimidio, <lb/>duplicabo h&aelig;c, &amp; fient minuta decem &amp; no&shy;<lb/>uem: quibus addam &longs;emper partem deci&shy;<lb/>mam nonam, ob magnitudinem dimetien&shy;<lb/>tis in tabula, &amp; fient minuta viginti: diuido <lb/>&longs;eptem millia ducenta. </s>

<s>&amp; &longs;unt minuta dime&shy;<lb/>tientis, &amp; exeunt trecenta &longs;exaginta, &amp; ideo <lb/>manife&longs;tum e&longs;t ex hoc, dimetientem eius &longs;y&shy;<lb/>deris e&longs;&longs;e &longs;u&aelig; altitudinis partem trecente&longs;i&shy;<lb/>mam ac &longs;exage&longs;imam. </s>

<s>Ergo quantum vtili&shy;<lb/>tatis pr&aelig;beat, &amp; qu&agrave;m &longs;ubtilis &longs;it contem&shy;<lb/>platio radiorum, ex his omnibus patet: &agrave; <lb/>c&aelig;teris autem men&longs;uris, vt de quibus tra&shy;<lb/>ctauerim in lib. 

12. perfecti operis, nunc ab&shy;<lb/>&longs;tinebo. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg424"/>Lib.1. propo&shy;<lb/>&longs;itione 23.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg425"/>Syderum <lb/>magnitudo <lb/>quomodo fa&shy;<lb/>cil&egrave; digno&longs;&shy;<lb/>catur.</s></p><figure id="id.016.01.083.1.jpg" xlink:href="016/01/083/1.jpg"/><p type="main">

<s><emph type="center"/>LIBER QVINTVS,<emph.end type="center"/></s></p><p type="main">

<s><emph type="center"/>De Mi&longs;tione &amp; Mi&longs;tis imperfect&egrave;, &longs;eu <lb/>Metallicis.<emph.end type="center"/><!-- KEEP S--></s></p><p type="main">

<s>HACTENVS igitur quinque <lb/>ferm&egrave; partes totius operis &longs;unt <lb/>ab&longs;olut&aelig;, &longs;cilicet de principiis <lb/>occultioribus, materia, forma, <lb/>vacuo, corporum vnitione pri&shy;<lb/>mo. </s>

<s>De elementis &longs;ecundo, quoniam prin&shy;<lb/>cipia e&longs;&longs;ent integra, ab&longs;oluta &amp; manife&shy;<lb/>&longs;ta. </s>

<s>Tertio de c&oelig;lo. </s>

<s>Quarto de lumine &amp; <lb/>luce. </s>

<s>Quintam partem, qu&aelig; e&longs;t de his qu&aelig; <lb/>apparent, non plen&egrave; ab&longs;oluimus, c&ugrave;m mul&shy;<lb/>ta de&longs;int, qu&aelig; ad aures &amp; alios &longs;en&longs;us, tum <lb/>mentem &amp; etiam ad oculos pertinent. </s>

<s>Nunc <lb/>igitur de mi&longs;tis agendum erit: nam mi&longs;ta <lb/>primis illis indigent, tum elementis de c&oelig;&shy;<lb/>lo, &amp; lumine, luc&eacute;que, propterea de illis <lb/>prim&ugrave;m tractauimus. </s>

<s>Indigere autem mi&longs;ta <lb/>ip&longs;a c&oelig;lo, &amp; quantum c&oelig;li con&longs;titutio in <lb/>h&aelig;c po&longs;&longs;it inferiora, manife&longs;tis argumentis <lb/>depr&aelig;hendere licet. </s>

<s>Nam farina qu&aelig; Augu&shy;<lb/>&longs;to men&longs;e &egrave; frumento in mola confecta e&longs;t, <lb/>toto anno apud nos &longs;eruari &longs;olet incorrupta. <lb/><arrow.to.target n="marg426"/><lb/>Et zethum quod Martij luna fit, ferunt du&shy;<lb/>rare toto anno cum &aelig;&longs;tate diebus 20. hyeme <lb/>duobus men&longs;ibus maneat incorruptum. </s>

