| version 1.10, 2004/02/05 10:22:16 |
version 1.30, 2005/09/30 12:35:03 |
| |
| <?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?> | <?xml version="1.0"?> |
| <!DOCTYPE archimedes SYSTEM "../dtd/archimedes.dtd"> | <!DOCTYPE archimedes SYSTEM "../dtd/archimedes.dtd"> |
| <archimedes xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"> | <archimedes xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"> <info> |
| <info> | |
| <author>Cardano, Girolamo</author> | <author>Cardano, Girolamo</author> |
| <title>Opus novum de proportionibus</title> | <title>De subtilitate</title> |
| <date>1570</date> | <date>1663</date> |
| <place>Basel</place> | <place>Lyon</place> |
| <translator/> | <translator/> |
| <lang>la</lang> | <lang>la</lang> |
| <cvs_file>carda_propo_015_la_1570.xml</cvs_file> | <cvs_file>carda_subti_016_la_1663.xml</cvs_file> |
| <cvs_version/> | <cvs_version/> |
| <locator>015.xml</locator> | <locator>016.xml</locator> |
| </info> | </info> <text> <front><section> <p type="main"> |
| <text> | |
| <front> | <s>Title page and dedication missing<pb xlink:href="016/01/001.jpg"/>Title page and dedication missing<pb xlink:href="016/01/002.jpg"/>Title page and dedication missing<pb xlink:href="016/01/003.jpg"/>Title page and dedication missing<pb xlink:href="016/01/004.jpg"/>Title page and dedication missing</s></p><pb xlink:href="016/01/005.jpg"/></section> </front> <body> <chap> <pb xlink:href="016/01/006.jpg" pagenum="357"/><figure id="id.016.01.006.1.jpg" xlink:href="016/01/006/1.jpg"/><p type="main"> |
| <section> | |
| <pb xlink:href="015/01/001.jpg"/> | <s><emph type="center"/>DE SVBTILITATE.<emph.end type="center"/></s></p><p type="main"> |
| <pb xlink:href="015/01/002.jpg"/> | |
| <pb xlink:href="015/01/003.jpg"/> | <s><emph type="center"/>LIBER PRIMVS.<emph.end type="center"/></s></p><p type="main"> |
| <pb xlink:href="015/01/004.jpg"/> | |
| <p type="head"> | <s><emph type="center"/>DE PRINCIPIIS, MATERIA, FORMA, VACVO,<emph.end type="center"/></s></p><p type="main"> |
| <s id="id000001">HIERONYMI <lb/>CARDANI MEDIO<lb/>LANENSIS, CIVISQVE BONO­<lb/>NIENSIS, PHILOSOPHI, MEDICI ET <lb/>Mathematici clari&longs;simi,</s> | |
| </p> | <s><emph type="center"/>corporum repugnantia, motu Naturali, & Loco.<emph.end type="center"/></s></p><p type="main"> |
| <p type="head"> | |
| <s id="id000002">OPVS NOVVM DE <lb/>PROPORTIONIBVS NVMERORVM, MO<lb/>TVVM, PONDERVM, SONORVM, ALIARVMQVE RERVM <lb/>men&longs;urandarum, non &longs;olùm Geometrico more &longs;tabilitum, &longs;ed etiam <lb/>uarijs experimentis & ob&longs;eruationibus rerum in natura, &longs;olerti <lb/>demon&longs;tratione illu&longs;tratum, ad multiplices u&longs;us ac­<lb/>commodatum, & in <var>V</var> libros dige&longs;tum.</s> | <s>PROPOSITVM no&longs;tri ne­</s></p><p type="main"> |
| </p> | |
| <p type="head"> | <s><arrow.to.target n="marg1"/><lb/>gotij in hoc Opere e&longs;t, de <lb/>Subtilitate tractare. </s> |
| <s id="id000003">PRAETEREA.</s> | |
| </p> | <s>E&longs;t au­<lb/>tem &longs;ubtilitas ratio quædam, <lb/>qua &longs;en&longs;ibilia à &longs;en&longs;ibus, in­<lb/>telligibilia ab intellectu, dif­<lb/><arrow.to.target n="marg2"/><lb/>ficilè compræhenduntur. </s> |
| <p type="head"> | |
| <s id="id000004">ARTIS MAGNÆ, SIVE DE REGVLIS <lb/>ALGEBRAICIS, LIBER VNVS, ABSTRVSISSIMVS <lb/>& inexhau&longs;tus plane totius Arithmeticæ the&longs;aurus, ab <lb/>authore recens multis in locis recogni­<lb/>tus & auctus.</s> | <s>Ergo &longs;i &longs;ingula, qu&ecedil; <lb/>&longs;ubtilitate con&longs;tant, magnum etiam per &longs;e <lb/>exhibent negotium, &longs;untque difficillima, <lb/>quid rogo de ea tractatione dicendum erit, <lb/>in qua omnis &longs;ubtilitatis ratio explicanda <lb/>e&longs;t? </s> |
| </p> | |
| <p type="head"> | <s>Idque &longs;olùm apertum & facilè videri <lb/>pote&longs;t, quod in vnaquaque di&longs;ciplina e&longs;t <lb/>ob&longs;curi&longs;&longs;imum. </s> |
| <s id="id000005">ITEM.</s> | |
| </p> | <s>Maiu&longs;que nobis negotium <lb/>&longs;upere&longs;t in ip&longs;ius rei tractatione, quàm in <lb/>ip&longs;a re. </s> |
| <p type="head"> | |
| <s id="id000006">DE ALIZA REGVLA LIBER, HOC EST, ALGEBRAICAE <lb/>logi&longs;ticæ &longs;uæ, numeros recondita numerandi &longs;ubtilitate, &longs;ecundum Geo­<lb/>metricas quantitates inquirentis, nece&longs;&longs;aria Coronis, <lb/>nunc demum in lucem edita.</s> | <s>Cum enim &longs;cribentes in quatuor <lb/>laborent generibus, rerum ob&longs;curitate, in­<lb/>certorum dubitatione, cau&longs;arum inuentio­<lb/>ne, rectaque earum explicatione, omnia <lb/>hæc hoc in libro cumulatiùs habentur. </s> |
| </p> | |
| <p type="head"> | <s>Si <lb/>ob&longs;curitas difficultatem parit, hic liber &longs;o­<lb/>lùm ob&longs;curi&longs;&longs;ima &longs;eligit. </s> |
| <s id="id000007">O<emph type="italics"/>pus<emph.end type="italics"/> P<emph type="italics"/>hy&longs;icis &<emph.end type="italics"/> M<emph type="italics"/>athematicis imprimis <lb/>utile & nece&longs;&longs;arium.<emph.end type="italics"/></s> | |
| </p> | <s>Si certò &longs;cire &longs;em­<lb/>per laborio&longs;um fuit: quid hoc argumento <lb/>laborio&longs;ius? </s> |
| <p type="head"> | |
| <s id="id000008">Cum Cæ&longs;. </s> | <s>vbi habeam quos fugiam, vt <lb/>Plinium & Albertum, quibus nulla in hoc <lb/>genere, quòd palàm mentiantur, fides ha­<lb/>betur, quos &longs;equar non habeam. </s> |
| <s id="id000009">Maie&longs;t. </s> | |
| <s id="id000010">Gratia & Priuilegio.</s> | <s>Et tamen <lb/>&longs;i non omnia mihi ad vnguem fuerint ex­<lb/>plorata, operam ( vt dici &longs;olet ) & oleum <lb/>perdam. </s> |
| </p> | |
| <p type="head"> | <s>Quid de cau&longs;is dicam? </s> |
| <s id="id000011">BASILEÆ.</s> | |
| </p> | <s>quos omni­<lb/>bus intactas, velut tamen ex Oraculo quo­<lb/>dam acceptas, depromere oportet. </s> |
| </section> | |
| <section> | <s>At Ora­<lb/>culis fides ab&longs;que demon&longs;tratione habeba­<lb/>tur: nobis, &longs;i eam non addiderimus, nulla <lb/>dabitur. </s> |
| <pb xlink:href="015/01/005.jpg"/> | |
| <pb xlink:href="015/01/006.jpg"/> | <s>Intentata pror&longs;us tot &longs;eculis vel res <lb/>ip&longs;as &longs;cientibus Philo&longs;ophis, quæ nunc à <lb/>me vno &longs;unt explicanda. </s> |
| <p type="head"> | |
| <s id="id000012">IN LIBRVM DE <lb/>PROPORTIONIBVS HIERONYMI <lb/>CARDANI MEDIOLANENSIS, CIVISQVE <lb/>Bononien&longs;is, Medici, Præfatio ad M. A. </s> | <s>Quædam etiam <lb/>cùm de&longs;ierint, aut nuper &longs;int inuenta, nomi­<lb/>nibus aut carent, aut nomina rebus ip&longs;is. <lb/></s> |
| <s id="id000013">Amulium <lb/>Venetum Card. </s> | |
| <s id="id000014">Illu&longs;tri&longs;simum.</s> | <s>Porrò nomina inuenire nouis rebus, & &longs;e­<lb/>ne&longs;cente lingua difficillimum e&longs;t. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Et &longs;i inue­<lb/>nero, vt calumniam non &longs;ubeam eorum, <lb/>qui nuper de his &longs;crip&longs;erunt, iudicium ad­<lb/>iicere cogor. </s> |
| <s id="id000015">Bene Dictum e&longs;t meo iudicio à Platone M. <lb/>A. </s> | |
| <s id="id000016">Amuli optime, beatas fore Re&longs;pub. </s> | <s>In reliquo, ne Oedipus ip&longs;e <lb/>Lectori &longs;atisfaciat. </s> |
| <s id="id000017">&longs;i uel <lb/>illarum domini &longs;apientiæ amatores e&longs;&longs;ent, <lb/>aut qui &longs;apientiæ e&longs;&longs;ent amatores domina­<lb/>rentur, hoc ip&longs;um clarè intelligens, &longs;tudio &longs;a<lb/>pientiæ nihil e&longs;&longs;e utilius humano generi: <lb/>quo &longs;imul & pietas, & iu&longs;titia, & mutuus <lb/>amor hominum inter &longs;e & eorum commo­<lb/>da continerentur. </s> | |
| <s id="id000018">Nempe hi&longs;ce quatuor tota no&longs;tra felicitas com­<lb/>prehenditur. </s> | <s>Itaque cùm rem ad­<lb/>modum laborio&longs;am aggre&longs;&longs;i &longs;imus, non ta­<lb/>men pro laboris magnitudine, operi ip&longs;i <lb/>præmij vice vtilitatis & gloriæ tantundem <lb/>acceder. </s> |
| <s id="id000019">Si quidem pietate in Deos nihil ni&longs;i &longs;anctum, & pu­<lb/>rum, & illu&longs;tre &longs;apimus: hoc ip&longs;o primum quod &longs;upra nos e&longs;t, intel­<lb/>ligimus, Deos ueneramur, gratias agimus, timor cum ueneratione <lb/>no&longs;tros animos &longs;ubit, & de futura uita cogitamus, hæc ip&longs;a morta­<lb/>lia &longs;i non negligentes &longs;altem paruifacientes. </s> | |
| <s id="id000020">Iu&longs;titiam autem adeò <lb/>nece&longs;&longs;ariam humano generi e&longs;&longs;e &longs;cimus, ut &longs;ine illa neque e&longs;&longs;e, nedum <lb/>benè e&longs;&longs;e po&longs;símus, ut neque latronum cœtus ab&longs;que ea diu &longs;tare po&longs;­<lb/>&longs;int. </s> | <s>Erant & quædam præter hæc ab <lb/>antiquis non rectè tractata. </s> |
| <s id="id000021">Porrò quid dicam de concordia, & mutua hominum beneuo­<lb/>lentia, in quibus omnis uit&etail; human&etail; dulcedo repo&longs;ita e&longs;t: nec quis <lb/>&longs;u&longs;tineat uiuere, qui &longs;e omnibus odio&longs;um e&longs;&longs;e &longs;entiat. </s> | |
| <s id="id000022">His ip&longs;is fi­<lb/>lios in &longs;pem alimus, parentes fouemus, fratres tuemur, & adiuua­<lb/>mus, amicis opitulamur, cum hominibus hilarem & iucundam ui­<lb/>tam ducimus. </s> | <s>Sed in his non <lb/>laboro, cùm nulla &longs;it authoritas aduer&longs;us ex­<lb/>perimenta &longs;cribentibus. </s> |
| <s id="id000023">Si quis &longs;erpentem in lecto haberet, nunquam &longs;om­<lb/>num caperet: ita nihil mole&longs;tius e&longs;t in hac uita, quam e&longs;&longs;e cum quo <lb/>nolis, & priuari con&longs;uetudine eorum cum quibus maximè uiuere <lb/>cupias. </s> | |
| <s id="id000024">Quid enim habent Principes præcipuum cum tota illa po­<lb/>tentia quam habent, ni&longs;i hoc unum, quod &longs;uis quos amant bene fa­<lb/>cere po&longs;sint: nam reliqua omnia exerceri, uenari, edere, bibere, dor­<lb/>mire, iter agere, loca amæna inui&longs;ere multis alijs conce&longs;&longs;um e&longs;t, ma­<lb/>ioreque commodo qui in uita priuata degunt. </s> | <s>Ergo tot & tanta <lb/>&longs;unt difficultatis argumenta in hac tracta­<lb/>tione. </s> |
| <s id="id000025">Si ergo principatum <lb/>cum tot laboribus, curis, periculis, & meritò omnes appetunt: nec <lb/>e&longs;t in eo quicquam præcipuum præter hoc, cui dubium e&longs;t quin <lb/>hoc non &longs;it &longs;ummum huius uitæ hominibus bonum? </s> | |
| <s id="id000026">propter cu­<lb/>ius uel dubiam &longs;pem eorum, quæ habent obliti mortales pericli­<lb/>tantur. </s> | <s>Sed vt ad rem ip&longs;am reuertar, quan­<lb/>quam ob&longs;cura tenuia &longs;int plerunque, & exi­<lb/>lia &longs;ubtilia, non tamen omnia neque &longs;em­<lb/>per. </s> |
| <s id="id000027">Succedunt inde tot commoda, non &longs;olum utilia, &longs;ed pleraque<pb xlink:href="015/01/007.jpg"/>etiam nece&longs;&longs;aria, quæ nos &longs;apientia docet: huiu&longs;modi ergo omnia <lb/>cùm libris contineantur, meritò optimus qui&longs;que librorum bono­<lb/>rum perpetuitati atque in columitati fauere debet. </s> | |
| <s id="id000028">C. </s> | <s>Quæ enim verborum vitio potiùs quàm <lb/>arte vlla ob&longs;cura &longs;unt atque implicata, ve­<lb/>lut nodi fortuitò in &longs;eip&longs;os redeuntes, tum <lb/>quæ &longs;en&longs;u tenuia videntur, haud tamen den­<lb/>&longs;a, hæc &longs;ubtilitatis nomen non merentur. <lb/></s> |
| <s id="id000029">Caligulam exe­<lb/>cramur &longs;olum ob id quod Vergilij, & T. </s> | |
| <s id="id000030">Liuij &longs;cripta delere cogi­<lb/>tauerit. </s> | <s>Talia &longs;unt gracilia hominum crura ab ini­<lb/>tio praua nutritione, aliove ca&longs;u oblæ&longs;a. </s></p><p type="margin"> |
| <s id="id000031">Quid facturi e&longs;&longs;emus, &longs;i feci&longs;&longs;et quod cogitauerat? </s> | |
| <s id="id000032">E&longs;t in &longs;a­<lb/>pientum monumentis bonum &longs;ine malo, mens &longs;ine corporea labe: <lb/>Virtutes ab&longs;que uitijs, gratiæ & iucunditas &longs;ine &longs;orde, & immundi­<lb/>tia, uoluptas &longs;ine dolore, conuer&longs;atio ab&longs;que tædio, delitiæ ab&longs;que mi&longs;e<lb/>ria nuda, omnia bona præ&longs;tant, atque laudabilia ab omnibus morta­<lb/>litatis exuuijs libera, tantum commodi afferunt libri. </s> | <s><margin.target id="marg1"/>Subtilitatis <lb/>definitio.</s></p><p type="margin"> |
| <s id="id000033">Sed & in eo­<lb/>rum electione ac &longs;tudijs modus, ac medio critas quædam &longs;eruanda <lb/>e&longs;t, quæ &longs;i quis neglexerit non leui incommodo afficietur: eam an­<lb/>tiqui rationem alij proportionem appellarunt, non equidem etiam <lb/>in pertritis tam <expan abbr="facillimã">facillimam</expan>, ut rentur homines: nam in alijs rebus per­<lb/>ob&longs;curam e&longs;&longs;e fatentur, ego difficillimam puto undique, & magis for<lb/>&longs;an ubi non exi&longs;timamus. </s> | |
| <s id="id000034">Vnde plures decidere uidemus magnis <lb/>cum auxilijs, & euidenti &longs;pe: quid aliud e&longs;t in cau&longs;a quàm ignota <lb/>men&longs;ura rerum? </s> | <s><margin.target id="marg2"/>Difficultas <lb/>in opere <lb/>&longs;cribendo.</s></p><p type="main"> |
| <s id="id000035">quam tamen plerique tenere &longs;e putant. </s> | |
| <s id="id000036">Ergo, cùm <lb/>&longs;ummum bonum in hac men&longs;ura &longs;itum e&longs;&longs;e cernerem, ut clarè o&longs;ten<lb/>dunt mu&longs;icæ uoces, quæ non ni&longs;i indiuiduo (ut ita dicam) &longs;patio <lb/>&longs;eu loco &longs;tare po&longs;&longs;unt, ita & in figuris picturarum & &longs;tatuarum, & <lb/>diebus decretorijs, & negotijs ciuilibus oper&etail; pretium me factu­<lb/>rum exi&longs;timaui, &longs;i omnia hæc quæ latè patebant breuiter in unum <lb/>redegi&longs;&longs;em, <expan abbr="nõ">non</expan> tantum ne lectorem tædio afficerem, quàm ut quòd <lb/>aliàs do cui, breuibus tractationibus, & plura continerentur, & faci<lb/>lius docerentur. </s> | <s>Con&longs;tat ergo &longs;ubtilitas in tribus &longs;ub&longs;tan­<lb/><arrow.to.target n="marg3"/><lb/>tiis, accidentibus, ac repræ&longs;entationibus. <lb/></s> |
| <s id="id000037">Cum uerò bona fortuna quædam effeci&longs;&longs;et, ut tibi <lb/>libellum dedica&longs;&longs;em de Prouidentia ex con&longs;titutione temporum, <lb/>longe meliore occa&longs;ione nominis tui typographi obliti &longs;int, indi­<lb/>gnum fore putaui, ut non ærea (quemadmodum cum Glauco Dio<lb/>medes) cum aureis commutarem. </s> | |
| <s id="id000038">Itaque infinitis licet circumuentus <lb/>negotijs totus huic operæ in cubui, atque adeò ut præter &longs;pem unius <lb/>anni penè &longs;patio liber ab&longs;olueretur. </s> | <s>Eorum enim quorum e&longs;t &longs;cientia aliqua, <lb/>quædam &longs;unt, quædam autem non, &longs;ed &longs;o­<lb/>lùm e&longs;&longs;e videntur. </s> |
| <s id="id000039">Qui cum tibi (ut dixi) iam iurè <lb/>deberetur, eò tamen magis dedicandum putaui, quod non ego &longs;o­<lb/>lum quanquam id maximè, &longs;ed communis con&longs;en&longs;us ho­<lb/>minum exi&longs;timet, te &longs;ingulari uirtute omnibus <lb/>&longs;tudio&longs;is plurimum fauere, <lb/>Vale.</s> | |
| </p> | <s>Quæ videntur, alia qui­<lb/>dem nobis dormientibus, alia autem vigi­<lb/>lantibus alia per interiores &longs;en&longs;us, alia verò <lb/>per externos. </s> |
| </section> | |
| <section> | <s>Externi &longs;en&longs;us, quorum e&longs;t <lb/>ratio habenda, quatuor &longs;unt: tactus, vi&longs;us, <lb/>olfactus, auditus. </s> |
| <pb xlink:href="015/01/008.jpg"/> | |
| <p type="head"> | <s>Nam gu&longs;tus qua&longs;i con­<lb/>temnendus e&longs;&longs;e videtur. </s> |
| <s id="id000040">TABVLA PRO­<lb/>POSITIONVM DE <lb/>PROPORTIONIBVS.<lb/><arrow.to.target n="table1"/></s> | |
| </p> | <s>Horum &longs;ingulis <lb/>quadrifariam repræ&longs;entatio contingit: vel <lb/>quia non percipiunt quæ percipere debent, <lb/>velut cùm caro acu citra dolorem perfora­<lb/>tur: vel quia percipiunt, quod non e&longs;t, vt <lb/>ec&longs;ta&longs;i ac &longs;omniis: vel aliter quàm &longs;int, vt <lb/>magnitudines aut colores: aut non &longs;imili <lb/>ratione, vt in imagine. </s> |
| <table> | |
| <table.target id="table1"/> | <s>Videntur rur&longs;us &longs;ub <lb/>hoc genere plura e&longs;&longs;e, &longs;ed non &longs;unt. </s> |
| <row> | |
| <cell>I.</cell> | <s>Nam <lb/>oratio, auditus: pictura, &longs;culptura, vi&longs;us, &longs;pe­<lb/>cies imaginantis virtutis: &longs;criptura autem <lb/>vi&longs;u & auditu con&longs;tare videtur: vtraque au­<lb/>tem, tam &longs;criptura quàm oratio, auxilio in­<lb/>terioris &longs;en&longs;us con&longs;tant. </s> |
| <cell>Proportionem <emph type="italics"/>in proportionem duci, e&longs;t &longs;uperiores numeros atque inferiores inuicem ducere.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell><emph type="italics"/>pagina<emph.end type="italics"/> 6</cell> | <s>Quæ autem &longs;unt, <lb/>alia quidem &longs;ub&longs;tantiæ, alia accidentia. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Sub­<lb/>&longs;tantiarum aliæ quidem corporeæ, aliæ cor­<lb/>pore carent: atque hæ omnes immortales <lb/>atque incorruptibiles: carent enim contra­<lb/>rio, & in &longs;eip&longs;is &longs;ub&longs;i&longs;tunt. </s> |
| <cell>II.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportio extremorum producitur ex intermedijs.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Quæ igitur incor­<lb/>poreæ, aliæ quidem à nullis pendent, &longs;ed <lb/>aliorum &longs;unt cau&longs;æ, aliæ ab aliis. </s> |
| <cell>7</cell> | |
| </row> | <s>Quæ à <lb/>nullis pendeat, vna tantùm e&longs;t, Deus opti­<lb/>mus atque immen&longs;us, cuius fabrica e&longs;t <lb/>vniuer&longs;um ip&longs;um. </s> |
| <row> | |
| <cell>III.</cell> | <s>De illius intellectu, &longs;a­<lb/>pientia ac pote&longs;tate bonitatéque, inde de <lb/>vniuer&longs;i ortu, extremo loco tanquam de <lb/><arrow.to.target n="marg4"/><lb/>perfecti&longs;&longs;imo dicendum erit. </s> |
| <cell>S<emph type="italics"/>i proportio ex duabus proportionibus in quatuor terminis producatur, ip&longs;a uerò proportio inter duas alias quantitates fuerit con&longs;tituta: con&longs;urgent trecen­ti &longs;exaginta modi productionis proportionis.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>7</cell> | <s>Ad de vniuer&longs;i <lb/>ordine etiam ibidem erit con&longs;iderandum. <lb/></s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Nam vniuer&longs;um ordine con&longs;tat: ip&longs;um verò <lb/>in tempore, aut in illo tempus. </s> |
| <cell>IIII.</cell> | |
| <cell>S<emph type="italics"/>i fuerit proportio primi ad &longs;ecundum, producta ex proportionibus tertij ad quartum, & quinti ad &longs;extum, producetur etiam ex proportione tertij ad &longs;extum, & quinti ad quartum.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Septem igi­<lb/>tur hæc vltimo in libro tractanda erunt. <pb xlink:href="016/01/007.jpg" pagenum="358"/>Quæ autem pendent ab aliis, & corpore ca­<lb/>rent, alia aliorum &longs;unt cau&longs;æ, alia nullius. <lb/></s> |
| <cell>8</cell> | |
| </row> | <s>Et quæ aliorum &longs;unt cau&longs;æ, vt perpetuò <lb/>cau&longs;æ &longs;int corporibus etiam immortalibus <lb/>annectuntur, vocantúrque &longs;ub&longs;tantiæ pri­<lb/>mæ. </s> |
| <row> | |
| <cell>V.</cell> | <s>Quatuor igitur in his &longs;pectanda erunt, <lb/>vt intelligunt, vt producunt, vt manent <lb/>(in æuo enim e&longs;&longs;e videntur<emph type="italics"/>)<emph.end type="italics"/> vt mouent, at­<lb/>que corpori a&longs;&longs;i&longs;tunt. </s> |
| <cell>S<emph type="italics"/>i fuerit proportio primi ad &longs;ecundum, producta ex proportione tertij ad quartum, & quinti ad &longs;extum: erit proportio tertij ad &longs;extum, producta ex proportionibus primi ad &longs;ecundum, & quarti ad quintum.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>8</cell> | <s>Plurima verò in hoc <lb/>genere & in vltima tractatione ad libros de <lb/>æternitatis arcanis reiecta &longs;unt, quòd cùm <lb/>omnia hæc &longs;upra humanam mentem &longs;int <lb/>clariora, & quæ apertiùs demon&longs;trari pote­<lb/>rant, tùm generalia, tantùm huic negotio <lb/>pertinebant. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Quæ verò immortalia & in­<lb/>corporea nullius erant cau&longs;a: mortali cor­<lb/>pori annexa fuêre. </s> |
| <cell>VI.</cell> | |
| <cell>E<emph type="italics"/>x trecentis &longs;exaginta modis producendarum proportionum triginta &longs;ex tantum e&longs;&longs;e nece&longs;&longs;arios.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Alia igitur horum ma­<lb/>nife&longs;ta, alia de quibus e&longs;t dubitatio. </s> |
| <cell>9</cell> | |
| </row> | <s>Atque <lb/>illa &longs;i &longs;int præclara magis, dæmonas quidam <lb/>vocant, de quibus ante intelligentias tra­<lb/>ctabimus. </s> |
| <row> | |
| <cell>VII.</cell> | <s>Tum verò ante illud de xxiv. </s> |
| <cell>I<emph type="italics"/>n modis qui nece&longs;&longs;ariò producuntur ex duabus proportionibus, cum duæ quantitates ex illis quæ modos conficiunt, æquales fuerint: proportio producta ad quatuor quanti­tates omiologas reducetur.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>10</cell> | <s>ge­<lb/>neribus repræ&longs;entationum dictis, ob rei affi­<lb/>nitatem: plerique enim mirabilia &longs;unt, ad <lb/>hos veluti cau&longs;as referunt. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Verùm cùm an <lb/>&longs;int, nondum liqueat naturam &longs;pectantibus, <lb/>de his tantùm, velut de probabilibus loque­<lb/>mur, initium ab effectibus, &longs;olúmque id <lb/>cum dubitatione &longs;umentes. </s> |
| <cell>VIII.</cell> | |
| <cell>S<emph type="italics"/>i duarum proportionum &longs;uperiores numeri alternatim cum inferioribus multiplicen­tur atque coniungantur, erit proportio aggregati ad productum ex inferioribus in­uicem proportio, ex primis proportionibus compo&longs;ita.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>At de intelle­<lb/>ctus immortalitate, illiú&longs;que &longs;eparatione, <lb/>aliàs dictum e&longs;t. </s> |
| <cell>11</cell> | |
| </row> | <s>Reliquum e&longs;t igitur, vt de <lb/>propriis illius affectus loquamur. </s> |
| <row> | |
| <cell>IX.</cell> | <s>Sunt au­<lb/>tem artes, de quibus ante illa tractabimus, <lb/>tùm de rebus, quæ artibus ip&longs;is con&longs;tant. <lb/></s> |
| <cell>S<emph type="italics"/>i duarum proportionum &longs;uperiores numeri alternatim cum inferioribus multiplicen­tur, minusque productum ex maiore detrahatur, erit re&longs;idui ad productum ex in&longs;e­rioribus proportio uelut illa, quæ relinquitur detracta minore proportione ex ma­iore.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>11</cell> | <s>Ante artes, de &longs;cientiis atque intellectu di­<lb/>cendum erit. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Nam de Prudentia, in libris <lb/>de Sapientia di&longs;putauimus. </s> |
| <cell>X.</cell> | |
| <cell>S<emph type="italics"/>i fuerit alicuius quantitatis ad unam partem proportio, uelut alterius partis ad &longs;ecun­dam quantitatem, erit proportio cuiu&longs;uis quantitatis eiu&longs;dem generis ad &longs;ecundam compo&longs;ita proportio, ex proportionibus eiu&longs;dem quantitatis, a&longs;&longs;umptæ ad utranque partem primæ quantitatis &longs;eor&longs;um.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>At priùs de Ani­<lb/>ma & Intellectu dicendum erit, quoniam <lb/>non e&longs;t &longs;cientia, neque principiorum cogni­<lb/>tio ab&longs;que illis. </s> |
| <cell>11</cell> | |
| </row> | <s>Atque po&longs;t hæc de leuioris <lb/>cuiu&longs;dam generis &longs;ubtilitatibus &longs;eu inutili­<lb/>bus, quæ nec ad artem, quòd non confe­<lb/>rant: nec ad &longs;cientiam, quòd non demon­<lb/>&longs;trentur, referri queunt. </s> |
| <row> | |
| <cell>XI.</cell> | <s>Rur&longs;us, vt anima <lb/>corpori mortali annectitur, &longs;en&longs;us fiunt: <lb/>atque inde cùm &longs;en&longs;us non &longs;int, ni&longs;i etiam <lb/>&longs;en&longs;ibilia, tum verò &longs;en&longs;u &longs;en&longs;ibilia perci­<lb/>piente voluptas &longs;it, antea de his tribus di­<lb/>cendum erit, &longs;cilicet de &longs;en&longs;u, &longs;en&longs;ibilibus, <lb/>ac voluptate. </s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportio aggregati quarumlibet duarum quantitatum ad aggregatum duarum æqua­lium <expan abbr="quantitatũ">quantitatum</expan> e&longs;t, compo&longs;ita ex proportionibus primis, & diui&longs;a per duplam.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>12</cell> | <s>Colores tamen ad luminis tra­<lb/>ctationem ob commodum reiicimus. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Cor­<lb/>porearum verò &longs;ub&longs;tantiarum aliæ quidem <lb/>immortales, vt cœlum: aliæ corruptioni <lb/>obnoxiæ. </s> |
| <cell>XII.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>ropo&longs;itis duabus proportionibus unam alteri iungere ab&longs;que multiplicatione.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Horum etiam quædam &longs;implices, <lb/>aliæ mixtæ. </s> |
| <cell>12</cell> | |
| </row> | <s>Atque omnium horum &longs;unt <lb/>principia quædam, velut locus & motus, <lb/>& corporum repugnantia, & certa men&longs;u­<lb/>ra &longs;ub&longs;tantiæ: neque enim di&longs;&longs;olui pote&longs;t <lb/>corpus in incorporea, neque vacuum admit­<lb/>titur. </s> |
| <row> | |
| <cell>XIII.</cell> | <s>Tum etiam forma e&longs;t principium, at­<lb/>que communis cum aliis tam generabilibus, <lb/>quàm ingenerabilibus corporibus. </s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportio confu&longs;a aggregata primæ & tertiæ quatuor quantitatum omiologarum ad aggregatum &longs;ecundæ & quartæ, e&longs;t uelut compo&longs;ita ex ei&longs;dem diui&longs;a per du­plam.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>13</cell> | <s>Igitur de <lb/>omnibus his quinque, tum de materia, pri­<lb/>mo loco, atque in primo libro tractandum <lb/>erit. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Po&longs;t hæc de quatuor elementis <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/> tot <lb/>enim exi&longs;timantur <emph type="italics"/>)<emph.end type="italics"/> inde de cœlo, pò&longs;t de <lb/>luce, lumine atque coloribus. </s> |
| <cell>XIIII.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportiones confu&longs;æ & coniunctæ in tribus quantitatibus inuicem commutantur.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Inde ad com­<lb/>po&longs;ita corpora de&longs;cendendum. </s> |
| <cell>13</cell> | |
| </row> | <s>Horum quæ­<lb/>dam perfecta, quædam imperfecta, de qui­<lb/>bus primò dicendum erit. </s> |
| <row> | |
| <cell>XV.</cell> | <s>Con&longs;tant hæc mi­<lb/>&longs;tione. </s> |
| <cell>S<emph type="italics"/>i fuerint quatuor quantitates proportio confu&longs;a, aggregati primæ & tertiæ, ad aggre­gatum &longs;ecundæ & quartæ, erit ut monadis addito prouentu, qui fit diui&longs;a differentia, differentiarum primæ & &longs;ecundæ, atque quartæ & tertiæ, per aggregatum tertiæ & quartæ ad ip&longs;am monadem.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>14</cell> | <s>De mi&longs;tione igitur quinto loco di­<lb/>cendum erit. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Perfectorum autem corporum <lb/>& quæ viuunt, quædam vitam in &longs;eip&longs;is <lb/>habent, atque horum alia aqueæ &longs;ub&longs;tan­<lb/>tiæ, quæ Metalla vocantur: quædam ter­<lb/>reæ, quæ Lapides dicuntur: Cùm verò hæc <lb/>generatione & corruptione, & mutatione <lb/>qualitatum fiant, imprimis de metallis: de <lb/>mutatione qualitatum, quam barbari vo­<lb/>cant Altercationem, dicendum erit: pò&longs;t <lb/>de Lapidibus. <!-- KEEP S--></s> |
| <cell>XVI.</cell> | |
| <cell>O<emph type="italics"/>mnium quatuor quantitatum propo&longs;ita prima, quæ non minorem habet proportio­nem ad &longs;uam corre&longs;pondentem quàm alia ad aliam, erit proportio confu&longs;a illarum,<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Eorum autem quæ vitam <lb/>aliundè trahunt, quædam motu carent, vt <lb/>arbores, & herbæ, de quibus octauo loco <lb/>dicendum e&longs;t: pò&longs;t de his quæ motu prædi­<lb/>ta &longs;unt, non tamen &longs;emine generantur. </s> |
| <cell/> | |
| </row> | <s>At <lb/>de generatione tali dicendum erit: &longs;icut in <lb/>decimo de Generatione, quæ &longs;emine in ani­<lb/>malibus fit. </s> |
| <pb xlink:href="015/01/009.jpg"/> | |
| <row> | <s>Atque hæc animalia intellectu <lb/>carent. </s> |
| <cell/> | |
| <cell><emph type="italics"/>ut producti ex aggregato primæ & tertiæ, in tertiam ad productum ex aggre gato tertiæ & omiotatæ ad &longs;ecundam in ip&longs;am quartam.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>De corpore verò, quod &longs;ummam <lb/>perfectionem con&longs;ecutum e&longs;t, <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/> illud autem <lb/>e&longs;t homo ) cur factum &longs;it, & de illius for­<lb/>ma atque actionibus dicendum erit. </s> |
| <cell>14</cell> | |
| </row> | <s>Duode­<lb/>cimus verò ea tractat de illo, quæ ad cor­<lb/>pus pertinent, atque hæc quatuor &longs;unt ge­<lb/>nerum: quædam enim aliis &longs;unt communia <lb/>animalibus, quædam propria: quædam &longs;unt <lb/>actiones ex &longs;ub&longs;tantiæ propria quadam na­<lb/>tura, quædam verò quæ ad illius manife­<lb/>&longs;tam &longs;tructuram referuntur. </s> |
| <row> | |
| <cell>XVII.</cell> | <s>Iam verò & <lb/>quædam &longs;unt accidentia, de quibus dicen­<lb/>dum e&longs;t, velut grauitas, leuitas: hæc au­<lb/>tem in elementis, den&longs;itas, raritas, a&longs;pe­<lb/>ritas, lenitas, durities, mollities: atque <lb/>hæc in mi&longs;tis, communiáque, velut genitis <lb/>nitor, per&longs;picuitas, figuráque genitis &longs;o­<lb/>lùm. </s> |
| <cell>O<emph type="italics"/>mnes duæ proportiones conuer&longs;æ producunt æqualem proportionem.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>15</cell> | <s>Quædam verò de aliis tantùm dicun­<lb/>tur, vt generatio, corruptio, nutritio, mu­<lb/>tatio, auctio, attractio, retentio, conco­<lb/>ctio, expul&longs;io. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Subtilitas verò in omnibus <lb/>his, quorum genera numerauimus. </s> |
| <cell>XVIII.</cell> | |
| <cell>S<emph type="italics"/>i fuerint quotlibet quantitates in continua proportione multiplici præter, <expan abbr="ultimã">ultimam</expan> proportio uerò penultimæ ad ultimam, qualis re&longs;idui primæ ad &longs;ecundam, erit primæ ad aggregatum reliquarum, uelut penultimæ ad ultimam.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Quod <lb/>igitur tot &longs;int, de quibus tractandum e&longs;t, & <lb/>quòd plura e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;int, tùm verò quæ <lb/>de illis demon&longs;tranda, & quo ordine, abun­<lb/>dè me explica&longs;&longs;e reor. </s> |
| <cell>15</cell> | |
| </row> | <s>Vnde non leuis vti­<lb/><arrow.to.target n="marg5"/><lb/>litas ex tanto labore, &longs;ed quanta vnquam <lb/>alia ex tractatione po&longs;&longs;it haberi, &longs;eu ad <lb/>vnum tantùm genus, &longs;eu ad plurima refe­<lb/>ratur. </s> |
| <row> | |
| <cell>XIX.</cell> | <s>Primùm enim ad omnem naturæ co­<lb/>gnitionem confert, & ad difficilium rerum <lb/>&longs;cientiam, & ob&longs;curarum inuentionem, li­<lb/>bris quoque interpretandis omnibus aliqua <lb/>in parte auxiliatur. </s> |
| <cell>S<emph type="italics"/>i fuerint aliquot quantitates arithmeticæ omiologæ, quarum exce&longs;&longs;us &longs;it æqualis minimè, omnibus autem deficientibus &longs;upplementa ad æqualitatem maximè adiungantur, erunt quadrata omnium quantitatum æqualium, adiecto rur&longs;us quadrato primæ cum eo quod fit ex minima primi ordinis in aggregatum o­mnium quantitatum eiu&longs;dem, tripla aggregato quadratorum omnium quanti tatum primi ordinis pariter acceptis.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>17</cell> | <s>Artium vires docet, ac <lb/>noua quædam &longs;citu iucunda common&longs;trat, <lb/>tum ex his etiam, quæ ad comparandas di­<lb/>uitias, & opes non parùm momenti afferunt. <lb/></s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Decernit & circa antiquas, & non leues du­<lb/>bitationes, quid verum &longs;it, velut in chymi­<lb/>cis. </s> |
| <cell>XX.</cell> | |
| <cell>C<emph type="italics"/>um fuerint quatuor quantitates, fueritque <expan abbr="&longs;ecũda">&longs;ecunda</expan> æqualis tertiæ, aut prima æqualis quartæ, erit proportio primæ ad quartam, aut tertiæ ad &longs;ecundam, producta ex proportionibus primæ ad &longs;ecundam & tertiæ ad quartam.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>O&longs;tendit & prodigio&longs;a opera tùm natu­<lb/>ræ, tùm artis. </s> |
| <cell>21</cell> | |
| </row> | <s>Reuocat & antiqua in v&longs;um <lb/>inuenta, quæ vetu&longs;tate, vel bellis gra­<lb/>ui&longs;&longs;imis excoluerunt. </s> |
| <row> | |
| <cell>XXI.</cell> | <s>Et quæ &longs;en&longs;ibus ad­<lb/>miranda videntur, cur fiant, in omni­<lb/>bus edocet. </s> |
| <cell>C<emph type="italics"/>um decu&longs;&longs;atim ducta fuerit prima in quartam, & &longs;ecunda in tertiam, produ­ctumque primæ in quartam, diui&longs;um fuerit per productum &longs;ecundæ in tertiam, erit proportio primæ ad &longs;ecundam, diui&longs;a per proportíonem tertiæ ad quar­tam.<emph.end type="italics"/> E<emph type="italics"/>t &longs;imiliter interpo&longs;ita omiologa.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>22</cell> | <s>Iam verò propo&longs;itum rem ag­<lb/>grediamur. </s></p><p type="margin"> |
| </row> | |
| <row> | <s><margin.target id="marg3"/>Subtilitas in <lb/>quib. </s> |
| <cell>XXII.</cell> | |
| <cell>C<emph type="italics"/>um fuerit proportio primæ ad &longs;ecundam maior quàm tertiæ ad quartam, erit confu&longs;a ex his maior quàm tertiæ ad quartam, minor autem quàm primæ ad &longs;ecundam.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>&longs;it. <lb/></s> |
| <cell>23</cell> | |
| </row> | <s>Quæ <expan abbr="tractã-da">tractan­<lb/>da</expan> &longs;int in <lb/>his libris.</s></p><p type="margin"> |
| <row> | |
| <cell>XXIII.</cell> | <s><margin.target id="marg4"/>Ordo li­<lb/>brorum.</s></p><p type="margin"> |
| <cell>O<emph type="italics"/>mnis motus naturalis ad locum &longs;uum e&longs;t: ideò per rectam lineam fit.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>23</cell> | <s><margin.target id="marg5"/>Vtilitas.</s></p><p type="main"> |
| </row> | |
| <row> | <s>Hylen e&longs;&longs;e, o&longs;tendit rerum ip&longs;arum per­<lb/><arrow.to.target n="marg6"/><lb/>petua generatio, quæ &longs;emper ex aliquo fit <lb/>alio. </s> |
| <cell>XXIIII.</cell> | |
| <cell>O<emph type="italics"/>mnis motus circularis uoluntarius e&longs;t.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Etenim frumenta ex terra & humore, <lb/>& animalia ex &longs;emine, & &longs;anguine, vel <lb/>ouis, & cinis ex lignis: nec quicquam tam <lb/>pu&longs;illum e&longs;t, quòd ex nullo fiat. </s> |
| <cell>23</cell> | |
| </row> | <s>Nec &longs;uffi­<lb/>cit, vt aliquid præ&longs;it, cùm non ex arundi-<pb xlink:href="016/01/008.jpg" pagenum="359"/>ne, aut &longs;tipula multus cinis fieri po&longs;&longs;it, ex <lb/>multa verò quercu paucus nunquam cinis <lb/>euadet. </s> |
| <row> | |
| <cell>XXV.</cell> | <s>Itaque aliquid in generatione om­<lb/>ni commune manet, quod materiam pri­<lb/>mam dicimus aut hylen. </s> |
| <cell>T<emph type="italics"/>res &longs;unt motus omnino &longs;implices naturalis, uoluntarius, & uiolentus.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>24</cell> | <s>Cùm enim aliquid <lb/>generatur ex alio, &longs;i forma perit (aliter enim <lb/>e&longs;&longs;et idem ac non e&longs;&longs;et) manente aliquo ma­<lb/>teriam illud e&longs;&longs;e, nece&longs;&longs;e e&longs;t. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>O&longs;tendit idem <lb/>corruptio, cùm nihil pror&longs;us dum corrum­<lb/>pitur, pereat. </s> |
| <cell>XXVI.</cell> | |
| <cell>M<emph type="italics"/>otus ergo compo&longs;iti quatuor nece&longs;&longs;ariò &longs;unt &longs;pecies.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Nam malum putre&longs;cit, & in <lb/>vermes tran&longs;it: & ligna dum vruntur, in <lb/>cineres: & aquam in vapores calore ignis, <lb/>aut &longs;olis, vel fumum permutatur. </s> |
| <cell>24</cell> | |
| </row> | <s>E&longs;t au­<lb/>tem vapor & fumus aliquid: nam & homi­<lb/>nem &longs;uffocat, & &longs;i colligatur, denuò tran­<lb/>&longs;it in guttas aquæ. </s> |
| <row> | |
| <cell>XXVII.</cell> | <s>Manife&longs;tum e&longs;t igitur <lb/>aliquid e&longs;&longs;e in rerum natura &longs;ub forma lati­<lb/>tans, quod nec per generationem fit, nec <lb/>corruptione ip&longs;a interit: atque hoc ip&longs;um <lb/>vt primum quoddam, & quod multis &longs;ub­<lb/>iicitur formis, materiam primam vocare <lb/>&longs;olemus ingenitam, & nunquam interitu­<lb/>ram. </s> |
| <cell>M<emph type="italics"/>otus uoluntarius e&longs;t in loco: naturalis ad locum: uiolentus ex loco.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>25</cell> | <s>Manet autem atque e&longs;t: quod enim <lb/>manet e&longs;t. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Materia igitur actu e&longs;t talis, qua­<lb/>lem de&longs;crip&longs;imus: verùm formis compara­<lb/>ta, potentia e&longs;t: illas enim &longs;u&longs;cipere pote&longs;t. <lb/></s> |
| <cell>XXVIII.</cell> | |
| <cell>M<emph type="italics"/>otus quilibet uoluntarius aut uiolentus in aliquo medio fit.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Ad formam igitur comparata materia, po­<lb/>tentia e&longs;t, in &longs;eip&longs;a verò actu. </s> |
| <cell>25</cell> | |
| </row> | <s>Quemadmo­<lb/>dum fœtus cùm nondum perfectus e&longs;t, in­<lb/>fans potentia e&longs;t, &longs;ed talis, qualis fœtus actu <lb/>e&longs;t: e&longs;t enim hoc quidem &longs;ic delineatum com­<lb/>mi&longs;tum, ac tale quale videtur. </s> |
| <row> | |
| <cell>XXIX.</cell> | <s>Cùm autem <lb/>ad formam infantis comparatur, potentia <lb/>e&longs;&longs;e dicitur: nam &longs;i actu e&longs;&longs;et, e&longs;&longs;et infans <lb/><arrow.to.target n="marg7"/><lb/>iam, non autem fœtus. </s> |
| <cell>O<emph type="italics"/>mnis motus uoluntarius æqualis e&longs;t &longs;emper: &longs;impliciter etiam quilibet alius mo­tus.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>25</cell> | <s>Materia igitur pri­<lb/>ma actu e&longs;t, atque ( vt ita dicam ) imminu­<lb/>to: ad formas comparata, potentia e&longs;t: nam <lb/>ni&longs;i potentia ad illas e&longs;&longs;et, eas nunquam <lb/>&longs;u&longs;ciperet: neque enim ex lapide homo fit, <lb/>quia lapis ad hominis formam &longs;u&longs;cipiendam <lb/>potentiam non habet. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Complexa verò à for­<lb/>ma, cui tunc &longs;ubiacet, actum con&longs;equitur <lb/>perfectiorem, non tamen perfectum: actus <lb/>enim perfectus e&longs;t, qui potentia omninò <lb/>caret. </s> |
| <cell>XXX.</cell> | |
| <cell>I<emph type="italics"/>n omni corpore mobili in medio partes medij re&longs;i&longs;tunt obuiæ, aliæ impel­lunt.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Dicemus igitur ficus materiam per <lb/>&longs;e con&longs;ideratam actu e&longs;&longs;e, &longs;ed tenui admo­<lb/>dum: vt verò ad alienas formas compara­<lb/>tur, potentia quidem ad illas: vt autem pro­<lb/>priè ficus formæ &longs;ubiacet, actu con&longs;i&longs;tere. <lb/></s> |
| <cell>26</cell> | |
| </row> | <s>Sed nec materia prima omnibus e&longs;t &longs;poliata <lb/>rebus: cùm enim <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/>vt dixi ) neque ex pugil­<lb/>lo paleæ, ferri pugillus ob materiæ paucita­<lb/>tem, nec rur&longs;us ex ferri pugillo, paleæ pu­<lb/>gillus ob illius redundantiam, &longs;equitur <lb/>vt materia prima quantitatem quandam <lb/>retineat, quam indefinitam vocamus. </s> |
| <row> | |
| <cell>XXXI.</cell> | <s>Nam­<lb/><arrow.to.target n="marg8"/><lb/>que non &longs;ibi certos de&longs;cribit limites, cùm <lb/>modò &longs;ub forma maius complendo &longs;pa­<lb/>tium, modò minùs latitet. </s> |
| <cell>O<emph type="italics"/>mnis motus naturalis in æquali medio ualidior e&longs;t in fine quàm in principio.<emph.end type="italics"/>V<emph type="italics"/>iolentus contrà.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>26</cell> | <s>Nam &longs;i ex terra <lb/>ignis fiat, ampliorem occupat locum: qua­<lb/>re materia illa prior, quæ minori &longs;ubiicie­<lb/>batur quantitati, mutatione formæ maio­<lb/>rem locum impleuit. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Circum&longs;criptos tamen <lb/>habet limites magnitudinis ac paruitatis, <lb/>intra quos ceu quidam Proteus infinitos ma­<lb/>gnitudinis tèrminos &longs;ubit. </s> |
| <cell>XXXII.</cell> | |
| <cell>O<emph type="italics"/>mne mobile naturaliter motum &longs;eu uiolenter uelocius mouetur in medio rariore quàm den&longs;iore.<emph.end type="italics"/> M<emph type="italics"/>aior quoque e&longs;t proportio finis motus in corpore rariore ad finem motus in corpore den&longs;iore quàm principij.<emph.end type="italics"/> I<emph type="italics"/>n uiolento autem celerius perueniret ad finem motus in corpore den&longs;iore.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Quúmque hæc <lb/>quantitatis certa determinatio illi actu in­<lb/>hæreat, quid mirum e&longs;t ip&longs;am materiam pri­<lb/>mam, propter quam magnitudo ip&longs;a e&longs;t <lb/>con&longs;tituta, actu e&longs;&longs;e, ac &longs;ub&longs;i&longs;tere? </s> |
| <cell>27</cell> | |
| </row> | <s>ob&longs;cu­<lb/>riùs hæc quidem ab aliis dicta &longs;unt, non &longs;o­<lb/>lùm ob rei ip&longs;ius &longs;ubtilitatem, &longs;ed quòd ple­<lb/>rique dum quæ non perfectè a&longs;&longs;equebantur, <lb/>&longs;cribere vellent, &longs;ermonibus non tantùm <lb/>ob&longs;curius, &longs;ed etiam ambiguis tractationem <lb/>ip&longs;am inuoluunt. </s> |
| <row> | |
| <cell>XXXIII.</cell> | <s>Porrò ad materiæ &longs;cien­<lb/>tiam, imò e&longs;&longs;entiam &longs;equitur, vt cùm for­<lb/>mas ip&longs;as aduenientes impedimus, prior re­<lb/>maneat: atque eo modo aqua frigida in &longs;an­<lb/>guineis temperantiam con&longs;eruat, bilis pro­<lb/>hibendo generationem. </s> |
| <cell>O<emph type="italics"/>mnia duo mobilia æqualis undique magnitudinis quæ æquali in tempore æqualia &longs;pacia pertran&longs;eunt in diuer&longs;is &longs;ub&longs;tantia medijs nece&longs;&longs;e e&longs;t, ut &longs;it ponderis ad pondus, quem ad modum medij ad medium proportio duplicata.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>27</cell> | <s>Etenim cùm nece&longs;­<lb/>&longs;e &longs;it materiam primam &longs;emper &longs;ub aliqua <lb/>iacere forma, &longs;i &longs;ub&longs;equens impediatur ar­<lb/><arrow.to.target n="marg9"/><lb/>te, vel ca&longs;u, priorem formam manere ne­<lb/>ce&longs;&longs;e e&longs;t. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Inde igitur tota præ&longs;eruandi me­<lb/>thodus ortum habuit. </s> |
| <cell>XXXIIII.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportio corporis cubi ad &longs;uam &longs;uperficiem quadratam, e&longs;t uelut eiu&longs;dem &longs;uperfi ciei, ad latus eiu&longs;dem uerò ad monadem.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Similiter & in tran&longs;­<lb/>mutationibus par materiæ quantitas requi­<lb/>renda fuit, cùm maior aut minor oportuna <lb/>e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;it. </s> |
| <cell>28</cell> | |
| </row> | <s><expan abbr="Atq;">Atque</expan> ea ratione ex con&longs;imili­<lb/>bus con&longs;imilia magis fiunt, quàm ex di&longs;&longs;imi­<lb/>libus. </s> |
| <row> | |
| <cell>XXXV.</cell> | <s>Rur&longs;us rari ac den&longs;i ratio à materiæ <lb/>multitudine, aut paucitate &longs;umpta e&longs;t: ve­<lb/>rùm de his inferiùs dicemus. </s> |
| <cell>V<emph type="italics"/>ocum magnitudines excre&longs;cunt in acumine, non in grauitate, finis autem e&longs;t in utroque extremo.<emph.end type="italics"/> P<emph type="italics"/>ropter hoc minima facta uariatione in hypate acutæ uix ferunt.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>29</cell> | <s>Cùm itaque <lb/>materia ab initio tota fui&longs;&longs;et, imple&longs;&longs;étque <lb/>hoc concauum orbis, nec po&longs;&longs;et finiri, va­<lb/>cuum e&longs;&longs;e non poterat: nam vacuo aucto, <lb/><arrow.to.target n="marg10"/><lb/>materiam tolli nece&longs;&longs;e erat. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Multa etiam <lb/>erant, quæ vacuum e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;e demon­<lb/>&longs;trabant, et&longs;i Heron in &longs;piritualibus illud <lb/>e&longs;&longs;e o&longs;tendere nitatur: verùm non e&longs;t &longs;a­<lb/>pientis omnia ab&longs;urda refellere: nec no&longs;tri <lb/>multò minùs in&longs;tituti, quæ ab euidentibus <lb/>rationibus po&longs;&longs;unt demon&longs;trari, ob&longs;curiori­<lb/>bus argumentis pro&longs;equi. </s> |
| <cell>XXXVI.</cell> | |
| <cell>S<emph type="italics"/>i proportio per proportionem minorem æquali ducatur, proportio minor pro­<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Quòd igitur va­<lb/>cuum non &longs;it, folles o&longs;tendunt occlu&longs;i, qui <lb/>&longs;i nimium di&longs;tendantur ac violenter fran­<lb/>guntur: nam locus capacior factus, cùm <lb/>nec aëre impleri po&longs;&longs;it, tantam tenuitatem <lb/>non admittente, nec vacuum dari queat, &longs;u­<lb/>pere&longs;t tertium vt folles ip&longs;i di&longs;rumpantur. <lb/></s> |
| <cell/> | |
| </row> | <s>Huius igitur vacui nece&longs;&longs;itate aqua a&longs;cen­<lb/>dit, dum per canalem &longs;ugimus, pronáque de­<lb/>&longs;cendit, hauriens &longs;itulam ex vrceolo. </s> |
| <pb xlink:href="015/01/010.jpg"/> | |
| <row> | <s>Hæc <lb/>autem infrà demon&longs;trabuntur. </s></p><p type="margin"> |
| <cell/> | |
| <cell><emph type="italics"/>ducetur.<emph.end type="italics"/> V<emph type="italics"/>nde manife&longs;tum e&longs;t duas proportiones minores æqualitate <expan abbr="inuic&etilde;">inuicem</expan> du ctas proportionem minorem unaquaque illarum producere.<emph.end type="italics"/></cell> | <s><margin.target id="marg6"/>Materiam <lb/>primam e&longs;&longs;e.</s></p><p type="margin"> |
| <cell>30</cell> | |
| </row> | <s><margin.target id="marg7"/>Materiam <lb/>primam <lb/>actu e&longs;&longs;e.</s></p><p type="margin"> |
| <row> | |
| <cell>XXXVII.</cell> | <s><margin.target id="marg8"/>Materiam <lb/>primam <lb/>quandam <lb/>retinere.</s></p><p type="margin"> |
| <cell>S<emph type="italics"/>i plures homines, quorum per &longs;e nauim mouere poßint, aut pondus ferre &longs;imul iuncti eam moueant, aut pondus ferant, erunt illæ proportiones coniunctæ non productæ.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>30</cell> | <s><margin.target id="marg9"/>Præ&longs;eruandi <lb/>methodus <lb/>vnde ortum <lb/>habuerit.</s></p><p type="margin"> |
| </row> | |
| <row> | <s><margin.target id="marg10"/>Vacuum non <lb/>e&longs;&longs;e.</s></p><p type="main"> |
| <cell>XXXVIII.</cell> | |
| <cell>O<emph type="italics"/>mne corpus tantum re&longs;i&longs;tit motui contrario &longs;uo natúrali, quantum mouetur oc­culto motu quie&longs;cendo.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Hac ratione lucerna mirabilis excogitata <lb/><arrow.to.target n="marg11"/><lb/>e&longs;t, turris formâ vndequaque conclu&longs;a, &longs;o­<lb/>lóque foramine D, contenta, per quod <lb/>oleum ip&longs;um infunditur, donec tota implea­<lb/>tur. </s> |
| <cell>31</cell> | |
| </row> | <s>Solida e&longs;t ex &longs;tanno, cúmque conuer­<lb/>titur, vt nunc iacet, oleum effundi per D, <lb/>non pote&longs;t.</s> |
| <row> | |
| <cell>XXXIX.</cell> | <s>Nam &longs;i effunderetur, quod e&longs;t <lb/>in C, de&longs;cenderet grauis & vacui ratione ad <lb/>D: & quod e&longs;&longs;et in B, ad C: & quod e&longs;&longs;et <lb/>in A: ad B: igitur vacuum in A, relinque­<lb/>retur. </s> |
