texts/archimedes/xml/vitru_archi_01_la_1567.xml - Colored diff

Main History Search Repository tree

Return to vitru_archi_01_la_1567.xml CVS log

Up to [CVSROOT] / texts / archimedes / xml

Colored diff for /texts/archimedes/xml/Attic/vitru_archi_01_la_1567.xml between version 1.3 and 1.11

version 1.3, 2003/02/28 10:27:31

version 1.11, 2003/07/19 21:30:37

Line 13

</info>

<text>

<body>

<chap>

<s>LIBER PRIMUS</s>

<s>LIBER PRIMUS</s>

<s>

Cum divina tua mens et numen, imperator Caesar, imperio potiretur orbis terrarum invictaque virtute cunctis

hostibus stratis triumpho victoriaque tua cives gloriarentur

et gentes omnes subactae tuum spectarent nutum populusque Romanus et senatus liberatus timore amplissimis tuis

Line 27

Line 34

tantis occupationibus, de architectura scripta et magnis

cogitationibus explicata edere, metuens, ne non apto tempore interpellans subirem tui animi offensionem.

</s></subchap2>

Cum vero attenderem te non solum de vita communi omnium curam

publicaeque rei constitutione habere sed etiam de opportunitate publicorum aedificiorum, ut civitas per te non

solum provinciis esset aucta, verum etiam ut maiestas

Line 37

Line 46

eum dedicavisset et imperium parentis in tuam potestatem

transtulisset, idem studium meum in eius memoria permanens in te contulit favorem.

</s>

<s>

Itaque cum M. </s><s>Aurelio et P. </s><s>Minidio et Gn. </s><s>Cornelio ad apparationem ballistarum

et scorpionum reliquorumque tormentorum refectionem

Line 44

Line 55

mihi tribuisti recognitionem, per sororis commendationem servasti.

</s>

</subchap2>

<s>

Cum ergo eo beneficio essem obligatus, ut ad

exitum vitae non haberem inopiae timorem, haec tibi

scribere coepi, quod animadverti multa te aedificavisse

Line 56

Line 69

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Architecti est scientia pluribus disciplinis et variis

eruditionibus ornata, cuius iudicio probantur omnia quae

ab ceteris artibus perficiuntur opera. </s><s>ea nascitur ex fabrica et ratiocinatione. </s><s>fabrica est continuata ac trita

usus meditatio, quae manibus perficit[ur] e materia cuiuscumque generis opus [est] ad propositum deformationis. </s><s>ratiocinatio autem est, quae res fabricatas sollertiae ac

rationis pro demonstrare atque explicare potest.

</s></subchap2>

<s>

Itaque architecti, qui sine litteris contenderant, ut manibus

essent exercitati, non potuerunt efficere, ut haberent pro

laboribus auctoritatem; qui autem ratiocinationibus et

Line 71

Line 88

videntur. </s><s>at qui utrumque perdidicerunt, uti omnibus

armis ornati citius cum auctoritate, quod fuit propositum, sunt adsecuti.

</s></subchap2>

Cum in omnibus enim rebus, tum maxime etiam in architectura haec duo insunt: quod significatur

et quod significat. </s><s>significatur proposita res, de qua dicitur; hanc autem significat demonstratio rationibus doctrinarum explicata. </s><s>quare videtur utraque parte exercitatus esse debere, qui se architectum profiteatur. </s><s>itaque eum

etiam ingeniosum oportet esse et ad disciplinam docilem;

Line 79

Line 98

ingenio perfectum artificem potest efficere. </s><s>et ut litteratus sit, peritus graphidos, eruditus geometria, historias

complures noverit, philosophos diligenter audierit, musicam scierit, medicinae non sit ignarus, responsa iurisconsultorum noverit, astrologiam caelique rationes cognitas habeat.

</s></subchap2>

<s>

Quae cur ita sint, haec sunt causae. </s><s>litteras architectum

scire oportet, uti commentariis memoriam firmiorem efficere possit. </s><s>deinde graphidis scientiam habere, quo facilius

exemplaribus pictis quam velit operis speciem deformare

Line 90

Line 111

certis regionibus caeli lumina recte ducuntur. </s><s>per arithmeticen vero sumptus aedificiorum consummantur, mensurarum rationes explicantur, difficilesque symmetriarum

quaestiones geometricis rationibus et methodis inveniuntur.

</s></subchap2>

<s>

Historias autem plures novisse oportet, quod multa ornamenta saepe in operibus architecti designant, de quibus

argumenti rationem, cur fecerint, quaerentibus reddere

debent. </s><s>quemadmodum si quis statuas marmoreas muliebres stolatas, quae caryatides dicuntur, pro columnis in

Line 103

Line 126

tunc architecti fuerunt aedificiis publicis designaverunt

earum imagines oneri ferendo conlocatas, ut etiam posteris [nota] poena peccati Caryatium memoriae traderetur.

</s></subchap2>

<s>

Non minus Lacones, Pausania Agesilae filio duce, Plataico

proelio pauca manu infinitum numerum exercitus Persarum cum superavissent, acto cum gloria triumpho spoliorum et praedae, porticum Persicam ex manubiis, laudis

et virtutis civium indicem, victoriae posteris pro tropaeo constituerunt. </s><s>ibique captivorum simulacra barbarico vestis ornatu, superbia meritis contumeliis punita,

Line 113

Line 138

sustinentes epistylia et ornamenta eorum conlocaverunt,

et ita ex eo argumento varietates egregias auxerunt operibus. </s><s>item sunt aliae eiusdem generis historiae, quarum notitiam architectos tenere oporteat.

</s></subchap2>

<s>

Philosophia vero perficit architectum animo magno et uti non sit adrogans,

sed potius facilis, aequus et fidelis, sine avaritia, quod est

maximum; nullum enim opus vere sine fide et castitate

Line 127

Line 154

Ctesibii aut Archimedis et ceterorum, qui eiusdem generis

praecepta conscripserunt, leget, sentire non poterit, nisi his rebus a philosophis erit institutus.

</s></subchap2>

Musicen autem sciat oportet, uti canonicam rationem et mathematicam notam

habeat, praeterea ballistarum, catapultarum, scorpionum

temperaturas possit recte facere. </s><s>in capitulis enim dextra

Line 136

Line 165

tentiones includuntur, cum extenduntur, aequaliter et

pariter utraque plagam mittere debent; quodsi non homotona fuerint, inpedient directam telorum missionem.

</s></subchap2>

<s>

Item theatris vasa aerea, quae in cellis sub gradibus mathematica ratione conlocantur sonitûm ex discrimine, quae

Graeci <foreign lang="greek">h)xei=a</foreign> appellant, ad symphonias musicas sive concentus componuntur divisa in circinatione diatessaron et diapente et <diapason ad> disdiapason, uti vox scaenici,

sonitu conveniens in dispositionibus tactu cum offenderit,

Line 144

Line 175

perveniat aures. </s><s>hydraulicas quoque machinas et cetera,

quae sunt similia his organis, sine musicis rationibus efficere nemo poterit.

</s></subchap2>

<s>

Disciplinam vero medicinae novisse oportet propter inclinationem caeli, quae Graeci <foreign lang="greek">kli/mata</foreign>

dicunt, et aeris et locorum, qui sunt salubres aut pestilentes, aquarumque usus; sine his enim rationibus nulla

salubris habitatio fieri potest. </s><s>iura quoque nota habeat

Line 156

Line 189

caeli ratio, aequinoctium, solstitium, astrorum cursus;

quorum notitiam si quis non habuerit, horologiorum rationem omnino scire non poterit.

</s></subchap2>

<s>

Cum ergo tanta haec disciplina sit, condecorata et abundans eruditionibus variis ac pluribus, non puto posse <se>

iuste repente profiteri architectos, nisi qui ab aetate

puerili his gradibus disciplinarum scandendo scientia plerarumque litterarum et artium nutriti pervenerint ad summum templum architecturae.

</s></subchap2>

<s>

At fortasse mirum videbitur inperitis, hominis posse naturam tantum numerum doctrinarum perdiscere et memoria continere. </s><s>cum autem animadverterint omnes disciplinas inter se coniunctionem

rerum et communicationem habere, fieri posse faciliter

credent; encyclios enim disciplina uti corpus unum ex his

Line 170

Line 207

nobiliter est architectatus, ait in suis commentariis architectum omnibus artibus et doctrinis plus oportere posse

facere, quam qui singulas res suis industriis et exercitationibus ad summam claritatem perduxerunt. </s><s>id autem re non expeditur.

</s></subchap2>

Non enim debet nec potest esse architectus grammaticus, uti fuerat Aristarchus, sed non agrammatus,

nec musicus ut Aristoxenus, sed non amusos, nec pictor

ut Apelles, sed graphidos non inperitus, nec plastes quemadmodum Myron seu Polyclitus, sed rationis plasticae

Line 178

Line 217

aniatrologetus, nec in ceteris doctrinis singulariter excellens, sed in îs non inperitus. </s><s>non enim in tantis rerum

varietatibus elegantias singulares quisquam consequi potest, quod earum ratiocinationes cognoscere et percipere vix cadit in potestatem.

</s></subchap2>

<s>

Nec tamen non tantum architecti non possunt in omnibus rebus habere summum effectum,

sed etiam ipsi, qui privatim proprietates tenent artium,

non efficiunt, ut habeant omnes summum laudis principatum. </s><s>ergo si in singulis doctrinis singuli artifices neque

Line 186

Line 227

facere, ne quid ex his indigeat, sed etiam ut omnes artifices

superet, qui singulis doctrinis adsiduitatem cum industria summa praestiterunt?

</s></subchap2>

<s>

Igitur in hac re Pytheos errasse videtur, quod non animadvertit ex duabus rebus singulas

artes esse compositas, ex opere et eius ratiocinatione, ex

his autem unum proprium esse eorum, qui singulis rebus

Line 197

Line 240

accedet musicus, sed id opus proprium erit medici; item

in organo non medicus sed musicus modulabitur, ut aures suavem cantionibus recipiant iucunditatem.

</s></subchap2>

<s>

Similiter cum astrologis et musicis est disputatio communis de sympathia

stellarum et symphoniarum in quadratis et trigonis diatessaron et diapente, a geometris [divisus] qui graece

<foreign lang="greek">lo/gos o)ptiko/s</foreign> appellatur; ceterisque omnibus doctrinis

Line 206

Line 251

rationes earum mediocriter habet notas, eas quae necessariae

sunt ad architecturam, uti, si quid de his rebus et artibus iudicare et probare opus fuerit, ne deficiatur.

</s></subchap2>

<s>

Quibus vero natura tantum tribuit sollertiae, acuminis, memoriae, ut

possint geometriam, astrologiam, musicen ceterasque disciplinas penitus habere notas, praetereunt officia architectorum et efficiuntur mathematici. </s><s>itaque faciliter contra

eas disciplinas disputare possunt, quod pluribus telis disciplinarum sunt armati. </s><s>hi autem inveniuntur raro, ut

Line 214

Line 261

Archimedes et Scopinas ab Syracusis, qui multas res <mechanicas,> organicas, gnomonicas numero naturalibusque

rationibus inventas atque explicatas posteris reliquerunt.

</s></subchap2>

Cum ergo talia ingenia ab naturali sollertia non passim

cunctis gentibus sed paucis viris habere concedatur, officium vero architecti omnibus eruditionibus debeat esse

exercitatum, et ratio propter amplitudinem rei permittat

Line 229

Line 278

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Architectura autem constat ex ordinatione, quae graece

<foreign lang="greek">ta/cis</foreign> dicitur, et ex dispositione, hanc autem Graeci <foreign lang="greek">dia/qesin</foreign> vocitant, et eurythmia et symmetria et decore et

distributione, quae graece <foreign lang="greek">oi)konomi/a</foreign> dicitur.

</s></subchap2>

<s>

Ordinatio est [modica] membrorum operis [commoditas]

separatim universeque proportionis ad symmetriam comparatio. </s><s>haec componitur ex quantitate, quae graece

<foreign lang="greek">poso/ths</foreign> dicitur. </s><s>quantitas autem est modulorum ex ipsius

operis e singulisque membrorum partibus sumptio universi operis conveniens effectui.

</s>

<s>

Dispositio autem est rerum apta conlocatio elegansque

compositionibus effectus operis cum qualitate. </s><s>species dispositionis, quae graece dicuntur <foreign lang="greek">i)de/ai</foreign>, sunt hae: ichnographia, orthographia, scaenographia. </s><s>ichnographia est

Line 253

Line 308

explicatio ratioque novae rei vigore mobili reperta. </s><s>hae

sunt terminationes dispositionum.

</s></subchap2>

<s>

Eurythmia est venusta species commodusque in compositionibus membrorum aspectus. </s><s>haec efficitur, cum membra operis convenientis sunt altitudinis ad latitudinem, latitudinis ad longitudinem, et ad summam omnia respondent

suae symmetriae.

</s></subchap2>

Item symmetria est ex ipsius operis membris conveniens

consensus ex partibusque separatis ad universae figurae

speciem ratae partis responsus. </s><s>uti in hominis corpore e

Line 266

Line 325

interscalmio, quae <foreign lang="greek">dia/phgma</foreign> dicitur, item ceterorum operum

e membris invenitur symmetriarum ratiocinatio.

</s></subchap2>

<s>

Decor autem est emendatus operis aspectus probatis

rebus compositi cum auctoritate. </s><s>is perficitur statione,

quod graece <foreign lang="greek">qematismw=|</foreign> dicitur, seu consuetudine aut

Line 282

Line 343

mediocritatis, quod et ab severo more doricorum et ab

teneritate corinthiorum temperabitur earum institutio proprietatis.

</s></subchap2>

<s>

Ad consuetudinem autem decor sic exprimitur,

cum aedificiis interioribus magnificis item vestibula convenientia et elegantia erunt facta. </s><s>si enim interiora prospectus habuerint elegantes, aditus autem humiles et inhonestos, non erunt cum decore. </s><s>item si doricis epistyliis in

coronis denticuli sculpentur aut in pulvinatis columnis ex

ionicis epistyliis [capitulis] exprimentur triglyphi, translatis

ex alia ratione proprietatibus in aliud genus operis offendetur aspectus aliis ante ordinis consuetudinibus institutus.

</s></subchap2>

<s>

Naturalis autem decor sic erit, si primum omnibus templis

saluberrimae regiones aquarumque fontes in îs locis idonei

eligentur, in quibus fana constituantur, deinde maxime

Line 301

Line 366

lumina capiuntur, balneis et hibernaculis ab occidente hiberno, pinacothecis et quibus certis luminibus opus est

partibus, a septentrione, quod ea caeli regio neque exclaratur neque obscuratur solis cursu sed est certa inmutabilis die perpetuo.

</s></subchap2>

<s>

Distributio autem est copiarum locique commoda dispensatio parcaque in operibus sumptus ratione temperatio. </s><s>haec ita observabitur, si primum architectus ea non quaeret, quae non poterunt inveniri aut parari nisi magno. </s><s>namque non omnibus locis harenae fossiciae nec caementorum nec abietis nec sappinorum nec marmoris copia est,

sed aliud alio loco nascitur, quorum comportationes difficiles sunt et sumptuosae. </s><s>utendum autem est, ubi non est

harena fossicia, fluviatica aut marina lota; inopiae quoque

abietis aut sappinorum vitabuntur utendo cupresso, populo, ulmo, pinu; reliquaque his similiter erunt explicanda.

</s></subchap2>

Alter gradus erit distributionis, cum ad usum patrum familiarum

et ad pecuniae copiam aut ad eloquentiae dignitatem aedificia apte disponentur. </s><s>namque aliter urbanas domos oportere constitui videtur, aliter quibus ex possessionibus rusticis influunt fructus; non item feneratoribus, aliter beatis

et delicatis; potentibus vero, quorum cogitationibus respublica gubernatur, ad usum conlocabuntur; et omnino

Line 315

Line 384

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Partes ipsius architecturae sunt tres: aedificatio, gnomonice, machinatio. </s><s>aedificatio autem divisa est bipertito,

e quibus una est moenium et communium operum in publicis locis conlocatio, altera est privatorum aedificiorum

explicatio. </s><s>publicorum autem distributiones sunt tres, e

Line 325

Line 396

usum publicum dispositio, uti portus, fora, porticus,

balinea, theatra, ambulationes ceteraque, quae isdem rationibus in publicis locis designantur.

</s></subchap2>

<s>

Haec autem ita fieri debent, ut habeatur ratio firmitatis, utilitatis, venustatis. </s><s>firmitatis erit habita ratio, cum

fuerit fundamentorum ad solidum depressio, quaque e materia, copiarum sine avaritia diligens electio; utilitatis

autem, <cum fuerit> emendata et sine inpeditione usus locorum dispositio et ad regiones sui cuiusque generis apta

Line 335

Line 408

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

In ipsis vero moenibus ea erunt principia. </s><s>primum electio loci saluberrimi. </s><s>is autem erit excelsus et non nebulosus, non pruinosus regionesque caeli spectans neque

aestuosas neque frigidas sed temperatas, deinde si vitabitur palustris vicinitas. </s><s>cum enim aurae matutinae cum

sole oriente ad oppidum pervenient et his ortae nebulae

Line 347

Line 422

exoriente calescit, meridie ardet; item quod spectat ad

occidentem, sole exorto tepescit, meridie calet, vespere fervet.

</s></subchap2>

<s>

Igitur mutationibus caloris et refrigerationis corpora, quae in his locis sunt, vitiantur. </s><s>hoc autem licet

animadvertere etiam ex îs, quae non sunt animalia. </s><s>in

cellis enim vinariis tectis lumina nemo capit a meridie

Line 356

Line 433

spectant, bonitatem cito mutant, obsoniaque et poma, quae

non in ea parte caeli ponuntur, quae est aversa a solis cursu, non diu servantur.

</s></subchap2>

Nam semper calor cum excoquit e rebus firmitatem et vaporibus fervidis eripit exsugendo

naturales virtutes, dissolvit eas et fervore mollescentes

efficit inbecillas. </s><s>ut etiam in ferro animadvertimus, quod,

quamvis natura sit durum, in fornacibus ab ignis vapore

percalefactum ita mollescit, uti in omne genus formae faciliter fabricetur; et idem, cum molle et candens refrigeretur tinctum frigida, redurescit et restituitur in antiquam proprietatem.

</s></subchap2>

<s>

Licet etiam considerare haec ita esse ex eo, quod aestate non solum in pestilentibus locis sed etiam

in salubribus omnia corpora calore fiant inbecilla, et per

hiemem etiam quae pestilentissimae sint regiones efficiantur salubres, ideo quod a refrigerationibus solidantur. </s><s>non minus etiam quae ab frigidis regionibus corpora traducuntur in calidas, non possunt durare sed dissolvuntur;

quae autem ex calidis locis sub septentrionum regiones

frigidas, non modo non laborant inmutatione loci valetudinibus sed etiam confirmantur.

</s></subchap2>

<s>

Quare cavendum esse videtur in moenibus conlocandis ab îs regionibus, quae

caloribus flatus ad corpora hominum possunt spargere. </s><s>namque <e> principiis, quae Graeci <foreign lang="greek">stoixei=a</foreign> appellant, ut

omnia, corpora sunt composita, id est e calore et umore,

terreno et aere, et ita mixtionibus naturali temperatura

figurantur omnium animalium in mundo generatim qualitates.

</s></subchap2>

<s>

Ergo in quibus<vis> corporibus cum exsuperat e

principiis calor, tunc interficit dissolvitque cetera fervore. </s><s>haec autem vitia efficit fervidum ab certis partibus caelum, cum insidit in apertas venas plus quam patitur e

mixtionibus naturali temperatura corpus. </s><s>item si umor

Line 385

Line 470

principia liquido corrupta diluuntur, et dissolvuntur compositionibus virtutes. </s><s>item haec e refrigerationibus umoris ventorum et aurarum infunduntur vitia corporibus. </s><s>non minus aeris etiamque terreni in corpore naturalis compositio augendo aut minuendo infirmat cetera, principia

terrena cibi plenitate, aer gravitate caeli.

</s></subchap2>

<s>

Sed si qui voluerit diligentius haec sensu percipere,

animadvertat attendatque naturas avium et piscium et

terrestrium animalium, et ita considerabit discrimina temperaturae. </s><s>aliam enim mixtionem habet genus avium, aliam

Line 400

Line 487

terrestria, quod e principiis ab aere caloreque sunt temperata minusque habent terreni plurimumque umoris, quod

abundant umidae partes, non diu possunt in aqua vitam tueri.

</s></subchap2>

Ergo si haec ita videntur, quemadmodum proposuimus, et e principiis animalium corpora composita sensu

percipimus et e superationibus aut defectionibus ea laborare dissolvique iudicamus, non dubitamus, quin diligentius quaeri oporteat, uti temperatissimas caeli regiones

eligamus, cum quaerenda fuerit in moenium conlocationibus salubritas.

</s></subchap2>

<s>

Itaque etiam atque etiam veterem revocandam censeo rationem. </s><s>maiores enim pecoribus immolatis, quae pascebantur in îs locis, quibus aut oppida aut

castra stativa constituebantur, inspiciebant iocinera, et si

erant livida et vitiosa primo, alia immolabant dubitantes,

Line 416

Line 507

humanis corporibus pestilentem futuram nascentem in his

locis aquae cibique copiam, et ita transmigrabant et mutabant regiones quaerentes omnibus rebus salubritatem.

</s></subchap2>

<s>

Hoc autem fieri, uti pabulo ciboque salubres proprietates terrae videantur, licet animadvertere et cognoscere ex agris

Cretensium, qui sunt circa Pothereum flumen, quod est

Cretae inter duas civitates Gnoson et Gortynam. </s><s>dextra

Line 429

Line 522

medicamento, quod etiam Cretenses <foreign lang="greek">a)/splhnon</foreign> vocitant. </s><s>ex eo licet scire cibo atque aqua proprietates locorum

naturaliter pestilentes aut salubres esse.

</s></subchap2>

<s>

Item si in paludibus moenia constituta erunt, quae paludes secundum mare fuerint, spectabuntque ad septentrionem aut inter septentrionem et orientem, eaeque

paludes excelsiores fuerint quam litus marinum, ratione

videbuntur esse constituta. </s><s>fossis enim ductis fit aquae

Line 439

Line 534

inconsueta salsitudine necantur. </s><s>exemplar autem huius rei

Gallicae paludes possunt esse, quae circum<cingunt> Altinum, Ravennam, Aquileiam, aliaque quae in eiusmodi locis municipia sunt proxima paludibus, quod his rationibus habent incredibilem salubritatem.

</s></subchap2>

<s>

Quibus autem insidentes sunt paludes et non habent exitus profluentes neque

per flumina neque per fossas, uti Pomptinae, stando putescunt et umores graves et pestilentes in îs locis emittunt.

</s>

<s>

Item in Apulia oppidum Salpia vetus, quod Diomedes ab Troia rediens constituit sive, quemadmodum

nonnulli scripserunt, Elpias Rhodius, in eiusmodi locis fuerat conlocatum, ex quo incolae quotannis aegrotando laborantes aliquando pervenerunt ad M. </s><s>Hostilium ab eoque

publice petentes impetraverunt, ut is idoneum locum ad

Line 455

Line 554

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Cum ergo his rationibus [erit] salubritatis [moenium

conlocandorum explicatio] regiones[que] electae fuerint

fructibus ad alendam civitatem copiosae, et viarum

Line 465

Line 566

facienda, uti fodiantur, si queat inveniri, ad solidum et in

solido, quantum ex amplitudine operis pro ratione videatur, crassitudine ampliore quam parietum, qui supra terram sunt futuri, et ea impleantur quam solidissima structura.

</s></subchap2>

<s>

Item turres sunt proiciendae in exteriorem partem,

uti, cum ad murum hostis impetu velit adpropinquare, a

turribus dextra ac sinistra lateribus apertis telis vulnerentur. </s><s>curandumque maxime videtur, ut non facilis aditus sit ad

Line 477

Line 580

uti hostis ex pluribus locis conspiciatur. </s><s>in quibus enim

anguli procurrunt, difficiliter defenditur, quod angulus magis hostem tuetur quam civem.

</s></subchap2>

<s>

Crassitudinem autem muri ita faciendam censeo, uti armati homines supra obviam

venientes alius alium sine inpeditione praeterire possint,

dum in crassitudine perpetuae taleae oleagineae ustilatae

Line 489

Line 594

in substructionibus quique parietes murali crassitudine

erunt faciundi, hac ratione religati non cito vitiabuntur.

</s></subchap2>

<s>

Intervalla autem turrium ita sunt facienda, ut ne longius

sit alia ab alia sagittae missionis, uti, si qua oppugnetur,

tum a turribus, quae erunt dextra sinistra, scorpionibus

Line 500

Line 607

repugnabunt rescindent et, si celeriter administraverint,

non patientur reliquas partes turrium murique hostem penetrare, nisi se voluerit praecipitare.

</s></subchap2>

Turres itaque rotundae aut polygonoe sunt faciendae; quadratas enim

machinae celerius dissipant, quod angulos arietes tundendo

frangunt, in rotundationibus autem uti cuneos ad centrum

adigendo laedere non possunt. </s><s>item munitiones muri turriumque aggeribus coniunctae maxime sunt tutiores, quod

neque arietes neque suffossiones neque machinae ceterae eis valent nocere.