<s>Re&shy;<lb/>ferunt Gedanen&longs;e zethum in decem annos, <lb/>nonnunquam in viginti perdurare, nec ace&longs;&shy;<lb/>cere, nec muce&longs;cere, quod aqua Martia con&shy;<lb/>ficiatur: alia cau&longs;a e&longs;&longs;e pote&longs;t, qu&ograve;d Martio <lb/>men&longs;e &longs;emina adhuc viuunt lupi &longs;alictarij, <lb/>humidum autem tunc plan&egrave; con&longs;umptum <lb/>e&longs;t: maxim&egrave; enim di&longs;tat &agrave; tempore, quo <lb/>collectum fuit &longs;emen illud, ob id efficacem <lb/>&amp; minim&egrave; humidum biriam &longs;eu cerui&longs;iam <lb/>( &longs;ic enim vocant Germani zethum ) effi&shy;<lb/>cere pote&longs;t. </s>

<s>Efficax e&longs;t tunc &longs;emen, quo&shy;<lb/>niam &longs;oleat eo tempore pullulare. </s>

<s>Infini&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg427"/><lb/>ta &longs;unt huius rei experimenta: nam Ver&shy;<lb/>gili&aelig; herb&aelig; cum &longs;tellis eiu&longs;dem nomi&shy;<lb/>nis oriuntur &amp; occidunt. </s>

<s>Sed illud &longs;o&shy;<lb/>lum repetere cogor, mi&longs;ta h&aelig;c omnia, <lb/>&longs;olo duntaxat homine excepto, terra &amp; <lb/>aqua, &amp; c&oelig;le&longs;ti calore con&longs;tare. </s>

<s>Ho&shy;<lb/>rum pars &longs;ub terra latitat, alia in vndis, <lb/>alia ver&ograve; &longs;upra terram: nunc autem de <lb/>his qu&aelig; natura latitant, dicere propo&longs;itum <lb/>e&longs;t. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg426"/>Lun&aelig; pro ze&shy;<lb/>tho <expan abbr="confici&etilde;-do">conficien&shy;<lb/>do</expan>, &amp; farina <lb/>con&longs;eruanda <lb/>ob&longs;eruatio.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg427"/>Vergiliarum <lb/>herbarum <lb/>mirum. <lb/></s>

<s>Plin. lib.18 <lb/>cap.27.</s></p><p type="main">

<s>Qu&aelig;cunque igitur mi&longs;ta &longs;ub terra, aqui&longs;&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg428"/><lb/>ve &longs;unt motus expertia, in quatuor genera <lb/>diuidunt, terras, &longs;uccos, lapides, metalla. <lb/></s>

<s>Non po&longs;&longs;e autem plura e&longs;&longs;e, hoc o&longs;tendi&shy;<lb/>tur argumento: nam vel lique&longs;cunt, &amp; re&shy;<lb/>deuntia in propriam formam dura manent, <lb/>&amp; h&aelig;c metalla vocantur. </s>

<s>Nihil enim aliud <lb/>e&longs;t metallum, qu&agrave;m quod lique&longs;cere pote&longs;t, <lb/>&amp; cum redit, durum manet. </s>

<s>Durum autem <lb/>duobus modis intelligo, quod non facil&egrave; ce&shy;<lb/>dat, nec facil&egrave; frangitur: tale autem omne <lb/>manife&longs;tum e&longs;t quod duci pote&longs;t: vnde bitu&shy;<lb/>men ducitur, &amp; non re&longs;i&longs;tit: cry&longs;tallus re&longs;i&longs;tit, <lb/>&amp; melius &longs;tibium, &longs;ed non ducuntur, ideo <lb/>percu&longs;&longs;a facil&egrave; fraguntur. </s>