| <cell>A<emph type="italics"/>b æquali aut minore ui quàm &longs;it impedimentum non fit motus.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>31</cell> | <s>Ne igitur vacuum in A, relinquatur, <lb/><figure id="id.016.01.008.1.jpg" xlink:href="016/01/008/1.jpg"/><lb/>manet: quare etiam in B, oleum, & in C <lb/>& in D: nihil ergo effunditur. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Sed quonam <lb/>pacto igitur dum accen&longs;o ellychnio in F, <lb/>oleum con&longs;umitur, per E, canalem ex ip&longs;o <lb/>D, exire pote&longs;t, itaque ad vacui rationem <pb xlink:href="016/01/009.jpg" pagenum="360"/>rur&longs;us peruenire videtur nece&longs;&longs;arium? </s> |
| <cell>XL.</cell> | |
| <cell>O<emph type="italics"/>mne corpus &longs;phæricum tangens planum in puncto mouetur ad latus per quam­cunque uim, quæ medium diuidere pote&longs;t.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Siue <lb/>enim trahatur caloris vi, &longs;eu &longs;pontè de&longs;cen­<lb/>dat oleum, quantum ad vacui rationem at­<lb/>tinet, nihil intere&longs;&longs;e videtur. </s> |
| <cell>31</cell> | |
| </row> | <s>Attamen ex­<lb/>perimentum edocet, ardere quidem lucer­<lb/>nam, & &longs;ic &longs;en&longs;im vacuam reddi: &longs;pontè <lb/>autem oleum nequaquam de&longs;cendere. </s> |
| <row> | |
| <cell>XLI.</cell> | <s>Cau­<lb/>&longs;a igitur e&longs;t, quòd ignis calefaciendo rariùs <lb/>ac tenuiùs efficit oleum: id rarius factum <lb/>intume&longs;cit, & per D, foramen exuberat, <lb/>leui&longs;&longs;imáque eius pars interim a&longs;cendit ad <lb/>&longs;ummum lucernæ, vbi A, &longs;crip&longs;imus: quæ <lb/>cum multo aëre referta &longs;it, locum aëre com­<lb/>plet, ac &longs;ic &longs;en&longs;im augetur, dum <expan abbr="oleũ">oleum</expan> effundi­<lb/>tur. </s> |
| <cell>S<emph type="italics"/>i fuerint duæ quantitates &longs;umaturque toties <expan abbr="aggregatũ">aggregatum</expan> maioris & minoris, quo­ties aggregatum minoris & maioris, erit proportio confu&longs;a maioris aggregati ad minus, minor quam multiplicis maioris ad multiplex minoris.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>32</cell> | <s>Quamobrem & illud diligenter cauere <lb/>nece&longs;&longs;arium e&longs;t, ne canalis D E F, iu&longs;to bre­<lb/><arrow.to.target n="marg12"/><lb/>uior &longs;it, aut ellychnium in F, maius: nam <lb/>vtroque modo oleum nimio calore celeriùs <lb/>intume&longs;cit, adeò vt effundatur. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Hac ratione <lb/>excogitarunt Athenien&longs;es lucernam ante <lb/>Mineruæ &longs;imulachrum, quæ toto anno ar­<lb/>deret. </s> |
| <cell>XLII.</cell> | |
| <cell>T<emph type="italics"/>rahentium nauim, aut ferentium pondera proportiones in &longs;e inuicem, quomodo ducere oporteat con&longs;iderare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Nam A B C D, &longs;patium auctum erat <lb/>iuxta multitudinem dierum anni: commo­<lb/>diùs for&longs;an fuerit, &longs;i &longs;ubere craticulæ ferreæ <lb/>&longs;u&longs;tententur. </s> |
| <cell>32</cell> | |
| </row> | <s>Ideóque in va&longs;e maximo <lb/>oleum effu&longs;um, per&longs;euerante flamma el­<lb/>lychnij &longs;ufficiet in totum annum. </s> |
| <row> | |
| <cell>XLIII.</cell> | <s>Vt verò <lb/>per&longs;eueret flamma, ellychnium comburi non <lb/>debet. </s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>roductionem ad additionem retrahere.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>33</cell> | <s>Tale fit è ligno Carpa&longs;io, hoc enim <lb/>non vritur: aut, vt inferiùs docebimus, è la­<lb/>pidum cru&longs;tarum filis. <lb/><arrow.to.target n="marg13"/></s></p><p type="margin"> |
| </row> | |
| <row> | <s><margin.target id="marg11"/>Lucerna mi­<lb/>rabilis.</s></p><p type="margin"> |
| <cell>XLIIII.</cell> | |
| <cell>S<emph type="italics"/>i fuerit proportio motoris ad id quod e&longs;t maximum non mouens, & &longs;patium & tempus, nota erit etiam reliquorum nota.<emph.end type="italics"/></cell> | <s><margin.target id="marg12"/>Lucernatoto <lb/>anno <expan abbr="ard&etilde;s">ardens</expan>.</s></p><p type="margin"> |
| <cell>33</cell> | |
| </row> | <s><margin.target id="marg13"/>Vbique tria <lb/>&longs;unt, mate­<lb/>ria, forma <lb/>& anima.</s></p><p type="main"> |
| <row> | |
| <cell>XLV.</cell> | <s>Materia igitur vbique e&longs;t, illa verò &longs;ine <lb/>forma e&longs;&longs;e non pote&longs;t, quare & formam vbi­<lb/>que e&longs;&longs;e nece&longs;&longs;e e&longs;t: &longs;ed & animam quan­<lb/>dam, &longs;eu quòd vbique fiat generatio, &longs;eu <lb/>quod magis ad præ&longs;entem attinet tractatio­<lb/>nem, in quocunque corpore, cùm extra lo­<lb/>cum &longs;uum fuerit, motus principium e&longs;&longs;e vi­<lb/>deatur. </s> |
| <cell>R<emph type="italics"/>ationem &longs;tateræ o&longs;tendere.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>34</cell> | <s>At motus non ab anima, &longs;ed à na­<lb/>tura e&longs;t. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Mea nihil intere&longs;t, modò ( quod ad <lb/>præ&longs;entem mihi &longs;olùm tractationem nece&longs;­<lb/>&longs;arium e&longs;t ) fatearis principium e&longs;&longs;e quod­<lb/>dam motus: nam de anima, an omnis natu­<lb/>ra anima &longs;it po&longs;teriùs con&longs;iderandum. </s> |
| <cell>XLVI.</cell> | |
| <cell>A<emph type="italics"/>n &longs;it aliqua proportio & qualis inter animam & uitas, & &longs;ua corpora con&longs;ide­rare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Nunc <lb/>&longs;atis &longs;it, cùm mi&longs;ta omnia &longs;int corporea aut <lb/>&longs;implicia, quædam ex his vt leuia &longs;ursùm, <lb/>alia deorsùm ferri vt grauia: neque verò <lb/>impelluntur: nam violenter ad propria re­<lb/>mearent: nec trahuntur: locus enim acci­<lb/>dens e&longs;t, & elementum ip&longs;um non trahit <lb/>vbique: vt cùm aqua &longs;ursùm fuerit. </s> |
| <cell>35</cell> | |
| </row> | <s>Inti­<lb/>mum igitur e&longs;t, quo mouetur elementum, <lb/>aut ab elemento mixtum. </s> |
| <row> | |
| <cell>XLVII.</cell> | <s>Dico etenim mix­<lb/>tum, vt lapidem, à terra, quæ in ip&longs;o e&longs;t <lb/>deorsùm moueri, aut aqua. </s> |
| <cell>S<emph type="italics"/>i duo mobilia æqualister in eodem circulo iuxta proprios motus moueantur, pro­ductum temporis circuituum inuicem, erit æquale producto differentiæ tempo rum circuitus ductæ in tempus coniunctionis primæ.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>36</cell> | <s>Siquidem mix­<lb/>ta & ip&longs;a ab elemento, aut elementis, quæ <lb/>in ip&longs;is dominantur, moueri &longs;olent. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Cùm <lb/>verò corpora ip&longs;a eiu&longs;dem non fuerint ge­<lb/>neris, eodem in loco e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;unt: nam </s></p><p type="main"> |
| <cell>XLVIII.</cell> | |
| <cell>S<emph type="italics"/>i tria mobilia ex eodem puncto di&longs;cedant, fuerintque duorum ac duorum coniun­ctiones in temporibus commen&longs;is, illa tria mobilia denuo coniungentur in tem pore producto ex denominatore diui&longs;ionis temporis maioris per minus in mi­nus aut numeratore in maius.<emph.end type="italics"/></cell> | <s><arrow.to.target n="marg14"/><lb/>materia illa duas haberet &longs;imul formas. </s> |
| <cell>37</cell> | |
| </row> | <s>Plus <lb/>verò e&longs;&longs;e ac minùs de eodem corpore, o&longs;ten­<lb/>dunt oua vitrea, quæ cùm exuguntur, ex par­<lb/>uulo foramine aquam trahunt: nam aër ille <lb/>rarior factus ob attractionem denuò cogi­<lb/>tur, occupátque minorem locum quàm priùs, <lb/>atque &longs;ic ne vacuum detur, aquam ad &longs;e <lb/>trahit. </s> |
| <row> | |
| <cell>XLIX.</cell> | <s>Igitur aër ip&longs;e cogi pote&longs;t, ac &longs;eip­<lb/>&longs;um &longs;ubingredi, eadémque ratione rarior <lb/>euadere: vtque e&longs;t terminus quidam in rari­<lb/>tate, qui vacui rationem habet atque &longs;ic <lb/>mouet, ita den&longs;itatis alius, quem &longs;i quis <lb/>præterire nitatur, motum excitat, qui vo­<lb/>catur impul&longs;us. </s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>ropofitio mobilis in circulo circuitus tempore dataque ratione di&longs;tantiæ ab illo mo bilis circuitum inuenire, quod ex <expan abbr="eod&etilde;">eodem</expan> puncto di&longs;cedens <expan abbr="cũalio">cunalio</expan> mobili in dato puncto <expan abbr="cõueniat">conueniat</expan> &longs;ub <expan abbr="quocũque">quocunque</expan> numero <expan abbr="circuituũ">circuituum</expan> <expan abbr="t&etilde;pus">tempus</expan> quoque <expan abbr="cõiunctionis">coniunctionis</expan>.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>39</cell> | <s>Fit igitur impul&longs;us, vel cùm <lb/>corpus locum alterius &longs;ubingreditur, vel cùm <lb/>idem corpus adeò cra&longs;&longs;e&longs;cit, vt tantam cra&longs;&longs;i­<lb/>tiem ferre non queat: tunc enim locum alium <lb/>atque ampliorem quærens, motum impul&longs;us <lb/>excitat: vtque à vacuo & raritate nimia attra­<lb/>ctio fit, &longs;ic à den&longs;itate maiore aut corporum <lb/>coïtione in vnum, impul&longs;io, quæ attractioni <lb/>contraria e&longs;t. </s></p><p type="margin"> |
| </row> | |
| <row> | <s><margin.target id="marg14"/>Duo corpora <lb/>in eodem loco <lb/>e&longs;&longs;e non po&longs;­<lb/>&longs;unt.</s></p><p type="main"> |
| <cell>L.</cell> | |
| <cell>O<emph type="italics"/>mnes circuituum portiones in ei&longs;dem temporibus repetuntur.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Igitur quòd corpora &longs;imilia coëant & ra­<lb/><arrow.to.target n="marg15"/><lb/>re&longs;cant, ab experimento acceptum e&longs;t: &longs;ed <lb/>ratio non adeò clara. </s> |
| <cell>40</cell> | |
| </row> | <s>Alexander putat ma­<lb/>teriam habere potentiam ad formas diuer­<lb/>&longs;as, quarum quantitates materiæ diuer&longs;æ <lb/>&longs;unt: veluti &longs;i ex aqua fiat aër, quòd aër <lb/>minorem po&longs;tulet materiam, materia illa <lb/>rare&longs;cit, quod in igne dum è puluere fit, ma­<lb/>nife&longs;tè videmus. </s> |
| <row> | |
| <cell>LI.</cell> | <s>At conden&longs;ari & rare&longs;ce­<lb/>cere, e&longs;t formam ex parte mutare. </s> |
| <cell>O<emph type="italics"/>perationes dictas exemplo declarare.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>41</cell> | <s>Cúm enim <lb/>aër cogitur, ad aquæ naturam tran&longs;it. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Vn­<lb/>de in cucurbitulis lintea madefacta cogunt <lb/>aërem, atque ideò magis trahunt. </s> |
| <cell>LII.</cell> | |
| <cell>T<emph type="italics"/>ria mobilia coniuncta in <expan abbr="eod&etilde;">eodem</expan> puncto, quorum duo & duo conueniant in partib. incommen&longs;is inter &longs;e, in perpetuum in nullo unquam puncto conuenient.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Igitur <lb/>quæ rare&longs;cunt vel conden&longs;antur, formam <lb/>partim mutant. </s> |
| <cell>42</cell> | |
| </row> | <s>At forma corporis, formam <lb/>elementi &longs;equitur. </s> |
| <row> | |
| <cell>LIII.</cell> | <s>Repugnat igitur, duo <lb/>corpora &longs;imul e&longs;&longs;e, non ob materiam, quæ <lb/>potentia tantùm in loco e&longs;t, & locum occu­<lb/>pat, & decernit &longs;ibi quantitatem pote&longs;tate <lb/>quidem &longs;ola, non actu, &longs;ed ob formarum di­<lb/>uer&longs;itatem. </s> |
| <cell>C<emph type="italics"/>irculorum &longs;e in aduer&longs;um mouentium proportionem declarare.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>43</cell> | <s>Conden&longs;ari igitur corpus po­<lb/>te&longs;t, quod &longs;imiles habet partes, non autem <lb/>corpora &longs;e penetrare po&longs;&longs;unt. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Porrò in con­<lb/>den&longs;atione videtur difflari aliquid tenuius, <lb/>aut exprimi. </s> |
| <cell>LIIII.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportio circuli ad &longs;uum diametrum per &longs;imilitudinem e&longs;t quarta pars periphe­riæ.<emph.end type="italics"/> R<emph type="italics"/>ur&longs;usque eiu&longs;dem circuli ad peripheriam diametri quarta pars.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Sed &longs;i ita e&longs;t, videbitur quod <lb/>rare&longs;cit, aut conden&longs;at generari. </s> |
| <cell>44</cell> | |
| </row> | <s>Verùm ele­<lb/>mentorum mutatio adeò facilis e&longs;t in con­<lb/>iuncta & &longs;imilia, vt non omninò vera <lb/>generatio videatur. </s> |
| <row> | |
| <cell>LV.</cell> | <s>Nam ex aqua in le­<lb/>bete aër fit ob ignis calorem: ignis au­<lb/>tem nihil generat. </s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem medicamentorum per ordines &longs;up po&longs;ita æquali proportione in or­dinibus per quantitates & proportiones demon&longs;trare.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>44</cell> | <s>Non igitur e&longs;t hæc ge­<lb/>neratio elementorum, &longs;ed tran&longs;mutatio quæ­<lb/>dam ad affinia. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Dicemus autem de hoc in­<lb/>feriùs. </s></p><p type="margin"> |
| <cell>LVI.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportio cuiu&longs;uis binomij ad &longs;uum reci&longs;um, uel ei commen&longs;um e&longs;t duplicata ei quæ ad numeri latus.<emph.end type="italics"/></cell> | <s><margin.target id="marg15"/>Corporum <lb/>vnitio quo­<lb/>modo fiat.</s></p><p type="main"> |
| <cell>49</cell> | |
| </row> | <s>Ergo in vniuer&longs;umtres erunt motus nà­<lb/><arrow.to.target n="marg16"/><lb/>turales. </s> |
| <row> | |
| <cell>LVII.</cell> | <s>Primus quidem ac validi&longs;&longs;imus à va­<lb/>cui fuga, &longs;ed veriùs à forma elementi, cùm <lb/>maiorem raritatem non admittat, nec ma­<lb/>teriæ partes &longs;eparari vnquam queant. </s> |
| <cell>M<emph type="italics"/>otus rationem ad pondus inuenire.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>49</cell> | <s>Cùm <lb/>igitur in follibus apertio maior fit, quàm <lb/>paucus ille aër ferre po&longs;&longs;it, primùm rarior <lb/>redditus, cùm materia prima &longs;eperationem <lb/>non admittat, aër ille non &longs;u&longs;tinens maio­<lb/>rem raritatem, aut aliquid ad &longs;e trahit, aut <lb/>folles omninò di&longs;rumpit. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Non igitur à va­<lb/>cuo motus vllus, &longs;ed à formis ip&longs;is maximè <lb/>aëris, dum ampliùs diuelli nequit, nec &longs;e­<lb/>parari, fieri con&longs;ueuit. </s> |
| <cell>LVIII.</cell> | |
| <cell>Q<emph type="italics"/>uæ ex alto de&longs;cendunt, cur non eandem pro di&longs;tantia motus rationem in libero aëre &longs;eruent con&longs;iderare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>E&longs;&longs;e autem hunc mo­<lb/>tum naturalem, o&longs;tendit con&longs;en&longs;us in hoc <lb/>vniuer&longs;i, & obedientia omnium corporum, <lb/>quæ relictis propriis motibus, vt huic &longs;a­<lb/>tisfaciant, a&longs;cendunt &longs;pontè grauia, de&longs;cen­<lb/>dúntque leuia. </s> |
| <cell>49</cell> | |
| </row> | <s>Secundus ( vt dixi ) è directo <lb/>huic contrarius, &longs;pecie quidem vt primus <lb/>à vacuo fit. </s> |
| <row> | |
| <cell>LIX.</cell> | <s>Hic ne corpora &longs;e mutuò pene­<lb/>trent factus videtur, &longs;ed veriùs oppo&longs;itam <lb/>priori ob rationem, ne &longs;cilicet forma plus <lb/>iu&longs;to, quàm debeat materiæ primæ con&longs;e­<lb/>quatur, &longs;icut in priore ne iu&longs;to minùs. </s> |
| <cell>O<emph type="italics"/>mne mobile motum duobus motibus non ad idem tendentibus utroque &longs;eor&longs;um tar dius mouetur &longs;imili motu.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>50</cell> | <s>Hunc <pb xlink:href="016/01/010.jpg" pagenum="361"/>igitur ei&longs;dem rationibus quibus priorem, na­<lb/>turalem e&longs;&longs;e demon&longs;trauimus à natura pro­<lb/>fici&longs;ci, quamvis apud quo&longs;dam ob&longs;curius <lb/>certè con&longs;tat. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Neque &longs;atis liquet ex his mo­<lb/>tibus, qui &longs;it validior. </s> |
| <cell>LX.</cell> | |
| <cell>O<emph type="italics"/>mne mobile motu naturali de&longs;cendentis parte, de&longs;cendit grauiore &longs;ecundum gra­<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Illud tamen clarum <lb/>e&longs;t, ambos motibus omnibus violentis, tum <lb/>etiam elementorum naturalibus potentiores <lb/>multò e&longs;&longs;e, neque vbi impul&longs;us huius ge­<lb/>neris, aut attractionis ratio habenda &longs;it, <lb/><arrow.to.target n="marg17"/><lb/>grauis aut leuis penè vllam e&longs;&longs;e curam. </s> |
| <cell/> | |
| </row> | <s>At­<lb/>que ea ratione, quam &longs;uo loco pro&longs;eque­<lb/>mur, tanta vi tormenta bellica pilas illas fer­<lb/>reas emittunt, cùm nulla vis alia impellen­<lb/>do quicquam &longs;imile po&longs;&longs;it efficere. </s> |
| <pb xlink:href="015/01/011.jpg"/> | |
| <row> | <s>Quòd <lb/>ni&longs;i machinæ periculum fracturæ ob&longs;ta­<lb/>ret, nihil prohiberet ex Germaniis in In­<lb/>diam, quoniam ex ordine e&longs;t vniuer&longs;i, im­<lb/>pelli. </s></p><p type="margin"> |
| <cell/> | |
| <cell><emph type="italics"/>uitatis centrum.<emph.end type="italics"/></cell> | <s><margin.target id="marg16"/>Tres e&longs;&longs;e mo­<lb/>tus natura­<lb/>les à princi­<lb/>pio.</s></p><p type="margin"> |
| <cell>51</cell> | |
| </row> | <s><margin.target id="marg17"/>Bellicæ ma­<lb/>chinæ impel­<lb/>lunt ordine <lb/>vniuer&longs;i.</s></p><p type="main"> |
| <row> | |
| <cell>LXI.</cell> | <s>Tertius autem motus grauium e&longs;t ad in­<lb/>ferna, leuium ad &longs;uperna: quem planè om­<lb/>nes naturalem e&longs;&longs;e fatentur, quò minùs de <lb/>eo laboro. </s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionum ictus ad pondus rei & di&longs;tantiam generaliter con&longs;iderare.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>52</cell> | <s>Sed nec &longs;i concedatur nobis alios <lb/>motus naturales dici debere, modò &longs;emper <lb/>his, vt dixi, contingant rationibus, quic­<lb/>quam ad ea, quæ declarare propo&longs;ueramus <lb/>oberit. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Erat & quartum genus naturalis mo­<lb/>tus, quo quædam ad alia mouentur: quod <lb/>quia generale non e&longs;t, ad locum &longs;uum trans­<lb/>feretur, velut de Herculeo vocato lapide, <lb/>& ferro, electro atque fe&longs;tuca. </s> |
| <cell>LXII.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem motoris in plano ad motorem, qui eleuat pondus iuxta id quod mouet, inuenire.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>His igitur de­<lb/>mon&longs;tratis tanquam principiis ratio con&longs;ur­<lb/>git machinæ Cte&longs;ibicæ, quæ &longs;ic con&longs;tat. <lb/><arrow.to.target n="marg18"/></s></p><p type="margin"> |
| <cell>53</cell> | |
| </row> | <s><margin.target id="marg18"/>Machina <lb/>Ctc&longs;iaica.</s></p><figure id="id.016.01.010.1.jpg" xlink:href="016/01/010/1.jpg"/><p type="main"> |
| <row> | |
| <cell>LXIII.</cell> | <s>Catinus A, æ­<lb/>reus, cuius &longs;um­<lb/>mum os per quod <lb/>effundi aqua de­<lb/>bet B. </s> |
| <cell>O<emph type="italics"/>mne graue quanto proximius alligatum plano, tantò facilius trabitur.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>53</cell> | <s>In imo eius <lb/>duo foramina C, <lb/>& D, &longs;uper qui­<lb/>bus axes aut coria <lb/>ita collocentur vt <lb/>in follibus: quæ <lb/>ex inferiore par­<lb/>te eleuentur ver­<lb/>sùs A, &longs;ed &longs;i com­<lb/>primantur, occludant ob&longs;cula illa: hæreánt­<lb/>que catino ex o&longs;culis C, & D, fi&longs;tulæ duæ, <lb/>dextra ac &longs;ini&longs;tra producantur E, & F, & <lb/>modiolis in&longs;erantur in G, & in H. <!-- KEEP S--></s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Modioli <lb/>inanes &longs;unt, & in aqua mer&longs;i, in imo haben­<lb/>tes foramina K, & L, in medio: &longs;upra quæ <lb/>axes cum corio vt in catino, qui eleuari po&longs;­<lb/>&longs;int ad &longs;uperiùs: cùm verò premuntur o&longs;cula, <lb/>ad vnguem concludant. </s> |
| <cell>LXIIII.</cell> | |
| <cell>O<emph type="italics"/>mne mobile quantò latius tanto tardius moustur in plano.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>In modiolis autem <lb/>emboli ma&longs;culi M, & N, torno politi, & oleo <lb/><arrow.to.target n="marg19"/><lb/>&longs;ubacti, vt modiolos ad amu&longs;&longs;im impleant: <lb/>inde vectibus & tegulis ita &longs;int aptati, vt vl­<lb/>trò, citróque permeantes, cùm M, a&longs;cendit, <lb/>exinanitúrque &longs;ubiectum vas, alterna vice <lb/>N, de&longs;cendat, & impleat embolum, expri­<lb/>mátque quicquid in eo continetur. </s> |
| <cell>54</cell> | |
| </row> | <s>Hac ra­<lb/>tione parata cùm ex O, trahitur M, embo­<lb/>lus ma&longs;culus, locus Q, modioli exinanitur: <lb/>quare eleuatur axis & corium &longs;uprà K, aquá­<lb/>que a&longs;cendit donec impleatur modiolus ex <lb/>primi motus ratione: interim verò cùm N, <lb/>pre&longs;&longs;us &longs;it, incipiat ex imo trahi alterno mo­<lb/>tu, <expan abbr="de&longs;cendétq;">de&longs;cendétque</expan> M, embolus <expan abbr="cúmq;">cúmque</expan> aqua, quæ <lb/>in &longs;patio Q, continebatur non po&longs;&longs;it effluere, <lb/>M, concludente &longs;uperiùs modioli capacita­<lb/>tem ad vnguem: nec de&longs;cendere per K, quo­<lb/>niam axis foramen premit, & quò magis vr­<lb/>getur pondere & impetu ex &longs;uperiore loco <lb/>ab aqua, ita magis exqui&longs;itè hæret K, fora­<lb/>mini: &longs;equitur vt aqua per G, exeat, qua &longs;o­<lb/>lùm exitus patet, a&longs;cendén&longs;que per fi&longs;tulam <lb/>E, ingreditur eleuans operculum in catinum <lb/>per C, <expan abbr="foram&etilde;">foramen</expan>, donec catinus impleatur: pò&longs;t <lb/>ce&longs;&longs;ante impul&longs;u ex E, &longs;ub&longs;idet corium, & <lb/>axis in C, vá&longs;que A, plenum manet. </s> |
| <row> | |
| <cell>LXV.</cell> | <s>Interim <lb/>verò dnm M, ad K, de&longs;cendit, N, ad &longs;ummum <lb/>modioli <expan abbr="a&longs;c&etilde;dit">a&longs;cendit</expan>, modiolú&longs;que impletur aqua <lb/>eadem ratione: vnde cum rur&longs;us premitur, <lb/>exprimit aquam per H, in F, & per D, eadem <lb/>ratione in modiolum, qui cùm iam plenus &longs;it <lb/>aqua, nec illa per C, regredi po&longs;&longs;it, cùm axis <lb/>& corium eò magis hæreant foramini, quò <lb/>magis ab aqua ex &longs;uperiore parte premun­<lb/>tur, &longs;equitur vt ex &longs;ecundi motus naturalis <lb/>ratione, quo etiam grauia &longs;ursùm feruntur, <lb/>vt aqua per A, in B, a&longs;cendens effundatur, at­<lb/>que ita alternante motu ac pleno &longs;emper ca­<lb/>tino, vt effluere ex imo K, & L, in altum a&longs;­<lb/>cendens, quantumlibet per B, nunquam de­<lb/>&longs;inat. </s></p><p type="margin"> |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem duorum mobilium inter &longs;e cum auxilio medij inuenire.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>54</cell> | <s><margin.target id="marg19"/>Vitruuius <lb/>lib. |
| </row> | |
| <row> | 10. 6. 12.</s></p><p type="main"> |
| <cell>LXVI.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem laterum eptagoni, & &longs;ubten&longs;arum con&longs;iderare, & quæ à reflexa proportione pendent.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Eiu&longs;dem argumenti e&longs;t tuba nauium, qua <lb/>&longs;olent naues aqua periclitantes euacuare. <lb/></s> |
| <cell>55</cell> | |
| </row> | <s>Cuius exemplo con&longs;tructa e&longs;t machina Bar­<lb/>tholomæi Brambillæ, quam nos vidimus <lb/>Mediolani, nulla ex parte antiquis artificio <lb/>inferior. </s></p><figure id="id.016.01.010.2.jpg" xlink:href="016/01/010/2.jpg"/><p type="caption"> |
| <row> | |
| <cell>LXVII.</cell> | <s>Machina Brambilica.</s></p><p type="main"> |
| <cell>S<emph type="italics"/>i fuerint aliquot quantitates ab una quantitate aliæque totidem ab eadem analo­gæ, erit proportio tertiæ unius ordinis ad tertiam alterius, ut &longs;ecundæ ad &longs;e­cundum duplicata, & quartæ ad quartam triplicata, quintæ ad quintam quadruplicata, atque &longs;ic de alijs.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>57</cell> | <s>BD, tuba, inanis in­<lb/>tus, lignea, rotunda, ve­<lb/>ctibus & regulis fixa, <lb/>latior parte &longs;uperiore <lb/>tota DM, inferiore ar­<lb/>ctior: qua parte exci­<lb/>pitur C, va&longs;e aquæ im­<lb/>mer&longs;o, & vndique à la­<lb/>teribus perforato, vt <lb/>aqua ingredi po&longs;&longs;it: la­<lb/>pilli autem & arena <lb/>minimè, fundo va&longs;is C, <lb/>&longs;olido. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Sic fiet vt tuba <lb/>aquam ex va&longs;e puram, <lb/>cùm opus fuerit, non <lb/>lapillos aut arenam, <lb/>quibus machina impe­<lb/>diretur, hauriat. </s> |
| <cell>LXVIII.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>ropo&longs;itio collectorum ab<emph.end type="italics"/> E<emph type="italics"/>uclide &<emph.end type="italics"/> A<emph type="italics"/>rchimede.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>In loco <lb/>M, vbi arctior pars la­<lb/>tiori committitur, co­<lb/>rium &longs;uperiùs ex parte <lb/>M, annectitur, cui &longs;u­<lb/>perimminet lamina te­<lb/>nuis plumbea, vt cùm <lb/>eleuetur ex parte Q, <lb/>pondere &longs;uo denuò cadat, & integat canalem <lb/>L, exqui&longs;ite. </s> |
| <cell>57</cell> | |
| </row> | <s>Embolus autem ma&longs;culus AE, <lb/>minor tubæ latitudine, &longs;ed <expan abbr="tam&etilde;">tamen</expan> in &longs;upremo, <lb/>vbi e&longs;t D, ad amu&longs;&longs;im ob&longs;truat tubæ <expan abbr="foram&etilde;">foramen</expan>. <lb/></s> |
| <row> | |
| <cell>LXIX.</cell> | <s>Inane autem &longs;it OP. </s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>ropo&longs;itio collectorum ex quatuor libris<emph.end type="italics"/> A<emph type="italics"/>pollonij<emph.end type="italics"/> P<emph type="italics"/>ergei &<emph.end type="italics"/> <expan abbr="q.">que</expan> S<emph type="italics"/>ereni.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>59</cell> | <s>Ex imo emboli tres vir­<lb/>gæ ferreæ &longs;olidæ prodeant, ad latera tubæ in­<lb/>tus pertingentes, quas corio circumue&longs;ties, <lb/>ne contactu tubam exulcerent. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Hæ tripodis <lb/>imaginem referunt, inferiùs latiores ac ma­<lb/>gis di&longs;tantes, vbi F, quàm &longs;uperiùs vbi E. <lb/><!-- KEEP S--></s> |
| <cell>LXX.</cell> | |
| <cell>S<emph type="italics"/>i fuerint tres quantitates in continua proportione, aliæque totidem in continua proportione poterunt con&longs;tituere tres quantitates in æquali differentia per­uer&longs;im copulatæ.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Manife&longs;tum e&longs;t igitur, totum &longs;patium iuxta <lb/>N, e&longs;&longs;e inane, nec præter virgulas aliquid <lb/>e&longs;&longs;e in eo: quo fit vt peruia &longs;it vita ex O, & <lb/>P, in N, atque vici&longs;&longs;im ex N, in O, & P: <expan abbr="totũ">totum</expan> <pb xlink:href="016/01/011.jpg" pagenum="362"/>enim &longs;patium &longs;upra F, inane e&longs;t, nec in eo <lb/>aliquid continetur præter embolum & vir­<lb/>gulas. </s> |
| <cell>62</cell> | |
| </row> | <s>In imo harum virgularum circulus F, <lb/>câpitibus earum annexus con&longs;tituatur, nec <lb/>totus inanis, &longs;ed in medio tantùm, & vbi <lb/>foramen relinquitur, corio &longs;upernè, ac &longs;u­<lb/>per corium plumbi lamina tenui, vt in M, <lb/>dictum e&longs;t, integatur, &longs;ic vt cùm integitur, <lb/>ne aër po&longs;&longs;it tran&longs;ire, & corium tamen cum <lb/>plumbo eleuari po&longs;&longs;it ver&longs;us N, & foramen <lb/>ip&longs;um detegere. </s> |
| <row> | |
| <cell>LXXI.</cell> | <s>Hoc itaque fiet, &longs;i corium <lb/>media qua&longs;i parte annexum fuerit circulo, <lb/>capita virgarum continente: reliqua parte <lb/>di&longs;iunctum, ac &longs;olùm ad amu&longs;&longs;im foramen <lb/>illud, cùm hæret, occludens. </s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem leuitatis ponderis per uirgam torcularem attracti ad rectam &longs;u­&longs;pen&longs;ionem inuenire.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>63</cell> | <s>Ex ip&longs;is rur&longs;us <lb/>virgarum capitibus tres aliæ virgæ rectà <lb/>prodeant, lateribus intror&longs;um tubæ hæren­<lb/>tes. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Has corium circumambit vndequaque <lb/>ab F, &longs;uprema parte v&longs;que in G, hærens ad <lb/>amu&longs;&longs;im lateribus tubæ intror&longs;um, ne vel aër <lb/>ex K, in N, po&longs;&longs;it permeare. </s> |
| <cell>LXXII.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem ponderis &longs;phæræ pendentis ad a&longs;cendentem per accliue planum inuenire.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Ita fiet in H, mo­<lb/>diolum, &longs;ed inuer&longs;um, videatur: e&longs;t enim fun­<lb/>dus F, & corio circumue&longs;titus vndequaque <lb/>tereti forma, & in G, apertus ac patens. </s> |
| <cell>63</cell> | |
| </row> | <s>Quo <lb/>peracto ita aptetur A, embolus, vt citrò, vl­<lb/>tróque commeare modò de&longs;cendendo v&longs;que <lb/>ad M, parte G, ima modioli inuer&longs;i, modò <lb/>&longs;ursùm vbi nunc pingitur, retrahi po&longs;&longs;it. </s> |
| <row> | |
| <cell>LXXIII.</cell> | <s>His <lb/>itaque &longs;ic di&longs;po&longs;itis, iaceat G, &longs;uper M Q, & <lb/>incipiat eleuari, tunc aër contentus in &longs;patio <lb/>H, rarior factus demùm trahit Q, & eleuat: <lb/>cuius &longs;ucce&longs;&longs;u a&longs;cendit aër ex L, in K, &longs;pa­<lb/>tium, huius &longs;ucce&longs;&longs;u aqua a&longs;cendit ex B, in <lb/>L. <!-- KEEP S--></s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem ponderum attractorum penes figuram in plano inuenire.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>64</cell> | <s>Cùm autem embolus de&longs;cendit aëris im­<lb/>pul&longs;u, & plumbi grauitate, illicò Q, de&longs;cen­<lb/>dit: quare aqua, quæ e&longs;t in L, nece&longs;&longs;ariò ma­<lb/>net: nam reclu&longs;o operculo MQ, &longs;i aqua de&longs;­<lb/>cenderet, conuelleretur modicus ille aër, qui <lb/>e&longs;&longs;et in &longs;uprema parte L, &longs;upra aquam, cùm <lb/>non po&longs;&longs;it alium haurire aërem ex K, pro­<lb/>pter periculum MQ: aër verò qui in K, con­<lb/>tinebatur, dum de&longs;cendit per G, eleuans <lb/>operculum F, effugit &longs;patium O, & per P, <lb/>foramen exit foràs: ita &longs;æpiùs repetito a&longs;cen­<lb/>&longs;u, de&longs;cen&longs;úque G, & emboli, impletur lo­<lb/>cus L, aqua, pò&longs;t rur&longs;us eleuato G, & ob <lb/>motus primi rationem, ne aër in K, nimis <lb/>conuellatur, eleuato Q M, operculo aqua <lb/>ingreditur, &longs;patium K, donec impleatur, & <lb/>&longs;imul cum eo &longs;patium H, quod (vt dixi) com­<lb/>mune e&longs;t cum K, quia G, e&longs;t medioli os pa­<lb/>tens, & nulla ex parte conclu&longs;um. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Sic igitur <lb/>iam plenum, & rur&longs;us embolus de&longs;cendat: <lb/>aqua igitur quæ in H, e&longs;t, eleuabit opercu­<lb/>lum F, & implebit &longs;patia N, & O. </s> |
| <cell>LXXIIII.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem concutientis ad concu&longs;&longs;um in&longs;tabili inuenire.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Cùm au­<lb/>tem &longs;ursùm trahitur embolus, ne aqua, quæ <lb/>in O. a&longs;cenderat, rursùm de&longs;cendat, prohibet <lb/>operculum in F, quod grauitate tum propria, <lb/>tum aquæ &longs;uperincumbentis, cadens obturat <lb/>foramen. </s> |
| <cell>64</cell> | |
| </row> | <s>Itaque con&longs;tat hac machina aquam <lb/>&longs;emper a&longs;cendere, & nunquam po&longs;&longs;e de&longs;­<lb/>cendere: vnde cùm peruenerit ad P, effun­<lb/>ditur per P, os tubæ in locum, quem volue­<lb/>ris, tuncque minimo labore quantum voles <lb/>aquæ ex B, exhauries: nam plena iam tuba <lb/><arrow.to.target n="marg20"/><lb/>facilior fit motus emboli A. <!-- KEEP S--></s> |
| <row> | |
| <cell>LXXV.</cell> | <s>Tubæ verò qui­<lb/>bus &longs;iccantur naues, tum fontes & &longs;caturigi­<lb/>nes aquarum, &longs;impliciore con&longs;tructione con­<lb/>&longs;tant. </s> |
| <cell>P<emph type="italics"/><expan abbr="roportion&etilde;">roportionem</expan> immoti in aqua, ad <expan abbr="immotũ">immotum</expan> in terra in excipiendo <expan abbr="ictũ">ictum</expan> inuenire.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>65</cell> | <s>Manente ratione B, & C, ne lapides <lb/>machinam impediant, embolus quatuor <lb/>habet corij fru&longs;ta in imo, & totidem iuxtà, <lb/>duorum tamen cubitorum, aut paulò plus <lb/>&longs;patio di&longs;tincta, quæ &longs;upernè alligantur. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Pal­<lb/>mi longitudo e&longs;t eorum: & vt trahuntur, <lb/>aqua ingreditur vacui ratione: cùm de&longs;cen­<lb/>dunt, dilatantur propter aëris impul&longs;um, &longs;ed <lb/>& ob celeritatem aliquid rur&longs;us permeat <lb/>aquæ &longs;uperiùs. </s> |
| <cell>LXXVI.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem <expan abbr="duorũ">duorum</expan> mobilium &longs;ibi <expan abbr="inuic&etilde;">inuicem</expan> <expan abbr="concurrentiũ">concurrentium</expan> per <expan abbr="rectã">rectam</expan> inuenire.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Itaque non &longs;olùm trahen­<lb/>do, &longs;ed & premendo aqua a&longs;cendit. </s> |
| <cell>66</cell> | |
| </row> | <s>Iam igi­<lb/>tur declarauimus exemplum quietis, quæ <lb/>fit per vacui fugam, hanc tamen docui­<lb/>mus potiùs debere dici raritatis violentiam: </s></p><p type="margin"> |
| <row> | |
| <cell>LXXVII.</cell> | <s><margin.target id="marg20"/>Tubæ <expan abbr="hauri&etilde;-tes">haurien­<lb/>tes</expan> aquas.</s></p><figure id="id.016.01.011.1.jpg" xlink:href="016/01/011/1.jpg"/><p type="caption"> |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem motus obliqui ad motum rectum in nauibus inuenire.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>66</cell> | <s>Horologij <lb/>mola.<lb/>fit enim à forma elementi fu­<lb/>gientis maiorem, quam ei con­<lb/>uenire po&longs;&longs;it, raritatem. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Sic ea­<lb/>dem ratione appellabimus im­<lb/>pul&longs;um, &longs;eu &longs;it motus, &longs;eu quies, <lb/>à den&longs;itate, &longs;icut tertium ele­<lb/>menti motum, &longs;eu grauis &longs;it, &longs;eu <lb/>leuis. </s> |
| <cell>LXXVIII.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem nauis ad triremes quotuis concurrentes demon&longs;trare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Exemplo igitur lucernæ <lb/>quies olei in &longs;uprema parte <lb/>o&longs;ten&longs;a e&longs;t. </s> |
| <cell>67</cell> | |
| </row> | <s>Secundo autem <lb/>exmplo motus attractionis ob <lb/>raritatem, & impul&longs;us ob den­<lb/>&longs;itatem, in machina Cte&longs;ibica <lb/>demon&longs;tratur. </s> |
| <row> | |
| <cell>LXXIX.</cell> | <s>Hoc tertio &longs;imi­<lb/>liter <expan abbr="vtriu&longs;q;">vtriu&longs;que</expan> motus exemplar, <lb/>ac quietis etiam grauis præter <lb/>naturam. </s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem medicamentorum purgantium inuicem declarare<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>68</cell> | <s>Supere&longs;t modò, vt <lb/>motum à &longs;ola raritate, &longs;eu à va­<lb/>cuo quarto exemplo doceamus: <lb/>verùm id inferiùs exponere <lb/>oportet, ratione quadam &longs;in­<lb/>gulari, cùm motus elemento­<lb/>rum docebimus. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Nunc verò <lb/>motum qui ob &longs;olam fit den&longs;i­<lb/>tatem aggrediemur, cuius <lb/>exemplum in tormentis bellicis <lb/>patuit, in quibus impul&longs;us mo­<lb/>tus &longs;olum apparet. </s></p><p type="main"> |
| <cell>LXXX.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem motus &longs;ecundum obliquum ad rectum in &longs;pacio declarare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Eiu&longs;dem planè generis e&longs;t <lb/>motus, qui fit in molis horologiorum, &longs;i­<lb/>cut bali&longs;tarum ex raritate, tum &longs;corpio­<lb/>num, ac eiu&longs;cemodi generis tormentorum: <lb/>nam cùm nimium tenditur neruus, vt &longs;e <lb/>contrahat, impul&longs;u mouetur acriore, ac <lb/>impo&longs;itum lapidem, aut &longs;agittam impel­<lb/>lit. </s> |
| <cell>69</cell> | |
| </row> | <s>Itaque ad motum raritatis hæc ratio re­<lb/>ducitur. </s> |
| <row> | |
| <cell>LXXXI.</cell> | <s>Contraria igitur ( vr dixi ) ratio­<lb/>ne, mola torquetur in horologio: nam <lb/>chalybs mollis redditus, in tenuem bra­<lb/>cteam prolongam & &longs;trictam, vt in figu­<lb/>ra vides, redigitur; inde per vim in or­<lb/>bem arcti&longs;&longs;ime colligitur, cap&longs;ulæque in­<lb/>cluditur. </s> |
| <cell>Q<emph type="italics"/>ualis &longs;it angulus, per quem pote&longs;t moueri nauis ad rectum explorare.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>70</cell> | <s>Funis autem tenuis, &longs;ed validior, <lb/>circumuoluitur cap&longs;ulæ, cuius extremum <lb/>axi rotæ latiori nectitur. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Ita fit, vt dum <lb/>chalybs den&longs;itate nimia pre&longs;&longs;us tenditur, <lb/>cap&longs;ulam circumuoluat, quæ trahit funem: <lb/>inde axis &longs;en&longs;im circumuolutus, rota à qua <lb/>denticulis implicatis aliæ circumaguntur, <lb/>&longs;ecum agit. </s> |
| <cell>LXXXII.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem uelorum indagare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Sextum exemplum e&longs;t, quónam <lb/><arrow.to.target n="marg21"/><lb/>pacto quies ex impul&longs;u po&longs;&longs;it contingere. <lb/></s> |
| <cell>70</cell> | |
| </row> | <s>Huius generis e&longs;t vrceus aqua plenus fi&longs;tu­<lb/>lam inanem habens: cùm enim fi&longs;tula ver­<lb/>titur inferiùs, aqua ip&longs;a pendere vide­<lb/>tur. </s> |
| <row> | |
| <cell>LXXXIII.</cell> | <s>Simili ratione lapides &longs;uper aquam <lb/>iacti re&longs;iliunt: & &longs;itula aqua plena cir­<lb/>cumuelociter acta, non effundit aquam: <lb/>quia cùm tempus de&longs;it aëris diui&longs;ioni, ne <pb xlink:href="016/01/012.jpg" pagenum="363"/>nimium comprimatur, aqua &longs;ub&longs;i&longs;tit. </s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem rece&longs;&longs;us à recta uia ad obliquitatem inue&longs;tigare.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>72</cell> | <s>Ea­<lb/><arrow.to.target n="marg22"/><lb/>dem ratione plumbea lamina lata aquæ &longs;u­<lb/>pernatat: nam de&longs;cendendo partes, quæ in <lb/>medio &longs;unt, non habentes, quò diffugiant, <lb/>nimium comprimerentur: vel &longs;i antè di­<lb/>labantur, vacuum relinqui in medio ne­<lb/>ce&longs;&longs;e e&longs;t: non pote&longs;t igitur vllo pacto de&longs;­<lb/>cendere, ni&longs;i ad vnam partem priùs incli­<lb/>netur. </s></p><p type="margin"> |
| </row> | |
| <row> | <s><margin.target id="marg21"/>Situla aqua <lb/>plena <expan abbr="circũ-uoluta">circun­<lb/>uoluta</expan> cur <lb/>non effunda­<lb/>tur.</s></p><p type="margin"> |
| <cell>LXXXIIII.</cell> | |
| <cell>D<emph type="italics"/><expan abbr="i&longs;tantiã">i&longs;tantiam</expan> centri terræ à centro mundi per motum lapidis<emph.end type="italics"/> H<emph type="italics"/>erculei declarare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s><margin.target id="marg22"/>Plumbea, la­<lb/>mina lata &longs;i <lb/>æqualiter <lb/>aqua in&longs;i­<lb/>&longs;tat, mergi <lb/>cur non po&longs;­<lb/>&longs;it.</s></p><p type="main"> |
| <cell>73</cell> | |
| </row> | <s>Quòd igitur à raritate fiant hæc, & quo­<lb/>modo, o&longs;ten&longs;um e&longs;t. </s> |
| <row> | |
| <cell>LXXXV.</cell> | <s>Operæpretium autem <lb/>erit, vt demon&longs;tremus, hos motus à vacuo <lb/>nulla ratione fieri po&longs;&longs;e. </s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportio ponderis unius grauis ad aliud &longs;ub eadem men&longs;ura e&longs;t ueluti eiu&longs;dem ad differentiam ponderis ua&longs;is repleti ex altero graui, & ex ambobus de­tracto priore.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>74</cell> | <s>Hoc autem infrà per <lb/>exqui&longs;itas rationes declarabitur. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Nunc autem <lb/>&longs;ufficiat tantum declara&longs;&longs;e &longs;en&longs;ibili quodam <lb/>experimento, quantum ad rationem in&longs;tru­<lb/>mentorum docendam &longs;ufficiat. </s> |
| <cell>LXXXVI.</cell> | |
| <cell>S<emph type="italics"/>i circuli in æ quales &longs;eu in &longs;phæra &longs;eu in plano &longs;e &longs;ecuerint, nunquàm oppo&longs;itos angulos æquales habent.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Nam &longs;i fati&longs;­<lb/>cant rimis machinæ, iam nullus vacui metus <lb/>e&longs;t, & tamen trahunt, &longs;ed tantò debilius, & <lb/>maiore difficultate, quantò hiant magis. <lb/></s> |
| <cell>77</cell> | |
| </row> | <s>Hócque fundamento machinæ omnes con­<lb/>&longs;tant, quæ alioquin ab indiui&longs;ibili quadam <lb/>ratione pendêrent, e&longs;&longs;étque ob id omnes &longs;ta­<lb/>tim inutiles, vel &longs;altem non diuturnæ. </s> |
| <row> | |
| <cell>LXXXVII.</cell> | <s>In non <lb/>exactis ergo operibus atque vetu&longs;tis manet <lb/>etiam v&longs;us: fru&longs;tatio verò pro erroris magni­<lb/>tudine. </s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportiones craßitiei aquæ ad <expan abbr="a&etilde;r&etilde;">aerrem</expan> in <expan abbr="cõparatione">comparatione</expan> ad radios demon&longs;trare.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>78</cell> | <s>Attractio igitur à forma fit, quæ <expan abbr="dũ">dum</expan> <lb/>metuit aliam con&longs;equi raritatem, ne pereat, <lb/>quantum pote&longs;t, re&longs;i&longs;tit. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>O&longs;tendimut enim <lb/>&longs;uperiùs, mutata &longs;ub&longs;tantia atque den&longs;itate, <lb/>mutari quoque formam. </s> |
| <cell>LXXXVIII.</cell> | |
| <cell>I<emph type="italics"/><expan abbr="n&longs;trumentũ">n&longs;trumentum</expan><emph.end type="italics"/> A<emph type="italics"/>colingen, quo momenta temporum <expan abbr="deprehendãtur">deprehendantur</expan> fabricare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Quòd &longs;i metu vacui <lb/>fieret attractio, qua&longs;i con&longs;entiente vniuer&longs;o, <lb/>e&longs;&longs;et hæc attractio infinita, &longs;ed non e&longs;t, ve­<lb/>rùm pro quantitate formæ, & elementi ac <lb/>in&longs;trumenti continentis. </s> |
| <cell>79</cell> | |
| </row> | <s>Nam canalis paruus <lb/>aquam modicam haurit, nec trahit plumbi <lb/>magnam molem. </s> |
| <row> | |
| <cell>LXXXIX.</cell> | <s>Indicio igitur hoc e&longs;t, à <lb/>forma fieri <expan abbr="hãc">hanc</expan> attractionem, & pro viribus <lb/><arrow.to.target n="marg23"/><lb/>eius atque magnitudine. </s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem den&longs;itatis aquæ ad aërem per pondera inuenire.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>82</cell> | <s>E&longs;t & tertia conie­<lb/>ctura, quòd plana quæ non fati&longs;cunt, <expan abbr="attam&etilde;">attamen</expan> <lb/>di&longs;iunguntur. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>At hoc fieri nequiret, ni&longs;i ad­<lb/>mi&longs;&longs;o vacuo. </s> |
| <cell>XC.</cell> | |
| <cell>R<emph type="italics"/>ationem impetus uiolenti extra mißi ponderis ad æqualitatem reducere.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Inter plana igitur quæcunque <lb/>dum clauduntur, aër intercipitur, qui vetat <lb/>plana di&longs;iungi quoad licet. </s> |
| <cell>82</cell> | |
| </row> | <s>Sed cum (vt dixi) <lb/>pro &longs;ui robore &longs;olùm impediat, maiore nixu <lb/>vincitur. </s> |
| <row> | |
| <cell>XCI.</cell> | <s>Solùm illud obiicies, quòd à minore <lb/>aëre minùs hæc di&longs;iunctio impediretur, at <lb/>magis tamen impeditur. </s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem grauis cubi, & &longs;phærici æqualium in accliui, & de&longs;cen&longs;us eorum demon&longs;trare.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>83</cell> | <s>Vt enim magis pla­<lb/>na ad vnguem coierint, eò minùs aëris inter­<lb/>cipitur, & tamen eò difficilius diuelluntur. <lb/></s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Sed cau&longs;a e&longs;t, quia magis nece&longs;&longs;e e&longs;t aërem <lb/>illum à propria forma recedere, quò magis <lb/>rare&longs;cit. </s> |
| <cell>XCII.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/><expan abbr="roportion&etilde;">roportionem</expan> ponderis æqualis iuxta longitudinis <expan abbr="cõparation&etilde;">comparationem</expan> demon&longs;trare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s><expan abbr="Cõ&longs;equitur">Con&longs;equitur</expan> enim, vt dictum e&longs;t, alia <lb/>&longs;ub&longs;tantia quædam, & noua generatio, quæ <lb/>vt à priore magis recedit, eò maiore labore <lb/><expan abbr="cõficitur">conficitur</expan>. </s> |
| <cell>85</cell> | |
| </row> | <s>At dices: Aëre rarefacto, quid aliud <lb/>pote&longs;t generari quàm ignis? </s> |
| <row> | |
| <cell>XCIII.</cell> | <s>Ignis autem ca­<lb/>lidi&longs;&longs;imus: at inter plana nulla e&longs;t manife&longs;ta <lb/>caliditas, imò frigus. </s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>ropter qd in <expan abbr="cõcußione">concußione</expan> <expan abbr="etiã">etiam</expan> leui nauis loco moueatar <expan abbr="o&longs;t&etilde;dere">o&longs;tendere</expan>.<emph.end type="italics"/> V<emph type="italics"/>nde manifi <expan abbr="&longs;iũ">&longs;ium</expan> e&longs;t duas naues &longs;ibi <expan abbr="inuic&etilde;">inuicem</expan> occur&longs;antes retrocedere, & <expan abbr="quãtũ">quantum</expan> <expan abbr="retrocedãt">retrocedant</expan> ambæ.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>86</cell> | <s>Sed non e&longs;t ignis &longs;eu <lb/>æther calidus: hoc enim inferiùs declarabi­<lb/>tur. </s> |
| </row> | |
| <pb xlink:href="015/01/012.jpg"/> | <s>Quod enim humidum e&longs;t, &longs;i attenuetur, <lb/>non in ignem, &longs;ed in ætheris tran&longs;it natu­<lb/>ram: aër autem humidus, & æther minimè <lb/>calidus e&longs;t. </s> |
| <row> | |
| <cell>XCIIII.</cell> | <s>Confe&longs;tim verò alio in ingredien­<lb/>te aëre, fit mixtio. </s></p><p type="margin"> |
| <cell>S<emph type="italics"/>i <expan abbr="quãtitas">quantitas</expan> aliqua nota atque proportio erit producta, <expan abbr="quãtitas">quantitas</expan> nota &longs;imiliter.<emph.end type="italics"/> E<emph type="italics"/>t &longs;i duæ proportiones notæ fuerint, erit producta ex his atque diui&longs;a coniunctaque atque detra­cta nota.<emph.end type="italics"/> E<emph type="italics"/>t &longs;i fuerit totius ad partem proportio nota, erit et ad aliam partem nota: & alterius partis ad <expan abbr="alterã">alteram</expan> uno minor.<emph.end type="italics"/> E<emph type="italics"/>t &longs;i fuerit partis ad partem, erit ad totum monade minor atque nota.<emph.end type="italics"/> E<emph type="italics"/>t &longs;i fuerit unius <expan abbr="quãtitatis">quantitatis</expan> ad duas <expan abbr="quãtitates">quantitates</expan> proportio nota, erit & <expan abbr="cõfu&longs;a">confu&longs;a</expan> ex eis nota.<emph.end type="italics"/> E<emph type="italics"/>t &longs;i fuerint trium quantitatum omiologarum, aut quatuor analogarum omnes præter unam cognitæ, erunt & illa alia cognita.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>87</cell> | <s><margin.target id="marg23"/>Plana iun­<lb/>cta quomodo <lb/>di&longs;iungi po&longs;­<lb/>&longs;int.</s></p><p type="main"> |
| </row> | |
| <row> | <s>Hæc &longs;atis &longs;int de his motibus duobus prio­<lb/>ribus, tum quiete, quæ ab eis fit, exempla, <lb/>cùm hîc non &longs;it præ&longs;entis in&longs;tituti de ma­<lb/>chinis loqui, &longs;ed in duodecimo libro de <expan abbr="Rerũ">Rerum</expan> <lb/>varietate. </s> |
| <cell>XCV.</cell> | |
| <cell>C<emph type="italics"/>uiu&longs;uis trigoni rectanguli, aut cuius duo auguli &longs;int in dupla proportione, aut qui circulo in&longs;criptus &longs;it cognita quantitate unius lateris in comparatione ad dimetien <expan abbr="t&etilde;">tem</expan>, &longs;i proportio duorum laterum cognita fuerit, <expan abbr="erũt">erunt</expan> omnia eius latera cognita.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>His ad vnguem tot exempla ex­<lb/>plica&longs;&longs;e &longs;ufficiat, quot etiam modos: &longs;ex enim <lb/>modis &longs;ena &longs;ufficiunt exempla. </s> |
| <cell>88</cell> | |