</s></subchap2>

<s>

Sed non in omnibus locis est aggeris ratio facienda, nisi quibus extra murum ex alto loco

plano pede accessus fuerit ad moenia oppugnanda. </s><s>itaque in eiusmodi locis primum fossae sunt faciendae latitudinibus et altitudinibus quam amplissimis, deinde fundamentum muri deprimendum est infra alveum fossae

et id extruendum est ea crassitudine, ut opus terrenum facile sustineatur.

</s></subchap2>

<s>

Item interiore parte substructionis

fundamentum distans ab exteriore introrsus amplo spatio,

ita uti cohortes possint quemadmodum in acie instructae

Line 523

Line 636

factum, tunc ita oneris terreni magnitudo distributa in

parvas partes neque universa pondere premens <non> poterit ulla ratione extrudere muri substructiones.

</s></subchap2>

<s>

De ipso autem muro, e qua materia struatur aut perficiatur, ideo

non est praefiniendum, quod in omnibus locis, quas optamus copias, eas non possumus habere. </s><s>sed ubi sunt saxa

quadrata sive silex seu caementum aut coctus later sive

Line 534

Line 649

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Moenibus circumdatis sequuntur intra murum arearum

divisiones platearumque et angiportûm ad caeli regionem

directiones. </s><s>dirigentur haec autem recte, si exclusi erunt

Line 546

Line 663

septentrio, restituuntur in salubritatem, sed in angiportis

et plateis non possunt consistere propter vehementiam frigoris.

</s></subchap2>

Ventus autem est aeris fluens unda cum certa

motus redundantia. </s><s>nascitur, cum fervor offendit umorem

et impetus spiritus factionis exprimit vim flatus. </s><s>id autem

Line 557

Line 676

habent ullum spiritum, simul autem ut fervere coeperint, efficiunt ad ignem vehementem flatum. </s><s>ita scire et iudicare licet

e parvo brevissimoque spectaculo de magnis et inmanibus caeli ventorumque naturae rationibus.

</s></subchap2>

<s>

<Venti autem si ex habitationibus> exclusi fuerint, non solum efficient

corporibus valentibus locum salubrem, sed etiam si qui

morbi ex aliis vitiis forte nascentur, qui in ceteris <minus> salubribus locis habent curationes medicinae contrariae, in his propter exclusiones ventorum temperatura

Line 570

Line 691

ubi> ventorum agitationibus extenuatur, a vitiosis corporibus detrahit sucum et efficit ea exiliora. </s><s>contra vero lenis et

crassus aer, qui perflatus non habet neque crebras redundantias, propter inmotam stabilitatem adiciendo ad membra eorum alit eos et reficit, qui in his sunt inpliciti morbis.

</s></subchap2>

<s>

Nonnullis placuit esse ventos quattuor: ab oriente aequinoctiali solanum, a meridie austrum, ab occidente aequinoctiali favonium, ab septentrionali septentrionem. </s><s>sed

qui diligentius perquisierunt, tradiderunt eos esse octo,

maxime quidem Andronicus Cyrrestes, qui etiam exemplum conlocavit Athenis turrem marmoream octagonon

Line 580

Line 703

porrigentem, et ita est machinatus, uti vento circumageretur

et semper contra flatum consisteret supraque imaginem flantis venti indicem virgam teneret.

</s></subchap2>

<s>

Itaque sunt conlocati inter solanum et austrum ab oriente hiberno

eurus, inter austrum et favonium ab occidente hiberno

africus, inter favonium et septentrionem caurus, quem

Line 589

Line 714

numerus et nomina et partes, unde flatus certi ventorum

spirent. </s><s>quod cum ita exploratum habeatur, ut inveniantur regiones et ortus eorum, sic erit ratiocinandum.

</s></subchap2>

<s>

Conlocetur ad libellam marmoreum amusium mediis moenibus,

aut locus ita expoliatur ad regulam et libellam, ut amusium non desideretur, supraque eius loci centrum medium

conlocetur aeneus gnomon, [indagator umbrae] qui graece

Line 598

Line 725

deinde circino diducto ad punctum, quod est gnomonis

umbrae longitudinis signum, ex eoque a centro circumagenda linea rotundationis. </s><s>itemque observanda postmeridiana istius gnomonis crescens umbra, et cum tetigerit circinationis lineam et fecerit parem antemeridianae umbrae postmeridianam, signanda puncto.

</s></subchap2>

Ex his duobus signis circino decusatim describendum, et per decusationem et medium centrum linea perducenda ad extremum,

ut habeatur meridiana et septentrionalis regio. </s><s>tum postea

sumenda est sexta decima pars circinationis lineae totius

Line 610

Line 739

aequales divisiones octo ventorum designatae sint in descriptione. </s><s>tum per angulos inter duas ventorum regiones

et platearum et angiportorum videntur deberi dirigi descriptiones.

</s></subchap2>

<s>

His enim rationibus et ea divisione exclusa erit ex habitationibus et vicis ventorum vis molesta. </s><s>cum enim plateae contra directos ventos erunt conformatae, ex aperto

caeli spatio impetus ac flatus frequens conclusus in faucibus angiportorum vehementioribus viribus pervagabitur. </s><s>quas ob res convertendae sunt ab regionibus ventorum

directiones vicorum, uti advenientes ad angulos insularum

frangantur repulsique dissipentur.

</s></subchap2>

<s>

Fortasse mirabuntur î, qui multa ventorum nomina

noverunt, quod a nobis expositi sunt tantum octo esse

venti. </s><s>si autem animadverterint orbis terrae circumitionem

Line 625

Line 758

trecenties et decies quinquies centena milia, huius autem

octava pars, quam ventus tenere videtur, est triciens nongenta triginta septem milia et passus quingenti, non debebunt mirari, si in tam magno spatio unus ventus vagando inclinationibus et recessionibus varietates mutatione flatus faciat.

</s></subchap2>

<s>

Itaque dextra et sinistra austrum leuconotus et

altanus flare solet, <circa> africum libonotus et subvesperus, circa favonium argestes et certis temporibus etesiae,

ad latera cauri circius et corus, circa septentrionem thracias

Line 633

Line 768

circa solanum carbas et certo tempore ornithiae, euri vero

medias partes tenentis in extremis euricircias et volturnus. </s><s>sunt autem et alia plura nomina flatusque ventorum e locis aut fluminibus aut montium procellis tracta.

</s></subchap2>

<s>

Praeterea aurae matutinae, qua sol, cum emergit, de subterranea

parte versando pulsat aeris umorem et [impetu] scandendo

praeurens exprimit aurarum antelucano impetu flatus. </s><s>qui

Line 643

Line 780

terrae colligere. </s><s>quae sive est certa sive non vera, non

potest nostra scriptura non veras habere terminationes regionum, unde spiritus ventorum oriuntur.

</s></subchap2>

Ergo si ita est, tantum erit, uti non certam mensurae rationem sed

aut maiores impetus aut minores habeant singuli venti.

</s>

<s>

Quoniam haec a nobis sunt breviter exposita, ut facilius intellegatur, visum est mihi in extremo volumine

formas sive, uti Graeci dicunt, <foreign lang="greek">sxh/mata</foreign> duo explicare, unum

Line 661

Line 802

deinde per decusationem et centrum, ubi est <emph type="smallcaps"/>A<emph.end/>, perducatur

linea ad extremum, in qua linea erunt litterae <emph type="smallcaps"/>E<emph.end/> et <emph type="smallcaps"/>F<emph.end/>. haec linea erit index meridianae et septentrionalis regionis.

</s></subchap2>

<s>

Tunc circino totius rotundationis sumenda est pars <emph type="smallcaps"/>XVI<emph.end/>, circinique centrum ponendum est in meridiana linea, qua tangit rotundationem, ubi est littera <emph type="smallcaps"/>E<emph.end/>, et signandum dextra

sinistra, ubi erunt litterae <emph type="smallcaps"/>G H<emph.end/>. item in septentrionali parte

centrum circini ponendum in rotundationis et septentrionali

Line 684

Line 827

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Divisis angiportis et plateis constitutis arearum electio

ad opportunitatem et usum communem civitatis est explicanda aedibus sacris, foro reliquisque locis communibus. </s><s>et si erunt moenia secundum mare, area, ubi forum constituatur, eligenda proxime portum, sin autem mediterraneo,

in oppido medio. </s><s>aedibus vero sacris, quorum deorum

Line 697

Line 842

circum; Marti extra urbem sed ad campum; itemque Veneri

ad portum. </s>

<s>

Id autem etiam Etruscis haruspicibus disciplinarum scripturis ita est dedicatum, extra murum Veneris,

Volcani, Martis fana ideo conlocari, uti non insuescat in

Line 706

Line 853

vero divinitas cum sit extra moenia dedicata, non erit

inter cives armigera dissensio, sed ab hostibus ea defensa belli periculo conservabit.

</s></subchap2>

Item Cereri extra urbem loco, quo <non quolibet> nomine semper homines nisi per sacrificium necesse habeant adire; cum religione, caste sanctisque moribus is locus debet tueri. </s><s>ceterisque diis ad

sacrificiorum rationes aptae templis areae sunt distribuendae.

</s>

<s>

De ipsis autem aedibus sacris faciundis et de earum

symmetriis in tertio et quarto volumine reddam rationes,

Line 723

Line 874

</chap>

<chap>

<s>LIBER SECUNDUS</s>

<s>

Dinocrates architectus cogitationibus et sollertia fretus,

cum Alexander rerum potiretur, profectus est e Macedonia

ad exercitum regiae cupidus commendationis. </s><s>is e patria

Line 736

Line 891

existimans ludi ab se petît praesidium. </s><s>fuerat enim amplissima statura, facie grata, forma dignitateque summa. </s><s>his igitur naturae muneribus confisus vestimenta posuit

in hospitio et oleo corpus perunxit caputque coronavit populea fronde, laevum umerum pelle leonina texit, dextraque clavam tenens incessit contra tribunal regis ius dicentis.

</s></subchap2>

<s>

Novitas populum cum avertisset, conspexit eum Alexander. </s><s>admirans ei iussit locum dari, ut accederet,

interrogavitque, quis esset. </s><s>at ille: 'Dinocrates', inquit,

'architectus Macedo, qui ad te cogitationes et formas adfero dignas tuae claritati. </s><s>namque Athon montem formavi in statuae virilis figuram, cuius manu laeva designavi

civitatis amplissimae moenia, dextera pateram, quae exciperet omnium fluminum, quae sunt in eo monte, aquam, ut inde in mare profunderetur'.

</s></subchap2>

Delectatus Alexander ratione formae statim quaesiit, si essent agri circa, qui

possent frumentaria ratione eam civitatem tueri. </s><s>cum invenisset non posse nisi transmarinis subvectionibus: 'Dinocrates', inquit, 'attendo egregiam formae compositionem et ea delector, sed animadverto, si qui deduxerit eo loci

coloniam, fore ut iudicium eius vituperetur. </s><s>ut enim natus infans sine nutricis lacte non potest ali neque ad vitae

crescentis gradus perduci, sic civitas sine agris et eorum fructibus in moenibus affluentibus non potest crescere nec

sine abundantia cibi frequentiam habere populumque sine copia tueri. </s><s>itaque quemadmodum formationem puto probandam, sic iudico locum inprobandum; teque volo esse mecum, quod tua opera sum usurus'.

</s></subchap2>

<s>

Ex eo Dinocrates ab rege non discessit et in Aegyptum est eum persecutus. </s><s>ibi Alexander cum animadvertisset portum naturaliter

tutum, emporium egregium, campos circa totam Aegyptum

frumentarios, inmanis fluminis Nili magnas utilitates, iussit

Line 760

Line 921

per auxilia scientiae scriptaque, ut spero, perveniam ad

commendationem.

</s></subchap2>

<s>

Cum autem <quae> primo volumine de officio architecturae terminationibusque artis perscripsi, item de moenibus et intra moenia arearum divisionibus, insequatur ordo de aedibus sacris et publicis aedificiis itemque privatis,

quibus proportionibus et symmetriis debeant esse, uti explicentur, non putavi ante ponendum, nisi prius de materiae

copiis, e quibus conlatis aedificia structuris et materiationibus perficiuntur, quas habeant in usu virtutes, exposuissem, quibusque rerum natura e principiis essent temperatae, dixissem. </s><s>sed antequam naturales res incipiam

Line 772

Line 935

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Homines vetere more ut ferae in silvis et speluncis et

nemoribus nascebantur ciboque agresti vescendo vitam exigebant. </s><s>interea quodam in loco ab tempestatibus et ventis

densae crebritatibus arbores agitatae et inter se terentes

Line 784

Line 949

obtigerant, constituerunt, deinde significando res saepius in

usu ex eventu fari fortuito coeperunt et ita sermones inter se procreaverunt.

</s></subchap2>

<s>

Ergo cum propter ignis inventionem conventus initio apud homines et concilium et convictus esset

natus, et in unum locum plures convenirent habentes ab

natura praemium praeter reliqua animalia, ut non proni

Line 795

Line 962

luto et virgulis facere loca, quae subirent. </s><s>tunc observantes

aliena tecta et adicientes suis cogitationibus res novas, efficiebant in dies meliora genera casarum.

</s></subchap2>

Cum essent autem homines imitabili docilique natura, cotidie inventionibus gloriantes alius alii ostendebant aedificiorum effectus, et ita exercentes ingenia certationibus in dies melioribus iudiciis efficiebantur. </s><s>primumque furcis erectis et

virgulis interpositis luto parietes texerunt. </s><s>alii luteas glaebas arefacientes struebant parietes, materia eos iugumentantes, vitandoque imbres et aestus tegebant harundinibus

et fronde. </s><s>posteaquam per hibernas tempestates tecta non

potuerunt imbres sustinere, fastigia facientes, luto inducto

proclinatis tectis, stillicidia deducebant.

</s></subchap2>

<s>

Haec autem ex îs, quae supra scriptae sunt, originibus

instituta esse possumus sic animadvertere, quod ad hunc

diem nationibus exteris ex his rebus aedificia constituuntur,

Line 818

Line 989

et ita ex quattuor partibus ad altitudinem educunt medio

metas, quas fronde et luto tegentes efficiunt barbarico more testudinata turrium tecta.

</s></subchap2>

<s>

Phryges vero, qui campestribus locis sunt habitantes, propter inopiam silvarum

egentes materiae eligunt tumulos naturales eosque medios

fossura detegentes et itinera perfodientes dilatant spatia,

Line 830

Line 1003

tempus luto tectum. </s><s>item in Capitolio commonefacere

potest et significare mores vetustatis Romuli casa et in arce sacrorum stramentis tecta.

</s></subchap2>

<s>

Ita his signis de antiquis inventionibus aedificiorum, sic ea fuisse ratiocinantes,

possumus iudicare.

</s>

<s>

<s>

Cum autem cotidie faciendo tritiores manus ad aedificandum perfecissent et sollertia ingenia exercendo per

consuetudinem ad artes pervenissent, tum etiam industria

in animis eorum adiecta perfecit, ut, qui fuerunt in his

Line 845

Line 1022

cetera animalia sub potestate, tunc vero ex fabricationibus

aedificiorum gradatim progressi ad ceteras artes et disciplinas, e fera agrestique vita ad mansuetam perduxerunt humanitatem.

</s></subchap2>

Tum autem struentes animose et aevo prospicientes maioribus cogitationibus ex varietate artium

natis, non casas sed etiam domos fundatas et latericiis

parietibus aut e lapide structas materiaque et tegula tectas perficere coeperunt, deinde observationibus studiorum

Line 856

Line 1035

vitae. </s><s>igitur de his rebus, quae sunt in aedificiis ad usum

idoneae, quibusque sunt qualitatibus et quas habeant virtutes, ut potuero, dicam.

</s></subchap2>

<s>

Sed si qui de ordine huius libri disputare voluerit, quod

putaverit eum primum institui oportuisse, ne putet me

erravisse, sic reddam rationem. </s><s>cum corpus architecturae

Line 866

Line 1047

sed unde origines aedificiorum sunt institutae et quibus

rationibus enutritae et progressae sint gradatim ad hanc finitionem.

</s></subchap2>

<s>

Ergo ita suo ordine et loco huius erit voluminis constitutio.

</s>

<s>

Nunc revertar ad propositum et de copiis, quae aptae

sunt aedificiorum perfectionibus, quemadmodum videantur

Line 882

Line 1067

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Thales primum aquam putavit omnium rerum esse principium; Heraclitus Ephesius, qui propter obscuritatem

scriptorum a Graecis <foreign lang="greek">skoteino\s</foreign> est appellatus, ignem; Democritus quique est eum secutus Epicurus atomos, quas nostri insecabilia corpora, nonnulli individua vocitaverunt;

Pythagoreorum vero disciplina adiecit ad aquam et ignem

Line 891

Line 1078

ea ipsa dixisse videtur, quod ea, cum sint disiuncta, nec

laeduntur nec interitionem recipiunt nec sectionibus dividuntur, sed sempiterno aevo perpetuo infinitam retinent

</s></subchap2>

in se soliditatem. </s><s>ex his ergo congruentibus cum res omnes coire nascique videantur et hae in infinitis generibus

rerum naturae sint disparatae, putavi oportere de varietatibus et discriminibus usus earum quasque haberent in

aedificiis qualitates exponere, uti, cum fuerint notae, non

Line 900

Line 1089

</s></subchap2>

</subchap1>

Itaque primum de lateribus, qua de terra duci eos oporteat, dicam. </s><s>non enim de harenoso neque calculoso luto

<s>

Itaque primum de lateribus, qua de terra duci eos oporteat, dicam. </s><s>non enim de harenoso neque calculoso luto

neque sabulone soluto sunt ducendi, quod, ex his generibus

cum sint ducti, primum fiunt graves, deinde, cum ab imbribus in parietibus sparguntur, dilabuntur et dissolvuntur

paleaeque in his non cohaerescunt propter asperitatem. </s><s>faciendi autem sunt ex terra albida cretosa sive de rubrica aut etiam masculo sabulone; haec enim genera propter

levitatem habent firmitatem et non sunt in opere ponde rosa et faciliter aggerantur.

</s></subchap2>

<s>

Ducendi autem sunt per vernum tempus et autumnale, ut uno tenore siccescant. </s><s>qui

enim per solstitium parantur, ideo vitiosi fiunt, quod, summum corium sol acriter cum praecoquit, efficit, ut videatur

aridum, interior autem sit non siccus; et cum postea siccescendo se contrahit, perrumpit ea, quae erant arida. </s><s>ita

Line 922

Line 1115

vitiantur. </s><s>ideo etiam Uticenses laterem, si sit aridus et

ante quinquennium ductus, cum arbitrio magistratus fuerit ita probatus, tunc utuntur in parietum structuris.

</s></subchap2>

<s>

Fiunt autem laterum genera tria: unum, quod graece Lydium

appellatur, id est quo nostri utuntur, longum sesquipede,

latum pede. </s><s>ceteris duobus Graecorum aedificia struuntur;

Line 933

Line 1128

palmorum, pentadoron, quod quattuor, tetradoron dicitur,

et quae sunt publica opera, <foreign lang="greek">penta/dwrws</foreign>, quae privata, <foreign lang="greek">tetra/dwrws</foreign> struuntur.

</s></subchap2>

<s>

Fiunt autem cum his lateribus semilateria. </s><s>quae cum struuntur, una parte lateribus ordines,

altera semilateres ponuntur. </s><s>ergo ex utraque parte ad

lineam cum struuntur, alternis coriis parietes alligantur

et medii lateres supra coagmenta conlocati et firmitatem

et speciem faciunt utraque parte non invenustam.

</s>

<s>

Est autem in Hispania ulteriore civitas Maxilua et

Callet et in Asia Pitane, ubi lateres, cum sunt ducti et

arefacti, proiecti natant in aqua. </s><s>natare autem eos posse

Line 950

Line 1149

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

In caementiciis autem structuris primum est de harena

quaerendum, ut ea sit idonea ad materiem miscendam neque habeat terram commixtam. </s><s>genera autem harenae fossiciae sunt haec: nigra, cana, rubra, carbunculus. </s><s>ex his

quae in manu confricata fecerit stridorem, erit optima;

quae autem terrosa fuerit, non habebit asperitatem. </s><s>item

si in vestimentum candidum ea coniecta fuerit, postea excussa vel icta id non inquinarit neque ibi terra subsiderit, erit idonea.

</s></subchap2>

<s>

Sin autem non erunt harenaria, unde fodiatur,

tum de fluminibus aut e glarea erit excernenda, non minus

etiam de litore marino. </s><s>sed ea in structuris haec habet

Line 965

Line 1168

paries patitur, nisi intermissionibus requiescat, neque concamerationes recipit. </s><s>marina autem hoc amplius, quod

etiam parietes, cum in îs tectoria facta fuerint, remittente se salsugine eorum dissolvuntur.

</s></subchap2>

<s>

Fossiciae vero celeriter in structuris siccescunt, et tectoria permanent, et

concamerationes patiuntur, sed eae, quae sunt de harenariis recentes. </s><s>si enim exemptae diutius iacent, ab sole

et luna et pruina concoctae resolvuntur et fiunt terrosae. </s><s>ita cum in structuram coiciuntur, non possunt continere

Line 977

Line 1182

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

De harenae copiis cum habeatur explicatum, tum etiam

de calce diligentia est adhibenda, uti de albo saxo aut

silice coquatur; et quae erit ex spisso et duriore, erit utilis

Line 989

Line 1196

aut marina si qui testam tunsam et succretam ex tertia

parte adiecerit, efficiet materiae temperaturam ad usum meliorem.

</s></subchap2>

Quare autem cum recipit aquam et harenam

calx, tunc confirmat structuram, haec esse causa videtur,

quod e principiis, uti cetera corpora, ita et saxa sunt temperata. </s><s>et quae plus habent aeris, sunt tenera; quae aquae,

Line 999

Line 1208

soliditatis virtutem, tunc exustis atque exhaustis eorum

viribus relinquuntur patentibus foraminibus et inanibus.

</s></subchap2>

<s>

(ideo autem, quo pondere saxa coiciuntur in fornacem, cum eximuntur, non possunt ad id respondere, sed cum expenduntur, permanente ea magnitudine, excocto liquore circiter tertia parte ponderis inminuta esse inveniuntur.)

Ergo liquor, qui est in eius lapidis corpore, et aer cum

exustus et ereptus fuerit, habueritque in se residuum

Line 1011

Line 1222

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Est etiam genus pulveris, quod efficit naturaliter res

admirandas. </s><s>nascitur in regionibus Baianis in agris municipiorum, quae sunt circa Vesuvium montem. </s><s>quod commixtum cum calce et caemento non modo ceteris aedificiis praestat firmitates, sed etiam moles cum struuntur

in mari, sub aqua solidescunt. </s><s>hoc autem fieri hac ratione

Line 1024

Line 1237

in unam pervenerint mixtionem, repente recepto liquore

una cohaerescunt et celeriter umore duratae solidantur, neque eas fluctus neque vis aquae potest dissolvere.

</s></subchap2>

<s>

Ardores autem esse in his locis etiam haec res potest indicare, quod in montibus Cumanorum Baianis sunt loca

sudationibus excavata, in quibus vapor fervidus ab imo

nascens ignis vehementia perforat eam terram per eamque manando in his locis oritur et ita sudationum egregias

Line 1034

Line 1249

sive pumex Pompeianus vocatur excocto ex alio genere

lapidis in hanc redacta esse videtur generis qualitatem.

</s></subchap2>

<s>

Id autem genus spongiae, quod inde eximitur, non in

omnibus locis nascitur nisi circum Aetnam et collibus

Mysiae, quae a Graecis <foreign lang="greek">*katakekau/menh</foreign> nominatur, et si

Line 1043

Line 1260

memorantur pervagantes in agris habuisse ardores, videtur

esse certum ab ignis vehementia ex tofo terraque, quemadmodum in fornacibus ex calce, ita ex his ereptum esse liquorem.

</s></subchap2>

Igitur dissimilibus et disparibus rebus correptis

et in udam potestatem conlatis, calida umoris ieiunitas

aqua repente satiata latenti calore confervescit et vehementer efficit ea coire celeriterque communibus corporibus

unam soliditatis percipere virtutem.

</s>

<s>

<s>

Relinquetur desideratio, quoniam item sunt in Etruria

ex aqua calida crebri fontes, quid ita non etiam ibi nascitur pulvis, e quo eadem ratione sub aqua structura solidescat. </s><s>itaque visum est, antequam desideraretur, de his rebus, quemadmodum esse videantur, exponere.

</s></subchap2>

<s>

Omnibus locis et regionibus non eadem genera terrae nec lapides

nascuntur, sed nonnulla sunt terrena, alia sabulosa itemque glareosa, aliis locis harenosa, non minus materia, et

omnino dissimili disparique genere in regionum varietatibus qualitates insunt in terra. </s><s>maxime autem id sic licet

Line 1065

Line 1288

fontes, eaedem opportunitates possunt similiter concurrere,

sed omnia, uti natura rerum constituit, non ad voluptatem hominum, sed ut fortuito disparata procreantur.

</s></subchap2>

<s>

Ergo quibus locis non sunt terrosi montes sed genere materiae, (est

autem materiae potestas mollior quam tofus, solidior quam

terra) ignis vis per eius venas egrediens adurit eam. </s><s>quod est molle et tenerum, exurit, quod autem asperum,

Line 1077

Line 1302

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

De calce et harena, quibus varietatibus sint et quas

habeant virtutes, dixi. </s><s>sequitur ordo de lapidicinis explicare, de quibus et quadrata saxa et caementorum ad

aedificia eximuntur copiae et comparantur. </s><s>haec autem

Line 1088

Line 1315

Campania rubrûm et nigrûm tofûm, in Umbria et Piceno

et in Venetia albus, quod etiam serra dentata uti lignum secatur.

