![[BACK]](http://archimedes.mpiwg-berlin.mpg.de/arch/img/icons/back.gif){kind=icon}
Return to lucre_natur_01_la_1566.xml
CVS log ![[TXT]](http://archimedes.mpiwg-berlin.mpg.de/arch/img/icons/text.gif){kind=icon}
![[DIR]](http://archimedes.mpiwg-berlin.mpg.de/arch/img/icons/dir.gif){kind=icon}
Up to [CVSROOT] / texts / archimedes / xmlMain History Search Repository tree
| Return to lucre_natur_01_la_1566.xml
CVS log | Up to [CVSROOT] / texts / archimedes / xml |
| File: [CVSROOT] / texts / archimedes / xml / Attic / lucre_natur_01_la_1566.xml
(download) - view tree Revision 1.15, Sun Jul 20 12:21:01 2003 UTC (9 years, 10 months ago) by wwwrun Branch: MAIN Changes since 1.14: +0 -1 lines
Checkin by lassiter using CVSweb.
Sun Jul 20 12:20:59 2003
HOST=141.14.237.62
EDIT=In-Browser
LOCALFILE=
COMMENTS={}
<browser>update</browser>
|
<?xml version="1.0"?> <!DOCTYPE archimedes SYSTEM "../dtd/archimedes.dtd" > <archimedes xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"> <info> <author>Lucretius</author> <title>De rerum natura</title> <date>1566</date> <place>Rome</place> <translator/> <lang>la</lang> <cvs_file>lucre_rerum_01_la</cvs_file> <cvs_version/> <locator>079.xml</locator> </info> <text> <front><section> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> <pb/><p><s>page not transcribed</s></p> </section></front> <body> <chap n="1"> <pb/> <p type="head"><s>T. LUCRETII CARI <lb/> DE RERUM NATVRA, <lb/> LIBER PRIMVS.</s></p> <p type="main"><s>Aeneadum genetrix, hominum divomque voluptas, <lb/> alma Venus, caeli subter labentia signa <lb/> quae mare navigerum, quae terras frugiferentis <lb/> concelebras, per te quoniam genus omne animantum <lb/> concipitur visitque exortum lumina solis: <lb/> te, dea, te fugiunt venti, te nubila caeli <lb/> adventumque tuum, tibi suavis daedala tellus <lb/> summittit flores, tibi rident aequora ponti <lb/> placatumque nitet diffuso lumine caelum.</s> <lb/> <s>nam simul ac species patefactast verna diei <lb/> et reserata viget genitabilis aura favoni, <lb/> aeriae primum volucres te, diva, tuumque <lb/> significant initum perculsae corda tua vi.</s> <lb/> <s>inde ferae pecudes persultant pabula laeta <lb/> et rapidos tranant amnis: ita capta lepore <lb/> te sequitur cupide quo quamque inducere pergis.</s> <lb/> <s>denique per maria ac montis fluviosque rapacis <lb/> frondiferasque domos avium camposque virentis <lb/> omnibus incutiens blandum per pectora amorem <lb/> efficis ut cupide generatim saecla propagent <lb/> quae quoniam rerum naturam sola gubernas <lb/> nec sine te quicquam dias in luminis oras <lb/> exoritur neque fit laetum neque amabile quiequam, <lb/> te sociam studeo scribendis versibus esse, <lb/> <pb/> Quos ego de rerum natura pangere conor <lb/> Memmiadae nostro, quem tu, dea, tempore in omni <lb/> omnibus ornatum voluisti excellere rebus.</s> <lb/> <s>quo magis aeternum da dictis, diva, leporem.</s> <lb/> <s>effice ut interea fera moenera militiai <lb/> per maria ac terras omnis sopita quiescant. <lb/> nam tu sola potes tranquilla pace iuvare <lb/> mortalis, quoniam belli fera moenera Mavors <lb/> armipotens regit, in gremium qui saepe tuum se <lb/> reicit aeterno devictus vulnere amoris, <lb/> atque ita suspiciens tereti cervice reposta <lb/> pascit amore avidos inhians in te, dea, visus, <lb/> eque tuo pendet resupini spiritus ore.</s> <lb/> <s>hunc tu, diva, tuo recubantem corpore sancto <lb/> circumfusa super, suavis ex ore loquellas <lb/> funde petens placidam Romanis, incluta, pacem. <lb/> nam neque nos agere hoc patriai tempore iniquo <lb/> possumus aequo anirno nec Memmi elara propago <lb/> talibus in rebus communi desse saluti. <lb/> </s></p><p type="main"><s>quod superest, vacuas auris animumque sagacem <lb/> semotum a curis adhibe veram ad rationem, <lb/> ne mea dona tibi studio disposta fideli, <lb/> intellecta prius quam sint, contempta relinquas.</s> <lb/> <s>nam tibi de summa caeli ratione deumque <lb/> dissere incipiam et rerum primordia pandam, <lb/> unde omnis natura creet res auctet alatque, <lb/> quove eadem rursum natura perempta resolvat, <lb/> quae nos materiem et genitalia corpora rebus <lb/> reddunda in ratione vocare et semina rerum <lb/> appellare sueimus et haec eadem usurpare <lb/> corpora prima, quod ex illis sunt omnia primis. <lb/></s></p> <!-- following paragraph translocated--> <p type="main"> <s>omnis enim per se divom natura necessest <lb/> <pb/> inmortali aevo summa cum pace fruatur <lb/> semota ab nostris rebus seiunctaque longe;<lb/> nam privata dolore omni, privata periclis, <lb/> ipsa suis pollens opibus, nil indiga nostri, <lb/> nec bene promeritis capitur neque tangitur ira. <lb/></s></p> <p type="main"><s>Humana ante octilos foede Cum vita iaceret <lb/> in terris oppressa gravi sub religione <lb/> quae caput a caeli regionibus ostendebat <lb/> horribili super aspectu mortalibus instans, <lb/> primum Graius homo mortalis tollere contra <lb/> est oculos ausus primusque obsistere contra, <lb/> quem neque fama deum nec fulmina nee minitanti <lb/> murmure compressit caelum, sed eo magis acrem <lb/> inritat animi virtutem, effringere ut arta <lb/> naturae primus portarum elaustra cupiret.</s> <lb/> <s>ergo vivida vis animi pervicit, et extra <lb/> processit longe flammantia moenia mundi <lb/> atque omne immensum peragravit mente animoque, <lb/> unde refert nobis victor quid possit oriri, <lb/> quid nequeat, finita potestas denique cuique <lb/> quanam sit ratione atque alte terminus haerens.</s> <lb/> <s>quare religio pedibus subiecta vicissim <lb/> opteritur, nos exaequat victoria caelo. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Illud in his rebus vereor, ne forte rearis <lb/> inpia te rationis inire elementa viamque <lb/> indugredi sceleris. </s><s>quod contra saepius illa <lb/> religio peperit scelerosa atque impia facta.</s> <lb/> <s>Aulide quo pacto Triviai virginis aram <lb/> lphianassai turparunt sanguine foede <lb/> ductores Danaum delecti, prima virorum.</s> <lb/> <s>cui simul infula virgineos cireumdata comptus <lb/> ex utraque pari malarum parte profusast, <lb/> <pb/> et maestum simul ante aras adstare parentem <lb/> sensit et hunc propter ferrum celare ministros <lb/> aspectuque suo lacrimas effundere civis, <lb/> muta metu terram genibus summissa petebat.</s> <lb/> <s>nec miserae prodesse in tali tempore quibat <lb/> quod patrio princeps donarat nomine regem;<lb/> nam sublata virum manibus tremibundaque ad aras <lb/> deductast, non ut sollemni more sacrorum <lb/> perfecto posset claro comitari Hymenaeo, <lb/> sed casta inceste nubendi tempore in ipso <lb/> hostia concideret mactatu maesta parentis, <lb/> exitus ut classi felix faustusque daretur. </s><s> <lb/> tantum religio potuit suadere malorum. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Tutemet a nobis iam quovis tempore vatum <lb/> terriloquis victus dictis desciscere quaeres.</s> <lb/> <s>quippe etenim quam multa tibi iam fingere possunt <lb/> somnia quae vitae rationes vertere possint <lb/> fortunasque tuas omnis turbare timore!<lb/> et merito; nam si certam finem esse viderent <lb/> aerumnarum homines, aliqua ratione valerent <lb/> religionibus atque minis obsistere vatum.</s> <lb/> <s>nunc ratio nulla est restandi, nulla facultas, <lb/> aeternas quoniam poenas in morte timendumst.</s> <lb/> <s>ignoratur enim quae sit natura animai, <lb/> nata sit an contra nascentibus insinuetur, <lb/> et simul intereat nobiscum morte dirempta <lb/> an tenebras Orci visat vastasque lacunas <lb/> an pecudes alias divinitus insinuet se, <lb/> Ennius ut noster cecinit qui primus amoeno <lb/> detulit ex Helicone perenni fronde coronam, <lb/> per gentis Italas horninum quae clara clueret;<lb/> etsi praeterea tamen esse Acherusia templa <lb/> <pb/> Ennius aeternis exponit versibus edens, <lb/> quo neque permaneant animae neque corpora nostra, <lb/> sed quaedam simulacra modis pallentia miris;<lb/> unde sibi exortam semper florentis Homeri <lb/> commemorat speciem lacrimas effundere salsas <lb/> coepisse, et rerum naturam expandere dictis.</s> <lb/> <s>quapropter bene eum superis de rebus habenda <lb/> nobis est ratio, solis lunaeque meatus <lb/> qua fiant ratione, et qua vi quaeque gerantur <lb/> in terris, tum cum primis ratione sagaci <lb/> unde anima atque animi constet natura videndum;<lb/> et quae res nobis, vigilantibus obvia, mentes <lb/> terrificet morbo adfectis, somnoque sepultis, <lb/> cernere uti videamur eos atidireque coram, <lb/> morte obita quorum tellus amplectitur ossa. <lb/> nec me animi fallit Graiorum obscura reperta <lb/> difficile inlustrare Latinis versibus esse, <lb/> multa novis verbis praesertim cum sit agendum <lb/> propter egestatem linguae et rerum novitatem;<lb/> sed tua me virtus tamen et sperata voluptas <lb/> suavis amicitiae quernvis sufferre Iaborein <lb/> suadet et inducit noctes vigilare serenas <lb/> quaerentem dictis quibus et quo earmine demum <lb/> clara tuae possim praepandere lumina menti, <lb/> res quibus occultas penitus convisere possis. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest <lb/> non radii solis neque lucida tela diei <lb/> diseutiant, sed naturae species ratioque.</s> <lb/> <s>principium cuius hinc nobis exordia sumet, <lb/> nullam rem e nilo gigni divinitus umquam. <lb/> quippe ita formido mortalis continet omnis, <lb/> quod multa in terris fieri caeloque tuentur <lb/> <pb/> quorum operum causas nulla ratione videre <lb/> possunt ac fieri divino numine rentur. <lb/> quas ob res ubi viderimus nil posse creari <lb/> de nilo, tum quod sequimur iam rectius inde <lb/> perspiciemus, et unde queat res quaeque creari <lb/> et quo quaeque modo fiant opera sine divom.</s> <lb/> <s> Nam si de nilo fierent, ex omnibu' rebus <lb/> omne gentis nasci posset, nil semine egeret. <lb/> e mare primum homines, e terra posset oriri <lb/> squamigerum genus et volucres erumpere eaelo;<lb/> armenta atque aliae pecudes, genus omne ferarum, <lb/> incerto partu culta ac deserta tenerent.</s> <lb/> <s>nec fructus idem arboribus constare solerent, <lb/> sed mutarentur, ferre omnes omnia possent.</s> <lb/> <s>quippe, ubi non essent genitalia corpora cuique, <lb/> qui posset mater rebus consistere certa?</s><s><lb/> at nunc seminibus quia certis quaeque ereantur, <lb/> inde enascitur atque oras in luminis exit, <lb/> materies ubi inest cuiusque et corpora prima;<lb/> atque hac re nequeunt ex omnibus omnia gigni, <lb/> quod certis in rebus inest secreta facultas.</s> <lb/> <s>praeterea cur vere rosam, frumenta calore, <lb/> vites autumno fundi suadente videmus, <lb/> si non, certa suo quia tempore semina rerum <lb/> cum confluxerunt, patefit quodcumque creatur, <lb/> dum tempestates adsunt et vivida tellus <lb/> tuto res teneras effert in luminis oras?