| </row> | <s>Ergo grauia <lb/>deor&longs;um moueri, leuia &longs;ursùm, palàm e&longs;t. <lb/></s> |
| <row> | |
| <cell>XCVI.</cell> | <s>Sed &longs;uperaddunt quidam ne hoc contenti, <lb/>leuia grauibus velle &longs;upere&longs;&longs;e, vnde etiam <lb/>aër &longs;i &longs;ub aqua exi&longs;tat, quamvis in propria <lb/>regione, &longs;uperiùs tamen emergere nititur: vt <lb/>in vrceis manife&longs;tum e&longs;t, cum &longs;emipleni ver­<lb/>tuntur: & in ve&longs;ica aëre plena, quæ aquæ im­<lb/>mer&longs;a e&longs;t. </s> |
| <cell>C<emph type="italics"/>um in <expan abbr="per&longs;picuũ">per&longs;picuum</expan> den&longs;um radij lumino&longs;i inciderint, quatuor fiunt luminis genera.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>89</cell> | <s>Sed non e&longs;t hic motus alius à pri­<lb/>mo: nam aqua ip&longs;a cum &longs;it in &longs;ublimi, cona­<lb/>tur, de&longs;cendere, & ad illius de&longs;cen&longs;um aër ne <lb/>nimium con&longs;tringatur, a&longs;cendit. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Sed in ve­<lb/>&longs;ica, quæ in flumine e&longs;t, cum aër &longs;it in loco <lb/>aquæ, a&longs;cendere nititur: igitur &longs;ufficiet vna <lb/>ratio motus in elementis ad locum &longs;num. <lb/></s> |
| <cell>XCVII.</cell> | |
| <cell>M<emph type="italics"/><expan abbr="otũ">otum</expan> inuer&longs;ionis in figuris in <expan abbr="cõparatione">comparatione</expan> ad <expan abbr="motũ">motum</expan> &longs;phæræ in plano inue&longs;tigare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Quòd autem aqua ve&longs;icam impellat &longs;ursùm, <lb/>non aër a&longs;cendat, patet, quoniam ve&longs;ica &longs;ub <lb/>terra po&longs;ita non a&longs;cendit. </s></p><p type="main"> |
| <cell>91</cell> | |
| </row> | <s>Quod verò dubitatione magis dignum e&longs;t, <lb/>id e&longs;t: Quomodo aqua tantùm a&longs;cendat, <lb/>quantùm de&longs;cendere pote&longs;t, dum à motu ra­<lb/>ritatis adiuuatur: id ip&longs;um plenius exemplo <lb/>patebit. <lb/><figure id="id.016.01.012.1.jpg" xlink:href="016/01/012/1.jpg"/><lb/><arrow.to.target n="marg24"/></s></p><p type="margin"> |
| <row> | |
| <cell>XCVIII.</cell> | <s><margin.target id="marg24"/>Quomodo <lb/>aqua <expan abbr="tantũ">tantum</expan> <lb/>a&longs;cendat, <lb/>quantum <lb/>pote&longs;t de&longs;­<lb/>cendere.</s></p><p type="main"> |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem ponderum æqualium per differentiam angulorum inuenire.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>92</cell> | <s>Vas &longs;it aqua plenum, cuius &longs;upremum E, <lb/>imum F, in quo canalis A B C. <!-- KEEP S--></s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Sit autem <lb/>CD, linea æqualiter à finitore di&longs;tans, &longs;ecun­<lb/>dùm quem libella ducitur. </s> |
| <cell>XCIX.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem grauitatum per multitudinem &longs;uppo&longs;itorum orbium o&longs;tendere.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Impleatur autem <lb/>canalis ABC, aqua, & emittetur aqua per <lb/>C, dico, quòd exhauriet quicquid e&longs;t aquæ <lb/>&longs;upra C D, lineam: nihil autem eius quod <lb/>e&longs;t infra C D, lineam, &longs;ed canalis plenus <lb/>pendebit, & vas v&longs;que ad CD, aqua plenum <lb/>con&longs;picietur. </s> |
| <cell>93</cell> | |
| </row> | <s>Hoc itaque &longs;ic e&longs;&longs;e, declarat <lb/>exemplum. </s> |
| <row> | |
| <cell>C.</cell> | <s>For&longs;an quis dicat, hæc ad aquæ <lb/>tractationem debui&longs;&longs;e transferri: &longs;ed non <lb/>oportuit, quandoquidem &longs;eu aqua, &longs;eu vino, <lb/>oleo, lactéve vas plenum fuerit, nihil inter­<lb/>&longs;it. </s> |
| <cell>P<emph type="italics"/><expan abbr="roportion&etilde;">roportionem</expan> grauitatis <expan abbr="ponderũ">ponderum</expan> attractorum per <expan abbr="trochlearũ">trochlearum</expan> <expan abbr="numerũ">numerum</expan> inue&longs;tigare.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>93</cell> | <s>Itaque huius experimenti potiùs ratio <lb/>reddenda e&longs;t. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Aqua igitur quæ &longs;upra C D, <lb/>e&longs;t, quum tanta ad vnguem &longs;it, quæ a&longs;cendit, <lb/>quanta e&longs;t illa, quæ ex C, effunditur, &longs;eu ca­<lb/>nalis latior &longs;it in C, quàm in A, &longs;eu arctior, <lb/>quia &longs;emper totus canalis ad vnguem ple­<lb/>nus e&longs;t, leuior e&longs;t aqua, quæ effunditur <lb/>per C. <!-- KEEP S--></s> |
| <cell>CI.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem precij gemmarum ex tribus in eodem genere cognitis inuenire.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Quòd verò leuior &longs;it aqua in parte <lb/>&longs;upra C D, quàm in C, cau&longs;a e&longs;t, quia <lb/>aqua &longs;upra C D, de&longs;cendere appetit, vt &longs;it <lb/>inferior illa, quæ e&longs;t in C, igitur compri­<lb/>mit aquam, & in canalem impellit. </s> |
| <cell>94</cell> | |
| </row> | <s>Quæ <lb/>autem e&longs;t infra C D, non appetit e&longs;&longs;e in C, <lb/>altiùs e&longs;t loco eius, ideo non vult a&longs;cende­<lb/>re. </s> |
| <row> | |
| <cell>CII.</cell> | <s>Sed aqua, quæ effluit ex C, non præ­<lb/>bet con&longs;iderandi cau&longs;am, cùm tamen &longs;it hu­<lb/>milior ip&longs;a aqua, quæ in va&longs;e continetur: <lb/>quia attractio illa non fit, ni&longs;i continuita­<lb/>tis ratione: continuitas pendet ex ratione ra­<lb/>ritatis, quæ nulla e&longs;&longs;e pote&longs;t, aqua iam <lb/>egrediente os canalis C. <!-- KEEP S--></s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem motuum inuer&longs;ionis, & attractionis in plano inuenire.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>95</cell> | <s>Denique tota hæc <lb/>contemplatio ab&longs;oluitur hoc argumento, <pb xlink:href="016/01/013.jpg" pagenum="364"/>quòd aqua, quæ debet trahere aliam aquam <lb/>&longs;ecum, oportet vt va&longs;e contineatur, quoniam <lb/>&longs;ine illo conuelli nequit, &longs;ed ab aëre iuuatur <lb/>adueniente, & vt corpus continuum ad &ecedil;qui­<lb/>librium perueniat. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Cùm igitur humilius e&longs;t <lb/>o&longs;culum C, ad illud perueniet: tùm autem <lb/>&longs;ublimius, non de&longs;cendet: quia quæ è directo <lb/>e&longs;t loci inferioris, vt in A, a&longs;cendere cogetur <lb/>ad C, quod e&longs;t in directo D. <!-- KEEP S--></s> |
| <cell>CIII.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem eorundem in accliui demon&longs;trare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Si autem aqua <lb/>de&longs;cendat primò, deinde a&longs;cendat, vt in figu­<lb/>ra &longs;equente, ex A, in B, inde in E, & po&longs;tmo­</s></p><p type="main"> |
| <cell>95</cell> | |
| </row> | <s><arrow.to.target n="marg25"/><lb/><figure id="id.016.01.013.1.jpg" xlink:href="016/01/013/1.jpg"/><lb/>dum in C, & in D: tunc peruenire poterit, &longs;i <lb/>D, minùs di&longs;tet à linea B C, quàm A, locus, <lb/>ex quo de&longs;cendit. </s> |
| <row> | |
| <cell>CIIII.</cell> | <s>Sed oportet in &longs;ingulis &longs;pa­<lb/>tiis certam e&longs;&longs;e differentiam altitudinis A, & <lb/>D. <!-- KEEP S--></s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem motus attractionis in decliui ad motum in plano determinare.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>95</cell> | <s>Quantò enim lengior via fuerit, eò maior <lb/>differentia A, & D, iuxta altitudinis men&longs;u­<lb/>ram e&longs;&longs;e debet. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Hinc errores quorundam, qui <lb/>ad libramentum, quum conati e&longs;&longs;ent aquas <lb/>deducere, maximas iacturas impen&longs;arum &longs;u&longs;­<lb/>ceperunt. </s> |
| <cell>CV.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem ferentium pondus in pertica inuenire.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>In &longs;ingulis igitur millibus pa&longs;&longs;uum, <lb/>A, altius palmo e&longs;&longs;e debet quàm D, vt in de­<lb/>cem millibus pa&longs;&longs;uum decem palmis. </s> |
| <cell>96</cell> | |
| </row> | <s>Cau&longs;a <lb/>huius e&longs;t, aqu&ecedil; rotunditas euidens, quæ etiam <lb/>in vrceorum &longs;uperficie apparet. </s> |
| <row> | |
| <cell>CVI.</cell> | <s>Vnde ad li­<lb/>bramentum licet A, &longs;it altius quàm D, non <lb/>tamen erit altius quandoque loco medio in­<lb/>ter A & D. <!-- KEEP S--></s> |
| <cell>Q<emph type="italics"/>uales proportiones angulorum doceant laterum proportiones.<emph.end type="italics"/> A<emph type="italics"/>tque uicißim deter­minare.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>97</cell> | <s>Indiget etiam impetu quodam. <lb/></s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Sed hæc nunc præter intentum qua&longs;i &longs;unt: <lb/>voluit tamen ob magnitudinem periculi, & <lb/>erroris frequentiam, hæc &longs;ubieci&longs;&longs;e. </s></p><p type="margin"> |
| <cell>CVII.</cell> | |
| <cell>S<emph type="italics"/>i in circulo duæ diametri ad rectum angulum &longs;e &longs;ecauerint: aliæ uerò ad perpendicu­lum ex diametro exicrint ad circum ferentiam, &longs;ingulæ &longs;upra diametrum erunt ma iores portionibus reliquis diametri &longs;uperioribus, infra autem minores.<emph.end type="italics"/> D<emph type="italics"/>imidium autem portionis &longs;uperioris re&longs;iduum ad centrum maius &longs;agitta habebit.<emph.end type="italics"/> I<emph type="italics"/>n aliqua præterea portionis &longs;uperioris parte, quæ uer&longs;us diametrum tran&longs;uer&longs;um po&longs;ita e&longs;t, maior e&longs;t differentia partis diametri ei <expan abbr="corre&longs;põdentis">corre&longs;pondentis</expan>, <expan abbr="&qtilde;">quae</expan> line æ tran&longs;uer&longs;æ.<emph.end type="italics"/></cell> | <s><margin.target id="marg25"/>Ratio <expan abbr="duc&etilde;-dæ">ducen­<lb/>dæ</expan> aquæ.</s></p><p type="main"> |
| <cell>100</cell> | |
| </row> | <s>Sed iam ad elementorum motum &longs;impli­<lb/>cem veniamus exemplis explicandum. </s> |
| <row> | |
| <cell>CVIII.</cell> | <s>Igitur <lb/>grauis motus exemplum præbent ponderum <lb/>horologia, quæ &longs;en&longs;im trahendo rotas ver­<lb/>tunt. </s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>unctum æqualitatis differentiæ de&longs;cen&longs;us & remotionis à centro inuenire.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>100</cell> | <s>Huiu&longs;ce autem generis infinita facilè <lb/>e&longs;&longs;et inuenire exempla. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>At motus leuis hoc <lb/>vnum &longs;ubiiciatur exemplum. <lb/><arrow.to.target n="marg26"/></s></p><p type="margin"> |
| <cell>CIX.</cell> | |
| <cell>R<emph type="italics"/>ationem libræ expendere.<emph.end type="italics"/></cell> | <s><margin.target id="marg26"/>Modus quo <lb/>naues demer­<lb/>&longs;æ gurgitibus <lb/><expan abbr="recuperãtur">recuperantur</expan>.</s></p><p type="main"> |
| <cell>101</cell> | |
| </row> | <s>Cùm naues freto merguntur, quas eruere <lb/>con&longs;ilium e&longs;t, cymbæ onu&longs;tæ &longs;axis per funes <lb/>alligantur nauigio ab vrinatoribus, &longs;ic vt <lb/>funes quantum fieri pote&longs;t, tendatur, inde <lb/>totidem cymbis vacuis lapides ex prioribus <lb/>detracti excipiuntur: quo fit vt alleuatæ <lb/>cymbæ nauigium paululùm ex profundo &longs;e­<lb/>cum trahant. </s> |
| <row> | |
| <cell>CX.</cell> | <s>Nam aër cymbas, quæ pondere <lb/>lapidum fermè mergebantur, cùm aquæ &longs;ub­<lb/>e&longs;&longs;e nolit, in &longs;uperficiem aquæ attollit, vnde <lb/>nauigium fermè pro cymbæ altitudine &longs;upe­<lb/>riùs trahitur. </s> |
| <cell>S<emph type="italics"/>i duæ &longs;phæræ ex eadem materia de&longs;cendant in aëre, eodem temporis momento ad planum ueniunt.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>104</cell> | <s>Trahatur igitur ex A, in B, tunc <lb/>cymbæ, quæ plenæ &longs;unt lapidibus illi anne­<lb/>ctantur funibus, transfu&longs;i&longs;que lapidibus na­<lb/>nigium trahetur in C. <!-- KEEP S--></s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Rur&longs;us priores cym­<lb/>bæ, in quas lapides transfudi&longs;ti, nectuntur <lb/>ten&longs;is funibus nauigio in C, trahéntque de­<lb/>ductis lapidibus ip&longs;um in D, atque perpetua <lb/>tran&longs;mutatione ad aquæ &longs;uperficiem tandem <lb/>deducetur. </s> |
| <cell>CXI.</cell> | |
| <cell>C<emph type="italics"/>ur ex medio tela ualidiorem ictum, & naues in &longs;calmo à remo ac malo recipiant in­de ex puppi explorare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Sed dices, plurimis cymbis opus <lb/>erit ad triremem educendam. </s> |
| <cell>105</cell> | |
| </row> | <s>Verum e&longs;t, &longs;ed <lb/>ratio &longs;ic con&longs;tat: quælibet nauis aut cymba <lb/>tantùm ferre pote&longs;t ponderis, quantum e&longs;t <lb/>pondus aquæ, quam continere pote&longs;t. </s> |
| <row> | |
| <cell>CXII.</cell> | <s>Velut <lb/>&longs;i triremis capiat in flumine mille amphoras <lb/>aquæ, quarum pondus &longs;it decem millium ta­<lb/>lentorum, triremis illa in flumine decem <lb/>millia talenta feret. </s> |
| <cell>C<emph type="italics"/>ur ex imo leuia longiùs ferantur declarare,<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>106</cell> | <s>Quòd &longs;i eadem in mari <lb/>capiat ( vt dixi ) ea&longs;dem mille amphoras, <lb/>quarum pondus &longs;it duodecim millium talen­<lb/>torum (nam aqua maris grauior e&longs;t aqua flu­<lb/>minis ) eadem in mari duodecim millia ta­<lb/>lenta ponderis feret. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Atque ea ratione mani­<lb/><figure id="id.016.01.013.2.jpg" xlink:href="016/01/013/2.jpg"/><lb/>fe&longs;tum e&longs;t, cur nauigia appellare &longs;oleamus à <lb/>men&longs;ura, vt nauem mille, vel quingentarum <lb/>amphorarum: idem enim e&longs;t ac &longs;i dicas, quæ <lb/>ferre pote&longs;t mille aut quingenta ponderis ta­<lb/>lenta. </s> |
| <cell>CXIII.</cell> | |
| <cell>C<emph type="italics"/>ur uirga longius mittatur à puero quam à uiro inueftigare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Nam qualis e&longs;t capacitas, vt dixi, nauis <lb/>ratione aquæ, tantùm e&longs;t pondus, quod ferre <lb/>pote&longs;t, &longs;cilicet quantum e&longs;t pondus aquæ <lb/>quam capit. </s> |
| <cell>107</cell> | |
| </row> | <s>Manife&longs;tum e&longs;t igitur ex hoc, <lb/>quòd diuer&longs;a pondera eadem nauis in diuer­<lb/>&longs;is aquis feret, quoniam & aquarum ip&longs;arum <lb/>diuer&longs;a &longs;unt pondera. </s> |
| <row> | |
| <cell>CXIIII.</cell> | <s>Iuxta verò hanc ratio­<lb/>nem liquet ponderis magnitudinem e&longs;&longs;e pro <lb/>ratione impellentis aquæ. </s> |
| <cell>C<emph type="italics"/>ircularis motus differentias quatuor e&longs;&longs;e, earumque rationem contemplari.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>108</cell> | <s>Nam &longs;i ( vt gratia <lb/>exempli dicam) cymba viginti amphoras &longs;u­<lb/>&longs;tinet, hoc e&longs;t, quia aër inclu&longs;us ab aquæ am­<lb/>phoris viginti &longs;uperiùs impellitur, vt aqua <lb/>illa &longs;cilicet, quæ in naui contineretur, locum <lb/>&longs;uum recipiat. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Bellè igitur conuenit hoc ex­<lb/>perimentum cum ratione, quæ &longs;uperiùs dicta <lb/>e&longs;t, &longs;cilicet ve&longs;icam aëre plenam ab aqua &longs;ur­<lb/>sùm pelli, quòd ve&longs;ica aquæ locum occupet: <lb/>quare pondus pro magnitudine aquæ, quam <lb/>ve&longs;ica continere pote&longs;t, in aëre &longs;u&longs;tinebit: id <lb/>e&longs;t, ita ve&longs;icæ pondere &longs;uperimpo&longs;ito, vt ip­<lb/>&longs;um pondus totum in aëre &longs;it, non in aqua. <lb/></s> |
| <cell>CXV.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem motuum impul&longs;ionis, & attractionis inter &longs;e, ab eadem ui decla­rare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Verùm pondus, quod in aqua e&longs;t ( vt ad na­</s></p><p type="main"> |
| <cell>110</cell> | |
| </row> | <s><arrow.to.target n="marg27"/><lb/>uigium eruendum rur&longs;us veniam ) tantò le­<lb/>uius redditur, quantò aqua ip&longs;a grauior ex­<lb/>titerit: vnde paucioribus cymbis opus erit, <lb/>quàm quæ pondus demer&longs;i nauigij ferre po&longs;­<lb/>&longs;ent. </s> |
| <row> | |
| <cell>CXVI.</cell> | <s>Duplici verò ratione nauigia ex gra­<lb/>uioribus aquis faciliùs extrahuntur, quàm <pb xlink:href="016/01/014.jpg" pagenum="365"/>ex leuioribus: atque ideò ex mari, quàm ex <lb/>fluminibus, vel lacubus. </s> |
| <cell>C<emph type="italics"/>ur machinæ oblongæ igneæ longius emittant &longs;phæram explorare.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>111</cell> | <s>Altera quòd cymbæ <lb/>in mari plus &longs;u&longs;tinent ponderis: reliqua, quòd <lb/>nauigium in ea aqua minùs graue e&longs;t. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Opor­<lb/>tet <expan abbr="hãc">hanc</expan> <expan abbr="aut&etilde;">autem</expan> ob cau&longs;am animaduertere, cùm, <lb/>vt dictum e&longs;t, nauigium grauius reddatur in <lb/>aquæ &longs;uperficie <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/> quia partim e&longs;t in aëre) <lb/>quàm in imo, vt quantò magis eleuatur à <lb/>cymbis, eò plures ac maiores cymbæ alligen­<lb/>tur, ne decepti hac ratione non &longs;olùm denuò <lb/>mergatur, &longs;ed & impetu adiecto omnes <expan abbr="&longs;ecũ">&longs;ecum</expan> <lb/>cymbas in profundum trahat. </s> |
| <cell>CXVII.</cell> | |
| <cell>I<emph type="italics"/>n curriculis maior e&longs;t uis pulueris copio&longs;ioris ampliore in &longs;pacio, quàm paucioris in minore iuxta proportionem eandem.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Dubitabit au­<lb/>tem aliquis, cur exoneratis cymbis B, imple­<lb/>tis autem aliis, per A, &longs;ignificantur, non de&longs;­<lb/>cendat nauis, quæ eleuata fuit ab A, cymbis <lb/>vacuis? </s> |
| <cell>112</cell> | |
| </row> | <s>Non enim plenæ po&longs;&longs;unt &longs;u&longs;tinere <lb/>pondus. </s> |
| <row> | |
| <cell>CXVIII.</cell> | <s>Cau&longs;a e&longs;t, quia factis iam funibus <lb/>æqualibus cymbarum A, & B, cùm iam va­<lb/>cuum &longs;eu inane, vel aër, qui in cymbis con­<lb/>tinetur potentior &longs;it nauis pondere, plus tra­<lb/>het inane cymbarum B, quàm remittet gra­<lb/>uitas aucti poderis cymbarum A. <!-- KEEP S--></s> |
| <cell>Q<emph type="italics"/>uanta proportione decedat ictus in obliquum parietem ab eo qui e&longs;t ad perpendi­culum declarare.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>114</cell> | <s>Itaque hac <lb/>ratione perpetuò nauis a&longs;cendet: hoc dunta­<lb/>xat ob&longs;eruato, vt plenarum cymbarum funes <lb/>eò &longs;int vacuarum cymbarum funibus breuio­<lb/>res, quantò pondus lapidum eas cymbas de­<lb/>primit. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Sed de &longs;implici leuis motu &longs;ur&longs;um &longs;a­<lb/>tis, nunc de motu, qui ex graui & leui com­<lb/>ponitur, dicendum erit. </s> |
| <cell>CXIX.</cell> | |
| <cell>Q<emph type="italics"/>uantum ictus machinæ procliuis ad angulum minuatur explorare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Pro cuius exemplo <lb/>mirificè &longs;e offert Heronis machina, quam <lb/>nos &longs;æpè tractauimus. </s> |
| <cell>115</cell> | |
| </row> | <s>Ea &longs;ic &longs;e habet: A, la­<lb/><arrow.to.target n="marg28"/><lb/><figure id="id.016.01.014.1.jpg" xlink:href="016/01/014/1.jpg"/><lb/>brum aqua plenum: &longs;ub quo vas B, & ip&longs;um <lb/>aqua plenum, &longs;it iunctum A, vt ex altero in <lb/>alterum aqua permeare non po&longs;&longs;it. </s> |
| <row> | |
| <cell>CXX</cell> | <s>Sub B, vas <lb/>aliud, quod vocetur C, inane. </s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem partium nauis ad eundem obliquum uentum explorare.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>118</cell> | <s>Fi&longs;tula D, fera­<lb/>tur ex B, in C, cuius &longs;ummum os fermè ad <lb/>labrum perueniat. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Fi&longs;tula alia E, quæ &longs;uper <lb/>labrum non parùm a&longs;cendat, & in&longs;erta labro, <lb/>in medio penetret v&longs;que ad imum primi va­<lb/>&longs;is, non tamen ip&longs;i imo iungatur. </s> |
| <cell>CXXI.</cell> | |
| <cell>F<emph type="italics"/>labelli uires atque naturam declarare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Alia fi&longs;tula <lb/>F, cuius &longs;upremum in imo labri o&longs;culum <expan abbr="&longs;itũ">&longs;itum</expan> <lb/>&longs;it, inferiùs os in ip&longs;o &longs;epto inter duo va&longs;a fi­<lb/>niatur, ita <expan abbr="tam&etilde;">tamen</expan> vt aqua ex labro per &longs;uperius <lb/>os in vas C, deferatur. </s> |
| <cell>219</cell> | |
| </row> | <s>Tunc verò videmus <lb/><expan abbr="aquã">aquam</expan>, qu&ecedil; e&longs;t in B, va&longs;e, per E, fi&longs;tulam emitti, <lb/>ac eò donec finiatur labri aqua v&longs;que per&longs;e­<lb/>uerare. </s> |
| <row> | |
| <cell>CXXII.</cell> | <s>Id quomodo fiat ex duobus motibus <lb/>compo&longs;itis demon&longs;trandum. </s> |
| <cell>C<emph type="italics"/>ontemptus circa<emph.end type="italics"/> S<emph type="italics"/>olis rationem in umbris declarare.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>120</cell> | <s>Aqua de&longs;cen­<lb/>dens per F, fi&longs;tulam, cùm aër in C, non po&longs;&longs;it <lb/>&longs;ub&longs;i&longs;tere, a&longs;cendit per D, fi&longs;tulam in vas B, <lb/>&longs;uperiùs. </s> |
| </row> | |
| <pb xlink:href="015/01/013.jpg"/> | <s>At verò cum ibi locus aqua plenus <lb/>&longs;it, cogitur aqua a&longs;cendere per E, fi&longs;tulam <lb/>pre&longs;&longs;a ab aëre, atque &longs;ic effunditur. </s> |
| <row> | |
| <cell>CXXIII.</cell> | <s>Manife­<lb/>&longs;tum e&longs;t igitur hîc duos e&longs;&longs;e motus: vnum &longs;e­<lb/>cundum naturam aquæ de&longs;cendentis ex labro <lb/>in C, vas per F, fi&longs;tulam, alterum aëris a&longs;cen­<lb/><arrow.to.target n="marg29"/><lb/>dentis ex va&longs;e C, in vas B, quod <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/>vt dictum <lb/>e&longs;t) ab aqua &longs;ursùm impellatur. </s> |
| <cell>C<emph type="italics"/>ognita ratione umbræ ad gnomonem &longs;inum, & arcum altitudinis ab horizon­te, quouis tempore digno&longs;cere.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>121</cell> | <s>Ab his igitur <lb/>duobus motibus naturalibus violentius im­<lb/>petus fit quo aqua ex va&longs;e B, per fi&longs;tulam <lb/>a&longs;cendit. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Verùm motus grauis dum repetit <lb/>alternatim folles mouet, aut alias machinas, <lb/>quòd in machina Cte&longs;ibica demon&longs;trare <lb/>oportunum erat, vt emboli ma&longs;culi vici&longs;&longs;im <lb/>in modiolis a&longs;cendere, de&longs;cenderétque po&longs;­<lb/>&longs;ent. </s> |
| <cell>CXXIIII.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem umbræ uer&longs;æ e&longs;&longs;e ad gnomonem, uelut gnomonis ad umbram uer&longs;am.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Id autem &longs;ic fit: Rota cum pinnis iux­<lb/>ta aquæ delabentis ca&longs;um ( vt &longs;olet fieri) &longs;ta­<lb/>tuatur, vt ex aquæ perpetuo defluxu &longs;uper <lb/>pinnas rota circumuoluatur, in qua &longs;it axis <lb/>A, quem palàm e&longs;t nece&longs;&longs;e fore, vt & ip&longs;e <lb/>circumagatur. </s> |
| <cell>122</cell> | |
| </row> | <s>Rotæ de&longs;criptionem, vt rem <lb/>noti&longs;&longs;imam ac in molis omnibus con&longs;pi­<lb/>cuam, prætermitto. </s></p><p type="margin"> |
| <row> | |
| <cell>CXXV.</cell> | <s><margin.target id="marg27"/>Nauigia fa­<lb/>ciliùs ex ma­<lb/>ri, extrahi, <lb/>quàm flumi­<lb/>nibus vel la­<lb/>cubus.</s></p><p type="margin"> |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem dimetientis, & peripheriæ cuiuslibet circuli paralleli æquino­ctiali per cognitam partem magni circuli demon&longs;trare.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>123</cell> | <s><margin.target id="marg28"/>Machina <lb/>Heronis.</s></p><p type="margin"> |
| </row> | |
| <row> | <s><margin.target id="marg29"/>De motu al­<lb/>lernante.</s></p><figure id="id.016.01.014.2.jpg" xlink:href="016/01/014/2.jpg"/><p type="main"> |
| <cell>CXXVI.</cell> | |
| <cell>C<emph type="italics"/>irculi horarij naturam declarare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Trabs &longs;uperiacens tignis atque inclu&longs;a fo­<lb/>raminibus rotundis vocetur B, ita vt mobilis <lb/>&longs;it, ac vt in cardinibus circumuolui po&longs;&longs;it. <lb/></s> |
| <cell>123</cell> | |
| </row> | <s>Iuxta huius extremum E, annulus infixus, cui <lb/>alter annulus cum ferrea virga F: hæ rur&longs;us <lb/>in annulum finiatur, quem excipiat alter an­<lb/>nulus G, virga H, annexus: in extrtmo H, an­<lb/>nulus iunctus e&longs;t, qui vnco ita annectitur in <lb/>&longs;ummitate axis A, vt &longs;ecum moueatur, &longs;ed <lb/>redeunte axe, redit & annulus ad pri&longs;tinum <lb/>locum ac &longs;itum. </s> |
| <row> | |
| <cell>CXXVII.</cell> | <s>Ex altera trabis parte duo <lb/>annuli ex aduer&longs;o collocantur C, & D. <!-- KEEP S--></s> |
| <cell>D<emph type="italics"/>ata poli altitudine ortus amplitudinem demonftrare.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>124</cell> | <s>Licet <lb/>& bis duos & tria paria &longs;ic ex aduer&longs;o collo­<lb/>care. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Si igitur emboli aut folles alter C, fune <lb/>iungatur, alter D, circumuoluto axe, trahitur <lb/>primum trabs ver&longs;us D, túncque eleuatur <lb/>follium alter ex C, altero cadente D. <!-- KEEP S--></s> |
| <cell>CXXVIII.</cell> | |
| <cell>N<emph type="italics"/>ota amplitudine ortus, cuiu&longs;que puncti arcum &longs;emidiurnum inuenire.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Quum <lb/>verò rota dimidium axis circumuertit, annu­<lb/>lus in imo H, redit ad locum &longs;uperiorem & <lb/>impellit E, propter virgas, & trabs flectitur <lb/>ver&longs;us C, atque &longs;ic mutata vice folles mo­<lb/>uentur. </s> |
| <cell>124</cell> | |
| </row> | <s>Nutat enim trabs dextra ac &longs;ini&longs;tra <lb/>vici&longs;&longs;im, &longs;ed non circumuoluitur. </s> |
| <row> | |
| <cell>CXXIX.</cell> | <s>Ergo licet <lb/>multa paria follium annulis multis in trabe <lb/>ex aduer&longs;o collocatis mouere, &longs;ed robu&longs;ta vi <lb/>aquæ opus e&longs;t. </s> |
| <cell>D<emph type="italics"/>ata altitudine<emph.end type="italics"/> S<emph type="italics"/>olis in quacunque regione, quacunque die di&longs;tantiam<emph.end type="italics"/> S<emph type="italics"/>olis à meri­diano cogno&longs;cere.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>124</cell> | <s>Licet & eidem axi alteram <lb/>trabem, quod fabri facere &longs;olent à &longs;ini&longs;tra <lb/>iungere, <expan abbr="atq;">atque</expan> &longs;ic numerus <expan abbr="folliũ">follium</expan> duplicabitur. <lb/></s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Nec alio opus e&longs;t auxilio, aliáve <expan abbr="quã">quam</expan> quæ in <lb/>vno patefacta e&longs;t indu&longs;tria, &longs;ed &longs;ola maiore vi. </s></p><p type="main"> |
| <cell>CXXX.</cell> | |
| <cell>D<emph type="italics"/>ata regionis altitudine, & loco<emph.end type="italics"/> S<emph type="italics"/>olis proportionem gnomonis, tam ad um­bram rectam quàm uer&longs;am, uel etiam in cylindro determinare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Sed motuum tran&longs;latio, quæ &longs;olet in v&longs;u <lb/>e&longs;&longs;e, tùm in molendinis, tum horologiis, <lb/>quamvis vulgata, tamen &longs;ubtiliori con&longs;tat <lb/>ratione. <lb/><figure id="id.016.01.014.3.jpg" xlink:href="016/01/014/3.jpg"/><lb/><arrow.to.target n="marg30"/></s></p><p type="margin"> |
| <cell>125</cell> | |
| </row> | <s><margin.target id="marg30"/>Motuum <lb/>tra&longs;latio.</s></p><p type="main"> |
| <row> | |
| <cell>CXXXI.</cell> | <s>Sit igitur rota AB, quæ circumagi po&longs;&longs;it <pb xlink:href="016/01/015.jpg" pagenum="366"/>alia rota cum paxillis, vt in molendinis fieri <lb/>&longs;olet aut manubrio C, dentes verò in eius <lb/>exteriore &longs;uperficie re&longs;picientes cylindrum <lb/>&longs;eu columnam FG, erectam ad perpendicu­<lb/>lum plani F H. <!-- KEEP S--></s> |
| <cell>S<emph type="italics"/>i lineæ alicui duplum alterius adiungatur, erit proportio duarum ad primam maior quàm dupli cum prima ad primam cum una adiecta.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>126</cell> | <s>In quo plano etiam rota &longs;u­<lb/>per&longs;tans fixum habet palum, cui axis infi­<lb/>gigitur. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>In FG, autem columna, DE, cur­<lb/>riculum dentatum e&longs;t. </s> |
| <cell>CXXXII.</cell> | |
| <cell>S<emph type="italics"/>i ad duas lineas quarum una alteri dupla &longs;it eadem linea addatur, erit aggrega­ti ex minore, & adiecta ad ip&longs;am minorem, minor proportio quàm aggre­gati ex maiore, & adiecta ad ip&longs;am maiorem duplicata.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Itaque quum rota <lb/>A B, circumuertitur &longs;uper axe CK, motu <lb/>ex A, in B, &longs;eu A, &longs;ur&longs;um deor&longs;um, F G, <lb/>cylindrus circumuertitur ex D E, ver&longs;us <lb/>K, &longs;eu ex dextro in &longs;ini&longs;trum, quare con­<lb/>tingit tran&longs;latio motus, quæ erit eò velo­<lb/>cior, quò numerus dentium A B, rotæ, <lb/>plures continebit dentes circuli D E. <!-- KEEP S--></s> |
| <cell>126</cell> | |
| </row> | <s>His <lb/>autem vtemur ad machinæ Augu&longs;tanæ in­<lb/>tellectum. </s></p><p type="main"> |
| <row> | |
| <cell>CXXXIII.</cell> | <s>His modò vi&longs;is, po&longs;tquam &longs;ermonem de <lb/>motibus omnibus generalibus fermè ab&longs;ol­<lb/>uimus, quarto exemplo in libramento aqua­<lb/>rum declarato, Heronis autem machina in <lb/>compo&longs;itis elementorum motibus &longs;atisfa­<lb/>ciente, vt in vniuer&longs;um pro decem modis <lb/>decem exempla &longs;ubiecerim, colligere illa in <lb/>vnum breuiter operæ pretium erit. </s> |
| <cell>S<emph type="italics"/>i fuerint duæ quantitates, <expan abbr="quarũ">quarum</expan> una alteri dupla &longs;it: minuatur à minore quæ­dam quantitas, <expan abbr="ead&etilde;que">eadenque</expan> maiori addatur, erit minoris ad re&longs;iduum maior pro­portio, quàm aggregati ad maiorem duplicata.<emph.end type="italics"/> S<emph type="italics"/>i uerò minori addatur, & à maiore detrabatur, erit aggregati ad minorem minor proportio quàm maioris ad re&longs;iduum duplicata.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>127</cell> | <s>Quieti <lb/>ob raritatem lucernæ exemplum appo&longs;ui­<lb/>mus. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Motui à raritate fi&longs;tulam in va&longs;e col­<lb/>locatam, vbi de aquæ de&longs;cen&longs;u egimus. <lb/></s> |
| <cell>CXXXIIII.</cell> | |
| <cell>S<emph type="italics"/>i rectangula &longs;uperficies &longs;it, cuius pars tertia quadrata &longs;it corpus, quod ex la­tere quadratæ in re&longs;iduum &longs;uperficiei con&longs;tat, maius e&longs;t quouis corpore ex eadem &longs;uperficies, aliter diui&longs;a con&longs;tituto.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Quieti ob den&longs;itatem plumbi laminam, tum <lb/>coria &longs;uper aquam &longs;par&longs;a. </s> |
| <cell>127</cell> | |
| </row> | <s>Motui ob den&longs;i­<lb/>tatem impul&longs;um bellicarum machinarum. <lb/></s> |
| <row> | |
| <cell>CXXXV.</cell> | <s>Motui attractionis ob raritatem, & impul­<lb/>&longs;us ob den&longs;itatem, in Cte&longs;ibica machina. <lb/></s> |
| <cell>S<emph type="italics"/>i linea in duas partes, quarum una fit alteri dupla diuidatur, erit quod fit ex tertia parte in quadratum re&longs;idui parallelipedum maius omni pararalleli­pedo, quod ex diui&longs;ione eiu&longs;dem lineæ creari poßit.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>128</cell> | <s>Vtriu&longs;que verò motus, tum etiam quietis <lb/>ob raritatem, Brambilica machina exem­<lb/>plum erit. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Motus leuis elementi, nauigij re­<lb/>cuperationem: grauis verò, &longs;implicis horo­<lb/>logiorum motum &longs;ubiecimus. </s> |
| <cell>CXXXVI.</cell> | |
| <cell>D<emph type="italics"/>enominationes in infinitum extendere.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Grauis, &longs;ed <lb/>&longs;æpiùs repetiti, follium alternam iactatio­<lb/>nem. </s> |
| <cell>129</cell> | |
| </row> | <s>Grauis ac leuis &longs;imul ad vnum finem <lb/>tendentium, Heronis machinam. </s></p><p type="main"> |
| <row> | |
| <cell>CXXXVII.</cell> | <s>Ergo &longs;ic poterat videri tractatio hæc ab­<lb/>&longs;oluta: &longs;ed non omnia &longs;ump&longs;imus genera. <lb/></s> |
| <cell>R<emph type="italics"/>ationem numerorum ex progreßione declarare.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>131</cell> | <s>Decem enim hæc exempla duobus conti­<lb/>nentur generibus: altero, quòd vnum tan­<lb/>tùm habet motorem, vt Heronis machina: <lb/>reliquo, quod duos, &longs;ed diuer&longs;os habet mo­<lb/>tores, vt Brambilica. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Supere&longs;t tertium ge­<lb/>nus, in quo illæ continentur machinæ, quæ <lb/>plures habent motores, &longs;ed non diuer&longs;os: <lb/>quod quidem videtur e&longs;&longs;e nobili&longs;&longs;imum, quia <lb/>motui principali, &longs;eu <foreign lang="greek">au)tokine/tw|</foreign> magis a&longs;&longs;i­<lb/>milatur. </s> |
| <cell>CXXXVIII.</cell> | |
| <cell>M<emph type="italics"/>odos u&longs;us horum numerorum declarare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Contingit is motus, quum aqua, <lb/>gratia exempli, rotam, qua aqua effunditur </s></p><p type="main"> |
| <cell>131</cell> | |
| </row> | <s><arrow.to.target n="marg31"/><lb/>vertetit. </s> |
| <row> | |
| <cell>CXXXIX.</cell> | <s>Atque hoc in genere primum e&longs;t <lb/>Archimedis inuentum Cochlea appellata, <lb/>cuius meminit Diodorus Siculus in antiqua <lb/>hi&longs;toria bis, dicens Ægyptum &longs;iccatam <lb/>beneficio cochleæ ab Archimede inuentæ. <lb/></s> |
| <cell>R<emph type="italics"/>adices omnes à propo&longs;itis numeris extrahere.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>132</cell> | <s>Quod &longs;i ita e&longs;t, cùm Archimedes &longs;ecundi <lb/>belli Punici temporibus floruerit, ne&longs;cio <lb/>quo pacto antiquo tempore bene potuerit <lb/>Ægyptus habitari. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Vtcunque tamen res &longs;e <lb/>habeat, in&longs;trumentum id nobili&longs;&longs;imum pro­<lb/>culdubio e&longs;t, atque tali artifice haud indi­<lb/>gnum. </s> |
| <cell>CXL.</cell> | |
| <cell>R<emph type="italics"/>adices per numeros fractos determinare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Meminit huius Vitruuius in fine &longs;ui <lb/>operis. </s> |
| <cell>133</cell> | |
| </row> | <s>Sed Galeaz de Rubeis ciuis no&longs;ter, <lb/>fabérque ferrarius, cuius infrà mentionem <lb/>facturi &longs;umus, cùm iam olim inuentam ip­<lb/>&longs;e, qua&longs;i primus auctor exi&longs;timaret reperi&longs;&longs;e, <lb/>præ lætitia in&longs;aniuit. </s> |
| <row> | |
| <cell>CXLI.</cell> | <s>Vidimus illum ver&longs;an­<lb/>tem tru&longs;atilem machinam, ac paulò pò&longs;t <lb/>mente excu&longs;&longs;um. </s> |
| <cell>N<emph type="italics"/>umeros fractos ad minores in ea <expan abbr="i&etilde;">iem</expan> proportione ualde propinqud deducere<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>136</cell> | <s>Erat autem machina <lb/>talis: </s></p><p type="margin"> |
| </row> | |
| <row> | <s><margin.target id="marg31"/>Coclhea Ar­<lb/>chimedis.</s></p><figure id="id.016.01.015.1.jpg" xlink:href="016/01/015/1.jpg"/><p type="main"> |
| <cell>CXLII.</cell> | |
| <cell>D<emph type="italics"/><expan abbr="enominationũ">enominationum</expan> in <expan abbr="crem&etilde;ta">crementa</expan> ex extrema cognita inuenire.<emph.end type="italics"/> E<emph type="italics"/>t <expan abbr="cõuer&longs;o">conuer&longs;o</expan> modo.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Lignum A H, &longs;olidum, rectum, rotun­<lb/>dum, æqualéque, ac tam longum vt incli­<lb/>natum ad &longs;uper&longs;iciem aquæ, infixúmque <lb/>alueo quantum opus e&longs;t, &longs;upraip&longs;am aquam <lb/>promineat, canali ( vt vides ) metallico <lb/>&longs;implici, ad cochleæ imaginem fabricato, <lb/>circumtegatur. </s> |
| <cell>137</cell> | |
| </row> | <s>Sunt qui multiplici vtantur: <lb/>tres mihi nece&longs;&longs;arij e&longs;&longs;e videntur, quique <lb/>adeò &longs;en&longs;im a&longs;cendant, vt omnia &longs;patia com­<lb/>pleantur. </s> |
| <row> | |
| <cell>CXLIII.</cell> | <s>Duo ora habet canalis, inferius <lb/>quidem latius, angu&longs;tius quod &longs;uperius e&longs;t. <lb/></s> |
| <cell>S<emph type="italics"/>i linea in duas partes diuidatur, corpora quæ fiunt ex una parte in alterius quadratum mutuo æqualia &longs;unt corpori, quod fit ex tota linea in &longs;uperfi­ciem unius partis in alteram.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>138</cell> | <s>Vocetur autem illud K. <!-- KEEP S--></s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Demon&longs;trandum <lb/>e&longs;t igitur, quòd vbi terminis A & H ti­<lb/>gnum claudatur, ita vt circumuerti po&longs;&longs;it, <lb/>quod motu aquæ circumuertetur. </s> |
| <cell>CXLIIII.</cell> | |
| <cell>D<emph type="italics"/>uplum cubi medietatis maius e&longs;t aggregato corporum mutuorum, cuiuslibet diui&longs;ionis quantum e&longs;t, quod fit ex tota in quadratum differentiæ.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Secundò, <lb/>quòd vbi circumagatur aqua a&longs;cendet, ef­<lb/>fundeturque per K. <!-- KEEP S--></s> |
| <cell>139</cell> | |
| </row> | <s>Nam pinnæ quæ additæ <lb/>&longs;unt B C D E F G, &longs;eu inter &longs;patia alter­<lb/>utrinque, &longs;eu in coniunctionibus tigni cum <lb/>canali, occurrentes aquæ, nece&longs;&longs;ariò ver­<lb/>tent illud in&longs;trumentum: quia augeri po&longs;&longs;unt <lb/>longitudine ac latitudine: pondus verò AH, <lb/>paruum e&longs;t, & longè minus etiam factum <lb/>ob inclinationem, & axes in annulis po&longs;i­<lb/>tos, ita vt circumagi po&longs;&longs;int. </s> |
| <row> | |
| <cell>CXLV.</cell> | <s>O&longs;tendunt id <lb/>etiam molæ in fluminibus Pado atque Tici­<lb/>no, vbi quanquam leni&longs;&longs;imè fluant aquæ, <lb/>hoc tamen ingenio lapides molares circum­<lb/>acti terunt, ac molunt triticum. </s> |
| <cell>S<emph type="italics"/>i linea in duas partes diuidatur quadrata ambarum partium detracto eo, quod fit ex una parte in alteram, æqualia &longs;unt producto unius in alteram cum quadrato differentiæ.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>139</cell> | <s>Sed quòd <lb/>aqua ip&longs;a a&longs;cendat ex L, in K, patet: quum <lb/>enim L, eleuatur, pars quæ &longs;uccedit fit humi­<lb/>lior, igitur aqua de&longs;cendet, qua a&longs;cendente <lb/>iterum pars &longs;uccedens de&longs;cendit: eadémque <lb/>ratio &longs;emper o&longs;tendit <expan abbr="aquã">aquam</expan> ver&longs;us K, tendere: <lb/>hócque experimento pulcherrimè congruit, <lb/>& nos non &longs;emel periculum de hoc fecimus. <lb/></s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Conuer&longs;o igitur axe &longs;eu tigno in fœmineis <lb/>cardinibus A, & H, in quibus intruditur, <lb/>donec aqua canalis impletus fuerit, effun­<lb/><arrow.to.target n="marg32"/><lb/>deretur per K, &longs;uper planum ripæ. </s> |
| <cell>CXLVI.</cell> | |
| <cell>C<emph type="italics"/>orpus quod fit ex linea diui&longs;a in &longs;uperficiem æqualem quadratis ambarum par tium detracta &longs;uperficie unius partis in alteram, e&longs;t æquale aggregato cubo­rum ambarum partium.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Ex quo <lb/>non videtur hæc ratio concludere, aqua <lb/>perpetuò de&longs;cendit, igitur in fine erit in hu­<lb/>miliore loco, quàm in initio. </s> |
| <cell>139</cell> | |
| </row> | <s>Sed tamen non <lb/>&longs;emper de&longs;cendit, verùm pars quæ de&longs;cen­<lb/>dit maior, impellit minorem, cogitque a&longs;­<lb/>cendere. </s> |
| <row> | |
| <cell>CXLVII.</cell> | <s>At cùm effundi cœperit, tunc tam <lb/>machina faciliùs vertetur, & aqua qua&longs;i <lb/>&longs;ponte effluet, propter ea, quæ de aquæ de&longs;­<lb/>cen&longs;u iam demon&longs;trauimus. </s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>ropo&longs;ita linea diui&longs;a duas ei line as adijcere, ut proportio <expan abbr="additarũ">additarum</expan> &longs;ingularium<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell/> | <s>Sunt qui canali <lb/>tabulas affigant, nectántque omnia &longs;imul, <lb/>vt machina robu&longs;tior ac firmior euadat, pa­<lb/>xillos tabulis, non tigno, ob commodita­<lb/>tem maiorem in&longs;erentes. </s> |
| </row> | |
| <pb xlink:href="015/01/014.jpg"/> | <s>Dubitabit autem <lb/>meritò aliquis, cur a&longs;cendente parte canalis <lb/>iuxta B, cùm tam L, quàm C, de&longs;cendant, <lb/>aqua non non redeat in L, & rur&longs;us effun­<lb/>datur ( nam L, humilior e&longs;t quàm C, ) & <lb/>ex eadem parte. </s> |
| <row> | |
| <cell/> | <s>Duplex huius ratio e&longs;t: al­<lb/>tera, quòd aqua quæ e&longs;t in B, impellitur <pb xlink:href="016/01/016.jpg" pagenum="367"/>ab ea, quæ e&longs;t e&longs;t in L, ideo tran&longs;it ad C, <lb/>& non redit: reliqua Geometrica, o&longs;tendens <lb/>partem mediam inter L, & B, in conuer­<lb/>&longs;ione altiorem e&longs;&longs;e, quàm &longs;it pars media in­<lb/>ter B, & O. </s> |
| <cell><emph type="italics"/>& partium &longs;imul iunctarum ad additas &longs;it mutua.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>148</cell> | <s>Indicio etiam e&longs;t, quòd plum­<lb/>bea &longs;phærula impo&longs;ita, cùm à nulla alia re <lb/>prematur, a&longs;cendit tamen in K. <!-- KEEP S--></s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Et demon­<lb/>&longs;tratio hæc e&longs;t: Sit tignum A B, in plano <lb/>A C, eleuatio partis A D, tigni &longs;it D C, <lb/>eius partis cochleæ pars corre&longs;pondens AE, <lb/>& altitudo DE, &longs;it gratia exempli &longs;e&longs;quial­<lb/>tera DC, & ducatur recta AE, erunt igitur <lb/>omnes lineæ inter A D, & A C, minores <lb/>lineis è directo con&longs;titutis inter AD, & AE, <lb/>ex demon&longs;tratis in &longs;exto elementorum Eu­<lb/>clidis: <lb/><figure id="id.016.01.016.1.jpg" xlink:href="016/01/016/1.jpg"/><lb/><arrow.to.target n="marg33"/></s></p><p type="margin"> |
| <cell>CXLVIII.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>ropo&longs;itis tribus lineis primam &longs;ic diuidere, ut adiectis duabus alijs lineis, &longs;ecun­dum <expan abbr="ration&etilde;">rationem</expan> mutuam &longs;ingularum &longs;ingulis, <expan abbr="aggregatũ">aggregatum</expan> ex una <expan abbr="adiectarũ">adiectarum</expan>, & par te ad <expan abbr="aggregatũ">aggregatum</expan> ex alia parte, & adiecta &longs;e habeat, ut &longs;ecunda ad <expan abbr="tertiã">tertiam</expan>.<emph.end type="italics"/></cell> | <s><margin.target id="marg32"/>Aliquid per­<lb/>petuò <expan abbr="de&longs;c&etilde;-dit">de&longs;cen­<lb/>dit</expan>, quod in <lb/>fine erit al­<lb/>tius.</s></p><p type="margin"> |
| <cell>140</cell> | |
| </row> | <s><margin.target id="marg33"/>Demon&longs;tratio <lb/>o&longs;tendens <lb/>quod cochlea <lb/>ver&longs;a graue <lb/>a&longs;cendit.</s></p><p type="main"> |
| <row> | |
| <cell>CXLIX.</cell> | <s>Circumuertatur igitur AB, ita vt quando <lb/>E, erit in humillimo loco, pondus rotun­<lb/>dum in A, po&longs;itum &longs;it in directo D. <!-- KEEP S--></s> |
| <cell>D<emph type="italics"/>atam lineam &longs;ic diuidere, ut proportio quadratorum ad dupium unius partis in alteram &longs;it, ut lineæ datæ ad lineam datam.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>141</cell> | <s>Quia <lb/>igitur D E, longior e&longs;t D C, igitur &longs;i E, <lb/>erit in oppo&longs;ito &longs;ui loci, erit infrà C: &longs;ed <lb/>C, e&longs;t in directo A, igitur pondus erit in­<lb/>feriùs quàm ab initio: &longs;ed omnes lineæ &longs;er­<lb/>uant eandem rationem, & &longs;unt longiores <lb/>etiam in circumferentia A E, quàm in re­<lb/>cta A E, à linea A D, quia pars e&longs;t minor <lb/>toto: igitur conuer&longs;o A B, pondus de&longs;cen­<lb/>det in AE. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Sed omne graue liberum in mo­<lb/>tu de&longs;cendit, igitur pondus perueniet ad E. <lb/><!-- KEEP S--></s> |
| <cell>CL.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>ropo&longs;itis duabus lineis, lineam communem utrique adiungere, ut &longs;it maioris ad ad­ditam proportio, uelut quadratorum minoris, & adiectæ ad duplum unius in alteram.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Sed quum erit in E, circumactum de&longs;cen­<lb/>det ver&longs;us F, non ver&longs;us A, tum ob impe­<lb/>tum, tum quia pars quæ e&longs;t inter A, & E, <lb/>a&longs;cendit, nam in priore motu de&longs;cenderat: <lb/>pars autem E F, adhuc de&longs;cendit, igitur <lb/>pondus perueniet ex H, in A, quare ex A, in <lb/>B, multis conuer&longs;ionibus eadem ratione fa­<lb/>ctis. </s> |
| <cell>141</cell> | |
| </row> | <s>Facilè autem ligula circumdata calamo <lb/>hoc, quod tibi perdifficile for&longs;an videtur, ex­<lb/>perieris. </s></p><p type="main"> |
| <row> | |
| <cell>CLI.</cell> | <s>Sed ad rem reuertor. </s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportio differentiæ quadratorum partium cuiu&longs;uis lineæ, ad quadratum diffe­rentiæ illarum e&longs;t, uelut totius lineæ ad differentiam.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>142</cell> | <s>Cochlea quam Vi­<lb/>truuius docet, alieno indiget auxilio, hæc <lb/>autem no&longs;tra &longs;eip&longs;am circunducit: &longs;ed eò <lb/>faciliùs, quò &longs;piræ canalis frequentiores <lb/>fuerint, & machina mollius a&longs;cenderit. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Quò <lb/>verò faciliùs circumagetur, eò &longs;erius: hoc <lb/>enim fermè generale e&longs;t in omnibus machi­<lb/>nis. </s> |
| <cell>CLII.</cell> | |
| <cell>S<emph type="italics"/>i linea in duas partes æquales, duasque inæquales diuidatur, fueritque proportio ag­gregati ex maiore, & dimidio ad ip&longs;am maiorem, uelut ex minore, & ali­qua linea ad ip&longs;am minorem, & rur&longs;us aggregati ex minore, & dimidio ad ip&longs;am minorem, uelut aggregati ex maiore, & alia addita ad ip&longs;am maiorem, erit proportio dimidij ad partem unam inæqualem, uelut alterius partis inæ­qualis ad &longs;uam additam mutuò, & etiam proportio additarum inuicem, uelut proportio <expan abbr="partiũ">partium</expan> <expan abbr="inæqualiũ">inæqualium</expan> duplicata, & rur&longs;us ip&longs;um <expan abbr="dimidiũ">dimidium</expan> lineæ a&longs;&longs;um­ptæ <expan abbr="mediũ">medium</expan>, erit proportione inter additas.<emph.end type="italics"/> D<emph type="italics"/><expan abbr="emũ">emum</expan> proportio dimidij <expan abbr="cũ">cum</expan> addita maiore ad <expan abbr="dimidiũ">dimidium</expan>, cum addita minore, uelut maioris partis ad <expan abbr="minor&etilde;">minorem</expan>.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Ita contrariis rationibus celeriter aquam <lb/>tran&longs;mittet, &longs;ed difficiliùs reuertetur. </s> |
| <cell>142</cell> | |
| </row> | <s>Por­<lb/>rò difficultas facit vt machinæ magis atte­<lb/>rantur, & aquarum multitudine ac impetu <lb/>indigeamus. </s> |
| <row> | |
| <cell>CLIII.</cell> | <s>Verùm celeritatem cum diffi­<lb/>culate eligemus, vbi torrens fuerit, & ripa­<lb/>rum altitudo immodica. </s> |
| <cell>V<emph type="italics"/>im quamcunque manus multiplicare.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>144</cell> | <s>Nam &longs;i in&longs;trumen­<lb/>ti a&longs;cen&longs;us mollis fuerit, reddetur in&longs;trumen­<lb/>tum ob longitudinem graui&longs;&longs;imum. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Eadem <lb/>in magnitudine & prauitate ratio. </s> |
| <cell>CLIIII.</cell> | |