</s></subchap2>

Sed haec omnia, quae mollia sunt, hanc habent utilitatem, quod ex his saxa cum sunt exempta, in

opere faciliter tractantur. </s><s>et si sunt in locis tectis, sustineant laborem, si autem in apertis et patentibus, gelicidiis et pruina congesta friantur et dissolvuntur. </s><s>item secundum oram maritimam ab salsugine exesa diffluunt

neque perferunt aestus. </s><s>Tiburtina vero et quae eodem

Line 1098

Line 1327

tactu et vi vaporis ex his aere fugato, penitus insequens

interveniorum vacuitates occupans fervescit et efficit a suis ardentia corporibus <carbonibus> similia.

</s></subchap2>

<s>

Sunt vero item lapidicinae complures in finibus Tarquiniensium,

quae dicuntur Anicianae, colore quemadmodum Albanae,

quarum officinae maxime sunt circa lacum Vulsiniensem,

Line 1107

Line 1338

vetustatem ideo permanens, quod parum habet e naturae

mixtione aeris et ignis, umoris autem temperate plurimumque terreni. </s><s>ita spissis comparationibus solidata neque ab tempestatibus neque ab ignis vehementia nocetur.

</s></subchap2>

<s>

Id autem maxime iudicare licet e monumentis, quae sunt circa municipium Ferenti ex his facta lapidicinis. </s><s>namque habent et

statuas amplas factas egregie et minora sigilla floresque

et acanthos eleganter scalptos; quae, cum sint vetusta, sic

apparent recentia, uti si sint modo facta. </s><s>non minus etiam

fabri aerarii de his lapidicinis in aeris flatura formis comparatis habent ex his ad aes fundendum maximas utilitates. </s><s>quae si prope urbem essent, dignum esset, ut ex his officinis omnia opera perficerentur.

</s></subchap2>

<s>

Cum ergo propter propinquitatem necessitas cogat ex Rubris lapidicinis et Pallensibus et quae sunt urbi proximae copiis uti, si qui voluerit sine vitiis perficere, ita erit praeparandum. </s><s>cum aedificandum fuerit, ante biennium ea saxa non hieme sed aestate

eximantur et iacentia permaneant in locis patentibus. </s><s>quae

autem eo biennio a tempestatibus tacta laesa fuerint, ea

Line 1124

Line 1359

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Structurarum genera sunt haec: reticulatum, quo nunc

omnes utuntur, et antiquum, quod incertum dicitur. </s><s>ex

his venustius est reticulatum, sed ad rimas faciendas ideo

Line 1132

Line 1369

coagmenta. </s><s>incerta vero caementa alia super alia sedentia

inter seque imbricata non speciosam sed firmiorem quam reticulata praestant structuram.

</s></subchap2>

Utraque autem ex minutissimis sunt instruenda, uti materia ex calce et harena

crebriter parietes satiati diutius contineantur. </s><s>molli enim

et rara potestate cum sint, exsiccant sugendo e materia

Line 1143

Line 1382

discedat et dissolvatur, item caementa non possunt cum his

cohaerere, sed in vetustatem parietes efficiunt ruinosos.

</s></subchap2>

<s>

Id autem licet animadvertere etiam de nonnullis monumentis, quae circa urbem facta sunt e marmore seu lapidibus quadratis intrinsecusque medio calcata: structuris

vetustate evanida facta materia caementorumque exsucta

raritate, proruunt et coagmentorum ab ruina dissolutis iuncturis dissipantur.

</s></subchap2>

<s>

Quodsi qui noluerit in id vitium incidere, medio cavo servato secundum orthostatas intrinsecus ex rubro saxo quadrato aut ex testa aut ex silicibus ordinariis struat bipedales parietes, et cum his

ansis ferreis et plumbo frontes vinctae sint. </s><s>ita enim non

acervatim, sed ordine structum opus poterit esse sine vitio

Line 1156

Line 1399

sedentia et iuncturis alligata non protrudent opus neque

orthostatas inter se religatos labi patiuntur.

</s></subchap2>

<s>

Itaque non est contemnenda Graecorum structura; non

enim utuntur e molli caemento structura polita, sed cum

discesserunt a quadrato, ponunt de silice seu lapide duro

Line 1165

Line 1410

firmas perficiunt virtutes. </s><s>haec autem duobus generibus

struuntur; ex his unum isodomum, alterum pseudisodomum appellatur.

</s></subchap2>

<s>

Isodomum dicitur, cum omnia coria aequa crassitudine fuerint structa; pseudisodomum, cum inpares

et inaequales ordines coriorum diriguntur. </s><s>ea utraque

sunt ideo firma, primum quod ipsa caementa sunt spissa

Line 1174

Line 1421

vetustatem; ipsaque eorum cubilia primum plana et librata

posita non patiuntur ruere materiam, sed perpetua parietum crassitudine religata continent ad summam vetustatem.

</s></subchap2>

Altera est quam <foreign lang="greek">e)/mplekton</foreign> appellant, qua etiam nostri

rustici utuntur. </s><s>quorum frontes poliuntur, reliqua ita, uti

sunt nata, cum materia conlocata alternis alligant coagmentis. </s><s>sed nostri celeritati studentes, erecta conlocantes

Line 1185

Line 1434

sed e suis frontatis perpetuam et unam crassitudinem

parietum consolidant. </s><s>praeterea interponunt singulos crassitudine perpetua utraque parte frontatos, quos <foreign lang="greek">dia/tonoi</foreign> appellant, qui maxime religando confirmant parietum soliditatem.

</s></subchap2>

<s>

Itaque si qui voluerit ex his commentariis animadvertere et eligere genus structurae, perpetuitatis poterit

rationem habere. </s><s>non enim quae sunt e molli caemento

subtili facie venustatis, non eae possunt esse in vetustate

Line 1195

Line 1446

annorum singulorum deducunt octogesimas et ita—ex reliqua summa <pro rata> parte reddi pro his parietibus—

sententiam pronuntiant eos non posse plus quam annos <emph type="smallcaps"/>LXXX<emph.end/> durare.

</s></subchap2>

<s>

De latericiis vero, dummodo ad perpendiculum sint

stantes, nihil deducitur, sed quanti fuerint olim facti, tanti

esse semper aestimantur. </s><s>itaque nonnullis civitatibus et

Line 1207

Line 1460

civitatis gerit sacerdotium. </s><s>item Lacedaemone e quibusdam parietibus etiam picturae excisae intersectis lateribus inclusae sunt in ligneis formis et in comitium ad

ornatum aedilitatis Varronis et Murenae fuerunt adlatae.

</s></subchap2>

<s>

Croesi domus, quam Sardiani [civibus ad requiescendum

aetatis otio] seniorum collegio gerusiam dedicaverunt; item

Halicarnasso potentissimi regis Mausoli domus, cum Proconnensio marmore omnia haberet ornata, parietes habet

latere structos, qui ad hoc tempus egregiam praestant firmitatem ita tectoriis operibus expoliti, uti vitri perluciditatem videantur habere. </s><s>neque is rex ab inopia id fecit;

infinitis enim vectigalibus erat fartus, quod imperabat Cariae toti.

</s></subchap2>

<s>

Acumen autem eius et sollertiam ad aedificia

paranda sic licet considerare. </s><s>cum esset enim natus Mylasis et animadvertisset Halicarnasso locum naturaliter

esse munitum, idoneum portum emporiumque utile, ibi

Line 1228

Line 1485

Timothei putant esse. </s><s>in cornu autem summo dextro

Veneris et Mercurii fanum ad ipsum Salmacidis fontem.

</s></subchap2>

Is autem falsa opinione putatur venerio morbo inplicare

eos, qui ex eo biberint. </s><s>sed haec opinio quare per orbem

terrae falso rumore sit pervagata, non pigebit exponere. </s><s>non enim quod dicitur molles et inpudicos ex ea aqua

Line 1243

Line 1502

convenientes e duro feroque more commutati in Graecorum consuetudinem et suavitatem sua voluntate reducebantur. </s><s>ergo ea aqua non inpudico morbi vitio, sed humanitatis dulcedine mollitis animis barbarorum eam famam

est adepta.

</s></subchap2>

<s>

Relinquitur nunc, quoniam ad explicationem moenium

eorum sum invectus, <ut> tota uti sunt definiam. </s><s>quemadmodum enim in dextra parte fanum est Veneris et fons

supra scriptus, ita in sinistro cornu regia domus, quam

Line 1252

Line 1513

portus, ita ut nemo possit, quid in eo geratur, aspicere

nec scire, at rex ipse de sua domo remigibus et militibus sine ullo sciente, quae opus essent, imperaret.

</s></subchap2>

<s>

Itaque post mortem Mausoli Artemisia uxore eius regnante Rhodii

indignantes mulierem imperare civitatibus Cariae totius,

armata classe profecti sunt, uti id regnum occuparent. </s><s>tum Artemisiae cum esset id renuntiatum, in eo portu

Line 1266

Line 1529

inanem abduxit in altum. </s><s>ita Rhodii non habentes, quo

se reciperent, in medio conclusi in ipso foro sunt trucidati.

</s></subchap2>

<s>

Ita Artemisia in navibus Rhodiorum suis militibus et remigibus inpositis Rhodum est profecta. </s><s>Rhodii autem,

cum prospexissent suas naves laureatas venire, opinantes

cives victores reverti hostes receperunt. </s><s>tum Artemisia

Line 1278

Line 1543

struxerunt et id electa Graia statione texerunt, ne qui

posset aspicere, et id <foreign lang="greek">a)/baton</foreign> vocitari iusserunt.

</s></subchap2>

<s>

Cum ergo tam magna potentia reges non contempserint

latericiorum parietum structuras, quibus ex vectigalibus

et praeda saepius licitum fuerat non modo caementicio

Line 1288

Line 1555

ita populo Romano in urbe fieri non oporteat, exponam,

quaeque sunt eius rei causae et rationes, non praetermittam.

</s></subchap2>

Leges publicae non patiuntur maiores crassitudines quam sesquipedales constitui loco communi; ceteri

autem parietes, ne spatia angustiora fierent, eadem crassitudine conlocantur. </s><s>latericii vero, nisi diplinthii aut triplinthii fuerint, sesquipedali crassitudine non possunt plus

quam unam sustinere contignationem. </s><s>in ea autem maiestate urbis et civium infinita frequentia innumerabiles habitationes opus est explicare. </s><s>ergo cum recipere non possint areae planatae tantam multitudinem ad habitandum

Line 1298

Line 1567

areis alto spatio multiplicatis populus Romanus egregias

habet sine inpeditione habitationes.

</s></subchap2>

<s>

Quoniam ergo explicata ratio est, quid ita in urbe propter necessitatem angustiarum non patiuntur esse latericios parietes, cum extra urbem opus erit his uti. <ut sint>

sine vitiis ad vetustatem, sic erit faciendum. </s><s>summis parietibus structura testacea sub tegula subiciatur altitudine

circiter sesquipedali habeatque proiecturas coronarum. </s><s>ita

Line 1308

Line 1579

testacea laedi laterem, sed proiectura coronarum reiciet

extra perpendiculum stillas et ea ratione servaverit integras parietum latericiorum structuras.

</s></subchap2>

<s>

De ipsa autem testa, si sit optima seu vitiosa ad structuram, statim nemo potest iudicare, quod in tempestatibus et aestate in tecto

cum est conlocata, tunc, si est firma, probatur; namque

quae non fuerit ex creta bona aut parum erit cocta, ibi

Line 1317

Line 1590

structura oneri ferendo esse firma. </s><s>quare maxime ex veteribus tegulis tecta <et ex vetere testa> structi parietes

firmitatem poterunt habere.

</s></subchap2>

<s>

Craticii vero velim quidem ne inventi essent; quantum enim celeritate et loci laxamento prosunt, tanto maiori et

communi sunt calamitati, quod ad incendia uti faces sunt

parati. </s><s>itaque satius esse videtur inpensa testaceorum in

Line 1326

Line 1601

in pendenti loco dissaeptio cogit, sic erit faciundum. </s><s>solum substruatur [aliae], ut sit intactum ab rudere et pavimento; obruta enim in his cum sunt, vetustate marcida

fiunt; deinde subsidentia proclinantur et disrumpunt speciem tectoriorum.

</s>

<s>

<s>

De parietibus et apparitione generatim materiae eorum,

quibus sint virtutibus et vitiis, quemadmodum potui, exposui; de contignationibus autem et copiis earum, quibus

comparentur, ut ad vetustatem non sint infirmae, uti natura rerum monstrat, explicabo.

</s></subchap2>

</subchap1>

Materies caedenda est a primo autumno ad id tempus,

quod erit antequam flare incipiat favonius. </s><s>vere enim

omnes arbores fiunt praegnantes et omnes suae proprietatis virtutem efferunt in frondem anniversariosque fructus. </s><s>cum ergo inanes et tumidae temporum necessitate

Line 1347

Line 1626

incrementi detrahebatur, cum disparatione procreationis est

liberatum, inanibus et patentibus venis in se recipiens lambendo sucum etiam solidescit et redit in pristinam naturae firmitatem.

</s></subchap2>

<s>

Eadem ratione autumnali tempore maturitate fructuum flaccescente fronde, ex terra recipientes caudices arborum in se sucum recuperantur et restituuntur in antiquam soliditatem. </s><s>at vero aeris hiberni vis comprimit

et consolidat eas per id, ut supra scriptum est, tempus. </s><s>ergo si ea ratione et eo tempore, quod est supra scriptum, caeditur materies, erit tempestiva.

</s></subchap2>

<s>

Caedi autem ita oportet, uti incidatur arboris crassitudo ad mediam medullam,

et relinquatur, uti per eam exsiccescat stillando sucus. </s><s>ita

qui inest in his inutilis liquor effluens per torulum non patietur emori in eo saniem nec corrumpi materiae aequalitatem. </s><s>tum autem, cum sicca et sine stillis erit arbor, deiciatur et ita erit optima in usu.

</s></subchap2>

<s>

Hoc autem ita esse licet animum advertere etiam de arbustis. </s><s>ea enim cum

suo quoque tempore ad imum perforata castrantur, profundunt e medullis quem habent in se superantem et vitiosum per foramina liquorem, et ita siccescendo recipiunt

in se diuturnitatem. </s><s>qui autem non habent ex arboribus

Line 1364

Line 1649

inanes eas <et> vitiosas. </s><s>ergo si stantes et vivae siccescendo non senescunt, sine dubio, cum eae ad materiam deiciuntur, cum ea ratione curatae fuerint, habere poterunt

magnas in aedificiis ad vetustatem utilitates.

</s></subchap2>

<s>

Hae autem inter se discrepantes et dissimiles habent virtutes, uti robur, ulmus, populus, cupressus, abies ceteraque,

quae maxime in aedificiis sunt idonea. </s><s>namque non potest

id robur, quod abies, nec cupressus, quod ulmus, nec cetera easdem habent inter se natura rerum similitates, sed

singula genera principiorum proprietatibus comparata alios alii generis praestant in operibus effectus.

</s></subchap2>

Et primum abies aeris habens plurimum et ignis minimumque umoris et

terreni, levioribus rerum natura e potestatibus comparata

non est ponderosa. </s><s>itaque rigore naturali contenta non

Line 1379

Line 1668

accenditur, quod quae inest in eo corpore aeris raritas,

ut est patens, accipit ignem et ita vehementem ex se mittit flammam.

</s></subchap2>

<s>

Ex ea autem, aut nequam est excisa, quae pars est proxima terrae, per radices recipiens ex proximitate umorem enodis et liquida efficitur; quae vero est superior, vehementia caloris eductis in aera per nodos

ramis, praecisa alte circiter pedes <emph type="smallcaps"/>XX<emph.end/> et perdolata propter

nodationis duritiem dicitur esse fusterna. </s><s>ima autem, cum

excisa quadrifluviis disparatur, eiecto torulo ex eadem arbore ad intestina opera comparatur et <ab> infima fusterna sappinea vocatur.

</s></subchap2>

<s>

Contra vero quercus terrenis principiorum satietatibus abundans parumque habens umoris

et aeris et ignis, cum in terrenis operibus obruitur, infinitam habet aeternitatem. </s><s>ex eo cum tangitur umore, non

habens foraminum raritates propter spissitatem non potest

in corpus recipere liquorem, sed fugiens ab umore resistit

et torquetur et efficit, in quibus est operibus, ea rimosa.

</s></subchap2>

<s>

Aesculus vero, quod est omnibus principiis temperata, habet in aedificiis magnas utilitates; sed ea, cum in umore

conlocatur, recipiens penitus per foramina liquorem eiecto

aere et igni operatione umidae potestatis vitiatur. </s><s>cerrus,

Line 1404

Line 1699

praestant tractabilitatem. </s><s>vitex ignis et aeris habendo satietatem, umoris temperate, parum autem terreni habens

leviore temperatura comparata egregiam habere videtur in usu rigiditatem.

</s></subchap2>

<s>

Alnus autem, quae proxima fluminum ripis procreatur et minime materies utilis videtur, habet

in se egregias rationes. </s><s>etenim <est> aere et igni plurimo

temperata, non multum terreno, umore paulo. </s><s>itaque in

palustribus locis infra fundamenta aedificiorum palationibus crebre fixa, recipiens in se quod minus habet in corpore liquoris, permanet inmortalis ad aeternitatem et sustinet inmania pondera structurae et sine vitiis conservat. </s><s>ita quae non potest extra terram paulum tempus durare, ea in umore obruta permanet ad diuturnitatem.

</s></subchap2>

Est autem maxime id considerare Ravennae, quod ibi omnia opera

et publica et privata sub fundamentis eius generis habeant

palos. </s><s>ulmus vero et fraxinus maximos habent umores minimumque aeris et ignis, terreni temperate. <ea e> mixtione comparatae, sunt in operibus, cum fabricantur, lentae et ab pondere umoris non habent rigorem et celeriter

Line 1418

Line 1717

agro perfecto qui est eis liquor stantes emoriuntur, fiunt

duriores et in commissuris et coagmentationibus ab lentitudine firmas recipiunt catenationes.

</s></subchap2>

<s>

Item carpinus, quod est minima ignis et terreni mixtione, aeris autem et umoris summa continetur temperatura, non est fragilis, sed

habet utilissimam tractabilitatem. </s><s>itaque Graeci, quod ex

ea materia iuga iumentis comparant, quod apud eos iuga

Line 1430

Line 1731

qui inest penitus in corporibus earum, habet amarum saporem, qui propter acritudinem non patitur penetrare cariem neque eas bestiolas, quae sunt nocentes. </s><s>ideoque quae

ex his generibus opera constituuntur, permanent ad aeternam diuturnitatem.

</s></subchap2>

<s>

Item cedrus et iuniperus easdem habent virtutes et utilitates; sed quemadmodum ex cupressu

<et> pinu resina, ex cedro oleum, quod cedrium dicitur,

nascitur, quo reliquae res cum sunt unctae, uti etiam libri,

Line 1439

Line 1742

in aede simulacrum Dianae ex ea, lacunaria et ibi et in

ceteris nobilibus fanis propter aeternitatem sunt facta. </s><s>nascuntur autem eae arbores maxime Cretae et Africae et nonnullis Syriae regionibus.

</s></subchap2>

<s>

Larix vero, qui non est notus nisi îs municipalibus, qui sunt circa ripam fluminis

Padi et litora maris Hadriani, non solum ab suci vehementi amaritate ab carie aut tinea non nocetur, sed etiam

flammam ex igni non recipit, nec ipse per se potest ardere, nisi uti saxum in fornace ad calcem coquendam aliis

Line 1450

Line 1755

cum portatur, aut in navibus aut supra abiegnas rates

conlocatur.

</s></subchap2>

<s>

Ea autem materies quemadmodum sit inventa, est causa

cognoscere. </s><s>divus Caesar cum exercitum habuisset circa

Alpes imperavissetque municipiis praestare commeatus,

Line 1464

Line 1771

muro propter pondus iaculari, imperatum est fasciculos ex

virgis alligatos et faces ardentes ad eam munitionem accedentes mittere.

</s></subchap2>

Itaque celeriter milites congesserunt. </s><s>posteaquam flamma circa illam materiam virgas comprehendisset, ad caelum sublata effecit opinionem, uti videretur iam tota moles concidisse. </s><s>cum autem ea per se extincta

esset et re quieta turris intacta apparuisset, admirans Caesar iussit extra telorum missionem eos circumvallari. </s><s>itaque timore coacti oppidani cum se dedidissent, quaesitum,

unde essent ea ligna, quae ab igni non laederentur. </s><s>tunc

Line 1477

Line 1786

si non in omne, certe tabulae in subgrundiis circum insulas

si essent ex ea conlocatae, ab traiectionis incendiorum aedificia periculo liberarentur, quod eae neque flammam nec carbonem possunt recipere nec facere per se.

</s></subchap2>

<s>

Sunt autem eae arbores foliis similibus pini; materies earum prolixa,

tractabilis ad intestinum opus non minus quam sappinea,

habetque resinam liquidam mellis Attici colore, quae etiam

medetur pthisicis.

</s>

<s>

<s>

De singulis generibus, quibus proprietatibus e natura

rerum videantur esse comparatae quibusque procreantur

rationibus, exposui. </s><s>insequitur animadversio, quid ita quae

Line 1493

Line 1806

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Montis Appennini primae radices ab Tyrrenico mari inter Alpis et extremas Etruriae regiones

oriuntur. </s><s>eius vero montis iugum se circumagens et media

curvatura prope tangens oras maris Hadriani pertingit circumitionibus contra fretum. </s><s>itaque citerior eius curvatura,

Line 1507

Line 1822

venarum rigore permanente siccescendo propter raritatem

fiunt inanes et evanidae, ideoque in aedificiis non possunt habere diuturnitatem.

</s></subchap2>

<s>

Quae autem ad solis cursum spectantibus locis procreantur, non habentes interveniorum raritates

siccitatibus exsuctae solidantur, quia sol non modo ex terra

lambendo sed etiam ex arboribus educit umores. </s><s>itaque,

Line 1516

Line 1833

meliores sunt, quam quae ab opacis de supernatibus advehuntur.

</s></subchap2>

Quantum animo considerare potui, de copiis, quae sunt

necessariae in aedificiorum comparationibus, et quibus temperaturis e rerum natura principiorum habere videantur

mixtionem quaeque insunt in singulis generibus virtutes

Line 1532

Line 1851

</chap>

<chap>

<s>LIBER TERTIUS</s>

<s>

Delphicus Apollo Socratem omnium sapientissimum

Pythiae responsis est professus. </s><s>is autem memoratur prudenter doctissimeque dixisse, oportuisse hominum pectora

fenestrata et aperta esse, uti non occultos haberent sensus

Line 1550

Line 1873

non ita, sed uti natura rerum voluit, sunt constituta, non

efficitur, ut possint homines obscuratis sub pectoribus ingeniis scientias artificiorum penitus latentes, quemadmodum sint, iudicare.

</s></subchap2>

<s>

Maxime autem id animadvertere possumus ab antiquis statuariis et pictoribus, quod ex his, qui

dignitatis notas et commendationis gratiam habuerunt,

aeterna memoria ad posteritatem sunt permanentes, uti

Line 1568

Line 1893

neque artis studium neque sollertia defecit, sed aut rei

familiaris exiguitas aut inbecillitas fortunae seu in ambitione certationis contrariorum superatio obstitit eorum dignitati.

</s></subchap2>

<s>

Nec tamen est admirandum, si propter ignotitiam

artis virtutes obscurantur, sed maxime indignandum, cum

etiam saepe eblandiatur gratia conviviorum a veris iudiciis

Line 1583

Line 1910

indoctis ambitione, potius his praeceptis editis ostendam

nostrae scientiae virtutem.

</s></subchap2>

Itaque, imperator, in primo volumine tibi de arte et quas

habeat ea virtutes quibusque disciplinis oporteat esse auctum architectum, exposui et subieci causas, quid ita earum

oporteat eum esse peritum, rationesque summae architecturae partitione distribui finitionibusque terminavi. </s><s>deinde,

Line 1598

Line 1927

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Aedium compositio constat ex symmetria, cuius rationem diligentissime architecti tenere debent. </s><s>ea autem paritur a proportione, quae graece <foreign lang="greek">a)nalogi/a</foreign> dicitur. </s><s>proportio

est ratae partis membrorum in omni opere totiusque commodulatio, ex qua ratio efficitur symmetriarum. </s><s>namque

non potest aedis ulla sine symmetria atque proportione rationem habere compositionis, nisi uti hominis bene figurati membrorum habuerit exactam rationem.

</s></subchap2>

<s>

Corpus enim hominis ita natura composuit, uti os capitis a mento ad frontem

summam et radices imas capilli esset decimae partis, item

manus pansa ab articulo ad extremum medium digitum

Line 1614

Line 1947

mento ad imas nares, nasum ab imis naribus ad finem mediûm superciliorum tantundem, ab ea fine ad imas radices

capilli frons efficitur item tertiae partis. </s><s>pes vero altitudinis corporis sextae, cubitum quartae, pectus item quartae. </s><s>reliqua quoque membra suas habent commensus proportiones, quibus etiam antiqui pictores et statuarii nobiles usi magnas et infinitas laudes sunt adsecuti.