</s><s><lb/> quod si de nilo fierent, subito exorerentur <lb/> incerto spatio atque alienis partibus anni, <lb/> quippe ubi nulla forent primordia quae genitali <lb/> concilio possent arceri tempore iniquo.</s> <lb/> <s>nec porro augendis rebus spatio foret usus <lb/> <pb/> seminis ad coitum, e nihilo si crescere possent; <lb/> nam fierent iuvenes subito ex infantibu'parvis <lb/> e terraque exorta repente arbusta salirent.</s> <lb/> <s>quorum nil fieri manifestum est, omnia quando <lb/> paulatim crescunt, ut par est, semine certo <lb/> crescentesque genus servant; ut noscere possis <lb/> quicque sua, de materia grandescere alique.</s> <lb/> <s>huc accedit uti sine certis imbribus anni <lb/> laetificos nequeat fetus submittere tellus <lb/> nec porro secreta cibo natura animantum <lb/> propagare genus possit vitanique tueri;<lb/> ut potius multis communia corpora rebus <lb/> multa putes esse, ut verbis elementa videmus, <lb/> quam sine principiis ullam rem existere posse.</s> <lb/> <s>denique cur hoinines tantos natura parare <lb/> non potuit, pedibus qui pontum per vada possent <lb/> transire et magnos manibus divellere montis <lb/> multaque vivendo vitalia vincere saecla, <lb/> si non, materies quia rebus reddita certast <lb/> gignundis e qua constat quid possit oriri?</s><s><lb/> nil igitur fieri de nilo posse fatendumst, <lb/> semine quando opus est rebus quo quaeque ereatae <lb/> aeris in teneras possint proferrier auras.</s> <lb/> <s>postremo quoniam incultis praestare videmus <lb/> culta loca et manibus melioris reddere fetus, <lb/> esse videlicet in terris primordia rerum <lb/> quae nos fecundas vertentes vomere glebas <lb/> terraique solum subigentes cimus ad ortus.</s> <lb/> <s>quod si nulla forent, nostro sine quaeque Iabore <lb/> sponte sua multo fieri meliora videres.</s> <lb/> <s></s></p><p type="main"><s>Huc accedit uti quicque in sua corpora rursum <lb/> dissoluat natura neque ad nilum interemat res <lb/> <pb/> nam siquid mortale e cunctis partibus esset, <lb/> ex oculis res quaeque repente erepta periret.</s> <lb/> <s>nulla vi foret usus enim quae partibus eius <lb/> discidium parere et nexus exsolvere posset. <lb/> quod nunc, aeterno quia constant semine quaeque, <lb/> donec vis obiit quae res diverberet ictu <lb/> aut intus penetret per inania dissoluatque, <lb/> nullius exitium patitur natura videri.</s> <lb/> <s>praeterea quaecumque vetustate amovet aetas, <lb/> si penitus peremit consumens materiem omnem, <lb/> unde animale genus generatim in lumina vitae <lb/> redducit Venus, aut redductum daedala tellus <lb/> unde alit atque auget generatim pabula praebens?</s><s><lb/> unde mare ingenuei fontes externaque longe <lb/> flumina suppeditant ?</s><s> unde aether sidera pascit?</s><s><lb/> omnia enim debet, mortali corpore quae sunt, <lb/> infinita aetas consumpse anteacta diesque.</s> <lb/> <s>quod si in eo spatio atque anteacta aetate fuere <lb/> e quibus haec rerum consistit summa refecta, <lb/> inmortali sunt natura praedita certe, <lb/> haut igitur possunt ad nilum quaeque reverti.</s> <lb/> <s>denique res omnis eadem vis eausaque volgo <lb/> conficeret, nisi materies aeterna teneret, <lb/> inter se nexu minus aut magis indupedita;<lb/> tactus enim leti satis esset eausa profecto, <lb/> quippe, ubi nulla forent aeterno corpore, quorum <lb/> contextum vis deberet dissolvere quaeque.</s> <lb/> <s>at nunc, inter se quia nexus principiorum <lb/> dissimiles constant aeternaque materies est, <lb/> incolumi remanent res corpore, dum satis acris <lb/> vis obeat pro textura cuiusque reperta.</s> <lb/> <s>haud igitur redit ad nilum res ulla, sed omnes <lb/> <pb/> discidio redeunt in corpora materiai.</s> <lb/> <s>postremo pereunt imbres, ubi eos pater aether <lb/> in gremium matris terrai praecipitavit;<lb/> at nitidae surgunt fruges ramique vireseunt <lb/> arboribus, crescunt ipsae fetuque gravantur;<lb/> hinc alitur porro nostrum genus atque ferarum, <lb/> hinc laetas urbes pueris florere videmus <lb/> frondiferasque novis avibus canere undique silvas;<lb/> hinc fessae pecudes pingui per pabula laeta <lb/> corpora deponunt et candens lacteus umor <lb/> uberibus manat distentis; hinc nova proles <lb/> artubus infirmis teneras lasciva per herbas <lb/> ludit lacte mero mentes perculsa novellas.</s> <lb/> <s>haud igitur penitus pereunt quaecumque videntur, <lb/> quando alid ex alio reficit natura nec ullam <lb/> rem gigni patitur nisi morte adiuta aliena.</s> <lb/> <s>Nunc age, res quoniam docui non posse ereari <lb/> de nilo neque item genitas ad nil revocari, <lb/> nequa forte tamen coeptes diffidere dictis, <lb/> quod nequeunt oculis rerum primordia cerni, <lb/> accipe praeterea quae corpora tute necessest <lb/> confiteare esse in rebus nec posse videri. <lb/> principio venti vis verberat incita portus <lb/> ingentisque ruit navis et nubila differt, <lb/> interdum rapido percurrens turbine campos <lb/> arboribus magnis sternit montisque supremos <lb/> silvifragis vexat flabris: ita perfurit acri <lb/> cum fremitu saevitque minaci murmure ventus.</s> <lb/> <s>sunt igitur venti nimirum corpora caeca <lb/> quae mare, quae terras, quae denique nubila caeli <lb/> verrunt ac subito vexantia turbine raptant, <lb/> nec ratione fluunt alia stragemque propagant <lb/> <pb/> et cum mollis aquae fertur natura repente <lb/> flumine abundanti, quam largis imbribus auget <lb/> montibus ex altis magnus decursus aquai <lb/> fragmina coniciens silvarum arbustaque tota, <lb/> nee validi possunt pontes venientis aquai <lb/> vim subitam tolerare: ita magno turbidus imbri <lb/> molibus incurrit validis cum viribus amnis:<lb/> dat sonitu magno stragem volvitque sub undis <lb/> grandia saxa: ruit qua quicquid fluctibus obstat.</s> <lb/> <s>sic igitur debent venti quoque flamina ferri, <lb/> quae veluti validum eum flumen procubuere <lb/> quamlibet in partem, trudunt res ante ruuntque <lb/> impetibus crebris, interdum vertice torto <lb/> corripiunt rapideque rotanti turbine portant.</s> <lb/> <s>quare etiam atque etiam sunt venti corpora caeca, <lb/> quandoquidem factis et moribus aemula magnis <lb/> amnibus inveniuntur, aperto corpore qui sunt.</s> <lb/> <s>tum porro varios rerum sentimus odores <lb/> nec tamen ad naris venientis cernimus umquam, <lb/> nec calidos aestus tuimur nec frigora quimus <lb/> usurpare oculis nec voces cernere suemus;<lb/> quae tamen omnia corporea constare necessest <lb/> natura, quoniam sensus inpellere possunt.</s> <lb/> <s>tangere enim et tangi, nisi corpus, nulla potest res.</s> <lb/> <s>denique fluctifrago suspensae in litore vestes <lb/> uvescunt, eaedem dispansae in sole serescunt.</s> <lb/> <s>at neque quo pacto persederit umor aquai <lb/> visumst nec rursum quo pacto fugerit aestu.</s> <lb/> <s>in parvas igitur partis dispergitur umor <lb/> quas oculi nulla possunt ratione videre. <lb/> quin etiam multis solis redeuntibus annis <lb/> anulus in digito subter tenuatur habendo, <lb/> <pb/> stilicidi casus lapidem cavat, uncus aratri <lb/> ferreus occulte decrescit vomer in arvis, <lb/> strataque iain volgi pedibus detrita viarum <lb/> saxea conspicimus; tum portas propter aena <lb/> signa manus dextras ostendunt adtenuari <lb/> saepe salutantum tactu praeterque meantum.</s> <lb/> <s>haec igitur minui, eum sint detrita, videmus.</s> <lb/> <s>sed quae corpora decedant in tempore quoque, <lb/> invida praeclusit speciem natura videndi.</s> <lb/> <s>postremo quaecumque dies naturaque rebus <lb/> paulatim tribuit, moderatim ereseere cogens, <lb/> nulla potest oculorum acies contenta tueri;<lb/> nec porro quaecumque aevo macieque senescunt, <lb/> nec, mare quae inpendent, vesco sale saxa peresa <lb/> quid quoque amittant in tempore cernere possis.</s> <lb/> <s>corporibus caecis igitur natura gerit res. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nec tamen undique corporea stipata tenentur <lb/> omnia natura; namque est in rebus inane. <lb/> quod tibi cognosse in multis erit utile rebus <lb/> nec sinet errantem dubitare et quaerere semper <lb/> de summa rerum et nostris diffidere dictis.</s> <lb/> <s>QUAPROPTER LOCUS EST INTACTUS INANE VACANSQUE <lb/> quod si non esset, nulla ratione moveri <lb/> res possent; namque officium quod corporis exstat, <lb/> officere atque obstare, id in omni tempore adesset <lb/> omnibus ; haud igitur quicquam procedere posset, <lb/> principium quoniam cedendi nulla daret res.</s> <lb/> <s>at nunc per maria ac terras sublimaque eaeli <lb/> multa modis multis varia ratione moveri <lb/> cernimus ante oculos, quae, si non esset inane, <lb/> non tam sollicito motu privata carerent <lb/> quam genita omnino nulla ratione fuissent, <lb/> <pb/> undique materies quoniam stipata quiesset. <lb/> praeterea quamvis solidae res esse putentur, <lb/> hinc tamen esse licet raro cum corpore cernas.</s> <lb/> <s>in saxis ac speluncis permanat aquarum <lb/> liquidus umor et uberibus flent omnia guttis.</s> <lb/> <s>dissipat in corpus sese cibus omne animantum. <lb/> crescunt arbusta et fetus in tempore fundunt, <lb/> quod cibus in totas usque ab radicibus imis <lb/> per truncos ac per ramos diffunditur omnis.</s> <lb/> <s>inter saepta meant voces et elausa domorum <lb/> transvolitant, rigidum permanat frigus ad ossa, <lb/> quod nisi inania sint, qua possint corpora quaeque <lb/> transire ?</s><s> haud ulla fieri ratione videres.</s> <lb/> <s>denique cur alias allis praestare videmus <lb/> pondere res rebus nilo maiore figura ?</s><s><lb/> nam si tantundemst in lanae glomere quantum <lb/> corporis in plumbo est, tantundem pendere par est, <lb/> corporis officiumst quoniam premere omnia deorsum, <lb/> contra autem natura manet sine pondere inanis.</s> <lb/> <s>ergo quod magnumst aeque leviusque videtur, <lb/> nimirum plus esse sibi declarat inanis; <lb/> at contra gravius plus in se corporis esse <lb/> dedicat et multo vacui minus intus habere.</s> <lb/> <s>est igitur nimirum id quod ratione sagaci <lb/> quaerimus, admixtum rebus, quod inane vocamus. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Illud in his rebus ne te deducere vero <lb/> possit, quod quidam fingunt, praecurrere cogor.</s> <lb/> <s>cedere squamigeris latices nitentibus aiunt <lb/> et liquidas aperire vias, quia post loca pisces <lb/> linquant, quo possint cedentes confluere undae;<lb/> sic alias quoque res inter se posse moveri <lb/> et mutare locum, quamvis sint ominia plena.</s> <lb/> <pb/> <s>scilicet id falsa totum ratione receptumst.</s> <lb/> <s>nam quo squamigeri poterunt procedere tandern, <lb/> ni spatium dederint latices?</s><s> concedere porro <lb/> quo poterunt undae, cum pisces ire nequibunt?</s><s> <lb/> aut igitur motu privandumst corpora quaeque <lb/> aut esse admixtum dicundumst rebus inane <lb/> unde initum primum capiat res quaeque movendi.