| <cell>S<emph type="italics"/>i lineæ datæ alia linea adiungatur, ab extremitatibus autem prioris lineæ duæ rectæ in unum punctum concurrant proportionem habentes, quam mediam inter tota m & adiectam, & adiectam erit punctus, concur&longs;us à puncto extre­mo lineæ adiectæ di&longs;tans per lineam mediam.<emph.end type="italics"/> Q<emph type="italics"/>uod &longs;i ab extremo alicuius li­neæ æqua'is mediæ, &longs;eu peripheria circuli, cuius &longs;emidiameter &longs;it media linea duæ lineæ ad prædicta puncta producantur, ip&longs;æ erunt in proportione mediæ ad adiectam.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Nam par­<lb/>uum facilè circumagitur, &longs;ed &longs;erò irrigat. <lb/></s> |
| <cell>145</cell> | |
| </row> | <s>V&longs;us eius vbi modica terra e&longs;t irriganda, & <lb/>flumen profundum, & leniter currit, & ripæ <lb/>altiores. </s> |
| <row> | |
| <cell>CLV.</cell> | <s>In contrariis cau&longs;is magnis vtemur <lb/>machinis. </s></p><p type="main"> |
| <cell>Q<emph type="italics"/>uadr atorum numerum proportionem & inuentionem con&longs;iderare.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>147</cell> | <s><arrow.to.target n="marg34"/></s></p><p type="margin"> |
| </row> | |
| <row> | <s><margin.target id="marg34"/>Machina <lb/>Augu&longs;tana.</s></p><p type="main"> |
| <cell>CLVI.</cell> | |
| <cell>H<emph type="italics"/>orologiorum tempus multiplicare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>E&longs;t & alius machinæ modus ( vt intelli­<lb/>go ) Augu&longs;tæ, qui tamen &longs;ub hoc genere <lb/>comprehenditur. </s> |
| <cell>152</cell> | |
| </row> | <s>Columna ver&longs;atilis A B, <lb/>rota cum paxillis vertitur à flumine, iuxta <lb/><figure id="id.016.01.016.2.jpg" xlink:href="016/01/016/2.jpg"/><lb/>rationem à nobis &longs;uperiùs declaratam, dum <lb/>de motuum tran&longs;latione ageremus. </s> |
| <row> | |
| <cell>CLVII.</cell> | <s>In ea <lb/>curriculi pro numero cochlearum, gratia <lb/>exempli, CDEFGHK, & cochleæ pro nu­<lb/>mero va&longs;orum, & va&longs;a pro altitudine: va&longs;a <lb/>autem LMNOPQR, fixa in columna ST. <lb/></s> |
| <cell>H<emph type="italics"/>orologiorum molarium rationem o&longs;tendere.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>154</cell> | <s>Ver&longs;a A B, vertuntur in curriculis cochleæ <lb/>omnes, quarum infima C, haurit aquam <lb/>ex &longs;ubiecto flumine, & transfundit eam in <lb/>vas L, à quo haurit cochlea D, transfun­<lb/>dens aquam in vas M, atque ita vno motu <lb/>columnæ A B, C in L, D in M, E in N, <lb/>F in O, G in P, H in Q, K in R, aquam <lb/>fundunt, haurientes è &longs;ubiectis va&longs;is. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>R, au­<lb/>tem transfert aquam per os V, in locum de­<lb/>&longs;tinatum. </s> |
| <cell>CLVIII.</cell> | |
| <cell>R<emph type="italics"/>ationem indicis mobilis cum rota, qua horarum numerus per ictus indicatur ex­plicare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Contingit rur&longs;us dubitatio: quia <lb/>cochleæ ore &longs;uperiore a&longs;cendente, aquam <lb/>mittere haud debent. </s> |
| <cell>156</cell> | |
| </row> | <s>Quamobrem primam <lb/>triplicem fecimus. </s> |
| <row> | |
| <cell>CLIX.</cell> | <s>Sed videntur &longs;ub&longs;ultem <lb/>effundere dum a&longs;cendunt: quia ( vt demon­<lb/>&longs;tratum e&longs;t) partes de&longs;cendunt, & aqua tota <lb/>de&longs;cendit, quam ob cau&longs;am compre&longs;&longs;a exi­<lb/>lit: &longs;ed non quemadmodum ore cochleæ <lb/>de&longs;cendente, &longs;ed pluribus circa eundem axem <lb/>cochleis po&longs;itis, fit continua non &longs;olùm, <lb/>&longs;ed æqualis aquarum effu&longs;io. </s> |
| <cell>N<emph type="italics"/>ullus angulus rectilineus æqualis e&longs;&longs;e pote&longs;t alicui angulo contento recta, & cir culi portione.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>158</cell> | <s>Atque hæc de <lb/>machinis iuxta prima genera, & &longs;pecies di­<lb/>cta &longs;int. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Sed po&longs;tquàm de motibus natura­<lb/>libus &longs;ermonem habuimus, qui in loco <lb/>fiunt, par e&longs;t vt quid &longs;it locus intelligamus. <lb/></s> |
| <cell>CLX.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>ropo&longs;ita linea tribusque in ea &longs;ignis punctum inuenire, ex quo ductæ tres lineæ ad &longs;igna &longs;int in proportionibus datis.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Nam & hoc e&longs;&longs;e quintum naturalium rerum <lb/>principium &longs;uppo&longs;itum e&longs;t: &longs;uppo&longs;iiones au­<lb/>tem hæ, &longs;ecundùm &longs;en&longs;um demon&longs;trationi­<lb/>bus ip&longs;is &longs;unt firmiores. </s> |
| <cell>162</cell> | |
| </row> | <s>Quid igitur &longs;it locus, <lb/>&longs;ciendum e&longs;t. </s> |
| <row> | |
| <cell>CLXI.</cell> | <s>E&longs;t igitur locus, vltima corpo­</s></p><p type="main"> |
| <cell>S<emph type="italics"/>i fuerint duo trianguli, quorum ba&longs;es in eadem linea &longs;int con&longs;tituti, & æquales ad unum punctum terminati, & latus unum commune inter reliqua quantita­te medium nece&longs;&longs;e e&longs;t angulum à maioribus lineis <expan abbr="contentũ">contentum</expan> minorem e&longs;&longs;e.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>162</cell> | <s><arrow.to.target n="marg35"/><lb/>ris &longs;uperficies, corpus contentum ambiens. <lb/></s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Manet autem recedente corpore, quia ad cœ­<lb/>li ambitum comparata e&longs;t. </s> |
| <cell>CLXII.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem duorum orbium, quorum diametrorum conuexæ partis, & conca­uæ proportiones datæ &longs;int inue&longs;tigare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Manife&longs;tum e&longs;t <lb/>igitur, locum quemlibet æqualem e&longs;&longs;e cor­<lb/>pori in eo contento ad vnguem: & quòd om­<lb/>ne corpus e&longs;t in loco, & quòd in omni loco <lb/>aliquod corpus e&longs;t. </s> |
| <cell>164</cell> | |
| </row> | <s>Nam omne corpus &longs;uam <lb/>habet extre mam &longs;uperficiem, & illa vbi nul­<lb/>lum aliud &longs;it corpus à quo contineatur vt vl­<lb/>timum, cœlum e&longs;t ei locus: alia autem cor-<pb xlink:href="016/01/017.jpg" pagenum="368"/>pora ab alio continentur. </s> |
| <row> | |
| <cell>CLXIII.</cell> | <s>Sed locus e&longs;&longs;e non <lb/>pote&longs;t eadem ratione &longs;ine corpore, &longs;i omnis <lb/>locus e&longs;t vltima &longs;uperficies continens cor­<lb/>pus. </s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem uirium &longs;tellarum per motus &longs;uos indagare.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>165</cell> | <s>E&longs;t etiam locus ip&longs;e æternus, quia or­<lb/>bis cœle&longs;tis &longs;uperficies extrema immota e&longs;t, <lb/>vt corpus ip&longs;um continet atque vniuer&longs;um. <lb/></s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Locus igitur vt in vniuer&longs;o, æternus e&longs;t & <lb/>immobilis, acimmutabilis: vt autem cor­<lb/>poris certi &longs;uperficies, mutatur corporum <lb/>mutatione, nec manet. </s> |
| <cell>CLXIIII.</cell> | |
| <cell>S<emph type="italics"/>yderum proportionem in magnitudine o&longs;tendere.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Locus igitur vbi <lb/>Alexander &longs;edit in Babylonica, vel Su&longs;is, <lb/>adhuc manet, &longs;ed nunc in aëre erat in ciui­<lb/>tate atque domo, nunc autem for&longs;an in <lb/>agro, atque etiam &longs;ub terra. </s> |
| <cell>166</cell> | |
| </row> | <s>E&longs;t vbi in <lb/>Ro&longs;tris facundi&longs;&longs;imus Cicero perorauit, <lb/>locus manet, at tunc propter terram in <lb/>aëre fuit, nunc autem cre&longs;cente for&longs;itan <lb/>terra, &longs;ub ip&longs;a terra. </s> |
| <row> | |
| <cell>CLXV.</cell> | <s>Et in quolibet loco <lb/>nunc vici&longs;&longs;itudinibus temporum id agenti­<lb/>bus infiniti erunt homines, aliá&longs;que fuêre, <lb/>&longs;i vera e&longs;t opinio Ari&longs;totelis de mundi æter­<lb/>nitate. </s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem motuum omnium &longs;tellarum ad<emph.end type="italics"/> S<emph type="italics"/>olem con&longs;iderare.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>167</cell> | <s>Tria igitur &longs;unt &longs;emper nobi&longs;cum <lb/>æterna, mens, hyle, & locus. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Sed men­<lb/>tem mutare, aut materiam non licet, locum <lb/>mutare licet, & alium adipi&longs;ci. </s> |
| <cell>CLXVI.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportiones mu&longs;icas &longs;uperpartientes in eas, quæ particulá una tantum abundant reducere.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Quocun­<lb/>que igitur perrexerimus, ad rem æternam <lb/>imus. </s> |
| <cell>168</cell> | |
| </row> | <s>Et nunc locus in quo &longs;cribo æternus <lb/>e&longs;t, atque in eo complures for&longs;an fuêre re­<lb/><arrow.to.target n="marg36"/><lb/>ges, aut &longs;apientes. </s> |
| <pb xlink:href="015/01/015.jpg"/> | |
| <row> | <s>Cùm enim principia <lb/>rerum naturalium &longs;int quinque, materia <lb/>&longs;eu hyle, forma, anima, locus, motus: <lb/>tempus autem non e&longs;t principium, &longs;ed mo­<lb/>tum &longs;equitur: proximum autem videtur e&longs;&longs;e <lb/>principio, quia nihil &longs;ine ip&longs;o fit: de hoc au­<lb/>tem po&longs;teriùs dicemus. </s> |
| <cell>CLXVII.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem mu&longs;icam ad &longs;apores & odores coaptare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Quies quoquè non <lb/>e&longs;t principium, &longs;ed principij priuatio, vt <lb/>mors, frigus, &longs;iccitas. </s> |
| <cell>176</cell> | |
| </row> | <s>Repugnantia item <lb/>corporum atque inane &longs;eu vacuum, non &longs;unt <lb/>principia, à forma enim pendêre hæc, de­<lb/>mon&longs;trauimus, & aliàs etiam demon&longs;trabi­<lb/>mus. </s> |
| <row> | |
| <cell>CLXVIII.</cell> | <s>Horum igitur principiorum nul­<lb/>lum non e&longs;t &longs;ecundùm genus æternum <lb/>& primum, aliter non po&longs;&longs;ent e&longs;&longs;e princi­<lb/>pia. </s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>icturarum proportiones explicare.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>179</cell> | <s>Sed per &longs;e æterna &longs;unt mens, hyle & <lb/>locus. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Forma & motus parte æterna in cœ­<lb/>le&longs;tibus, parte mortalia in his, quæ &longs;u lunæ <lb/>cælo &longs;unt con&longs;tituta. </s> |
| <cell>CLXIX.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem mu&longs;icam in in&longs;trumentis declarare iuxta compo&longs;itionis ra­tionem.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Anima verò parte qua­<lb/>dam, qua intelligit, æterna, reliqua mor­<lb/>talis e&longs;t. </s> |
| <cell>182</cell> | |
| </row> | <s>Expers corporis e&longs;t mens, locus & <lb/>motus. </s> |
| <row> | |
| <cell>CLXX.</cell> | <s>Sed mens ab&longs;oluitur omninò à cor­<lb/>pore, motus &longs;ine corpore non e&longs;t. </s> |
| <cell>C<emph type="italics"/>oniugationes cuiu&longs;uis numeri breuiter inuenire.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>185</cell> | <s>Anima <lb/>autem, hyle & forma, cum corpore nece&longs;&longs;a­<lb/>riò &longs;unt. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Anima tamen non videtur pars il­<lb/>lius. </s> |
| <cell>CLXXI.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>ropo&longs;itis duobus quibuslibet numeris, quotuis alios &longs;eu in continuum &longs;eu medios in continua proportione arithmetica, geometrica & mu&longs;ica in­uenire.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Quòd verò plura e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;int princi­<lb/>pia, ex hoc demon&longs;tratur. </s> |
| <cell>187</cell> | |
| </row> | <s>Nam quæ &longs;unt, <lb/>quædam viuunt, quædam non. </s> |
| <row> | |
| <cell>CLXXII.</cell> | <s>Reguntur <lb/>autem omnia atque fiunt, tum manet. </s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportiones<emph.end type="italics"/> S<emph type="italics"/>tiphelij de&longs;cribere.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>191</cell> | <s>Cor­<lb/>pus igitur in loco manet. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Fiunt autem ex <lb/>materia atque forma. </s> |
| <cell>CLXXIII.</cell> | |
| <cell>C<emph type="italics"/>irculum &longs;uper centro &longs;uo mouere æqualiter, ita quod omnia illius puncta per rectam lineam moueantur ultro citroque.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Reguntur autem ab <lb/>anima, quæ in nobilioribus mens e&longs;t, & à <lb/>corpore &longs;eparata: in corporibus autem, vitæ <lb/>principium. </s> |
| <cell>192</cell> | |
| </row> | <s>Sed cau&longs;a qua manent e&longs;t motus, <lb/>item generationis, & reliquorum. </s> |
| <row> | |
| <cell>CLXXIIII.</cell> | <s>Omnia <lb/>hæc cùm &longs;int quidam motus, & vt fiunt, & vt <lb/>manent, igitur motus principium e&longs;t. </s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>rogre&longs;&longs;us & regre&longs;&longs;us, tam &longs;ine latitudine quàm cum latitudine in planetis per &longs;olos concentricos circulos æqualiter motos demon&longs;trare.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>194</cell> | <s>De <lb/>principiis &longs;ecundùm &longs;en&longs;um, & vt ad hanc <lb/>pertinebat tractationem, hæc docui&longs;&longs;e hacte­<lb/>nus &longs;ufficiat: non enim hoc modo priuatio <lb/>principium e&longs;t. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Supere&longs;t nunc, vt declaremus, <lb/>vacuum non dari, præter rationes tres &longs;en&longs;i­<lb/>biles &longs;uperiùs adductas, hoc diligentiùs nunc <lb/>demon&longs;trantes. </s> |
| <cell>CLXXV.</cell> | |
| <cell>C<emph type="italics"/>au&longs;am uarietatis diametrorum ex &longs;uppo&longs;itis concentricis demon&longs;tra­re.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>O&longs;ten&longs;um erit & pari ratio­<lb/>ne de corporum repugnantia, quicquid &longs;upe­<lb/>riùs &longs;uppo&longs;uimus: nam neque in eodem loco <lb/>duo corpora, nec corpus vnum in duobus <lb/>locis, nec corpore locum e&longs;&longs;e po&longs;&longs;e diximus. <lb/></s> |
| <cell>195</cell> | |
| </row> | <s>Nunc igitur hoc vltimo denuò demon&longs;tru­<lb/>to, reliqua etiam erunt manife&longs;ta: neque <lb/>enim in hoc libro &longs;ingula demon&longs;trare, &longs;ed <lb/>res per capita tractare propo&longs;itum e&longs;t. </s> |
| <row> | |
| <cell>CLXXVI.</cell> | <s>Pri­<lb/>múm igitur vacuum non e&longs;t: quomodo igi­<lb/>tur quod non e&longs;t, efficere quicquam po­<lb/>terit? </s> |
| <cell>R<emph type="italics"/>ationem centri grauitatis declarare.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>197</cell> | <s>Deinde &longs;i e&longs;&longs;e ponatur, &longs;ub&longs;tantia <lb/>non e&longs;t vacuum, neque à &longs;ub&longs;tantia profi­<lb/><arrow.to.target n="marg37"/><lb/>ci&longs;citur, & vt vno verbo ab&longs;oluam, nihil <lb/>e&longs;t, atque ideo nullam poterit habere ope­<lb/>rationem. </s></p><p type="margin"> |
| </row> | |
| <row> | <s><margin.target id="marg35"/>Locus quid <lb/>&longs;it.</s></p><p type="margin"> |
| <cell>CLXXVII.</cell> | |
| <cell>S<emph type="italics"/>i proportio aliqua ex duabus proportionibus eiu&longs;dem quantitatis ad alias duas componatur, erit proportio illarum duarum eadem proportioni producti ex proportione in primam duarum quantitatum, detracta prio­re illa quantitate, quæ ad duas comparatur, ad eandem priorem quanti­tatem.<emph.end type="italics"/></cell> | <s><margin.target id="marg36"/><expan abbr="Principiorũ">Principiorum</expan> <lb/>naturalium <lb/>diui&longs;io.</s></p><p type="margin"> |
| <cell>198</cell> | |
| </row> | <s><margin.target id="marg37"/>Demon&longs;tra­<lb/>tio, quia nul­<lb/>lus motus e&longs;t <lb/>à vacuo.</s></p><p type="main"> |
| <row> | |
| <cell>CLXXVIII.</cell> | <s>For&longs;an dicet qui&longs;piam, naturam metu <lb/>vacui, &longs;eu vt illud euitet, motum ciere. </s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem mi&longs;tionis metallorum, maximè auri & argenti declara­re.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>199</cell> | <s>Sed <lb/>neque i&longs;tud: nam quum aër rarior aqua &longs;it, <lb/>oportuit primò antequàm fiat attractio va­<lb/>cui ratione, quum aqua a&longs;cendit aquæ con­<lb/>&longs;ecutione, priorem aquam in aërem verti, <lb/>húncque rur&longs;us in ignem, qui aëre rarior e&longs;t: <lb/>deinde ip&longs;um ignem attenuari, demum fieri <lb/>hanc attractionem. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Sed nos videmus, aquam <lb/>non verti in aërem, &longs;ed trahere: &longs;imiliter <lb/>aërem, antequam in ignem tran&longs;eat: non igi­<lb/>tur metu vacui, quum adhuc &longs;uper&longs;int tot <lb/>intermedia, &longs;ed metu raritatis natura moli­<lb/>tur eam attractionem, quam à vacuo appel­<lb/>lant. </s> |
| <cell>CLXXIX.</cell> | |
| <cell>S<emph type="italics"/>i duobus totis duæ portiones &longs;imiles ab&longs;cindantur ab ei&longs;dem denuò, & ab­&longs;cißis portionibus partes eædem auferantur, denuoque ac denuò quoties libuerit à portionibus, & ù re&longs;iduis ip&longs;arum quantitatum partes eædem auferantur, erit re&longs;iduí ad re&longs;iduum, ueluti totius ad totum.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Nec e&longs;t vt eam cum Auerroë, violen­<lb/><arrow.to.target n="marg38"/><lb/>tam dicam: nam ip&longs;a pror&longs;us e&longs;t naturalis, <lb/>&longs;icut & motus aquæ, quum in aëre fuerit & <lb/>de&longs;cendit: violenter enim quie&longs;cit, & ideo <lb/>naturaliter mouetur. </s> |
| <cell>200</cell> | |
| </row> | <s>Sic elementum, quod <lb/>raritatis cau&longs;a trahit, violentiam patitur, à <lb/>qua motu illo &longs;e liberat. </s> |
| <row> | |
| <cell>CLXXX.</cell> | <s>Quòd verò eo motu <lb/>graue &longs;ur&longs;um trahatur, contingit ca&longs;u, e&longs;t que <lb/>ei quod trahitur, quandoque violentum, & <lb/>quandoque non, velut &longs;i leue &longs;ur&longs;um traha­<lb/>tur. </s> |
| <cell>S<emph type="italics"/>i aliqua quantitas in duas partes diuidatur, fueritque alicuius quantitatis ad partes illas compo&longs;ita proportio, non poterit eiu&longs;dem quantitatis ad par­tes alias quantitatis diui&longs;a, aliter proportio eadem componi.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>202</cell> | <s>Satis e&longs;t motum ex principio ip&longs;o e&longs;&longs;e <lb/>naturalem. </s></p><p type="margin"> |
| </row> | |
| <row> | <s><margin.target id="marg38"/>Motus at­<lb/>tractionis à <lb/>raritate, non <lb/>e&longs;t <expan abbr="viol&etilde;tus">violentus</expan>.</s></p><p type="main"> |
| <cell>CLXXXI.</cell> | |
| <cell>C<emph type="italics"/>um fuerit aliqua proportio, compo&longs;ita ex proportionibus primæ ad &longs;ecun­dam & tertiam, & rur&longs;us quartæ ad quintam & &longs;extam: ita &longs;e habebit proportio &longs;ecundæ ad tertiam, ad proportionem quintæ ad &longs;extam, uelut producti ex proportione in &longs;ecundam detracta prima ad primam ad pro­ductum ex proportione in quintam, detracta quarta ad quartam.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Vt inuito, vel &longs;altem non iuuante pa&longs;&longs;o <lb/>fit? </s> |
| <cell>203</cell> | |
| </row> | <s>Imò quod mouetur ad locum, &longs;pontè <lb/>mouetur, vt elementum aut mixtum, non vt <lb/>graue, aut leue. </s> |
| <row> | |
| <cell>CLXXXII.</cell> | <s>Obliui&longs;citur enim propriæ <lb/>naturæ, quòd &longs;ic mouetur con&longs;en&longs;u alterius. <lb/></s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>ropo&longs;ita differentia proportionum partium &longs;imilium ad partes a&longs;&longs;umptas, propo&longs;itaque proportione totius ad re&longs;idua eadem, differentiam propor­tionum totius ad reliquum re&longs;idui inuenire.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>203</cell> | <s>Velut qui filium hortatur ad vitæ pericu­<lb/>lum, dum muri vrbis ab ho&longs;te oppugnan­<lb/>tur, pietatem exercet: vbi communis cau­<lb/>&longs;a non impelleret, id agens crudelis habe­<lb/>retur. </s></p><p type="main"> |
| </row> | |
| <row> | <s>Sed iam ad motus grauium veniamus. </s> |
| <cell>CLXXXIII.</cell> | |
| <cell>S<emph type="italics"/>pacium uitæ naturalis per &longs;pacium uitæ fortuitum declarare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Hic <lb/><arrow.to.target n="marg39"/><lb/>autem liber e&longs;t, aut fit pondere alligato, vt in <lb/>libra & &longs;tatera. </s> |
| <cell>204</cell> | |
| </row> | <s>Quæri &longs;olet, cur pondera <lb/>ponderibus magis agitantur? </s> |
| <row> | |
| <cell>CLXXXIIII.</cell> | <s>nam manu­<lb/>brio A, agitetur &longs;uper furculam C, pondus <lb/>B. </s> |
| <cell>Q<emph type="italics"/>uæcunque grauia in uorticibus aquarum, merguntur, in medio uorticis, pri­mum uer&longs;a mergantur.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>211</cell> | <s>Con&longs;tat quòd &longs;i addatur pondus ip&longs;i ma­<lb/>nubrio, vtpote plumbum v&longs;que ad certam <lb/>metam, faciliùs de&longs;cendere à lateribus ad <lb/>medium adiuuante pondere: at contrà diffi­<lb/>cilius moueri à medio ad latera. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Ob id, pon­<lb/>deris meta quædam habenda e&longs;t, v&longs;que ad <lb/>quam motus facilitas augetur. </s> |
| <cell>CLXXXV.</cell> | |
| <cell>C<emph type="italics"/>ur homo &longs;edens quanto altius &longs;edet, & quanto magis crura ad fœmora, & fœmora ad pectus reclinata habet, facilius con&longs;urgat, cum tamen hæc op­po&longs;ito modo inuicem &longs;e habeant, declarare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Hanc tamen <lb/>&longs;i tran&longs;cendas, motus redditur difficilior. <lb/></s> |
| <cell>213</cell> | |
| </row> | <s>Hac ratione capulos en&longs;ibus grauiores ad­<lb/>dunt, vt en&longs;es videantur leuiores, faciliú&longs;­<lb/>que tractentur. </s> |
| <row> | |
| <cell>CLXXXVI.</cell> | <s>Sed & hîc modus &longs;eruan­<lb/>dus e&longs;t. </s></p><pb xlink:href="016/01/018.jpg" pagenum="369"/><p type="margin"> |
| <cell>S<emph type="italics"/>i fuerit proportio primæ & &longs;ecundæ quantitatis ad tertiam, ut primæ & quartæ ad quintam, fueritque quarta &longs;ecunda maior, erit proportio quar­tæ ad quintam maior quàm &longs;ecundæ ad tertiam.<emph.end type="italics"/> Q<emph type="italics"/>uod &longs;i fuerit maior<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell/> | <s><margin.target id="marg39"/>Quomode <lb/>pondera fa­<lb/>cile mouean­<lb/>tur.</s></p><figure id="id.016.01.018.1.jpg" xlink:href="016/01/018/1.jpg"/><p type="main"> |
| </row> | |
| <pb xlink:href="015/01/016.jpg"/> | <s>Adiecimus hoc, quia pleraque in&longs;trumen­<lb/><arrow.to.target n="marg40"/><lb/>ta hauriendis aquis idonea, hominum aut <lb/>iumentorum viribus aguntur. </s> |
| <row> | |
| <cell/> | <s>Sed et&longs;i ip&longs;a­<lb/>rum aquarum rapido impetu agitentur ma­<lb/>chinæ, rur&longs;us addita manubriis pondera fa­<lb/>ciliorum efficiunt motum. </s> |
| <cell><emph type="italics"/>quartæ ad quintam quàm &longs;ecundæ ad tertiam, nece&longs;&longs;e e&longs;t quartam &longs;ecunda e&longs;&longs;e maiorem.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>214</cell> | <s>Licet itaque &longs;olo <lb/>impetu aquarum defluentium, aquas ip&longs;as in <lb/>&longs;uprema loca impellere, atque ægros humi­<lb/>lioribus aquis irrigare. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Sed hoc tantùm in <lb/>his quæ decurrunt, & impetum labendo ha­<lb/>bent. </s> |
| <cell>CLXXXVII.</cell> | |
| <cell>S<emph type="italics"/>i ei&longs;dem uiribus & ‘eadem’ proportione cum auxilio ponderis tertij quar­tum pondus moueatur quibus &longs;ecundum, auxilio primi nece&longs;&longs;e e&longs;t <expan abbr="quartũ">quartum</expan> pon dus tardius & maiore cum difficultate moueri quàm &longs;ecundum.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Aptetur enim à latere vno Cte&longs;ibica, <lb/>aut Brambilica, aut alterius generis machi­<lb/>na: nam ( vt dixi ) innumeri po&longs;&longs;unt e&longs;&longs;e <lb/>modi earum, quanquam hæ omnibus aliis, <lb/>coclea excepta, &longs;int elegantiores: & ( vtiam <lb/>docuimus ) alternus manubrij motus rota <lb/>cum pinnis agitata perficiatur, &longs;ic fiet vt <lb/>&longs;pontè aqua &longs;eip&longs;am &longs;ur&longs;um impellat: nam­<lb/>que ars contra &longs;ua in&longs;tituta eam facere co­<lb/>git. </s> |
| <cell>214</cell> | |
| </row> | <s>Quod exemplum nonnullæ ciuitates quæ <lb/>editioribus à flumine locis po&longs;itæ &longs;unt, &longs;e­<lb/>quuntur. <lb/><arrow.to.target n="marg41"/></s></p><p type="margin"> |
| <row> | |
| <cell>CLXXXVIII.</cell> | <s><margin.target id="marg40"/>Quomodo <lb/>aqua <expan abbr="&longs;eipsã">&longs;eipsam</expan> <lb/>impellat &longs;ur­<lb/>&longs;um.</s></p><p type="margin"> |
| <cell>S<emph type="italics"/>i uires aliquæ moueant cum ponderibus aliqua pondera, ut compo&longs;ita pro­portio &longs;it eadem proportioni uirium & duorum ponderum mouentium ag­gregatum æquale duorum ponderum, ubi maior fuerit partium in æqualitas, ibi erit maior difficultas.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>214</cell> | <s><margin.target id="marg41"/>De libra & <lb/>illius ratio­<lb/>ne.</s></p><p type="main"> |
| </row> | |
| <row> | <s>Po&longs;t hæc videndum e&longs;t de ponderibus <lb/>quæ in libra con&longs;tituuntur. </s> |
| <cell>CLXXXIX.</cell> | |
| <cell>S<emph type="italics"/>i pondus minus ad longitudinem minorem &longs;ub æquali proportione coapte­tar, facilius deor&longs;um trahetur quàm quod maius e&longs;t & propius.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Sit igitur libra, <lb/>cuius trutina &longs;it appen&longs;a in A, & finis vbi <lb/>iunguntur latera lancis B, & lanx CD, & <lb/>manife&longs;tum e&longs;t quòd CD mouetur circa B, <lb/>velut centrum quoddam, quia CD non po­<lb/>te&longs;t &longs;eparari ab ip&longs;o B: & &longs;it angulus ABC, <lb/>& ABD rectus. </s> |
| <cell>215</cell> | |
| </row> | <s>Dico quòd pondus in C <lb/>con&longs;titutum erit grauius, quàm &longs;i lanx collo­<lb/>cetur in quocunque alio loco, vtpute quòd <lb/><figure id="id.016.01.018.2.jpg" xlink:href="016/01/018/2.jpg"/><lb/>con&longs;titueretur lanx in F. <!-- KEEP S--></s> |
| <row> | |
| <cell>CXC.</cell> | <s>Vt autem cogno&longs;­<lb/>camus quòd C &longs;it grauius in eo &longs;itu, quam <lb/>in F, nece&longs;&longs;arium e&longs;t vt in æquali tempore <lb/>moueatur per maius &longs;patium ver&longs;us cen­<lb/>trum. </s> |
| <cell>S<emph type="italics"/>i fuerit primum graue minus &longs;ecundo, & &longs;ecundum minus tertio, proportio autem primi ad &longs;ecundum multo maior quàm &longs;ecundi ad tertium, po&longs;ibile erit propo&longs;itis uiribus ei&longs;dem addere pondus <expan abbr="&longs;ecũdo">&longs;ecundo</expan>, ut ip&longs;um & tertium mouea­tur faciliùs ab ei&longs;dem uiribus, & primo uel &longs;ecundo quàm antea.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>215</cell> | <s>Videmus enim grauiora pari ratione <lb/>in reliquis, velociùs ad centrum ferri. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Quòd <lb/>autem hoc contingat magis pondere & li­<lb/>bra in C collocata quàm in F, o&longs;tendo dua­<lb/>bus rationibus. </s> |
| <cell>CXCL.</cell> | |
| <cell>C<emph type="italics"/>um fuerint duo pondera & uires, duxerisque aggregatum ex uiribus & mi­nore pondere in maius, addiderisque in&longs;uper quantum e&longs;t productum dimidij ui rium in &longs;e latus aggregati detracto dimidio uirium, dicetur pondus auxiliare æqualis proportionis.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Prima, quòd &longs;i in aliquo <lb/>tempore moueatur ex C in E, & &longs;it arcus <lb/>CE æqualis FG, quod tardius de&longs;cendet ex <lb/>F in G, quàm ex C in E, & ita erit leuiùs <lb/>in F, quàm in C. Secundò, quòd po&longs;ito <lb/>quòd in æquali &longs;patio temporis moueretur <lb/>ex C in E, ex & F in G, adhuc per arcum <lb/>CE æqualem FG, magis appropinquaret <lb/>centro quàm per motum factum in arcu <lb/>FG. </s> |
| <cell>215</cell> | |
| </row> | <s>Ideò ergo duplici ratione magis gra­<lb/>uabit pondus lance po&longs;ita ad perpendicu­<lb/>lum cum trutina, quàm in quoque alio <lb/>loco. </s></p><p type="main"> |
| <row> | |
| <cell>CXCII.</cell> | <s>Primùm igitur &longs;ic declaratur. </s> |
| <cell>S<emph type="italics"/>i ex medio diametri linea ad perpendiculum erigatur ad circuli peripheri­am, ex eo puncto autem quotlibet lineæ ducantur &longs;eu intus ad circun ferentiam u&longs;que, &longs;eu extra ad diametrum, erit proportio totius lineæ ad totam uelut mu­tuo partis ad partem.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>217</cell> | <s>Manife­<lb/>&longs;tum e&longs;t in &longs;tateris, & in his, qui pondera <lb/>eleuant, quòd quantò magis pondus à tru­<lb/>tina, eò magis graue videtur: &longs;ed pondus <lb/>in G di&longs;tat à trutina quantitate BC lineæ, <lb/>& in F quantitate FP, &longs;ed CB e&longs;t maior FP, <lb/>ex decimaquinta, tertij elementorum Eu­<lb/>clidis: igitur lance po&longs;ita in C, grauius pon­<lb/>dus videbitur quàm in F, quod erat primum. <lb/></s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Ex hac etiam demon&longs;tratione manife&longs;tum <lb/>e&longs;t, libram quantò magis di&longs;cendit ver&longs;us <lb/>C ex A, tantò grauiùs pondus reddere, & eò <lb/>velociùs moueri: at ex C ver&longs;us Q, contra­<lb/>ria ratione pondus reddi leuius, & motum <lb/>&longs;egniorem, quod & experimentum docet. <lb/></s> |
| <cell>CXCIII.</cell> | |
| <cell>R<emph type="italics"/>ationem ponderis triplicem explicare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Secundum verò &longs;ic demon&longs;tratur. </s> |
| <cell>218</cell> | |
| </row> | <s>Quia enim <lb/>CE e&longs;t æqualis FG, &longs;umatur CH æqualis <lb/>CE, eritque æqualis CH ip&longs;i FG, quare re­<lb/>cta &longs;ubten&longs;a CH, æqualis rectæ &longs;ubten&longs;æ <lb/>FG. </s> |
| <row> | |
| <cell>CXCIIII.</cell> | <s>Igitur ex octaua primi elementorum <lb/>angulus BFG, æqualis erit angulo BCH. </s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem ponderis longioris in medio &longs;u&longs;pen&longs;i, ad breuius illi æquale & in medio &longs;u&longs;pen&longs;um declarare.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>219</cell> | <s>Igi­<lb/>tur ductis ad perpendiculum rectis FL & <lb/>HK, minor e&longs;t angulus FGL. qui & ip&longs;e <lb/>e&longs;&longs;et pars coæqualis BFG, ex quinta primi <lb/>elementorum, angulo KCH. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Igitur latus <lb/>HK, maius latere FL: nam rectæ FG & HC <lb/>æquales fuerunt, & trigoni orthogonij &longs;eu <lb/>rectanguli: igitur BN maior OF, & ideo <lb/>BM maior OP. </s> |
| <cell>CXCV.</cell> | |
| <cell>S<emph type="italics"/>i lectus fiat dupla longitudine ad latitudinem, melius &longs;uffulcietur re&longs;tibus ex medio ad angulos & eius æquidi&longs;tantibus quàm &longs;ecundum longitudinem & latitudinem.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Dum igitur libra mouetur ex <lb/>C in E pondus de&longs;cendit per BM lineam, &longs;eu <lb/>propinquius centro redditur quàm e&longs;&longs;et in <lb/>C, & dum mouetur per &longs;patium arcus FG, <lb/>de&longs;cenditque per OP, & BM, maior e&longs;t OP. <lb/></s> |
| <cell>220</cell> | |
| </row> | <s>Igitur &longs;uppo&longs;ito etiam quod in æquali tem­<lb/>pore tran&longs;iret ex C in K, & ex F in G, adhuc <lb/>velociùs de&longs;cendit ex C, quam ex F. <!-- KEEP S--></s> |
| <row> | |
| <cell>CXCVI.</cell> | <s>Igitur <lb/>grauius e&longs;t in C, quàm in F. <!-- KEEP S--></s> |
| <cell>S<emph type="italics"/>i duo circuli &longs;uper eodem centro eodem motu trans feruntur, æquale &longs;pacium &longs;uperant.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>221</cell> | <s>Ex hoc autem <lb/>demon&longs;tratur quod dicit Philo&longs;ophus, quòd <lb/>&longs;i æqualia &longs;int pondera in F & R, libra ta­<lb/>men &longs;pontè redit ad &longs;itum CD, vbi trutina <lb/>&longs;it AB. <!-- KEEP S--></s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Nec hoc demon&longs;trat Iordanus, nec <lb/>intellexit. </s> |
| <cell>CXCVII.</cell> | |
| <cell>C<emph type="italics"/>ur lances ad locum &longs;uum &longs;u&longs;pen&longs;i redeant, impendentes <expan abbr="nõ">non</expan>, <expan abbr="demõ&longs;trare">demon&longs;trare</expan>.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Similiter cur trutina QB po&longs;ita, <lb/>atque infrà libram ip&longs;am, velut accidit con­<lb/>uer&longs;a libra, vt manu trutinam teneas &longs;uper­</s></p><p type="main"> |
| <cell>224</cell> | |
| </row> | <s><arrow.to.target n="marg42"/><lb/>incumbente libra pondus quod iam de&longs;cen­<lb/>derat tractum ad R, vbi æquale aliud ad <lb/>con&longs;titutum in F, vel lances omninò vacuæ <lb/>&longs;int, non &longs;olùm non reuertuntur ad &longs;itum <lb/>CD, &longs;eu perpendiculi, imò magis R de&longs;cen­<lb/>dit ver&longs;us Q & F a&longs;cendit ver&longs;us A. vt expe­<lb/>rimento patet. </s> |
| <row> | |
| <cell>CXCVIII.</cell> | <s>Hoc etiam Iordanus non de­<lb/>mon&longs;trauit. </s> |
| <cell>C<emph type="italics"/>ur &longs;olidum quod cubus uocatur<emph.end type="italics"/> P<emph type="italics"/>yramide &longs;tabilius &longs;it o&longs;tendere.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>225</cell> | <s>Ari&longs;toteles dicit hoc contingere, <lb/>quum trutina e&longs;t &longs;upra libram, quia angu­<lb/>lus QBF metæ, maior e&longs;t angulo QBR, Et &longs;i­<lb/>militer quum trutina fuerit QB, erit meta <lb/>AB, & tunc angulus RBA, maior erit angu­<lb/>lo FBA, &longs;ed maior angulus reddit grauius <lb/>pondus: igitur dum trutina &longs;uperius e&longs;t F, <lb/>erit grauius R, ideo F trahet libram ver&longs;us <lb/>C, & dum fuerit inferius R, erit grauius <lb/>quàm F, ideo trahet libram ver&longs;us <expan abbr="q.">que</expan> Quòd &longs;i <lb/>quis obiiciat, igitur pondus in F, erit gra­<lb/>uius quàm in C, trutina in A appen&longs;a cuius <lb/>tamen oppo&longs;itum iam e&longs;t demon&longs;tratum. <lb/></s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Re&longs;pondemus, quòd latior angulus à meta, <lb/>facit pondus grauius, quum rectæ fuerint <pb xlink:href="016/01/019.jpg" pagenum="370"/>æquales: &longs;ed vt demon&longs;tratum e&longs;t, pondus <lb/>in C, plus di&longs;tat tam à meta, quàm à trutina, <lb/>quam in E, ideo ratio anguli ibi non tenet: <lb/>&longs;ed quum comparamus pondera in F & R, <lb/>iam illa æqualiter di&longs;tant tam à trutina, <lb/>quod à meta: ideo tanc anguli ratio &longs;pectan­<lb/>da e&longs;t. </s> |
| <cell>CXCIX.</cell> | |
| <cell>R<emph type="italics"/>ationem remorum nauim impellentium inuenire.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Generalis igitur ratio hæc &longs;it: pon­<lb/>dera quò plus di&longs;tant à meta &longs;eu linea de&longs;­<lb/>cen&longs;us per rectam, aut obliquum, id e&longs;t, per <lb/>angulum, eò &longs;unt grauiora. </s> |
| <cell>227</cell> | |
| </row> | <s>Sed primò rectæ <lb/>lineæ magnitudo &longs;pectanda e&longs;t: vbi rectæ li­<lb/>neæ æquales &longs;int, tunc angulus quòd maior <lb/>erit, eò pondus reddetur grauius. </s> |
| <row> | |
| <cell>CC.</cell> | <s>Si igitur <lb/>BC &longs;inuetur ver&longs;us QC, eleuabitur, & mi­<lb/><arrow.to.target n="marg43"/><lb/>nus di&longs;tabit à B puncto, ideoque reddet pon­<lb/>dera leuiora, aureu&longs;que iu&longs;ti ponderis defi­<lb/>cere videbitur, & ex aduer&longs;a parte po&longs;itus <lb/>qui deficit, bonus videbitur. </s> |
| <cell>C<emph type="italics"/>ur temo cum paruus &longs;it, magnam nauim agere pote&longs;t, & cur cùm uarietas &longs;it in prora, ip&longs;e con&longs;tituatur in puppi.<emph.end type="italics"/> E<emph type="italics"/>t cum transuer&longs;im ab aqua prematur rectà nauim dirigat.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>228</cell> | <s>Sed vacua libe­<lb/>ra delegitur fraus, aur commutatis vici&longs;&longs;im <lb/>numo & indice. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Sed cur pondera quærunt <lb/>ver&longs;us medium moueri? </s> |
| <cell>CCI.</cell> | |
| <cell>S<emph type="italics"/>i duæ lineæ non &longs;ecantes circuli peripheriam in unum punctum ex ea coe­ant exterius, nece&longs;&longs;e e&longs;t illas peripheria contenta e&longs;&longs;e maiores.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Hoc facilè di&longs;&longs;olui­<lb/>tur, &longs;i quis, quæ diximus mente teneat. </s> |
| <cell>229</cell> | |
| </row> | <s>Nam <lb/>pondus in F, dum peruenit ad C, propin­<lb/>quius redditur mundi centro ad quod natu­<lb/>ra fertur linea PB: & dum ex C in Q linea <lb/>BQ & ita intentum ponderis e&longs;t rectà ferri <lb/>ad centrum quia vinculo prohibetur, moue­<lb/>tur eo modo, quo moueri pote&longs;t, atque ita à <lb/>dextra, vel &longs;ini&longs;tra ver&longs;us perpendiculum, & <lb/>medium. </s> |
| <row> | |
| <cell>CCII.</cell> | <s>Sed dices, cur igitur libra vacua C, <lb/>non mouetur ver&longs;us Q? Re&longs;pondeo, quòd <lb/>tunc D moueretur ver&longs;us A: &longs;ed vt vi&longs;um e&longs;t <lb/>ratione rectæ linæ po&longs;ito C in Q & D in A, <lb/>adhuc tantum e&longs;&longs;et ami&longs;&longs;um ex parte D, <lb/>quantum acqui&longs;itum ip&longs;i C: &longs;ed quod e&longs;&longs;et <lb/>ami&longs;&longs;um ex parte D, e&longs;&longs;et magis contra na­<lb/>turam quam illud quod e&longs;&longs;et acqui&longs;itum ip&longs;i <lb/>C &longs;ecundum naturam: igitur maius e&longs;&longs;et de­<lb/>trimentum quam iuuamentum. </s> |
| <cell>R<emph type="italics"/>ationem &longs;trepitus o&longs;tendere.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>232</cell> | <s>Quare pari­<lb/>bus ponderibus in C & D, non &longs;olum non <lb/>remouebuntur ab eo &longs;itu &longs;pontè, &longs;ed vi amo­<lb/>ta redibunt. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>His rationibus con&longs;ideratis, po&longs;­<lb/>&longs;umus facere libram quæ vacua ponderibus <lb/>æqua videbitur, iu&longs;ti&longs;que notis ponderum <lb/>maius rerum ip&longs;arum pondus repræ&longs;entet. <lb/></s> |
| <cell>CCIII.</cell> | |
| <cell>C<emph type="italics"/>ur &longs;cytalis onera portentur faciliùs, explorare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Sic enim vt Ari&longs;toteles refert, purpuram <lb/>vendentes imponebant emptoribus. </s> |
| <cell>233</cell> | |
| </row> | <s>Cuius <lb/>ratio &longs;ic con&longs;tat: <lb/><arrow.to.target n="marg44"/></s></p><p type="margin"> |
| <row> | |
| <cell>CCIIII.</cell> | <s><margin.target id="marg42"/>Cur libra <lb/>vacua redit <lb/>&longs;pontè ad &longs;i­<lb/>tum rectum, <lb/>vel &longs;i pon<lb/>dera æqua­<lb/>lia fuerint.</s></p><p type="margin"> |
| <cell>C<emph type="italics"/>ur pluribus trochleis, pondera facilius eleuentur o&longs;tendere.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>233</cell> | <s><margin.target id="marg43"/>Vt aurei iu­<lb/>&longs;ti ponderis <lb/>leuiores vi­<lb/>deantur, & <lb/>leues iu&longs;ti. <lb/></s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Cur pondera <lb/>ver&longs;us me­<lb/>dium mo­<lb/>uentur.</s></p><p type="margin"> |
| <cell>CCV.</cell> | |
| <cell>S<emph type="italics"/>uper uerbis<emph.end type="italics"/> P<emph type="italics"/>latonis de fine<emph.end type="italics"/> R<emph type="italics"/>eipublicæ.<emph.end type="italics"/></cell> | <s><margin.target id="marg44"/>Modus fa­<lb/>ciendi <expan abbr="librã">libram</expan>, <lb/>quæ pondera <lb/>rerum maio­<lb/>ra quàm <lb/>&longs;int o&longs;tendat.</s></p><figure id="id.016.01.019.1.jpg" xlink:href="016/01/019/1.jpg"/><p type="main"> |
| <cell>234</cell> | |
| </row> | <s>Volenti libram quæ pro vndecim vnciis <lb/>duodecim præ&longs;eferat, virga AB &longs;umatur <lb/>metallica, quæ in partes viginti tres æquas <lb/>( nam totidem con&longs;urgunt iunctis vndecim <lb/>ac duodecim ) diuidatur. </s> |
| <row> | |
| <cell>CCVI.</cell> | <s>In fine vndecimæ <lb/>& initio duodecimæ partis figatur lingua li­<lb/>bramenti & agina. </s> |
| <cell>R<emph type="italics"/>hombi paßiones qua&longs;dam declarare.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>235</cell> | <s>Con&longs;tat igitur DC vnde­<lb/>cima parte maiorem e&longs;&longs;e AD: quumque CD <lb/>paulò maior &longs;it AD & grauior, leuiorem li­<lb/>ma vel terebratione reddemus, aut lancem <lb/>leuiorem adiiciemus ip&longs;i C quàm A, adeò vt <lb/>dum lances vacuæ &longs;unt longitudinis AC, te­<lb/>nuitatis pen&longs;ata ratione, trutina &longs;ub agina <lb/>iaceat, nullam in partem libra pendente: cui <lb/>tamen cùm ex parte C pondus vnciarum <lb/>vndecim adiunxerimus, & nota duodecim <lb/>vnciarum in lance A, libra æquilibrium de­<lb/>mon&longs;trabit. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Quum ergo nec adulterinæ &longs;int <lb/>ponderum notæ, nec lancibus vacuis libra <lb/>videatur vitio&longs;a, fraus mutatis mercibus ac <lb/>notis hincinde, vt notæ &longs;unt in C, merces in <lb/>A, manife&longs;tè depræhenditur. </s> |
| <cell>CCVII.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem agentium naturalium in tran&longs;mutatione con&longs;iderare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Nam C latus <lb/>infrà de&longs;cendet duplici cau&longs;a, & quia maius <lb/>lanci &longs;uæ pondus ine&longs;t, & quia CD, ip&longs;a DA <lb/>longior e&longs;t. </s> |
| <cell>238</cell> | |
| </row> | <s>Difficilior ac ob&longs;curior e&longs;t &longs;tate­<lb/>ræ ratio, de qua in Arithmeticis diximus. <lb/></s> |
| <row> | |
| <cell>CCVIII.</cell> | <s>Nunc autem quum affinis &longs;it huic con&longs;ide­<lb/>rationi, quantum nece&longs;&longs;arium e&longs;t huic pro­<lb/>po&longs;ito, adiicere optimum erit. </s> |
| <cell>M<emph type="italics"/>ota res à centro grauitatis per <expan abbr="prior&etilde;">priorem</expan> motum, in reditu uelocius mouetur quam &longs;i quieuerit.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>238</cell> | <s>Ergo tota in <lb/>tribus con&longs;tat, quorum primum e&longs;t Archi­<lb/>medis in Parabolis: & e&longs;t vbi regula &longs;tate­<lb/>ræ, nullius ponderis cen&longs;eatur. </s></p><figure id="id.016.01.019.2.jpg" xlink:href="016/01/019/2.jpg"/><p type="main"> |
| </row> | |
| <pb xlink:href="015/01/017.jpg"/> | <s>Stantium in æquilibrio ponderum ratio <lb/><arrow.to.target n="marg45"/><lb/>e&longs;t, vt di&longs;tantiarum à trutina mutua. </s> |
| <row> | |
| <cell>CCIX.</cell> | <s>Velut &longs;i <lb/>D appen&longs;um ex lancula in C faciat æquili­<lb/>brium cum G appen&longs;o in F, & proportio FB <lb/>ad BC &longs;it quadrupla, erit etiam D quadru­<lb/>plum ad G Secundum, cùm in parte breuiore <lb/>fuerit &longs;olùm appen&longs;um pondus, & regula fue­<lb/>rit pondero&longs;a, æqualis in magnitudine & <lb/>pondere, & fiat æquilibrium, erit proportio <lb/>ponderis appen&longs;i ad pondus totius regulæ, <lb/>vt differentiæ partium regulæ ad duplum <lb/>ponderis minoris. </s> |
| <cell>S<emph type="italics"/>i &longs;uperficies rectangula in duas partes æquales diui&longs;a intelligatur, quæ am­bæ quadratæ &longs;int, itemque in duas inæquales, erit parallelipedum ex latere mediæ partis in totam &longs;uperficiem maius aggregato parallelipedorum ex partibus inæqualibus in latera alterius partis mutuo, in eo, quod fit ex dif ferentia lateris minoris partis à mediæ latere in differentiam maioris par­tis &longs;uperficiei à media &longs;uperficie bis, & ex differentia amborum laterum inæqualium iunctorum ad ambo latera, æqualia iuncta in minorem par­tem &longs;uperficiei.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>241</cell> | <s>Exemplum: D pondus in <lb/>C appen&longs;um faciat æquilibrium <expan abbr="cũ">cum</expan> BL virga <lb/><expan abbr="ab&longs;q;">ab&longs;que</expan> alio pondere, & &longs;ic BL & BC, vt aixi, <lb/>fiat æqualis BK ip&longs;i BC, tunc dico quòd pro­<lb/>portio D ad pondus CL, e&longs;t veluti ponderis <lb/>LK ad pondus KC. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Sed ex hoc habetur re­<lb/>gula: cognito pondere CL & CK ha­<lb/>bendi pondus D, ducemus KL, quæ &longs;it 40, <lb/>gratia exempli in &longs;e, fit 1600, diuide per pon­<lb/>dus CK, quod &longs;it 16, exit 100, huic adde <expan abbr="põ-dus">pon­<lb/>dus</expan> KL, quod e&longs;t 40, fit <expan abbr="põdus">pondus</expan> D, 140. Et ita <lb/>poterimus ad <expan abbr="quancunq;">quancunque</expan> men&longs;uram volueri­<lb/>mus &longs;cire <expan abbr="quantũ">quantum</expan> <expan abbr="põderis">ponderis</expan> refert &longs;tatera. </s> |
| <cell>CCX.</cell> | |
| <cell>S<emph type="italics"/>i duæ lineæ ad æquales angulos ab eodem puncto peripheriæ circuli refle­ctantur, nece&longs;&longs;e e&longs;t angulos cum dimetiente factos æquales e&longs;&longs;e.<emph.end type="italics"/> V<emph type="italics"/>nde ma­nife&longs;tum e&longs;t, protractam diametrum angulum &longs;uppo&longs;itum per æqualia di­uidere.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Ter­<lb/>tium habetur ex his duobus & e&longs;t, &longs;i virgula <lb/>&longs;ine pondere cen&longs;eatur, à parte <expan abbr="aut&etilde;">autem</expan> qu&ecedil; dif­<lb/>ferentia e&longs;t <expan abbr="longitudinũ">longitudinum</expan> ab agina, pondus æ­<lb/>quale extendatur per <expan abbr="totã">totam</expan> <expan abbr="virgã">virgam</expan>, <expan abbr="æqual&etilde;">æqualem</expan> <expan abbr="gra-uitat&etilde;">gra­<lb/>uitatem</expan> habebit cum <expan abbr="eod&etilde;">eodem</expan> pondere appen&longs;o in <lb/>puncto di&longs;tante à librili per <expan abbr="medietat&etilde;">medietatem</expan> totius <lb/>virg&ecedil;. </s> |
| <cell>242</cell> | |
| </row> | <s>Sit vt virga CL nullius &longs;it ponderis, & <lb/>&longs;it BC æqualis BK, & coexten&longs;um <expan abbr="põdus">pondus</expan> æ­<lb/>qualiter, vt &longs;ub forma tetragoni faciat <expan abbr="æqui-libriũ">æqui­<lb/>librium</expan> <expan abbr="cũ">cum</expan> D <expan abbr="app&etilde;&longs;o">appen&longs;o</expan> in C, & &longs;umatur G <expan abbr="&ecedil;qui-pondiũ">&ecedil;qui­<lb/>pondium</expan> &ecedil;quale <expan abbr="põderi">ponderi</expan> <expan abbr="coext&etilde;&longs;o">coexten&longs;o</expan>, & &longs;it BM <expan abbr="di-midiũ">di­<lb/>midium</expan> totius CL, dico quòd G <expan abbr="&longs;u&longs;pensũ">&longs;u&longs;pensum</expan> in M <lb/>faciet <expan abbr="æquilibriũ">æquilibrium</expan> <expan abbr="cũ">cum</expan> D, & ita æqualiter gra­<lb/>uabit vt <expan abbr="coextensũ">coextensum</expan> toti KL. </s> |
| <row> | |
| <cell>CCXI.</cell> | <s>Sit igitur vt in M <lb/>faciat <expan abbr="&ecedil;quilibriũ">&ecedil;quilibrium</expan> <expan abbr="cũ">cum</expan> D, igitur per <expan abbr="primã">primam</expan> <expan abbr="harũ">harum</expan> <lb/>proportio MB ad BC, vt D ad G. <expan abbr="It&etilde;">Item</expan> quia facit <pb xlink:href="016/01/020.jpg" pagenum="371"/><expan abbr="æquilibriũ">æquilibrium</expan> D cum G coëxten&longs;o K L, &longs;i igitur <lb/>adderetur æquè graue per totam CK adhuc <lb/>faceret æquilibrium, quia in BC & BK æ­<lb/>quales &longs;unt, & tunc e&longs;&longs;et proportio ponde­<lb/>ris D ad pondus KL, &longs;icut ponderis LC, ad <lb/>pondus CK, ex &longs;ecunda proportione permu­<lb/>tata, igitur vt longitudinis LC ad CK, quia <lb/>pondus e&longs;t æqualiter di&longs;tributum. </s> |
| <cell>S<emph type="italics"/>i duæ lineæ ex duobus punctis peripheriam contingentes, in eandem par­tem protrahantur, &longs;emper magis di&longs;tabunt inuicem ea ex parte, & nun­quam concurrent.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>243</cell> | <s>Sed &longs;icut <lb/>ponderis D ad pondus LK, &longs;ic D ad G, quia <lb/>&longs;uppo&longs;itum e&longs;t G & LK æqualia e&longs;&longs;e, igitur <lb/>vt LC a<gap/> CK, &longs;ic MB ad BC: quare permu­<lb/>tando vt CK ad CB, &longs;ic LC ad MB: &longs;ed CB <lb/>e&longs;t dimidium CK: igitur BM e&longs;t dimdium <lb/>LC, quod crat demon&longs;trandum. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Quia verò <lb/>CB e&longs;t dimidium CK, & BM dimidium <lb/>CL, &longs;equitur vt MK &longs;it dimidium KL, & ita <lb/>e&longs;t ac &longs;i &longs;u&longs;pen&longs;um e&longs;&longs;et in medio loci cui <lb/>coextenditur. </s> |