</s></subchap2>

<s>

Similiter vero sacrarum aedium membra ad universam totius magnitudinis

summam ex partibus singulis convenientissimum debent

habere commensus responsum. </s><s>item corporis centrum medium naturaliter est umbilicus. </s><s>namque si homo conlocatus

Line 1623

Line 1958

mensura relata fuerit ad manus pansas, invenietur eadem

latitudo uti altitudo, quemadmodum areae, quae ad normam sunt quadratae.

</s></subchap2>

<s>

Ergo si ita natura composuit corpus hominis, uti proportionibus membra ad summam figurationem eius

respondeant, cum causa constituisse videntur antiqui, ut

etiam in operum perfectionibus singulorum membrorum

Line 1631

Line 1968

maxime in aedibus deorum, <quod eorum> operum et laudes

et culpae aeternae solent permanere.

</s></subchap2>

Nec minus mensurarum rationes, quae in omnibus operibus videntur necessariae esse, ex corporis membris collegerunt, uti digitum, palmum, pedem, cubitum, et eas distribuerunt in perfectum numerum, quem Graeci <foreign lang="greek">te/leion</foreign> dicunt. </s><s>perfectum autem antiqui instituerunt numerum qui decem

dicitur; namque ex manibus digitorum numero [ab palmo

pes] est inventus. </s><s>si autem in utrisque palmis ex articulis ab natura decem sunt perfecti, etiam Platoni placuit

Line 1640

Line 1979

quod superaverint, non possunt esse perfecti, donec ad

alterum decusis perveniant; singulares enim res particulae sunt eius numeri.

</s></subchap2>

<s>

Mathematici vero contra disputantes ea

re perfectum dixerunt esse numerum qui sex dicitur, quod

is numerus habet partitiones eorum rationibus sex numero

Line 1655

Line 1996

vocitant; in undecim numero quod adiecti sunt quinque,

quintarium, quem <foreign lang="greek">e)pi/pempton</foreign> dicunt; duodecim autem, quod ex duobus numeris simplicibus est effectus, <foreign lang="greek">dipla/siona</foreign>.

</s></subchap2>

<s>

Non minus etiam, quod pes hominis altitudinis sextam habet

partem, (ita etiam, ex eo quod perficitur pedum numero

corporis <altitudo, veteribus columnis basis scapi elata>

Line 1665

Line 2008

aequo sex, quos obolos appellant, quadrantesque obolorum,

quae alii dichalca, nonnulli trichalca dicunt, pro digitis viginti quattuor in drachma constituisse.

</s></subchap2>

<s>

Nostri autem primo fecerunt <perfectum> antiquum numerum et in denario denos aeris constituerunt, et ea re compositio nominis ad hodiernum diem denarium retinet. </s><s>etiamque

quarta pars quod efficiebatur ex duobus assibus et tertio

semisse, sestertium vocitaverunt. </s><s>postea autem quam animadverterunt utrosque numeros esse perfectos, et sex et

Line 1673

Line 2018

pedem. </s><s>e cubito enim cum dempti sunt palmi duo, relinquitur pes quattuor palmorum, palmus autem habet quattuor digitos. </s><s>ita efficitur, ut habeat pes sedecim digitos

et totidem asses aeracius denarius.

</s></subchap2>

<s>

Ergo si convenit ex articulis hominis numerum inventum esse et ex membris separatis ad universam corporis

speciem ratae partis commensus fieri responsum, relinquitur, ut suspiciamus eos, qui etiam aedes deorum inmortalium constituentes ita membra operum ordinaverunt, ut

proportionibus et symmetriis separatae atque universae

Line 1681

Line 2028

</s></subchap2>

</subchap1>

Aedium autem principia sunt, e quibus constat figurarum aspectus, ea: primum in antis, quod graece <foreign lang="greek">nao\s e)n parasta/sin</foreign> dicitur, deinde prostylos, amphiprostylos,

peripteros, pseudodipteros, <dipteros>, hypaethros. </s><s>horum exprimuntur formationes his rationibus.

</s></subchap2>

<s>

In antis erit aedes, cum habebit in fronte antas parietum, qui cellam circumcludunt, et inter antas in medio columnas duas supraque

fastigium symmetria ea conlocatum, quae in hoc libro fuerit

perscripta. </s><s>huius autem exemplar erit ad Tres Fortunas extribus quod est proxime portam Collinam.

</s></subchap2>

<s>

Prostylos omnia habet quemadmodum in antis, columnas autem contra antas

angulares duas supraque epistylia, quemadmodum et in antis,

et dextra ac sinistra in versuris singula. </s><s>huius exemplar est in insula Tiberina in aede Iovis et Fauni.

</s></subchap2>

<s>

amphiprostylos omnia habet ea, quae prostylos, praetereaque habet in postico ad eundem modum columnas et fastigium.

</s></subchap2>

<s>

Peripteros autem erit, quae habebit in fronte et postico senas columnas, in

lateribus cum angularibus undenas. </s><s>ita autem sint hae columnae conlocatae, ut intercolumnii latitudinis intervallum

sit a parietibus circum ad extremos ordines columnarum,

habeatque ambulationem circa cellam aedis, quemadmodum

est sine postico in porticu Metelli Iovis Statoris Hermodori et Mariana Honoris et Virtutis a Mucio facta.

</s></subchap2>

Pseudodipteros autem sic conlocatur, ut in fronte et postico sint

columnae octonae, in lateribus cum angularibus quinae

denae. </s><s>sint autem parietes cellae contra quaternas columnas medianas in fronte et postico. </s><s>ita duorum intercolumniorum et imae crassitudinis columnae spatium erit ab parietibus circa ad extremos ordines columnarum. </s><s>huius exemplar

Romae non est, sed Magnesiae Dianae Hermogenis Alabandei et Apollinis a Menesthe facta.

</s></subchap2>

<s>

Dipteros autem octastylos et pronao et postico, sed circa aedem duplices habet ordines

columnarum, uti est aedis Quirini dorica et Ephesi Dianae ionica a Chersiphrone constituta.

</s></subchap2>

<s>

Hypaethros vero decastylos est in pronao et postico. </s><s>reliqua omnia eadem habet

quae dipteros, sed interiore parte columnas in altitudine

duplices, remotas a parietibus ad circumitionem ut porticus

Line 1726

Line 2089

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Species autem aedium sunt quinque, quarum ea sunt

vocabula: pycnostylos, id est crebris columnis, systylos paulo

remissioribus, diastylos amplius quam oportet inter se diductis, araeostylos spatiis intercolumniorum patentibus rare, eustylos intervallorum iusta distributione.

</s></subchap2>

<s>

Ergo pycnostylos est, cuius intercolumnio unius et dimidiatae columnae crassitudo interponi potest, quemadmodum est divi Iulii et in

Caesaris foro Veneris et si quae aliae sic sunt compositae. </s><s>item systylos est, in qua duarum columnarum crassitudo

in intercolumnio poterit conlocari, et spirarum plinthides

aeque magnae sint ei spatio, quod fuerit inter duas plinthides, quemadmodum est Fortunae Equestris ad theatrum

lapideum reliquaeque, quae eisdem rationibus sunt compositae.

</s></subchap2>

Haec utraque genera vitiosum habent usum. </s><s>matres

enim familiarum cum ad supplicationem gradibus ascendunt,

non possunt per intercolumnia amplexae adire, nisi ordines fecerint; item valvarum aspectus abstruditur columnarum crebritate ipsaque signa obscurantur; item circa aedem propter angustias inpediuntur ambulationes.

</s></subchap2>

<s>

Diastyli autem haec erit compositio, cum trium columnarum crassitudinem intercolumnio interponere possumus, tamquam est Apollinis et

Dianae aedis. </s><s>haec dispositio hanc habet difficultatem, quod

epistylia propter intervallorum magnitudinem franguntur.

</s></subchap2>

In araeostylis autem nec lapideis nec marmoreis epistyliis

<s>

In araeostylis autem nec lapideis nec marmoreis epistyliis

uti datur, sed inponendae de materia trabes perpetuae. </s><s>et

ipsarum aedium species sunt varicae, barycephalae, humiles,

latae, ornanturque signis fictilibus aut aereis inauratis earum

fastigia tuscanico more, uti est ad Circum Maximum Cereris

et Herculis Pompeiani, item Capitolii.

</s></subchap2>

<s>

Reddenda nunc est eustyli ratio, quae maxime probabilis

et ad usum et ad speciem et ad firmitatem rationes habet

explicatas. </s><s>namque facienda sunt in intervallis spatia duarum

Line 1765

Line 2140

habebit et figurationis aspectum venustum et aditus usum

sine inpeditionibus et circa cellam ambulatio auctoritatem.

</s></subchap2>

<s>

Huius autem rei ratio explicabitur sic. </s><s>frons loci quae in

aede constituta fuerit, si tetrastylos facienda fuerit, dividatur in partes <emph type="smallcaps"/>XI S<emph.end/> praeter crepidines et proiecturas spirarum; si sex erit columnarum, in partes <emph type="smallcaps"/>XVIII<emph.end/>; si octastylos

constituetur, dividatur in <emph type="smallcaps"/>XXIV<emph.end/> et semissem. </s><s>item ex his

Line 1774

Line 2151

crassitudinis columnarum. </s><s>intercolumnia singula, praeter

media, modulorum duorum et moduli quartae partis; mediana in fronte et postico singula ternûm modulorum. </s><s>ipsarum columnarum altitudo modulorum <emph type="smallcaps"/>VIIII<emph.end/> et dimidiae moduli partis. </s><s>ita ex ea divisione intercolumnia altitudinesque columnarum habebunt iustam rationem.

</s></subchap2>

Huius exemplar Romae nullum habemus, sed in Asia Teo hexastylon Liberi

Patris.

</s>

<s>

<s>

Eas autem symmetrias constituit Hermogenes, qui etiam

primus invenit octastylon pseudodipterive rationem. </s><s>ex

dipteri enim aedis symmetria distulit interiores ordines

Line 1786

Line 2167

circa cellam fecit de aspectuque nihil inminuit, sed sine

desiderio supervacuorum conservavit auctoritatem totius operis distributione.

</s></subchap2>

<s>

Pteromatos enim ratio et columnarum circum aedem dispositio ideo est inventa, ut aspectus propter asperitatem intercolumniorum habeat auctoritatem, praeterea, si ex <improviso> imbrium aquae vis occupaverit

et intercluserit hominum multitudinem, ut habeat in aede

circaque cellam cum laxamento liberam moram. </s><s>haec autem

Line 1795

Line 2178

Hermogenes fecisse reliquisseque fontes, unde posteri

possent haurire disciplinarum rationes.

</s></subchap2>

<s>

Aedibus araeostylis columnae sic sunt faciendae, uti

crassitudines earum sint partis octavae ad altitudines. </s><s>item

in diastylo dimetienda est altitudo columnae in partes octo

Line 1805

Line 2190

columnae, uti systyli, in novem partes altitudo dividatur et

dimidiam partem, et eius una pars constituatur in crassitudine imi scapi. </s><s>ita habebitur pro rata parte intercolumniorum ratio.

</s></subchap2>

<s>

Quemadmodum enim crescunt spatia inter

columnas, proportionibus adaugendae sunt crassitudines

scaporum. </s><s>namque si in araeostylo nona aut decima pars

Line 1816

Line 2203

speciem. </s><s>itaque generis operis oportet persequi symmetrias. </s><s>etiamque angulares columnae crassiores faciendae sunt ex

sua diametro quinquagesima parte, quod eae ab aere circumciduntur et graciliores videntur esse aspicientibus. </s><s>ergo quod oculus fallit, ratiocinatione est exaequandum.

</s></subchap2>

Contracturae autem in summis columnarum hypotracheliis ita

faciendae videntur, uti, si columna sit ab minimo ad pedes

quinos denos, ima crassitudo dividatur in partes sex et

Line 1831

Line 2220

dividendae sunt in octo partes, et earum septem in summo

scapo sub capitulo contrahantur. </s><s>item si quae altiores erunt, eadem ratione pro rata constituantur contracturae.

</s></subchap2>

<s>

Haec autem propter altitudinis intervallum scandentis oculi species adiciuntur crassitudinibus temperaturae. </s><s>venustates

enim persequitur visus, cuius si non blandimur voluptati

proportione et modulorum adiectionibus, uti quod fallitur

Line 1842

Line 2233

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Fundationes eorum operum fodiantur, si queat inveniri,

ad solidum et in solido, quantum ex amplitudine operis pro

ratione videbitur, extruaturque structura totum solum quam

Line 1851

Line 2244

procedant extra solidum; item supra parietis ad eundem

modum crassitudo servanda est. </s><s>intervalla autem concamaranda aut solidanda festucationibus, uti distineantur.

</s></subchap2>

<s>

Sin autem solidum non invenietur, sed locus erit congesticius

ad imum aut paluster, tunc is locus fodiatur exinaniaturque et palis alneis aut oleagineis <aut> robusteis ustilatis

configatur, sublicaque machinis adigatur quam creberrime,

carbonibusque expleantur intervalla palorum, et tunc structuris solidissimis fundamenta impleantur. </s><s>extructis autem

fundamentis ad libramentum stylobatae sunt conlocandi.

</s></subchap2>

<s>

Supra stylobatas columnae disponendae, quemadmodum

supra scriptum est, sive in pycnostylo, quemadmodum

pycnostyla, sive systylo aut diastylo aut eustylo, quemadmodum supra scripta sunt et constituta. </s><s>in araeostylis enim

Line 1866

Line 2263

sunt in fronte, totidem bis intercolumnia fiant in lateribus;

ita enim erit duplex longitudo operis ad latitudinem. </s><s>namque qui columnarum duplicationes fecerunt, erravisse videntur, quod unum intercolumnium in longitudine plus quam oporteat procurrere videtur.

</s></subchap2>

Gradus in fronte constituendi ita sunt, uti sint semper inpares; namque cum dextro pede

primus gradus ascendatur, item in summo templo primus

erit ponendus. </s><s>crassitudines autem eorum graduum ita

Line 1875

Line 2274

nec plus quam bipedales faciendae videntur. </s><s>item si circa

aedem gradus futuri sunt, ad eundem modum fieri debent.

</s></subchap2>

<s>

Sin autem circa aedem ex tribus lateribus podium faciendum

erit, id constituatur, uti quadrae, spirae, trunci, coronae,

lysis ad ipsum stylobatam, qui erit sub columnarum spiris,

Line 1887

Line 2288

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

His perfectis in suis locis spirae conlocentur, eaeque ad

symmetriam sic perficiantur, uti crassitudo cum plintho

sit columnae ex dimidia crassitudine proiecturamque, quam

Graeci <foreign lang="greek">e)kfora/n</foreign> vocitant, habeant <emph type="smallcaps"/>S<emph.end/> extantem: ita tum lata et longa erit columnae crassitudinis unius et dimidiae.

</s></subchap2>

<s>

Altitudo eius, si atticurges erit, ita dividatur, ut superior pars

tertia parte sit crassitudinis columnae, reliquum plintho

relinquatur. </s><s>dempta plintho reliquum dividatur in partes

quattuor, fiatque superior torus quartae; reliquae tres aequaliter dividantur, et una sit inferior torus, altera pars cum suis quadris scotia, quam Graeci <foreign lang="greek">troxi/lon</foreign> dicunt.

</s></subchap2>

<s>

Sin autem ionicae erunt faciendae, symmetriae earum sic erunt constituendae, uti latitudo spirae quoqueversus sit columnae

crassitudinis adiecta <e> crassitudine quarta et octava. </s><s>altitudo ita uti atticurges; item et eius plinthos; reliquumque

praeter plinthum, quod erit tertia pars crassitudinis columnae, dividatur in partes septem: inde trium partium

Line 1909

Line 2316

octavae partis trochili. </s><s>proiectura erit spirae pars octava

et sexta decuma pars crassitudinis columnae.

</s></subchap2>

Spiris perfectis et conlocatis columnae sunt medianae

in pronao et postico ad perpendiculum medii centri conlocandae, angulares autem quaeque e regione earum futurae

sunt in lateribus aedis dextra ac sinistra, uti partes interiores, quae ad parietes cellae spectant, ad perpendiculum

latus habeant conlocatum, exteriores autem partes &dagger;uti

dicant se earum contracturam. </s><s>sic enim erunt figurae compositionis aedium contractura eius tali ratione exactae.

</s></subchap2>

<s>

Scapis columnarum statutis capitulorum ratio <sic est

habenda.> si pulvinata erunt, his symmetriis conformabuntur,

uti, quam crassus imus scapus fuerit addita octava decuma

Line 1929

Line 2340

cathetoe dicuntur. </s><s>tunc ex novem partibus et dimidia una

pars et dimidia abaci crassitudo relinquatur, reliquae octo volutis constituantur.

</s></subchap2>

<s>

Tunc ab linea, quae secundum abaci extremam partem demissa erit, in interiorem partem <alia>

recedat unius et dimidiatae partis latitudine. </s><s>deinde hae

lineae dividantur ita, ut quattuor partes et dimidia sub

Line 1939

Line 2352

abaco inceptum <schema volutae> in singulis tetrantorum

actionibus dimidiatum oculi spatium minuatur, doneque in eundem tetrantem, qui subest, conveniat.

</s></subchap2>

<s>

Capituli autem crassitudo sic est facienda, ut ex novem partibus et dimidia tres partes praependeant infra astragalum summi

scapi; cymatio, adempto abaco et canali, reliqua sit pars. </s><s>proiectura autem cymatii habeat extra abaci quadram

oculi magnitudinem. </s><s>pulvinorum baltei ab abaco hanc habeant proiecturam, uti circini centrum unum cum sit positum

Line 1951

Line 2366

parte <emph type="smallcaps"/>VIIII<emph.end/>, uti, quo minus habuerit altior columna contractum,

eo ne minus habeat capitulum suae symmetriae proiecturam et in latitudine suae partis adiectionem.

</s></subchap2>

<s>

De volutarum descriptionibus, uti ad circinum sint recte involutae, quemadmodum describantur, in extremo libro forma et ratio earum

erit subscripta.

</s>

<s>

Capitulis perfectis, deinde <in scapis> columnarum non

ad libellam sed ad aequalem modulum conlocatis, ut, quae

adiectio in stylobatis facta fuerit, in superioribus membris

Line 1969

Line 2388

<si quae altiores erunt,> rata parte ad eundem modum

ex altitudine columnarum expediendae sunt altitudines epistyliorum.

</s></subchap2>

<s>

Quo altius enim scandit oculi species, non facile

persecat aeris crebritatem; dilapsa itaque altitudinis spatio

et viribus exuta incertam modulorum renuntiat sensibus

Line 1979

Line 2400

supra capitulum erit, quanta crassitudo summae columnae

sub capitulo erit, tanta fiat; summum, quantum imus scapus.

</s></subchap2>

<s>

Cymatium epistylii septima parte suae altitudinis est faciendum, et in proiectura tantundem. </s><s>reliqua pars praeter

cymatium dividenda est in partes <emph type="smallcaps"/>XII<emph.end/>, et earum trium ima

fascia est facienda, secunda <emph type="smallcaps"/>IIII<emph.end/>, summa <emph type="smallcaps"/>V<emph.end/>. item zophorus

supra epistylium quarta parte minus <altus> quam epistylium; sin autem sigilla designari oportuerit, quarta parte

altior quam epistylium, uti auctoritatem habeant scalpturae. </s><s>cymatium suae altitudinis partis septimae; proiecturae cymatiûm quantum crassitudo.

</s></subchap2>

<s>

Supra zophorum denticulus est faciendus tam altus quam epistylii media fascia;

proiectura eius quantum altitudo. </s><s>intersectio, quae graece

<foreign lang="greek">meto/ph</foreign> dicitur, sic est dividenda, uti denticulus altitudinis

Line 1996

Line 2421

altitudo a zophoro ad summum coronae cymatium; et

omnino omnes ecphorae venustiorem habeant speciem, quae quantum altitudinis tantundem habent proiecturae.

</s></subchap2>

<s>

Tympani autem, quod est in fastigio, altitudo sic est facienda,

uti frons coronae ab extremis cymatiis tota dimetiatur in

partes novem et ex eis una pars in medio cacumini tympani constituatur, dum contra epistylia columnarumque

hypotrachelia ad perpendiculum respondeant. </s><s>coronaeque supra aequaliter imis praeter simas sunt conlocandae. </s><s>insuper coronas simae, quas Graeci <foreign lang="greek">e)paieti/des</foreign> dicunt, faciendae sunt altiores octava parte coronarum altitudinis. </s><s>acroteria angularia tam alta, quantum est tympanum medium,

mediana altiora octava parte quam angularia.

</s></subchap2>

Membra omnia, quae supra capitula columnarum sunt

futura, id est epistylia, zophora, coronae, tympana, fastigia,

acroteria, inclinanda sunt in fronte suae cuiusque altitudinis

Line 2012

Line 2441

partem, altera summam, quae summam tetigerit, longior fiet. </s><s>ita quo longior visus linea in superiorem partem procedit,

resupinatam facit eius speciem. </s><s>cum autem, uti supra scriptum est, in fronte inclinata fuerint, tunc in aspectu videbuntur esse ad perpendiculum et normam.

</s></subchap2>

<s>

Columnarum striae faciendae sunt <emph type="smallcaps"/>XXIIII<emph.end/> ita excavatae, uti norma in cavo

striae cum fuerit coniecta, circumacta anconibus <angulos>

striarum dextra ac sinistra tangat cacumenque normae circum rotundationem tangendo pervagari possit. </s><s>crassitudines

striarum faciendae sunt, quantum adiectio in media columna ex descriptione invenietur.

</s></subchap2>

<s>

In simis, quae supra coronam in lateribus sunt aedium, capita leonina sunt scalpenda,

disposita <ita>, uti contra columnas singulas primum sint

designata, cetera aequali modo disposita, uti singula singulis

Line 2028

Line 2461

vis aquae per tegulas in canalem, ne deiciatur per intercolumnia neque transeuntes perfundat, sed quae sunt contra columnas, videantur emittere vomentia ructus aquarum

ex ore.

</s>

<s>

<s>

Aedium ionicarum, quam apertissime potui, dispositiones

hoc volumine scripsi; doricarum autem et corinthiarum quae

sint proportiones, insequenti libro explicabo.

Line 2037

Line 2472

</chap>

<chap>

<s>LIBER QUARTUS</s>

Cum animadvertissem, imperator, plures de architectura

praecepta voluminaque commentariorum non ordinata sed

incepta uti particulas errabundas reliquisse, dignam et utilissimam rem putavi tantae disciplinae corpus ad perfectam

Line 2048

Line 2487

rebus architectum oporteat, exposui. </s><s>secundo de copiis materiae, e quibus aedificia constituuntur, disputavi; tertio

autem de aedium sacrarum dispositionibus et de earum generum varietate quasque et quot habeant species earumque quae sunt in singulis generibus distributiones.

</s></subchap2>

<s>

Ex tribus generibus quae subtilissimas haberent proportionibus modulorum quantitates ionici generis moribus, docui; nunc hoc

volumine de doricis corinthiisque constitutis et omnibus

dicam eorumque discrimina et proprietates explicabo.

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Columnae corinthiae praeter capitula omnes symmetrias

habent uti ionicae, sed capitulorum altitudines efficiunt

eas pro rata excelsiores et graciliores, quod ionici capituli

altitudo tertia pars est crassitudinis columnae, corinthii

tota crassitudo scapi. </s><s>igitur quod duae partes e crassitudine corinthiarum adiciuntur, efficiunt excelsitate speciem earum graciliorem.

</s></subchap2>

<s>

Cetera membra, quae supra columnas inponuntur, aut e doricis symmetriis aut ionicis moribus

in corinthiis columnis conlocantur, quod ipsum corinthium

genus propriam coronarum reliquorumque ornamentorum

non habuerat institutionem, sed aut e triglyphorum rationibus mutuli in coronis et epistyliis guttae dorico more disponuntur, aut ex ionicis institutis zophoroe scalpturis ornati cum denticulis et coronis distribuuntur.

</s></subchap2>

<s>

Ita e generibus duobus capitulo interposito tertium genus in operibus est

procreatum. </s><s>e columnarum enim formationibus trium generum factae sunt nominationes, dorica, ionica, corinthia, e

quibus prima et antiquitus dorica est nata.

</s>

<s>

Namque Achaia Peloponnensoque tota Dorus, Hellenos

et Pthias nymphae filius, regnavit, isque Argis, vetusta

civitate, Iunonis templo aedificavit eius generis fortuito

formae fanum, deinde isdem generibus in ceteris Achaiae

civitatibus, cum etiamnum non esset symmetriarum rationata.

</s></subchap2>

<s>

Postea autem quam Athenienses ex responsis Apollinis Delphici, communi consilio totius Hellados, <emph type="smallcaps"/>XIII<emph.end/> colonias uno tempore in Asiam deduxerunt ducesque singulis

coloniis constituerunt et summam imperii potestatem Ioni,

Xuthi et Creusae filio, dederunt, quem etiam Apollo Delphis

Line 2094

Line 2545

bello indicto communi consilio est sublata; cuius loco postea

regis Attali et Arsinoes beneficio Zmyrnaeorum civitas inter

</s></subchap2>

<s>

Ionas est recepta): hae civitates, cum Caras et Lelegas eiecissent, eam terrae regionem a duce suo Ione appellaverunt

Ioniam ibique deorum inmortalium templa constituentes

coeperunt fana aedificare. </s><s>et primum Apollini Panionio

aedem, uti viderant in Achaia, constituerunt et eam Doricam

appellaverunt, quod in Dorieon civitatibus primum factam eo genere viderunt.