<s>Quod ver&ograve; lique&longs;&shy;<lb/>cit, &amp; dum redit, durum non e&longs;t, &longs;uccus voca&shy;<lb/>tur. </s>

<s>Quod omnin&ograve; non lique&longs;cit, vel du&shy;<lb/>rum e&longs;t, &amp; vocatur lapis: vel molle, &amp; <lb/>facillim&egrave; in minima tran&longs;iens, &amp; vocatur <lb/>terra. </s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg428"/>Genera om&shy;<lb/>nia eorum <lb/>qu&aelig; &longs;ub ter&shy;<lb/>ra <expan abbr="lat&etilde;t">latent</expan> qua&shy;<lb/>tuor e&longs;&longs;e de&shy;<lb/>mon&longs;tratur.</s></p><p type="main">

<s>Pr&aelig;ter h&aelig;c tamen quatuor, permi&longs;ta ex <lb/><arrow.to.target n="marg429"/><lb/>his &longs;unt alia plura genera corporum. </s>

<s>Qu&ograve;d <lb/>&longs;i rect&egrave; qui numerare &longs;ciat, vndecim, nec <lb/>plura e&longs;&longs;e comperiet. </s>

<s>Simplicium exempla <pb xlink:href="016/01/084.jpg" pagenum="435"/>&longs;unt, &longs;ucci &longs;ulphur, lapidis cry&longs;tallus, terr&aelig; <lb/>Lemnia, metalli argentum. </s>

<s>Compo&longs;itorum <lb/>autem exempla &longs;uo loco referam, ne inuti&shy;<lb/>liter repetere multa cogar. </s>

<s>Simplicium au&shy;<lb/>tem nece&longs;&longs;aria exempla fuere, quia non de <lb/>omnibus prim&ograve; &longs;um tractaturus: nam qu&aelig;&shy;<lb/>cunque &longs;olida manent, perfecta voco, vt <lb/>metalla &amp; lapides, de quibus po&longs;teri&ugrave;s di&shy;<lb/>cturus &longs;um molliora autem, imperfecta, <lb/>tum mi&longs;ta, tum &longs;uccos, &amp; terras appel&shy;<lb/>lo, qu&aelig; metallica nuncupabo omnia, ad <lb/>differentiam lapidum &amp; metallorum. </s>

<s>De <lb/>metallicis igitur nunc prim&ugrave;m dicere aggre&shy;<lb/>diar, &agrave; terrarum generibus initium ducens. <lb/><arrow.to.target n="marg430"/></s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg429"/>Compo&longs;ita <lb/>corpora 11. <lb/>&longs;unt gene&shy;<lb/>rum.</s></p><p type="margin">

<s><margin.target id="marg430"/>De terrarum <lb/>di&longs;crimini&shy;<lb/>bus.</s></p><p type="main">

<s>Terrarum itaque genera &longs;unt, vel colo&shy;<lb/>ribus vel odore, vel v&longs;u di&longs;tantia. </s>

<s>De his <lb/>qu&aelig; v&longs;u di&longs;tinguuntur generaliter &longs;uperius <lb/>dixemus. </s>

<s>De aliis autem qu&aelig; colore di&longs;tin&shy;<lb/>guuntur, etiam ab&longs;oluta e&longs;t di&longs;putatio: &longs;u&shy;<lb/>pere&longs;t vt de v&longs;u quarundam dicamus, tum <lb/>etiam de odore. </s>

<s>Odorat&aelig; terr&aelig; &longs;unt, qu&aelig; </s></p><p type="main">

<s><arrow.to.target n="marg431"/><lb/>mal&egrave; olent frequentes. </s>

<s>Sunt enim omnes qu&aelig; <lb/>olent, metallicis partibus commi&longs;t&aelig;. </s>