| <cell>CCXII.</cell> | |
| <cell>S<emph type="italics"/>i ab eodem puncto ad circuli peripheriam lineæ quotuis ducantur, tres inue­nire lineas, quæ non in alium punctum reflectentur.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Vnumquodque igitur pondus, <lb/>iuxta Archimedem, quantumvis inæquale, <lb/><arrow.to.target n="marg46"/><lb/>vt triangulum tantum affert grauitatis, coex­<lb/>ten&longs;um virgulæ, quantum &longs;i &longs;u&longs;pendatur ex <lb/>centro in loco vbi centrum grauitatis &longs;e­<lb/><arrow.to.target n="marg47"/><lb/>cundum perpendiculum &longs;itum e&longs;t. </s> |
| <cell>244</cell> | |
| </row> | <s>Hoc au­<lb/>tem generaliter &longs;upponit, etiam&longs;i pondus <expan abbr="nõ">non</expan> <lb/>extendatur v&longs;que ad aginam, &longs;ed coex-ten­<lb/><arrow.to.target n="marg48"/><lb/>datur, gratia exempli per L F, & centrum <lb/>eius &longs;it in directo E, tunc dicit, e&longs;t ac &longs;i &longs;u&longs;­<lb/>penderetur in ip&longs;o E. <!-- KEEP S--></s> |
| <row> | |
| <cell>CCXIII.</cell> | <s>Ex his, vt in Arithme­<lb/>ticis docuimus, colligitur ratio conficien­<lb/>di &longs;tateras. </s></p><p type="margin"> |
| <cell>P<emph type="italics"/>ropo&longs;ito circulo, atque in eius peripheria puncto &longs;ignato, lineas contingentes ultra cítraque, & eam ab ip&longs;omet deducere.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>245</cell> | <s><margin.target id="marg45"/>Stateræ ra­<lb/>tio.</s></p><p type="margin"> |
| </row> | |
| <row> | <s><margin.target id="marg46"/>Parabola <lb/>quinta.</s></p><p type="margin"> |
| <cell>CCXIIII.</cell> | |
| <cell>S<emph type="italics"/>i extra circulum duo puncta æqualiter à centro di&longs;tantia &longs;ignentur, erit pun­ctum reflexionis æqualis in medio arcus intercepti inter lineas, quæ à cen tro ducuntur ad illa puncta.<emph.end type="italics"/> S<emph type="italics"/>i uerò unum centro proximius fuerit altero, punctum æqualitatis in peripheria tantò longius, uer&longs;us breuiorem line­am, quantò punctum aliud à centro magis di&longs;teterit.<emph.end type="italics"/></cell> | <s><margin.target id="marg47"/>Parabola <lb/>octaua.</s></p><p type="margin"> |
| <cell>245</cell> | |
| </row> | <s><margin.target id="marg48"/>Statera <lb/>quomodo <lb/>perfecta e&longs;&longs;e <lb/>po&longs;&longs;it.</s></p><p type="main"> |
| <row> | |
| <cell>CCXV.</cell> | <s>Nunc &longs;olum demon&longs;trare oportet, quo­<lb/>modo &longs;tatera perfecta e&longs;&longs;e po&longs;&longs;it: et&longs;i in pre­<lb/>cio&longs;is mercibus mercatores libra vtantur. </s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>unctum reflexionis punctorum inæqualiter di&longs;tantium à centro, æqualiter di&longs;tat à lineis, ductis à centro ad puncta æqualiter di&longs;tantia alterutrin­que.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>246</cell> | <s>Sit <lb/>igitur &longs;tatera diui&longs;a tuo modo cum pondere <lb/>auxiliari, quod mobile e&longs;t G, & æquiponi­<lb/>deret G in F ip&longs;i D, quia itaque D æqui­<lb/>ponderat G in F, & etiam regulæ KL. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Po­<lb/>nantur enim N pars D, quæ facit <expan abbr="æquilibriũ">æquilibrium</expan> <lb/><expan abbr="cũ">cum</expan> LK, & O pars reliqua D, quæ facit <expan abbr="æqui-libriũ">æqui­<lb/>librium</expan> cum G. <!-- KEEP S--></s> |
| <cell>CCXVI.</cell> | |
| <cell>S<emph type="italics"/>i fuerint circuli duo inæquales, & extra utrunqúe punctum ad illud ex mi­nore reflexè per magnam partem minoris à maiore perueuire pote­runt.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Igitur iuxta <expan abbr="primã">primam</expan> <expan abbr="regulã">regulam</expan> pro­<lb/>portio O ad G, vt FB ad BC. </s> |
| <cell>247</cell> | |
| </row> | <s>Proportio ve­<lb/>rò N ad LK, & e&longs;t vt LK &longs;u&longs;pen&longs;a in M, ex <lb/>tertia regula, vt L C ad CK ex &longs;ecunda re­<lb/>gula. </s> |
| <row> | |
| <cell>CCXVII.</cell> | <s>Igitur &longs;tatuemus pondus N primò in <lb/>directo D, deinde facto æquilibrio additio <lb/>O &longs;emper e&longs;t &longs;ecundum proportionem ad G, <lb/>vt partis LB ad BC. </s> |
| <cell>O<emph type="italics"/>culus uidet partem &longs;uperficiei<emph.end type="italics"/> L<emph type="italics"/>unæ illuminatam à<emph.end type="italics"/> S<emph type="italics"/>ole per radios reflexos à<emph.end type="italics"/> S<emph type="italics"/>olis corpore: nec tamen pote&longs;t uidere imaginem ip&longs;ius in<emph.end type="italics"/> L<emph type="italics"/>una tan quam in &longs;peculo.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>248</cell> | <s>Secundum igitur æqua­<lb/>lia incrementa BL cre&longs;cet O, &longs;ed N manet <lb/>idem &longs;emper: igitur &longs;ecundum æqualia in­<lb/>crementa partium B L cre&longs;cet D pondus. <lb/></s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Æqua igitur &longs;tatera fieret, &longs;i ad <expan abbr="Capponãtur">Capponantur</expan> <lb/>pondus faciens <expan abbr="equilibrũ">equilibrum</expan> <expan abbr="cũ">cum</expan> LK: inde diuida­<lb/>mus &longs;patia ab agina ad L per æqualia. </s> |
| <cell>CCXVIII.</cell> | |
| <cell>R<emph type="italics"/>ationem maculæ<emph.end type="italics"/> L<emph type="italics"/>unæ indagare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Sed <lb/>quia ip&longs;i <expan abbr="nõ">non</expan> <expan abbr="apponũt">apponunt</expan> pondus in C, <expan abbr="nece&longs;&longs;ariũ">nece&longs;&longs;arium</expan> <lb/>e&longs;t vt prima nota, puta P, o&longs;tendat etiam <lb/>pondus LK: vt &longs;i LK ponderis libras duas, <lb/>& D pondus duas libras æquet, nota primi <lb/>ponderis e&longs;&longs;et in K, exempli gratia: &longs;ed quia <lb/>G po&longs;itum in K, grauaret quantum quatuor <lb/>libræ, & præter id etiam LK grauitatem <lb/>efficit duarum librarum, igitur oporteret vt <lb/>D e&longs;&longs;et librarum &longs;ex, igitur pondus e&longs;&longs;et li­<lb/>brarum &longs;ex, & o&longs;tenderet tantùm quatuor. <lb/></s> |
| <cell>248</cell> | |
| </row> | <s>Ob id faciemus primam notam quatuor li­<lb/>brarum in P, nam & ibi C grauitatem effi­<lb/>cit duarum librarum, & LK duarum alia­<lb/>rum, igitur pondus D erit quatuor librarum, <lb/>quod faciet æquilibrium: igitur nota qua­<lb/>tuor librarum primarum erit in P, & multò <lb/>minus ab agina di&longs;tans, quàm reliquæ inter­<lb/>&longs;e. </s> |
| <row> | |
| <cell>CCXIX.</cell> | <s>At verò reliquæ inter &longs;e æquidi&longs;tabunt, <lb/>vt &longs;i &longs;ecunda fit in Q, tertia erit in H, & <lb/>quarta in M, & quinta in R, & &longs;exta in E: <lb/>ideoque po&longs;ito G in E, o&longs;tendet libras vigin­<lb/>tiquatuor. </s> |
| <cell>R<emph type="italics"/>ationem eorum quæ apparent circa<emph.end type="italics"/> S<emph type="italics"/>olem &longs;peculo in aqua po&longs;ito decla­rare.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>150</cell> | <s>Manife&longs;tum e&longs;t autem ex hoc, <lb/><arrow.to.target n="marg49"/><lb/>quod commodum affert non leue, quò G <lb/>&longs;it pondus per &longs;e notum, id e&longs;t, libra, vel bi­<lb/>libra, vel trilibra. </s></p><p type="margin"> |
| </row> | |
| <row> | <s><margin.target id="marg49"/>Media pon­<lb/>derum quo­<lb/>modo ha­<lb/>beantur.</s></p><p type="main"> |
| <cell>CCXX.</cell> | |
| <cell>C<emph type="italics"/>au&longs;am cur<emph.end type="italics"/> S<emph type="italics"/>ol æ&longs;tiuis diebus exoriens umbram ad meridiem, cum in meridie ad boream mittat, explorare.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Centra autem ponderum in circulis & <lb/>rectangulis &longs;unt in communi &longs;ectione di­<lb/>metientium duarum. </s> |
| <cell>252</cell> | |
| </row> | <s>In omnibus autem <lb/>figuris æquilateris, quæ circulo po&longs;&longs;unt <lb/>in&longs;cribi, centrum grauitatis idem e&longs;t cum <lb/>centro circuli circum&longs;cribentis. </s> |
| <row> | |
| <cell>CCXXI.</cell> | <s>Supponitur <lb/>autem in omnibus, quòd pondero&longs;a hæc æ­<lb/>qualem vbique habeant cra&longs;&longs;itudinem, & <lb/>quòd ex materia quæ vbique æqualem &longs;or­<lb/>tiatur grauitatem, con&longs;tituantur. </s> |
| <cell>M<emph type="italics"/>agnitudo<emph.end type="italics"/> L<emph type="italics"/>unæ & cæterorum a&longs;trorum digno&longs;citur ex proportione alio­rum ad eam iuxta di&longs;tantiam: ip&longs;ius uerò iuxta rationem pupillæ ad<emph.end type="italics"/> L<emph type="italics"/>u­nam di&longs;tantiæ ratione.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>354</cell> | <s>In trigonis <lb/>autem omnibus in communi &longs;ectione trium <lb/>linearum, quarum &longs;ingulæ ad &longs;ingula latera <lb/>ex angulis oppo&longs;itis venientes, ea per æqua­<lb/>lia diuidunt. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Has verò in vnum punctum <lb/>&longs;ecando &longs;e inuicem concurrere nece&longs;&longs;e e&longs;t: <lb/>et&longs;i id Archimedes non demon&longs;trauerit. <lb/></s> |
| <cell>CCXXII.</cell> | |
| <cell>Q<emph type="italics"/>uantitates quæ æquales e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;unt in eodem genere, maius tamen & minus recipiunt, &longs;unt in proportione pote&longs;tatis.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Nos autem in Geometricis elementis illud <lb/>o&longs;tendimus generaliter, nunc autem pro ne­<lb/>ce&longs;&longs;itate declarabitur. </s></p><p type="main"> |
| <cell>255</cell> | |
| </row> | <s>Nam diui&longs;is per æqualia lateribus AB & <lb/>AC in D & E, & ducta CD, BE, & per <lb/>communem &longs;ectionem AGH & DE, quæ <lb/>erit æquidi&longs;tans lateri tertio, vnde BEC & <lb/>CDB erunt æquales, quia in eadem ba&longs;i <lb/>BC, &longs;ubducto BCG, communi erit CEG æ­<lb/>qualis DBC, ip&longs;i autem &longs;unt æquales AGE <lb/>& AGD, quia in æquis ba&longs;ibus & inter æ­<lb/>quidi&longs;tantes, quare AGE & AGD æquales. <lb/><figure id="id.016.01.020.1.jpg" xlink:href="016/01/020/1.jpg"/><lb/>Quumque &longs;int &longs;uper eandem lineam AG, <lb/>erunt æqualis altitudinis, qui altitudo e&longs;t tri­<lb/>gonorum etiam FGD, & FGE, qui <expan abbr="con&longs;i&longs;tũt">con&longs;i&longs;tunt</expan> <lb/>in eadem ba&longs;i FG, igitur etiam ip&longs;i inter &longs;e <lb/>&longs;unt æquales, Quia verò BC æquidi&longs;tat DE, <lb/>erunt ex 29 primi elementorum & 25. eiu&longs;­<lb/>dem, DGE & BGC æquianguli, & propor­<lb/>tio BG ad GE, vt CG ad GD. ex ei&longs;dem <lb/>etiam BGH & GEF &longs;imiles, itemque GCH <lb/>& DGF. quare proportio trigoni BGH ad <lb/>EFG, vt BG ad GE dupla, & CGH ad DFG, <lb/>vt CG ad GD dupla, e&longs;t autem ( vt dictum <lb/>fuit ) CG ad GD, vt BG, ad GE, quare BGH <lb/>ad EFG, yt HCG ad DFG: quare cum DFG <lb/>& EFG æquales &longs;int, erunt BGH & CGH <lb/>æquales: quumque &longs;int inter æquidi&longs;tantes, <lb/>erunt in ba&longs;ibus æqualibus BH & HC, igi­<lb/>turtrigoni omnes ABH, ACH, CDB, CDA, <lb/>BEC, BEA, erunt, medietas ABC, quare ap­<lb/>pen&longs;us trigonus in G, in nullam poterit par­<lb/>tem inclinari. </s> |
| <row> | |
| <cell>CCXXIII.</cell> | <s>Centrum autem &longs;ectionis pa­<lb/>rabol&ecedil; &longs;eu coni rectanguli e&longs;t in eius dime­<lb/>tiente, quæ à &longs;ummo ad medium ba&longs;is in eo <lb/>puncto qui à &longs;ummitate coni dimidio plus <lb/>di&longs;tat quàm à ba&longs;i, quæ e&longs;t recta linea &longs;up-<pb xlink:href="016/01/021.jpg" pagenum="372"/>po&longs;ita angulo coni. </s> |
| <cell>Q<emph type="italics"/>uantitates quæ actu æquales e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;unt, in nulla proportione actu e&longs;&longs;e po&longs;&longs;unt.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>256</cell> | <s>Cum itaque fuerit po&longs;ita <lb/>virga æqualis CL ponderis vnciarum 7, & <lb/>librile in B, ita quod KL &longs;it 10. & KC, 4. & G <lb/>libra vna, &longs;ic con&longs;tituemus &longs;tateram. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Ducam <lb/>pondus LK, quod e&longs;t 5, in &longs;e, fit 25, diuido <lb/>per pondus KC, quod e&longs;t 2, fit 12 1/2, cui ad­<lb/>do vncias 5, LK, fit 17 1/2: ponam igitur CD <lb/>vinculum ferreum vncias 5 1/2, & relinque­<lb/>tur pondus LK vniuslibræ. </s> |
| <cell>CCXXIIII.</cell> | |
| <cell>N<emph type="italics"/>eque temporis totius, ut imaginamur, ip&longs;um e&longs;&longs;e infinitum, neque æui ui­tarum proportio ulla e&longs;t ad tempus, quod pote&longs;tate e&longs;t, utpotè diem<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Cùm igitur po­<lb/>&longs;uerimus G in K &ecedil;quabitur libr&ecedil;, & aliam <lb/>libram oportebit addere in D propter LK, <lb/>igitur in K o&longs;tendemus duas libras, & &longs;ic &longs;cri­<lb/>bemus, deinde S 3, in T 4, in F 5. in V 6, in L, <lb/>quis &longs;patiis. </s> |
| <cell/> | |
| </row> | <s>Ex hoc patet quòd omnia hæc <lb/>&longs;patia per vncias di&longs;tribui poterunt, præter <lb/>primum BK. </s> |
| <pb xlink:href="015/01/018.jpg"/> | |
| <row> | <s>Po&longs;&longs;emus tamen & ip&longs;um di­<lb/>uidere, vt in B libra intelligatur, & AB in <lb/>K vnci&ecedil; per æqua &longs;patia addit&ecedil; <expan abbr="&longs;ignificabũt">&longs;ignificabunt</expan>, <lb/><arrow.to.target n="marg50"/><lb/>prima 13. &longs;ecunda 14. tertia 15. & ita de aliis. </s></p><p type="margin"> |
| <cell/> | |
| <cell><emph type="italics"/>uel men&longs;em.<emph.end type="italics"/></cell> | <s><margin.target id="marg50"/>Cur libræ <lb/>&longs;unt plerum­<lb/>que exactio­<lb/>ves &longs;tateris.</s></p><p type="main"> |
| <cell>256</cell> | |
| </row> | <s>Patet autem cau&longs;a ex his, quare libr&ecedil; tri­<lb/>bus cau&longs;is &longs;tateris &longs;int exactiores. </s> |
| <row> | |
| <cell>CCXXV.</cell> | <s>Hoc au­<lb/>tem ab initio propo&longs;itum fuit. </s> |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportio media non e&longs;t ex ratione agentis, &longs;ed patientis.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>256</cell> | <s>Nam in &longs;ta­<lb/>tera difficile e&longs;t virgulam adeò exactam in <lb/>magnitudine con&longs;tituere: & &longs;i etiam &longs;it in <lb/>magnitudine, non erit in pondere: vix enim <lb/>hoc a&longs;&longs;equi po&longs;&longs;umus. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Secundò difficillimum <lb/>e&longs;t per æqualia interualla omninò ad amu&longs;­<lb/>&longs;im diuidere LB. </s> |
| <cell>CCXXVI.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportio &longs;ublimis non con&longs;i&longs;tit in magnitudine, &longs;ed ordine, iuxta quem diffe­rentia e&longs;t eius quod e&longs;t ante & po&longs;t.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Tertiò pondus rarò in ex­<lb/>tremo C appendi &longs;olet, quod cùm citra <lb/>appenditur, confu&longs;ionem parit. </s></p><p type="main"> |
| <cell>257</cell> | |
| </row> | <s><expan abbr="Sũt">Sunt</expan> & additamenta multa quæ <expan abbr="vitiãt">vitiant</expan> &longs;tate­<lb/>ram, horum nullum in libra e&longs;t. </s> |
| <row> | |
| <cell>CCXXVII.</cell> | <s>Ob id præ­<lb/>cio&longs;a non in &longs;tatera &longs;ed libra &longs;olent exami­<lb/>nari. </s> |
| <cell>V<emph type="italics"/>itæ iuxta numerum perfectionum in comparatione ad cogitationem no­&longs;tram proportionem quand am habent.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>259</cell> | <s>Multum autem refert ad exactam &longs;ta­<lb/>ter&ecedil; &longs;tructuram, vt G leue &longs;it, tum etiam <lb/>LC, & quod LB tripla &longs;it BC. nam &longs;ic LK <lb/>æqualis erit KC, & quòd vincula CD in ex­<lb/>tremo &longs;int LC, & &ecedil;qualis ponderis cum LK. <lb/><arrow.to.target n="marg51"/><lb/>Hoc enim &longs;tater&ecedil; genus, libr&ecedil; <expan abbr="proximũ">proximum</expan> erit. </s></p><p type="margin"> |
| </row> | |
| <row> | <s><margin.target id="marg51"/>Vtres quan­<lb/>tum ponderis <lb/>in aqua &longs;u­<lb/>&longs;tineant. <lb/></s> |
| <cell>CCXXVIII.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportionem &longs;cientiæ futurorum & cæterorum occultorum con&longs;idera­re.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Quomodo <lb/>homo aquæ <lb/>immobilis ac <lb/>&longs;upinus &longs;u­<lb/>per&longs;tet.</s></p><p type="main"> |
| <cell>260</cell> | |
| </row> | <s>Quantum verò ponderis vtres in aqua <lb/>&longs;u&longs;tineant pro pontibus con&longs;truendis, expe­<lb/>rimentum docet. </s> |
| <row> | |
| <cell>CCXXIX.</cell> | <s>Nam ve&longs;ica plena aëre, <lb/>qu&ecedil; capax fuit quinque librarum aqu&ecedil; & <lb/>vnci&ecedil;, pondus librarum quatuordecim ac &longs;e­<lb/>mis laterum &longs;u&longs;tinebat: quo fit vt in flumi­<lb/>num aqua triplum fermè ponderis aquæ, <lb/>cuius &longs;unt capaces vtres, continere po&longs;&longs;int. <lb/></s> |
| <cell>I<emph type="italics"/>ncorporea omnia unum &longs;unt, neque numerus e&longs;t eorum.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>261</cell> | <s>Illud etiam non pr&ecedil;termittendum, ex den&longs;i­<lb/>tatis ratione oriri, vt homines cùm ita &longs;e <lb/>continuerint &longs;upini in aqua, vt velut iacula­<lb/>tores in funibus nullam penitùs in partem <lb/>flectantur immobiles, tum nequaquam mer­<lb/>gi. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Hoc tamen cùm per &longs;e &longs;it difficillimum, <lb/>ob motum etiam & aquæ in&ecedil;qualitatem <lb/>etiam redditur difficiliùs. </s> |
| <cell>CCXXX.</cell> | |
| <cell>P<emph type="italics"/>roportio incorporeorum a&longs;cendentium &longs;emper maior e&longs;t.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Atque hacte­<lb/>nus de rerum mortalium principiis di­<lb/>ctum &longs;it. </s></p><figure id="id.016.01.021.1.jpg" xlink:href="016/01/021/1.jpg"/><p type="main"> |
| <cell>262</cell> | |
| </row> | <s><emph type="center"/>LIBER SECVNDVS.<emph.end type="center"/></s></p><p type="main"> |
| <row> | |
| <cell>CCXXXI.</cell> | <s><emph type="center"/>De Elementis & eorum motibus & <lb/>actionibus.<emph.end type="center"/><lb/><arrow.to.target n="marg52"/></s></p><p type="margin"> |
| <cell>T<emph type="italics"/>res e&longs;&longs;e mundos atque inter ip&longs;os nullam e&longs;&longs;e proportionem: nec numero cos definiri.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>263</cell> | <s><margin.target id="marg52"/>De elemen­<lb/>torum nu.</s></p><p type="main"> |
| </row> | |
| <row> | <s>NVNC verò de Elementis aga­<lb/>mus, quæ forma & materia <lb/>prima con&longs;tant, & animata <lb/>qua&longs;i videntur: ea Græcis <lb/><foreign lang="greek">soix<gap/>_a</foreign> vocant. </s> |
| <cell>CCXXXII.</cell> | |
| <cell>O<emph type="italics"/>mnis motus naturalis quanto uelocior e&longs;t tanto propior e&longs;t & magis &longs;imil limus quieti.<emph.end type="italics"/></cell> | <s>Perdi&longs;cere au­<lb/>tem primum oportet, quot & quænam &longs;int. <lb/></s> |
| <cell>264</cell> | |
| </row> | <s>Ari&longs;toteles quatuor exiftimat, terram, <expan abbr="aquã">aquam</expan>, <lb/>aërem, atque ignem. </s> |
| <row> | |
| <cell>CCXXXIII.</cell> | <s>Primùm enim quatuor <lb/>qualitates primæ &longs;unt. </s> |
| <cell>Q<emph type="italics"/>uod e&longs;t in mundo incorporeo æternum e&longs;t, beatum, &longs;ecurum, immutabile &longs;ecundum locum, &longs;olum iuxta e&longs;&longs;entiam fit: iuxta quod uelut à leui &longs;u­&longs;urro aquæ & aura æ&longs;tiua demulcetur.<emph.end type="italics"/></cell> | |
| <cell>270</cell> | <s>Hæ &longs;olæ non con&longs;ti­<lb/>tuunt elementum, quia vim non haberent <lb/>agendi ac patiendi: nec plu&longs;quam duæ &longs;i­<lb/>mul e&longs;&longs;e po&longs;&longs;unt, quin contraria &longs;imul &longs;int. <lb/></s> |
| </row> | |
| </table> | <s>Nam calidi, frigidi, &longs;icci atque humidi, &longs;i <lb/>tria quomodolibet acceperis, contraria ac­<lb/>cipere nece&longs;&longs;e e&longs;t. </s> |
| <p type="head"> | |
| <s id="id000041">FINIS.</s> | <s>Sed nec calidum cum fri­<lb/>gido, nec &longs;iccum cum humido iungi pote&longs;t. <lb/></s> |
| </p> | |
| <pb xlink:href="015/01/019.jpg"/> | <s>Igitur binis iunctis qualitatibus neque con­<lb/>trariis, &longs;imul tantùm quatuor fient coniu­<lb/>gationes, quæ quatuor elementa con&longs;ti­<lb/>tuent. </s> |
| </section> | |
| </front> | <s>Inter imum etiam locum atque &longs;u­<lb/>premum, &longs;impliciter duo loca intercidere <lb/>nece&longs;&longs;e e&longs;t, imum non exqui&longs;itè, atque &longs;u­<lb/>premum: atque eo totidem &longs;implicia cor­<lb/>pora. </s> |
| <body> | |
| <chap> | <s>Videmus etiam, & &longs;i quid probabilia <lb/>argumenta faciunt, in mi&longs;tis ip&longs;is quatuor <lb/>elementa: nam de terra, aëre & aqua, nemo <lb/>dubitare pote&longs;t ob magnitudinem, & maxi­<lb/>mas moles, vt mare aquarum, aëris & terræ <lb/>in vniuer&longs;o: ignis verò incrementa, & po­<lb/>tentiam, ac &longs;implicitatem, cuius etiam fons <lb/>in Lunæ concauo e&longs;&longs;e creditur. </s> |
| <pb pagenum="1" xlink:href="015/01/020.jpg"/> | |
| <p type="head"> | <s>Plures etiam <lb/>exi&longs;timant in di&longs;tilationibus hæc quatuor <lb/>videri: & humores totidem in animalibus <lb/>&longs;en&longs;us depræhendi. </s> |
| <s id="id000042">HIERONYMI CAR<lb/>DANI MEDIOLANENSIS, CI­<lb/>VISQVE BONONIENSIS, MEDICI <lb/>de Proportionibus, &longs;eu Ope­<lb/>ris Perfecti <lb/>LIBER QVINTVS.</s> | |
| </p> | <s>Quinetiam multi arbi­<lb/>trantur ob hoc Cometes fieri, quòd &longs;ub cœ­<lb/>lo ab ignis elemento vapores accendantur. <lb/></s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000043">Prima diffinitio.</s> | <s>Sed certè &longs;ub cœlo Lunæ nullus e&longs;t ignis: <lb/>nam quum cœlum puri&longs;&longs;ima res &longs;it, non <lb/>decuit &longs;ub omnis qualitatis experte re, ar­<lb/>denti&longs;&longs;imam colloca&longs;&longs;e. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Natura enim &longs;em­<lb/>per extrema mediis iungit. </s> |
| <s id="id000044">Proportio ab Euclide &longs;ic de&longs;cribitur, Quòd <lb/>&longs;it duarum quantitatum eiu&longs;dem generis, <lb/>quod ad magnitudinem attinet, compara­<lb/>tio certa.</s> | |
| </p> | <s>Inter carnem <lb/>enim & os, membranam: inter os & liga­<lb/>menta, cartilagines: inter os & cerebrum, <lb/>quòd carne cerebrum e&longs;&longs;et mollius, dupli­<lb/>cem membranam, ac duriorem o&longs;&longs;i pro­<lb/>pinquiorem collocauit. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000045">Secunda diffinitio.</s> | <s>Nec motus veloci­<lb/>tas, caloris aut cau&longs;a, aut argumentum e&longs;&longs;e <lb/>pote&longs;t. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Nanque ea quæ con&longs;tant, et&longs;i motu <lb/>accendantur, vt lapides, plumbum & anima­<lb/>lia, quæ tamen di&longs;&longs;ipantur, quò celerius mo­<lb/>uentur, eò fiunt frigidiora, vt aqua & aër: <lb/>venti enim validi omnes frigidi, & flumina <lb/>celeriter fluentia frigidi&longs;&longs;imas habent aquas. <lb/></s> |
| <s id="id000046">Proportiones per &longs;imilitudinem <expan abbr="dicũtur">dicuntur</expan>, <lb/>cùm quantitas quantitati <expan abbr="compara&ttilde;">comparatur</expan> alterius <lb/>generis, cui fingitur æqualis e&longs;&longs;e pote&longs;tate.</s> | |
| </p> | <s>E&longs;t etiam aliud non leue argumentum huius <pb xlink:href="016/01/022.jpg" pagenum="373"/>rei, quòd Cometes, aut faces calores his ac­<lb/>cendunt intolerabiles: quid igitur fiet &longs;i tan­<lb/>ta regio & vniuer&longs;us orbe igne ambiatur? <lb/></s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000047">Velut &longs;i a b fingatur monas in comparatione <lb/>ad b c erit rectangulum a c æquale lineæ b c.</s> | <s>Quid enim prohibebit, ne aërem ip&longs;um ac­<lb/>cendat, inde hæc omnia reliqua, tum maxi­<lb/>mè quòd calor &longs;iderum adiuuabit. </s> |
| </p> | |
| <figure id="id.015.01.020.1.jpg" xlink:href="015/01/020/1.jpg"/> | <s>Omnem <lb/>enim lucem Auerroës calidam e&longs;&longs;e exi&longs;timat. <lb/></s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000048">Tertia diffinitio.</s> | <s>Aërem etiam calidum maximè e&longs;&longs;e volunt: <lb/>humida autem qualitas omnium minimè re­<lb/>&longs;i&longs;tit. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Quomodo igitur violenti&longs;&longs;imo & ma­<lb/>ximo, & acerrimo elementorum aër ip&longs;e re­<lb/>pugnabit? </s> |
| <s id="id000049">Proportio æqualis proportioni e&longs;t, cùm eodem modo termini <lb/>&longs;e habent inuicem in utraque</s> | |
| </p> | <s>Itaque Auerroës ip&longs;e hoc videns </s></p><p type="main"> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000050">Quarta diffinitio.</s> | <s><arrow.to.target n="marg53"/><lb/>dixit, aliquando ignem <expan abbr="nõ">non</expan> e&longs;&longs;e calidum actu: <lb/>&longs;ed &longs;i calidus non e&longs;t actu, quæ potentia hæc <lb/>e&longs;t: Potentia dicimus medicamenta talia, <lb/>quòd deuorata calefaciunt: an verò hic ignis <lb/>ab aliquo <expan abbr="ing&etilde;ti">ingenti</expan> animali deuorabitur? </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Dein­<lb/>de, &longs;i ignis calidus non e&longs;t, nec aqua pari ra­<lb/>tione frigida (hoc autem e&longs;t confundere or­<lb/>dinem vniuer&longs;i <emph type="italics"/>)<emph.end type="italics"/> quid etiam prohibet ne lu­<lb/>ceat? </s> |
| <s id="id000051">Proportiones &longs;ecundum genus notæ dicuntur, cùm nouimus, <lb/>quòd &longs;int maiores, aut minores. </s> | |
| <s id="id000052">Nam cùm æquales &longs;unt, &longs;imul ne<lb/>ceffe e&longs;t, ut cogno&longs;camus genus, & &longs;peciem.</s> | <s>quanquam hoc eludant vt leue argu­<lb/>mentum. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Si etiam ibi ignis e&longs;t, cur quantò <lb/>altius a&longs;cendimus, cuncta frigidiora appa­<lb/>rent, vt etiam &longs;ub torrida zona in montium <lb/>cacuminibus niues abundare <expan abbr="affirm&etilde;t">affirment</expan>? </s> |
| <s id="id000053">Quinta diffinitio.</s> | |
| </p> | <s>Quod <lb/>minus mirum e&longs;t, &longs;i quis con&longs;ideret non &longs;o­<lb/>lùm hyeme niues, &longs;ed media etiam æ&longs;tate fri­<lb/>gidi&longs;&longs;imas grandines generari. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000054">Datum po&longs;itione e&longs;t: quod nece&longs;&longs;ariò ex po&longs;itis certam habet <lb/>quantitatem.</s> | <s>Sed dicunt <lb/>abe&longs;&longs;e ea loca à radiorum repercu&longs;&longs;u: &longs;ed hoc <lb/>minoris caliditatis argumentum e&longs;&longs;e pote&longs;t, <lb/>non autem frigiditatis. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Denique &longs;i ibi e&longs;&longs;et, <lb/>maximè ob generationem e&longs;&longs;et: verùm non <lb/>ob hoc e&longs;&longs;e pote&longs;t, cùm calor cœle&longs;tis &longs;it qui <lb/>generet, vel ip&longs;o te&longs;te philo&longs;opho, & leui&longs;&longs;i­<lb/>ma res tam procul de&longs;cendere haud queat. <lb/></s> |
| <s id="id000055">Sexta diffinitio.</s> | |
| </p> | <s>For&longs;an quis ignem ferri hunc &longs;ur&longs;um dicet, <lb/>atque ex eo coniectabitur ibi locum illius <lb/>e&longs;&longs;e. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000056">Datum &longs;impliciter dicitur, quod ex propo&longs;itis cogno&longs;ci pote&longs;t, <lb/>quantum &longs;it.</s> | <s>Sed primùm argumenta hæc rhetorica, <lb/>indigna &longs;unt vt in rebus &longs;eriis adducantur: <lb/>neque hic ignis illius naturæ e&longs;t, cuius &longs;u­<lb/>periorem e&longs;&longs;e ferunt, cùm hic vrat, &longs;plen­<lb/>deat, corrumpat, quorum nullum illi ine&longs;&longs;e <lb/>ferunt. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Dicemus etiam po&longs;t hæc, cur id con­<lb/>tingat: & quòd non &longs;emper eriam contin­<lb/>gat docebimus. </s> |
| <s id="id000057">Septima diffinitio.</s> | |
| </p> | <s>Necillud argumenta <expan abbr="probãt">probant</expan>, <lb/>imò potius oppo&longs;itum. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000058">Proportiones pote&longs;tate <expan abbr="dicun&ttilde;">dicuntur</expan>, quæ &longs;ub comparatione aliarum <lb/><expan abbr="quantitatũ">quantitatum</expan> nece&longs;&longs;ariam habentium <expan abbr="cõnexionem">connexionem</expan> <expan abbr="&longs;olũ">&longs;olum</expan> <expan abbr="cogno&longs;cun&ttilde;">cogno&longs;cuntur</expan>.</s> | <s>Nam inter duo ex­<lb/>trema, non duo, &longs;ed tantùm vnum &longs;olet a&longs;&longs;i­<lb/>gnari medium. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Quòd &longs;i &longs;tatuatur, non qua­<lb/>tuor, &longs;ed tria tantùm erunt elementa. </s> |
| <s id="id000059">Hæ autem &longs;unt aliquando eiu&longs;dem generis, cum primis ut nu­<lb/>meri: aliquandò alterius, ut linearum & &longs;uperficierum, angulorum, <lb/>& arcuum: aliquando eiu&longs;dem generis, & diuer&longs;arum &longs;pecierum, <lb/>ut arcuum per &longs;inus, qua utuntur A&longs;tronomi.</s> | |
| </p> | <s>Quòd &longs;i <lb/>hoc non demon&longs;trat, multò minus quatuor <lb/>e&longs;&longs;e demon&longs;trabit. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000060">Octaua diffinitio.</s> | <s>Nec faces aut cometes <lb/>nobis in&longs;inuant e&longs;&longs;e ibi ignem, cùm ip&longs;e <lb/>Philo&longs;ophus &longs;ub igne aciuxta terram in aë­<lb/>re fieri affirmet hæc ip&longs;a, vt ignis penitùs in­<lb/>digna non &longs;int. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Sed neque in mi&longs;tis videtur <lb/>ignis. </s> |
| <s id="id000061">Proportio homonyma dicitur duarum quantitatum diuer&longs;i ge</s> | |
| </p> | <s>Nam &longs;i modò e&longs;&longs;et, in euforbio & pi­<lb/>pere potius e&longs;&longs;et, quorum vis calida e&longs;t, ac <lb/>&longs;icca non mediocriter, quàm in frigidi&longs;&longs;imis <lb/>lapidibus. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000062"><arrow.to.target n="marg1"/><lb/>neris, &longs;ed alterius a b altero dependentium, uelut motus ad tem­ | <s>De&longs;tillationes etiam, tres &longs;ub&longs;tan­<lb/>tias tantùm docent, aquam pro aqua, oleum <lb/>vice aëris, & terram quæ in imo &longs;ub&longs;idet. <lb/></s> |
| | |
| | <s>Quòd &longs;i dicas, olei partem rubicundiorem <lb/>ignem referre quòd acuti&longs;&longs;ima &longs;it, re&longs;ponde­<lb/>mus & &longs;erò, hanc acuitatem, acremque &longs;apo­<lb/>rem ex ignis vi acriote profici&longs;ci. </s> |
| | |
| | <s>Indicio <lb/>e&longs;t, quòd metallicorum olei nulla e&longs;t pars <lb/>expers acerrimi &longs;aporis. </s> |
| | |
| <pb pagenum="2" xlink:href="015/01/021.jpg"/>pus. </s> | <s>Quare &longs;i hoc totum <lb/>quod acerrimum e&longs;t ignem refert, acris ni­<lb/>hil omninò ine&longs;&longs;e oportet. </s> |
| <s id="id000063">Dicimus enim motum tardum, uel uelocem in comparatione <lb/>ad tempus.</s> | |
| </p> | <s>Quate etiam ad <lb/>tria tantùm redimus elementa. </s> |
| <p type="margin"> | |
| <s id="id000064"><margin.target id="marg1"/>C<emph type="italics"/>ar<emph.end type="italics"/>^{m}.</s> | <s>Humores <lb/>in animalibus quatuor &longs;unt: &longs;ed quid hoc <lb/>ad elementa? </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>quid &longs;i tantùm tria cum <lb/>Thru&longs;iano expo&longs;itore artis medicæ Galeni <lb/>e&longs;&longs;e dicam? </s> |
| <s id="id000065">Nona diffinitio.</s> | |
| </p> | <s>Sed tamen &longs;en&longs;us o&longs;tendit e&longs;&longs;e <lb/>quatuor? </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000066">Proportionum aliæ dicuntur rhete, aliæ alogæ, rhetæ quæ &longs;unt <lb/>ut numeri ad numerum, alogæ quæ non &longs;unt numeri ad numerum.</s> | <s>Nequaquam: nam nec ip&longs;i faten­<lb/>tur hunc ignem elementum e&longs;&longs;<gap/>. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Quare po­<lb/>tius tria declarat nobis &longs;en&longs;us, quàm qua­<lb/>tuor. </s> |
| <s id="id000067">Decima diffinitio</s> | |
| </p> | <s>Neque quod celeriter exedat omnia, <lb/>ideo dicendum elementum: nam &longs;ic etiam <lb/>motus elementum e&longs;&longs;et: nec quia celeriter <lb/>cre&longs;cat, nam mures & ip&longs;i elementum e&longs;­<lb/>&longs;ent. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000068">Proportio rhete alia æqualis, alia multiplex, uel &longs;ubmultiplex: <lb/>alia unius partis exce&longs;&longs;us, aut defectus, alia plurium, quam &longs;uper­<lb/>partientem, aut &longs;upartientem uocant.</s> | <s>Sed horum neutrum terræ ine&longs;t, quam <lb/>tamen omnes vno ore elementum e&longs;&longs;e fa­<lb/>tentur. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Omnia igitur ad hæc, ad demon­<lb/>&longs;trandum quatuor e&longs;&longs;e elementa, tum etiam <lb/>ignem elementum e&longs;&longs;e, parum habent fidei: <lb/>quinimò vt ab initio propo&longs;uimus, oppo&longs;i­<lb/>tum potius o&longs;tendunt. </s> |
| <s id="id000069">Vndecima diffinitio.</s> | |
| </p> | <s>Supererat illud ma­<lb/>ximum à qualitatum coniugationibus at <lb/>non vident hoc in mi&longs;tis o&longs;tendere: calida <lb/>enim quædam &longs;unt & humida, alia calida <lb/>& &longs;icca, atque &longs;ic deinceps. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000070">Cum diui&longs;o denominatore per numeratorem exit quantitas alo<lb/>ga, proportio dicitur aloga: &longs;i autem numerus integer, aut pars nu­<lb/>meri nota dicitur rhete.</s> | <s>At in elemen­<lb/>tis quoniam calor & &longs;iccitas tam immodica <lb/>ad interitum omnia erant traductura, pro <lb/>elemento cœle&longs;tem calorem ac bene tem­<lb/>peratum &longs;ub&longs;tituit, ex quo omnia genera­<lb/>rentur. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Hoc quidem ac putredine tum motu <lb/>generari &longs;olet materia, quam ignem vocant. <lb/></s> |
| <s id="id000071">Duodecima diffinitio.</s> | |
| </p> | <s>Ignis <expan abbr="itaq;">itaque</expan> &longs;it, &longs;ed elementorum <expan abbr="nequaquã">nequaquam</expan>. </s></p><p type="margin"> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000072">Proportionem in proportionem duci e&longs;t, quoties recto ordine <lb/>tres quantitates in ei&longs;dem collo<expan abbr="can&ttilde;">cantur</expan>: ut &longs;int tres quan<lb/><figure id="id.015.01.021.1.jpg" xlink:href="015/01/021/1.jpg"/><lb/>titates a b c dicetur proportio a ad c producta ex pro <lb/>portione a ad b & b ad c, & &longs;imiliter proportio c ad <lb/>a producitur ex proportione b ad a, & c ad b.</s> | <s><margin.target id="marg53"/>Primo Can­<lb/>ticæ com­<lb/>mente 15.</s></p><p type="main"> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Iam &longs;cio quid dicturi &longs;int nonnulli. </s> |
| <s id="id000073">Tertia decima diffinitio.</s> | |
| </p> | <s>Quis <lb/>tu es tam audax, qui aduer&longs;us Philo&longs;ophum <lb/>&longs;entire audes? </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000074">Proportionem per proportionem diuidi e&longs;t, quoties ad eandem <lb/>quantitatem duæ quantitates comparantur, tunc illarum propor­<lb/>tio e&longs;t, quæ prodit una per alteram diui&longs;a.</s> | <s>præ&longs;ertim in tam confirmata, <lb/>atque antiqua rerum &longs;ententia. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Deinde, quo­<lb/>nam pacto grandinum & niuis generatio <lb/>o&longs;tendet ignem ibi non e&longs;&longs;e, quum etiam&longs;i <lb/>nullus ad&longs;it ignis, attamen non par e&longs;t regio­<lb/>nem illam e&longs;&longs;e &longs;rigidi&longs;&longs;imam, cùm radiis &longs;y­<lb/>derum illu&longs;tretur, & nihilominus aërip&longs;e, in <lb/>quo &longs;ita ea e&longs;t regio, calidi&longs;&longs;imus &longs;it? </s> |
| <s id="id000075">Sint proportiones a & b ad c & interponatur b inter a & c, dico <lb/>proportionem a ad c diui&longs;am per proportionem a ad b, & prodire <lb/>proportionem b ad c, con&longs;tat ex conuer&longs;a præcedentis.</s> | |
| </p> | <s>Ignem <lb/>quoque cùm dicimus atque elementum, rem <lb/>pror&longs;us calidi&longs;&longs;imam ac &longs;icci&longs;&longs;imam intelli­<lb/>gimus: hic no&longs;ter ignis calidi&longs;&longs;imus e&longs;t ac <lb/>&longs;icci&longs;&longs;imus, quo fit vt immi&longs;tus etiam &longs;it: <lb/>nam &longs;i mi&longs;tus e&longs;&longs;et, talis e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;et, <lb/>quare hic ignis elementum e&longs;t. </s></p><p type="main"> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000076">Quarta decima diffinitio.</s> | <s>Hæc &longs;unt qu&ecedil; tamet&longs;i non mihi <expan abbr="obiiciãtur">obiiciantur</expan>, <lb/>obiici tamen po&longs;&longs;e &longs;entio. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Ergo vt ad <expan abbr="Ari&longs;to-tel&etilde;">Ari&longs;to­<lb/>telem</expan> <expan abbr="deueniã">deueniam</expan>, homoille fuit, & in di&longs;&longs;ectione <lb/>ac &longs;ingularibus in multis aberrauit. </s> |
| <s id="id000077">Additio proportionum intelligitur quotiens duarum quanti­<lb/>tatum ad unam tertiam, proportiones per aggregatum ip&longs;arum <lb/>quantitatum ad eandem coniunguntur.</s> | |
| </p> | <s><expan abbr="Quin-etiã">Quin­<lb/>etiam</expan> illo po&longs;teriores & Theophra&longs;tus, & Ga­<lb/>lenus plura perperàm &longs;cripsêre, <expan abbr="itaq;">itaque</expan> &longs;i licuit <lb/>illi Platonem ob veritatem relinquere, cur <lb/>etiam ob <expan abbr="eand&etilde;">eandem</expan> illum nobis de&longs;erere non li­<lb/>cebit? </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000078">Velut &longs;i comparentur a b & b c ad d, inde tota <lb/><figure id="id.015.01.021.2.jpg" xlink:href="015/01/021/2.jpg"/><lb/>a c ad d dicemus proportionem, ac ad d e&longs;&longs;e con<lb/><expan abbr="iunctã">iunctam</expan> ex duabus proportionibus a b ad d & b c <lb/>ad <expan abbr="eand&etilde;">eandem</expan> d. </s> | <s>Propo&longs;itiones qua&longs;dam conatus e&longs;t ge­<lb/>nerales a&longs;truere, quas experimentum fal&longs;as <lb/>e&longs;&longs;e docet: vt, quòd <expan abbr="nullũ">nullum</expan> animal bene oleat, <lb/>quodque graue non po&longs;&longs;it, vtrinque promi­<lb/>nere, atque ideo terra non ex vtraque parte <lb/>aquis promineat, quæ tamen experimento <lb/>fal&longs;a e&longs;&longs;e depræhenduntur. </s> |
| <s id="id000079">Hoc & duo &longs;equentes &longs;icut & du&etail; <expan abbr="anteced&etilde;tes">antecedentes</expan> demon­<lb/>&longs;trabitur e&longs;&longs;e. </s> | |
| <s id="id000080">nunc &longs;olum quomodo <expan abbr="intelligendũ">intelligendum</expan> &longs;it proponimus.</s> | <s><expan abbr="Itaq;">Itaque</expan> &longs;i inter mil­<lb/>le propo&longs;itiones, in duabus, aut tribus aber­<lb/>ra&longs;&longs;e illum fateamur, haud rem homine indi­<lb/>gnam etiam &longs;apienti&longs;&longs;imo feci&longs;&longs;e illum di­<lb/>cemus. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Nam & ab Auerroë ip&longs;o in paucis <lb/>de&longs;eritur, in nonnullis coarguitur, in pluri­<lb/>bus verò &longs;en&longs;u tran&longs;po&longs;ito defenditur. </s> |
| <s id="id000081">Quinta decima diffinitio.</s> | |
| </p> | <s>Hoc <lb/>autem verè e&longs;t etiam ip&longs;um confutare, non <lb/>tueri. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000082">Detractionem proportionis à proportione intelligimus fieri <lb/>per <expan abbr="detraction&etilde;">detractionem</expan> minoris quantitatis à maiore, comparatam ad ean­<lb/>dem quantitatem.</s> | <s>Sed <expan abbr="neq;">neque</expan> in hoc di&longs;&longs;entimus ab Ari&longs;to­<lb/>tele: <expan abbr="nã">nam</expan> in <expan abbr="cõcauo">concauo</expan> orbis Lunæ, nec <expan abbr="ign&etilde;">ignem</expan> e&longs;&longs;e <lb/>vult, nec rem <expan abbr="calidi&longs;&longs;imã">calidi&longs;&longs;imam</expan>. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Quod ad regionem <pb xlink:href="016/01/023.jpg" pagenum="374"/>aëris attinet, palàm e&longs;t illam e&longs;&longs;e frigidi&longs;&longs;i­<lb/><arrow.to.target n="marg54"/><lb/>mam: quia (vt o&longs;tendemus) omnia elemen­<lb/>ta talia &longs;unt. </s> |
| <s id="id000083">Velut in exemplo &longs;uperiore detracta proportione b c ad d ex | |
| | <s>Nam quod de vaporibus dici­<lb/>tur, & vocata anti&longs;pa&longs;i, fabulæ &longs;imilius e&longs;t, <lb/>quàm hi&longs;toriæ rei naturalis. </s> |
| | |
| <pb pagenum="3" xlink:href="015/01/022.jpg"/>proportione a c ad d, relinquetur proportio a b ad d. </s> | <s>Quamobrem &longs;i <lb/>ignis in concauo Lunæ ponatur, ac ocy&longs;­<lb/>&longs;imè ibi circumuolui, erit hic frigidi&longs;&longs;imus. <lb/></s> |
| <s id="id000084">& probatur <lb/>ex conuer&longs;ione præcedentis.</s> | |
| </p> | <s>Ergo nos illud oppugnamus, non experi­<lb/>mentum de&longs;erimus. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000085">Sexta decima diffinitio.</s> | <s>Quippe luce manife&longs;tius <lb/>e&longs;t aërem illic e&longs;&longs;e frigidi&longs;&longs;imum, tum verò <lb/>magis eum qui in concauo Lunæ e&longs;t: &longs;ed <lb/>temperatur propinquitate &longs;yderum, & ma­<lb/>ximè Lunæ. <!-- KEEP S--></s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Et quanquam Luna tantum vni <lb/>parti paruæ è directo &longs;it, quia tamen totum <lb/>mi&longs;cetur &longs;imul ac tenui&longs;&longs;imæ e&longs;t &longs;ub&longs;tantiæ, <lb/>ideo aër ille e&longs;t temperati&longs;&longs;imus, idem etiam <lb/>puri&longs;&longs;imus ac limpidi&longs;&longs;imus, ac totus &longs;ynce­<lb/>rus: qua de cau&longs;a æthera ip&longs;um antiqui, & re­<lb/>ctè, imò & philo&longs;ophus ip&longs;e quandoque ap­<lb/>pellauit. </s> |
| <s id="id000086">Extractio radicum alicuius proportionis fit per extractionem <lb/>radicum quantitatum illius iuxta unam, & eandem rationem.</s> | |
| </p> | <s>Congruit hic belli&longs;&longs;imè loco ac cœ­<lb/>li naturæ, vt qui tenuitate & qualitatis tem­<lb/><arrow.to.target n="marg55"/><lb/>peramento fermè &longs;it &longs;imilis. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000087">Velut quadratæ, uel cubæ, uel pronicæ, uel uniner&longs;alis, uel alte­<lb/>rius modi.</s> | <s>Neque enim æ­<lb/>ther ideò temperatus e&longs;t, quia æqualiter <lb/>commi&longs;tus ex calido & frigido, &longs;ed quia <lb/>vtriu&longs; que &longs;it expers qualitatis. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Similiter nec <lb/>&longs;iccus dici pote&longs;t, qui fluit: nee humidus, <lb/>quia non madefacit: &longs;ed purus ( vt dixi ) ac <lb/>limpidus, atque hic ad generationem apti&longs;&longs;i­<lb/>mus, de quo inferiùs dicemus. <lb/><arrow.to.target n="marg56"/></s></p><p type="margin"> |
| <s id="id000088">Decima &longs;eptima diffinitio.</s> | |
| </p> | <s><margin.target id="marg54"/>1. Meteoro <lb/>rum c.4.</s></p><p type="margin"> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000089">Cùm fuerint duæ proportiones &longs;imiles in tribus terminis con­<lb/>tinuatæ, dicetur proportio primæ quantitatis ad tertiam ueluti <lb/>primæ ad &longs;ecundam duplicata. </s> | <s><margin.target id="marg55"/>Ætber quid <lb/>&longs;it, & vbi.</s></p><p type="margin"> |
| <s id="id000090">Et &longs;i &longs;int tres proportiones &longs;imiles <lb/>in quatuor terminis, dicetur proportio primæ quantitatis ad quar­<lb/>tam triplicatà ei, quæ e&longs;t primæ ad &longs;ecundam,</s> | |
| </p> | <s><margin.target id="marg56"/>Aër frigidus <lb/>e&longs;t natura, <lb/>non calidus.</s></p><p type="main"> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000091">Decima octaua diffinitio.</s> | <s>Quòd verò aër calidi&longs;&longs;imus &longs;it, hoc nullum <lb/>experimentum dolet, nulla ratio cogit, imò <lb/>&longs;pontè quidem frigidi&longs;&longs;imus: atque hæc om­<lb/>nia experimentis quidem con&longs;entiunt. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Chi­<lb/>mærica illa Ari&longs;totelicorum, ne illum accu­<lb/>&longs;are videar, <expan abbr="cõmenta">commenta</expan> in inexplicabiles quæ­<lb/>&longs;tiones, quæ adhuc &longs;ub iudice &longs;unt, <expan abbr="terminã-tur">terminan­<lb/>tur</expan>. </s> |
| <s id="id000092">Confu&longs;a proportio dicitur &longs;implicis, aut compo&longs;itæ quantitatis <lb/>ad compo&longs;itam in comparatione ad proportiones ad partes.</s> | |
| </p> | <s>Itaque melius e&longs;t paucis immutatis tue­<lb/>ri veritatem atque experimenta ip&longs;a, quàm <lb/>in perpetuum cum illis nugantes de rerum <lb/>natura nihil &longs;cire. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000093">Decimanona diffinitio.</s> | <s>Quis enim ni&longs;i amens au­<lb/>diat di&longs;&longs;erentem atque affirmantem, aërem <lb/>e&longs;&longs;e calidum in extremo ac &longs;ummo, deinde <lb/>ob &longs;olum motum, aut vapores ab&longs;que motu, <lb/>vt &longs;ub &longs;eptentrione, adeò fieri frigidum, vt <lb/>glaciem, niuem ac grandinem gignat, nemo­<lb/>que citra Solis vim de aëris calore conque­<lb/>&longs;tus &longs;it, de frigore omnes quærantur, & ta­<lb/>men audeant aëri non aliam fermè quam <lb/>igni tribuere caliditatem. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Cur ignis cùm te­<lb/>nuiore &longs;it &longs;ub&longs;tantia quàm aër, nunquam à <lb/>&longs;uo immen&longs;o calore de&longs;tituitur, aut illius na­<lb/>tura ac feruor mite&longs;cit? </s> |
| <s id="id000094">Quantitates qu&etail; in continua &longs;unt proportione Analogæ <expan abbr="uocan&ttilde;">uocantur</expan>.</s> | |
| </p> | <s>non dicam vt frigi­<lb/>dus euadat. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000095">Dictum e&longs;t hoc ad fugiendum nomen barbarum, etiam ut bre­<lb/>uiter tamen po&longs;&longs;emus &longs;ententiam explicare.</s> | <s>Quòd &longs;i dicant, aërem hunc non <lb/>e&longs;&longs;e aërem qui mouetur, aut qui vapores ex­<lb/>cipiat, impo&longs;&longs;ibile enim e&longs;t tanta facta tran&longs;­<lb/>mutatione ex calidi&longs;&longs;imo in frigidi&longs;&longs;imum, <lb/>vel Ari&longs;totele iudice, manere &longs;ub&longs;tantiam: <lb/>palàm e&longs;t, cùm totus aër frigidus &longs;it, qui nos <lb/>ambit, aut &longs;altem temperatus, vt qui iuxta <lb/>cœlum Lunæ &longs;itus e&longs;t: nam vniuer&longs;a aëris <lb/>moles vt ex æthereis flammis &longs;æpius depre­<lb/>hen&longs;um e&longs;t, motus cœli in viginti quatuor <lb/>horis circumfertur, quod etiam admittit ip&longs;e <lb/>Ari&longs;toteles vniuer&longs;am aëris machinam hanc <lb/>frigidam e&longs;&longs;e, aut temperatam: quæ &longs;i non &longs;it <lb/>aër, alius nobis quærendus aër, for&longs;an &longs;upra <lb/>cœlum, aut in imo terræ. </s></p><p type="main"> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s><arrow.to.target n="marg57"/></s></p><p type="margin"> |
| <s id="id000096">Vige&longs;ima diffinitio.</s> | |
| </p> | <s><margin.target id="marg57"/>Elemento­<lb/>rum nume­<lb/>rus.</s></p><p type="main"> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000097">Reflexa proportio dicitur cum trium quantitatum aggregatum <lb/>primæ, & tertiæ &longs;e habet ad &longs;ecundam uelut &longs;ecunda ad tertiam,</s> | <s>Tria igitur &longs;unt elementa: terra, quæ den­<lb/>&longs;i&longs;&longs;ima e&longs;t atque graui&longs;&longs;ima, in imoque po&longs;i­<lb/>ta: aër, qui rari&longs;&longs;imus, leui&longs;&longs;imus, in &longs;uprema <lb/>parte collocatur: & aqua, quæ medium in <lb/>omnibus his inter hæc po&longs;&longs;idet. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Communia <lb/>omnibus &longs;unt, quòd expertia &longs;int imnatæ ca­<lb/>liditatis, nullus enim calor ni&longs;i à cœlo, atque <lb/>ideo ab anima vel luce. </s> |
| <s id="id000098">Vige&longs;ima prima diffinitio.</s> | |