</s></subchap2>

<s>

In ea aede cum voluissent columnas conlocare, non habentes symmetrias earum et quaerentes,

quibus rationibus efficere possent, uti et ad onus ferendum

essent idoneae et in aspectu probatam haberent venustatem,

Line 2109

Line 2564

crassitudine fecerunt basim scapi, tantas sex cum capitulo

in altitudinem extulerunt. </s><s>ita dorica columna virilis corporis proportionem et firmitatem et venustatem in aedificiis praestare coepit.

</s></subchap2>

<s>

Item postea Dianae <cum cogitarent> constituere aedem,

quaerentes novi generis speciem isdem vestigiis ad muliebrem transtulerunt gracilitatem, et fecerunt primum columnae crassitudinem altitudinis octava parte, ut haberet

speciem excelsiorem. </s><s>basi spiram supposuerunt pro calceo,

Line 2117

Line 2574

praependentes dextra ac sinistra conlocaverunt et cymatiis

et encarpis pro crinibus dispositis frontes ornaverunt truncoque toto strias uti stolarum rugas matronali more demiserunt. </s><s>ita duobus discriminibus columnarum inventionem, unam virili sine ornatu nuda specie, alteram muliebri

</s></subchap2>

Subtilitate et ornatu symmetriaque sunt mutuati. </s><s>posteri

vero elegantia subtilitateque iudiciorum progressi et gracilioribus modulis delectati septem crassitudinis diametros

in altitudinem columnae doricae, ionicae novem constituerunt. </s><s>id autem <genus>, quod Iones fecerunt primo,

Ionicum est nominatum.

</s>

<s>

<s>

Tertium vero, quod Corinthium dicitur, virginalis habet

gracilitatis imitationem, quod virginis propter aetatis teneritatem gracilioribus membris figuratae effectus recipiunt ornatus venustiores.

</s></subchap2>

<s>

Eius autem capituli prima inventio sic memoratur esse facta. </s><s>virgo civis Corinthia iam matura

nuptiis inplicata morbo decessit. </s><s>post sepulturam eius, quibus ea virgo viva pupulis delectabatur, nutrix collecta et

composita in calatho pertulit ad monumentum et in summo

Line 2137

Line 2600

secundum calathi latera crescentes et ab angulis tegulae

ponderis necessitate expressi flexuras in extremas partes volutarum facere sunt coacti.

</s></subchap2>

<s>

Tunc Callimachus, qui propter elegantiam et subtilitatem artis marmoreae ab Atheniensibus <foreign lang="greek">katathci/texnos</foreign> fuerat nominatus, praeteriens hoc

monumentum animadvertit eum calathum et circa foliorum

nascentem teneritatem, delectatusque genere et formae

novitate ad id exemplar columnas apud Corinthios fecit

symmetriasque constituit <et> ex eo in operis perfectionibus Corinthii generis distribuit rationes.

</s></subchap2>

<s>

Eius autem capituli symmetria sic est facienda, uti, quanta fuerit crassitudo

imae columnae, tanta sit altitudo capituli cum abaco. </s><s>abaci

latitudo ita habeat rationem, ut, quanta fuerit altitudo, tanta

Line 2154

Line 2621

latitudinis nona. </s><s>imum capituli tantam habeat crassitudinem, quantam habet summa columna praeter apothesim

et astragalum. </s><s>abaci crassitudo septima capituli altitudinis.

</s></subchap2>

Dempta abaci crassitudine dividatur reliqua pars in partes

tres, e quibus una imo folio detur; secundum folium mediam

altitudinem teneat; coliculi eandem habeant altitudinem,

Line 2165

Line 2634

quanta erit abaci crassitudo, tam magni formentur. </s><s>ita his

symmetriis corinthia capitula suas habebunt exactiones.

</s>

<s>

<s>

Sunt autem, quae isdem columnis inponuntur, capitulorum

genera variis vocabulis nominata, quorum nec proprietates

symmetriarum nec columnarum genus aliud nominare possumus, sed ipsorum vocabula traducta et commutata ex corinthiis et pulvinatis et doricis videmus, quorum symmetriae sunt in novarum scalpturarum translatae subtilitatem.

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Quoniam autem de generibus columnarum origines et

inventiones supra sunt scriptae, non alienum mihi videtur

isdem rationibus de ornamentis eorum, quemadmodum sunt

Line 2185

Line 2658

ad extremam suggrundationem; supra cantherios templa;

deinde insuper sub tegulas asseres ita prominentes, uti parietes proiecturis eorum tegantur.

</s></subchap2>

<s>

Ita unaquaeque res et locum et genus et ordinem proprium tuetur. </s><s>e quibus rebus

et a materiatura fabrili in lapideis et marmoreis aedium sacrarum aedificationibus artifices dispositiones eorum scalpturis sunt imitati et eas inventiones persequendas putaverunt. </s><s>ideo, quod antiqui fabri quodam in loco aedificantes, cum ita ab interioribus parietibus ad extremas partes tigna prominentia habuissent conlocata, inter tigna

struxerunt supraque coronas et fastigia venustiore specie

Line 2196

Line 2671

depinxerunt, ut praecisiones tignorum tectae non offenderent visum: ita divisiones triglyphorum et <met>oparum

tignorum dispositione et intertigniûm habere in doricis operibus coeperunt.

</s></subchap2>

<s>

Postea alii in aliis operibus ad perpendiculum triglyphorum cantherios prominentes proiecerunt eorumque proiecturas simaverunt. </s><s>ex eo, uti

tignorum dispositionibus triglyphi, ita e cantheriorum

proiecturis mutulorum sub coronis ratio est inventa. </s><s>ita

Line 2205

Line 2682

etenim necessario propter stillicidia proclinati conlocantur. </s><s>ergo et triglyphorum et mutulorum in doricis operibus

ratio ex ea imitatione inventa est.

</s></subchap2>

Non enim, quemadmodum nonnulli errantes dixerunt

fenestrarum imagines esse triglyphos, ita potest esse, quod

in angulis contraque tetrantes columnarum triglyphi constituuntur, quibus in locis omnino non patitur res fenestras

Line 2217

Line 2696

inter duas opas est intertignium, id <foreign lang="greek">meto/ph</foreign> est apud eos

nominata.

</s></subchap2>

<s>

Ita uti autem in doricis triglyphorum et mutulorum est

inventa ratio, item in ionicis denticulorum constitutio

propriam in operibus habet rationem, et quemadmodum

Line 2229

Line 2710

ad stillicidia proclinati conlocantur. </s><s>ita quod non potest

in veritate fieri, id non putaverunt in imaginibus factum posse certam rationem habere.

</s></subchap2>

<s>

Omnia enim certa proprietate et a veris naturae deducta moribus transduxerunt

in operum perfectiones, et ea probaverunt, quorum explicationes in disputationibus rationem possunt habere

veritatis. </s><s>itaque ex eis originibus symmetrias et proportiones uniuscuiusque generis constitutas reliquerunt. </s><s>quorum ingressus persecutus de ionicis et corinthiis institutionibus supra dixi; nunc vero doricam rationem

Line 2237

Line 2720

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Nonnulli antiqui architecti negaverunt dorico genere

aedes sacras oportere fieri, quod mendosae et disconvenientes in his symmetriae conficiebantur. </s><s>itaque negavit

Arcesius, item Pytheos, non minus Hermogenes. </s><s>nam is

Line 2245

Line 2730

perfectionem, commutavit ex eadem copia et eam ionicam Libero Patri fecit. </s><s>sed tamen non quod invenusta

est species aut genus aut formae dignitas, sed quod inpedita est distributio et incommoda in opere triglyphorum et lacunariorum [distributione].

</s></subchap2>

<s>

Namque necesse est triglyphos constitui contra medios tetrantes columnarum, metopasque, quae inter triglyphos fient, aeque longas esse

quam altas. </s><s>contraque in angulares columnas triglyphi in extremis partibus constituuntur et non contra medios

tetrantes. </s><s>ita metopae, quae proximae ad angulares triglyphos fiunt, non exeunt quadratae sed oblongiores triglyphi dimidia latitudine. </s><s>at qui metopas aequales volun facere, intercolumnia extrema contrahunt triglyphi dimidia latitudine. </s><s>hoc autem, sive metoparum longitudinibus sive intercolumniorum contractionibus efficietur, est mendosum. </s><s>quapropter antiqui vitare visi sunt in aedibus sacris doricae symmetriae rationem.

</s></subchap2>

Nos autem exponimus, uti ordo postulat, quemadmodum a praeceptoribus accepimus, uti, si qui voluerit his

rationibus attendens ita ingredi, habeat proportiones explicatas, quibus emendatas et sine vitiis efficere possit

aedium sacrarum dorico more perfectiones. </s><s>frons aedis

Line 2259

Line 2748

his pars una erit modulus, qui graece <foreign lang="greek">e)mba/ths</foreign> dicitur,

cuius moduli constitutione ratiocinationibus efficiuntur omnis operis distributiones.

</s></subchap2>

<s>

Crassitudo columnarum erit duorum modulorum, altitudo cum capitulo <emph type="smallcaps"/>XIIII<emph.end/>. capituli

crassitudo unius moduli, latitudo duorum et moduli sextae partis. </s><s>crassitudo capituli dividatur in partes tres, e

quibus una plinthus cum cymatio fiat, altera echinus cum

Line 2272

Line 2763

contra tetrantes medios sint conlocati, et intercolumniis reliquis bini, in mediis pronao et postico terni. </s><s>ita

relaxatis mediis intervallis sine inpeditionibus aditus accedentibus erit ad deorum simulacra.

</s></subchap2>

<s>

Triglyphorum latitudo dividatur in partes sex, ex quibus partibus quinque

in medio, duae dimidiae dextra ac sinistra designentur

regula. </s><s>una in medio deformetur femur, quod graece

Line 2282

Line 2775

dimidia moduli latitudine. </s><s>ita enim erit, ut omnia vitia

et metoparum et intercolumniorum et lacunariorum, quod aequales divisiones factae erunt, emendentur.

</s></subchap2>

<s>

Triglyphi capitula sexta parte moduli sunt faciunda. </s><s>supra triglyphorum capitula corona est conlocanda in proiectura dimidiae et sextae partis habens cymatium doricum in imo,

alterum in summo. </s><s>item cum cymatiis corona crassa ex

dimidia moduli. </s><s>dividendae autem sunt in corona ima ad

Line 2295

Line 2790

tympana, simae, coronae, quemadmodum supra scriptum

est in ionicis, ita perficiantur.

</s></subchap2>

<s>

Haec ratio in operibus diastylis erit constituta. </s><s>si vero

systylon et monotriglyphon opus erit faciundum, frons

aedis, si tetrastylos erit, dividatur in partes <emph type="smallcaps"/>XVIIII S<emph.end/>, si

hexastylos erit, dividatur in partes <emph type="smallcaps"/>XXVIIII S<emph.end/>. ex his pars

una erit modulus, ad quem, uti supra scriptum est, dividantur.

</s></subchap2>

Ita supra singula epistylia et metopae et triglyphi bini erunt conlocandi, in angularibus hoc amplius

dimidiatus et, quantum est spatium hemitriglyphi, id accedit. </s><s>in mediano contra fastigium trium triglyphorum

et trium metoparum spatium distabit, quo latius medium

intercolumnium accedentibus ad aedem habeat laxamentum

et adversus simulacra deorum aspectus dignitatem.

</s></subchap2>

<s>

Columnas autem striari <emph type="smallcaps"/>XX<emph.end/> striis oportet. </s><s>quae si

planae erunt, angulos habeant <emph type="smallcaps"/>XX<emph.end/> designatos. </s><s>sin autem

excavabuntur, sic est forma facienda, ita uti quam magnum est intervallum striae, tam magnis [striaturae] paribus lateribus quadratum describatur; in medio autem

quadrato circini centrum conlocetur et agatur linea rotundationis, quae quadrationis angulos tangat, et quantum

erit curvaturae inter rotundationem et quadratam descriptionem, tantum ad formam excaventur. </s><s>ita dorica columna sui generis striaturae habebit perfectionem.

</s></subchap2>

<s>

De adiectione eius, qua media adaugetur, uti in tertio volumine de ionicis est perscripta, ita et in his transferatur.

</s>

<s>

<s>

Quoniam exterior species symmetriarum et corinthiorum et doricorum et ionicorum est perscripta, necesse

est etiam interiores cellarum pronaique distributiones explicare.

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Distribuitur autem longitudo aedis, uti latitudo

sit longitudinis dimidiae partis, ipsaque cella parte quarta

longior sit, quam est latitudo, cum pariete, qui paries

Line 2336

Line 2843

et columnas, pluteis marmoreis sive ex intestino opere

factis intercludantur, ita uti fores habeant, per quas itinera pronao fiant.

</s></subchap2>

Item si maior erit latitudo quam

pedes <emph type="smallcaps"/>XL<emph.end/>, columnae contra regiones columnarum, quae

inter antas sunt, introrsus conlocentur. </s><s>et hae altitudinem

Line 2350

Line 2859

ita quod detrahitur de corpore scapi, striarum numero

adiecto adaugebitur ratione, quo minus videatur, et ita exaequabitur dispari ratione columnarum crassitudo.

</s></subchap2>

<s>

Hoc autem efficit ea ratio, quod oculus plura et crebriora signa

tangendo maiore visus circumitione pervagatur. </s><s>namque

si duae columnae aeque crassae lineis circummetientur,

Line 2359

Line 2870

et in concluso spatio graciliores columnarum symmetrias

in opere constituere, cum habeamus adiutricem striarum temperaturam.

</s></subchap2>

<s>

Ipsius autem cellae parietum crassitudinem pro rata parte magnitudinis fieri oportet, dum

antae eorum crassitudinibus columnarum sint aequales. </s><s>et si ex structis futuri sunt, quam minutissimis caementis

struantur, sin autem quadrato saxo aut marmore, maxime

Line 2371

Line 2884

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Regiones autem, quas debent spectare aedes sacrae

deorum inmortalium, sic erunt constituendae, uti, si

nulla ratio inpedierit liberaque fuerit potestas, aedis signumque, quod erit in cella conlocatum, spectet ad vespertinam caeli regionem, uti, qui adierint ad aram immolantes aut sacrificia facientes, spectent ad partem caeli

Line 2379

Line 2894

suscipientes contueantur aedem et orientem caelum ipsaque simulacra videantur exaudientia contueri supplicantes

et sacrificantes, quod aras omnes deorum necesse esse videatur ad orientem spectare.

</s></subchap2>

<s>

Sin autem loci natura interpellaverit, tunc convertendae sunt earum regionum constitutiones, uti quam plurima pars moenium e templis

earum conspiciatur. </s><s>item si secundum flumina aedis sacra fiet, ita uti Aegypto circa Nilum, ad fluminis ripas videntur spectare debere. </s><s>similiter si circum vias publicas erunt aedificia deorum, ita constituantur, uti praetereuntes possint respicere et in conspectu salutationes facere.

</s></subchap2>

</subchap1>

Ostiorum autem et eorum antepagmentorum in aedibus

hae sunt rationes, uti primum constituatur, quot genera

sint [futurae]. genera sunt enim thyromaton haec: doricum,

ionicum, atticurges.

</s>

<s>

<s>

Horum <dorici generis> symmetriae conspiciuntur his

rationibus, uti corona summa, quae supra antepagmentum

superius inponitur, aeque librata sit capitulis summis columnarum, quae in pronao fuerint. </s><s>lumen autem thyretri

Line 2404

Line 2925

superior pars luminis contrahatur antepagmenti parte <emph type="smallcaps"/>IIII<emph.end/>;

si ab pedibus <emph type="smallcaps"/>XXV<emph.end/> ad <emph type="smallcaps"/>XXX<emph.end/>, summa pars contrahatur antepagmenti parte <emph type="smallcaps"/>VIII<emph.end/>. reliqua, quo altiora erunt, ad perpendiculum videntur oportere conlocari.

</s></subchap2>

<s>

Ipsa autem antepagmenta <gap/> contrahantur in summo suae crassitudinis <emph type="smallcaps"/>XIIII<emph.end/> parte. </s><s>supercilii crassitudo, quanta antepagmentorum in summa parte erit crassitudo. </s><s>cymatium

faciundum est antepagmenti parte sexta; proiectura autem,

quanta est eius crassitudo. </s><s>sculpendum est cymatium

Line 2414

Line 2937

astragalum lesbium sima scalptura. </s><s>corona plana cum cymatio; proiectura autem eius erit quanta altitudo. </s><s>supercilii, quod supra antepagmenta inponitur, dextra atque

sinistra proiecturae sic sunt faciundae, uti crepidines excurrant et in unguem ipso cymatio coniungantur.

</s></subchap2>

<s>

Sin autem ionico genere futura erunt, lumen altum ad

eundem modum quemadmodum in doricis fieri videtur. </s><s>latitudo constituatur, ut altitudo dividatur in partes duas

et dimidiam, eiusque partis unius ima luminis fiat latitudo. </s><s>contracturae ita uti in doricis. </s><s>crassitudo antepagmentorum <ex> altitudine luminis in fronte <emph type="smallcaps"/>XIIII<emph.end/> parte, cymatium huius crassitudinis sexta. </s><s>reliqua pars praeter cymatium dividatur in partes <emph type="smallcaps"/>XII<emph.end/>. harum trium prima corsa

fiat cum astragalo, secunda quattuor, tertia quinque, et eae aeque corsae cum astragalis circumcurrant.

</s></subchap2>

<s>

Hyperthyra autem ad eundem modum componantur quemadmodum in doricis. </s><s>pro crepidinibus ancones, sive parotides vocantur, excalptae dextra ac sinistra praependeant ad imi supercilii libramentum, praeter folium. </s><s>eae habeant

in fronte crassitudinem ex antepagmenti tribus partibus,

imo quarta parte graciliore quam superiora.

</s>

<s>

Fores ita compingantur, uti scapi cardinales sint ex

latitudine luminis totius <emph type="smallcaps"/>XII<emph.end/> parte. </s><s>inter duos scapos tympana ex <emph type="smallcaps"/>XII<emph.end/> partibus habeant ternas partes.

</s></subchap2>

<s>

Inpagibus distributiones ita fient, uti divisis altitudinibus in partes <emph type="smallcaps"/>V<emph.end/>

duae superiori, tres inferiori designentur. </s><s>super medium

medii inpages conlocentur, ex reliquis alii in summo, alii

Line 2440

Line 2971

altitudines ita manebunt, in latitudinem adiciatur amplius

foris latitudo. </s><s>si quadriforis futura est, altitudo adiciatur.

</s></subchap2>

<s>

Atticurge autem isdem rationibus perficiuntur, quibus

dorica. </s><s>praeterea corsae sub cymatiis in antepagmentis

circumdantur, quae ita distribui debent, uti antepagmenti

praeter cymatium ex partibus <emph type="smallcaps"/>VII<emph.end/> habeant duas partes. </s><s>ipsaque non fiunt clathrata neque bifora sed valvata, et

aperturas habent in exteriores partes.

</s>

<s>

<s>

Quas rationes aedium sacrarum in formationibus oporteat fieri <doricis>, ionicis corinthiisque operibus, quoad

potui attingere, veluti legitimis moribus exposui. </s><s>nunc

de tuscanicis dispositionibus, quemadmodum institui oporteat, dicam.

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Locus, in quo aedis constituetur, cum habuerit in longitudine sex partes, una dempta reliquum quod

erit, latitudini detur. </s><s>longitudo autem dividatur bipertito,

et quae pars erit interior, cellarum spatiis designetur, quae

erit proxima fronti, columnarum dispositioni relinquatur. </s><s>item latitudo dividatur in partes <emph type="smallcaps"/>X<emph.end/>.

</s></subchap2>

Ex his ternae partes dextra ac sinistra cellis minoribus, sive ibi alae futurae

sunt, dentur; reliquae quattuor mediae aedi attribuantur. </s><s>spatium, quod erit ante cellas in pronao, ita columnis

designetur, ut angulares contra antas, parietum extremorum <e> regione, conlocentur; duae mediae e regione

Line 2469

Line 3008

ima crassitudine altitudinis parte <emph type="smallcaps"/>VII<emph.end/>; altitudo tertia parte

latitudinis templi; summaque columna quarta parte crassitudinis imae contrahatur.

</s></subchap2>

<s>

Spirae earum altae dimidia parte crassitudinis fiant. </s><s>habeant spirae earum plinthum

ad circinum, altam suae crassitudinis dimidia parte, torum

insuper cum apophysi crassum quantum plinthus. </s><s>capituli altitudo dimidia crassitudinis. </s><s>abaci latitudo quanta

ima crassitudo columnae. </s><s>capitulique crassitudo dividatur

in partes tres, e quibus una plintho, quae est abacus, detur, altera echino, tertia hypotrachelio cum apophysi.

</s></subchap2>

<s>

Supra columnas trabes compactiles inponantur ut altitudinis modulis îs, qui a magnitudine operis postulabuntur. </s><s>eaeque trabes compactiles eam habeant crassitudinem,

quanta summae columnae erit hypotrachelium, et ita sint

compactae subscudibus et securiclis, ut compactura duorum digitorum habeant laxationem. </s><s>cum enim inter se

tangunt et non spiramentum et perflatum venti recipiunt, concalefaciuntur et celeriter putrescunt.

</s></subchap2>

<s>

Supra trabes et supra parietes traiecturae mutulorum parte <emph type="smallcaps"/>IIII<emph.end/> altitudinis

columnae proiciantur; item in eorum frontibus antepagmenta figantur. </s><s>supraque îs tympanum fastigii structura seu de materia conlocetur. </s><s>supraque eûm fastigium, columen, cantherii, templa ita sunt conlocanda, ut

stillicidium tecti absoluti tertiario respondeat.

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Fiunt autem aedes rotundae, e quibus aliae monopteroe sine cella columnatae constituuntur, aliae peripteroe

dicuntur. </s><s>quae sine cella fiunt, tribunal habent et ascensum ex sua diametro tertiae partis. </s><s>insuper stylobatam

columnae constituuntur tam altae, quanta ab extremis

Line 2499

Line 3046

reliqua, quae insuper inponuntur, ita uti in <emph type="smallcaps"/>III<emph.end/> volumine

de symmetriis scripsi.

</s></subchap2>

Sin autem peripteros ea aedes constituetur, duo gradus et stylobata ab imo constituantur. </s><s>deinde cellae paries conlocetur cum recessu eius a stylobata circa partem

latitudinis quintam, medioque valvarum locus ad aditus

relinquatur; eaque cella tantam habeat diametrum praeter

parietes et circumitionem, quantam altitudinem columna. </s><s>supra stylobatam columnae circum cellam isdem symmetriis, quae <supra scriptae sunt,> disponantur.

</s></subchap2>

<s>

In medio tecti ratio ita habeatur, uti, quanta diametros totius operis erit futura, dimidia altitudo fiat tholi praeter florem; flos autem tantam habeat magnitudinem, quantam habuerit columnae capitulum, praeter pyramidem. </s><s>reliqua, uti supra

scripta sunt ea, pro portionibus atque symmetriis facienda

videntur.

</s></subchap2>

<s>

Item generibus aliis constituuntur aedes ex isdem symmetriis ordinatae et alio genere dispositiones habentes,

uti est Castoris in circo Flaminio et inter duos lucos

Veiovis, item augustius Nemori Dianae columnis adiectis

Line 2520

Line 3073

sed eaedem sunt proportiones. </s><s>cellae enim longitudinibus

duplices sunt ad latitudines uti reliquae; ex îs omnia, quae solent esse in frontibus, ad latera sunt translata.

</s></subchap2>

Nonnulli etiam de tuscanicis generibus sumentes columnarum dispositiones transferunt in corinthiorum et ionicorum operum ordinationes, et quibus in locis in pronao procurrunt

<s>

Nonnulli etiam de tuscanicis generibus sumentes columnarum dispositiones transferunt in corinthiorum et ionicorum operum ordinationes, et quibus in locis in pronao procurrunt

antae, in isdem e regione cellae parietum columnas binas

conlocantes efficiunt tuscanicorum et graecorum operum communem ratiocinationem.

</s></subchap2>

<s>

Alii vero removentes parietes aedis et adplicantes ad intercolumnia, pteromatos spatiis

sublati efficiunt amplum laxamentum cellae; reliqua autem

proportionibus et symmetriis isdem conservantes aliud

Line 2534

Line 3091

aedes sunt faciundae, quod alius alia varietate sacrorum

religionum habet effectus.

</s></subchap2>

Omnes aedium sacrarum ratiocinationes, uti mihi traditae sunt, exposui ordinesque et symmetrias earum partitionibus distinxi, et quarum dispares sunt figurae et quibus discriminibus inter se sunt disparatae, quoad potui

significare scriptis, exposui. </s><s>nunc de aris deorum inmortalium, uti aptam constitutionem habeant ad sacrificiorum rationem, dicam.

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Arae spectent ad orientem et semper inferiores sint conlocatae quam simulacra, quae fuerint

in aede, uti suspicientes divinitatem, qui supplicant, et

sacrificent. </s><s>disparibus altitudinibus ad sui cuiusque dei

Line 2549

Line 3110

conlocentur. </s><s>ita idoneae his institutionibus explicabuntur

modulationibus ararum deformationes.

</s>

<s>

<s>

Explicatis aedium sacrarum compositionibus in hoc libro, insequenti de communium operum reddemus distributionibus explicationes.