</s> <lb/> <s>postremo duo de concursu corpora lata <lb/> si eita dissiliant, nempe aer omne necessest, <lb/> inter corpora quod fiat, possidat inane.</s> <lb/> <s>is porro quamvis eircum celerantibus auris <lb/> confluat, haud poterit tarnen uno tempore totum <lb/> compleri spatium; nam primum quemque necessest <lb/> occupet ille locum, deinde omnia possideantur. <lb/> quod si forte aliquis, cum corpora dissiluere, <lb/> tum putat id fieri quia se condenseat aer, <lb/> errat; nam vacuum tum fit quod non fuit ante <lb/> et repletur item vacuum quod constitit ante, <lb/> nec tali ratione potest denserier aer, <lb/> nec, si iam posset, sine inani posset, opinor, <lb/> ipse in se trahere et partis conducere in unum. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Quapropter, quamvis causando multa moreris, <lb/> esse in rebus inane tamen fateare necessest.</s> <lb/> <s>multaque praeterea tibi possum commemorando <lb/> argumenta fidem dietis conradere, nostris.</s> <lb/> <s>verum animo satis haec vestigia parva sagaci, <lb/> sunt per quae possis cognoscere cetera tute.</s> <lb/> <s>namque canes ut montivagae persaepe ferai <lb/> naribus inveniunt intectas fronde quietes, <lb/> cum semel institerunt vestigia certa viai, <lb/> sic alid ex alio per te tute ipse videre <lb/> talibus in rebus poteris caecasque latebras <lb/> <pb/> insinuare omnis et verum protrahere inde.</s> <lb/> <s>quod si pigraris paulumve recesseris ab re, <lb/> hoc tibi de plano possum promittere, Memmi:<lb/> usque adeo largos haustus e fontibu' magnis <lb/> lingua meo suavis diti de pectore fundet, <lb/> ut verear ne tarda prius per membra senectus <lb/> serpat et in nobis vitai claustra resolvat, <lb/> quam tibi de quavis una re versibus omnis <lb/> argumentorurn sit copia missa per auris. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Sed nunc ut repetam coeptum pertexere dictis, <lb/> omnis ut est igitur per se natura duabus <lb/> constitit in rebus; nam corpora sunt et inane, <lb/> haec in quo sita sunt et qua diversa moventur.</s> <lb/> <s>corpus enim per se communis dedicat esse <lb/> sensus; cui nisi prima fides fundata valebit, <lb/> haut erit occultis de rebus quo referentes <lb/> confirmare animi quicquam ratione queamus. <lb/> tum porro locus ac spatium, quod inane vocamus, <lb/> si nullum foret, haut usquam sita corpora possent <lb/> esse neque omnino quoquam diversa meare;<lb/> id quod iarn supera tibi paulo ostendimus ante.</s> <lb/> <s>praeterea nil est quod possis dieere ab oinni <lb/> corpore seiunctum secretumque esse ab inani, <lb/> quod quasi tertia sit numero natura reperta.</s> <lb/> <s>nam quodcumque erit, esse aliquid debebit id ipsum;<lb/> cui si tactus erit quamvis levis exiguusque, <lb/> augmine vel grandi vel parvo denique, dum sit, <lb/> corporis augebit numerum summamque sequetur.</s> <lb/> <s>sin intactile erit, nulla de parte quod ullam <lb/> rem prohibere queat per se transire meantem, <lb/> scilicet hoc id erit, vacuum quod inane vocamus.</s> <lb/> <s>praeterea per se quodcumque erit, aut faciet quid <lb/> <pb/> aut aliis fungi debebit agentibus ipsum <lb/> aut erit, ut possunt in eo res esse gerique.</s> <lb/> <s>at facere et fungi sine corpore nulla potest res <lb/> nee praebere locum porro nisi inane vacansque.</s> <lb/> <s>ergo praeter inane et corpora tertia per se <lb/> nulla potest rerum in numero natura relinqui, <lb/> nec quae sub sensus cadat ullo tempore nostros <lb/> nec ratione animi quam quisquam possit apisci. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nam quaecumque cluent, aut his coniuncta duabus <lb/> rebus ea invenies aut horum eventa videbis. <lb/> coniunctum est id quod nusquam sine permitiali <lb/> discidio potis est seiungi seque gregari, <lb/> pondus uti saxist, calor ignis, liquor aquai.</s> <lb/> <s>TACTUS CORPORIBUS CUNCTIS INTACTUS INANI <lb/> servitium contra paupertas divitiaeque, <lb/> libertas bellum concordia, cetera quorum <lb/> adventu manet ineolumis natura abituque, <lb/> haec soliti sumus, ut par est, eventa vocare.</s> <lb/> <s>tempus item per se non est, sed rebus ab ipsis <lb/> consequitur sensus, transactum quid sit in aevo, <lb/> tum quae res instet, quid porro deinde sequatur.</s> <lb/> <s>nec per se quemquam tempus sentire fatendumst <lb/> semotum ab rerum motu placidaque quiete.</s> <lb/> <s>denique Tyndaridem raptam belloque subactas <lb/> Troiiugenas gentis cum dicunt esse, videndumst <lb/> ne forte haec per se cogant nos esse fateri, <lb/> quando ea saecla hominum, quorum haec eventa fuerunt, <lb/> inrevocabilis abstulerit iam praeterita aetas;<lb/> namque aliut Teueris, aliut regionibus ipsis <lb/> eventum dici poterit quodcumque erit aetum. </s><s><lb/> denique materies si rerum nulla fuisset <lb/> nec locus ac spatium, res in quo quaeque geruntur, <lb/> <pb/> numquam Tyndaridis formae conflatus amore <lb/> ignis, Alexandri Phrygio sub pectore gliscens, <lb/> clara accendisset saevi certamina belli, <lb/> nec clam durateus Troiianis Pergama partu <lb/> inflammasset equos nocturno Graiiugenarum;<lb/> perspicere ut possis res gestas funditus omnis <lb/> non ita uti corpus, per se constare neque esse, <lb/> nec ratione cluere eadem qua constet inane, <lb/> sed magis ut merito possis eventa vocare <lb/> corporis atque loci, res in quo quaeque gerantur. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Corpora sunt porro partim primordia rerum, <lb/> partim concilio quae constant principiorum.</s> <lb/> <s>sed quae sunt rerum primordia, nulla potest vis <lb/> stinguere; nam solido vincunt ea corpore demum.</s> <lb/> <s>etsi difficile esse videtur credere quicquam <lb/> in rebus solido reperiri corpore posse.</s> <lb/> <s>transit enim fulmen caeli per saepta domorum, <lb/> clamor ut ac voces; ferrum candescit in igni <lb/> dissiliuntque fero ferventia saxa vapore;<lb/> tum labefactatus rigor auri solvitur aestu;<lb/> tum glacies aeris flamma devicta liquescit <lb/> permanat calor argentum penetraleque frigus, <lb/> quando utrumque manu retinentes pocula rite <lb/> sensimus infuso lympharum rore superne.</s> <lb/> <s>usque adeo in rebus solidi nil esse videtur.</s> <lb/> <s>sed quia vera tamen ratio naturaque rerum <lb/> cogrit, ades, paucis dum versibus expediamus <lb/> esse ea quae solido atque aeterno corpore constent, <lb/> semina quae rerum primordiaque esse docemus, <lb/> unde omnis rerum nune constet summa creata. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Principio quoniam duplex natura duarum <lb/> dissimilis rerum longe constare reperta est, <lb/> <pb/> corporis atque loci, res in quo quaeque geruntur, <lb/> esse utramque sibi per se puramque necessest.</s> <lb/> <s>nam quacumque vacat spatium, quod inane vocainus, <lb/> corpus ea non est ; qua porro cumque tenet se <lb/> corpus, ea vacuum nequaquam constat inane.</s> <lb/> <s>sunt igitur solida ac sine inani corpora prima. <lb/> praeterea quoniam genitis in rebus inanest, <lb/> materiem circum solidam constare necessest, <lb/> nec res ulla potest vera ratione probari <lb/> corpore inane suo celare atque intus habere, <lb/> si non, quod cohibet, solidum constare relinquas. <lb/> id porro nil esse potest nisi materiai <lb/> concilium, quod inane queat rerum cohibere.</s> <lb/> <s>materies igitur, solido quae corpore constat, <lb/> esse aeterna potest, cum cetera dissoluantur.</s> <lb/> <s>tum porro si nil esset quod inane vocaret, <lb/> omne foret solidum ; nisi contra corpora certa <lb/> essent quae loca complerent quaecumque tenerent, <lb/> omne quod est, spatium vacuum constaret inane.</s> <lb/> <s>alternis igitur nimirum corpus inani <lb/> distinctumst, quoniam nec plenum naviter extat <lb/> nec porro vacuum. </s><s>sunt ergo corpora certa <lb/> quae spatium pleno possint distinguere inane.</s> <lb/> <s>haec neque dissolui plagis extrinsecus icta <lb/> possunt nec porro penitus penetrata retexi <lb/> nec ratione queunt alia temptata Iabare; <lb/> id quod iam supra tibi paulo ostendimus ante.</s> <lb/> <s>nam neque conlidi sine inani posse videtur <lb/> quicquam nec frangi nec findi in bina secando <lb/> nec capere umorem neque item manabile frigus <lb/> nec penetralem ignem, quibus omnia conficiuntur. <lb/> et quo quaeque magis cohibet res intus inane, <lb/> <pb/> tam magis his rebus penitus temptata Iabascit.</s> <lb/> <s>ergo si solida ac sine inani corpora prima <lb/> sunt ita uti docui, sint haec aeterna necessest.</s> <lb/> <s>praeterea nisi materies aeterna fuisset, <lb/> antehac ad nilum penitus res quaeque redissent <lb/> de niloque renata forent quaecumque videmus.</s> <lb/> <s>At quoniam supra docui nil posse creari <lb/> de nilo neque quod genitum est ad nil revocari, <lb/> esse inmortali primordia corpore debent, <lb/> dissolui quo quaeque supremo tempore possint, <lb/> materies ut subpeditet rebus reparandis.</s> <lb/> <s>Sunt igitur solida primordia simplicitate <lb/> nec ratione queunt alia servata per aevom <lb/> ex infinito iam tempore res reparare, <lb/> </s></p><p type="main"><s>Denique si nullam finem natura parasset <lb/> frangendis rebus, iam corpora materiai <lb/> usque redaeta forent aevo frangente priore, <lb/> ut nil ex illis a certo tempore posset <lb/> conceptum summum aetatis pervadere <emph type="italics"/>ad auctum.<emph.end type="italics"/> <lb/> nam quidvis citius dissolvi posse videmus <lb/> quam rursus refici; quapropter longa diei <lb/> infinita aetas anteacti temporis omnis <lb/> quod fregisset adhuc disturbans dissoluensque, <lb/> numquam relicuo reparari tempore posset.</s> <lb/> <s>at nunc nimirum franoendi reddita finis <lb/> Certa manet, quoniam refici rem quamque <emph type="italics"/>vi<emph.end type="italics"/>demus <lb/> et finita simul generatim tempora rebus <lb/> Stare, quibus possint aevi contingere florem.</s> <lb/> <s>huc accedit uti, solidissima materiai <lb/> corpora eum constant, possit tamen, omnia, reddi, <lb/> mollia quae flunt, aer aqua terra vapores, <lb/> quo pacto fiant et qua vi quaeque gerantur, <lb/> <pb/> admixtum quoniam semel est in rebus inane.</s> <lb/> <s>at contra si mollia sint primordia rerum, <lb/> unde queant validi silices ferrumque creari <lb/> non poterit ratio reddi; nam funditus omnis <lb/> principio fundamenti natura earebit.