| </p> | <s>Terra quòd nimis <lb/>cra&longs;&longs;a, aër quòd nimis tenuis, minus frigida </s></p><p type="main"> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000099">Trium quantitatum analogarum aliæ quidem Geometricæ, <lb/>cùm proportio &longs;imilis e&longs;t: Aliæ Arithmeticæ, cum fuerit æqualis <lb/>exce&longs;&longs;us huc indè: Aliæ mu&longs;icæ cum fuerit proportio primæ ad ter<lb/>tiam multiplex, aut &longs;implex, aut compo&longs;ita exce&longs;&longs;us quæ &longs;implici <lb/>iuncta &longs;it ad multiplicis perfectionem: eadem autem &longs;it proportio <lb/>exce&longs;&longs;us primæ, & &longs;ecundæ ad exce&longs;&longs;um &longs;ecundæ &longs;upra tertiam.</s> | <s><arrow.to.target n="marg58"/><lb/>e&longs;&longs;e videntur: &longs;ed aqua cum media &longs;it &longs;ub­<lb/>&longs;tantia, frigidi&longs;&longs;ima apparet. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Aër igitur cum <lb/>ingraue&longs;cit, frigidior videtur. </s> |
| <s id="id000100">Velut proportio 6. 4. 3. dupla e&longs;t utrinque, & 6. 3. 2 tripla. </s> | |
| <s id="id000101">& 28. 24. <lb/>21. & 45. 40. 36. Geometrica uerò & arithmetica facilius continuan­<lb/>tur in quotquot quantitatibus, &longs;ed & mu&longs;ica uelut 12. 8. 6. 4. 3. & <lb/>proportio 8 ad 5 mu&longs;ica e&longs;t: quia proportio 5 ad 4 mu&longs;ica e&longs;t, & <lb/>bene &longs;onans, igitur con&longs;titutis 8. 5. 4. cum 8 ad 4 benè &longs;onet, & 5 <lb/>ad 4, & 4 &longs;it extrema non media inde 8. & 5 benè <expan abbr="&longs;onãt">&longs;onant</expan>. </s> | <s>Sed &longs;i non af­<lb/>ficiatur, ob tenuitatem qua&longs;i temperatus exi­<lb/>&longs;timatur. </s> |
| <s id="id000102">nam in me­<lb/>dijs <expan abbr="nõ">non</expan> e&longs;t <expan abbr="uerũ">uerum</expan>, ut in 9. 6. 4 bis diapente, & 16. 12. 9 bis diate&longs;&longs;aron.</s> | |
| </p> | <s>Porrò frigida iam &longs;pontè cùm den­<lb/>&longs;antur, frigidiora fiunt, veluti glacies. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000103">Vige&longs;ima &longs;ecunda diffinitio.</s> | <s>Terra <lb/>autem ob raritatem calorem admittit, <expan abbr="atq;">atque</expan> <lb/>ideò minus frigida e&longs;&longs;e creditur: ob id &longs;axa <lb/>&longs;unt ip&longs;a longè frigidiora. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Aër autem ob lu­<lb/>cem qua&longs;i temperatus, & ob raritatem faci­<lb/>lè mutatus, non &longs;olùm minimè frigidus, &longs;ed <lb/>& calidus iudicatur, cum omnia elementa <lb/>ex æquo natura propria &longs;int frigidi&longs;&longs;ima. <lb/></s> |
| <s id="id000104">Quantitates quæ &longs;imilem habent proportionem non continua­<lb/>tam, omiologæ appellantur.</s> | |
| </p> | <s>Indicio &longs;unt regiones &longs;ub Vr&longs;a, & noctes & <lb/>montium cacumina: &longs;ed & ratio id o&longs;tendit. <lb/></s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000105">Vige&longs;ima tertia diffinitio.</s> | <s>Omnis enim calor ab a&longs;tris e&longs;t. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s><expan abbr="Elem&etilde;ta">Elementa</expan> au­<lb/>tem <expan abbr="cũ">cum</expan> pura &longs;int, caloris ab a&longs;tris &longs;unt exper­<lb/>tia. </s> |
| <s id="id000106">Prima operatione con&longs;i&longs;tere dicuntur proportiones, cùm inter <lb/>primo conflatas quantitates con&longs;titerint.</s> | |
| </p> | <s>Calor enim a&longs;trorum illicò mutat: & <lb/>quod mutatur, di&longs;&longs;imile e&longs;t ei ex quo muta­<lb/>tum e&longs;t: quare mi&longs;tum erit elementum ex <lb/>puro atque mutato, non autem &longs;implex. </s> |
| <pb pagenum="4" xlink:href="015/01/023.jpg"/> | |
| <p type="main"> | <s>Om­<lb/>nia igitur elementa &longs;unt frigidi&longs;&longs;ima, id e&longs;t, <lb/>caloris omnis expertia. </s> |
| <s id="id000107">PRIMA Animi communis &longs;ententia.</s> | |
| </p> | <s>Siquidem nihil aliud <lb/>e&longs;t frigiditas, quam caloris priuatio. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000108">Omnis Proportio e&longs;t, aut æqualitatis, aut maior inæqualis, <lb/>aut minor.</s> | <s>In hu­<lb/>mido etiam di&longs;&longs;ident: <expan abbr="nã">nam</expan> terra e&longs;t &longs;icci&longs;&longs;ima, <lb/>vt aër humidi&longs;&longs;imus, & aqua in medio collo­<lb/>catur. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Siccum dico humido priuatum, atque <lb/>ideo graue, quia <expan abbr="nõ">non</expan> e&longs;t exten&longs;um. </s> |
| <s id="id000109">Secunda animi communis &longs;ententia.</s> | |
| </p> | <s>Cùm enim <lb/>materia prima &longs;eu hyle non extenditur, mul­<lb/><arrow.to.target n="marg59"/><lb/>ta e&longs;t, & ideo formæ multum & grauitatis. <lb/></s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000110">Quilibet numerus tantus dicitur, quanta e&longs;t illius proportio ad <lb/>monadem.</s> | <s>Ideò aqua media in omnibus etiam his e&longs;t. <lb/></s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Con&longs;tat igitur ex hoc &longs;ydera omnia e&longs;&longs;e ca­<lb/>lida: nam &longs;i omnia &longs;ydera habent lucem, om­<lb/>nia etiam mi&longs;cent. </s> |
| <s id="id000111">Dicimus enim quatuor, quod monadem quater contineat. </s> | |
| <s id="id000112">Et <lb/>duo cum dimidio cùm monadem bis & &longs;emis contineat.</s> | <s>Elementa autem natura <lb/>&longs;ua expertia &longs;unt omnis caloris ac lucis: ni­<lb/>hil autem minus e&longs;&longs;e pote&longs;t eo quòd nihil <lb/>e&longs;t. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Omnis igitur lux calida e&longs;t & mi&longs;cet, & <lb/>omne a&longs;trum ob id calidum. </s> |
| <s id="id000113">Tertia animi communis &longs;ententia.</s> | |
| </p> | <s>Dicitur autem <lb/>Saturnus frigidus <expan abbr="tãtum">tantum</expan> comparatione, quia <lb/>non tantum mi&longs;cet vt generationem in ho­<lb/>nibus iuuet, &longs;ed impedit, velut aqua tepida <lb/>feruenti mi&longs;ta, minus efficit calidam. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000114">Proportionem defectus, &longs;eu detractæ quantitatis ad defectum <lb/>e&longs;&longs;e po&longs;&longs;e, ut quantitatis ad quantitatem dicuntur communes ani­<lb/>mi &longs;ententiæ, quæ ex intellectu &longs;olo terminorum, quod ueræ &longs;int, <lb/>cogno&longs;cuntur. </s> | <s>Ob id <lb/>&longs;atis magis <expan abbr="cõducit">conducit</expan> Saturnus quàm Iupiter, <lb/>quia &longs;ata moderatiore calore <expan abbr="indig&etilde;t">indigent</expan>, qualis <lb/>e&longs;t in Saturno, non in Ioue. </s> |
| <s id="id000115">Si ergo defectus e&longs;t quantitas, & quantitas eiu&longs;dem <lb/>&longs;peciei, quia detrahitur, & defectus non e&longs;t &longs;implicitur, &longs;ed detra­<lb/>cto ergo per quartam petitionem: uel primam diffinitionem erit <lb/>proportio inter illas. </s> | |
| <s id="id000116">Sunt enim ambæ detractæ.</s> | <s>Non tamen mo­<lb/>deratus e&longs;t pro hominum propagatione. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Om­<lb/>nia igitur a&longs;tra calida, omnia elementa fri­<lb/>gida. </s> |
| <s id="id000117">Quarta animi communis &longs;ententia.</s> | |
| </p> | <s>Rur&longs;us cœlum <expan abbr="neq;">neque</expan> calidum, neque fri­<lb/>gidum. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000118">Inter quantitatem, & defectum minorem quantitate, cuius e&longs;t de<lb/>fectus, e&longs;t proportio, quatenus e&longs;t quantitas. </s> | <s>Decipiuntur plurimi in elementis ob <lb/>calorem violentum, aut impre&longs;&longs;um. </s> |
| <s id="id000119">Sit a b linea, & detra­<lb/>cta quantitas b c, non maior a b & d &longs;it alia quæuis quantitas eiu&longs;­<lb/><figure id="id.015.01.023.1.jpg" xlink:href="015/01/023/1.jpg"/><lb/><expan abbr="d&etilde;">dem</expan> generis, dico quòd inter d & b c e&longs;t propor­<lb/>tio quatenus b c e&longs;t quantitas, quia &longs;unt eiu&longs;­<lb/>dem generis ideo &longs;unt in aliqua proportione <lb/>per primam diffinitionem. </s> | |
| <s id="id000120">Sed ut b c e&longs;t defectus, nulla e&longs;t propor­<lb/>tio: quia quanto b c augetur, tanto augetur proportio d ad b c, & <lb/>hoc e&longs;t contra demon&longs;trata ab Euclide.</s> | <s>Nam ex <lb/>actione a&longs;trorum elementorum partes ad <lb/>mi&longs;tionem veniunt, fiuntque potentia tales, <lb/>vt piper <expan abbr="calidũ">calidum</expan>: &longs;ed hoc non e&longs;t <expan abbr="elementũ">elementum</expan>, &longs;ed <lb/><expan abbr="mi&longs;tũ">mi&longs;tum</expan>. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Ignis <expan abbr="etiã">etiam</expan> qui <expan abbr="lapidũ">lapidum</expan> colli&longs;ione accen­<lb/>ditur, e&longs;t caliditas <expan abbr="a&longs;trorũ">a&longs;trorum</expan> in corpore rarefa­<lb/>cto. </s> |
| <s id="id000121">Quinta animi communis &longs;ententia.</s> | |
| </p> | <s>Violenta igitur caliditate mi&longs;ta profundi <lb/>po&longs;&longs;unt, alia corrupta, vt in putridis: alia po­<lb/>tentia, vt in &longs;atis & &longs;eminibus maximè: alia <lb/>impre&longs;&longs;a, vt in aëre æ&longs;tatis tempore: alia na­<lb/>turali, vt in animalibus. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000122">Cum proportio producitur ex proportionibus quælibet illa­<lb/>rum dicetur producta diui&longs;a per alteram.</s> | <s>Manife&longs;tum e&longs;t igi­<lb/>tur cur vita in montium iugis &longs;it perennis, <lb/><arrow.to.target n="marg60"/><lb/>ob puritatem aëris: non autem in Æthiopia, <lb/>ob calorem: neque in vallibus, quia aër &longs;im­<lb/>plex non e&longs;t, &longs;ed calidus ac mi&longs;tus e&longs;&longs;e po&longs;&longs;it. <pb xlink:href="016/01/024.jpg" pagenum="375"/>In temperata igitur regione vbi venti orien­<lb/>tales &longs;pirant, vita &longs;alubris ac diuturna. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Sed <lb/>de his aliàs. </s> |
| <s id="id000123">Sexta animi communis &longs;ententia.</s> | |
| </p> | <s>Nunc &longs;olum &longs;cire &longs;ufficiat, quòd <lb/>duæ tantùm &longs;int qualitates, calor cœli, & <lb/>humidum elementorum: &longs;iccum autem & <lb/>frigus horum &longs;unt priuationes. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000124">Æqualium quantitatum &longs;eu proportionum ad tertiam compa­<lb/>rabilium eadem e&longs;t proportio atque uici&longs;sim. </s> | <s>Sed & de his <lb/>po&longs;teriùs agemus. </s> |
| <s id="id000125">Hæc et&longs;i demon&longs;tre­<lb/>tur ab Euclide, e&longs;t tamen hic generalior: & &longs;atis per &longs;e nota. </s> | |
| <s id="id000126">Vt &longs;it <lb/>propior animi communi &longs;ententiæ, quàm rei demon&longs;trandæ.</s> | <s>Vt verò ad in&longs;titutum re­<lb/><arrow.to.target n="marg61"/><lb/>uertar, elementum non voco rem calidi&longs;&longs;i­<lb/>mam, vel frigidi&longs;&longs;imam, quandoquidem <lb/>vix eam liceat reperire: &longs;ed illud elemen­<lb/>tum nunc dico, quod nec pabulo indiget, <lb/>nec &longs;pontè corrumpitur, nec vagatur, &longs;ed <lb/>certam tenet &longs;edem, maximam habens mo­<lb/>lem, eamque &longs;ecundum naturam, ac ad gene­<lb/>rationem paratum e&longs;t. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Cumque nullum ho­<lb/>rum igni conueniat, hunc, elementum haud <lb/>quaquam appellabimus. </s> |
| <s id="id000127">Septima animi communis &longs;ententia.</s> | |
| </p> | <s>Mouetur autem hic, <lb/>impotens, viuere ab&longs;que alimento, aëremque <lb/>proximum adurit: hicque ardens flamma <lb/><arrow.to.target n="marg62"/><lb/>vocatur. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000128">Ad quod quantitas proportionem habet infinitam, id in genere <lb/>illius quantitatis non comprehenditur.</s> | <s>E&longs;t enim flamma nihil aliud, quam <lb/>aër accen&longs;us. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Hæc autem perpetuò moue­<lb/>tur, nec vnquam quie&longs;cit. </s> |
| <s id="id000129">Nam proportio e&longs;t duarum quantitatum eiu&longs;dem generis com­<lb/>paratio certa: at hæc comparatio certa non e&longs;t: non igitur quantita­<lb/>tes ambæ &longs;unt, aut non eiu&longs;dem generis.</s> | |
| </p> | <s>Ignis enim &longs;ub­<lb/>&longs;tantia cum tenui&longs;&longs;ima &longs;it, & quod &longs;ubie­<lb/>ctum e&longs;t illi &longs;emper vrat, perpetuò etiam <lb/>mouetur. </s> |
| <pb pagenum="5" xlink:href="015/01/024.jpg"/> | |
| <p type="main"> | <s>Ob &longs;ubtilitatem igitur per angu­<lb/>&longs;ti&longs;&longs;ima foramina ingreditur, ob motum ve­<lb/>rò diuidit ac &longs;cindit, di&longs;ci&longs;&longs;a calore immen­<lb/>&longs;o vrit, ac in propriam conuertit &longs;ub&longs;tan­<lb/>tiam. </s> |
| <s id="id000130">PRIMA Petitio.</s> | |
| </p> | <s>Ergo flamma non eadem vnquam <lb/>manet, &longs;ed perpetua generatione altera al­<lb/>teri &longs;uccedit, & ob id moueri eam &longs;emper <lb/>videri nece&longs;&longs;arium e&longs;t. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000131">Si fuerit primi ad &longs;ecundum, ut tertij ad quartum, & ex primo in <lb/>&longs;ecundum producatur æquale, aut maius, aut minus primo, uel <lb/>&longs;ecundo, producetur eodem modo ex tertio in quartum &etail;quale aut <lb/>maius, aut minus tertio, uel quarto eadem ratione & ordine.</s> | <s>Nam quæ genita <lb/>iam e&longs;t, aëris proximam partem inuadit, <lb/>humidumque eius depa&longs;citur, & moriendo <lb/>aliam nouam excitat flammam. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Cum igitur <lb/>humidum quod prius erat in flammam ver­<lb/>titur, aucta ex hac mutatione in immen&longs;um <lb/>quantitate, nec po&longs;&longs;it quod illi &longs;ubiectum <lb/>e&longs;t pabulum ob duritiem pellere, nece&longs;&longs;a­<lb/>riò in &longs;uperiorem partem vehementer a&longs;­<lb/>cendit, & eam quæ iam &longs;uprà ip&longs;am erat <lb/>accen&longs;a impellit: vnde &longs;it vt &longs;ur&longs;um ple­<lb/>rumque magno impetu flamma feratur ac <lb/>feriat. </s> |
| <s id="id000132">Secunda petitio.</s> | |
| </p> | <s>Si tamen tigna vrantur &longs;upernè, flam­<lb/>mam eadem ratione deor&longs;um ferri nece&longs;&longs;e <lb/><arrow.to.target n="marg63"/><lb/>e&longs;t. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000133">Proportiones po&longs;&longs;unt duci, diuidi, iungi, & auferri, & &longs;umi radix <lb/>in eis cuiu&longs;cunque generis, atque earum quantitatis, ut libet, po&longs;&longs;e <lb/>tran&longs;ponere.</s> | <s>Non igitur flamma &longs;emper &longs;ur&longs;um fer­<lb/>tur, &longs;ed ob id plerunque, quòd pabulum in <lb/>imo po&longs;itum e&longs;t. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Cùm tamen in imum fer­<lb/>tur, adeò vrit, vt &longs;i humidum e&longs;t quod vri­<lb/>tur, repentè colliquatum &longs;uffocet ignem: ob <lb/>idque cerei conuer&longs;a flamma inferius &longs;pontè <lb/>extinguuntur. </s> |
| <s id="id000134">Tertia petitio.</s> | |
| </p> | <s>Ligna autem non &longs;ic, quòd <lb/>humidum colliquari non queat. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000135">Proportionis cuiu&longs;uis nomen à denominatore &longs;uprà &longs;cripto, & <lb/>numeratore infrà &longs;cripto &longs;umitur.</s> | <s>Extinguun­<lb/><arrow.to.target n="marg64"/><lb/>tur etiam ob aliam rationem, quòd <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/> vt di­<lb/>xi) &longs;emper &longs;uperior pars flammæ ab inferio­<lb/>re, quæ nutrimento proximior e&longs;t, propelli­<lb/>tur: vnde &longs;uprema flammæ pars continuò <lb/>tran&longs;itu extincta in fumum vertitur. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>E&longs;t <lb/><arrow.to.target n="marg65"/><lb/>enim fumus medium inter flammam & aë­<lb/>rem, atque ideò duplex. </s> |
| <s id="id000136">Quarta petitio.</s> | |
| </p> | <s>Quidam qui flam­<lb/>mæ &longs;uccedit, & hic tenuis ac nece&longs;&longs;arius. <lb/></s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000137">Diui&longs;a quauis quantitate per aliam eiu&longs;dem generis, quod exit <lb/>proportio dicitur.</s> | <s>Omnis enim flamma in fumum vertitur: &longs;ed <lb/>hic cum tenui&longs;&longs;imus &longs;it, in aërem celeriter <lb/>tran&longs;it, atque ob id nec &longs;uffocat, nec oculos <lb/>vrit, &longs;ed &longs;olum calefacit ac &longs;iccat. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Alter e&longs;t <lb/>fumus qui flammæ præit generationem, at­<lb/>que humidior e&longs;t, ac oculos vrit & &longs;uffocat, <lb/>quòd in aërem non facilè conuertatur. </s> |
| <s id="id000138">Quinta petitio.</s> | |
| </p> | <s>Idem <lb/>plærunque ex carbonibus prauis ac humi­<lb/>dioribus lignis excitari &longs;olet. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000139">Qu&etail;libet proportio e&longs;t uel inter duas quantitates, uel per unam <lb/>&longs;ignificatur.</s> | <s>Primus igitur <lb/>cùm flamma de&longs;cendit in cereis conuer&longs;is, <lb/>dum a&longs;cendere nititur, flammæ ip&longs;i occurrit, <lb/>eamque celerrimè &longs;uffocat. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Declarauimus <lb/>enim quòd huius quantitas gignatur im­<lb/>men&longs;a, cùm fingulis momentis flamma quæ <lb/>maximè à nutrimento remota e&longs;t, & in am­<lb/>bitu aëri vicina, in fumum tran&longs;eat, cuius <lb/>copia nihil mirum e&longs;t ignem illi occurren­<lb/>tem celerrimè &longs;uffocari. </s> |
| <s id="id000140">Nam per tertiam petitionem &longs;i &longs;int duæ quantitates, quæ non ha<lb/>beant unius rationem, nomen &longs;umit proportio à duobus numeris, <lb/>&longs;in autem &longs;it altera monas, erit per &longs;ecundam animi communem &longs;en<lb/>tentiam, proportio numerus ip&longs;e Ideò patet, quod dicitur.</s> | |
| </p> | <s>Huius igitur motus <lb/><arrow.to.target n="marg66"/><lb/>tam rapidi cau&longs;a, flamma cuncta corrumpit, <lb/>non &longs;olius immen&longs;æ caliditatis ratione. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000141">Sexta petitio.</s> | <s>Sed <lb/>tamen motus hic in flamma interior, quia <lb/>&longs;en&longs;im fit, nos latet. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Nec flamma tota illicò <lb/>perit, &longs;ed quæ &longs;olùm e&longs;t in ambitu: nam quæ <lb/>in medio e&longs;t, tandiu manet, donec ad extre­<lb/>mum in contactu aëris perueniat, aliter in <lb/>flammæ medio non e&longs;&longs;et. </s> |
| <s id="id000142">Propo&longs;ita proportione quacunque, & monade quantitatem inue<lb/>nire, quæ &longs;e habeat ad monadem in proportione propo&longs;ita.</s> | |
| </p> | <s>Sed fumus retrò <lb/>quandoque agitur, vel ob impetum, vel re­<lb/>pul&longs;us, vel prohibitus. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000143">Nam cùm per quartam petitionem diui&longs;a quantitate per quan­<lb/>titatem exeat proportio, & numerus ad <expan abbr="monad&etilde;">monadem</expan> &longs;e habeat, ut pro­<lb/>portio, ideo &longs;umpta monade &longs;ecundum illum numerum, ille nume <lb/>rus e&longs;t quantitas quæ&longs;ita.</s> | <s>Impetus fit vel ob <lb/>multitudinem, vel ob celeritatem motus. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Li­<lb/>gna igitur viridia & multitudo flammæ, re­<lb/>plent cubicula fumo. </s> |
| <s id="id000144">Septima petitio.</s> | |
| </p> | <s>Venti quoque repel­<lb/>lunt fumum, & angu&longs;tia camini prohibet <lb/>exitum, vel &longs;i angu&longs;tior &longs;it in vno, vt non re­<lb/>cipiat. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000145">Quamlibet quantitatem per aliam eiu&longs;dem generis diuidere <lb/>po&longs;&longs;e.</s> | <s>Maxima autem cau&longs;a e&longs;t à ventis. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Nam <lb/>fumus altius &longs;emper a&longs;cendit, tum ob impe­<lb/>tum à flamma conceptum, tum ob leuita­<lb/>tem. </s> |
| <s id="id000146">Octaua petitio.</s> | |
| </p> | <s>Vbi ventis occurrat, maximè vbi copia <lb/><figure id="id.016.01.024.1.jpg" xlink:href="016/01/024/1.jpg"/><lb/>viridium lignorum ad&longs;it, retrogreditur: & <lb/>qui ex quatuor partibus foramina habet, ab <lb/>omni vento impeditur: nam vndique patet. <lb/></s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000147">Proportionem in proportionem ducere po&longs;&longs;e: quamuis &longs;int in­<lb/>ter quantitates diuer&longs;i generis.</s> | <s>Auxilium à nobis ratione excogitatum. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>In <lb/>quatuor partibus, oriente, occidente, meri­<lb/>die, &longs;eptentrione binos colloca canales ficti­<lb/>les ex aduer&longs;o po&longs;itos, ita vt alter &longs;ur&longs;um fe­<lb/>ratur, reliquus deor&longs;um: nam impo&longs;&longs;ibile e&longs;t <lb/>octo ventos, quatuor inferius <expan abbr="t&etilde;dentes">tendentes</expan>, qua­<lb/>tuor autem &longs;uperiùs, à quatuor cœli princi­<lb/>palibus regionibus &longs;pirare. </s> |
| <s id="id000148">Quod dicitur de multiplicatione intelligendum e&longs;t de alijs ope­<lb/>rationibus &longs;uprà enumeratis.</s> | |
| </p> | <s>Quod ni fiat, fu­<lb/>mus minimè pote&longs;t retrò pelli: atque id <lb/>etiam experimento ad amu&longs;&longs;im comproba­<lb/>tum e&longs;t. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000149">Nona petitio.</s> | <s>Adiuuat autem non parum latitudo <lb/>faucium in imo. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Plerunque etiam tutiores <lb/>canales decliues tantum. </s> |
| <s id="id000150">Monadem &longs;emper &longs;umere in quo cunque genere po&longs;&longs;e propo&longs;i­<lb/>ta proportione.</s> | |
| </p> | <s>Sed tutior omnibus <lb/>e&longs;t qui vagina circumcingitur, quæ inferiùs <lb/>non cohæret tecto. </s></p><p type="margin"> |
| <pb pagenum="6" xlink:href="015/01/025.jpg"/> | |
| <p type="main"> | <s><margin.target id="marg58"/>Demon&longs;tra­<lb/>tio o&longs;tendens <lb/>quòd omnia <lb/>elementa <lb/>&longs;unt frigi­<lb/>di&longs;&longs;ima.</s></p><p type="margin"> |
| <s id="id000151">Nam licet diuidere per &longs;eptimam petitionem quantitatem per <lb/>quantitatem proportionis: & quod exit, e&longs;t proportio per quar­<lb/>tam petitionem, & per &longs;ecundam animi communem &longs;ententiam <lb/>illa proportio e&longs;t numero æqualis: ergo diui&longs;a proportione, per &longs;i­<lb/>milem numerum &longs;tatuetur monas.</s> | |
| </p> | <s><margin.target id="marg59"/>Sidera om­<lb/>nia calida. <lb/></s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000152">Decima petitio.</s> | <s>e&longs;&longs;e.</s></p><p type="margin"> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s><margin.target id="marg60"/>Aër vitæ &longs;a­<lb/>lubrior.</s></p><p type="margin"> |
| <s id="id000153">In quouis genere quantitatum &longs;umere po&longs;&longs;e quantitatem, quæ <lb/><arrow.to.target n="marg2"/><lb/>&longs;e habeat ad monadem in proportione data. </s> | |
| <s id="id000154">Similem huic propo­<lb/>nit Euclides in lineis generaliter: nos autem contrà generaliter in <lb/>omnibus quantitatibus, &longs;ed de monade tantum.</s> | <s><margin.target id="marg61"/>Ignem hunc <lb/>non e&longs;&longs;e ele­<lb/>mentum.</s></p><p type="margin"> |
| </p> | |
| <p type="margin"> | <s><margin.target id="marg62"/>Flamma <lb/>quid &longs;it. <lb/></s> |
| <s id="id000155"><margin.target id="marg2"/>D<emph type="italics"/>uodecima <lb/>&longs;exti<emph.end type="italics"/> E<emph type="italics"/>lem.<emph.end type="italics"/>Vndecima petitio.</s> | |
| </p> | <s>Cur flamma <lb/>nunquam <lb/>quie&longs;cat. <lb/></s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000156">Monadem in quancunque quantitatem ductam æquale ip&longs;i pro­<lb/>ducere. </s> | <s>Ignis quo­<lb/>modo vrat. <lb/></s> |
| <s id="id000157">Similiter & proportionem æqualem.</s> | |
| </p> | <s>Flamma non <lb/>eadem ma­<lb/>net. <lb/></s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000158">Nam cum aliqua quantitas augeat ducta aliqua minuat, nece&longs;&longs;e <lb/>e&longs;t aliquam e&longs;&longs;e, quæ nec augeat, nec minuat, & hæc e&longs;t monas. <lb/></s> | <s>Cur flamma <lb/>plerunque <lb/>a&longs;cendat.</s></p><p type="margin"> |
| <s id="id000159">Idem dico de diui&longs;ione. </s> | |
| <s id="id000160">Aequalitas etiam ducta, uel diuidens non <lb/><arrow.to.target n="marg3"/><lb/>mutat proportionem: nec quantitatem ip&longs;am, igitur monas æqua­<lb/>litatem refert. </s> | <s><margin.target id="marg63"/>Cur cerei <lb/>conuer&longs;i ex­<lb/>tinguæntur.</s></p><p type="margin"> |
| <s id="id000161">Quod etiam e&longs;t per&longs;picuum ex &longs;upradictis.</s> | |
| </p> | <s><margin.target id="marg64"/>Fumus quo­<lb/>modo geue­<lb/>retur.</s></p><p type="margin"> |
| <p type="margin"> | |
| <s id="id000162"><margin.target id="marg3"/>S<emph type="italics"/>ecunda ani <lb/>mi <expan abbr="cõmunis">communis</expan> <lb/>&longs;ententia.<emph.end type="italics"/></s> | <s><margin.target id="marg65"/>Fumus du­<lb/>plex.</s></p><p type="margin"> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s><margin.target id="marg66"/>Cau&longs;æ cur <lb/>cubicula fu­<lb/>mo replean­<lb/>tur. <lb/></s> |
| <s id="id000163">Duodecima petitio.</s> | |
| </p> | <s>Caminus fu­<lb/>mum non re­<lb/>mittens.</s></p><p type="main"> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000164">Cum fuerint quatuor quantitates & ad primam, & tertiam æquè <lb/>multiplicibus a&longs;&longs;umptis, item que ad &longs;ecundam & quartam, & &longs;i mul­<lb/>tiplex primæ maius e&longs;t multiplici &longs;ecundæ, multiplex tertiæ &longs;it ma­<lb/>ius multiplici quartæ, & &longs;i minus minus, & &longs;i æquale æquale, idque<lb/> &longs;emper quouis modo a&longs;&longs;umptis his proportionibus ad primam & <lb/>tertiam, & ad &longs;ecundam & quartam erit proportio primæ ad &longs;ecun<lb/>dam, ut tertiæ ad quartam. </s> | <s>Cùm igitur ad hoc vt ignis vrat tria &longs;int <lb/><arrow.to.target n="marg67"/><lb/>nece&longs;&longs;aria, pabulum, motus, & quod pene­<lb/>tret, cùm in flamma motus maior &longs;it ac ma­<lb/>nife&longs;tior, atque ideò etiam introitus qui ad <lb/>motum con&longs;equitur maior, minimè ob&longs;cu­<lb/>rum e&longs;t cur flamma reliquo igne &longs;it viua­<lb/>tior: ideoque cerei dum flamma viget tan­<lb/><arrow.to.target n="marg68"/><lb/>diu ardent donec &longs;uppetit alimentum: cùm <lb/>flamma de&longs;init, &longs;pontè vel momento peni­<lb/>tus extinguuntur. </s> |
| <s id="id000165">Hæc etiam a&longs;&longs;umitur ab Euclide. </s> | |
| <s id="id000166">Et per <lb/><arrow.to.target n="marg4"/><lb/>hanc intelligimus etiam conuer&longs;am.</s> | <s>Quia tamen flamma <pb xlink:href="016/01/025.jpg" pagenum="376"/>multum ab&longs;umit alimenti, ideò per&longs;æpe mi­<lb/>nus durat prunis: &longs;ed hoc non merito &longs;ui <lb/>e&longs;t, &longs;ed quia celerius alimentum finitur. </s> |
| </p> | |
| <p type="margin"> | <s>His <lb/>de cau&longs;is & à pingui humido flammæ diu­<lb/>turnæ, & à tenui atque &longs;icca &longs;ub&longs;tantia im­<lb/>men&longs;æ creantur. </s> |
| <s id="id000167"><margin.target id="marg4"/>Q<emph type="italics"/>uinto<emph.end type="italics"/> E<emph type="italics"/>le. <lb/>diff.<emph.end type="italics"/> 6.</s> | |
| </p> | <s>Nam in tenui & arida <lb/>&longs;ub&longs;tantia celeriter flamma flammæ &longs;ucce­<lb/>dit, atque ob id in maximam molem cre&longs;cit. <lb/></s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000168">Tertiadecima petitio.</s> | <s>Quòd &longs;i hæc ambo iungantur, & arida, te­<lb/>nui&longs;que &longs;ub&longs;tantia, & pingue ac plurimum <lb/>humidum, velut in bitumine, tunc flam­<lb/>mæ maximæ, & diuturnæ excitantur. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Ob <lb/><arrow.to.target n="marg69"/><lb/>id verò manife&longs;tum &longs;it, cur bitumini ar­<lb/>denti aqua iniecta maiores excitet flam­<lb/>mas, quod etiam Georgius Agricola, vir <lb/>no&longs;træ tempe&longs;tatis memoria dignus, narrat: <lb/>e&longs;&longs;e &longs;cilicet in I&longs;landia in&longs;ula montem, no­<lb/>mine Heclam, ex quo ignis emi&longs;&longs;us &longs;iccis <lb/>extinguatur, aqua verò alitur. </s> |
| <s id="id000169">Quantitates æquales, atque proportiones in qua&longs;uis quanti­<lb/>tates ductæ eandem &longs;eruant rationem. </s> | |
| <s id="id000170">Euclides hanc demon&longs;trat, <lb/>nos autem ad uitandum tædium petimus concedi, &longs;ub qua in­<lb/><arrow.to.target n="marg5"/><lb/>cluduntur diui&longs;io etiam additio, detractio, laterum omnium in­<lb/>uentio.</s> | <s>Id autem fer­<lb/>mè commune e&longs;t omnibus validioribus <lb/>flammis: vnde etiam fabri in&longs;per&longs;a aqua <lb/>ignes excitare &longs;olent: cùm enim ardentior <lb/>fuerit ignis, à frigido incitatur, & ab hu­<lb/>mido alitur, quorum vtrunque aquæ ine&longs;t. <lb/><arrow.to.target n="marg70"/><lb/>Ea de cau&longs;a etiam ignis qui follibus accen­<lb/>ditur, cùm validus &longs;it, aqua modica non <lb/>extinguitur, &longs;ed robu&longs;tior euadit. </s> |
| </p> | |
| <p type="margin"> | <s>Folles <lb/>namque ignes accendunt, quoniam mo­<lb/>tum concitant: inde ex motu penetrat <lb/>vis & exurit. </s> |
| <s id="id000171"><margin.target id="marg5"/>Q<emph type="italics"/>uarta quin<lb/>ti<emph.end type="italics"/> E<emph type="italics"/>lem.<emph.end type="italics"/></s> | |
| </p> | <s>Nece&longs;&longs;arij autem &longs;unt in me­<lb/>tallis, quoniam à paruo igne non lique&longs;­<lb/>cunt, &longs;ed &longs;erò, ideò prius exuruntur quàm <lb/>lique&longs;cant. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000172">Quartadecima petitio.</s> | <s>Sed à follibus ignis accen&longs;us <lb/>mouetur & penetrat, ac colliquat metalla. <lb/></s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Vnde non paruum compendium in celeri <lb/>exitu, & quòd minus impen&longs;æ perit, & <lb/>metalli portio minor vritur. </s> |
| <s id="id000173">Cùm termini alicuius quantitatis eandem &longs;eruant rationem in <lb/>omnibus, & firmi &longs;unt ac &longs;tabiles eiu&longs;dem rationis comparatione <lb/>contentæ partes æqualem &longs;eruant exce&longs;&longs;um, &longs;eu proportionem.</s> | |
| </p> | <s>Folles igi­<lb/>tur ad accendendum ignem atque mollien­<lb/>dum ac liquandum apti&longs;&longs;imi &longs;unt. </s></p><p type="margin"> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000174">PROPOSITIO prima.</s> | <s><margin.target id="marg67"/>Flamma cur <lb/>igne alio vi­<lb/>uacior.</s></p><p type="margin"> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s><margin.target id="marg68"/>Cau&longs;æ ma­<lb/>gnarum <expan abbr="flã-marum">flan­<lb/>marum</expan>.</s></p><p type="margin"> |
| <s id="id000175">Proportionem in proportionem duci e&longs;t &longs;uperiores nume­<lb/>ros atque inferiores inuicem ducere.</s> | |
| </p> | <s><margin.target id="marg69"/>Cur aqua <lb/>quandoque <lb/>ignes exci­<lb/>tet.</s></p><p type="margin"> |
| <pb pagenum="7" xlink:href="015/01/026.jpg"/> | |
| <p type="main"> | <s><margin.target id="marg70"/>Folles cur <lb/>accendant <lb/>ignem, & <lb/>vbi magis <lb/>nece&longs;&longs;arij.</s></p><p type="main"> |
| <s id="id000176">Sit proportio lineæ a ad lineam b, ut anguli c ad angulum d, &longs;ta­<lb/><arrow.to.target n="marg6"/><lb/>tuatur e monas in genere a <lb/><figure id="id.015.01.026.1.jpg" xlink:href="015/01/026/1.jpg"/><lb/>b, & fiat f ad e, ut c ad d, & du<lb/><arrow.to.target n="marg7"/><lb/>catur a in f & b in e, & pro­<lb/>ducantur g & h. </s> | |
| <s id="id000177">Quia ergo <lb/><arrow.to.target n="marg8"/><lb/>f e&longs;t proportio ip&longs;a, erit g ad <lb/><arrow.to.target n="marg9"/><lb/>a ut c ad d, &longs;ed h e&longs;t æqualis <lb/>b, igitur a ad h ut ad b. </s> | <s>Itaque vt ad in&longs;titutum reuertar, aqua <lb/><arrow.to.target n="marg71"/><lb/>&longs;olet vehementes accendere ignes, quoniam <lb/>humidum ip&longs;um quod exhalat, pinguius <lb/>redditur, nec à circumfu&longs;o fumo ab&longs;umi­<lb/>tur, &longs;ed totum ignis ip&longs;e depa&longs;citur, quo <lb/>purior inde factus, & &longs;imul collectus à <lb/>frigido alacrior in&longs;urgit. </s> |
| <s id="id000178">Du­<lb/>cta ergo dicetur proportio a <lb/><arrow.to.target n="marg10"/><lb/>ad b in proportionem c ad d <lb/>ducendo terminos proportionis, &longs;eu quantitatis recta &longs;cilicet &longs;u­<lb/>periores cum &longs;uperioribus, & inferiores cum inferioribus. </s> | |
| <s id="id000179">Nam &longs;i <lb/><arrow.to.target n="marg11"/><lb/>rur&longs;um con&longs;tituantur f ad e ut a ad b cùm f &longs;it proportio, & k ad f ut <lb/><arrow.to.target n="marg12"/><lb/>c ad d, erit k ad e, ut g ad h, k autem fit ex ductu proportionis a ad b, <lb/>quæ e&longs;t fin proportionem c ad d, liquet igitur propo&longs;itum.</s> | <s>Vnde etiam ignes <lb/>qui aqua excitantur & accenduntur: con&longs;tat <lb/>autem pice nauali & Græca, &longs;ulphure, vini <lb/>fæce, quàm vocant tartarum, &longs;arcocolla, ha­<lb/>linitro, bituminis &longs;pecie, illa quam vocant <lb/>petroleum. </s> |
| </p> | |
| <p type="margin"> | <s>Relatum hoc ad Marcum Grac­<lb/>cum. </s> |
| <s id="id000180"><margin.target id="marg6"/>C<emph type="italics"/>or<emph.end type="italics"/>^{m}.</s> | |
| </p> | <s>Additur igitur calx viua duplo pon­<lb/>dere, & cum ouorum luteis pariter mi&longs;cen­<lb/>tur omnia, & in fimo equino &longs;epeliuntur. <lb/></s> |
| <p type="margin"> | |
| <s id="id000181"><margin.target id="marg7"/>P<emph type="italics"/>er<emph.end type="italics"/> 9. P<emph type="italics"/>etit.<emph.end type="italics"/></s> | <s>Aliud: Sulphurei olei, petrolei, iuniperini <lb/>olei, & halinitri æquales &longs;ingulorum par­<lb/>tes: nigræ picis, pinguedinum an&longs;eris, & <lb/>anatis, &longs;tercoris columini, eius liquoris, <lb/>quam vocant liquidam vernicem con&longs;tant <lb/>autem oleo &longs;eminis lini, rur&longs;us &longs;ingulorum <lb/>tantundem: a&longs;phalti partes quinque: exci­<lb/>pe ardente aqua, & in fimo equino &longs;epeli. <lb/></s> |
| </p> | |
| <p type="margin"> | <s>Aliud etiam: Vernicis liquidæ, &longs;ulphurei <lb/>olei, & iuniperini, & eius quod fit ex lini <lb/>&longs;emine, & petrolei, & lachrymæ lariginæ <lb/>partes æquas &longs;ingulorum; aquæ ardentis <lb/>tres ac mediam, tum halinitri, ligni lau­<lb/>rini &longs;icci vi puluerem redactorum quan­<lb/>tum &longs;ufficit, vt omnia &longs;imul mi&longs;ta, luti <lb/>&longs;pi&longs;&longs;itudinem recipiant. </s> |
| <s id="id000182"><margin.target id="marg8"/>P<emph type="italics"/>er<emph.end type="italics"/> 10. P<emph type="italics"/>et.<emph.end type="italics"/></s> | |
| </p> | <s>Hæc omnia vitreo <lb/>va&longs;e excipe, & in fimo equino tribus men­<lb/>&longs;ibus &longs;epeli. </s> |
| <p type="margin"> | |
| <s id="id000183"><margin.target id="marg9"/>P<emph type="italics"/>er<emph.end type="italics"/> 8. P<emph type="italics"/>etit.<emph.end type="italics"/></s> | <s>Si igitur ex his pilæ lignis h&ecedil;­<lb/>reant, &longs;pontè imbribus accenduntur: &longs;ed <lb/>hoc non omninò &longs;emper euenit. </s> |
| </p> | |
| <p type="margin"> | <s>Illud au­<lb/>tem &longs;emper euenit, vt iam accen&longs;us nul­<lb/>lis aquis extinguatur. </s> |
| <s id="id000184"><margin.target id="marg10"/>P<emph type="italics"/>er<emph.end type="italics"/> 2. A<emph type="italics"/>ni­<lb/>mi &longs;entent.<emph.end type="italics"/></s> | |
| </p> | <s>Puluis autem qui fa­<lb/>cillimè ardet, & cuius flamma vehementer <lb/>exurit, con&longs;tat pyrio puluere, & tertia &longs;ul­<lb/>phuris ac Græcæ picis parte. </s> |
| <p type="margin"> | |
| <s id="id000185"><margin.target id="marg11"/>P<emph type="italics"/>er<emph.end type="italics"/> 11. P<emph type="italics"/>et.<emph.end type="italics"/></s> | <s>Porrò plu­<lb/>ra his in libris de rerum Varietate &longs;crip­<lb/>&longs;imus: hi autem exercitationem omnium <lb/>continent locupletem, quæ hîe ratione <lb/><arrow.to.target n="marg72"/><lb/>explicantur. </s> |
| </p> | |
| <p type="margin"> | <s>Quonam pacto verò aquâ non <lb/>extinguantur hi ignes, facilè patet con&longs;i­<lb/>deranti, quòd motum adeò vehementem <lb/>ciunt, vt flamma flammæ follium loco &longs;it. <lb/></s> |
| <s id="id000186"><margin.target id="marg12"/>P<emph type="italics"/>er<emph.end type="italics"/> 8. P<emph type="italics"/>etit.<emph.end type="italics"/></s> | |
| </p> | <s>Ob id igitur paruam flammam facilè e&longs;t <lb/>extinguere, magnam autem difficillimum. <lb/><arrow.to.target n="marg73"/><lb/>Non &longs;olùm enim quòd maior &longs;it, diffici­<lb/>liùs extinguitur parua, &longs;ed quòd motum <lb/>excitet vehementem, à quo ( vt dixi ) <lb/>flamma fouetur. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000187">Propo&longs;itio <expan abbr="&longs;ecũnda">&longs;ecunda</expan>.</s> | <s>Ab magnitudine autem <lb/>motus & flammæ procul abe&longs;&longs;e coguntur <lb/><arrow.to.target n="marg74"/><lb/>homines: vnde etiam auxilium primò dee&longs;t, <lb/>inde fumo abundante &longs;ubit de&longs;peratio. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>In <lb/>his ca&longs;ibus tria auxilia &longs;olùm &longs;uper&longs;unt: vt <lb/>detrahatur materia ardere apta, vel vt <lb/>murus ex lapidibus erigatur, lapide&longs;que &longs;u­<lb/>per incendium proiiciantur, quo quidam <lb/>amici no&longs;tri vicinam &longs;uam domum ab in­<lb/>cendio &longs;eruauerunt: vel quo vti &longs;olemus <lb/>dum luci ardent, aut &longs;egetes, vt pars in <lb/>quam ignis fertur accendatur. </s> |
| <s id="id000188">Proportio extremorum producitur ex intermedijs.<lb/><arrow.to.target n="marg13"/></s> | |
| </p> | <s>Nam &longs;ic <lb/>extincto eo igne, vel etiam nondum ex­<lb/>tincto, maiori &longs;ubtracta materia, peri­<lb/>culo&longs;o, &longs;ed vtili tamen inuento, &longs;erua­<lb/>mus reliquum. </s> |
| <p type="margin"> | |
| <s id="id000189"><margin.target id="marg13"/>C<emph type="italics"/>or<emph.end type="italics"/>^{m}.</s> | <s>Hoc autem auxilij gene­<lb/>re &longs;eruati &longs;unt luci no&longs;tri in Nouarien&longs;i <lb/>agro, non multum ab&longs;imili, quo loci <lb/>dominus &longs;æpe &longs;eip&longs;um à periculo libe­<lb/>rauit. </s></p><p type="margin"> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s><margin.target id="marg71"/>Ignes qui <lb/>aqua non ex <lb/>tinguuntur <lb/>artificio&longs;i.</s></p><p type="margin"> |
| <s id="id000190">Sint a b c quantitates dico proportio­<lb/><figure id="id.015.01.026.2.jpg" xlink:href="015/01/026/2.jpg"/><lb/>nem a ad c, produci ex proportione a ad b </s> | |
| </p> | <s><margin.target id="marg72"/>Libri de re­<lb/>rum Varie­<lb/>tate &longs;unt <lb/>praxis hu­<lb/>ius.</s></p><p type="margin"> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000191"><arrow.to.target n="marg14"/><lb/>& b ad c, &longs;tatuantur totidem à monade d e <lb/>f, erúntque ex demon&longs;trantis ab Euclide in <lb/>quinto <expan abbr="Elem&etilde;torum">Elementorum</expan> in eadem proportio­<lb/>ne, &longs;tatuatur ergo d prima quantitas e &longs;e­<lb/>cunda & tertia f quarta. </s> | <s><margin.target id="marg73"/>Magna <expan abbr="flã-ma">flan­<lb/>ma</expan> tribus <lb/>cau&longs;is diffi­<lb/>cile extin­<lb/>guitur.</s></p><p type="margin"> |
| <s id="id000192">eritqúe per præce­<lb/><arrow.to.target n="marg15"/><lb/>dentem proportio productorum ex d in e <lb/>& &longs;it g, & in f & &longs;it h, producta ex propor­<lb/>tionibus d ad e & e ad f, quare ex propor­<lb/>tionibus a ad b & b ad e, &longs;ed ex dictis cum <lb/>e &longs;it eadem, erit proportio d ad f, ut g ad h & proportio, d ad f per <lb/>æquam proportionem ab Euclide demon&longs;tratam, ut a ad c, igitur <lb/><arrow.to.target n="marg16"/><lb/>proportio a ad c producitur ex proportionibus a ad b & b ad c, & <lb/>e&longs;t proportio ip&longs;a a ad c d numerus, ut o&longs;ten&longs;um e&longs;t.</s> | |
| </p> | <s><margin.target id="marg74"/>Auxilia ex­<lb/>tinguendi <lb/>magna in­<lb/>cendia.</s></p><p type="main"> |
| <p type="margin"> | |
| <s id="id000193"><margin.target id="marg14"/>P<emph type="italics"/>er<emph.end type="italics"/> 6. <emph type="italics"/>&<emph.end type="italics"/> 9. <lb/>P<emph type="italics"/>etit.<emph.end type="italics"/></s> | <s>Sunt igitur bitumine loca abundantia, <lb/><arrow.to.target n="marg75"/><lb/>vel &longs;ulphure, quæ &longs;pontè ardent, & aqua <lb/>minimè extinguuntur. </s> |
| </p> | |
| <p type="margin"> | <s>Ætnæ in Sicilia <lb/>montis famo&longs;i&longs;&longs;imum e&longs;t incendium. </s> |
| <s id="id000194"><margin.target id="marg15"/>P<emph type="italics"/>er<emph.end type="italics"/> 13. P<emph type="italics"/>et.<emph.end type="italics"/></s> | |
| </p> | <s>Cra­<lb/>teres duo, inferior in putei formam an­<lb/>gu&longs;tus, angu&longs;to labro lapideo circumcin­<lb/>gente: &longs;uperior verò ab imo ( vt referunt) <lb/>fundæ iactu di&longs;tat, quatuor habens in am­<lb/>bitu &longs;tadia ad centum M. pa&longs;&longs;uum: cineres <lb/>circumquaque effundit, &longs;umma caligine <lb/>cuncta biduo offu&longs;cans, quod etiam Pli­<lb/>nius affirmat. </s> |
| <p type="margin"> | |
| <s id="id000195"><margin.target id="marg16"/>P<emph type="italics"/>er<emph.end type="italics"/> 13. P<emph type="italics"/>et.<emph.end type="italics"/></s> | <s>Sed no&longs;tris temporibus re­<lb/>mi&longs;&longs;um videtur. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Puteolis verò parum an­<lb/>tequàm hæc &longs;criberemus (XX. M. pa&longs;&longs;uum, <lb/>vt audio, à Neapoli di&longs;tant ) maxima ex <lb/>incendio iactura contigit. </s> |
| <s id="id000196">Ex hoc &longs;equitur, quòd cùm fuerit quantitas tertia monas ex pro­<lb/><arrow.to.target n="marg17"/><lb/>portionibus inuicem ductis producetur prima quantitas.<lb/><arrow.to.target n="marg18"/></s> | |
| </p> | <s>Fiunt igitur hi <lb/>ignes vbi &longs;ulphur aut bitumen gignitur, <lb/>plerunque autem iuxta mare, quòd bitu­<lb/>men, & &longs;ulphur à marinis &longs;ordibus ac ca­<lb/>lore fomentum accipiant. </s></p><p type="margin"> |
| <p type="margin"> | |
| <s id="id000197"><margin.target id="marg17"/>C<emph type="italics"/>or<emph.end type="italics"/>^{m}. 2.</s> | <s><margin.target id="marg75"/>Loca quæ <lb/>ardent.</s></p><p type="main"> |
| </p> | |
| <p type="margin"> | <s>Quomodo autem accendatur parata mate­<lb/><arrow.to.target n="marg76"/><lb/>ria, inferius dicemus. </s> |
| <s id="id000198"><margin.target id="marg18"/>C<emph type="italics"/>or<emph.end type="italics"/>^{m}. 3</s> | |
| </p> | <s>Ignis autem qui inter­<lb/>diu latet, & &longs;olùm noctu videtur, quemadmo­<lb/>dum in Apennini Mugellano videmus, inno­<lb/>xius e&longs;t arboribus <expan abbr="atq;">atque</expan> etiam herbis. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000199">Ex hoc &longs;equitur, quòd conuer&longs;a proportio producitur ex con­<lb/>uer&longs;is proportionibus.</s> | <s>Duplex <lb/>hic: alius ignis verè, &longs;ed à vaporibus qui &longs;uc­<lb/>ce&longs;&longs;u <expan abbr="t&etilde;poris">temporis</expan> cùm <expan abbr="materiã">materiam</expan> &longs;ube&longs;&longs;e &longs;ignificet, <lb/><expan abbr="iacturã">iacturam</expan> affert. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Alius e&longs;t omninò innoxius, qu<gap/><lb/>non verè ignis, &longs;ed velut materia putrida li-<pb xlink:href="016/01/026.jpg" pagenum="377"/><expan abbr="gnorũ">gnorum</expan> ignem noctu &longs;olo &longs;plendore, &longs;ed <expan abbr="ab&longs;q;">ab&longs;que</expan> <lb/><arrow.to.target n="marg77"/><lb/>calore refert. </s> |
| <s id="id000200">Propo&longs;itio tertia.</s> | |
| </p> | <s><expan abbr="Eiu&longs;d&etilde;">Eiu&longs;dem</expan> fermè generis ignis ve­<lb/>ri e&longs;t Helenæ &longs;idus circa malum nauis, quod <lb/>cadens etiam ænea va&longs;a colliquat, certus <lb/>&longs;ubmer&longs;ionis nuncius. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000201">Si proportio ex duabus proportionibus in quatuor terminis <lb/>producatur, ip&longs;a uerò proportio inter duas alias quantitates fue­ | <s>Nam &longs;olùm in gra­<lb/>uibus accidit tempe&longs;tatibus, nec ni&longs;i cra&longs;&longs;i&longs;­<lb/>&longs;imo &longs;piritu & magna ventorum vi vapor <lb/>ille cogi pote&longs;t in naui, & ardere &longs;imul vn­<lb/>de etiam imminentem nunciat perniciem. <lb/></s> |
| | |
| | <s>Velut è diuer&longs;o Ca&longs;toris olim ac Pollucis, <lb/>nunc Petri & Nicolai diuorum numina, &longs;eu <lb/>potiùs lumina gemina. </s> |
| <pb pagenum="8" xlink:href="015/01/027.jpg"/>rit con&longs;tituta: con&longs;urgent trecenti &longs;exaginta modi productionis <lb/>proportionis.</s> | |
| </p> | <s><expan abbr="Nonnunquã">Nonnunquam</expan> in Ocea <lb/>no terna, imò ibi frequentius quàm gemina, <lb/>ob maioremc <expan abbr="oncu&longs;&longs;ion&etilde;">oncu&longs;&longs;ionem</expan>. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000202"><arrow.to.target n="marg19"/></s> | <s>Vocant tunc ea, <lb/>Diui Nicolai, Helenæ, & Claræ, fignificato <lb/>deducto à claritate, ab antiqua &longs;uper&longs;titione <lb/>&longs;ideris Helenæ, & quòd Nicolaus ex qua­<lb/>dam hi&longs;toria nauigantibus præe&longs;&longs;e credatur. <lb/></s> |
| </p> | |
| <p type="margin"> | <s>In mediterraneo autem mari &longs;olùm gemi­<lb/>na, & plerunque in rudentibus, ex vnoque <lb/>in alterum, velut aues cum quodam &longs;ono <lb/>&longs;alientia, finem tempe&longs;tatis, nec non &longs;e­<lb/>curitatem o&longs;tendunt. </s> |
| <s id="id000203"><margin.target id="marg19"/>C<emph type="italics"/>or<emph.end type="italics"/>^{m}.</s> | |
| </p> | <s>Sunt enim vapores <lb/>rudentibus hærentes, qui &longs;ucce&longs;&longs;u temporis, <lb/>igne ex altero in alterum tran&longs;eunte, &longs;pe­<lb/>ciem cerei accen&longs;i præbent. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000204">H&etail;c propo&longs;itio ut præcedens & <expan abbr="&longs;equ&etilde;tes">&longs;equentes</expan> tres ab Alchindo &longs;um­<lb/>ptæ &longs;unt, & ab eo demon&longs;trantur. </s> | <s>Indicant autem <lb/>&longs;alutem, quòd parui &longs;int, quòd minimè len­<lb/>ti, in vnum enim coi&longs;&longs;ent, quodque breui <lb/>ab&longs;umantur &longs;inguli: quanquam fal&longs;a ima­<lb/>gine &longs;aliendi, qui plures &longs;unt, plerun­<lb/>que duos referant, cùm &longs;ucce&longs;&longs;u multi <lb/>continuò &longs;peciem vnius diuturnioris effi­<lb/>ciant. <lb/><arrow.to.target n="marg78"/></s></p><p type="margin"> |
| <s id="id000205">Sit ergo proportio a ad b, pro­<lb/><arrow.to.target n="table2"/><lb/><figure id="id.015.01.027.1.jpg" xlink:href="015/01/027/1.jpg"/>ducta ex proportione c ad d & e ad f, con&longs;tat <lb/>quòd cum &longs;int &longs;ex quantitates, quòd fieri pote­<lb/>runt quindecim coniugationes, quas po&longs;ui à la­<lb/>tere facilitatis gratia, quibus re&longs;pondent totidem <lb/><arrow.to.target n="table3"/><lb/>conuer&longs;æ: erunt ergo triginta. </s> | |
| <s id="id000206">Singulæ autem ha <lb/>rum produci po&longs;&longs;unt duodecim modis: ductis <lb/><figure id="id.015.01.027.2.jpg" xlink:href="015/01/027/2.jpg"/>duodecim in triginta, fiunt trecenti &longs;exaginta mo <lb/>di. </s> | <s><margin.target id="marg76"/>Ignis inno­<lb/>xius plan­<lb/>tis.</s></p><p type="margin"> |
| <s id="id000207">Et hoc e&longs;t clarum per&longs;e, modo <expan abbr="demõ&longs;tremus">demon&longs;tremus</expan>, <lb/>quod &longs;inguli horum modorum po&longs;sint produ­<lb/>ci duodecim modis, & capiamus ab primam qu&etail; <lb/>pote&longs;t produci ex c d & e f: Item ambabus con­<lb/>uer&longs;is d c & fe: & rur&longs;us altera recta altera con­<lb/>uer&longs;a: & hoc bifariam c d & f e, & d c & e f, &longs;unt er­<lb/>go iam quatuor modi. </s> | |
| <s id="id000208">Totidem ex c e & d f, toti­<lb/>demque ex c f & d e, igitur erunt duodecim mo­<lb/>di, quibus produci po&longs;&longs;e intelligitur propor­<lb/>tio a ad b.</s> | <s><margin.target id="marg77"/>Helenæ &longs;idus <lb/>quòd &longs;ub­<lb/>mer&longs;ionem <lb/>nauium <lb/>nunciat.</s></p><p type="margin"> |
| </p> | |
| <table> | <s><margin.target id="marg78"/>Folium mo­<lb/>tus quomo­<lb/>do.</s></p><p type="main"> |
| <table.target id="table2"/> | |
| <row> | <s>Diximus hucu&longs;que de igne, folliumque <lb/>interim vtilitatem adiunximus: par verò <lb/>videtur vt etiam motus rationem adiicia­<lb/>mus: &longs;iquidem, vt diximus, nihil egregium <lb/>fit ab igne qui follibus non iuuetur. </s> |
| <cell>a</cell> | |
| <cell>b</cell> | <s>Du­<lb/>plures illos e&longs;&longs;e oportet, &longs;eu duo &longs;int, &longs;eu <lb/>quatuor, &longs;eu plures, vt opera nunquam in­<lb/>termittatur. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Horum motus alternis vicibus <lb/>variatur, ac mi&longs;tus planè e&longs;t, ex violento, <lb/>quo aperiuntur, & aërem trahunt: & na­<lb/>turali, quo &longs;pontè decidentes conceptum <lb/>iam aërem exprimunt. </s> |