</s></subchap2>

</subchap1>

</chap>

<chap>

<s>LIBER QUINTUS</s>

<s>

Qui amplioribus voluminibus, imperator, ingenii cogitationes praeceptaque explicaverunt, maximas et egregias

adiecerunt suis scriptis auctoritates. </s><s>quod etiam velim

nostris quoque studiis res pateretur, ut amplificationibus

Line 2568

Line 3135

et pedes ac verborum elegans dispositio et sententiarum

inter personas distinctas [versuum] pronuntiatio prolectando sensus legentium perducit sine offensa ad summam scriptorum terminationem.

</s></subchap2>

Id autem in architecturae conscriptionibus non potest fieri, quod vocabula ex artis propria necessitate concepta inconsueto sermone obiciunt sensibus obscuritatem. </s><s>cum ergo ea per se non sint aperta nec pateant eorum in consuetudine nomina, tum etiam

praeceptorum late vagantes scripturae, si non contrahentur, ut paucis et perlucidis sententiis explicentur, frequentia multitudineque sermonis inpediente incertas legentium

efficient cogitationes. </s><s>itaque occultas nominationes commensusque e membris operum pronuntians, ut memoriae

tradantur, breviter exponam; sic enim expeditius ea recipere poterunt mentes.

</s></subchap2>

<s>

Non minus cum animadvertissem distentam occupationibus civitatem publicis et privatis

negotiis, paucis iudicavi scribendum, uti angusto spatio

vacuitatis ea legentes breviter percipere possent.

</s>

<s>

<s>

Etiamque Pythagorae quique eius haeresim fuerunt secuti, placuit cybicis rationibus praecepta in voluminibus

scribere, constitueruntque cybum <emph type="smallcaps"/>CCXVI<emph.end/> versus eosque non

plus tres in una conscriptione oportere esse putaverunt.

</s></subchap2>

<s>

Cybus autem est corpus ex lateribus aequali latitudine

planitiarum perquadratum. </s><s>is cum est iactus, quam in

partem incubuit, dum est intactus, inmotam habet stabilitatem, uti sunt etiam tesserae, quas in alveo ludentes

Line 2592

Line 3167

sensum insederit, inmotam efficiat ibi memoriae stabilitatem. </s><s>graeci quoque poetae comici interponentes e choro canticum diviserunt spatia fabularum. </s><s>ita partes cybica ratione facientes intercapedinibus levant actorum

pronuntiationes.

</s></subchap2>

<s>

Cum ergo haec naturali modo sint a maioribus observata animoque advertam inusitatas et obscuras multis res

esse mihi scribendas, quo facilius ad sensus legentium pervenire possint, brevibus voluminibus iudicavi scribere; ita

enim expedita erunt ad intellegendum. </s><s>eorumque ordinationes institui, uti non sint quaerentibus separatim colligenda, sed e corpore uno et in singulis voluminibus generum haberent explicationes. </s><s>itaque, Caesar, tertio et

Line 2602

Line 3179

</s></subchap2>

</subchap1>

Graeci in quadrato amplissimis et duplicibus porticibus

fora constituunt crebrisque columnis et lapideis aut marmoreis epistyliis adornant et supra ambulationes in contignationibus faciunt. </s><s>Italiae vero urbibus non eadem est

ratione faciendum, ideo quod a maioribus consuetudo tradita est gladiatoria munera in foro dari.

</s></subchap2>

<s>

Igitur circum spectacula spatiosiora intercolumnia distribuantur circaque in porticibus argentariae tabernae maenianaque superioribus coaxationibus conlocentur, quae et ad usum

et ad vectigalia publica recte erunt disposita.

</s>

<s>

<s>

Magnitudines autem ad copiam hominum oportet fieri,

ne parvum spatium sit ad usum aut ne propter inopiam

populi vastum forum videatur. </s><s>latitudo autem ita finiatur,

uti, longitudo in tres partes cum divisa fuerit, ex his duae

partes ei dentur; ita enim erit oblonga eius formatio et ad spectaculorum rationem utilis dispositio.

</s></subchap2>

<s>

Columnae superiores quarta parte minores quam inferiores sunt constituendae, propterea quod oneri ferendo, quae sunt inferiora, firmiora debent esse quam superiora. </s><s>non minus quod etiam nascentium oportet imitari naturam, ut in arboribus teretibus, abiete, cupresso, pinu, e quibus nulla non crassior est ab radicibus, dein decrescendo progreditur in altitudinem naturali contractura peraequata nascens ad cacumen. </s><s>ergo si natura nascentium ita postulat, recte est constitutum et altitudinibus et crassitudinibus superiora inferiorum fieri contractiora.

</s></subchap2>

<s>

Basilicarum loca adiuncta foris quam calidissimis partibus oportet constitui, ut per hiemem sine molestia tempestatium se conferre in eas negotiatores possint. </s><s>earumque latitudines ne minus quam ex tertia, ne plus ex

dimidia longitudinis constituantur, nisi si loci natura inpedierit et aliter coegerit symmetriam commutari. </s><s>sin

autem locus erit amplior in longitudine, chalcidica in extremis constituantur, uti sunt in Iulia Aquiliana.

</s></subchap2>

Columnae basilicarum tam altae, quam porticus latae fuerint, faciendae videntur; porticus, quam medium spatium futurum est, ex tertia finiatur. </s><s>columnae superiores minores quam inferiores, uti supra scriptum est, constituantur. </s><s>pluteum, quod fuerit inter superiores et inferiores columnas,

lumnas, item quarta parte minus, quam superiores columnae fuerint, oportere fieri videtur, uti supra basilicae contignationem ambulantes ab negotiatoribus ne conspiciantur. </s><s>epistylia, zophora, coronae ex symmetriis columnarum, uti in tertio libro diximus, explicentur.

</s></subchap2>

<s>

[Non minus summam dignitatem et venustatem possunt

habere comparationes basilicarum, quo genere Coloniae

Iuliae Fanestri conlocavi curavique faciendam, cuius proportiones et symmetriae sic sunt constitutae. </s><s>mediana

Line 2640

Line 3231

post se parastaticas altas pedes <emph type="smallcaps"/>XX<emph.end/>, latas pedes <emph type="smallcaps"/>II S<emph.end/>, crassas <emph type="smallcaps"/>I S<emph.end/>, quae sustinent trabes, in quibus invehuntur porticuum contignationes. </s><s>supraque eas aliae parastaticae pedum <emph type="smallcaps"/>XVIII<emph.end/>, latae binûm, crassae pedem, quae excipiunt item

trabes sustinentes cantherium et porticûm, quae sunt summissa infra testudinem, tecta.

</s></subchap2>

<s>

Reliqua spatia inter parastaticarum et columnarum trabes per intercolumnia luminibus sunt relicta. </s><s>columnae sunt in latitudine testudinis cum angularibus dextra ac sinistra quaternae, in

longitudine, quae est foro proxima, cum isdem angularibus

octo, ex altera parte cum angularibus <emph type="smallcaps"/>VI<emph.end/>, ideo quod mediae duae in ea parte non sunt positae, ne inpediant aspectus pronai aedis Augusti, quae est in medio latere

parietis basilicae conlocata spectans medium forum et aedem Iovis.

</s></subchap2>

<s>

Item tribunal, quod est in ea aede, hemicycli

schematis minoris curvatura formatum; eius autem hemicycli in fronte est intervallum pedes <emph type="smallcaps"/>XLVI<emph.end/>, introrsus curvatura pedes <emph type="smallcaps"/>XV<emph.end/>, uti, qui apud magistratus starent, negotiantes in basilica ne inpedirent. </s><s>supra columnas ex tribus

tignis bipedalibus compactis trabes sunt circa conlocatae,

eaeque ab tertiis columnis, quae sunt in interiore parte,

revertuntur ad antas, quae a pronao procurrunt, dextraque et sinistra hemicyclium tangunt.

</s></subchap2>

<s>

Supra trabes contra capitula ex fulmentis dispositae pilae sunt conlocatae,

altae pedes <emph type="smallcaps"/>III<emph.end/>, latae quoqueversus quaternis. </s><s>supra eas

ex duobus tignis bipedalibus trabes everganeae circa sunt

Line 2666

Line 3263

</s></subchap2>

</subchap1>

Aerarium, carcer, curia foro sunt coniungenda, sed ita

uti magnitudo <ac> symmetriae eorum foro respondeant. </s><s>maxime quidem curia in primis est facienda ad dignitatem municipii sive civitatis. </s><s>et si quadrata erit, quantum habuerit latitudinis dimidia addita constituatur altitudo; sin autem oblonga fuerit, longitudo et latitudo

componatur, et summae compositae eius dimidia pars sub lacunariis altitudini detur.

</s></subchap2>

<s>

Praeterea praecingendi sunt parietes medii coronis ex intestino opere aut albario

ad dimidiam partem altitudinis. </s><s>quae si non erunt, vox

ibi disputantium elata in altitudinem intellectui non poterit esse audientibus. </s><s>cum autem coronis praecincti parietes erunt, vox ab imis morata, priusquam in aera elata

Line 2679

Line 3280

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Cum forum constitutum fuerit, tum deorum inmortalium

diebus festis ludorum spectationibus eligendus est locus

theatro quam saluberrimus, uti in primo libro de salubritatibus in moenium conlocationibus est scriptum. </s><s>per

Line 2688

Line 3291

qui, si a regionibus palustribus aut aliis regionibus vitiosis

advenient, nocentes spiritus corporibus infundent. </s><s>itaque si curiosius eligetur locus theatro, vitabuntur vitia.

</s></subchap2>

<s>

Etiamque providendum est, ne impetus habeat a meridie. </s><s>sol

enim cum implet eius rotunditatem, aer conclusus curvatura neque habens potestatem vagandi versando confervescit et candens adurit excoquitque et inminuit e corporibus umores. </s><s>ideo maxime vitandae sunt his rebus vitiosae regiones et eligendae salubres.

</s></subchap2>

<s>

Fundamentorum autem, si in montibus fuerint, facilior erit ratio; sed si necessitas

coegerit in plano aut palustri loco ea constitui, solidationes substructionesque ita erunt faciendae, quemadmodum de fundationibus aedium sacrarum in tertio libro est scriptum. </s><s>insuper fundamenta lapideis et marmoreis copiis gradationes ab substructione fieri debent.

</s></subchap2>

Praecinctiones ad altitudines theatrorum pro rata parte faciendae videntur, neque altiores quam quanta praecinctionis itineris sit latitudo. </s><s>si enim excelsiores fuerint, repellent et eicient e superiore parte vocem nec patientur in sedibus suis, quae <sunt> supra praecinctiones, verborum casus certa significatione ad aures pervenire. </s><s>et ad summam ita est gubernandum, uti, linea cum ad imum gradum et ad summum extenta fuerit, omnia cacumina graduum angulosque tangat: ita vox non inpedietur.

</s></subchap2>

<s>

Aditus complures et spatiosos oportet disponere, nec coniunctos

superiores inferioribus, sed ex omnibus locis perpetuos et

directos sine inversuris faciendos, uti, cum populus dimittatur de spectaculis, ne comprimatur, sed habeat ex omnibus locis exitus separatos sine inpeditione.

</s>

<s>

<s>

Etiam diligenter est animadvertendum, ne sit locus

surdus, sed ut in eo vox quam clarissime vagari possit. </s><s>hoc vero fieri ita poterit, si locus electus fuerit, ubi non inpediatur resonantia.

</s></subchap2>

<s>

Vox autem est spiritus fluens aeris, e tactu sensibilis auditu. </s><s>ea movetur circulorum rotundationibus infinitis, uti si in stantem aquam lapide inmisso nascantur innumerabiles undarum circuli crescentes a centro, quam latissime possint, et vagantes, nisi angustia loci interpellaverit aut aliqua offensio, quae non patitur designationes earum undarum ad exitus pervenire. </s><s>itaque cum interpellentur offensionibus, primae redundantes insequentium disturbant designationes.

</s></subchap2>

<s>

Eadem ratione vox item ad circinum efficit motiones; sed in aqua circuli planitiae in latitudine moventur, vox et in latitudine progreditur et altitudinem gradatim scandit. </s><s>igitur ut in aqua undarum designationibus, item in voce cum offensio nulla primam undam interpellaverit, non disturbat secundam nec insequentes, sed omnes sine resonantia perveniunt ad imorum et ad summorum aures.

</s></subchap2>

Ergo veteres architecti naturae vestigia persecuti indagationibus

vocis scandentis theatrorum perfecerunt gradationes, et

quaesierunt per canonicam mathematicorum et musicam

Line 2725

Line 3344

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Harmonice autem est musica litteratura obscura et

difficilis, maxime quidem quibus graecae litterae non sunt

notae. </s><s>quam si volumus explicare, necesse est etiam

Line 2734

Line 3355

ex Aristoxeni scripturis interpretabor et eius diagramma

subscribam finitionesque sonituum designabo, uti, qui diligentius attenderit, facilius percipere possit.

</s></subchap2>

<s>

Vox enim mutationibus cum flectitur, alias fit acuta, alias gravis;

duobusque modis movetur, e quibus unus effectus habet

continuatos, alter distantes. </s><s>continuata vox neque in finitionibus consistit neque in loco ullo, efficitque terminationes non apparentes, intervalla autem media apparentia,

Line 2747

Line 3370

desiit, apparet in sonorum patentibus finitionibus, medianis

autem patentia intervallis obscurantur.

</s></subchap2>

<s>

Genera vero sunt modulationum tria: primum quod

Graeci nominant <foreign lang="greek">a(rmoni/hn</foreign>, secundum <foreign lang="greek">xrw=ma</foreign>, tertium <foreign lang="greek">dia/tonon</foreign>. est autem harmoniae modulatio ab arte concepta,

et ea re cantio eius maxime gravem et egregiam habet

Line 2760

Line 3385

continuati, tertium hemitonium finit tetrachordi magnitudinem. </s><s>ita in tribus generibus tetrachorda ex duobus

tonis et hemitonio sunt peraequata, sed ipsa cum separatim uniuscuiusque generis finibus considerantur, dissimilem habent intervallorum designationem.

</s></subchap2>

<s>

Igitur intervalla tonorum et hemitoniorum et <diheseon> tetrachordorum

in voce divisit natura finîtque terminationes eorum mensuris intervallorum quantitate, modisque certis distantibus

constituit qualitates, quibus etiam artifices, qui organa fabricant, ex natura constitutis utendo comparant ad concentus convenientes eorum perfectiones.

</s></subchap2>

Sonitus, qui graece <foreign lang="greek">fqo/ggoi</foreign> dicuntur, in unoquoque

genere sunt <emph type="smallcaps"/>X<emph.end/> et <emph type="smallcaps"/>VIII<emph.end/>, e quibus <emph type="smallcaps"/>VIII<emph.end/> sunt in tribus generibus perpetui et stantes, reliqui <emph type="smallcaps"/>X<emph.end/>, cum communiter modulantur, sunt vagantes. </s><s>stantes autem sunt, qui inter

mobiles [sunt] interpositi continent tetrachordi coniunctionem et e generum discriminibus suis finibus sunt permanentes; appellantur autem sic: proslambanomenos, hypate hypaton, hypate meson, mese, nete synhemmenon,

Line 2776

Line 3405

meson, lichanos meson, trite synhemmenon, <paranete

synhemmenon,> trite diezeugmenon, paranete diezeugmenon, trite hyperbolaeon, paranete hyperbolaeon.

</s></subchap2>

<s>

Ei autem qua moventur, recipiunt virtutes alias; intervalla enim

et distantias habent crescentes. </s><s>itaque parhypate, quae

in harmonia distat ab hypate <dimidium> hemitonium, in

Line 2786

Line 3417

hypate tria hemitonia. </s><s>ita <emph type="smallcaps"/>X<emph.end/> sonitus propter translationes

in generibus efficiunt triplicem modulationum varietatem.

</s></subchap2>

<s>

Tetrachorda autem sunt quinque: primum gravissimum,

quod graece dicitur <foreign lang="greek">u(/paton</foreign>, secundum medianum, quod

appellatur <foreign lang="greek">me/son</foreign>, tertium coniunctum, quod <foreign lang="greek">sunhmme/non</foreign>

Line 2795

Line 3428

graece quae <foreign lang="greek">sumfwni/ai</foreign> dicuntur, sunt sex: diatessaron,

diapente, diapason, et disdiatessaron, et disdiapente, et disdiapason.

</s></subchap2>

<s>

Ideoque et a numero nomina ceperunt, quod,

cum vox constiterit in una sonorum finitione ab eaque se

flectens mutaverit et pervenerit in quartam terminationem,

Line 2803

Line 3438

diapason, in octavam et dimidiam diapason et diatessaron,

in nonam et dimidiam diapason diapente, in <emph type="smallcaps"/>XII<emph.end/> disdiapason].

</s></subchap2>

<s>

Non enim inter duo intervalla, cum chordarum

sonitus aut vocis cantus factus fuerit, nec inter tria aut

sex aut septem possunt consonantiae fieri, sed, uti supra

Line 2811

Line 3448

</s></subchap2>

</subchap1>

Ita ex his indagationibus mathematicis rationibus fiant

vasa aerea pro ratione magnitudinis theatri, eaque ita

fabricentur, ut, cum tangantur, sonitum facere possint

Line 2821

Line 3460

contraque eas cellas relinquantur aperturae inferiorum

graduum cubilibus longae pedes duo, altae semipede.

</s></subchap2>

<s>

Designationes autem eorum, quibus in locis constituantur,

sic explicentur. </s><s>si non erit ampla magnitudine theatrum,

media altitudinis transversa regio designetur et in ea tredecim cellae duodecim aequalibus intervallis distantes confornicentur, uti ea echea, quae supra scripta sunt, ad

Line 2830

Line 3471

diatessaron ad paramesen, quarta ad neten synhemmenon,

quinta diatessaron ad mesen, sexta diatessaron ad hypaten meson, in medio unum diatessaron ad hypaten hypaton.

</s></subchap2>

<s>

Ita hac ratiocinatione vox a scaena uti ab centro

profusa se circumagens tactuque feriens singulorum vasorum cava excitaverit auctam claritatem et concentu

convenientem sibi consonantiam. </s><s>sin autem amplior erit

magnitudo theatri, tunc altitudo dividatur in partes <emph type="smallcaps"/>IIII<emph.end/>,

uti tres efficiantur regiones cellarum transverse designatae, una harmoniae, altera chromatos, tertia diatoni. </s><s>et ab imo quae erit prima, ea ex harmonia conlocetur,

</s></subchap2>

<s>

Ita uti in minore theatro supra scriptum est. </s><s>in mediana

autem prima in extremis cornibus ad chromaticen hyperbolaeon habentia sonitum ponantur, in secundis ab his

diatessaron ad chromaticen diezeugmenon, in tertiis ad

Line 2845

Line 3490

sextis ad paramesen, quod et ad chromaticen hyperbolaeon

diapente et ad chromaticen synhemmenon diatessaron habet consonantiae communitatem.

</s></subchap2>

<s>

In medio nihil est conlocandum, ideo quod sonitûm nulla alia qualitas in chromatico genere symphoniae consonantiam potest habere. </s><s>in summa vero divisione et regione cellarum in cornibus

primis ad diatonon hyperbolaeon fabricata vasa sonitu

ponantur, in secundis diatessaron ad diatonon <diezeugmenon>, tertiis ad diatonon synhemmenon, quartis diatessaron ad diatonon meson, quintis diatessaron ad diatonon hypaton, sextis diatessaron ad proslambanomenon,

in medio ad mesen, quod ea et ad proslambanomenon

diapason et ad diatonon hypaton diapente habet symphoniarum communitates.

</s></subchap2>

Haec autem si qui voluerit ad perfectum facile perducere, animadvertat in extremo libro

diagramma musica ratione designatum, quod Aristoxenus

magno vigore et industria generatim divisis modulationibus constitutum reliquit, de quo, si qui ratiocinationibus

his attenderit, ad [naturas vocis et] audientium delectationes facilius valuerit theatrorum efficere perfectiones.

</s></subchap2>

<s>

Dicet aliquis forte multa theatra quotannis Romae

facta esse neque ullam rationem harum rerum in his

fuisse; sed errabit in eo, quod omnia publica lignea theatra tabulationes habent complures, quas necesse est sonare. </s><s>hoc vero licet animadvertere etiam ab citharoedis,

qui, superiore tono cum volunt canere, avertunt se ad

scaenae valvas et ita recipiunt ab earum auxilio consonantiam vocis. </s><s>cum autem ex solidis rebus theatra constituuntur, id est ex structura caementorum, lapide, marmore, quae sonare non possunt, tunc echeis hae rationes sunt explicandae.

</s></subchap2>

<s>

Sin autem quaeritur, in quo theatro ea sint facta, Romae non possumus ostendere, sed in Italiae

regionibus et in pluribus Graecorum civitatibus. </s><s>etiamque auctorem habemus Lucium Mummium, qui diruto

theatro Corinthiorum ea aenea Romam deportavit et de

Line 2874

Line 3527

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Ipsius autem theatri conformatio sic est facienda, uti,

quam magna futura est perimetros imi, centro medio conlocato circumagatur linea rotundationis, in eaque quattuor

scribantur trigona paribus lateribus, <quae paribus> intervallis extremam lineam circinationis tangant, quibus etiam

Line 2885

Line 3540

frons, et ab eo loco per centrum parallelos linea ducatur,

quae disiungat proscaenii pulpitum et orchestrae regionem.

</s></subchap2>

<s>

Ita latius factum fuerit pulpitum quam Graecorum,

quod omnes artifices in scaena dant operam, in orchestra

autem senatorum sunt sedibus loca designata. </s><s>et eius

Line 2901

Line 3558

Hi autem, qui sunt in

imo et dirigunt scalaria, erunt numero <emph type="smallcaps"/>VII<emph.end/>; reliqui quinque scaenae designabunt compositionem: et unus medius

contra se valvas regias habere debet, et qui erunt dextra

Line 2909

Line 3568

minus alti sint palmopede, <ne plus pedem> et digitos

sex; latitudines eorum ne plus pedes duo semis, ne minus pedes duo constituantur.

</s></subchap2>

<s>

Tectum porticus, quod futurum est in summa gradatione, cum scaenae altitudine libratum perficiatur, ideo quod vox crescens aequaliter ad summas gradationes et tectum perveniet. </s><s>namque si non erit aequale, quo minus fuerit altum, vox praeripietur ad eam altitudinem, quam perveniet primo.

</s></subchap2>

<s>

Orchestra inter grados imos quod diametron habuerit, eius sexta

pars sumatur, et in cornibus utrimque ad eius mensurae

perpendiculum inferiores sedes praecidantur, et qua praecisio fuerit, ibi constituantur itinerum supercilia; ita enim satis altitudinem habebunt eorum confornicationes.

</s></subchap2>

<s>

Scaenae longitudo ad orchestrae diametron duplex fieri debet. </s><s>podii altitudo ab libramento pulpiti cum corona et lysi

duodecumam orchestrae diametri. </s><s>supra podium columnae

cum capitulis et spiris altae quarta parte eiusdem diametri; epistylia et ornamenta earum columnarum altitudinis quinta parte. </s><s>pluteum insuper cum unda et corona

Line 2926

Line 3591

minus altae sint quarta parte; epistylia cum coronis earum

columnarum item habeant altitudinis quintam partem.

</s></subchap2>

<s>

Nec tamen in omnibus theatris symmetriae ad omnes

rationes et effectus possunt respondere, sed oportet architectum animadvertere, quibus proportionibus necesse sit

sequi symmetriam et quibus ad loci naturam aut magnitudinem operis temperari. </s><s>sunt enim res, quas et in pusillo et in magno theatro necesse est eadem magnitudine

Line 2936

Line 3603

usu peritus, praeterea ingenio mobili sollertiaque non

fuerit viduatus.

</s></subchap2>

Ipsae autem scaenae suas habent rationes explicitas

ita, uti mediae valvae ornatus habeant aulae regiae, dextra ac sinistra hospitalia, secundum autem spatia ad ornatus comparata, quae loca Graeci <foreign lang="greek">peria/ktoi</foreign> dicunt ab

eo, quod machinae sunt in his locis versatiles trigonoe

Line 2945

Line 3614

ornationis in frontes. </s><s>secundum ea loca versurae sunt

procurrentes, quae efficiunt una a foro, altera a peregre aditus in scaenam.

</s></subchap2>

<s>

Genera autem sunt scaenarum tria: unum quod dicitur tragicum, alterum comicum, tertium

satyricum. </s><s>horum autem ornatus sunt inter se dissimili

disparique ratione, quod tragicae deformantur columnis

Line 2957

Line 3628

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

In Graecorum theatris non omnia isdem rationibus

sunt facienda, quod primum in ima circinatione, ut in

latino trigonorum <emph type="smallcaps"/>IIII<emph.end/>, in eo quadratorum trium anguli

Line 2969

Line 3642

in dextra ab intervallo sinistro circumagitur circinatio ad

proscaenii sinistram partem; item centro conlocato in sinistro cornu ab intervallo dextro circumagitur ad proscaenii dextram partem.