</s> <lb/> <s>sunt igitur solida pollentia simplicitate <lb/> quorum condenso magis omnia coneiliatu <lb/> artari possunt validasque ostendere viris. <lb/> </s></p><p type="main"><s>denique iam quoniam generatim reddita finis <lb/> crescendi rebus constat vitamque tenendi, <lb/> et quid quaeque queant per foedera naturai, <lb/> quid porro nequeant, sancitum quandoquidem extat, <lb/> nec commutatur quicquam, quin omnia constant <lb/> usque adeo, variae volucres ut in ordine cunctae <lb/> ostendant maculas generalis corpore inesse, <lb/> inmutabili' materiae quoque corpus habere <lb/> debent nimirum. </s><s>nam si primordia rerum <lb/> commutari aliqua possint ratione revicta, <lb/> incertum quoque iam constet quid possit oriri, <lb/> quid nequeat, finita potestas denique cuique <lb/> quanam sit ratione atque alte terminus haerens, <lb/> nec totiens possint generatim saecla referre <lb/> naturam mores vietum motusque parentum. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Tum porro quoniam est extremum quodque cacumen <lb/> corporis illius quod nostri cernere sensus <lb/> iam nequeunt: id nimirum sine partibus extat <lb/> et minima constat natura nec fuit umquam <lb/> per se secretum neque posthac esse valebit, <lb/> alterius quoniamst ipsum pars, primaque et una <lb/> inde aliae atque aliae similes ex ordine partes <lb/> agmine condenso naturam corporis explent, <lb/> quae quoniam per se nequeunt constare, necesse est <lb/> <pb/> haerere unde queant nulla ratione revelli.</s> <lb/> <s>sunt igitur solida primordia simplicitate <lb/> quae minimis stipata cohaerent partibus arte, <lb/> non ex illarum conventu conciliata, <lb/> sed magis aeterna pollentia simplicitate, <lb/> unde neque avelli quicquam neque deminui iam <lb/> concedit natura reservans semina rebus.</s> <lb/> <s>praeterea nisi erit minimum, parvissima quaeque <lb/> corpora constabunt ex partibus infinitis, <lb/> quippe ubi dimidiae partis pars semper habebit <lb/> dimidiam partem nec res praefiniet ulla.</s> <lb/> <s>ergo rerum inter summam minimamque quid escit ?</s><lb/> <s>nil erit ut distet; nam quamvis funditus omnis <lb/> summa sit infinita, tamen, parvissima quae sunt, <lb/> ex infinitis constabunt partibus aeque.</s> <lb/> <s>quod quoniam ratio reclamat vera negatque <lb/> credere posse animum, victus fateare necessest <lb/> esse ea quae nullis iam praedita partibus extent <lb/> et minima constent natura. </s><s>quae quoniam sunt, <lb/> illa quoque esse tibi solida atque aeterna fatendum.</s> <lb/> <s>denique si minimas in partis eiincta resolvi <lb/> cogere consuesset rerum natura ereatrix, <lb/> iam nil ex illis eadem reparare valeret <lb/> propterea quia, quae nullis sunt partibus aucta, <lb/> non possunt ea quae debet genitalis habere <lb/> materies, varios conexus pondera plagas <lb/> concursus motus, per quae res quaeque geruntur. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Porro si nullast frangendis reddita finis <lb/> corporibus, tamen ex aeterno tempore quaeque <lb/> nunc etiam superare necessest corpora rebus, <lb/> quae nondum clueant ullo temptata periclo. <lb/> at quoniam fragili natura praedita constant, <lb/> <pb/> discrepat aeternum tempus potuisse manere <lb/> innumerabilibus plagis vexata per aevom.</s> <lb/></p> <p type="main"><s>Quapropter qui materiem rerum esse putarunt <lb/> ignem atque ex igni summarn consistere solo, <lb/> magno opere a vera lapsi ratione videntur.</s> <lb/> <s>Heraclitus init quorum dux proelia primus, <lb/> clarus <emph type="italics"/>ob<emph.end type="italics"/> obscuram linguam magis inter inanis <lb/> quamde gravis inter Graios qui vera requirunt. <lb/> omnia enim stolidi magis adinirantur amantque, <lb/> inversis quae sub verbis latitantia cernunt, <lb/> veraque constituunt quae belle tangere possunt <lb/> auris et lepido quae sunt fucata sonore. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nam cur tam variae res possint esse requiro, <lb/> ex uno si sunt igni puroque ereatae;<lb/> nil prodesset enim calidum denserier ignem <lb/> nec rarefieri, si partes ignis eandem <lb/> naturam quam totus habet super ignis haberent.</s> <lb/> <s>acrior ardor enim conductis partibus esset, <lb/> languidior porro disiectis <emph type="italics"/>dis<emph.end type="italics"/>que supatis:<lb/> amplius hoc fieri nil est quod posse rearis <lb/> talibus in causis, nedum variantia rerum <lb/> tanta queat densis rarisque ex ignibus esse.</s> <lb/> <s>id quoque, si faciant admixtum rebus inane, <lb/> denseri poterunt ignes rarique relinqui.</s> <lb/> <s>sed quia multa sibi cernunt contraria nasci <lb/> et fugitant in rebus inane relinquere purum, <lb/> ardua dum metuunt, amittunt vera viai, <lb/> nec rursum cernunt exempto rebus inani <lb/> omnia denseri fierique ex omnibus unum <lb/> corpus, nil ab se quod possit mittere raptim;<lb/> aestifer ignis uti lumen iacit atque vaporem, <lb/> ut videas non e stipatis partibus esse.</s> <lb/> <pb/> <s>quod si forte alia credunt ratione potesse <lb/> ignis in coetu stingui mutareque corpus, <lb/> scilicet ex nulla facere id si parte reparcent, <lb/> occidet ad nilum nimirtim funditus ardor <lb/> omnis et <emph type="italics"/>e<emph.end type="italics"/> nilo fient quaecumque ereantur.</s> <lb/> <s>nam quodcumque suis mutatum finibus exit, <lb/> continuo hoc mors est illius quod fuit ante.</s> <lb/> <s>proinde aliquit superare necesse est incolume ollis, <lb/> ne tibi res redeant ad nilum funditus omnes <lb/> de niloque renata vigescat copia rerum. </s><s><lb/> nunc igitur quoniam certissima corpora quaedam <lb/> sunt quae conservant naturam semper eandem, <lb/> quorum abitu aut aditu mutatoque ordine mutant <lb/> naturam res et convertunt corpora sese, <lb/> scire licet non esse haec ignea corpora rerum.</s> <lb/> <s>nil referret enim quaedam decedere abire, <lb/> atque alia adtribui, mutarique ordine quaedam, <lb/> si tamen ardoris naturam cuncta tenerent;<lb/> ignis enim foret omnimodis quodcumque crearent.</s> <lb/> <s>verum, ut opinor, itast: sunt quaedam corpora quorum <lb/> concursus motus ordo positura figurae <lb/> efficiunt ignis, mutatoque ordine mutant <lb/> naturam neque sunt igni simulata neque ulli <lb/> praeterea rei quae corpora mittere possit <lb/> sensibus et nostros adiectu tangere tactus. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Dicere porro ignem res omnis esse neque ullam <lb/> rem veram in numero rerum constare nisi ignem, <lb/> quod facit hic idem, perdelirum esse videtur.</s> <lb/> <s>nam contra sensus ab sensibus ipse repugnat <lb/> et labefactat eos unde omnia credita pendent, <lb/> unde hic cognitus est ipsi quem nominat ignem; <lb/> credit enim sensus ignem cognoscere vere, <lb/> <pb/> cetera non credit, quae nilo clara minus sunt.</s> <lb/> <s>quod mihi eum vanum tum delirum esse videtur;<lb/> quo referemus enim ?</s><s> quid nobis certius ipsis <lb/> sensibus esse potest, qui vera ae fal.sa notemus ?</s><s> <lb/> praeterea quare quisquam magis omnia tollat <lb/> et velit ardoris naturam linquere solam, <lb/> quam neget esse ignis, <emph type="italics"/>quidvis<emph.end type="italics"/> tamen esse relinquat?</s><s><lb/> aequa videtur enim dementia dicere utrumque. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Quapropter qui materiem rerum esse putarunt <lb/> ignem atque ex igni summam consistere posse, <lb/> et qui principium gignundis aera rebus <lb/> constituere, aut umorem quicumque putarunt <lb/> fingere res ipsum per se, terramve creare <lb/> omnia et in rerum naturas vertier omnis, <lb/> magno opere a vero longe derrasse videntur.</s> <lb/> <s>adde etiam qui conduplicant primordia rerum <lb/> aera iungentes igni terramque liquori, <lb/> et qui quattuor ex rebus posse omnia rentur <lb/> ex igni terra atque anima procrescere et imbri. <lb/> quorum Acragantinus cum primis Empedocles est, <lb/> insula quem triquetris terrarum gessit in oris, <lb/> quam fluitans eireum magnis anfractibus aequor <lb/> Ionium glaucis aspargit virus ab undis, <lb/> angustoque fretu rapidum mare dividit undis <lb/> Italiae terrarum oras a finibus eius. </s><s><lb/> Hic est vasta Charybdis et hie Aetnaea minantur <lb/> murmura, flammarum rursum se colligere iras, <lb/> faucibus eruptos iterum vis ut vomat ignis <lb/> ad caeIumque ferat flammai fulgura rursum. </s><s> <lb/> quae cum magna modis multis miranda videtur <lb/> gentibus humanis regio visendaque fertur, <lb/> rebus opima bonis, multa munita virum vi, <lb/> <pb/> nil tamen hoc habuisse viro praeclarius in se <lb/> nec sanctuni magis et mirum carumque videtur. <lb/> carmina quin etiam divini pectoris eius <lb/> vociferantur et exponunt praeclara reperta, <lb/> ut vix humana videatur stirpe creatus. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Hic tamen et supra quos diximus inferiores <lb/> partibus egregie multis multoque minores, <lb/> quamquam multa bene ae divinitus invenientes <lb/> ex adyto tamquam cordis responsa dedere <lb/> sanctius et multo certa ratione magis quam <lb/> Pythia quae tripodi a Phoebi lauroque profatur, <lb/> principils tamen in rerum fecere ruinas <lb/> et graviter magni magno cecidere ibi casu;<lb/> primum quod motus exempto rebus inani <lb/> constituunt, et res mollis rarasque relinquont, <lb/> aera solem ignem terras animalia frugis, <lb/> nec tamen admiscent in eorum corpus inane; <lb/> deinde quod omnino finem non esse scandis <lb/> corporibus faciunt neque pausam stare fragori <lb/> nec prorsum in rebus minimum consistere qui<emph type="italics"/>cquam;<emph.end type="italics"/><lb/> cum videamus id extremum cuiusque cacumen <lb/> esse quod ad sensus nostros minimum esse videtur, <lb/> conicere ut possis ex hoc, quae cernere non quis <lb/> extremum quod habent, minimum consistere <emph type="italics"/>in illis.<emph.end type="italics"/><lb/> huc accedit item, quoniam primordia rerum <lb/> mollia constituunt, quae nos nativa videmus <lb/> esse et mortali cum corpore funditus, utqui <lb/> debeat ad nilum iam rerum summa reverti <lb/> de niloque renata vigescere copia rerum;<lb/> quorum utrumque quid a vero iam distet habe<emph type="italics"/>bis.<emph.end type="italics"/><lb/> deinde inimica modis multis sunt atque vene<emph type="italics"/>no<emph.end type="italics"/><lb/> ipsa sibi inter se; quare aut congressa peribunt <lb/> <pb/> aut ita difftugient vit tempestate coacta <lb/> fulmina diffugere atque imbris ventosque videmus. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Denique quattuor ex rebus si euneta ereantur <lb/> atque in eas rursum res omnia dissoluuntur, <lb/> qui magis illa queunt rerum primordia dici <lb/> quam contra res illorum retroque putari?</s><s><lb/> alternis gignuntur enim mutantque colorem <lb/> et totam inter se naturam tempore ab omni.</s> <lb/> <s>sin ita forte putas ignis terraeque coire <lb/> corpus et aerias auras roremque liquoris, <lb/> nil in concilio naturam ut mutet eorum, <lb/> nulla tibi ex illis poterit res esse creata, <lb/> non animans, non exanimo cum corpore, ut arbos:<lb/> quippe suam quicque in coetu variantis acervi <lb/> naturam ostendet mixtusque videbitur aer <lb/> cum terra simul atque ardor cum rore manere. </s><s><lb/> at primordia gignundis in rebus oportet <lb/> naturam elandestinam caecamque adhibere, <lb/> emineat nequid quod contra pugnet et obstet <lb/> quominus esse queat proprie quod.cumque creatur. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Quin etiam repetunt a caelo atque ignibus eius <lb/> et primum faciunt ignem se vertere in auras <lb/> aeris, hinc imbrem gigni terramque creari <lb/> ex imbri retroque a terra cuncta reverti, <lb/> umorem primum, post aera, deinde calorem, <lb/> nec cessare haec inter se mutare, meare <lb/> a caelo ad terram, de terra ad sidera mundi. </s><s><lb/> quod facere haud ullo debent primordia pacto;<lb/> immutabile enim quiddam superare necessest, <lb/> ne res ad nilum redigantur funditus omnes. </s><s><lb/> nam quodcumque suis mutatum finibus exit, <lb/> continuo hoc mors est illius quod fuit ante. </s><s><lb/> <pb/> quapropter quoniam quae paulo dixiinus ante <lb/> in commutatum veniunt, constare necessest <lb/> ex aliis ea, quae nequeant convertier usquam, <lb/> ne tibi res redeant ad niluni funditus omnes. </s><s><lb/> quin potius tali natura praedita quaedam <lb/> corpora constituas, ignem si forte erearint, <lb/> posse eadem demptis paucis paucisque tributis, <lb/> ordine mutato et motu, facere aeris auras, <lb/> sic alias aliis rebus mutarier omnis ?</s><s><lb/> </s></p><p type="main"><s>'At manifesta palam res indicat' inquis 'in auras <lb/> aeris e terra res omnis crescere alique <lb/> et nisi tempestas indulget tempore fausto <lb/> imbribus, ut tabe nimborum arbusta vacillent, <lb/> solque sua pro parte fovet tribuitque calorem, <lb/> crescere non possint fruges arbusta animantis'. </s><s><lb/> scilicet et nisi nos cibus aridus et tener umor <lb/> adiuvet, amisso iam corpore vita quoque omnis <lb/> omnibus e nervis atque ossibus exsoluatur;<lb/> adiutamur enim dubio procul atque alimur nos <lb/> certis ab rebus, certis aliae atque allae res.</s> <lb/> <s>nimirum quia multa modis communia multis <lb/> multarum rerum in rebus primordia mixta <lb/> sunt, ideo variis variae res rebus aluntur.</s> <lb/> <s>atque eadem, magni refert primordia saepe <lb/> cum quibus et quali positura contineantur <lb/> et quos inter se dent motus accipiantque;<lb/> namque eadem caelum mare terras flumina solern <lb/> constituunt, eadem fruges arbusta animantis, <lb/> verum allis alioque modo commixta moventur.</s> <lb/> <s>quin etiam passim nostris in versibus ipsis <lb/> multa elementa vides multis communia verbis, <lb/> cum tamen inter se versus ac verba necessest <lb/> <pb/> confiteare et re et sonitu distare sonanti.</s> <lb/> <s>tantum elementa queunt permutato ordine solo;<lb/> at rerum quae sunt primordia, plura adhibere <lb/> possunt unde queant variae res quaeque ereari. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nunc et Anaxagorae serutemur homoeomerian <lb/> quam Grai memorant nec nostra dicere lingua <lb/> concedit nobis patrii sermonis egestas, <lb/> sed tamen ipsam rem facilest exponere verbis.</s> <lb/> <s>principio, rerum quom dieit homoeomerian, <lb/> ossa videlicet e pauxillis atque minutis <lb/> ossibus hic et de pauxillis atque minutis <lb/> visceribus viscus gigni sanguenque creari <lb/> sanguinis inter se multis coeuntibu' guttis <lb/> ex aurique putat micis consistere posse <lb/> aurum et de terris terram concrescere parvis, <lb/> ignibus ex ignis, umorem umoribus esse, <lb/> cetera consimili fingit ratione putatque.</s> <lb/> <s>nec tamen esse ulla parte idem in rebus inane <lb/> concedit neque corporibus finem esse secandis.</s> <lb/> <s>quare in utraque mihi pariter ratione videtur <lb/> errare atque illi, supra quos diximus ante.</s> <lb/> <s>adde quod inbecilla nimis primordia fingit;<lb/> si primordia sunt, simili quae praedita constant <lb/> natura atque ipsae res sunt aequeque laborant <lb/> et pereunt neque ab exitio res ulla refrenat. <lb/> nam quid in oppressu valido durabit eorum, <lb/> ut mortem effugiat, leti sub dentibus ipsis ?</s><s> <lb/> ignis an umor an aura ?</s><s> quid horum?</s><s> sanguen an os<emph type="italics"/>sa<emph.end type="italics"/> ?</s><s><lb/> nil, ut opinor, ubi ex aequo res funditus omnis <lb/> tam mortalis erit quam quae manifesta videmus <lb/> ex oculis nostris aliqua vi victa perire.</s> <lb/> <s>at neque reccidere ad nilum res posse neque autem <lb/> <pb/> crescere de nilo testor res ante probatas.</s> <lb/> <s>praeterea quoniam cibus auget corpus alitque, <lb/> scire licet nobis venas et sanguen et ossa <lb/> </s></p><p type="main"><s>sive cibos omnis commixto corpore dicent <lb/> esse <emph type="italics"/>e<emph.end type="italics"/>t habere in se nervorum corpora parva <lb/> ossaque et omnino venas partisque cruoris, <lb/> fiet uti cibus omnis, et aridus et liquor ipse, <lb/> ex alienigenis rebus constare putetur, <lb/> ossibus et nervis sanieque et sanguine mixto.</s> <lb/> <s>praeterea quaecumque e terra corpora crescunt <lb/> si sunt in terris, terram constare necessest <lb/> ex alienigenis, quae terris exoriuntur.</s> <lb/> <s>transfer item, totidem verbis utare licebit. <lb/> in lignis si flamma latet fumusque cinisque, <lb/> ex alienigenis consistant ligna necessest.</s> <lb/> </p><p type="main"><s>ex alienigenis, quae lignis <emph type="italics"/>his<emph.end type="italics"/> oriuntur.</s> <lb/> </p><p type="main"><s>Linquitur hic quaedam latitandi copia tenvis, <lb/> id quod Anaxagoras sibi sumit, ut omnibus omnis <lb/> res putet inmixtas rebus latitare, sed illud <lb/> apparere unum cuius sint plurima mixta <lb/> et magis in promptu primaque in fronte locata.</s> <lb/> <s>quod tamen a vera longe ratione repulsumst. <lb/> conveniebat enim fruges quoque saepe, minaci <lb/> robore cum saxi franguntur, mittere signum <lb/> sanguinis aut aliquid, nostro quae corpore aluntur.</s> <lb/> <s>consimili ratione herbis quoque saepe decebat, <lb/> cum lapidi in lapidem terimus, manare cruorem; <lb/> et latices dulcis guttas similique sapore <lb/> mittere, lanigerae quali sunt ubere lactis, <lb/> scilicet et glebis terrarum saepe friatis <lb/> herbarum genera et fruges frondesque videri <lb/> dispertita in<emph type="italics"/>ter<emph.end type="italics"/> terram latitare minute, <lb/> <pb/> postremo in lignis cinerem fumumque videri, <lb/> cum praefracta forent, ignisque latere minutos.</s> <lb/> <s>quorum nil fieri quoniam manifesta docet <emph type="italics"/>res<emph.end type="italics"/>, <lb/> scire licet non esse in rebus res ita mixtas, <lb/> verum semina multimodis inmixta latere <lb/> multarum rerum in rebus communia debent. <lb/> </s></p><p type="main"><s>'At saepe in magnis fit montibus' inquis 'ut altis <lb/> arboribus vicina cacumina summa terantur <lb/> inter se, validis facere id cogentibus austris, <lb/> donec flammai fulserunt flore coorto'. <lb/> scilicet et non est lignis tamen insitus ignis, <lb/> verum semina sunt ardoris multa, terendo <lb/> quae cum confluxere, creant incendia silvis.</s> <lb/> <s>quod si facta foret silvis abscondita flamma, <lb/> non possent ullum tempus celarier ignes, <lb/> conficerent volgo silvas, arbusta cremarent.</s> <lb/> <s>iamne vides igitur, paulo quod diximus ante, <lb/> permagni referre eadem primordia saepe <lb/> cum quibus et quali positura contineantur <lb/> et quos inter se dent motus accipiantque, <lb/> atque eadem paulo inter se mutata creare <lb/> ignes et lignum ?</s><s> quo pacto verba quoque ipsa <lb/> inter se paulo mutatis sunt elementis, <lb/> cum ligna atque ignes distincta voce notemus.</s> <lb/> <s>denique iam quaecumque in rebus cernis apertis <lb/> si fieri non posse putas, quin materiai <lb/> corpora consimili natura praedita fingas, <lb/> hac ratione tibi pereunt primordia rerum:<lb/> fiet uti risu tremulo concussa cachinnent <lb/> et lacrimis salsis umectent ora genasque. </s><s> <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nunc age quod superest cognosce et clarius audi.</s> <lb/> <s>nec me animi fallit quam sint obscura; sed acri <lb/> <pb/> percussit thyrso laudis spes magna mcum cor <lb/> et simul incussit suavem mi in pectus amorem <lb/> musarum, quo nune instinctus mente vigenti <lb/> avia Pieridum peragro loca nullius ante <lb/> trita solo. </s><s>iuvat integros accedere fontis <lb/> atque haurire, iuvatque novos decerpere flores <lb/> insignemque meo capiti petere inde coronam <lb/> unde prius nulli velarint tempora musae; <lb/> primum quod magnis doceo de rebus et artis <lb/> religionum animum nodis exsolvere pergo, <lb/> deinde quod obscura de re tam lucida pango <lb/> carmina, musaeo contingens cuncta lepore.</s> <lb/> <s>id quoque enim non ab nulla ratione videtur; <lb/> sed veluti pueris absinthia taetra medentes <lb/> cum dare conantur, prius oras pocula circum <lb/> contingunt mellis dulci flavoque liquore, <lb/> ut puerorum aetas inprovida ludificetur <lb/> labrorum tenus, interea perpotet amarum <lb/> absinthi laticem deceptaque non capiatur, <lb/> sed potius tali pacto recreata valescat, <lb/> sic ego nunc, quoniam haec ratio plerumque videtur <lb/> tristior esse quibus non est tractata, retroque <lb/> volgus abhorret ab hac, volui tibi suaviloquenti <lb/> carmine Pierio rationem exponere nostram <lb/> et quasi musaeo dulci contingere melle, <lb/> si tibi forte animum tali ratione tenere <lb/> versibus in nostris possem, dum perspicis omnem <lb/> naturam rerum qua constet compta figura. </s><s> <lb/> Sed quoniam docui solidissima materiai <lb/> corpora perpetuo volitare invicta per aevom, <lb/> nunc age, summai quaedam sit finis eorum <lb/> necne sit, evolvamus; item quod inane repertumst <lb/> <pb/> seu locus ac spatium, res in quo quaeque gerantur, <lb/> pervideamus utrum finitum funditus omne <lb/> constet an immensum pateat vasteque profundum. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Omne quod est igitur nulla regione viarum <lb/> finitumst; namque extremum debebat habere.</s> <lb/> <s>extremum porro nullius posse videtur <lb/> esse, nisi ultra sit quod finiat; ut videatur <lb/> quo non longius haec sensus natura sequatur.</s> <lb/> <s>nunc extra summam quoniam nil esse fatendum, <lb/> non habet extremum, caret ergo fine modoque.</s> <lb/> <s>nec refert quibus adsistas regionibus eius; <lb/> usque adeo, quem quisque locum possedit, in omnis <lb/> tantundem partis infinitum omne relinquit.</s> <lb/> <s>praeterea si iam finitum constituatur <lb/> omne quod est spatium, siquis procurrat ad oras <lb/> ultimus extremas iaciatque volatile telum, <lb/> id validis utrum contortum viribus ire <lb/> quo fuerit missum mavis longeque volare, <lb/> an prohibere aliquid censes obstareque posse?</s><s><lb/> alterutrum fatearis enim sumasque necessest.</s> <lb/> <s>quorum utrumque tibi effugium praecludit et omne <lb/> cogit ut exempta concedas fine patere.