| <cell>---</cell> | |
| <cell>---</cell> | <s>Manife&longs;tum e&longs;t au­<lb/>tem, quòd quò celerius expre&longs;&longs;erint, eò <lb/>acrius ignem impellere: ob hoc ponderi­<lb/>bus ea onerant. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Sed quia quæ grauia &longs;unt <lb/>non facilè nec celeriter attolluntur, ideò </s></p><p type="main"> |
| <cell>c</cell> | |
| <cell>d</cell> | <s><arrow.to.target n="marg79"/><lb/>magnis rotis & magno aquarum impetu <lb/>machina illorum voluenda e&longs;t. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>His igitur <lb/>cau&longs;is manife&longs;tum e&longs;t, non po&longs;&longs;e glaciem, <lb/>et&longs;i frigidi&longs;&longs;ima &longs;it, tantùm lædere frigidita­<lb/>te, quantum ignis calore. </s> |
| <cell>---</cell> | |
| <cell>---</cell> | <s>Nam vt ignis mo­<lb/>tu omnia penetrat, introituque prius di&longs;&longs;i­<lb/>pat ip&longs;a, quàm vrat, &longs;ic glacies quiete qua­<lb/>dam con&longs;tat & cra&longs;&longs;a &longs;ub&longs;tantia, quibus fit, <lb/>ne omninò po&longs;&longs;it penetrare quicquam. <lb/></s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Quòd enim glacies non minus frigida &longs;it <lb/>quàm calidus ignis, o&longs;tendit experimen­<lb/>tum. </s> |
| <cell>e</cell> | |
| <cell>f</cell> | <s>Nam &longs;i ligno aut lateri ardenti, glaciei <lb/>tantundem imponas, non celeriùs glacies <lb/>di&longs;&longs;oluetur, quàm extinguatur ex toto ignis. <lb/></s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Nam vt ignis motu & tenuitate magis pe­<lb/>netrat, ac facilius corrumpit & depa&longs;citur <lb/>quàm glacies: indicioque e&longs;t, introitum & <lb/>&longs;ubtilitatem horum effectuum mirabilium <lb/>e&longs;&longs;e cau&longs;as, quòd quæ penetrabilia non &longs;unt, <lb/>vt aurum & adamas, ab igni non ab&longs;umun­<lb/>tur neque vtuntur, nec omninò verè ignea <lb/>dici po&longs;&longs;unt: ita glacies den&longs;itate &longs;ua & <lb/>quiete magis re&longs;i&longs;tit, & diutius permanet. <lb/><arrow.to.target n="marg80"/><lb/>Vt enim ignis &longs;emper fit, &longs;ic glacies eadem <lb/>manet, & multis annis quandoque durat in <lb/>gelidis &longs;ub Vr&longs;a montibus, &longs;icut & nix. </s> |
| <cell>---</cell> | |
| <cell>---</cell> | <s>Ergo <lb/>glacies ac ignis penitus contraria &longs;unt. </s> |
| </row> | |
| </table> | <s>Ignis <lb/>enim calidi&longs;&longs;imus, tenui&longs;&longs;imus, celerrimi mo­<lb/>tus, ac qui facilè omnia inuadat, & momen­<lb/>to maneat &longs;olùm: at glacies frigidi&longs;&longs;ima, <lb/>den&longs;i&longs;&longs;ima, quieta omninò, lenti progre&longs;&longs;us, <lb/>& maximè diuturna. </s></p><p type="margin"> |
| <table> | |
| <table.target id="table3"/> | <s><margin.target id="marg79"/>Ignis cur <lb/>magis calore <lb/>lædat, quàm <lb/>glacies fri­<lb/>gore.</s></p><p type="margin"> |
| <row> | |
| <cell>a b</cell> | <s><margin.target id="marg80"/>Ignis & <lb/>glacies pe­<lb/>nitùs con­<lb/>traria.</s></p><p type="main"> |
| <cell>b a</cell> | |
| </row> | <s>Ergo magnæ quæ&longs;tionis iam &longs;olutio ex <lb/><arrow.to.target n="marg81"/><lb/>his emergit, &longs;cilicet, an ignis hic no&longs;ter &longs;ub­<lb/>&longs;tantia &longs;it, an accidens. </s> |
| <row> | |
| <cell>a c</cell> | <s>Si enim &longs;ub&longs;tantia <lb/>foret, videbatur durum, quonam pacto in <lb/>candenti ferro duæ e&longs;&longs;ent &longs;imul &longs;ub&longs;tantiæ <lb/>mutuò penetrabiles, ignea atque ferrea: tum <lb/>verò &longs;i altera di&longs;&longs;oluatur, vtpote ferrea &longs;ub­<lb/>&longs;tantia, dum ignem concipit, fiet corruptio, <lb/>dum extinguitur ignis generatio fieri dice­<lb/>tur, quod perab&longs;urdum e&longs;t. </s> |
| <cell>c a</cell> | |
| </row> | <s>Si verò aerem <lb/>&longs;olùm qui intus e&longs;t ardere latere ardente di­<lb/>cas, non di&longs;&longs;olueretur &longs;ub&longs;tantia ligni in <lb/>cineres, nec &longs;errum deterius adeò euaderet: <lb/>igitur humidum proprium ferri, dum later <lb/>ferreus accen&longs;us e&longs;t, ardet. </s> |
| <row> | |
| <cell>a d</cell> | <s>Quòd &longs;i omni­<lb/>nò ignis accidens e&longs;t, quomodo &longs;ub&longs;tan­<lb/>tiam immutat lignorum in cinerem, ac fer­<lb/>rum omniaque fermè ab&longs;umit? </s> |
| <cell>d a</cell> | |
| </row> | <s>Itaque ( vt <lb/>dixi ) hic ignis nihil aliud e&longs;t, quàm &longs;um­<lb/>ma caliditas cum &longs;iccitate iuncta. </s> |
| <row> | |
| <cell>a e</cell> | <s>Nec &longs;ub­<lb/>&longs;tantia dici pote&longs;t, ni&longs;i vt glacies, &longs;i pro re, <lb/>qu&ecedil; gelu <expan abbr="cõcreta">concreta</expan> e&longs;t intelligatur, ita ignis pro <lb/>re ip&longs;a quæ ardet. </s> |
| <cell>e a</cell> | |
| </row> | <s>Ignis igitur accidens om­<lb/>nino e&longs;t, atque caliditas cum &longs;iccitate &longs;um­<lb/>ma, inhæretque &longs;ub&longs;tantiæ &longs;emper quemad­<lb/>modum reliqua accidentia: non igitur ele­<lb/>mentum e&longs;&longs;e pote&longs;t, quod & &longs;uperius de­<lb/>mon&longs;trauimus. </s> |
| <row> | |
| <cell>a f</cell> | <s>Nam naturæ principium ca­<lb/>&longs;u quodam con&longs;taret, ac pabulo incerto cir­<lb/>cumferri oporteret, imò eadem ratione gla­<lb/>cies aliud e&longs;&longs;et elementum. </s> |
| <cell>f a</cell> | |
| </row> | <s>Quòd &longs;i elemen­<lb/>tum aliud e&longs;t ignis, &longs;iquidem æqualiter cali­<lb/>dus e&longs;t ac hic, aut magis, igitur & ille pa­<lb/>bulò indigebit, quoniam pa&longs;ci nece&longs;&longs;e erit: <lb/>vnde igitur tantæ moli pabulum? </s> |
| <row> | |
| <cell>b c</cell> | <s>Si verò <lb/>minus calidus e&longs;t, ce&longs;&longs;at ratio ob quam &longs;ta­<lb/>tuebatur elementum. </s> |
| <cell>c b</cell> | |
| </row> | <s>Siquidem ob hoc ele­<lb/>mentum ignis po&longs;itus fuit, quòd e&longs;&longs;et &longs;ub­<lb/>&longs;tantia calidi&longs;&longs;ima quædam ac &longs;icci&longs;&longs;ima, <lb/>vtranque habens harum qualitatum, vel al­<lb/>teram &longs;altem perfectam: at non habebit, <lb/>cùm iam con&longs;tet hunc ignem illo e&longs;&longs;o longè <lb/>calidiorem, &longs;icciorem, ardentiorem, ac ma­<lb/>gis penetrabilem. </s></p><p type="margin"> |
| <row> | |
| <cell>b d</cell> | <s><margin.target id="marg81"/>Ignis quid <lb/>&longs;it.</s></p><p type="main"> |
| <cell>d b</cell> | |
| </row> | <s>Sed & alterius dubitationis clara &longs;olutio <lb/><arrow.to.target n="marg82"/><lb/>emergit, an &longs;cilicet ignis igne calidior &longs;it? <lb/></s> |
| <row> | |
| <cell>b e</cell> | <s>Con&longs;tat autem, quòd non ob &longs;olam mate­<lb/>riam ignis calidior euadit, vt qui in ferro <lb/>e&longs;t, eo qui in palea, & qui in quercus lignis, <lb/>eo qui in &longs;alíginis, &longs;ed velut in glacie quæ­<lb/>dam vix coacta e&longs;t, alia dura, alia prædura, <lb/>ita ignis quidam vix e&longs;t ignis, vt cùm cande­<lb/>re ferrum incipit: alius candidor, alius &longs;plen­<lb/>didi&longs;&longs;imus. </s> |
| <cell>e b</cell> | |
| </row> | <s>Cùm enim accidens &longs;it, augeri ac <lb/>minui pote&longs;t. </s> |
| <row> | |
| <cell>b f</cell> | <s>Itaque ignis igne validior <lb/><arrow.to.target n="marg83"/><lb/>euadit &longs;ex modis. </s> |
| <cell>f b</cell> | |
| </row> | <s>Natura, vt diximus: <lb/>ardentior enim celerius exurit ac ma­<lb/>gis. </s> |
| <row> | |
| <cell>c d</cell> | <s>Materia, vt qui in ferro &longs;edem ha­<lb/>bet, eo qui in &longs;tipulis. </s> |
| <cell>d c</cell> | |
| </row> | <s>Motu, nam magis <pb xlink:href="016/01/027.jpg" pagenum="378"/>fit penetrabilis: Magnitudine, &longs;eu propria, <lb/>&longs;eu diuturnitate temporis: hoc enim nemini <lb/>ob&longs;curum e&longs;&longs;e pote&longs;t. </s> |
| <row> | |
| <cell>c e</cell> | <s>Denique re&longs;pirationis <lb/><arrow.to.target n="marg84"/><lb/>impedimento: non ignorant hoc nautæ, qui <lb/>exiguo foculo ollam &longs;uperponentes oll&ecedil;, om­<lb/>nes feruere cogunt, vnde paupertati con­<lb/>&longs;ultum. </s> |
| <cell>e c</cell> | |
| </row> | <s>Sed oportet <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/> vt dixi ) ne proprio <lb/><arrow.to.target n="marg85"/><lb/>fumo extinguatur igniculus, paululum illum <lb/>re&longs;pirare. </s> |
| <row> | |
| <cell>c f</cell> | <s>Ob id qui impen&longs;æ con&longs;ulunt, fur­<lb/>nos exiguos ollæ in modum ex ære confi­<lb/>ciunt, clatratos in imo &longs;trictè ex ferro, vt <lb/>cinis excidere po&longs;&longs;it. </s> |
| <cell>f c</cell> | |
| </row> | <s>Vltimus modus e&longs;t, <lb/>cum cogitur ignis, atque ob id calx aqua ac­<lb/>cenditur: nam calor in fornace acqui&longs;itus <lb/>ac latitans, cùm (vt dixi) ex genere ignis &longs;it, <lb/>exiguæ aquæ frigore intus concluditur, <lb/>tum motu, tum coitione ip&longs;a in ignem <lb/>euadit. <lb/><arrow.to.target n="marg86"/></s></p><p type="margin"> |
| <row> | |
| <cell>d e</cell> | <s><margin.target id="marg82"/>Ignis igne <lb/>calidior e&longs;t.</s></p><p type="margin"> |
| <cell>e d</cell> | |
| </row> | <s><margin.target id="marg83"/>Ignis &longs;ex <lb/>modis vali­<lb/>dior euadit.</s></p><p type="margin"> |
| <row> | |
| <cell>d f</cell> | <s><margin.target id="marg84"/>Modus co­<lb/>quendi cum <lb/>modico igne.</s></p><p type="margin"> |
| <cell>f d</cell> | |
| </row> | <s><margin.target id="marg85"/>Cur calx <lb/>aqua accen­<lb/>datur.</s></p><p type="margin"> |
| <row> | |
| <cell>e f</cell> | <s><margin.target id="marg86"/>Calx quæ <lb/>optima.</s></p><p type="main"> |
| <cell>f e</cell> | |
| </row> | <s>Optima igitur calx e&longs;t, quæ &longs;uperfu&longs;a <lb/>aqua maximos edit &longs;trepitus, & ignem <lb/>concipit, ligna accendens proxima. </s> |
| <row> | |
| <cell>direc.</cell> | <s>E&longs;t h&ecedil;c <lb/>plerunque coloris cinerei: nam in candida <lb/>iam ignis exhalauit, quia aër ingre&longs;&longs;us e&longs;t: <lb/>candor enim fit ingrediente nece&longs;&longs;ariò aë­<lb/>re. </s> |
| <cell>conuer.</cell> | |
| </row> | <s>Talis autem ex &longs;olidioribus lapidibus fit: <lb/>nam lapides, vt &longs;olidiores extiterint, maio­<lb/>rem & diuturniorem calorem retinent. </s> |
| </table> | |
| <p type="main"> | <s>Quo­<lb/>modo verò calor in his quæ ardent relin­<lb/>quatur, & motu ac coitione ignis accen­<lb/>datur, inferius o&longs;tendemus. </s> |
| <s id="id000209">Propo&longs;itio quarta.</s> | |
| </p> | <s>Verùm motus <lb/>non &longs;olùm penetrare magis cogit, &longs;ed & ca­</s></p><p type="main"> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000210">Si fuerit proportio primi ad &longs;ecundum produ­<lb/>cta ex proportionibus tertij ad quartum, & quin <lb/>ti ad &longs;extum, producetur etiam ex proportione <lb/>tertij ad &longs;extum, & quinti ad quartum.</s> | <s><arrow.to.target n="marg87"/><lb/>lorem ip&longs;um accendit, atque ( vt dixi ignem <lb/>igne calidiorem reddit. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Nihil mirum igitur <lb/>e&longs;t fulmini tantam ine&longs;&longs;e vim, ac ignem <lb/>illum, qua&longs;i ab aliorum ignium natura alie­<lb/>num miracula quædam efficere. </s> |
| <s id="id000211">Sit proportio a b producta ex proportioni­<lb/><arrow.to.target n="table4"/><lb/><figure id="id.015.01.027.3.jpg" xlink:href="015/01/027/3.jpg"/>bus c ad d, & e ad f, dico quod etiam erit produ­</s> | |
| </p> | <s>Namque ob <lb/>motum celerem non &longs;olùm magis penetrat, <lb/>&longs;ed ignis ille multò calidior reliquo omni <lb/>igne exi&longs;tit. </s> |
| <table> | |
| <table.target id="table4"/> | <s>Itaque omnia animalia præter <lb/>hominem &longs;olo contactu occidit, hominem <lb/>verò vix vnquam euadere licet. </s> |
| <row> | |
| <cell>a</cell> | <s>Eua&longs;it tamen <lb/><arrow.to.target n="marg88"/><lb/>Ioannes Maria Cardanus, & &longs;uperuixit raro <lb/>miraculo. </s> |
| <cell>b</cell> | |
| <cell/> | <s>Quis verò e&longs;t alius ignis, qui &longs;olo <lb/>contactu occidat ( hoc igitur ei <emph type="italics"/>)<emph.end type="italics"/> proprium <lb/>e&longs;t, quòd calidi&longs;&longs;imus &longs;it calidi&longs;&longs;imorum, at­<lb/>que ( vt ita dicere liceat <emph type="italics"/>)<emph.end type="italics"/> ignis ignium. <lb/></s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Quamobrem & multum refert, an procul, & <lb/>& ex alto veniat, aut prope. </s> |
| <cell>c</cell> | |
| <cell>e</cell> | <s>Itaque illæ&longs;a <lb/>quandoque crumena pecunias colliquat: ne­<lb/>que e&longs;t enim hoc aut fabulo&longs;um, aut mirum. <lb/></s> |
| <cell>g</cell> | |
| </row> | <s>Namque quod lædit, aut mole, aut mora <lb/>corrumpit: hic cùm tenui&longs;&longs;imus &longs;it, crume­<lb/>nam non di&longs;cerpit: cùm verò veloci&longs;&longs;imè <lb/>moueatur, non hæret, atque ob id crumenæ <lb/>innoxium. </s> |
| <row> | |
| <cell>d</cell> | <s>Tran&longs;ire autem nec hærere ob <lb/>&longs;ubtilitatem in crumenam docet aër, qui & <lb/>ip&longs;e vacua diducta crumena ingreditur, at­<lb/>que illam implet: quod fieri non po&longs;&longs;et, ni <lb/>per abditos meatus ingrederetur, quando­<lb/><arrow.to.target n="marg89"/><lb/>quidem ip&longs;ius os diligenter ob&longs;tructum &longs;it. <lb/></s> |
| <cell>f</cell> | |
| <cell>h</cell> | <s>Ergo ignis &longs;cintilla, fulmini&longs;que pars aëre <lb/>ip&longs;o longè tenuior, po&longs;tquàm ingre&longs;&longs;a fue­<lb/>rit, metallo infigitur, ac præ&longs;tanti&longs;&longs;ima illa <lb/>vi, tum impetu, ip&longs;um repentè liquat. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Hanc <lb/>tam excellentem caloris ac &longs;iccitatis ïmmo­<lb/>dicæ vim, velut raram, & ob raritatem oc­<lb/>cultam, quidam turpiter proprietatem ap­<lb/>pellarunt, cùm con&longs;tet immodicum e&longs;&longs;e ca­<lb/>lorem, ac ( vt dixi ) ignis ignium. </s> |
| <cell>---</cell> | |
| <cell>---</cell> | <s>Mirum <lb/>autem minimè e&longs;&longs;e debet, ignem hunc, aut <lb/>alium quempiam, lapides accendere po&longs;&longs;e. <lb/></s> |
| <cell>---</cell> | |
| </row> | <s>Nam ferrum haud candens, tamen accen­<lb/>dit lignum & ardere facit, & lignum &longs;ul­<lb/>phur, quamvis lignum non ardeat & &longs;ul­<lb/>phur vitæ aquam vocatam: quod enim &longs;o­<lb/>lidius e&longs;t, quod potentia tenuius e&longs;t euincit. <lb/></s> |
| <row> | |
| <cell>c</cell> | <s>In &longs;olidi&longs;&longs;ima igitur materia ignis feruen­<lb/>tior lapides accendere poterit. </s> |
| <cell>e</cell> | |
| <cell>g</cell> | <s>Latet autem <lb/>hoc, quod magno v&longs;ui e&longs;&longs;e pote&longs;t ad vr­<lb/>bium expugnationem. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Oportet autem cùm <lb/>magno motu hoc ignium genus nece&longs;&longs;ariò <lb/>coniunctum e&longs;&longs;e, & ( vt dixi) in &longs;olidi&longs;&longs;ima <lb/>materia. </s> |
| <cell>f</cell> | |
| <cell>d</cell> | <s>Sed cur fulmen columnas non fe­<lb/><arrow.to.target n="marg90"/><lb/>rit, non carinas? </s> |
| <cell>h</cell> | |
| </row> | <s>Rarò quidem hæc ferit, non <lb/>tamen nunquam: nam Florentiæ in æde <lb/>maxima, &longs;eu potius in ædis ambitu, vidi­<lb/>mus columnam fulgure percu&longs;&longs;am ac viola­<lb/>tam: non tamen ferit frequunter, nec adeò <lb/>di&longs;iicit, quòd ob rotunditatem ictus labatur. <lb/></s> |
| </table> | |
| <p type="main"> | <s>Carinas non ferit eadem ratione, ni&longs;i rarò: <lb/><arrow.to.target n="marg91"/><lb/>nam vltra quinque cubitos &longs;ub terra de&longs;cen­<lb/>dere negatur. </s> |
| <s id="id000212"><arrow.to.target n="marg20"/><lb/>cta ex proportionibus c ad f, & e ad d, di&longs;ponan­<lb/>tur ut in figura & fiat ex c in e g, & ex d in fh, ergo <lb/><arrow.to.target n="marg21"/><lb/>per primam harum g ad h ut a ad b, &longs;ed per præ­<lb/>&longs;uppo&longs;ita in &longs;ecunda productione etiam prode­<lb/>unt g & h, igitur per primam propo&longs;itionem ha­<lb/>rum a ad b proportio producitur ex proportionibus c ad f tertiæ <lb/>&longs;cilicet ad &longs;extam, & e ad d quint&etail; ad quartam, quod fuit <expan abbr="propo&longs;itũ">propo&longs;itum</expan>.</s> | |
| </p> | <s>Humilis autem e&longs;t carina na­<lb/>uis, ac cel&longs;a maius, quam frequenter tangit. <lb/></s> |
| <p type="margin"> | |
| <s id="id000213"><margin.target id="marg20"/>P<emph type="italics"/>er<emph.end type="italics"/> 8. <emph type="italics"/>petit.<emph.end type="italics"/></s> | <s>Ergo certum e&longs;t contra fulgura auxilium, <lb/>profundis &longs;pecubus &longs;e abdere: tutiùs enim <lb/>hoc quàm vel lauro coronari, aut vituli ma­<lb/>rini pelle tegi, aut æquilæ, aut hyacinthum <lb/>lapidem ge&longs;tare: nam negant hæc fulmine <lb/>tangi. </s> |
| </p> | |
| <p type="margin"> | <s>Quidam ficum pro lauro &longs;crip&longs;erunt: <lb/>laurum cohibere comitiales & dæmonas, id <lb/>e&longs;t, per&longs;ua&longs;ionem illam meticulo&longs;am. </s> |
| <s id="id000214"><margin.target id="marg21"/>I<emph type="italics"/>n<emph.end type="italics"/> 13. <emph type="italics"/>petit.<emph.end type="italics"/></s> | |
| </p> | <s>At de <lb/>hyacintho inferius di&longs;putabimus: nam non <lb/>leues &longs;unt autores, qui hoc affirmant. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000215">Propo&longs;itio quinta.</s> | <s>Fulmi­<lb/><arrow.to.target n="marg92"/><lb/>nis admiranda vis olim fuit, &longs;ed de&longs;iit e&longs;&longs;e, <lb/>bellicorum tormentorum nunc effectibus & <lb/>copia: parum enim abe&longs;&longs;e videntur à fulmi­<lb/>nis violentia. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Illud vnde veniat, & quam <lb/>procul, ne&longs;cimus, neque quantum &longs;ecum <lb/>ponderis ferat. </s> |
| <s id="id000216">Si fuerit proportio primi ad &longs;ecundum producta ex proportio­<lb/>ne tertij ad quartum, & quinta ad &longs;extum: erit proportio tertij ad <lb/>&longs;extum producta ex proportionibus primi ad &longs;ecundum, & quar­<lb/>ti ad quintum.</s> | |
| </p> | <s>Sunt etiam qui affirment <lb/>&longs;olum ignem e&longs;&longs;e cum impetu, lapidem nul­<lb/>lum. </s> |
| <pb pagenum="9" xlink:href="015/01/028.jpg"/> | |
| <p type="main"> | <s>Hoc &longs;olùm certò &longs;cimus, turres inte­<lb/>gras quandoque vno ictu di&longs;iici. </s> |
| <figure id="id.015.01.028.1.jpg" xlink:href="015/01/028/1.jpg"/> | |
| <s id="id000217">Sit proportio a ad b producta ex proportio­<lb/><arrow.to.target n="marg22"/><lb/><arrow.to.target n="table5"/><lb/>nibus c ad d, & e ad f, dico quod proportio c ad <lb/>f producitur ex proportione a ad b & d ad e. </s> | <s>Cardani è <lb/>turre vnica, quæ &longs;ola &longs;upere&longs;t, &longs;ed antiqua <lb/>tamen, laterum plu&longs;quàm 12000. vno ictu <lb/>excu&longs;&longs;it, ac di&longs;iecit. </s> |
| <s id="id000218">In­<lb/>terponam d e inter c & f, eritque ex &longs;ecunda pro­<lb/>po&longs;itione repetita proportio c ad f producta ex <lb/>tribus proportionibus c ad d, d ad e, e ad f, &longs;ed <lb/>proportiones c ad d, & e ad f producunt pro­<lb/><figure id="id.015.01.028.2.jpg" xlink:href="015/01/028/2.jpg"/>portionem a ad b, igitur proportio c ad f produ<lb/>citur ex proportionibus a ad b, & e ad f.<lb/><arrow.to.target n="table6"/></s> | |
| </p> | <s>At machinæ hæ 60. <lb/>pleræque pondo ferri per 5000. pa&longs;&longs;uum <lb/>( mirabile certè dictu, ni dicto experientia <lb/>fidem faceret ) ferunt: eædem muros qua­<lb/>tiunt, excutiuntque turritas vrbes, nec vlla <lb/>vis tanto malo re&longs;i&longs;tere pote&longs;t. </s> |
| <p type="margin"> | |
| <s id="id000219"><margin.target id="marg22"/>C<emph type="italics"/>or<emph.end type="italics"/>^{m}.</s> | <s>Leui&longs;&longs;ima <lb/>ære ex Cyprio factitio tubæ in modum ca­<lb/>nalis efficitur. </s> |
| </p> | |
| <table> | <s>Neque arctiores, aut latiores <lb/>in imo e&longs;&longs;e decet, quippe latiores à pila non <lb/>exactè cluduntur, & ideò minus habent im­<lb/>petus. </s> |
| <table.target id="table5"/> | |
| <row> | <s>Quòd &longs;i cludantur, periculum fracturæ <lb/><arrow.to.target n="marg93"/><lb/>&longs;ubeunt, ob pulueris multitudinem: Arctio­<lb/>res autem ni longiores efficiantur, quantum <lb/>oportet pulueris minimè &longs;u&longs;cipiunt. </s> |
| <cell>a</cell> | |
| <cell>b</cell> | <s>Si lon­<lb/>giores in imo fiant, breuiores euadunt &longs;upe­<lb/>riùs, ob idque multum virium. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Quòd &longs;i non <lb/>quantum oportet pila de&longs;cendat ferrea, reli­<lb/>cto vacuo debiliorem ictum reddunt, & ma­<lb/>chinam agitant, ac etiam quandoque fran­<lb/>gunt. </s> |
| <cell>---</cell> | |
| <cell>---</cell> | <s>Et tamen artifices, magno Principum <lb/>malo, ne aperti&longs;&longs;ima ratio vilior videatur, <lb/>men&longs;uras qua&longs;dam fingunt arctiores, alij <lb/>in imo, alij latiores facientes perperam, <lb/>cùm vna &longs;it ratio, vt vndique æquales <lb/>&longs;int, optima & &longs;ecuri&longs;&longs;ima. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Machinæ ad <lb/>&longs;phærulam ponderis ratio centupla, vt <pb xlink:href="016/01/028.jpg" pagenum="379"/>&longs;i &longs;phæra quam emittere debet, &longs;it pon­<lb/>do XX. erit machina pondo MM. </s> |
| <cell>c</cell> | |
| <cell>e</cell> | <s>Cra&longs;&longs;itu­<lb/>do in imo, vbi pulueris locus e&longs;t, dodrans <lb/>dimetientis &longs;phærulæ. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Licet autem & pon­<lb/>dus, & men&longs;uram cum eo machinæ augere; <lb/>&longs;ed minuere citra periculum fracturæ haud <lb/>licet. </s> |
| <cell>---</cell> | |
| <cell>---</cell> | <s>In &longs;ummo cra&longs;&longs;itudo labri machinæ <lb/>non minor triente dimetientis &longs;phærulæ. <lb/></s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Canalis dimetientis ( vt dixi ) æqualis dime­<lb/>tienti &longs;phærulæ & pulueris pyrij pondus <expan abbr="põ-deri">pon­<lb/>deri</expan> ip&longs;ius &longs;phærulæ. </s> |
| <cell>d</cell> | |
| <cell>f</cell> | <s>In minoribus <expan abbr="tam&etilde;">tamen</expan> tor­<lb/>mentis machinæ pondus ac cra&longs;&longs;itudo maio­<lb/>rem ad &longs;phærulam proportionem habere de­<lb/>bet ob &longs;ecuritatem, atque eadem ratione <lb/>pulueris pondus minus e&longs;&longs;e quàm &longs;pærulæ. <lb/></s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Patet ex hoc ratio quantum &longs;patij imum <lb/>debeat capere, nempe quantum &longs;atis e&longs;t ad <lb/>continendum puluerem, qui pondus &longs;phæ­<lb/>rulæ æquet. </s> |
| <cell>---</cell> | |
| <cell>---</cell> | <s>Foramen vbi ignis accenditur, <lb/>fundi partem etiam obtineat: nam machi­<lb/>na non adeò retrò agitur, cùm ignis &longs;olùm <lb/>pror&longs;um accendatur: ob id rectius collima­<lb/>re ictu licet, & minore periculo. </s> |
| </row> | |
| </table> | <s>Nam cùm <lb/>multum retrò aguntur, paruæ lædunt mili­<lb/>tes, qui eis vtuntur: magnæ, &longs;i non conti­<lb/>neantur, incertos edunt ictus, & labefa­<lb/><arrow.to.target n="marg94"/><lb/>ctant currus quibus in&longs;ident: &longs;i vi con&longs;i&longs;tere <lb/>cogantur, fracturæ periculum &longs;ubetint. </s> |
| <table> | |
| <table.target id="table6"/> | <s>E&longs;t <lb/>igitur hoc vnum fracturæ &longs;ignum, vt vehe­<lb/>menter retrò agatur: aliud, &longs;i men&longs;ura non <lb/>conueniat, vt cùm tenuior fuerit, aut ar­<lb/>ctior quàm oporteat, vel inæqualis vel obli­<lb/>qua, quo nil fermè e&longs;t deterius. </s> |
| <row> | |
| <cell>c</cell> | <s>Tertium &longs;i­<lb/>gnum e&longs;t, cum materia ip&longs;a fuerit &longs;quamo­<lb/>&longs;a aut minimè tenax, aut ve&longs;icis plena, aut <lb/>rimam obduxerit. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Quartum, cùm æruginem <lb/>contraxerit, aut aqua maduerit: quo errore <lb/>dum pompa Papiæ, anno M. D. <!-- REMOVE S-->X L V I. <lb/>&longs;olemnis corporis Chri&longs;ti ageretur, quin­<lb/>que aut &longs;ex viri ex his qui pompam &longs;eque­<lb/>bantur, fractis tormentis perierunt. </s> |
| <cell>-----</cell> | |
| </row> | |
| <row> | |
| <cell>d</cell> | <s>Quin­<lb/>tum e&longs;t, &longs;i plus pulueris, aut tenuiorem pro <lb/>cra&longs;&longs;iore immi&longs;eris. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Nimis enim aucto ig­<lb/>ne, nec moram ad exitum inueniente, fran­<lb/><arrow.to.target n="marg95"/><lb/>gitur machina. </s> |
| <cell>-----</cell> | |
| </row> | <s>Accidit & fractura, dum <lb/>&longs;phærula nimis violenter intruditur. </s> |
| <row> | |
| <cell>e</cell> | <s>Auxi­<lb/>lium præ&longs;tat ne frangatur &longs;u&longs;pecta iam ma­<lb/>china, &longs;i dum excutere &longs;phærulam debet, <lb/>in terra iacet: nam ea libertate in eam par­<lb/>tem agitur, ad quam ignis impellit: &longs;ed <lb/>tum valde incerto ictu & exitu. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Ob id ma­<lb/>gnas machinas in curribus mobilibus ita <lb/>collocant, vt &longs;olo ac finitori æquidi&longs;tan­<lb/>tes &longs;int: atque &longs;ic dum ignem concepe­<lb/>rint, recta retrò, citráque periculum agantur. <lb/><arrow.to.target n="marg96"/></s></p><p type="margin"> |
| <cell>-----</cell> | |
| </row> | <s><margin.target id="marg87"/>Fulmen cur <lb/>tantam ha­<lb/>beat vim.</s></p><p type="margin"> |
| <row> | |
| <cell>f</cell> | <s><margin.target id="marg88"/><expan abbr="Fulm&etilde;">Fulmen</expan> quo­<lb/>modo cru <lb/>mena illæ&longs;a <lb/>pecunias li­<lb/>quet.</s></p><p type="margin"> |
| </row> | |
| <row> | <s><margin.target id="marg89"/>Ignis lateres <lb/>vrens.</s></p><p type="margin"> |
| <cell>-----</cell> | |
| </row> | <s><margin.target id="marg90"/>Fulmen ra­<lb/>rò columnas <lb/>ferit, & cur.</s></p><p type="margin"> |
| </table> | |
| <p type="main"> | <s><margin.target id="marg91"/>Aduer&longs;us <lb/>fulgura <lb/>cautio.</s></p><p type="margin"> |
| <s id="id000220">Propo&longs;itio &longs;exta.</s> | |
| </p> | <s><margin.target id="marg92"/><expan abbr="Machinarũ">Machinarum</expan> <lb/>ignearum <lb/>vis.</s></p><p type="margin"> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000221">Ex trecentis &longs;exaginta modis producenda­<lb/>rum proportionum triginta &longs;ex tantum e&longs;&longs;e ne­<lb/>ce&longs;&longs;arios.<lb/><arrow.to.target n="table7"/></s> | <s><margin.target id="marg93"/>Modus ma­<lb/>chinas igneas <lb/>faciendi.</s></p><p type="margin"> |
| </p> | |
| <table> | <s><margin.target id="marg94"/>Signa machi­<lb/>næ quæ fra­<lb/><gap/>uræ obno­<lb/>xia &longs;it.</s></p><p type="margin"> |
| <table.target id="table7"/> | |
| <row> | <s><margin.target id="marg95"/>Auxilium <lb/>machinarum <lb/>ne frangan­<lb/>tur.</s></p><p type="margin"> |
| <cell>c</cell> | |
| <cell>p</cell> | <s><margin.target id="marg96"/><expan abbr="Machinarũ">Machinarum</expan> <lb/>bellicarum <lb/>duo genera <lb/>noua.</s></p><p type="main"> |
| </row> | |
| <row> | <s>E&longs;t & aliud genus ignei tormenti nouum, <lb/>cubiti & &longs;emis longitudine, pondere libra­<lb/>rum LXX. v&longs;que ad LXXX. <!-- KEEP S--></s> |
| <cell>---</cell> | |
| <cell>---</cell> | <s>Canalis capit <lb/>&longs;phæram pilæ paruæ magnitudine. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Ferreo <lb/>baculo dum exoneratur, &longs;u&longs;tinetur, caudá­<lb/>que continetur: vnius hominis onus ac ma­<lb/>china: cæterùm ob cra&longs;&longs;itudinem mirum in <lb/>modum valida, nec minus tuta. </s> |
| <cell>a</cell> | |
| <cell>d</cell> | <s>Aliud, in <lb/>quo cauitas ampla iuxta foramen: varij mo­<lb/>dioli cauitati imponuntur, omnes eiu&longs;dem <lb/>magnitudinis, quorum canales canalibus <lb/>machinæ è directo corre&longs;pondent, vt muta­<lb/>tis modiolis non concale&longs;cat machina. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Vi­</s></p><p type="main"> |
| <cell>---</cell> | |
| <cell>---</cell> | <s><arrow.to.target n="marg97"/><lb/>dimus hæc Papi&ecedil; Principis Saxoniæ inuen­<lb/>ta. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Fiunt <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/> vt dixi) è Cyprio ære maiores, &longs;ed <lb/>tuti&longs;&longs;imæ è ferro, vnde nunc minores om­<lb/>nes: maiores tamen ex ferro efficere opero­<lb/>&longs;um e&longs;t, ob id pleræque è Cyprio ære. </s> |
| <cell>b</cell> | |
| <cell>e</cell> | <s>Tor­<lb/>no minores, maiores liquato metallo pla­<lb/>&longs;tices opera: inde etiam torno. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Fiunt au­<lb/>tem typi pro fingendis machinis plerunque <lb/>è tribus fru&longs;tis, quoniam ex vno fingere ni­<lb/>mis e&longs;&longs;et difficile, quando vel &longs;ic etiam gra­<lb/>ue &longs;it. </s> |
| <cell>---</cell> | |
| <cell>---</cell> | <s>Pars vna canalis, &longs;ecunda embolus <lb/>ma&longs;culus, tertia &longs;edes. </s> |
| </row> | |
| </table> | <s>Ip&longs;a verò machina <lb/>plerunque ex vno con&longs;tat fru&longs;to. </s> |
| <p type="main"> | |
| <figure id="id.015.01.028.3.jpg" xlink:href="015/01/028/3.jpg"/> | <s>Vidi etiam <lb/>ex duobus con&longs;tantem, ac tornatili vitæ al­<lb/>teram altera ab imo alligatam. </s> |
| <s id="id000222">Per quartam enim proportio a ad b produ­<lb/><arrow.to.target n="marg23"/><lb/>citur bifariam, & ex c ad d, & e ad f, & ex c ad f, & <lb/>e ad d. </s> | |
| <s id="id000223">& per præcedentem c ad f producitur ex <lb/>a ad b, & d ad e, & per quartam rur&longs;us ex a ad e, <lb/>& d ad b. </s> | <s>Materia (vt <lb/>dixi) æs Cyprium factitium. </s> |
| <s id="id000224">Et per præcedentem rur&longs;us a ad e ex c <lb/>ad f & b ad d, igitur per quartam eadem produ­<lb/>cetur ex c ad d & b ad f. </s> | |
| <s id="id000225">Quare per præceden­<lb/>tem c ad f ex a ad e, & d ad b, & ita di&longs;ponemus <lb/>hos modos in tabula. </s> | <s>Con&longs;tat ære <lb/>ip&longs;o, & &longs;eptima fermè parte plumbi nigri <lb/>vel candidi, vel aurichalco. </s> |
| <s id="id000226">Vides etiam <lb/><arrow.to.target n="table8"/><lb/><figure id="id.015.01.028.4.jpg" xlink:href="015/01/028/4.jpg"/>aliquos modos non produci, ut pri­<lb/>mi ad quartum nec ad &longs;extum, & li­<lb/>quet, quòd cùm &longs;int quindecim o­<lb/>mnes modi qui produci po&longs;&longs;e intelli­<lb/>guntur, & nouem tantum producan­<lb/>tur &longs;ex e&longs;&longs;e, qui non producuntur, quos <lb/>&longs;eor&longs;um in tabula coniunxi. </s> | |
| <s id="id000227">Et con­<lb/>&longs;tat etiam, quod totidem conuer&longs;i &longs;ci­<lb/>licet decem octo <expan abbr="producũtur">producuntur</expan>, de qui­<lb/>bus diximus, ut &longs;int omnes triginta <lb/>&longs;ex, qui con&longs;tat ex duabus propo&longs;i­<lb/>tionibus præmi&longs;sis, & hac tertia, <expan abbr="quã">quam</expan> <lb/>adiungemus &longs;cilicet, quòd propor­<lb/>tio primi ad tertium producatur ex <lb/>proportionibus <expan abbr="&longs;ecũdi">&longs;ecundi</expan> ad quartum, <lb/>& quinti ad <expan abbr="&longs;extũ">&longs;extum</expan>. </s> | <s>Sed impetus <lb/><arrow.to.target n="marg98"/><lb/>tanti ratio in pyrio puluere e&longs;t. </s> |
| <s id="id000228">Hoc enim ex præ­<lb/>cedentibus non liquet: benè liquet <lb/>permutatis ordinibus, quod &longs;i pro­<lb/>portio primi ad tertium producitur, | |
| | <s>Hic con&longs;tat <lb/>ex tribus partibus halinitri, & duabus &longs;ali­<lb/>gnei carbonis, atque vna &longs;ulphuris: conue­<lb/>nitque magnis machinis. </s> |
| | |
| <pb pagenum="9 [=10]" xlink:href="015/01/029.jpg"/>quod etiam propor­<lb/><figure id="id.015.01.029.1.jpg" xlink:href="015/01/029/1.jpg"/><arrow.to.target n="marg24"/><lb/>tio primi ad <expan abbr="quintũ">quintum</expan>. <lb/></s> | <s>Sed mediocribus <lb/>halinitri partes decem, &longs;alignei carboni <lb/>tres, &longs;ulphuris duæ. </s> |
| <s id="id000229">Nam tertium, & quin <lb/>tum, item que quartum, <lb/>& &longs;extum non <expan abbr="diffe­rũt">diffe­<lb/>runt</expan> ni&longs;i ordine uolun<lb/>tario. </s> | |
| <s id="id000230">Ergo interpo&longs;i­<lb/>to e inter a, & c per &longs;e­<lb/>cundam propo&longs;itio­<lb/>nem proportio a ad c <lb/>producitur ex proportionibus a ad <lb/>e, & e ad c, ut ex demon&longs;tratis in præ­<lb/>&longs;enti proportio a ad c producitur ex <lb/>c ad f & b ad d. </s> | <s>Paruis verò halinitri <lb/>partes decem, carbonis lignorum nucis <lb/>auellanæ ab&longs;que nodis, tum &longs;ulphuris, par­<lb/>tem vnam &longs;ingulorum. </s> |
| <s id="id000231">Proportio ergo a ad <lb/>c producitur ex proportionibus e <lb/>ad c & c ad f & b ad d, at e ad c & c ad <lb/>f producunt eam, quæ e&longs;t e ad f per <lb/><expan abbr="&longs;ecũdam">&longs;ecundam</expan> propo&longs;itionem. </s> | |
| <s id="id000232">Igitur pro­<lb/>portio a ad c producitur ex propor­<lb/>tionibus b ad d &longs;ecundi ad quartum, <lb/>& e ad f quinti ad &longs;extum. </s> | <s>Contundantur hæc <lb/>ligneo malleo, madefacta priùs aqua putei, <lb/>ne ignem dum tunduntur concipiant. </s> |
| <s id="id000233">Hæc Al­<lb/>chindus in &longs;uo libello: &longs;ed licet inge­<lb/>nio &longs;a ualde: parum <expan abbr="tam&etilde;">tamen</expan> utilia olim <lb/><expan abbr="erãt">erant</expan> nece&longs;&longs;aria ad intelligendum ma­<lb/>gnam <expan abbr="cõpo&longs;itionem">compo&longs;itionem</expan> Ptolem&etail;i, nunc <lb/>po&longs;tquam Heber has &longs;ex quantita­<lb/>tes traduxit ad quatuor, pror&longs;us hæc <lb/>&longs;cientia ulli u&longs;ui e&longs;&longs;e de&longs;ijt.<lb/><arrow.to.target n="table9"/></s> | |
| </p> | <s>Sunt <lb/>qui acetum addant, qui ardentem aquam, <lb/>ac &longs;iccent in &longs;ole, &longs;ed non tundunt tunc: fa­<lb/>cilè enim ignem po&longs;&longs;ent concipere. </s> |
| <p type="margin"> | |
| <s id="id000234"><margin.target id="marg23"/>C<emph type="italics"/>or<emph.end type="italics"/>^{m}.</s> | <s>Verùm <lb/>tota cura e&longs;t, vt omnia &longs;ic à terrena parte <lb/>expurgata &longs;int, maximè halinitrum, vt to­<lb/>tum ardeat, nec quicquam &longs;uper&longs;it. </s> |
| </p> | |
| <p type="margin"> | <s>Dein­<lb/>de, vt ad tenui&longs;&longs;imas partes redigatur, &longs;ic <lb/>enim partes partibus optimè hærebunt: hoc <lb/>fiet, &longs;i &longs;æpiùs contundatur, made&longs;cat, &longs;ic­<lb/>cetúrque. </s> |
| <s id="id000235"><margin.target id="marg24"/>Modi qui <expan abbr="nõ">non</expan> <lb/>producuntur <lb/>pri. ad quartu <lb/>pri. ad &longs;extum <lb/>&longs;ec. ad <expan abbr="tertiũ">tertium</expan> <lb/>&longs;ec. ad <expan abbr="quintũ">quintum</expan> <lb/>tert. </s> | |
| <s id="id000236">ad quint. <lb/></s> | <s>Tertiò, vt cùm perfectus fuerit, <lb/>in &longs;ole &longs;iccetur: nam iuxta ignem apponere <lb/>periculo&longs;i&longs;&longs;imum e&longs;t. </s> |
| <s id="id000237">quart. </s> | |
| <s id="id000238">ad &longs;ext.</s> | <s>Ergo iam ta <gap/>ti effectus <lb/><arrow.to.target n="marg99"/><lb/>cau&longs;a quæratur. </s> |
| </p> | |
| <table> | <s>Impo&longs;itus hic p<gap/>is in ma­<lb/>chinam, &longs;phæruláque obducta, adiecto ab <lb/>imo machinæ extrin&longs;ecus igne illicò fermè <lb/>totus àccenditur, ac maius quàm centuplum <lb/>&longs;patium occupare nititur: quòd enim exi­<lb/>guus puluis in vola manus non minus quàm <lb/>centuplum &longs;patij occupet, experimentum <lb/>o&longs;tendet, cùm &longs;i quantum e&longs;t granum milij, <lb/>ex hoc puluere accendatur, locum nucis ig­<lb/>ne compleat. </s> |
| <table.target id="table8"/> | |
| <row> | <s>O&longs;tendit & ratio: nam ignis <lb/>rara materia ac tenuis magnis limitibus <lb/>continetur, cùm terra & puluis &longs;olida &longs;int <lb/>ac den&longs;a. </s> |
| <cell/> | |
| <cell>Primi ad &longs;ecundum.</cell> | <s>Itaque accen&longs;us iam puluis cùm <lb/>in arcto &longs;it, violenter excutit machinam <lb/>vndique, nec aliubi faciliorem exitum in­<lb/>ueniens, quàm vbi &longs;phærula vi inclu&longs;a fuit, <lb/>eam magno conatu elidit, primò per canalis <lb/>&longs;patium, inde ea &longs;eruata vehementia foràs <lb/>expellit, & continuato inde impetu &longs;patia <lb/>terrarum longa &longs;uperat, & obuia quæque <lb/>euertit ac diruit. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Par e&longs;t etiam cum magno <lb/>&longs;trepitu hæc fieri, cùm ignis ille affatim & <lb/>tanto impetu exeat, & aërem repentè con­<lb/>cutiat. </s> |
| <cell>1</cell> | |
| <cell>tertij ad <expan abbr="quartũ">quartum</expan>, & quin</cell> | <s>Ip&longs;a quoque &longs;phærula &longs;tridulum <lb/><arrow.to.target n="marg100"/><lb/>quendam &longs;onum, dum aërem velox diuidit, <lb/>excitat. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Tum verò halinitrum, & omne &longs;a­<lb/>lis genus, &longs;pontè etiam in libero igne po­<lb/>&longs;itum non leuem crepitum excitat. </s> |
| <cell/> | |
| <cell>ti ad &longs;extum.</cell> | <s>His tri­<lb/>bus cau&longs;is, &longs;ed prima præcipuè, dum exo­<lb/>neratur machina, fragor tantus, ac tonitru <lb/>non ab&longs;imilis excitatur. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Sed &longs;i puluis non <pb xlink:href="016/01/029.jpg" pagenum="380"/>confertim ardeat, aut quia lentus, aut im­<lb/>purus, vel non elaboratus, vel quia parum <lb/>habeat halinitri, lentè emittit, debiliter, <lb/>& paruo cum &longs;onitu. </s> |
| <cell>2</cell> | |
| <cell>tertij ad &longs;extum, & quin</cell> | <s>At &longs;i iu&longs;to tenuior fue­<lb/>rit, tota &longs;imul ardens frangit machinam. <lb/></s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Manife&longs;tum e&longs;t igitur, quòd cùm celeritas <lb/>tran&longs;itus in ignem ex proportione pendeat, <lb/>caloris ad pulueris repugnantiam attenuato <lb/>autem puluere repugnantia minuatur, quòd <lb/>in infinitum hæc perfectio pulueris progre­<lb/>di pote&longs;t, &longs;ic vt momento tota accendatur. <lb/></s> |
| <cell/> | |
| <cell>ti ad quartum.</cell> | <s>Tunc verò cum repentè non inuenire exi­<lb/>tum po&longs;&longs;it, quippe cùm motus omnis tem­<lb/>pus po&longs;tulet, machinam franget. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Igitur non <lb/>&longs;olùm puluerem licebit conficere, qui om­<lb/>nes machinas effringet, &longs;ed tenuiore impo­<lb/>&longs;ito maioribus machinis illæ peribunt: & <lb/>rur&longs;us cra&longs;&longs;iore tenuibus ac paruis, vix &longs;phæ­<lb/>rulam excutere poterunt. </s> |
| <cell/> | |
| <cell>Primi ad tertium.</cell> | <s>Igitur intra limites <lb/>certos atque angu&longs;tos po&longs;ita hæc e&longs;t ra­<lb/>tio, quæ cum tractantium machinas peri­<lb/>culo cnniuncta e&longs;t. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Ille autem tutò & ma­<lb/>ximo cum impetu tractabit eas, & ictus di­<lb/>riget, qui qualem oportebit pro <expan abbr="machinarũ">machinarum</expan> <lb/>ratione puluerem efficiet & admini&longs;trabit. </s></p><p type="margin"> |
| <cell>3</cell> | |
| <cell>&longs;ecundi ad quartum, &</cell> | <s><margin.target id="marg97"/>Machinæ <lb/>bebbicæ è qua <lb/>materia <expan abbr="fiãt">fiant</expan>.</s></p><p type="margin"> |
| </row> | |
| <row> | <s><margin.target id="marg98"/>Pyrij pulue­<lb/>ris compo&longs;i­<lb/>tio.</s></p><p type="margin"> |
| <cell/> | |
| <cell>quinti ad &longs;extum.</cell> | <s><margin.target id="marg99"/>Cur puluis <lb/>pyrius à ma­<lb/>china tanto <lb/>impetu <expan abbr="&longs;phe-rulã">&longs;phe­<lb/>rulam</expan> mittat.</s></p><p type="margin"> |
| </row> | |
| <row> | <s><margin.target id="marg100"/>Cau&longs;a &longs;oni­<lb/>tus magni <lb/>machinarum <lb/>dum exone­<lb/>rantur.</s></p><p type="main"> |
| <cell>4</cell> | |
| <cell>&longs;ecundi ad &longs;extum, &</cell> | <s>Porrò eadem quæ machinarum, &longs;ed ad­<lb/><arrow.to.target n="marg101"/><lb/>mirabilior cuniculorum ratio e&longs;t. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Huius tam <lb/>atrocis inuenti auctor fuit Franci&longs;cus Geor­<lb/>gius Senen&longs;is. </s> |
| <cell/> | |
| <cell>quinti ad quartum.</cell> | <s>Docuit hic Hi&longs;panos arcem <lb/>Lucullianam iuxta Neapolim, quam Galli <lb/>tuebantur, nunc Ouum vocatam, euerte­<lb/>re, æde illius &longs;acra cum Gallis, qui intus <lb/>erant, etiam in mare ex monte tran&longs;lata. <lb/></s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Ergo cùm arx maximè in monte iacet, vi­<lb/>detúrque ob &longs;itum inexpugnabilis, cu­<lb/>niculum effodiunt obliquum, altitudi­<lb/>nis quatuor cubitorum, latitudinis duo­<lb/>rum: nec multum refert obliquitas, dum <lb/>procul fueris: &longs;ed cùm ad locum quem &longs;u­<lb/>bruere de&longs;tinas perueneris, obliquum &longs;pe­<lb/>cum e&longs;&longs;e oportet, vt iuxta A, tum verò ibi <lb/>etiam &longs;olidam montis &longs;ub&longs;tantiam, ne vis <lb/><figure id="id.016.01.029.1.jpg" xlink:href="016/01/029/1.jpg"/><lb/>ignis conclu&longs;i raritate loci euane&longs;cat: inde <lb/>locus ille puluere totus fermè completur py­<lb/>rio, eóque tenui&longs;&longs;imo. </s> |
| <cell/> | |
| <cell>Primi ad quintum.</cell> | <s>Funis verò deduci­<lb/>tur ex A, v&longs;que ad &longs;pecus o&longs;tium B, hic iux­<lb/>ta A, vbi puluis e&longs;t, cra&longs;&longs;us ac latus in mo­<lb/>dum flocci. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Totus autem funis aceto, &longs;ul­<lb/>phure & halinitro incoquitur: inde intectus <lb/>pyrio puluere, &longs;iccatur in &longs;ole: denuò &longs;icca­<lb/>to in&longs;pergitur tenui&longs;&longs;imus puluis pyrius, & <lb/>arundine circumueftitur ab A, v&longs;que ad B: <lb/>inde cuneis, lapidibú&longs;que C, o&longs;tium, & <lb/>v&longs;que ad D, clauditur adeò diligenter, vt <lb/>&longs;olius arundinis locus relinquatur. </s> |
| <cell>5</cell> | |
| <cell>&longs;ecundi ad <expan abbr="&longs;extũ">&longs;extum</expan>, & ter­</cell> | <s>Igitur <lb/>accen&longs;o B, funis initio, celerrimè ob pul­<lb/>uerem pyrium ignis v&longs;que ad A, permeat, <lb/>accenditque puluerem totum: cúmque cu­<lb/>neis & lapidibus ob&longs;tructus locus &longs;it, nec &longs;i <lb/>extrudantur vllus pateat exitus, quia E, noo <lb/>e&longs;t in directo A, nec D, in directo C, nec <lb/>B, in directo ED, nece&longs;&longs;arium e&longs;t vt di&longs;ru­<lb/>pto monte, quicquid &longs;uperius e&longs;t euertat, <lb/>totam montis molem concutiens. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Ob id <lb/>viam BA, <expan abbr="nõ">non</expan> breuem e&longs;&longs;e oportet: nec locum <lb/>A, aliqua ex tenui montis parte, ne qua <lb/>tenue e&longs;&longs;et ob&longs;taculum ignis erumperet, &longs;u­<lb/>periorémque locum illæ&longs;um permittere. <lb/></s> |
| <cell/> | |
| <cell>tij ad quartum.</cell> | <s>Obliquitas igitur &longs;pecustanti miraculi cau­<lb/>&longs;a e&longs;t, vt etiam montes euertantur. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Refe­<lb/>runt hæc cuniculorum antiquam rationem <lb/>omnibus tunc notam: cùm & pari modo <lb/>obuiam tuti&longs;&longs;imè itur effo&longs;&longs;a è regione ter­<lb/>ra, vt cuniculis occurrentes ignem exhala­<lb/>re cogamus, & irritum illius impetum red­<lb/>damus. </s> |
| <cell>6</cell> | |
| <cell>&longs;ecundi ad quartum, &</cell> | <s>Vt verò rectè cuniculis occurramus, <lb/>docet &longs;onus fodientium, qui va&longs;is æneis cir­<lb/>cum circa iuxta aggerem intus di&longs;po&longs;itis, per <lb/>noctis &longs;ilentium excipitur. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Et quamvis in­<lb/>fatigabili opere illum ob&longs;curare inconditis <lb/>&longs;trepitibus ho&longs;tes nitantur: &longs;i tamen ob&longs;e&longs;&longs;i <lb/>accuratius atque diligentius rei incumbant <lb/>indu&longs;tria atque &longs;olertia, faba in auctorem <lb/>cudetur: ip&longs;i&longs;que doli auctoribus inuentum <lb/>damno&longs;ius erit, quàm his aduer&longs;us quos do­<lb/>lus hic excogitatus e&longs;t. </s> |
| <cell/> | |
| <cell>tertij ad &longs;extum.</cell> | <s>Perilai boui &longs;imilem <lb/>exitum habens. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Adde quòd per&longs;æpe, vt in <lb/>Cunnei præ&longs;enti ob&longs;idione parum peritis <lb/>Ducibus ab eli&longs;a murorum, & terræ mole <lb/>acies militum obruuntur, vt quaqua ver­<lb/>&longs;um, & quam longè ca&longs;ura &longs;it præ&longs;cire opor­<lb/>teat. </s> |
| <cell/> | |
| <cell>Secundi ad quartum.</cell> | <s>Porrò quomodo hæc docere conue­<lb/>niat, in libris de Æternitatis arcanis defini­<lb/>tum e&longs;t. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Sed cui nondum ratio ex libris illis <lb/>tradendi, vtendique non in bonorum perni­<lb/>ciem per&longs;pecta fuerit, nepharij propo&longs;iti e&longs;t <lb/>etiam vulgata, nedum abdita, huius generis <lb/>tradere. </s></p><p type="margin"> |
| <cell>7</cell> | |
| <cell>primi ad tertium, & &longs;ex</cell> | <s><margin.target id="marg101"/>Cuniculo­<lb/>rum igneo­<lb/>rum quos <lb/>minas vo­<lb/>cant, ratio.</s></p><p type="main"> |
| </row> | |
| <row> | <s>Sed his relictis, rur&longs;us ad ignis vim re­<lb/><arrow.to.target n="marg102"/><lb/>deamus, ex qua non leues dubitationes or­<lb/>tum habent. </s> |
| <cell/> | |
| <cell>ti ad quintum.</cell> | <s>Nam cùm dixerimus motu il­<lb/>lum con&longs;eruari, cur, dicet aliquis, melius <lb/>&longs;ub cineribus pruna &longs;eruatur quam detecta, <lb/>cùm cineres omnem prohibeant motum <gap/><lb/>Hæc facilis e&longs;t dubitatio, atque ad hunc li­<lb/>brum minimè pertinens, in quo propo&longs;itum <lb/>e&longs;t, &longs;olum magna & difficillima ac pulcher­<lb/>rima per&longs;equi. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Quamobrem in po&longs;terum <gap/><lb/>talibus ab&longs;tinebo, qualis e&longs;t hæc propo&longs;ita <lb/>dubitatio. </s> |
| <cell>8</cell> | |
| <cell>primi ad quintum, et &longs;ex</cell> | <s>Itaque illi re&longs;pondere &longs;atis e&longs;t, <lb/>ignem &longs;emper motum habere aliquem, &longs;ed <lb/>prunas admodum tenuem, qui etiam &longs;ub ci­<lb/>neribus maneat. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Cùm igitur prunæ detectæ <lb/>&longs;unt, aër corrumpit ignem illum circum­<lb/>&longs;tans: mauult enim corrumpere quam cor­<lb/>rumpi: nec tam tenuis motus illum &longs;eruare <lb/>pote&longs;t, verum contectus cinere, ab aëris <lb/>offen&longs;a tutus e&longs;t. </s> |
| <cell/> | |
| <cell>ti ad tertium.</cell> | <s>Itaque tribus modis ignis <lb/>&longs;eruatur: vel cum motum ex &longs;eip&longs;o excitat, <lb/>vt in cereis, & generaliter vbi flamma mo­<lb/>tu &longs;uo &longs;eip&longs;am tuetur: vel cùm aliunde mo­<lb/>tu fouetur, vt flante vento, vel follibus, <lb/>vnde magna incendia fermè omnia dum <lb/>venti validi flarent, facta &longs;unt. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Tertiò, cùm <lb/>tutus e&longs;t ab aëre, &longs;ic tamen vt re&longs;pirare po&longs;­<lb/>&longs;it, velut &longs;ub cineribus. </s> |
| <cell/> | |
| <cell>Secundi ad &longs;extum.</cell> | <s>Nec refert an cine­<lb/>res alieni &longs;int, an vt in quibu&longs;dam lignis <lb/><arrow.to.target n="marg103"/><lb/>contingit, illos &longs;ibi circumcirca paret. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Alia <lb/>e&longs;t etiam dubitatio cur ignem magis &longs;olea­<lb/>mus dicere &longs;ub&longs;tantiam quam glaciem: nam <lb/>nemo glaciem &longs;ub&longs;tantiam dixit, ignem <pb xlink:href="016/01/030.jpg" pagenum="381"/>autem plerique non &longs;olum dixerunt, &longs;ed <lb/>etiam exi&longs;timauerunt, cùm tamen ambo ac­<lb/>cidentia &longs;int. </s> |
| <cell>9</cell> | |
| <cell>primi ad <expan abbr="quintũ">quintum</expan>, & quar</cell> | <s>Cau&longs;a e&longs;t in promptu. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Acciden­<lb/>tia &longs;olemus appellare, quæ ad&longs;unt non cor­<lb/>rupto &longs;ubiecto: talis autem videtur glacies. <lb/></s> |
| <cell/> | |
| <cell>ti ad tertium.</cell> | <s>Nam gelu concreta aqua, lac, vinum, &longs;o­<lb/>luto gelu eadem con&longs;piciuntur. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>At igne ple­<lb/>raque corrumpuntur, & quæ manent, vt <lb/>lapides & metalla, læ&longs;a vehementer vi­<lb/>dentur, præter aurum & argentum, & pau­<lb/>culas gemmas: ob id ignem arbitrabantur <lb/>maius aliquid e&longs;&longs;e quàm calorem. </s> |
| <cell>10</cell> | |