</s></subchap2>

<s>

Ita tribus centris hac descriptione ampliorem habent orchestram Graeci et scaenam recessiorem

minoreque latitudine pulpitum, quod <foreign lang="greek">logei=on</foreign> appellant,

ideo quod <apud> eos tragici et comici actores in scaena

Line 2981

Line 3656

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Cum haec omnia summa cura sollertiaque explicata

sunt, tunc etiam diligentius est animadvertendum, uti sit

electus locus, in quo leniter adplicet se vox neque repulsa

Line 2992

Line 3669

<foreign lang="greek">sunhxou=ntas</foreign>. desonantes sunt, in quibus vox prima, cum

est elata in altitudinem, offensa superioribus solidis corporibus repulsaque residens in imo opprimit insequentis vocis elationem;

</s></subchap2>

circumsonantes autem, in quibus circumvagando coacta exsolvens in medio sine extremis casibus

sonans ibi extinguatur incerta verborum significatione;

resonantes vero, in quibus, cum in solido tactu percussa

Line 3009

Line 3688

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Post scaenam porticus sunt constituendae, uti, cum

imbres repentini ludos interpellaverint, habeat populus,

quo se recipiat ex theatro, choragiaque laxamentum habeant

Line 3020

Line 3701

est scaenae supra stadium; ceterisque civitatibus, quae

diligentiores habuerunt architectos, circa theatra sunt porticus et ambulationes.

</s></subchap2>

<s>

Quae videntur ita oportere conlocari, uti duplices sint habeantque exteriores columnas

doricas cum epistyliis et ornamentis ex ratione modulationis perfectas. </s><s>latitudines autem earum ita oportere

fieri videntur, uti, quanta altitudo columnae fuerit exterioris, tantam latitudinem habeant ab inferiore parte columnarum extremarum ad medias et a medianis ad parietes,

qui circumcludunt porticus ambulationes. </s><s>medianae autem

columnae quinta parte altiores sint quam exteriores, sed

</s></subchap2>

<s>

Aut ionico aut corinthio genere deformentur. </s><s>columnarum

autem proportiones et symmetriae non erunt isdem rationibus, quibus in aedibus sacris scripsi; aliam enim in

deorum templis debent habere gravitatem, aliam in porticibus et ceteris operibus subtilitatem. </s><s>itaque si dorici

Line 3038

Line 3723

parte; altitudo columnae praeter capitulum <emph type="smallcaps"/>XIIII<emph.end/> modulorum; capituli altitudo moduli unius, latitudo modulorum

duorum et moduli sextae partis. </s><s>ceteri operis modulationes, uti in aedibus sacris in libro <emph type="smallcaps"/>IIII<emph.end/> scriptum est, ita perficiantur.

</s></subchap2>

<s>

Sin autem ionicae columnae fient, scapus praeter spiram et capitulum in octo et dimidiam partem

dividatur, et ex his una crassitudini columnae detur; <spira>

cum plintho dimidia crassitudine constituatur; capituli

Line 3049

Line 3736

scamillos inpares, ex descriptione, quae supra scripta est

in libro tertio, sumatur. </s><s>epistylia, coronae ceteraque omnia ad columnarum rationem ex scriptis voluminum superiorum explicentur.

</s></subchap2>

Media vero spatia, quae erunt subdiu inter porticus,

adornanda viridibus videntur, quod hypaethroe ambulationes habent magnam salubritatem. </s><s>et primum oculorum,

quod ex viridibus subtilis et extenuatus aer propter motionem corporis influens perlimat speciem et ita auferens

ex oculis umorem crassum, aciem tenuem et acutam speciem relinquit; praeterea, cum corpus motionibus in ambulatione calescat, umores ex membris aer exsugendo inminuit plenitates extenuatque dissipando quod plus inest quam corpus potest sustinere.

</s></subchap2>

<s>

Hoc autem ita esse ex eo licet animadvertere, quod, sub tectis cum sint aquarum

fontes aut etiam sub terra palustris abundantia, ex his

nullus surgit umor nebulosus, sed in apertis hypaethrisque locis, cum sol oriens vapore tangat mundum, ex umidis et abundantibus excitat umores et eos conglobatos in

Line 3063

Line 3754

locis ab aere umores ex corporibus exsugantur molestiores, quemadmodum ex terra per nebulas videntur, non

puto dubium esse, quin amplissimas et ornatissimas subdiu hypaethrusque conlocari oporteat in civitatibus ambulationes.

</s></subchap2>

<s>

Eae autem uti sint semper siccae et non lutosae, sic erit faciendum. </s><s>fodiantur et exinaniantur quam

altissime. </s><s>dextra atque sinistra structiles cloacae fiant,

inque earum parietibus, qui ad ambulationem spectaverint,

Line 3074

Line 3767

instructionem excipientur aquarum abundantiae, et ita

siccae et sine umore perfectae fuerint ambulationes.

</s></subchap2>

<s>

Praeterea in his operibus thensauri sunt civitatibus in

necessariis rebus a maioribus constituti. </s><s>in conclusionibus enim reliqui omnes faciliores sunt apparatus quam

lignorum. </s><s>sal enim facile ante inportatur, frumenta publice privatimque expeditius congeruntur, et si defit, holeribus, carne seu leguminibus defenditur, aquae fossuris

Line 3082

Line 3777

excipiuntur. </s><s>de lignatione, quae maxime necessaria est

ad cibum coquendum, difficilis et molesta est apparatio, quod et tarde comportatur et plus consumitur.

</s></subchap2>

<s>

In eiusmodi temporibus tunc eae ambulationes aperiuntur et

mensurae tributim singulis capitibus designantur. </s><s>ita duas

res egregias hypaethroe ambulationes praestant, unam in

pace salubritatis, alteram in bello salutis. </s><s>ergo his rationibus ambulationum explicationes non solum post scaenam

theatri, sed etiam omnium deorum templis effectae magnas civitatibus praestare poterunt utilitates.

</s>

<s>

Quoniam haec nobis satis videntur esse exposita, nunc

insequentur balinearum dispositionum demonstrationes.

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Primum eligendus locus est quam calidissimus, id est

aversus ab septentrione et aquilone. </s><s>ipsa autem caldaria

tepidariaque lumen habeant ab occidente hiberno, si autem

Line 3107

Line 3808

componenda, unum caldarium, alterum tepidarium, tertium frigidarium, et ita conlocanda, uti, ex tepidario in

caldarium quantum aquae caldae exierit, influat de frigidario in tepidarium ad eundem modum, testudinesque alveolorum ex communi hypocausi calfaciantur.

</s></subchap2>

<s>

Suspensurae caldariorum ita sunt faciendae, ut primum sesquipedalibus tegulis solum sternatur inclinatum ad hypocausim, uti pila, cum mittatur, non possit intro resistere, sed

rursus redeat ad praefurnium ipsa per se; ita flamma

facilius pervagabitur sub suspensione. </s><s>supraque laterculis

Line 3115

Line 3818

pilae habeant pedes duo. </s><s>eaeque struantur argilla cum

capillo subacta, supraque conlocentur tegulae bipedales, quae sustineant pavimentum.

</s></subchap2>

<s>

Concamarationes vero si ex structura factae fuerint, erunt utiliores; sin autem contignationes fuerint, figlinum opus subiciatur. </s><s>sed hoc ita

erit faciendum. </s><s>regulae ferreae aut arcus fiant, eaeque

uncinis ferreis ad contignationem suspendantur quam creberrimis; eaeque regulae sive arcus ita disponantur, uti

Line 3127

Line 3832

eaeque camarae in caldariis si duplices factae fuerint,

meliorem habebunt usum; non enim a vapore umor corrumpere poterit materiem contignationis, sed inter duas camaras vagabitur.

</s></subchap2>

<s>

Magnitudines autem balneorum videntur fieri pro copia hominum <gap/> sint ita compositae. </s><s>quanta longitudo fuerit tertia dempta, latitudo sit, praeter scholam labri et alvei. </s><s>labrum utique sub

lumine faciundum videtur, ne stantes circum suis umbris

obscurent lucem. </s><s>scholas autem labrorum ita fieri oportet

spatiosas, uti, cum priores occupaverint loca circum, expectantes reliqui recte stare possint. </s><s>alvei autem latitudo inter parietem et pluteum ne minus sit pedes senos,

ut gradus inferior inde auferat et pulvinus duos pedes.

</s></subchap2>

Laconicum sudationesque sunt coniungendae tepidario; eaeque quam latae fuerint, tantam altitudinem habeant ad

imam curvaturam hemisphaerii. </s><s>mediumque lumen in

hemisphaerio relinquatur, ex eoque clipeum aeneum catenis

Line 3144

Line 3853

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Nunc mihi videtur, tametsi non sint italicae consuetudinis palaestrarum aedificationes, traditae tamen, explicare et, quemadmodum apud Graecos constituantur, monstrare. </s><s>in palaestris peristylia quadrata sive oblonga ita

sunt facienda, uti duorum stadiorum habeant ambulationis circumitionem, quod Graeci vocant <foreign lang="greek">di/aulon</foreign>, ex quibus

tres porticus simplices disponantur, quarta, quae ad meridianas regiones est conversa, duplex, uti, cum tempestates

ventosae sint, non possit aspergo in interiorem partem pervenire.

</s></subchap2>

<s>

Constituantur autem in tribus porticibus exhedrae spatiosae, habentes sedes, in quibus philosophi,

rhetores reliquique, qui studiis delectantur, sedentes disputare possint. </s><s>in duplici autem porticu conlocentur haec

membra: ephebeum in medio (hoc autem est exhedra amplissima cum sedibus) tertia parte longior sit quam lata;

Line 3163

Line 3876

caldam lavationem. </s><s>in palaestra peristylia, quemadmodum

supra scriptum est, ita debent esse [perfecta] distributa.

</s></subchap2>

<s>

Extra autem disponantur porticus tres, una ex peristylo

exeuntibus, duae dextra atque sinistra stadiatae, ex quibus

una, quae spectaverit ad septentrionem, perficiatur duplex

Line 3173

Line 3888

non minus pedes <emph type="smallcaps"/>XII<emph.end/>; ita qui vestiti ambulaverint circum

in marginibus, non inpedientur ab unctis se exercentibus.

</s></subchap2>

<s>

Haec autem porticus <foreign lang="greek">custo/s</foreign> apud Graecos vocitatur, quod

athletae per hiberna tempora in tectis stadiis exercentur. </s><s>proxime autem xystum et duplicem porticum designentur

hypaethroe ambulationes, quas Graeci <foreign lang="greek">paradromi/des</foreign>, nostri

Line 3184

Line 3901

autem stadium ita figuratum, ut possint hominum copiae

cum laxamento athletas certantes spectare.

</s>

<s>

Quae in moenibus necessaria videbantur esse, ut apte disponantur, perscripsi.

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

De opportunitate autem portuum non est praetermittendum sed, quibus rationibus tueantur

naves in his ab tempestatibus, explicandum. </s><s>hi autem naturaliter si sint bene positi habeantque acroteria sive

promunturia procurrentia, ex quibus introrsus curvaturae

Line 3198

Line 3919

turresque ex utraque parte conlocandae, ex quibus catenae

traduci per machinas possint.

</s></subchap2>

<s>

Sin autem non naturalem locum neque idoneum ad

tuendas ab tempestatibus naves habuerimus, ita videtur

esse faciendum, uti, si nullum flumen in his locis inpedierit sed erit ex una parte statio, tunc ex altera parte

Line 3206

Line 3929

conformandae portuum conclusiones. </s><s>eae autem structurae, quae in aqua sunt futurae, videntur sic esse faciendae,

uti portetur pulvis a regionibus, quae sunt a Cumis continuatae ad promunturium Minervae, isque misceatur, uti in mortario duo ad unum respondeant.

</s></subchap2>

<s>

Deinde tunc in eo loco, qui definitus erit, arcae stipitibus robusteis et

catenis inclusae in aquam demittendae destinandaeque

firmiter; deinde inter ea extrastilis inferior pars sub aqua

Line 3216

Line 3941

arcas. </s><s>hoc autem munus naturale habent ea loca, quae

supra scripta sunt.

</s>

<s>

<s>

Sin autem propter fluctus aut impetus aperti pelagi

destinae arcas non potuerint continere, tunc ab ipsa terra

sive crepidine pulvinus quam firmissime struatur, isque

pulvinus exaequata struatur planitia minus quam dimidiae

partis, reliquum, quod est proxime litus, proclinatum latus

</s></subchap2>

habeat. </s><s>deinde ad ipsam aquam et latera pulvino circiter

sesquipedales margines struantur aequilibres ex planitia,

quae est supra scripta; tunc proclinatio ea impleatur harena et exaequetur cum margine et planitia pulvini. </s><s>deinde

Line 3233

Line 3962

ratione, quotienscumque opus fuerit, in aquam poterit

esse progressus.

</s></subchap2>

<s>

In quibus autem locis pulvis non nascitur, his rationibus erit faciendum, uti arcae duplices relatis tabulis et

catenis conligatae in eo loco, qui finitus erit, constituantur,

et inter destinas creta in aeronibus ex ulva palustri factis

Line 3243

Line 3974

inter saeptiones fundamenta fodiantur. </s><s>si terrena erunt,

usque ad solidum, crassiora quam qui murus supra futurus erit, et tunc structura ex caementis calce et harena compleantur.

</s></subchap2>

<s>

Sin autem mollis locus erit, palis ustilatis

alneis aut oleagineis configantur et carbonibus compleantur, quemadmodum in theatrorum et muri fundationibus est scriptum. </s><s>deinde tunc quadrato saxo murus

ducatur iuncturis quam longissimis, uti maxime medii lapides coagmentis contineantur. </s><s>tunc, qui locus erit inter

murum, ruderatione sive structura compleatur. </s><s>ita erit

uti possit turris insuper aedificari.

</s></subchap2>

<s>

His perfectis navaliorum ea erit ratio, ut constituantur

spectantia maxime ad septentrionem; nam meridianae

regiones propter aestus cariem, tineam, teredines reliquaque bestiarum nocentium genera procreant alendoque

Line 3259

Line 3994

maiores naves subductae fuerint, habeant cum laxamento

ibi conlocationem.

</s>

<s>

Quae necessaria ad utilitatem in civitatibus publicorum

<s>

Quae necessaria ad utilitatem in civitatibus publicorum

locorum succurrere mihi potuerunt, quemadmodum constituantur et perficiantur, in hoc volumine scripsi; privatorum autem aedificiorum utilitates et eorum symmetrias

insequenti volumine ratiocinabor.

</s>

Line 3269

Line 4006

</chap>

<chap>

<s>LIBER SEXTUS</s>

<pb/><s>LIBER SEXTUS</s>

<s>

Aristippus philosophus Socraticus, naufragio cum eiectus

ad Rhodiensium litus animadvertisset geometrica schemata descripta, exclamavisse ad comites ita dicitur: 'bene

speremus! hominum enim vestigia video.' statimque in

Line 3281

Line 4022

et vestitum et cetera, quae opus essent ad victum, praestaret. </s><s>cum autem eius comites in patriam reverti voluissent interrogarentque eum, quidnam vellet domum renuntiari, tunc ita mandavit dicere: eiusmodi possessiones

et viatica liberis oportere parari, quae etiam e naufragio una possent enatare.

</s></subchap2>

<s>

Namque ea vera praesidia sunt

vitae, quibus neque fortunae tempestas iniqua neque publicarum rerum mutatio neque belli vastatio potest nocere. </s><s>non minus eam sententiam augendo Theophrastus, hortando doctos potius esse quam pecuniae confidentes, ita

ponit: doctum ex omnibus solum neque in alienis locis

Line 3289

Line 4032

non doctrinarum sed felicitatis praesidiis putaret se esse

vallatum, labidis itineribus vadentem non stabili sed in firma conflictari vita.

</s></subchap2>

<s>

Epicurus vero non dissimiliter ait:

pauca sapientibus fortunam tribuere, quae autem maxima

et necessaria sunt, animi mentisque cogitationibus gubernari. </s><s>haec ita etiam plures philosophi dixerunt. </s><s>non

Line 3301

Line 4046

Atheniensium non omnes nisi eos, qui liberos artibus erudissent. </s><s>omnia enim munera fortunae cum dantur, ab ea

faciliter adimuntur; disciplinae vero coniunctae cum animis nullo tempore deficiunt, sed permanent stabiliter ad summum exitum vitae.

</s></subchap2>

<s>

Itaque ego maximas infinitasque

parentibus ago atque habeo gratias, quod Atheniensium

legem probantes me arte erudiendum curaverunt, et ea,

Line 3313

Line 4060

levia iudicantes putant eos esse sapientes, qui pecunia

sunt copiosi. </s><s>itaque plerique ad id propositum contendentes audacia adhibita cum divitiis etiam notitiam sunt consecuti.

</s></subchap2>

Ego autem, Caesar, non ad pecuniam parandam

ex arte dedi studium, sed potius tenuitatem cum bona

fama quam abundantiam cum infamia sequendam probavi. </s><s>ideo notities parum est adsecuta. </s><s>sed tamen his voluminibus editis, ut spero, etiam posteris ero notus. </s><s>neque

Line 3323

Line 4072

qui rogetur de patrimonio sumptus faciendos committere

gratiae petentis, nisi praedae compendiique eius causa iudicet faciundum?

</s></subchap2>

<s>

Itaque maiores primum a genere probatis operam tradebant architectis, deinde quaerebant, si

honeste essent educati, ingenuo pudori, non audaciae protervitatis permittendum iudicantes. </s><s>ipsi autem artifices

non erudiebant nisi suos liberos aut cognatos et eos viros

bonos instituebant, quibus tantarum rerum fidei pecuniae

sine dubitatione permitterentur.

</s>

<s>

<s>

Cum autem animadverto ab indoctis et inperitis tantae

disciplinae magnitudinem iactari et ab îs, qui non modo

architecturae sed omnino ne fabricae quidem notitiam

Line 3338

Line 4091

qui litteraturae fiducia confirmati per se aedificantes ita

iudicant: si inperitis sit committendum, ipsos potius digniores esse ad suam voluntatem quam ad alienam pecuniae consumere summam.

</s></subchap2>

<s>

Itaque nemo artem ullam

aliam conatur domi facere, uti sutrinam, fullonicam aut

ex ceteris, quae sunt faciliores, nisi architecturam, ideo

Line 3352

Line 4107

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Haec autem ita erunt recte disposita, si primo animadversum fuerit, quibus regionibus aut quibus inclinationibus

mundi constituantur. </s><s>namque aliter Aegypto, aliter Hispania, non eodem modo Ponto, dissimiliter Romae, item

ceteris terrarum et regionum proprietatibus oportere videntur constitui genera aedificiorum, quod alia parte solis

Line 3361

Line 4118

spatium inclinatione signiferi circuli et solis cursu disparibus qualitatibus naturaliter est conlocata, ad eundem

modum etiam ad regionum rationes caelique varietates videntur aedificiorum debere dirigi conlocationes.

</s></subchap2>

Sub septentrione aedificia testudinata et maxime conclusa et

non patentia, sed conversa ad calidas partes oportere fieri

videntur. </s><s>contra autem sub impetu solis meridianis regionibus, quod premuntur a calore, patentiora conversaque ad septentrionem et aquilonem sunt faciunda. </s><s>ita,

quod ultra natura laedit, arte erit emendandum. </s><s>item reliquis regionibus ad eundem modum <debet> temperari,

quemadmodum caelum est ad inclinationem mundi conlocatum.

</s></subchap2>

<s>

Haec autem ex natura rerum sunt animadvertenda et

consideranda atque etiam ex membris corporibusque gentium observanda. </s><s>namque sol quibus locis mediocriter

profundit vapores, in his conservat corpora temperata;

Line 3376

Line 4137

quod absunt a meridie longe, non exhauritur a caloribus

umor, sed ex caelo roscidus aer in corpora fundens umorem efficit ampliores corporaturas vocisque sonitus graviores. </s><s>ex eo quoque, <quae> sub septentrionibus nutriuntur gentes, inmanibus corporibus, candidis coloribus, directo capillo et rufo, oculis caesis, sanguine multo ab umoris plenitate caelique refrigerationibus sunt conformati;

</s></subchap2>

<s>

Qui autem sunt proximi ad axem meridianum subiectique solis cursui, brevioribus corporibus, colore fusco,

crispo capillo, oculis nigris, [cruribus validis,] sanguine

exiguo solis impetu perficiuntur. </s><s>itaque etiam propter

Line 3385

Line 4148

eorum membra cum fervore; itemque corpora, quae nascuntur sub septentrione, a febri sunt timidiora et inbecilla,

sanguinis autem abundantia ferro resistunt sine timore.

</s></subchap2>

<s>

Non minus sonus vocis in generibus gentium dispares

et varias habet qualitates, ideo quod terminatio orientis

et occidentis circa terrae librationem, qua dividitur pars

Line 3394

Line 4159

altera obliqua in altitudinem ad summum cardinem, qui

est post stellas septentrionum, sine dubitatione animadvertemus ex eo esse schema trigonii mundo, uti organi, quam <foreign lang="greek">sambu/kh</foreign> Graeci dicunt.

</s></subchap2>

<s>

Itaque quod est spatium proximum imo cardini ab axis linea in meridianis finibus,

sub eo loco quae sunt nationes, propter brevitatem altitudinis ad mundum sonitum vocis faciunt tenuem et acutissimum, uti in organo chorda, quae est proxima angulo. </s><s>secundum eam autem reliquae ad mediam Graeciam remissiones efficiunt in nationibus sonorum scansione. </s><s>item

a medio in ordinem crescendo ad extremos septentriones

sub altitudines caeli nationum spiritus sonitibus gravioribus a natura rerum exprimuntur. </s><s>ita videtur mundi

conceptio tota propter inclinationem consonantissime per solis temperaturam ad harmoniam esse composita.

</s></subchap2>

Igitur quae nationes sunt inter axis meridiani cardinem ac septentrionalis medio positae, uti in diagrammate musico

medianae vocis habent sonitum in sermone; quaeque progredientibus ad septentrionem sunt nationes, quod altiores habent distantias mundi, spiritus vocis habentes umore

repulsos ad hypatas et proslambanomenon, a natura rerum

sonitu graviore coguntur uti; eadem ratione <e> medio

progredientibus ad meridiem gentes paranetarum <netarum>que acutissimam sonitus vocis perficiunt tenuitatem.

</s></subchap2>

<s>

Hoc autem verum esse, ex umidis naturae locis graviora

fieri et ex fervidis acutiora, licet ita experiendo animadvertere. </s><s>calices duo in una fornace aeque cocti aequoque

pondere ad crepitumque uno sonitu sumantur. </s><s>ex his

Line 3419

Line 4190

figurationis et una mundi coniunctione concepta alia

propter regionis ardorem acutum spiritum aeris exprimunt acutum, alia propter umoris abundantiam gravissimas effundunt sonorum qualitates.

</s></subchap2>

<s>

Item propter tenuitatem caeli meridianae nationes ex

acuta fervore mente expeditius celeriusque moventur ad

consiliorum cogitationes; septentrionales autem gentes

Line 3430

Line 4203

mutatione caeli refrigeratae, inmotae sunt stupore. </s><s>ita

non est mirandum, si acutiores efficit calidus aer hominum mentes, refrigeratus autem contra tardiores.

</s></subchap2>

<s>

Cum sint autem meridiane nationes animis acutissimis infinitaque

sollertia consiliorum, simul ut ad fortitudinem ingrediuntur, ibi succumbunt, quod habent exsuctas ab sole animorum virtutes; qui vero refrigeratis nascuntur regionibus, ad armorum vehementiam paratiores sunt magnis

virtutibus sine timore, sed tarditate animi sine considerantia inruentes sine sollertia suis consiliis refragantur. </s><s>cum ergo haec ita sint ab natura rerum in mundo conlocata et omnes nationes inmoderatis mixtionibus disparatae, veros inter spatium totius orbis terrarum regionesque medio mundi populus Romanus possidet fines.

</s></subchap2>

<s>

Namque temperatissimae ad utramque partem et corporum membris animorumque vigoribus pro fortitudine sunt in Italia

gentes. </s><s>quemadmodum enim Iovis stella inter Martis ferventissimam et Saturni frigidissimam media currens temperatur, eadem ratione Italia inter septentrionalem meridianamque ab utraque parte mixtionibus temperatas et

invictas habet laudes. </s><s>itaque consiliis refringit barbarorum

virtutes, forti manu meridianorum cogitationes. </s><s>ita divina

mens civitatem populi Romani egregia temperataque regione conlocavit, uti orbis terrarum imperii potiretur.

</s></subchap2>

Quodsi ita est, uti dissimiles regiones ab inclinationibus

caeli variis generibus sint comparatae, ut etiam naturae

gentium disparibus animis et corporum figuris qualitatibusque nascerentur, non dubitemus aedificiorum quoque

rationes ad nationum gentiumque proprietates apte distribuere, cum habeamus ab ipsa rerum natura sollertem

et expeditam monstrationem.

</s>

<s>

<s>

Quoad potui summa ratione proprietates locorum ab

natura rerum dispositas animadvertere, exposui et, quemadmodum ad solis cursum et inclinationes caeli oporteat

[ad gentium figuras] constituere aedificiorum qualitates,

Line 3458

Line 4239

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Nulla architecto maior cura esse debet, nisi uti proportionibus ratae partis habeant aedificia rationum exactiones. </s><s>cum ergo constituta symmetriarum ratio fuerit

et commensus ratiocinationibus explicati, tum etiam acuminis est proprium providere ad naturam loci aut usum

aut speciem <detractionibus aut> adiectionibus temperaturas <et> efficere, cum de symmetria sit detractum

aut adiectum, uti id videatur recte esse formatum in aspectuque nihil desideretur.