</s> <lb/> <s>nam sive est aliquit quod probeat officiatque <lb/> quominu' quo missum est veniat finique locet se, <lb/> sive foras fertur, non est a fine profectum.</s> <lb/> <s>hoc pacto sequar atque, oras ubicumque locaris <lb/> extremas, quaeram quid telo denique fiat.</s> <lb/> <s>fiet uti nusquam possit consistere finis <lb/> effugiumque fugae prolatet copia semper.</s> <lb/> </p><p type="main"><s>Praeterea spatium summai totius omne <lb/> undique si inclusum certis consisteret oris <lb/> finitumque foret, iam copia materiai <lb/> <pb/> undique ponderibus solidis, confluxet ad imum <lb/> nec res ulla geri sub caeli tegmine posset <lb/> nec foret omnino caelum neque lumina solis, <lb/> quippe ubi materies omnis cumulata iaceret <lb/> ex infinito iam tempore subsidendo. <lb/> at nunc nimirum requies data principiorum <lb/> corporibus nullast, quia nil est funditus imum <lb/> quo quasi confluere et sedes ubi ponere possint.</s> <lb/> <s> semper in adsiduo motu res quaeque geruntur <lb/> partibus <emph type="italics"/>e<emph.end type="italics"/> cunctis infernaque suppeditantur <lb/> ex infinito cita corpora imateriai.</s> <lb/> <s> postremo ante oculos res rem finire videtur;<lb/> aer dissaepit collis atque aera montes, <lb/> terra mare et contra mare terras terminat omnis; <lb/> omne quidem vero nil est quod finiat extra. <lb/> </s><s> est igitur natura loci spatiumque profundi, <lb/> quod neque clara suo percurrere fulmina cursu <lb/> perpetuo possint aevi labentia tractu <lb/> nec prorsum facere ut restet minus ire meando: <lb/> usque adeo passim patet ingens copia rebus <lb/> finibus exemptis in cunctas undique partis. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Ipsa modum porro sibi rerum summa parare <lb/> ne possit, natura tenet, quae corpus inani <lb/> et quod inane autem est finiri corpore cogit, <lb/> ut sic alternis infinita omnia reddat, <lb/> aut etiam alterutrum, nisi terminet alterum, eorum <lb/> simplice natura pateat tamen inmoderatum. <lb/> </s></p><p type="main"><s>nec mare nec tellus neque caeli lucida templa <lb/> nec mortale genus nec divum corpora sancta <lb/> exiguum possent horai sistere tempus;<lb/> nam dispulsa suo de coetu materiai <lb/> copia ferretur magnum per inane soluta, <lb/> <pb/> sive adeo potius numquam concreta creasset <lb/> ullam rem, quoniam cogi disiecta nequisset. </s><s> <lb/> nam certe neque consilio primordia rerum <lb/> ordine se suo quaeque sagaci mente locarunt <lb/> nec quos quaeque <emph type="italics"/> darent motus pepigere profecto, <emph.end type="italics"/><lb/> sed quia multa modis multis mutata per omne <lb/> ex infinito vexantur percita plagis, <lb/> omne genus motus et coetus experiundo <lb/> tandem deveniunt in talis. </s><s>disposituras, <lb/> qualibus haec rerum consistit summa creata, <lb/> et multos etiam magnos servata per annos <lb/> ut semel in motus coniectast convenientis, <lb/> efficit ut largis avidum mare fluminis undis <lb/> integrent amnes et solis terra vapore <lb/> fota novet fetus summissaque gens animantum <lb/> floreat et vivant labentes aetheris ignes <lb/> quod nullo facerent pacto nisi materiai <lb/> ex infinito suboriri copia posset, <lb/> unde amissa solent reparare in tempore quaeque.</s> <lb/> <s>nam veluti privata cibo natura animantum <lb/> diffluit amittens corpus, sic omnia debent <lb/> dissolui simul ac defecit suppeditare <lb/> materies aliqua ratione aversa viai.</s> <lb/> <s>nec plagae possunt extrinsecus undique summam <lb/> conservare omnem quaecumque est conciliata.</s> <lb/> <s>cudere enim crebro possunt partemque morari, <lb/> dum veniant aliae ac suppleri summa queatur. </s><s> <lb/> interdum resilire tamen coguntur et una <lb/> principiis rerum spatium tempusque fugai <lb/> largiri, ut possint a coetu libera ferri.</s> <lb/> <s>quare etiam atque etiam suboriri multa necessest, <lb/> et tamen ut plagae quoque possint suppetere ipsae, <lb/> <pb/> infinita opus est vis undique materiai. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Illud in his rebus longe fuge credere, Memmi, <lb/> in medium summae, quod dicunt, omnia niti, <lb/> atque ideo mundi naturam stare sine ullis <lb/> ictibus externis neque quoquam posse resolvi <lb/> summa atque ima, quod in medium sint omnia nixa:<lb/> ipsum si quicquam posse in se sistere credis:<lb/> et quae pondera sunt sub terris omnia sursum <lb/> nitier in terraque retro requiescere posta, <lb/> ut per aquas quae nunc rerum sirnulacra videmus. </s><s> <lb/> et simili ratione animalia suppa vagari <lb/> contendunt neque posse e terris in loca caeli <lb/> reccidere inferiora magis quam corpora nostra <lb/> sponte sua possint in caeli templa volare;<lb/> illi cum videant solem, nos sidera noctis <lb/> cernere, et alternis nobiscum tempora caeli <lb/> dividere et noctes parilis agitare diebus.</s> <lb/> <s>sed vanus stolidis haec <lb/> amplexi quod habent perv <lb/> nam medium nil esse potest <lb/> infinita. </s><s>neque omnino, si iam <emph type="italics"/>medium sit<emph.end type="italics"/>, <lb/> possit ibi quicquam consistere <lb/> quam quavis alia longe ratione <lb/> omnis enim locus ac spatium quod in<emph type="italics"/>ane vocamus<emph.end type="italics"/><lb/> per medium per non medium concedere <emph type="italics"/>debet<emph.end type="italics"/> <lb/> aeque ponderibus, motus quacumque feruntur.</s> <lb/> <s>nec quisquam locus est, quo corpora cum vener<emph type="italics"/>unt<emph.end type="italics"/>, <lb/> ponderis amissa vi possint stare <emph type="italics"/>in<emph.end type="italics"/> inani;<lb/> nec quod inane autem est ulli subsistere debet, <lb/> quin, sua quod natura petit, concedere pergat. </s><s> <lb/> haud igitur possunt tali ratione teneri <lb/> res in concilio medii cuppedine victae. <lb/> <pb/> </s></p><p type="main"><s>Praeterea quoniam non omnia corpora fingunt <lb/> in medium niti, sed terrarum, atque liquoris <lb/> et quasi terreno quae corpore contineantur, <lb/> umorem ponti magnasque e montibus undas, <lb/> at contra tenuis exponunt aeris auras <lb/> et calidos simul a medio differrier ignis, <lb/> atque ideo totum circum tremere aethera signis <lb/> et solis flammam per caeli caerula pasci, <lb/> quod calor a medio fugiens se ibi conligat omnis, <lb/> quippe etiam vesci e terra mortalia saecla <lb/> nec prorsum arboribus summos frondescere ramos <lb/> posse, nisi a terris paulatim cuique cibatum <lb/> ne volucri ritu flammarum moenia mundi <lb/> diffugiant subito magnum per inane soluta <lb/> et ne cetera consimili ratione sequantur <lb/> neve ruant caeli penetralia templa superne <lb/> terraque se pedibus raptim subducat et omnis <lb/> inter permixtas rerum caelique ruinas <lb/> corpora solventes abeat per inane profundum, <lb/> temporis ut puncto nil extet reliquiarum <lb/> desertum praeter spatium et primordia caeca. </s><s> <lb/> nam quacumque prius de parti corpora desse <lb/> constitues, haec rebus erit pars ianua leti, <lb/> hac se turba foras dabit omnis materiai. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Haec sei pernosces, parva perductus opella <lb/> namque alid ex alio clarescet nec tibi caeca <lb/> nox iter eripiet quin ultima naturai <lb/> pervideas: ita res accendent lumina rebus. <lb/> </s></p> </chap> <pb/> <chap n="2"> <p type="head"><s>T. LUCRETI CARI</s></p> <p type="head"><s>DE RERUM NATURA</s></p> <p type="head"><s>LIBER SECUNDUS</s></p> <p type="main"><s><lb/> Suave, mari magno turbantibus aequora ventis, <lb/> e terra magnum alterius spectare laborem; <lb/> non quia vexari quemquamst iucunda voluptas, <lb/> sed quibus ipse malis careas quia cernere suave est.</s> <lb/> <s> suave etiam belli certamina magna tueri <lb/> per campos instructa tua sine parte pericli. </s><s><lb/> sed nil dulcius est, bene quam munita tenere <lb/> edita doctrina sapientum templa serena, <lb/> despicere unde queas alios passimque videre <lb/> errare atque viam palantis quaerere vitae, <lb/> certare ingenio, contendere nobilitate, <lb/> noctes atque dies niti praestante labore <lb/> ad summas emergere opes rerumque potiri. </s><s><lb/> o miseras hominum mentes, o pectora caeca! <lb/> qualibus in tenebris vitae quantisque periclis <lb/> degitur hoc aevi quodcumquest! nonne videre <lb/> nil aliud sibi naturam latrare, nisi utqui <lb/> corpore seiunctus dolor absit, mente fruatur <lb/> iucundo sensu cura semota metuque ?</s><s> <lb/> ergo corpoream ad naturam pauca videmus <lb/> esse opus omnino, quae demant cumque dolorem. </s><s><lb/> delicias quoque uti multas substernere possint <lb/> gratius interdum, neque natura ipsa requirit, <lb/> si non aurea sunt iuvenum simulaera per aedes <lb/> lampadas igniferas manibus retinentia dextris, <lb/> <pb/> lumina nocturnis epulis ut suppeditentur, <lb/> nec domus argento fulget auroque renidet <lb/> nec citharae reboant laqueata aurataque tecta, <lb/> cum tamen inter se prostrati in gramine molli <lb/> propter aquae rivum sub ramis arboris altae <lb/> non magnis opibus iucunde corpora curant, <lb/> praesertim cum tempestas adridet et anni <lb/> tempora conspergunt viridantis floribus herbas. </s><s><lb/> nec calidae citius decedunt corpore febres, <lb/> textilibus si in picturis ostroque rubenti <lb/> iacteris, quam si in plebeia veste cubandum est. </s><s><lb/> quapropter quoniam nil nostro in corpore gazae <lb/> proficiunt neque nobilitas nec gloria regni, <lb/> quod superest, animo quoque nil prodesse putandum; <lb/> si non forte tuas legiones per loca campi <lb/> fervere cum videas classem lateque vagari, <lb/> ornatas<emph type="italics"/>que<emph.end type="italics"/> armis statuas pariterque animatas, <lb/> his tibi tum rebus timefactae religiones <lb/> effugiunt animo pavide; mortisque timores <lb/> tum vacuum pectus lincunt curaque solutum, <lb/> quod si ridicula haec ludibriaque esse videmus, <lb/> re veraque metus hominum curaeque sequaces <lb/> nec metuunt sonitus armorum nec fera tela <lb/> audacterque inter reges rerumque potentis <lb/> versantur neque fulgorem reverentur ab auro <lb/> nec clarum vestis splendorem purpureai, <lb/> quid dubitas quin omni' sit haec rationi' potestas?</s><s> <lb/> omnis cum in tenebris praesertim vita laboret. </s><s><lb/> nam veluti pueri trepidant atque omnia caecis <lb/> in tenebris metuunt, sic nos in luce timemus <lb/> interdum, nilo quae sunt metuenda magis quam <lb/> quae pueri in tenebris pavitant finguntque futura. </s><lb/> <pb/> <s>hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest <lb/> non radii solis neque lucida tela diei <lb/> discutiant, sed naturae species ratioque. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nunc age, quo motu genitalia materiai <lb/> corpora res varias gignant genitasque resolvant <lb/> et qua vi facere id cogantur quaeque sit ollis <lb/> reddita mobilitas magnum per inane meandi, <lb/> expediam : tu te dictis praebere memento. </s><s><lb/> nam certe non inter se stipata cohaeret <lb/> materies, quoniam minui rem quamq<emph type="italics"/>ue<emph.end type="italics"/> videmus <lb/> et quasi longinquo fluere omnia cernimus aevo <lb/> ex oculisque vetustatem subducere nostris, <lb/> cum, tamen incolumis videatur summa manere <lb/> propterea quia, quae decedunt corpora cuique, <lb/> unde abeunt minuunt, quo venere augmine donant, <lb/> illa senescere at haec contra florescere cogunt, <lb/> nec remorantur ibi. </s><s>sic rerum summa novatur <lb/> semper, et inter se mortales mutua vivunt. </s><s><lb/> augescunt aliae gentes, aliae minuuntur, <lb/> inque brevi spatio mutantur saecla animantum <lb/> et quasi cursores vitai lampada tradunt. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Si cessare putas rerum primordia posse <lb/> cessandoque novos rerum progignere motus, <lb/> avius a vera longe ratione vagaris.</s> <lb/> <s>nam quoniam per inane vagantur cuncta necessest <lb/> aut gravitate sua ferri primordia rerum.</s> <lb/> <s>aut ictu forte alterius. </s><s>nam <emph type="italics"/>cum<emph.end type="italics"/>, cita saepe <lb/> obvia conflixere, fit ut diversa repente <lb/> dissiliant; neque enim mirum, durissima quae sint <lb/> ponderibus solidis neque quicquam a tergo ibus obstet.</s> <lb/> <s>et quo iactari magis omnia materiai <lb/> corpora pervideas, reminiscere totius imum <lb/> <pb/> nil esse in summa, neque habere ubi corpora prima <lb/> consistant, quoniam spatium sine fine modoquest <lb/> inmensumque patere in cunctas undique partis <lb/> pluribus ostendi et certa ratione probatumst.</s> <lb/> <s>quod quoniam constat, nimirum nulla quies est <lb/> reddita corporibus primis per inane profundum, <lb/> sed magis adsiduo varioque exercita motu <lb/> partim intervallis magnis confulta resultant, <lb/> pars etiam brevibus spatiis vexantur ab ictu.</s> <lb/> <s>et quaecumque magis condenso conciliatu <lb/> exiguis intervallis convecta resultant, <lb/> indupedita suis perplexis ipsa figuris, <lb/> haec validas saxi radices et fera ferri <lb/> corpora constituunt et cetera <emph type="italics"/>de<emph.end type="italics"/> genere horum <lb/> paucula quae porro magnum per inane vagantur. </s><s> <lb/> cetera dissiliunt longe longeque recursant <lb/> in magnis intervallis: haec aera rarum <lb/> sufficiunt nobis et splendida lumina solis.</s> <lb/> <s>multaque praeterea magnum per inane vagantur, <lb/> conciliis rerum quae sunt reiecta nec usquam <lb/> consociare etiam motus potuere recepta.</s> <lb/> <s>cuius, uti memoro, rei simulacrum et imago <lb/> ante oculos semper nobis versatur et instat.</s> <lb/> <s>contemplator enim, cum solis lumina cumque <lb/> inserti fundunt radii per opaca domorum: <lb/> multa minuta modis multis per inane videbis <lb/> corpora misceri radiorum lumine in ipso <lb/> et velut aeterno certamine proelia pugnas <lb/> edere turmatim certantia nec dare pausam, <lb/> conciliis et discidiis exercita crebris ; <lb/> conicere ut possis ex hoc, primordia rerum <lb/> quale sit in magno iactari semper inani.</s> <lb/> <pb/> <s>dumtaxat rerum magnarum parva potest res <lb/> exemplare dare et vestigia notitiai.</s> <lb/> <s>hoc etiam magis haec aininum te advertere par est <lb/> corpora quae in solis radiis turbare videntur, <lb/> quod tales turbae motus quoque materiai <lb/> significant clandestinos caecosque subesse.</s> <lb/> <s>multa videbis enim plagis ibi percita caecis <lb/> commutare viam retroque repulsa reverti <lb/> nunc huc nunc illuc in cunctas undique partis.</s> <lb/> <s>scilicet hic a principiis est omnibus error.</s> <lb/> <s>prima moventur enim per se primordia rerum;<lb/> inde ea quae parvo sunt corpora conciliatu <lb/> et quasi proxima sunt ad viris principiorum, <lb/> ictibus illorum caecis inpulsa cientur, <lb/> ipsaque proporro paulo maiora lacessunt.</s> <lb/> <s>sic a principiis ascendit motus et exit <lb/> paulatim nostros ad sensus, ut moveantur <lb/> illa quoque, in solis quae lumine cernere quimus <lb/> nec quibus id faciant plagis apparet aperte. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nunc quae mobilitas sit reddita materiai <lb/> corporibus, paucis licet hinc cognoscere, Memmi.</s> <lb/> <s>primum aurora novo cum spargit lumine terras <lb/> et variae volucres nemora avia pervolitantes <lb/> aera per tenerum liquidis loca vocibus opplent, <lb/> quam subito soleat sol ortus tempore tali <lb/> convestire sua perfundens omnia luce, <lb/> omnibus in promptu manifestumque esse videmus <lb/> at vapor is quem sol mittit lumenque serenum <lb/> non per inane meat vacuum; quo tardius ire <lb/> cogitur, aerias quasi dum diverberet undas.</s> <lb/> <s>nec singillatim corpuseula quaeque vaporis <lb/> sed complexa meant inter se conque globata;<lb/> <pb/> quapropter simul inter se <emph type="italics"/>re<emph.end type="italics"/>trahuntur et extra <lb/> officiuntur, uti cogantur tardius ire.</s> <lb/> <s>at quae sunt solida primordia simplicitate, <lb/> cum, per inane meant vacuum nec res remoratur <lb/> ulla foris atque ipsa, suis e partibus una, <lb/> unum in quem coepere locum conixa feruntur, <lb/> debent nimirum praecellere mobilitate <lb/> et multo citius ferri quam lumina solis <lb/> multiplexque loci spatium transcurrere eodem <lb/> tempore quo solis pervolgant fulgura caelum. <lb/></s></p> <p type="main"><s>Nam neque consilio debent tardata morari; <lb/> [nec persectari primordia singula quaeque <lb/> ut <emph type="italics"/>vi<emph.end type="italics"/>deant qua quicque geratur cuin ratione. <lb/> </s></p><p type="main"><s>At quidain contra haec, ignari materiai, <lb/> naturam non posse deum sine numine credunt <lb/> tanto opere humanis rationibus admoderate <lb/> tempora mutare annorum frugesque creare, <lb/> et iam cetera, mortalis quae suadet adire <lb/> ipsaque deducit dux vitae dia voluptas <lb/> et res per Veneris blanditur saecla propagent, <lb/> ne genus occidat humanum. </s><s>quorum omnia causa <lb/> constituisse deos cum fingunt, omnibu' rebus <lb/> magno opere a vera lapsi ratione videntur. </s><s><lb/> nam quamvis rerum ignorem primordia quae sint <lb/> hoc tamen ex ipsis caeli rationibus ausim <lb/> confirmare aliisque ex rebus reddere multis, <lb/> nequaquam nobis divinitus esse creatam <lb/> naturam mundi: <emph type="italics"/>tanta stat<emph.end type="italics"/> praedita culpa. </s><s><lb/> quae tibi posterius, Memmi, faciemus aperta. <lb/> nunc id quod superest de motibus expediemus.] <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nunc locus est, ut opinor, in his illud quoque rebus <lb/> confirmare tibi, nullam rem posse sua vi <lb/> <pb/> corpoream sursum ferri sursumque meare;<lb/> ne tibi dent in eo flammarum corpora fraudem.</s> <lb/> <s>sursus enim versus gignuntur et augmina sumunt <lb/> et sursurn nitidae fruges arbustaque crescunt, <lb/> pondera, quantum in se est, cum deorsum cuncta ferantur.</s> <lb/> <s>nec cum subsiliunt ignes ad tecta domorum <lb/> et celeri flamma degustant tigna trabesque, <lb/> sponte sua facere id sine vi subigente putandum est.</s> <lb/> <s>quod genus e nostro quom missus corpore sanguis <lb/> emicat exultans alte spargitque cruorem. </s><s> <lb/> nonne vides etiam quanta vi tigna trabesque <lb/> respuat umor aquae ?</s><s> nam quo magis ursimus alte <lb/> derecta et rnagna vi multi pressimus aegre, <lb/> tam cupide sursum revomit magis atque remittit, <lb/> plus ut parte foras emergant exiliantque. </s><s> <lb/> nec tamen haec, quantum est in se, dubitamus, opinor, <lb/> quin vacuum per inane deorsum cuncta ferantur.</s> <lb/> <s>sic igitur debent flammae quoque posse per auras <lb/> aeris expressae sursum succedere, quamquam <lb/> pondera, quantum in sest, deorsum <emph type="italics"/>de<emph.end type="italics"/>ducere pugnent, <lb/> nocturnasque faces caeli sublime volantis <lb/> nonne vides longos flammarum ducere tractus <lb/> in quascumque dedit partis natura meatum ?</s><s><lb/> non cadere in terram stellas et sidera cernis?</s><s><lb/> sol etiam <emph type="italics"/>caeli<emph.end type="italics"/> de vertice dissipat omnis <lb/> ardorem in partis et lumine conserit arva;<lb/> in terras igitur quoque solis vergitur ardor.</s> <lb/> <s>transversosque volare per imbris fulmina cernis:<lb/> nunc hinc nunc illinc abrupti nubibus ignes <lb/> concursant; cadit in terras vis flammea volgo. </s><s> <lb/> </s></p><p type="main"><s>Illud in his quoque te rebus cognoscere avemus, <lb/> corpora eum deorsum rectum per inane feruntur <lb/> <pb/> ponderibus propriis, <emph type="italics"/>se<emph.end type="italics"/> incerto tempore ferme <lb/> incertisque locis spatio depellere paulum, <lb/> tantum quod momen mutatum dicere possis. </s><s> <lb/> quod nisi declinare solerent, omnia deorsum, <lb/> imbris uti guttae, caderent per inane profundum, <lb/> nec foret offensus natus nec plaga creata <lb/> principiis: ita nil umquam natura creasset. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Quod si forte aliquis credit graviora potesse <lb/> corpora, quo citius rectum per inane feruntur, <lb/> incidere ex supero levioribus atque ita plag<emph type="italics"/>as<emph.end type="italics"/><lb/> gignere quae possint genitalis reddere motus, <lb/> avius a vera longe ratione recedit.</s> <lb/> <s>nam per aquas quaecumque cadunt atque aera rarum, <lb/> haec pro ponderibus casus celerare necessest <lb/> propterea quia corpus aquae naturaque tenvis <lb/> aeris haut possunt aeque rem quamque morari, <lb/> sed citius cedunt gravioribus exsuperata;<lb/> at contra nulli de nulla parte neque ullo <lb/> tempore inane potest vacuum subsistere rei, <lb/> quin, sua quod natura petit, concedere pergat;<lb/> omnia quapropter debent per inane quietum <lb/> aeque ponderibus non aequis concita ferri.</s> <lb/> <s>haud igitur poterunt levioribus incidere umquam <lb/> ex supero graviora neque ictus gignere per se <lb/> qui varient motus per quos natura gerat res.</s> <lb/> <s>quare etiam atque etiam paulum inelinare necessest <lb/> corpora; nec plus quam minimum, ne fingere motus <lb/> obliquos videamur et id res vera refutet. </s><s> <lb/> namque hoc in promptu manifestumque esse videmus, <lb/> pondera, quantum in <emph type="italics"/>s<emph.end type="italics"/>est, non posse obliqua meare, <lb/> ex supero cum praecipitant, quod cernere possis;<lb/> sed nil omnino <emph type="italics"/>recta<emph.end type="italics"/> regione viai <lb/> <pb/> declinare quis est qui possit cernere sese ?