<s>Refert <lb/>tamen Agricola, Mari&aelig;bergi in Saxonia, <lb/>dum ex argentaria fodina diuorum Seba&longs;tia&shy;<lb/>ni &amp; Fabiani, coram Henrico Saxonum <lb/>Principe erueretur argentum, tam fragran&shy;<lb/>tem odorem erupi&longs;&longs;e, vt Princeps exclama&shy;<lb/>uerit, Calecutum ade&longs;&longs;e: e&longs;t enim ea vrbis <lb/><arrow.to.target n="marg432"/><lb/>Indi&aelig;, qu&aelig; odorata omnia mittit. </s>

<s>In Mala&shy;<lb/>cha quoque orientalis Indi&aelig; portu va&longs;a fiunt <lb/>&egrave; terra odorata valde, qu&aelig; tamen vili&longs;&longs;imo <lb/>venduntur pretio ob copiam. </s>

<s>Aut for&longs;an <lb/>etiam, quia magni omnes odores quantum&shy;<lb/>cunque boni, rerum tamen qu&aelig; e&longs;ui apt&aelig; <lb/>non &longs;int, cibos reddunt in&longs;uaues, ac qua&longs;i <lb/>examinant. </s>

<s>Cibi enim iucundi &longs;unt proprio <lb/>odore &amp; moderato: hic ab externo tractus <lb/>ac euictus exhalat: qu&ograve; fit vt rem relinquat <lb/>in&longs;ipidam &amp; in&longs;uauem. </s>

<s>Experiri licet hoc <lb/>torta in cupre&longs;&longs;i va&longs;e recondita, vel &longs;i thus <lb/><arrow.to.target n="marg433"/><lb/>addatur. </s>

<s>Alia ver&ograve; gratiam addunt. </s>

<s>At mali <lb/>odoris frequentiora &longs;unt exempla, ade&oacute;que <lb/>odores hi praui &longs;unt, vt etiam &longs;&aelig;uiant. </s>

<s>An&shy;<lb/>n&aelig;bergi enim in fodina argentea, cui nomen <lb/>erat Corona ro&longs;acea, vt idem refert, duode&shy;<lb/>cim homines repent&egrave; &longs;unt &longs;uffocati: vnde <lb/>relicta e&longs;t magno metu, ne d&aelig;mones mali <lb/>illam inhabitarent: hoc enim illis per&longs;ua&shy;<lb/>&longs;um, cum ex odore terrarum, aut lapidum <lb/>hoc contingat: nam receptus in cerebro pro&shy;<lb/>tinus examinat: mirandum, &longs;ube&longs;&longs;e plera&shy;<lb/>que f&oelig;da in terr&aelig; vi&longs;ceribus, velut &amp; ani&shy;<lb/><arrow.to.target n="marg434"/><lb/>malium &longs;tercora. </s>

<s>Sed non &longs;ol&ugrave;m f&oelig;da, verum <lb/>&amp; cuiu&longs;cunque generis &longs;unt materi&aelig; &longs;ub illa <lb/><arrow.to.target n="marg435"/><lb/>varij v&longs;us. </s>

<s>Vt olim in Britannia ex puteis ter&shy;<lb/>ra candida effodiebatur, non minus centum <lb/>pa&longs;&longs;ibus profundis, ex aqua po&longs;tquam argen&shy;<lb/>tum detraxi&longs;&longs;es, in&longs;per&longs;i agri ade&ograve; f&oelig;cundi <lb/>reddebantur, vt &longs;emel in vita in&longs;per&longs;i&longs;&longs;e &longs;uffi&shy;<lb/>ceret. </s>

<s>Itaque omnis terra qu&aelig; latet, velut &amp; <lb/>hominum vi&longs;cera, alicui v&longs;us e&longs;t. </s>

<s>Sed nos ha&shy;<lb/>rum rerum inqui&longs;itionem, partim ob igno&shy;<lb/>rantiam, partim ob a