</s></subchap2>

<s>

Alia enim ad manum species esse videtur, alia in excelso, non eadem in concluso, dissimilis in aperto, in quibus magni iudicii est opera, quid tandem sit faciundum. </s><s>non enim veros videtur habere

visus effectus, sed fallitur saepius iudicio ab eo mens. </s><s>quemadmodum etiam in scaenis pictis videntur columnarum proiecturae, mutulorum ecphorae, signorum figurae

prominentes, cum sit tabula sine dubio ad regulam plana. </s><s>similiter in navibus remi, cum sint sub aqua directi, tamen

Line 3474

Line 4259

raritatem remittunt enatantes ab suis corporibus fluentes

imagines ad summam aquae planitiem, atque eae ibi commotae efficere videntur infractum remorum oculis aspectum.

</s></subchap2>

<s>

Hoc autem sive simulacrorum inpulsu seu radiorum

ex oculis effusionibus, uti physicis placet, videmus, utraque ratione videtur ita esse, uti falsa iudicia oculorum habeat aspectus.

</s></subchap2>

Cum ergo, quae sunt vera, falsa videantur et nonnulla aliter quam sunt oculis probentur, non

puto oportere esse dubium, quin ad locorum naturas aut

necessitates detractiones aut adiectiones fieri debeant,

sed ita, uti nihil in his operibus desideretur. </s><s>haec autem

etiam ingeniorum acuminibus, non solum doctrinis efficiuntur.

</s></subchap2>

<s>

Igitur statuenda est primum ratio symmetriarum,

[a qua sumatur sine dubitatione commutatio] deinde explicetur operis futuri locorum imum spatium longitudinis

<et latitudinis>, cuius cum semel constituta fuerit magnitudo, sequatur eam proportionis ad decorem apparatio,

Line 3493

Line 4284

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Cava aedium quinque generibus sunt distincta, quorum

ita figurae nominantur: tuscanicum, corinthium, tetrastylon,

displuviatum, testudinatum. </s><s>tuscanica sunt, in quibus trabes in atrii latitudine traiectae habeant interpensiva et

Line 3501

Line 4294

et compluvia conlocantur, sed a parietibus trabes recedentes in circumitionis circa columnas componuntur. </s><s>tetrastyla sunt, quae subiectis sub trabibus angularibus columnis et utilitatem trabibus et firmitatem praestant,

quod neque ipsae magnum impetum coguntur habere neque ab interpensivis onerantur.

</s></subchap2>

<s>

Displuviata autem sunt,

in quibus deliquiae arcam sustinentes stillicidia reiciunt. </s><s>haec hibernaculis maxime praestant utilitates, quod compluvia eorum erecta non obstant luminibus tricliniorum.

sed ea habent in refectionibus molestiam magnam, quod

Line 3511

Line 4306

eis generibus aedificiorum corrumpunt. </s><s>testudinata vero

ibi fiunt, ubi non sunt impetus magni et in contignationibus supra spatiosae redduntur habitationes.

</s></subchap2>

<s>

Atriorum vero latitudines ac longitudines tribus generibus formantur. </s><s>et primum genus distribuitur, uti, longitudo cum in quinque partes divisa fuerit, tres partes latitudini dentur; alterum, cum in tres partes dividatur, duae

partes latitudini tribuantur; tertium, uti latitudo in quadrato paribus lateribus describatur inque eo quadrato diagonios linea ducatur, et quantum spatium habuerit ea linea diagonii, tanta longitudo atrio detur.

</s></subchap2>

Altitudo eorum, quanta longitudo fuerit quarta dempta, sub trabes extollatur; reliquum lacunariorum et arcae supra trabes

spatio tribuatur.

</s>

<s>

<s>

Alis dextra ac sinistra latitudinis <spatium>, cum sit atrii

longitudo ab <emph type="smallcaps"/>XXX<emph.end/> pedibus ad pedes <emph type="smallcaps"/>XL<emph.end/>, ex tertia parte eius

constituatur. </s><s>ab <emph type="smallcaps"/>XL<emph.end/> ad pedes <emph type="smallcaps"/>L<emph.end/> longitudo dividatur in

Line 3532

Line 4333

aequales. </s><s>imagines cum suis ornamentis ad latitudinem

alarum sint constitutae.

</s></subchap2>

<s>

Tablinum, si latitudo atrii erit pedum viginti, dempta

tertia eius spatio reliquum tribuatur. </s><s>si erit ab pedibus

<emph type="smallcaps"/>XXX<emph.end/> ad <emph type="smallcaps"/>XL<emph.end/>, ex atrii latitudine tablino dimidium tribuatur. </s><s>cum autem ab <emph type="smallcaps"/>XL<emph.end/> ad <emph type="smallcaps"/>LX<emph.end/>, latitudo dividatur in partes

Line 3543

Line 4346

et inmania in his ea erunt membra. </s><s>itaque generatim

magnitudinum rationes exquisitas et utilitati et aspectui conscribendas putavi.

</s></subchap2>

<s>

Altitudo tablini ad trabem adiecta latitudinis octava constituatur. </s><s>lacunaria eius tertia latitudinis ad altitudinem adiecta extollantur.

</s>

<s>

<s>

Fauces minoribus atriis e tablini latitudine dempta

tertia, maioribus dimidia constituantur.

</s>

<s>

Latitudines ostiorum ad altitudinem; si dorica erunt, uti

dorica, si ionica erunt, uti ionica perficiantur, quemadmodum de thyromatis in quarto libro rationes symmetriarum sunt expositae.

</s>

<s>

<s>

Compluvii lumen latum latitudinis atrii ne minus quarta,

ne plus tertia parte relinquatur; longitudo, uti atrii pro

rata parte fiat.

</s></subchap2>

<s>

Peristyla autem in transverso tertia parte longiora

sint quam introrsus. </s><s>columnae tam altae quam porticus

latae fuerint peristyliorum; intercolumnia ne minus trium,

Line 3567

Line 4380

sumantur, et ad eos modulos triglyphorumque rationes

disponantur.

</s></subchap2>

<s>

Tricliniorum quanta latitudo fuerit, bis tanta longitudo

fieri debebit. </s><s>altitudines omnium conclaviorum, quae

oblonga fuerint, sic habere debent rationem, uti longitudinis et latitudinis mensura componatur et ex ea summa

Line 3576

Line 4391

uti exhedrae amplis magnitudinibus sunt constituendae. </s><s>oeci corinthii tetrastylique quique aegyptii vocantur latitudinis et longitudinis, uti supra tricliniorum symmetriae

scriptae sunt, ita habeant rationem, sed propter columnarum interpositiones spatiosiores constituantur.

</s></subchap2>

<s>

Inter corinthios autem et aegyptios hoc erit discrimen. </s><s>corinthii simplices habent columnas aut in podio positas aut

in imo; supraque habent epistylia et coronas aut ex intestino opere aut albario, praeterea supra coronas curva lacunaria ad circinum delumbata. </s><s>in aegyptiis autem supra

columnas epistylia et ab epistyliis ad parietes, qui sunt

Line 3585

Line 4402

sunt minores quarta parte columnae. </s><s>supra earum epistylia et ornamenta lacunariis ornantur, et inter columnas

superiores fenestrae conlocantur; ita basilicarum ea similitudo , non corinthiorum tricliniorum videtur esse.

</s></subchap2>

Fiunt autem etiam non italicae consuetudinis oeci, quos Graeci

cyzicenos appellant. </s><s>hi conlocantur spectantes ad septentrionem et maxime viridia prospicientes, valvasque habent

in medio. </s><s>ipsi autem sunt ita longi et lati, uti duo triclinia cum circumitionibus inter se spectantia possint esse

conlocata, habentque dextra ac sinistra lumina fenestrarum valvata, uti de lectis per spatia fenestrarum viridia prospiciantur. </s><s>altitudines eorum dimidia latitudinis

addita constituuntur.

</s></subchap2>

<s>

In his aedificiorum generibus omnes sunt faciendae

earum symmetriarum rationes, quae sine inpeditione loci

fieri poterunt, luminaque, parietum altitudinibus si non

Line 3601

Line 4422

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Nunc explicabimus, quibus proprietatibus genera aedificiorum ad usum et caeli regiones aptas debeant spectare. </s><s>hiberna triclinia et balnearia ad occidentem hibernum

spectent, ideo quod vespertino lumine opus est uti, praeterea quod etiam sol occidens adversus habens splendorem,

calorem remittens efficit vespertino tempore regionem

Line 3611

Line 4434

vitiantur, quod venti umidi advenientes procreant eas et

alunt infundentesque umidos spiritus pallore volumina corrumpunt.

</s></subchap2>

<s>

Triclinia verna et autumnalia ad orientem;

tum enim praetenta luminibus adversus solis impetus progrediens ad occidentem efficit ea temperata ad id tempus, quo his solitum est uti. </s><s>aestiva ad septentrionem,

quod ea regio, [non] ut reliquae per solstitium propter

Line 3623

Line 4448

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Cum ad regiones caeli ita ea fuerint disposita, tunc

etiam animadvertendum est, quibus rationibus privatis

aedificiis propria loca patribus familiarum et quemadmodum communia cum extraneis aedificari debeant. </s><s>namque ex his quae propria sunt, in ea non est potestas

Line 3634

Line 4461

usum. </s><s>igitur îs, qui communi sunt fortuna, non necessaria

magnifica vestibula nec tabulina neque atria, quod aliis officia praestant ambiundo neque ab aliis ambiuntur.

</s></subchap2>

Qui autem fructibus rusticis serviunt, in eorum vestibulis

stabula, tabernae, in aedibus cryptae, horrea, apothecae

ceteraque, quae ad fructus servandos magis quam ad elegantiae decorem possunt esse, ita sunt facienda. </s><s>item

Line 3648

Line 4477

pinacothecas, basilicas non dissimili modo quam publicorum operum magnificentia <habeant> comparatas, quod

in domibus eorum saepius et publica consilia et privata iudicia arbitriaque conficiuntur.

</s></subchap2>

<s>

Ergo si his rationibus ad singulorum generum personas, uti in libro primo de

decore est scriptum, ita disposita erunt aedificia, non erit

quod reprehendatur; habebunt enim ad omnes res commodas et emendatas explicationes. </s><s>earum autem rerum

Line 3657

Line 4488

solent esse, ruri ab pseudourbanis statim peristylia, deinde

tunc atria habentia circum porticus pavimentatas spectantes ad palaestras et ambulationes.

</s>

<s>

<s>

Quoad potui urbanas rationes aedificiorum summatim

perscribere, proposui; nunc rusticorum expeditionum <apparationes>, ut sint ad usum commodae quibusque rationibus conlocare oporteat eas, dicam.

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Primum de salubritatibus, uti in primo volumine de

moenibus conlocandis scriptum est, regiones aspiciantur

et ita villae conlocentur. </s><s>magnitudines earum ad modum

Line 3675

Line 4510

spectando horridi non fiunt; item agricolae religione

inpediti non putant oportere aliam regionem caeli boves spectare nisi ortum solis.

</s></subchap2>

<s>

Bubilium autem debent esse

latitudines nec minores pedum denûm nec maiores quindenûm; longitudo, uti singula iuga ne minus pedes occupent

septenos. </s><s>balnearia item coniuncta sint culinae; ita enim

Line 3686

Line 4523

enim alia parte habuerit, qua sol calfacere possit, vinum,

quod erit in ea cella, confusum ab calore efficietur inbecillum.

</s></subchap2>

Olearia autem ita est conlocanda, ut habeat a

meridie calidisque regionibus lumen; non enim debet oleum

congelari, sed tepore caloris extenuari. </s><s>magnitudines autem

Line 3699

Line 4538

denûm; nam sic erit ad prelum opus facientibus libera

versatio et expedita. </s><s>sin autem duobus prelis loco opus fuerit, quattuor et viginti pedes latitudini dentur.

</s></subchap2>

<s>

Ovilia et caprilia ita sunt magna facienda, uti singula pecora

areae ne minus pedes quaternos et semipedem, ne plus

senos possint habere. </s><s>granaria sublimata et ad septentrionem aut aquilonem spectantia disponantur; ita enim

Line 3708

Line 4549

solent nocere. </s><s>equilibus, quae maxime in villa loca calidissima fuerint, constituantur, dum ne ad focum spectent;

cum enim iumenta proxime ignem stabulantur, horrida fiunt.

</s></subchap2>

<s>

Item non sunt inutilia praesepia, quae conlocantur

extra culinam in aperto contra orientem; cum enim in

hieme anni sereno caelo in ea traducuntur matutino boves,

Line 3718

Line 4561

villis faciundum fuerit, ex symmetriis, quae in urbanis

supra scriptis sunt constitutae, ita struantur, uti sine inpeditione rusticae utilitatis aedificentur.

</s></subchap2>

<s>

Omniaque aedificia ut luminosa sint, oportet curari; sed quae sunt ad villas,

faciliora videntur esse, ideo quod paries nullius vicini

potest obstare, in urbe autem aut communium parietum

Line 3727

Line 4572

parietis, qui videtur obstare, ad eum locum, quo oporteat

inmittere, et si ab ea linea, in altitudinem cum prospiciatur, poterit spatium puri caeli amplum videri, in eo loco lumen erit sine inpeditione.

</s></subchap2>

<s>

Lumen erit sine inpeditione. </s><s>sin autem officient trabes

ea lumina aut contignationes, de superioribus partibus

aperiatur et ita inmittatur. </s><s>et ad summam ita est gubernandum, ut, ex quibuscumque partibus caelum prospici

Line 3737

Line 4584

obviam venientes ferentes sarcinas solent incurrere.

</s>

<s>

Quoad potui, distributiones operum nostratium, ut sint

aedificatoribus non obscurae, explicui; nunc etiam, quemadmodum Graecorum consuetudinibus aedificia distribuantur, uti non sint ignota, summatim exponam.

</s></subchap2>

</subchap1>

<s>

Atriis Graeci quia non utuntur, neque aedificant, sed

ab ianua introeuntibus itinera faciunt latitudinibus non

spatiosis, et ex una parte equilia, ex altera ostiariis cellas,

Line 3752

Line 4603

duas antas inter se spatio amplo distantes, in quibus trabes invehuntur, et quantum inter antas distat, ex eo tertia

dempta spatium datur introrsus. </s><s>hic locus apud non nullos prostas, apud alios pastas nominatur.

</s></subchap2>

<s>

In his locis introrsus constituuntur oeci magni, in quibus matres familiarum cum lanificis habent sessionem. </s><s>in prostadis autem

dextra ac sinistra cubicula sunt conlocata, quorum unum

thalamos, alterum amphithalamos dicitur. </s><s>circum autem

in porticibus triclinia cotidiana, cubicula, etiam cellae

familiaricae constituuntur. </s><s>haec pars aedificii gynaeconitis appellatur.

</s></subchap2>

<s>

Coniunguntur autem his domus ampliores habentes lautiora peristylia, in quibus pares sunt quattuor

porticus altitudinibus, aut una, quae ad meridiem spectat,

excelsioribus columnis constituitur. </s><s>id autem peristylum,

Line 3768

Line 4623

porticibus, quae ad septentrionem spectant, triclinia cyzicena et pinacothecas, ad orientem autem bybliothecas, exhedras ad occidentem, ad meridiem vero spectantes oecos

quadratos ita ampla magnitudine, uti faciliter in eo quattuor tricliniis stratis ministrationum ludorumque operis locus possit esse spatiosus.

</s></subchap2>

<s>

In his oecis fiunt virilia convivia; non enim fuerat institutum matres familiarum eorum

moribus accumbere. </s><s>haec autem peristylia domus andronitides dicuntur, quod in his viri sine interpellationibus

mulierum versantur. </s><s>praeterea dextra ac sinistra domunculae constituuntur habentes proprias ianuas, triclinia et

Line 3779

Line 4636

imitantes xenia appellaverunt. </s><s>ita patres familiarum in

hospitio non videbantur esse peregre, habentes secretam in his hospitalibus libertatem.

</s></subchap2>

Inter duo autem peristylia et hospitalia itinera sunt, quae mesauloe dicuntur, quod

inter duas aulas media sunt interposita; nostri autem eas

andronas appellant.

</s>

<s>

<s>

Sed hoc valde est mirandum, nec enim graece nec

latine potest id convenire. </s><s>Graeci enim <foreign lang="greek">a)ndrw=nas</foreign> appellant oecus, ubi convivia virilia solent esse, quod eo mulieres non accedunt. </s><s>item aliae res sunt similes, uti xystus,

prothyrum, telamones et nonnulla alia eius modi. <foreign lang="greek">custo/s</foreign>

Line 3793

Line 4654

autem hypaethrus ambulationes xysta appellant, quas

Graeci <foreign lang="greek">paradromi/das</foreign> dicunt. </s><s>item <foreign lang="greek">pro/qura</foreign> graece dicuntur, quae sunt ante ianuas vestibula, nos autem appellamus prothyra, quae graece dicuntur <foreign lang="greek">dia/qura</foreign>.

</s></subchap2>

<s>

Item si qua virili figura signa mutulos aut coronas sustinent,

nostri telamones appellant, cuius rationes, quid ita aut

quare dicantur, ex historiis non inveniuntur, Graeci vero

Line 3802

Line 4665

mundum, filiaeque eius Atlantides, quas nos vergilias,

Graeci autem <foreign lang="greek">*pleia/das</foreign> nominant, cum sideribus in mundo sunt dedicatae.

</s></subchap2>

<s>

Nec tamen ego, ut mutetur consuetudo nominationum aut sermonis, ideo haec proposui, sed uti

non sint ignota philologis, exponenda iudicavi.

</s>

<s>

<s>

Quibus consuetudinibus aedificia italico more et Graecorum institutis conformantur, exposui et de symmetriis

singulorum generum proportiones perscripsi. </s><s>ergo quoniam

de venustate decoreque ante est conscriptum, nunc exponemus de firmitate, quemadmodum ea sine vitiis permanentia ad vetustatem conlocentur.

</s></subchap2>

</subchap1>

Aedificia quae plano pede instituuntur, si fundamenta

eorum facta fuerint ita, ut in prioribus libris de muro et

theatris a nobis est expositum, ad vetustatem ea erunt

Line 3821

Line 4690

futurae. </s><s>eorumque parietes, pilae, columnae ad perpendiculum inferiorum medio conlocentur, uti solido respondeant; nam si in pendentibus onera fuerint parietum aut

columnarum, non poterint habere perpetuam firmitatem.

</s></subchap2>

<s>

Praeterea inter lumina secundum pilas et antas postes si

supponentur, erunt non vitiosae. </s><s>limina enim et trabes

structuris cum sint oneratae, medio spatio pandantes frangunt sub lysi structuras; cum autem subiecti fuerint et

subcuneati postes, non patiuntur insidere trabes neque eas laedere.

</s></subchap2>

<s>

Item administrandum est, uti levent onus parietum fornicationes cuneorum divisionibus et ad centrum respondentes earum conclusurae. </s><s>cum enim extra trabes aut liminum capita arcus cuneis erunt conclusae, primum non pandabit materies levata onere; deinde, si

quod vetustate vitium ceperit, sine molitione fulturarum faciliter mutabitur.

</s></subchap2>

<s>

Itemque, quae pilatim aguntur aedificia

et cuneorum divisionibus coagmentis ad centrum respondentibus fornices concluduntur, extremae pilae in his latiores spatio sunt faciundae, uti vires eae habentes resistere possint, cum cunei ab oneribus parietum pressi per

coagmenta ad centrum se prementes extruderent incumbas. </s><s>itaque si angulares pilae erunt spatiosis magnitudinibus,

continendo cuneos firmitatem operibus praestabunt.

</s></subchap2>

<s>

Cum in his rebus animadversum fuerit, uti ea diligentia

in his adhibeatur, non minus etiam observandum est, uti

omnes structurae perpendiculo respondeant neque habeant

Line 3846

Line 4723

terrae congestio. </s><s>ea enim non potest esse semper uno

pondere, quo solet esse per aestatem, sed hibernis temporibus recipiendo ex imbribus aquae multitudinem crescens et pondere et amplitudine disrumpit et extrudit structurarum saeptiones.

</s></subchap2>

Itaque, ut huic vitio medeatur, sic

erit faciundum, ut primum pro amplitudine congestionis

crassitudo structurae constituatur. </s><s>deinde in frontibus

Line 3855

Line 4734

futura, crassitudine eadem, qua substructio; procurrat

autem ab imo, pro quam crassitudo constituta fuerit substructionis, deinde contrahatur gradatim, ita uti summam habeat prominentiam, quanta operis est crassitudo.

</s></subchap2>

<s>

Praeterea introrsus contra terrenum coniuncta muro serratim

struantur, uti singuli dentes ab muro tantum distent,

quanta altitudo futura erit substructionis; crassitudines

Line 3865

Line 4746

et diagonioe structurae non patientur tota vi premere

murum, sed dissipabunt retinendo impetum congestionis.

</s></subchap2>

<s>

Quemadmodum sine vitiis opera constitui oporteat et

uti caveatur incipientibus, exposui. </s><s>namque de tegulis

aut tignis aut asseribus mutandis non est eadem cura

quemadmodum de his, quod ea, quamvis sunt vitiosa, faciliter mutantur. </s><s>itaque nec, solida quia non putantur esse,

quibus rationibus haec poterint esse firma et quemadmodum instituantur, exposui.

</s></subchap2>

<s>

Quibus autem copiarum generibus oporteat uti, non est architecti potestas, ideo quod

non in omnibus locis omnia genera copiarum nascuntur,

ut in primo volumine est expositum; praeterea in domini

Line 3882

Line 4767

perfectum aspicietur, a domini potestate inpensae laudabuntur; cum subtiliter, officinatoris probabitur exactio;

cum vero venuste proportionibus et symmetriis habuerit auctoritatem, tunc fuerit gloria architecti.

</s></subchap2>

<s>

Haec autem recte constituuntur, cum is et a fabris et ab idiotis patiatur accipere se consilia. </s><s>namque omnes homines, non

solum architecti, quod est bonum, possunt probare, sed

inter idiotas et eos hoc est discrimen, quod idiota, nisi

Line 3890

Line 4777

et venustate et usu et decore quale sit futurum, habet

definitum.

</s>

<s>

Quas res privatis aedificiis utiles putavi et quemadmodum sint faciundae, quam apertissime potui, perscripsi;

de expolitionibus autem eorum, uti sint elegantes et sine

vitiis ad vetustatem, insequenti volumine exponam.

Line 3899

Line 4788

</chap>

<chap>

<s>LIBER SEPTIMUS</s>

<s>

Maiores cum sapienter tum etiam utiliter instituerunt,

per commentariorum relationes cogitata tradere posteris,

ut ea non interirent, sed singulis aetatibus crescentia voluminibus edita gradatim pervenirent vetustatibus ad summam doctrinarum subtilitatem. </s><s>itaque non mediocres sed

infinitae sunt his agendae gratiae, quod non invidiose silentes praetermiserunt, sed omnium generum sensus conscriptionibus memoriae tradendos curaverunt.

</s></subchap2>

<s>

Namque si non ita fecissent, non potuissemus scire, quae res in Troia

fuissent gestae, nec quid Thales, Democritus, Anaxagoras,

Xenophanes reliquique physici sensissent de rerum natura,

Line 3916

Line 4811

quas res aut quibus rationibus gessissent, fuissent notae,

nisi maiores praeceptorum comparationibus omnium memoriae ad posteritatem commentariis extulissent.

</s></subchap2>

<s>

Itaque quemadmodum his gratiae sunt agendae, contra, qui eorum

scripta furantes pro suis praedicant, sunt vituperandi, quique non propriis cogitationibus scriptorum nituntur, sed

invidis moribus aliena violantes gloriantur, non modo sunt

reprehendendi, sed etiam, quia impio more vixerunt, poena

condemnandi. </s><s>nec tamen haec res non vindicatae curiosius ab antiquis esse memorantur. </s><s>quorum exitus iudiciorum qui fuerint, non est alienum, quemadmodum sint nobis traditi, explicare.

</s></subchap2>

Reges Attalici magnis philologiae dulcedinibus inducti cum egregiam bybliothecam Pergami

ad communem delectationem instituissent, tunc item Ptolomaeus infinito zelo cupiditatisque incitatus studio non

minoribus industriis ad eundem modum contenderat Alexandriae comparare. </s><s>cum autem summa diligentia perfecisset,

non putavit id satis esse, nisi propagationibus inseminando

curaret augendam. </s><s>itaque Musis et Apollini ludos dedicavit et, quemadmodum athletarum, sic communium scriptorum victoribus praemia et honores constituit.

</s></subchap2>

<s>

His ita institutis, cum ludi adessent, iudices litterati, qui ea probarent, erant legendi. </s><s>rex, cum iam sex civitatis lectos

habuisset nec tam cito septumum idoneum inveniret, retulit

ad eos, qui supra bybliothecam fuerunt, et quaesiit, si

Line 3939

Line 4840

conventu ludorum, cum secretae sedes iudicibus essent

distributae, cum ceteris Aristophanes citatus, quemadmodum fuerat locus ei designatus, sedit.

</s></subchap2>

<s>

Primo poetarum ordine ad certationem inducto cum recitarentur scripta,

populus cunctus significando monebat iudices, quod probarent. </s><s>itaque, cum ab singulis sententiae sunt rogatae,

sex una dixerunt et, quem maxime animadverterunt multitudini placuisse, ei primum praemium, insequenti secundum tribuerunt. </s><s>Aristophanes vero, cum ab eo sententia

rogaretur, eum primum renuntiari iussit, qui minime populo placuisset.