| <cell>primi ad <expan abbr="tertiũ">tertium</expan>, & quar­</cell> | <s>Huius <lb/>tamen differentiæ cau&longs;am &longs;uperius docui­<lb/>mus. <lb/><arrow.to.target n="marg104"/></s></p><p type="margin"> |
| </row> | |
| <row> | <s><margin.target id="marg102"/>Cur ignis <lb/>&longs;ub cineri­<lb/>bus &longs;eru<gap/>ur<gap/></s></p><p type="margin"> |
| <cell/> | |
| <cell>ti ad quintum.</cell> | <s><margin.target id="marg103"/>Cur ignem <lb/>magis &longs;ub­<lb/>&longs;tantiam e&longs;&longs;e<gap/><lb/>dicamus <lb/><expan abbr="quã">quam</expan> glaciem.</s></p><p type="margin"> |
| </row> | |
| <row> | <s><margin.target id="marg104"/>An aliquis <lb/>ignis non <lb/>&longs;plendeat.</s></p><p type="main"> |
| <cell/> | |
| <cell>Tertij ad quartum.</cell> | <s>Erat & aliud dubitatione dignum: quo­<lb/>niam ignis quiddam à quocunque calore &longs;e­<lb/>paratum videbatur, non tamen e&longs;t, licet co­<lb/>lorem mutet, & &longs;ibi &longs;imilem facilè gignat. <lb/></s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Sed non omnis ignis &longs;plendet: etenim fer­<lb/>rum igneum &longs;ulphur accendit & vrit, ex <lb/>quo patet ip&longs;um ignis iam formam conce­</s></p><p type="main"> |
| <cell>11</cell> | |
| <cell>primi ad &longs;ecundum, &</cell> | <s><arrow.to.target n="marg105"/><lb/>pi&longs;&longs;e, nec tamen &longs;plendere. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Ita diuer&longs;a ra­<lb/>tione ignis quem ardens aqua emittit, non <lb/>&longs;olùm ob &longs;ub&longs;tantiæ raritatem, &longs;ed quia mi­<lb/>nus calidus e&longs;t: ob id et&longs;i con&longs;umatur & <lb/>&longs;plendeat, vix dicam illum ignem, qui lin­<lb/>teum cui inhæret, & quod aqua ip&longs;a maduit, <lb/><arrow.to.target n="marg106"/><lb/>non vrat, ignem dici debere. </s> |
| <cell/> | |
| <cell>&longs;exti ad quintum.</cell> | <s>Eadem ratio­<lb/>&longs;ie &longs;i diutiùs di&longs;tilletur, attenuetúrque ma­<lb/>gis, magno miraculo manus ardebit, neque <lb/>&longs;entiet. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Itaque &longs;i quis rectè in&longs;piciat, po&longs;t­<lb/>quàm calor certam metam attigit, ignis di­<lb/>ci meretur: hæc autem meta non vna e&longs;t, <lb/>&longs;ed quum aërem vincere pote&longs;t. </s> |
| <cell>12</cell> | |
| <cell>primi ad quintum, & &longs;ex</cell> | <s>Quum verò <lb/>eò iam peruenerit, &longs;plendoris & lucis ac ro­<lb/>boris tantùm acquirit, quantum etiam ca­<lb/>lor ip&longs;e, ip&longs;éque ignis augetur. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Vim verò <lb/>iuxta &longs;ub&longs;tantiæ, cui ine&longs;t, den&longs;itatem: nam <lb/>pruna calidior ob id flamma e&longs;t, adeò vt py­<lb/>rius puluis à pruna &longs;tatim à flamma vix ac­<lb/>cendatur: atque id qui cau&longs;am ignorant, <lb/>tanquam rem magnam admirantur. </s> |
| <cell/> | |
| <cell>ti ad &longs;ecundum.</cell> | <s>Ergo <lb/>vt ab initio dixi, ignis nihil aliud e&longs;t, quàm <lb/>calor valde magnus cum &longs;iccitate iunctus: <lb/><arrow.to.target n="marg107"/><lb/>nam ab&longs;que &longs;iccitate ignis e&longs;&longs;e non pote&longs;t, <lb/>aliter aqua feruens ignis e&longs;&longs;e po&longs;&longs;et. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Non <lb/>minus igitur ignis e&longs;&longs;entia à &longs;iccitate ip&longs;a <lb/>pendet, quàm à calore. </s> |
| <cell/> | |
| <cell>Tertij ad &longs;extum.</cell> | <s>Hac igitur de cau­<lb/>&longs;a faces è quocunque ligno facere edocti <lb/>&longs;umus: &longs;ed &longs;i ex den&longs;iore ac &longs;olidiore, diu­<lb/><arrow.to.target n="marg108"/><lb/>turniores. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Stolonem querneum, cubi cra&longs;­<lb/>&longs;itudine à vertice ad imum diuides in pluri­<lb/>ma fru&longs;ta, velut duodecim, aut &longs;exdecim, <lb/>pluráve, ita vt imum integrum maneat, in­<lb/>de &longs;iccetur in furno duobus, tribú&longs;ve die­<lb/>bus: exclu&longs;o itaque humido aqueo quum <lb/>remaneat quod pingue e&longs;t, ardet vt tœda: <lb/>& &longs;i longitudine hominem æquat, durat <lb/>alacris flamma per horæ ac dimidiæ &longs;patium <lb/>lumine &longs;plendidi&longs;&longs;imo. </s> |
| <cell>13</cell> | |
| <cell>primi ad &longs;ecundum, &</cell> | <s>Ergo, vt iam dixi, <lb/><arrow.to.target n="marg109"/><lb/>tam frigidis ignis extinguitur, quàm humi­<lb/>dis obruitur: ab humidis quidem duabus cau­<lb/>&longs;is, tum vt contrariis, tum quòd re&longs;pirare ac <lb/>moueri illum prohibeant: à frigidis autem, <lb/>&longs;olùm vt contrariis. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Ab aqua igitur, triplici <lb/>ratione extinguitur. <lb/><arrow.to.target n="marg110"/></s></p><p type="margin"> |
| <cell/> | |
| <cell>quarti ad quintum.</cell> | <s><margin.target id="marg105"/>Aqua <expan abbr="ard&etilde;s">ardens</expan> <lb/>vritur illæ&longs;o <lb/>linteo quòd <lb/>ea madet.</s></p><p type="margin"> |
| </row> | |
| <row> | <s><margin.target id="marg106"/>Manus vt <lb/>ardeat ho­<lb/>mine non <lb/>&longs;entiente.</s></p><p type="margin"> |
| <cell>14</cell> | |
| <cell>primi ad quintum, &</cell> | <s><margin.target id="marg107"/>Ignis ratio <lb/>non minus <lb/>con&longs;tat &longs;ic­<lb/>citate quam <lb/>calore.</s></p><p type="margin"> |
| </row> | |
| <row> | <s><margin.target id="marg108"/>Faces quo­<lb/>modo è quo­<lb/>cunque ligno <lb/>fiant.</s></p><p type="margin"> |
| <cell/> | |
| <cell>quarti ad &longs;ecundum.</cell> | <s><margin.target id="marg109"/>Ignis ab <lb/>aqua triplici <lb/>ratione ex­<lb/>tinguitur.</s></p><p type="margin"> |
| </row> | |
| <row> | <s><margin.target id="marg110"/>Modi quibus <lb/>ignis genera­<lb/>tur.</s></p><p type="main"> |
| <cell/> | |
| <cell>Quarti ad quintum.</cell> | <s>Nunc tandem &longs;upere&longs;t, vt cau&longs;as gene­<lb/>rationis illius o&longs;tendamus, neque leuem <lb/>habent in &longs;e ob&longs;curitatem. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Igitur primò, <lb/>quot modis fiat con&longs;ideremus. </s> |
| <cell>15</cell> | |
| <cell>&longs;ecundi ad primum, &</cell> | <s>Fit autem <lb/>propagatione, anti&longs;pa&longs;i percu&longs;&longs;ione, fri­<lb/>ctione, putredine, coïtione. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Nam qui vel <lb/>&longs;peculis concauis, vel &longs;phærulis per&longs;picuis <lb/>generantur, ad coïtionem manife&longs;tè perti­<lb/>net. </s> |
| <cell/> | |
| <cell>tertij ad &longs;extum.</cell> | <s>Sed coïtionis o&longs;cura ratio non e&longs;t, nam­<lb/>que &longs;i denis viris nummos denos di&longs;tri­<lb/>buas, &longs;inguli habebunt nummum: &longs;ed &longs;i in <lb/>quinque, binos. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Si igitur calor qui per ma­<lb/>gnum &longs;patium di&longs;per&longs;us e&longs;t, in vnum con­<lb/>trahatur, quicquid magnæ illi quantitati <lb/>inerat, & modicæ illi ine&longs;t: quamobrem <lb/>magnus calor in paruo &longs;patio contentus, <lb/>magnos effectus producet, magnú&longs;que ob <lb/>id dici merebitur, atque ob id ignis. </s> |
| <cell>16</cell> | |
| <cell>&longs;ecundi ad &longs;extum, & ter</cell> | <s>Hoc <lb/>enim adeò planè expo&longs;itum e&longs;t, vt repetere <lb/>haud &longs;it nece&longs;&longs;arium. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Sed qui anti&longs;pa&longs;i fit, <lb/>ad coïtionem reducitur. </s> |
| <cell/> | |
| <cell>tij ad primum.</cell> | <s>Non enim ob aliud <lb/>anti&longs;pa&longs;is accedit, quàm quòd in vnum co­<lb/>git: ergo & huius cau&longs;a cognita e&longs;t. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Propa­<lb/>gatione autem o&longs;tendimus quomodo gene­<lb/>retur &longs;uperius. </s> |
| <cell/> | |
| <cell>Quinti ad &longs;extum.</cell> | <s>Vnumquódque enim natura <lb/>con&longs;tantium atque mortalium &longs;ibi &longs;imile ge­<lb/>nerare aptum e&longs;t, itaque nihil mirum ex ig­<lb/>ne ignem accendi: verùm frictio & percu&longs;­<lb/>&longs;io à motu initium habent: putredo autem <lb/>non &longs;ufficit ignem accendere, &longs;ed vel alio <lb/>calore confirmatur, aut motu, aut anti&longs;pa­<lb/>&longs;i, atque coïtione. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Itaque &longs;i quo modo mo­</s></p><p type="main"> |
| <cell>17</cell> | |
| <cell>primi ad &longs;ecundum, &</cell> | <s><arrow.to.target n="marg111"/><lb/>tu ignis accendatur docuerimus, modos om­<lb/>nes &longs;imul quibus ignis accendi po&longs;&longs;it de­<lb/>mon&longs;trabimus: & quòd tantùm tres verè <lb/>&longs;int, coïtio, propagationem motus, quan­<lb/>quam longè plures e&longs;&longs;e videantur. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>O&longs;tende­<lb/>re autem quomodo ignis à motu generetur, <lb/>non aliud e&longs;t, quàm quomodo motus &longs;it <lb/>cau&longs;a caloris demon&longs;trare: nam &longs;i motus e&longs;t <lb/>cau&longs;a caloris, erit & augmenti illius. </s> |
| <cell/> | |
| <cell>quarti ad tertium.</cell> | <s>Ignis <lb/>autem ( vt diximus ) nihil aliud e&longs;t, quàm <lb/>color in immen&longs;um auctus. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Ergo quónam <lb/>pacto motus calefacit, inquirunt Ari&longs;tote­<lb/>lici, ac multa nugantur: tandem verò ad id <lb/>redeunt, vt calor &longs;it effectus motus: e&longs;tque <lb/>hoc ac &longs;i dicerent, Ne&longs;cimus. </s> |
| <cell>18</cell> | |
| <cell>primi ad <expan abbr="tertiũ">tertium</expan>, & quar­</cell> | <s>Idem enim <lb/>per idem o&longs;tendere, certum nugacis atque <lb/>imperiti argumentum e&longs;t. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Quid tandem ob&longs;­<lb/><arrow.to.target n="marg112"/><lb/>curè & &longs;uo more dixerunt quidam, quòd <lb/>calor hic in aëre iam e&longs;t, &longs;ed per motum ad <lb/>formam illam deducitur, e&longs;&longs;éque hunc ca­<lb/>lorem illum qui à de&longs;ideribus prouenerit? <lb/></s> |
| <cell/> | |
| <cell>ti ad &longs;ecundum.</cell> | <s>O egregium hominem: calida non cen&longs;ent <lb/>a&longs;tra, inde calorem illum a&longs;trorum ignem <lb/>e&longs;&longs;e volunt. </s> |
| </row> | |
| </table> | <s>Quòd et&longs;i caliditatem efficere <lb/>&longs;idera, quæ calida e&longs;&longs;e negant concedatur, <lb/>rur&longs;us dubitatio emergit, quomodo calo­<lb/>rem illum motus augeat. </s> |
| <table> | |
| <table.target id="table9"/> | <s>Certum enim e&longs;t, <lb/>conceptam caliditatem antè à &longs;yderibus ab&longs;­<lb/>que motu nondum e&longs;&longs;e igneam. </s> |
| <row> | |
| <cell>a</cell> | <s>Alexander <lb/><arrow.to.target n="marg113"/><lb/>rectè &longs;entit in hoc, quòd non ex lapidibus <lb/>excutitur ignis, &longs;ed aër qui ibi continetur, <lb/>attritu repentino vertitur in ignem. </s> |
| <cell>e c</cell> | |
| <cell>a e</cell> | <s>Sed &longs;i <lb/>ita e&longs;t, cur non è &longs;olidi&longs;&longs;imis lapidibus, vt <lb/>porphyrite, ac duri&longs;&longs;imis magis excutitur, <lb/>quàm à mollioribus, vt chry&longs;tallo & chal­<lb/>cedonio? </s> |
| <cell>e c</cell> | |
| </row> | <s>Rur&longs;us, cur non è duobus lapidi­<lb/>bus eiu&longs;dem generis magis, vt chry&longs;tallinis, <lb/>quàm è chry&longs;tallo & chalybe ignis proue­<lb/>nit? </s> |
| <row> | |
| <cell/> | <s>Deinde, cur ( quod maximum e&longs;t ) &longs;i <lb/>&longs;olus aër accenditur, &longs;cintillæ illæ magna <lb/>ex parte, ac veluti graues, lento proce&longs;&longs;u <lb/>de&longs;cendunt? </s> |
| <cell/> | |
| <cell>c b</cell> | <s>Nam purus ignis, aut non de&longs;-<pb xlink:href="016/01/031.jpg" pagenum="382"/>cendit, aut &longs;i impetu cogatur, celeriter de&longs;­<lb/>cendit. </s> |
| <cell>e</cell> | |
| </row> | <s>Cùm igitur lentè de&longs;cendant quæ­<lb/>dam, non ex &longs;olo aëre illæ con&longs;tant. </s> |
| <row> | |
| <cell/> | <s>Ergo <lb/>quòd non &longs;it in lapide ignis conceptus, re­<lb/>ctè dixit Alexander: vret enim ignis lapi­<lb/>dem, & rur&longs;us lapis tangentis manum, <lb/>& facilè accenderetur, & alimento indige­<lb/>ret, & duobus lapidibus concu&longs;&longs;is &longs;imul fa­<lb/>cilè elideretur, vt duobus chalcedoniis, at­<lb/>tritus enim &longs;ufficeret ad elidendum ignem: <lb/>quorum nullum cum verum &longs;it, liquidò con­<lb/>&longs;tat ignem in lapide non contineri. </s> |
| <cell/> | |
| <cell>f d</cell> | <s>Sed nec <lb/>rur&longs;us ( vt dixi <emph type="italics"/>)<emph.end type="italics"/> ex aëre generantur: nam <lb/>lapides vt duriores &longs;unt, indigent maiore <lb/>percu&longs;&longs;ione vt ignis generetur. </s> |
| <cell>c</cell> | |
| </row> | <s>Ergo &longs;i &longs;o­<lb/>lùm &longs;ufficeret aërem repentè concuti ex tali <lb/>ictu, qualis e&longs;t is quo è chalybe, & chry­<lb/>&longs;tallo ignis excutitur, ex duobus chalybis <lb/>fru&longs;tis po&longs;&longs;et ignis generari: at non e&longs;t &longs;ic, <lb/>&longs;ed, ( vt dixi <emph type="italics"/>)<emph.end type="italics"/> duriora vehementiores ictus <lb/>expo&longs;cunt, ignémque creant &longs;olidiorem ac <lb/>viuaciorem, vt cuius quandoque &longs;cintilla <lb/>non paruo maneat tempore. </s> |
| <row> | |
| <cell/> | <s>Quinetiam qui­<lb/>dam &longs;unt lapides vitrei ac molles, qui leui&longs;­<lb/>&longs;imis ictibus, vel &longs;olùm tacti, ignem, &longs;ed <lb/>minimè viuacem, edunt. </s> |
| <cell/> | |
| <cell/> | <s>Indicium verò <lb/>certum e&longs;t ex lapidis &longs;ub&longs;tantia ignem ge­<lb/>nerari, quòd &longs;ine illius attritione nunquam <lb/>eliditur: aër etiam <emph type="italics"/>(<emph.end type="italics"/> vt diximus) in flam­<lb/>mam, non &longs;cintillas, vertitur. </s> |
| <cell>f</cell> | |
| </row> | <s>Quinetiam <lb/>molæ circumactæ, cùm aqua non aëre ob­<lb/>ductæ &longs;int, ignem tamen emittunt: lapides <lb/>etiam ip&longs;i non ni&longs;i ex angulis. </s> |
| </table> | |
| <p type="main"> | <s>Itaque non <lb/>in lapidibus abditus latet ignis, nec concu&longs;­<lb/>&longs;o aëre ex aëre generantur. </s> |
| <s id="id000239">Propo&longs;itio &longs;eptima.</s> | |
| </p> | <s>Sed nec quòd in <lb/>illis potentia &longs;it ignis, vllum certum e&longs;t in­<lb/>dicium: vix enim in ignem proiecti accen­<lb/>duntur, nec à frigido vnquam inflamman­<lb/>tur, & epoti &longs;trenuè refrigerant. </s> |
| <figure id="id.015.01.029.2.jpg" xlink:href="015/01/029/2.jpg"/> | |
| <p type="main"> | <s>Quare ma­<lb/>nife&longs;tum e&longs;t, ex attritione lapidis ad tenui&longs;­<lb/>&longs;imas partes illius &longs;ub&longs;tantia redacta, ignem <lb/>generari, e&longs;&longs;éque huius materiam, vel il­<lb/>lius ad hoc aptiorem. </s> |
| <s id="id000240">In modis qui nece&longs;&longs;ariò produ­<lb/>cuntur ex duabus proportionibus, <lb/>cum du&etail; quantitates ex illis, qu&etail; mo <lb/><figure id="id.015.01.029.3.jpg" xlink:href="015/01/029/3.jpg"/>dos conficiunt, æquales fuerint: pro­<lb/><arrow.to.target n="table10"/><lb/>portio producta ad quatuor quanti­<lb/>tates omiologas reducetur.<lb/><arrow.to.target n="marg25"/></s> | |
| </p> | <s>Namque puriores ac <lb/>non parum duri, ac tenui &longs;ub&longs;tantia con­<lb/>&longs;tantes, vt chalcedonij, chry&longs;talli, atque <lb/>huiu&longs;cemodi, apti&longs;&longs;imi &longs;unt: contrà fragi­<lb/>les, aut præduri, aut cra&longs;&longs;a con&longs;tantes &longs;ub­<lb/>&longs;tantia, minimè apti. </s> |
| <p type="margin"> | |
| <s id="id000241"><margin.target id="marg25"/>C<emph type="italics"/>or<emph.end type="italics"/>^{m}.</s> | <s>Sic etiam ex &longs;agittæ <lb/>motu plumbum lique&longs;cit: quoniam extre­<lb/>mæ partes, minimè angulorum, quæ tenui&longs;­<lb/>&longs;imæ &longs;unt, atteruntur. </s> |
| </p> | |
| <table> | <s>Idem contingit in <lb/>longo motu, quòd in pluribus exiguis repe­<lb/>titis: velut cùm tabulæ gladium affricamus: <lb/>&longs;ed hic eo vehementior attritio, quo id quod <lb/>&longs;uppo&longs;itum e&longs;t, etiam duritie &longs;ua re&longs;i&longs;tit, vt <lb/>aër in medio compre&longs;&longs;us dum attenuatur at­<lb/>tenuat. </s> |
| <table.target id="table10"/> | |
| <row> | <s>Sed ad id vnde digre&longs;&longs;us eram, de <lb/>motu accendente calorem, reuerti opus e&longs;t: <lb/>nam ex hoc omnia fermè pendêre videntur. <lb/></s> |
| <cell>a</cell> | |
| <cell>b</cell> | <s>Itaque ex aqua ignem vnquam accendi vi­<lb/>demus, ex aëre autem non ni&longs;i propagatio­<lb/>ne, non motu: & &longs;i humidorum aliquod <lb/>accenditur, vt oleum ac vinum, ab igne, <lb/>non non motu, inflammatur. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Ergo quod <lb/>motu acceenditur, &longs;iccum e&longs;&longs;e oportet, non <lb/>humidum: quod verò ab alio igne, etiam <lb/>humidum e&longs;&longs;e pote&longs;t. </s> |
| <cell>---</cell> | |
| <cell>---</cell> | <s>Quòd igitur &longs;iccum <lb/>e&longs;t ac vehementer, iam ex dimidio ignis <lb/>e&longs;t. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>E&longs;t enim ( vt dixi ) ignis vehemens cali­<lb/>ditas ac &longs;iccitas. </s> |
| <cell>c</cell> | |
| <cell>e</cell> | <s>Indiget igitur hoc quod <lb/>&longs;iccum e&longs;t, vt tantum incale&longs;cat: verùm <lb/>partis & totius eadem ratio e&longs;t. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Si enim in­<lb/>cale&longs;cit motu vehementi, etiam vehemen­<lb/>ter incale&longs;cet. </s> |
| <cell>---</cell> | |
| <cell>---</cell> | <s>Cùm igitur &longs;iccum motu col­<lb/>liditur, vt rarum euadat ac tenuè nece&longs;&longs;e <lb/>e&longs;t: at tenuis &longs;ub&longs;tantia & &longs;icca, ignea e&longs;t. <lb/></s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Vnaquæque enim materia &longs;ub certa quan­<lb/>titate formam ad &longs;e rapit. </s> |
| <cell>d</cell> | |
| <cell>f</cell> | <s>Hoc &longs;olùm e&longs;t igi­<lb/>tur bene dictum, quòd calor ille qui è &longs;yde­<lb/>bus mi&longs;tis ine&longs;t &longs;iccæ iunctus materiæ, dum <lb/>motu nimis attenuatur non repugnante hu­<lb/>mido, quippe cùm &longs;iccam eam iam &longs;uppo­<lb/>&longs;uerimus, nec formà priore vt pote lapidis, <lb/>adeò ob tenuitatem debilitatæ, ne &longs;imul <lb/>qualitates lapidis ade&longs;&longs;ent, abe&longs;&longs;et verò &longs;ub­<lb/>&longs;tantia, ignis formam &longs;u&longs;cipiunt calore <lb/>agente. </s> |
| </row> | |
| <row> | <s>Ergo hic modus coïtioni, qua&longs;i con­<lb/>trarius e&longs;t: in illo con&longs;tante materia calor <lb/>cogitur, hîc &longs;ub eodem calore materia ip­<lb/>&longs;a attenuatur. </s> |
| <cell>---</cell> | |
| <cell>---</cell> | <s>Indicio e&longs;t hanc e&longs;&longs;e cau­<lb/>&longs;am, quòd aqua motu in aërem verti­<lb/>tur, vt qui&longs;que vbi illæ cadunt magno im­<lb/>petu pote&longs;t videre. </s> |
| </row> | |
| </table> | <s>Nam attenuata &longs;ub&longs;tan­<lb/>tia cùm humido iuncta &longs;it, aëris formam <lb/>induit. <lb/><arrow.to.target n="marg114"/></s></p><p type="margin"> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000242">Sint &longs;ex quantitates a b c d e f, & <lb/>producatur proportio a ad b ex pro­<lb/>portione c ad d, & e ad f, tu &longs;cis, quòd <lb/>modi recepti &longs;unt prima cum &longs;ecunda, tertia uel quinta, & &longs;ecunda <lb/>cum quarta, & &longs;exta, & tertia &longs;imiliter cum ei&longs;dem, & quinta eodem <lb/>modo cum ei&longs;dem: &longs;i igitur du&etail; quantitates ex his, qu&etail; faciunt pro­ | <s><margin.target id="marg111"/>Motus quo­<lb/>modo <expan abbr="calor&etilde;">calorem</expan> <lb/>& ignem ge­<lb/>neret.</s></p><p type="margin"> |
| | |
| | <s><margin.target id="marg112"/>Auerroës in <lb/>paraphra&longs;i <lb/>Metaphy. <lb/></s> |
| <pb pagenum="11" xlink:href="015/01/030.jpg"/>portionem productam inter &longs;e fuerint æquales reducetur hæc pro­<lb/>portio ad quatuor quantitates omologas, &longs;ciliter abiectis amba­<lb/>bus æqualibus. </s> | |
| <s id="id000243">Sit gratia exempli prima æqualis quintæ: & quia <lb/>in octauo modo proportio <expan abbr="&longs;ecũdi">&longs;ecundi</expan> ad quartum producitur ex pro­<lb/>portione primi ad quintum, & &longs;exti ad tertium, ergo per expo&longs;ita <lb/>proportio &longs;ecundi ad quartum, ut &longs;exti ad tertium, & ita permutan­<lb/>do, & conuertendo &longs;ecundi ad &longs;extum, ut quarti ad tertium, & tertij </s> | <s>tract. <!-- REMOVE S-->2. <lb/>col. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000244"><arrow.to.target n="marg26"/><lb/>ad quartum, ut &longs;exti ad &longs;ecundum.</s> | |
| </p> | <s>2.<!-- KEEP S--></s></p><p type="margin"> |
| <p type="margin"> | |
| <s id="id000245"><margin.target id="marg26"/>V<emph type="italics"/>ndecima <lb/>petitione.<emph.end type="italics"/></s> | <s><margin.target id="marg113"/>Quomodo <gap/><lb/>lapidibus ig­<lb/>nis excutia­<lb/>tur.</s></p><p type="margin"> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s><margin.target id="marg114"/>Frigus nihil <lb/>e&longs;t actu, &longs;ed <lb/>&longs;ola caloris <lb/>priuatio.</s></p><p type="main"> |
| <s id="id000246">Propo&longs;itio octaua.</s> | |
| </p> | <s>Verùm dubitabis, in frigido aëre ac ma­<lb/>teria, in qua iam frigus &longs;uperat, vt in lapi­<lb/>de, cur calor in&longs;urgit, cùm frigus &longs;it poten­<lb/>tius? </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000247">Si duarum <expan abbr="proportionũ">proportionum</expan> &longs;uperiores numeri alternatim cum infe<lb/>rioribus multiplicentur, atque coniungantur: erit proportio aggre­<lb/>gati ad productum ex inferioribus inuicem proportio ex primis <lb/>proportionibus compo&longs;ita.</s> | <s>Re&longs;pondeo, frigus &longs;i pro actu intelli­<lb/>gatur, nihil e&longs;&longs;e ni&longs;i calorem illum exiguum: <lb/>quod autem non e&longs;t, nullas habet opera­<lb/>tiones. </s> |
| </p> | |
| <figure id="id.015.01.030.1.jpg" xlink:href="015/01/030/1.jpg"/> | <s>Ob id frigus non in&longs;urgit, cùm &longs;ola <lb/>priuatio quædam &longs;it, &longs;ed calor, qui tamen <lb/>ad paucitatem &longs;ubiectæ materiæ compara­<lb/>tus, magnus e&longs;t. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000248">Sit proportio una a ad b, alia c ad d, ducatur b in <lb/><arrow.to.target n="marg27"/><lb/>c, fiatque e & a in d, & fiat f, iunganturque e & f & fiat h, <lb/>& ducatur b in d et fiat g: dico <expan abbr="proportion&etilde;">proportionem</expan> h g com­<lb/>po&longs;itam e&longs;&longs;e ex proportione a ad b, & c ad d. </s> | <s>Indicio e&longs;t frigus nihil om­<lb/>ninò e&longs;&longs;e præter caloris priuationem, ter­<lb/>tianarum rigor, in quo cùm nulla &longs;it mate­<lb/>ria frigida, &longs;ed &longs;olius caloris fuga, frigus <lb/>tamen non leue &longs;entitur. </s> |
| <s id="id000249">Quia <lb/><arrow.to.target n="marg28"/><lb/>enim ex b in c fit e, & ex b in d fit g, erit proportio e <lb/>ad g, ut c ad d, & &longs;imiliter, quia ex d in a fit f, & ex d in b fit g, erit f ad <lb/>g ut a ad b. </s> | |
| <s id="id000250">Sed e & f componunt h, igitur proportio h ad g e&longs;t com<lb/>po&longs;ita ex proportionibus e & f ad g, igitur per communem animi <lb/>&longs;ententiam, & diffinitionem compo&longs;itæ proportionis, proportio h <lb/><arrow.to.target n="marg29"/><lb/>ad g compo&longs;ita e&longs;t ex proportionibus a ad b, & c ad d, quod e&longs;t <lb/>propo&longs;itum.</s> | <s>Vbi ergo calor exi­<lb/>guus in materia pauca fuerit, &longs;eruatur. </s> |
| </p> | |
| <p type="margin"> | <s>Ea­<lb/>dem ratione nec &longs;iccitas aliud e&longs;t, quam hu­<lb/>midi priuatio. </s> |
| <s id="id000251"><margin.target id="marg27"/>C<emph type="italics"/>or<emph.end type="italics"/>^{m}.</s> | |
| </p> | <s>Quamobrem &longs;icca humectari </s></p><p type="main"> |
| <p type="margin"> | |
| <s id="id000252"><margin.target id="marg28"/>E<emph type="italics"/>x<emph.end type="italics"/> 13 <emph type="italics"/>peti­<lb/>tione.<emph.end type="italics"/></s> | <s><arrow.to.target n="marg115"/><lb/>impo&longs;&longs;ibile e&longs;t, cum non &longs;it reditus ad ha­<lb/>bitum ex priuatione. </s> |
| </p> | |
| <p type="margin"> | <s>Sed difficilius e&longs;t hu­<lb/>mectare, quia humidum principium e&longs;t ex <lb/>elemento, calor ex cœlo, quod &longs;emper dif­<lb/>fundit. </s> |
| <s id="id000253"><margin.target id="marg29"/>P<emph type="italics"/>er<emph.end type="italics"/> 14 <emph type="italics"/>diffi <lb/>nitionem.<emph.end type="italics"/></s> | |
| </p> | <s>Re&longs;taurantur igitur &longs;olis adiectis ma­<lb/>teriis. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000254">Propo&longs;itio nona.</s> | <s>At infrigidare, aut &longs;iccare, faciliùs <lb/>conceditur, cùm impedimento con&longs;tent hæ <lb/>mutationes. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Iu&longs;tè ætherem, & aquam prin­<lb/>cipium naturalium rerum antiqui po&longs;uêre, <lb/>quòd in altero calor dominari exi&longs;timatur <lb/>in reliquo abundet humidum. </s> |
| <s id="id000255">Si duarum proportionum &longs;uperiores numeri alternatim cum <lb/>inferioribus multiplicentur, minusque productum ex maiore detra­<lb/>hatur, erit re&longs;idui ad productum ex inferioribus proportio uelut <lb/>illa, quæ relinquitur detracta minore proportione ex maiore.</s> | |
| </p> | <s>Iu&longs;tius aërem, <lb/>&longs;i ille calidus e&longs;&longs;et & humidus. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000256">Hæc eodem modo probatur, ut præcedens, ni&longs;i quod h fit de­<lb/><arrow.to.target n="marg30"/><lb/>tracto è minore: gratia exempli ex f, & ita ex diffinitione patet pro­<lb/>po&longs;itum.</s> | <s>Terram ne­<lb/>mo: nam ip&longs;a frigida, &longs;iccáque e&longs;t. </s> |
| </p> | |
| <p type="margin"> | <s>Sed ca­<lb/>lida præter naturam difficilè refrigerantur, <lb/>motus enim con&longs;eruat. </s> |
| <s id="id000257"><margin.target id="marg30"/>C<emph type="italics"/>or<emph.end type="italics"/>_{m}. <lb/>152.</s> | |
| </p> | <s>Ergo difficilius <lb/>quæ natura talia &longs;unt, motus enim eo­<lb/>rum perpetuus. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000258">Propo&longs;itio decima.</s> | <s>Verùm in aëre frigido <lb/>&longs;cintilla ignis illicò, ni &longs;uccurratur, extin­<lb/>guitur. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Sed aër non pote&longs;t prohibere gene­<lb/>rationem quæ intus fit, illo tantùm circum­<lb/>ambiente. </s></p><p type="margin"> |
| <s id="id000259">Si fuerit alicuius quantitatis ad unam partem proportio uelut al<lb/>terius partis ad <expan abbr="&longs;ecũdam">&longs;ecundam</expan> quantitatem erit proportio cuiu&longs;uis quan<lb/>titatis eiu&longs;dem generis ad &longs;ecundam compo&longs;ita proportio ex pro­<lb/>portionibus eiu&longs;dem quantitatis a&longs;&longs;umptæ ad utran que partem pri­<lb/>mæ quantitatis &longs;eor&longs;um.<lb/><arrow.to.target n="marg31"/></s> | |
| </p> | <s><margin.target id="marg115"/>Siccitas non <lb/>e&longs;t ni&longs;i hu­<lb/>midi priua­<lb/>tio.</s></p><p type="main"> |
| <p type="margin"> | |
| <s id="id000260"><margin.target id="marg31"/>C<emph type="italics"/>or<emph.end type="italics"/>^{m}.</s> | <s>Verùm rur&longs;us dices: &longs;i frigus nihil e&longs;t <lb/>actu, &longs;ed &longs;ola caloris priuatio, quomodo <lb/>frigida refrigerant, vt calida calefaciunt? <lb/></s> |
| </p> | |
| <figure id="id.015.01.030.2.jpg" xlink:href="015/01/030/2.jpg"/> | <s>Frigus &longs;emper e&longs;t cùm multa maria, im­<lb/>po&longs;&longs;ibile verò tenui&longs;&longs;imum aliquid e&longs;&longs;e fri­<lb/>gidum: multa materia impedit, nec ca­<lb/>lo penetrare po&longs;&longs;it neque moueri, quare hoc <pb xlink:href="016/01/032.jpg" pagenum="383"/>modo refrigerat. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000261">Sit a b quantitas diui&longs;a in c, & &longs;i c ut a b ad a c, <lb/>ita b c ad d: eritque iterum permutando a b ad b c, <lb/>ut a c ad d, & &longs;umatur quædam quantitas e eiu&longs;­ | <s>Ergo quod calefacit, per <lb/>&longs;e calefacit: quòd refrigerat, &longs;olùm ex ac­<lb/>cidenti. </s> |
| | |
| | <s>Repugnabis for&longs;an, quoniam re­<lb/>frigerari &longs;entimus nos, non aliter à frigidis <lb/>tum repentè, vt à calidis calefieri, vt pro­<lb/>ducta frigoris quædam &longs;pecies videatur. <lb/></s> |
| <pb pagenum="12" xlink:href="015/01/031.jpg"/>dem tamen generis, cum illis dico quòd proportio e ad d e&longs;t com­<lb/>po&longs;ita ex proportionibus e ad a c, & e ad b c. </s> | |
| <s id="id000262">Po&longs;ita ergo e tan<08> &longs;u­<lb/>periore numero, & a c & c b inferioribus, erit ex octaua propo&longs;itio­<lb/>ne huius proportio productorum ex e in a c, & coniunctorum, & <lb/>ex con&longs;equenti per primam &longs;ecundi Elementorum producti ex e in <lb/>a b ad productum ex a c in c b compo&longs;ita ex proportionibus e ad <lb/>a c, & e ad c b: at quod fit ex a c in c b, e&longs;t æquale ei quod fit ex a b in <lb/>d, eo quòd a b, a c, c b & d &longs;unt omiologæ per decimam &longs;extam &longs;exti <lb/><expan abbr="Elem&etilde;torum">Elementorum</expan>: Proportio igitur producti ex e in a b ad productum <lb/>ex d in a b e&longs;t compo&longs;ita ex proportionibus e ad a c, & e ad e b: At <lb/>proportio producti ex e in a b ad productum ex d in a b, e&longs;t uelut e <lb/><arrow.to.target n="marg32"/><lb/>ad d. </s> | <s>Equidem ( vt dixi ) nihil aliud e&longs;t frigidum, <lb/>quàm caloris priuatio: & quæ mouentur <lb/>nec con&longs;i&longs;tunt, refrigerantur, vt aqua, & <lb/>ventorum validorum aër. </s> |
| <s id="id000263">per &longs;uppo&longs;ita igitur proportio e ad d e&longs;t compo&longs;ita ex propor<lb/>tionibus e ad a c, & e ad b c, quod fuit demon&longs;trandum.</s> | |
| </p> | <s>Porrò cùm conta­<lb/>ctu re&longs;rigeratur, &longs;olùm &longs;uperficies refrigera­<lb/>tur, fugiente intus palàm calore: nec po&longs;&longs;ibi­<lb/>le e&longs;t ob hoc &longs;ubitò quippiam refrigerari, <lb/>mora autem ducta refrigerantur etiam pe­<lb/>niti&longs;&longs;imæ partes. </s></p><p type="main"> |
| <p type="margin"> | |
| <s id="id000264"><margin.target id="marg32"/>13. P<emph type="italics"/>etit.<emph.end type="italics"/></s> | <s>Atque hæc vera &longs;unt rerum naturalium <lb/>fundamenta, in quibus nihil e&longs;t repugnans. <lb/></s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Qui verò eas qualitates &longs;ub&longs;tantiis affixas <lb/>imaginantur, & frigiditatem aliquod e&longs;&longs;e <lb/>naturæ principium, in difficillimas perue­<lb/>niunt quæ&longs;tiones, rerúmque quæ videntur <lb/>cau&longs;as dicere non po&longs;&longs;unt, omniáque &longs;ilen­<lb/>tio ac verbis ob&longs;curis inuoluere, tum etiam <lb/>ambiguis, nituntur. </s> |
| <s id="id000265">Propo&longs;itio undecima.</s> | |
| </p> | <s>Igitur calor ip&longs;e propria <lb/>qualitas e&longs;t cœle&longs;tis, hæc agitans corpora, <lb/>quæ motu adiuta ignem creat. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000266">Proportio aggregati quarumlibet duarum quantitatum ad ag­<lb/>gregatum duarum æqualium quantitatum e&longs;t compo&longs;ita ex pro­<lb/>portionibus primis, & diui&longs;a per duplam.<lb/><arrow.to.target n="marg33"/></s> | <s>Si à materia <lb/>obruatur ac impediatur, frigus gignit. </s> |
| </p> | |
| <p type="margin"> | <s>Quæ­<lb/>cunque autem motu non eadem manent, <lb/>frigidiora euadunt, vt aqua & aër. </s> |
| <s id="id000267"><margin.target id="marg33"/>C<emph type="italics"/>or<emph.end type="italics"/>^{m}.</s> | |
| </p> | <s>Aëris <lb/>verò temperiem facit radiorum multitu­<lb/>do Solis, tum &longs;yderum, quos excipit, <lb/>qui illum calefaciunt. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000268">Sit proportio a ad c, & b ad d, & &longs;int c & d <lb/><figure id="id.015.01.031.1.jpg" xlink:href="015/01/031/1.jpg"/><lb/>æquales, dico quòd proportio a b ad c d e&longs;t <lb/>compo&longs;ita ex proportionibus a ad c, & b ad <lb/>d diui&longs;o compo&longs;ito per duplam. </s> | <s>Terra verò non adeò <lb/>e&longs;&longs;e frigida pote&longs;t vt aqua, quoniam non <lb/>mouetur. </s></p><p type="main"> |
| <s id="id000269">Quia enim </s> | |
| </p> | <s>His itaque con&longs;titutis, quibus non pauca <lb/>quæ iamdiu latuerunt, o&longs;tendemus naturæ <lb/>&longs;ecreta, ad ignis rur&longs;us hi&longs;toriam reuertan­<lb/>tur. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000270"><arrow.to.target n="marg34"/><lb/>c & d &longs;unt æquales, erit b ad c, ut b ad d, qua­<lb/>re ex diffinitione cùm proportio a b ad c d <lb/><arrow.to.target n="marg35"/><lb/>&longs;it compo&longs;ita ex proportionibus a ad c, & b <lb/>ad c, erit etiam compo&longs;ita ex dictis ex propo&longs;itione a ad c, & b ad d, <lb/><arrow.to.target n="marg36"/><lb/>&longs;tatuatur ergo e æqualis c d media inter a b & c. </s> | <s>Verùm de &longs;ub&longs;tantiarum &longs;ubtilitate ali­<lb/><arrow.to.target n="marg116"/><lb/>qua priùs præponere oportet. </s> |
| <s id="id000271">Et erit per &longs;ecun­<lb/>dam propo&longs;itionem proportio aggregati a b ad c producta ex <lb/><arrow.to.target n="marg37"/><lb/>proportione aggregati a b ad c, & e ad c, igitur proportio a b ad e <lb/>erit proportio a b ad c, diui&longs;a per proportionem e ad c, &longs;ed e ad c e&longs;t <lb/><arrow.to.target n="marg38"/><lb/>dupla: igitur proportio a b ad c d e&longs;t proportio a b ad c diui&longs;a per <lb/>duplam.</s> | |
| </p> | <s>Quædam igi­<lb/>tui dicuntur tenues per &longs;e, vt aër: quædam <lb/>quantitate, vt capilli: quædam quia fluunt, <lb/>vt &longs;anguis: quædam quia in partes tenui&longs;&longs;i­<lb/>mas diuidi po&longs;&longs;unt, vt aurum: aliæ quia plu­<lb/>ra ex his habent, vt &longs;pititus, qui no&longs;tra­<lb/><arrow.to.target n="marg117"/><lb/>rum &longs;unt operationum in&longs;trumenta. </s> |
| <p type="margin"> | |
| <s id="id000272"><margin.target id="marg34"/>E<emph type="italics"/>x &longs;exta<emph.end type="italics"/> A<emph type="italics"/>nim. <lb/>com. </s> | <s>Fiunt <lb/>autem ab arte pleraque tenuia, velut plum­<lb/>bum, quòd adeò attenuatur arte, vt in pul­<lb/>uerem redigatur, ex quo horologia fieri &longs;o­<lb/>lent. </s> |
| <s id="id000273">&longs;ententia.<emph.end type="italics"/></s> | |
| </p> | <s>Liquefactum enim agitatur celerrimè <lb/>in mortario: ideò cum cogi non po&longs;&longs;it, tran­<lb/>&longs;it in puluerem. </s> |
| <p type="margin"> | |
| <s id="id000274"><margin.target id="marg35"/>D<emph type="italics"/>ecimaquarta<emph.end type="italics"/></s> | <s>Et quamvis ars in tenui&longs;&longs;i­<lb/>ma redigat ligna, aut lapides, aut metalla, <lb/>non tamen ip&longs;a mi&longs;cet, nec attenuat &longs;ub­<lb/>&longs;tantiam, &longs;ed &longs;olùm quantitatem. </s> |
| </p> | |
| <p type="margin"> | <s>Ignis ve­<lb/>rò &longs;i attenuat, &longs;eparat: aut &longs;i mi&longs;cet, non <lb/>attenuat. </s> |
| <s id="id000275"><margin.target id="marg36"/>13. P<emph type="italics"/>etit.<emph.end type="italics"/></s> | |
| </p> | <s>Separando enim quæ cra&longs;&longs;a &longs;unt, <lb/>attenuantis &longs;peciem præbet. </s> |
| <p type="margin"> | |
| <s id="id000276"><margin.target id="marg37"/>P<emph type="italics"/>er<emph.end type="italics"/> 2. P<emph type="italics"/>etit.<emph.end type="italics"/></s> | <s>Sola natura &longs;i­<lb/>mul mi&longs;cere atque attenuare &longs;ub&longs;tantiam <lb/>pote&longs;t. </s> |
| </p> | |
| <p type="margin"> | <s>Cùm enim ( vt dixi <emph type="italics"/>)<emph.end type="italics"/> nunc vocem <lb/>&longs;ubtilia quæ duci po&longs;&longs;unt, atque ea ductilia, <lb/>vel humida e&longs;&longs;e nece&longs;&longs;e &longs;it, ignis verò &longs;ic­<lb/>cet, attenuare non pote&longs;t, ni&longs;i &longs;eparet. </s> |
| <s id="id000277"><margin.target id="marg38"/>P<emph type="italics"/>er quintam <emph.end type="italics"/><lb/>A<emph type="italics"/>nim. </s> | |
| <s id="id000278">com. </s> | <s>At­<lb/>tenuat ergo vel comminuendo &longs;icca, vt <lb/>cùm arenam in puluerem redigit, aut col­<lb/>liquando, vt metallica: tenues partes &longs;e­<lb/>parando, vt in di&longs;tillationibus. </s> |
| <s id="id000279">&longs;en <lb/>tentiam.<emph.end type="italics"/></s> | |
| </p> | <s>Verùm dum <lb/>&longs;icca comminuat, colliquet humida, etiam <lb/><arrow.to.target n="marg118"/><lb/>attenuat. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000280">Propo&longs;itio duodecima.</s> | <s>Contigit tamen in di&longs;tillationibus <lb/>aliquid attenuari ac alteri mi&longs;ceri, cùm à <lb/>calido humido, non ab igne fiunt. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Calor <lb/>enim mi&longs;cet, & cum humido attenuat. </s> |
| <s id="id000281">Propo&longs;itis duabus proportionibus unam alteri iungere ab&longs;que <lb/>multiplicatione.<lb/><arrow.to.target n="marg39"/></s> | |
| </p> | <s>Fit <lb/>autem hoc va&longs;es in aquam feruentem im­<lb/>mi&longs;&longs;is, vocátque Mariæ balneum. </s> |
| <p type="margin"> | |
| <s id="id000282"><margin.target id="marg39"/>C<emph type="italics"/>or<emph.end type="italics"/>^{m}. <lb/>10. P<emph type="italics"/>etit.<emph.end type="italics"/></s> | <s>Proximum <lb/>bonitate di&longs;tillationis genus huic in equino <lb/>fimo: inde quod per cineres præ&longs;tanti&longs;&longs;imum <lb/>in oleum detractum e&longs;t. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Nam cùm calida <lb/>&longs;it ac humida &longs;ub&longs;tantia, per multos men­<lb/>&longs;es calorem &longs;eruare pote&longs;t, atque eò longio­<lb/>re temporis &longs;patio quàm vuarum acini, quo <lb/>oliuarum &longs;ub&longs;tantia den&longs;ior e&longs;t, ac pinguior. <lb/></s> |
| <s id="id000283">Sint propo&longs;itæ proportiones a ad c & <lb/><figure id="id.015.01.031.2.jpg" xlink:href="015/01/031/2.jpg"/><lb/>b ad d, & a&longs;&longs;umo e ad c, iuxta ea quæ Eu­<lb/>clides demon&longs;trauit, ut b ad d, erit igitur </s> | |
| </p> | <s>At nullum horum metalla liquare pote&longs;t, <lb/>&longs;ed illa igne indigent. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000284"><arrow.to.target n="marg40"/><lb/>proportio a e ad c, compo&longs;ita ex proportionibus a ad c, & e ad c, <lb/>&longs;ed proportio e ad c e&longs;t, ut b ad d, igitur proportio a e ad c compo­<lb/>&longs;ita e&longs;t ex proportionibus a ad c, & b ad d.</s> | <s>Sed vt ardenti&longs;&longs;ima <lb/>di&longs;tillatio fit per ignes, ita mi&longs;tioni ac veræ <lb/>attenuationi inepta: cui fermè &longs;imilis e&longs;t, <lb/>quæ fit per cineres. </s> |
| </p> | |
| <p type="margin"> | <s>Nam &longs;i igne di&longs;tillata <lb/>fæcibus &longs;uis mi&longs;cueris, fiet totum pro mo­<lb/>lis ratione grauiùs quàm antea, tum etiam <lb/><arrow.to.target n="marg119"/><lb/>&longs;iccius. </s> |
| <s id="id000285"><margin.target id="marg40"/>E<emph type="italics"/>x generali <lb/>com.<emph.end type="italics"/> A<emph type="italics"/>nim. &longs;en <lb/>tentia.<emph.end type="italics"/></s> | |
| </p> | <s>Non igitur verè attenuat ignis, &longs;ed <lb/>natura ip&longs;a, quæ totam &longs;ub&longs;tantiam conco­<lb/>quit ac mi&longs;cet. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000286">Aliter ex b in c fiat f ex a in d, g ex c in d h coniunctum ex f g, k.</s> | <s>Vnde ob &longs;ubtilitatem omnia <lb/>in vnum conueniunt, mi&longs;túmque den&longs;ius, <lb/>fit, & tamen ex &longs;ubtili&longs;&longs;imis compo&longs;itum <lb/>partibus. </s> |
| </p> | |
| <pb pagenum="13" xlink:href="015/01/032.jpg"/> | <s>Ergo in naturali coctione, vt quæ <lb/>in liquido duri&longs;&longs;ima, etiam vim ignis obti­<lb/>neat, & mollis balnei in attenuando, partes <lb/>cra&longs;&longs;iores comminuuntur, quod ab igne im­<lb/>petrari non pote&longs;t. <lb/><arrow.to.target n="marg120"/></s></p><p type="margin"> |
| <figure id="id.015.01.032.1.jpg" xlink:href="015/01/032/1.jpg"/> | |
| <p type="main"> | <s><margin.target id="marg116"/>Subtilitatis <lb/>in &longs;ub&longs;tantia <lb/>genera.</s></p><p type="margin"> |
| <s id="id000287">Quia ergo ex c in b fit f, ex c in d h, erit f ad h, <lb/>ut b ad d, igitur ut e ad c, &longs;ed a ad c, ut g ad h igi<lb/><arrow.to.target n="marg41"/><lb/>tur a e ad c, ut k ad h, &longs;ed k ad h cómponitur ex <lb/>proportionibus a ad c, & b ad d. </s> | |
| <s id="id000288">Ex octaua ha <lb/>rum igitur proportio a c ad c compo&longs;ita e&longs;t ex <lb/>ei&longs;dem. </s> | <s><margin.target id="marg117"/>Subtilitates <lb/>ab arte, na­<lb/>tura, & igne <lb/>in quibus <lb/>differant. <lb/></s> |
| <s id="id000289">For&longs;an quis dicat hanc eandem e&longs;&longs;e <lb/>octauæ &longs;ed <expan abbr="nõ">non</expan> e&longs;t, in illa enim proportio com­<lb/>paratur ad productum, in hac ad unam ex <lb/>quantitatibus.</s> | |
| </p> | <s>Plumbum <lb/>quomodo in <lb/>puluerem <lb/>tran&longs;eat. <lb/></s> |
| <p type="margin"> | |
| <s id="id000290"><margin.target id="marg41"/>P<emph type="italics"/>er<emph.end type="italics"/> 13. P<emph type="italics"/>et.<emph.end type="italics"/></s> | <s>Ignis quo­<lb/>modo atte­<lb/>nuet.</s></p><p type="margin"> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s><margin.target id="marg118"/>Di&longs;tillatio­<lb/>nis v&longs;us & <lb/>genera.</s></p><p type="margin"> |
| <s id="id000291">Ex hoc &longs;equitur quòd: Quælibet duæ quantitates quarum ag­<lb/><arrow.to.target n="marg42"/><lb/>gregatum e&longs;t idem ad eam quantitatem, componunt eandem pro­<lb/>portionem.</s> | |
| </p> | <s><margin.target id="marg119"/>Ignis <expan abbr="nõ">non</expan> ve­<lb/>rè attenuat.</s></p><p type="margin"> |
| <p type="margin"> | |
| <s id="id000292"><margin.target id="marg42"/>C<emph type="italics"/>or<emph.end type="italics"/>^{m}.</s> | <s><margin.target id="marg120"/>Aquæ diflil­<lb/>latæ an vires <lb/>habeant.</s></p><p type="main"> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Sed ex his non leuis emergit dubitatio. <lb/></s> |
| <s id="id000293">Propo&longs;itio tertia decima.</s> | |
| </p> | <s>Nam &longs;i ignis cuncta calefacit, &longs;iccátque, <lb/>omnes aquæ, quæ di&longs;tillatione habentur, <lb/>calidæ ac &longs;iccæ e&longs;&longs;e deberent. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000294">Proportio confu&longs;a aggregati primæ & tertiæ quatuor quantita­<lb/>tum omiologarum ad <expan abbr="aggregatũ">aggregatum</expan> &longs;ecundæ & quartæ, e&longs;t uelut com<lb/>po&longs;ita ex ei&longs;dem diui&longs;a per duplam.<lb/><arrow.to.target n="marg43"/></s> | <s>Nec repugnat <lb/>&longs;ub&longs;tantia, quòd aquea &longs;it: talis enim cùm <lb/>fit ardens, & vritur, & corpora humana <lb/>egregiè excalefacit, ac &longs;iccat. </s> |
| </p> | |
| <p type="margin"> | <s>Rur&longs;us aquæ <lb/>omnes frigidæ &longs;unt ac humidæ, vincente <lb/>&longs;ub&longs;tantia. </s> |
| <s id="id000295"><margin.target id="marg43"/>C<emph type="italics"/>or<emph.end type="italics"/>^{m}.</s> | |
| </p> | <s>At neutrum &longs;emper verum e&longs;t, <lb/>imò aliquæ ex his &longs;imiliores &longs;unt his, à <lb/>quibus excipiuntur: vt ro&longs;àcea, odore, &longs;a­<lb/>pore, viribus. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000296">Sint a ad b, ut c ad d, dico, quòd erit confu&longs;a <lb/><figure id="id.015.01.032.2.jpg" xlink:href="015/01/032/2.jpg"/><arrow.to.target n="table11"/><lb/>proportio a c aggregati ad <expan abbr="aggregatũ">aggregatum</expan> b d, com<lb/>po&longs;itæ ex his proportionibus diui&longs;æ per du­<lb/>plam æqualis. </s> | <s>Vrceus aquæ plantaginis <lb/>fluentem vndequaque &longs;anguinem &longs;i&longs;tere po­<lb/>te&longs;t. </s> |
| <s id="id000297">Erit enim aggregati ex a c ad aggregatum ex b d, ue­<lb/>lut a ad b per 18 quinti Elementorum. </s> | |
| <s id="id000298">Sed proportiones a ad b, <lb/>& c ad d componunt proportionem producti a in d, & c in b per <lb/>octauam harum, ad <expan abbr="productũ">productum</expan> ex b in d, productum uerò ex a in d <lb/>e&longs;t æquale producto ex b in c per decimam &longs;extam &longs;exti Elemento­<lb/>rum, & proportio producti ex b in c ad productum ex b in d e&longs;t ue <lb/>lut c ad d, quare ut aggregati a c ad aggregatum b d, igitur propor­<lb/>tio compo&longs;ita ex a ad b, & c ad d, e&longs;t uelut confu&longs;a bis &longs;umpta. </s> | <s>Non idem facit lactucæ aqua, et&longs;i &longs;it <lb/>frigidior. </s> |
| <s id="id000299">Igi­<lb/>tur confu&longs;a e&longs;t uelut compo&longs;ita diui&longs;a per duplam per modum un­<lb/>decimæ huius.</s> | |
| </p> | <s>Quidam nuper dum memoriam <lb/>augere niteretur, meli&longs;&longs;am triduo albo vino <lb/>infundit, inde leuiter expre&longs;&longs;o vino, aquam <lb/>di&longs;tillando collegit, cuius potu memoriam <lb/>recuperare vi&longs;us e&longs;t. </s> |
| <table> | |
| <table.target id="table11"/> | <s>Sed cùm calidi e&longs;&longs;et ie­<lb/>coris, bonam valetudinem penè funditus <lb/>euertit. </s> |
| <row> | |
| <cell>a</cell> | <s>Atque hunc modum Chymi&longs;tæ vo­<lb/>cant, &longs;tellas cœlo infigere. </s></p><p type="main"> |
| <cell>c</cell> | |
| </row> | <s>Quæri igitur &longs;olet, an aquæ hæ proprias <lb/>vires retineant? </s> |
| <row> | |
| <cell>-----</cell> | <s>Diximus olim, dum de malo <lb/>medendi v&longs;u loqueremur, nullas e&longs;&longs;e vires, <lb/>quòd odore, & &longs;apore <expan abbr="de&longs;tituãtur">de&longs;tituantur</expan>. </s> |
| <cell>-----</cell> | |
| </row> | <s>Ab&longs;ynthij <lb/>enim aqua, nec <expan abbr="ab&longs;ynthiũ">ab&longs;ynthium</expan> redolet nec amara <lb/>e&longs;t: imò quod mirum e&longs;t, &longs;ubdulcis. </s> |
| <row> | |
| <cell>b</cell> | <s><expan abbr="Ard&etilde;s">Ardens</expan> ta­<lb/>men, vt ro&longs;aceam præteream, <expan abbr="fid&etilde;">fidem</expan> facit ine&longs;&longs;e <lb/>vim aquis. </s> |
| <cell>d</cell> | |
| </row> | <s>Nam &longs;i talem ob ignem e&longs;&longs;e di­<lb/>cas, qui e&longs;t quòd nulla aliarum talis &longs;it? <lb/></s> |
| <row> | |
| <cell>---</cell> | <s>Nam hæc egregiè calefacit, &longs;iccat, pene­<lb/>trat, acutum olet, ardet. </s> |
| <cell>---</cell> | |
| </row> | <s>Itaque vires aquis <lb/>iam ine&longs;&longs;e certum e&longs;t, &longs;ed nec omnibus, nec <lb/>æquas. </s> |
| </table> | |
| <p type="main"> | <s>Quæcunque enim res tenuem &longs;ub­<lb/>&longs;tantiam habent frigidæque iunctam, aquam <lb/>emittunt &longs;ibi non ab&longs;imilem, vt ro&longs;a. </s> |
| <s id="id000300">Propo&longs;itio quarta decima.</s> | |
| </p> | <s>Quæ <lb/>verò tenuem & calidam &longs;imilem &longs;ed vren­<lb/>tem emittunt, vt vinum, & metallicorum <lb/>quædam. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000301">Proportiones confu&longs;æ, & coniunctæ in tribus quantitatibus in­<lb/>uicem commutantur.</s> | <s>Quæ cra&longs;&longs;am & calidam, di&longs;&longs;imilem <lb/>& prauam, vt ab&longs;ynthium. </s> |
| </p> | |
| <figure id="id.015.01.032.3.jpg" xlink:href="015/01/032/3.jpg"/> | <s>quæ cra&longs;&longs;am ac <lb/>frigidam, di&longs;&longs;imilem, &longs;ed non prauam, vt cu­<lb/>curbitæ. </s> |
| <p type="main"> | |
| <s id="id000302">Sint tres quantitates, dico, quod proportio c </s> | <s>Iuxta hanc rationem vires aqua-<pb xlink:href="016/01/033.jpg" pagenum="384"/>rum, quæ leui excipiuntur igne facilè perdi&longs;­<lb/>ces. </s> |
| </p> | |
| <p type="main"> | <s>Nam quæ vehementi igne indigent, om­<lb/>nes &longs;iccant vehementer, plerunque etiam <lb/>excalefaciunt. </s></p><p type="main"> |
| <s id="id000303"><arrow.to.target n="marg44"/><lb/>ad a b confu&longs;a e&longs;t, conuer&longs;a coniunctæ a & b ad <lb/><arrow.to.target n="marg45"/><lb/>c. </s> | |
| <s id="id000304">Nam per dicta proportio a b ad c efficit con­<lb/>iunctam ex a b ad c: &longs;ed c ad a b conuer&longs;a e&longs;t eius, quæ e&longs;t a b ad c, & <lb/>proportio c ad a b e&longs;t confu&longs;a eius, quæ e&longs;t c ad a & b. </s> | <s><arrow.to.target n="marg121"/></s></p><p type="margin"> |
| <s id="id000305">Igitur pro­<lb/>portio confu&longs;a in tribus quantitatibus e&longs;t contraria coniunctæ in <lb/>ei&longs;dem.</s> | |
| </p> | <s><margin.target id="marg121"/>An &longs;it po&longs;&longs;i­<lb/>bile facere <lb/>aquam quæ <lb/>in multa &longs;e­<lb/>cula vitam <lb/>pror<gap/>et.</s></p><p type="main"> |
| <p type="margin"> | |
| <s id="id000306"><margin.target id="marg44"/>C<emph type="italics"/>or<emph.end type="italics"/>^{m}.</s> | |