</s><s> <lb/> </s></p><p type="main"><s>Denique si semper motus conectitur omnis <lb/> et vetere exoritur <emph type="italics"/>semper<emph.end type="italics"/> novus ordine certo <lb/> nec declinando faciunt primordia motus <lb/> principium quoddam quod fati foedera rumpat, <lb/> ex infinito ne causam causa sequatur, <lb/> libera per terras unde haec animantibus exstat <lb/> unde est haec, inquam, fatis avolsa <emph type="italics"/>potestas<emph.end type="italics"/><lb/> per quam progredimur quo ducit quemque voluntas, <lb/> declinamus item motus nec tempore certo <lb/> nec regione loci certa, sed ubi ipsa tulit mens ?</s><s> <lb/> nam dubio procul his rebus sua cuique voluntas <lb/> principium dat et hinc motus per membra rigantur.</s> <lb/> <s>nonne vides etiam patefactis tempore puncto <lb/> carceribus non posse tamen prorumpere <emph type="italics"/>e<emph.end type="italics"/>quorum <lb/> vim cupidam tam de subito quam mens avet ipsa?</s><s> <lb/> omnis enim totum per corpus materiai <lb/> copia conquiri debet, concita per artus <lb/> omnis ut studium mentis conixa sequatur;<lb/> ut videas initum motus a corde creari <lb/> ex animique voluntate id procedere primum, <lb/> inde dari porro per totum corpus et artus.</s> <lb/> <s>nec similest ut cum impulsi procedimus ictu <lb/> viribus alterius magnis magnoque coactu;<lb/> nam tum materiem totius corporis omnem <lb/> perspicuumst nobis invitis ire rapique, <lb/> donec eam refrenavit per membra voluntas.</s> <lb/> <s>iamne vides igitur, quamquam vis extera multos <lb/> pellat et invitos cogat procedere saepe <lb/> praecipitesque rapi, tamen esse in pectore no<emph type="italics"/>stro<emph.end type="italics"/><lb/> quiddam quod contra pursnare obstareque possit ?</s><s> <lb/> cuius ad arbitrium quoque copla materiai <lb/> <pb/> cogitur interdum flecti per membra per artus <lb/> et proiecta refrenatur retroque residit.</s> <lb/> <s>quare in seminibus quoque idem fateare necessest, <lb/> esse aliam praeter plagas et pondera causam <lb/> motibus, unde haec est nobis innata potestas, <lb/> de nilo quoniam fieri nil posse videmus.</s> <lb/> <s>pondus enim prohibet ne plagis omnia fiant <lb/> externa quasi vi; sed ne mens ipsa necessum <lb/> intestinum habeat cunctis in rebus agendis <lb/> et devicta quasi <emph type="italics"/>hoc<emph.end type="italics"/> cogatur ferre patique, <lb/> id facit exiguum clinamen principiorum <lb/> nec regione loci certa nec tempore certo. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nec stipata magis fuit umquam materiai <lb/> copia nec porro maioribus intervallis; <lb/> nam neque adaugescit quicquam neque deperit inde.</s> <lb/> <s>quapropter quo nunc in motu principiorum <lb/> corpora sunt, in eodem ante acta aetate fuere <lb/> et post haec semper simili ratione ferentur, <lb/> et quae consuerint gigni gignentur eadem <lb/> condicione et erunt et crescent vique valebunt, <lb/> quantum cuique datum est per foedera naturai.</s> <lb/> <s>nec rerum summam commutare ulla potest vis;<lb/> nam neque, quo possit genus ullum materiai <lb/> effugere ex omni, quicquam est <emph type="italics"/>extra<emph.end type="italics"/>, neque in Omne <lb/> unde coorta queat nova vis inrumpere et omnem <lb/> naturam rerum mutare et vertere motus. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Illud in his rebus non est mirabile, quare, <lb/> omnia cum rerum primordia sint in motu, <lb/> summa tamen summa videatur stare quiete, <lb/> praeterquam siquid proprio dat corpore motus.</s> <lb/> <s>omnis enim longe nostris ab sensibus infra <lb/> primorum natura iacet: quapropter, ubi ipsa <lb/> <pb/> cernere iam nequeas, motus quoque surpere debent;<lb/> praesertim cum, quae possimus cernere, celent <lb/> saepe tamen motus spatio diducta locorum.</s> <lb/> <s>nam saepe in colli tondentes pabula laeta <lb/> lanigerae reptant pecudes quo quam<emph type="italics"/>que<emph.end type="italics"/> vocantes <lb/> invitant herbae gemmantes rore recenti, <lb/> et satiati agni ludunt blandeque coruscant; <lb/> omnia quae nobis longe confusa videntur <lb/> et velut in viridi candor consistere colli.</s> <lb/> <s>praeterea magnae legiones cum loca cursu <lb/> camporum complent. </s><s>belli simulacra cientes, <lb/> fulgor ibi ad caelum se tollit totaque circum <lb/> aere renidescit tellus supterque virum vi <lb/> excitur pedibus sonitus clamoreque montes <lb/> icti reiectant voces ad sidera mundi <lb/> et circumvolitant equites mediosque repente <lb/> tramittunt valido quatientes impete campos. </s><s> <lb/> et tamen est quidam locus altis montibus <emph type="italics"/>unde<emph.end type="italics"/><lb/> stare videntur et in campis consistere fulgor. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nunc age iam deinecps cunctarum exordia rerum <lb/> qualia sint et quam longe distantia formis <lb/> percipe, multigenis quam sint variata figuris; <lb/> non quo multa parum simili sint praedita forma, <lb/> sed quia non volgo paria omnibus omnia constant.</s> <lb/> <s>nec mirum; nam cum sit eorum copia tanta <lb/> ut neque finis, uti docui, neque summa sit ulla, <lb/> debent nimirum non omnibus omnia prorsum <lb/> esse pari filo similique adfecta figura.</s> <lb/> <s>praeter eat genus humanuin mutaeque natantes <lb/> squamigerum pecudes et laeta armenta feraeque <lb/> et variae volucres, laetantia quae loca aquarum, <lb/> concelebrant circum ripas fontisque lacusque, <lb/> <pb/> et quae pervolgant nemora avia pervolitantes;<lb/> quorum unum quidvis generatim sumere perge, <lb/> invenies tamen inter se differre figuris.</s> <lb/> <s>nec ratione alia proles cognoscere matrem.</s> <lb/> <s>nec mater posset prolem; quod posse videmus <lb/> nec minus atque homines inter se nota cluere.</s> <lb/> <s>nam saepe ante deum vitulus delubra decora <lb/> turicremas propter mactatus concidit aras <lb/> sanguinis expirans calidum de pectore flumen;<lb/> at mater viridis saltus orbata peragrans <lb/> noscit humi pedibus vestigia pressa bisulcis, <lb/> omnia convisens oculis loca si queat usquam <lb/> conspicere amissum fetum, completque querellis <lb/> frondiferum nemus absistens et crebra revisit <lb/> ad stabulum desiderio perfixa iuvenci, <lb/> nec tenerae salices atque herbae rore vigentes <lb/> fluminaque illa queunt summis labentia ripis <lb/> oblectare animum subitamque avertere curam, <lb/> nec vitulorum aliae species per pabula laeta <lb/> derivare queunt animum curaque levare: <lb/> usque adeo quiddam proprium notumque requirit.</s> <lb/> <s>praeterea teneri tremulis cum vocibus haedi <lb/> cornigeras norunt matres agnique petulei <lb/> balantum pecudes: ita, quod natura reposcit, <lb/> ad sua quisque fere decurrunt ubera lactis. </s><s> <lb/> postremo quodvis frumentum non tamen omne <lb/> quique suo genere inter se simile esse videbis, <lb/> quin intercurrat quaedam distantia formis.</s> <lb/> <s>concharumque genus parili ratione videmus <lb/> pingere telluris gremium, qua mollibus undis <lb/> litoris incurvi bibulam pavit aequor harenam.</s> <lb/> <s>quare etiam atque etiam simili ratione necessest, <lb/> <pb/> natura quoniam constant neque facta manu sunt <lb/> unius ad certam formam primordia rerum, <lb/> dissimili inter se quaedam volitare figura. </s><s> <lb/> </s></p><p type="main"><s>Perfacile est tali ratione exsolvere nobis <lb/> quare fulmineus multo penetralior ignis <lb/> quam noster fuat e taedis terrestribus ortus;<lb/> dicere enim possis caelestem fulminis ignem <lb/> suptilem magis e parvis constare figuris <lb/> atque ideo transire foramina quae nequit ignis <lb/> noster hic e lignis ortus taedaque creatus.</s> <lb/> <s>praeterea lumen per cornum transit, at imber <lb/> respuitur. </s><s>quare ?</s><s> nisi luminis illa minora <lb/> corpora sunt quam de quibus est liquor almus aquarum <lb/> et quamvis subito per colum vina videmus <lb/> perfluere; at contra tardum cunctatur olivom, <lb/> aut quia nimirum maioribus est elementis <lb/> aut magis hamatis inter se perque plicatis, <lb/> atque ideo fit uti non tam diducta repente <lb/> inter se possint primordia singula quaeque <lb/> singula per cuiusque foramina permanare. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Huc accedit uti mellis lactisque liquores <lb/> iucundo sensu linguae traetentur in ore;<lb/> at contra taetra absinthi natura ferique <lb/> centauri foedo pertorquent ora sapore;<lb/> ut iacile agnoscas e levibus atque rutundis <lb/> esse ea quae sensus iucunde tangere possunt, <lb/> at contra quae amara atque aspera cumque videntur, <lb/> haec magis hamatis inter se nexa teneri <lb/> proptereaque solere vias rescindere nostris <lb/> sensibus introituque suo perrumpere corpus. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Omnia postremo bona sensibus et mala tactu <lb/> dissimili inter se pugnant perfecta figura;<lb/> <pb/> ne tu forte putes serrae stridentis acerbum <lb/> horrorem constare elementis levibus aeque <lb/> ac musaea mele, per chordas organici quae <lb/> mobilibus digitis expergefacta figurant;<lb/> neu simili penetrare putes primordia forma <lb/> in nares hominum, cum taetra cadavera torrent, <lb/> et cum scena croco Cilici perfusa recens est <lb/> araque Panchaeos exhalat propter odores <lb/> neve bonos rerum simili constare colores <lb/> semine constituas, oculos qui pascere possunt, <lb/> et qui conpungunt aciem lacrimareque cogunt <lb/> aut foeda specie di<emph type="italics"/>ri<emph.end type="italics"/> turpesque videntur.</s> <lb/> <s>omnis enim, sensus quae mulcet cumque, <emph type="italics"/>figura<emph.end type="italics"/><lb/> haut sine principiali aliquo levore creatast;<lb/> at contra quaecumque molesta atque aspera constat, <lb/> non aliquo sine materiae squalore repertast. </s><s> <lb/> sunt etiam quae iam nec levia iure putantur <lb/> esse neque omnino flexis mucronibus unca, <lb/> sed magis angellis paulum prostantibus, <emph type="italics"/>utqui<emph.end type="italics"/><lb/> titillare magis sensus quam laedere possint;<lb/> faecula iam quo de genere est inulaeque sapores. </s><s> <lb/> denique iam calidos ignis gelidamque pruinam <lb/> dissimili dentata modo conpungere sensus <lb/> corporis, indicio nobis est tactus uterque.</s> <lb/> <s>tactus enim, tactus, pro divum numina sancta, <lb/> corporis est sensus, vel cum res extera sese <lb/> insinuat, vel cum laedit quae in corpore natast <lb/> aut iuvat <emph type="italics"/>e<emph.end type="italics"/>grediens genitalis per Veneris res, <lb/> aut ex offensu cum turbant corpore in ipso <lb/> semina confundunt<emph type="italics"/>que<emph.end type="italics"/> inter se concita sensum;<lb/> ut si forte manu quamvis iam corporis ipse <lb/> tute tibi partem ferias atque experiare.</s> <lb/> <pb/> <s>quapropter longe formas distare necessest <lb/> principiis, varios quae possint edere sensus. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Denique quae nobis durata ac spissa videntur, <lb/> haec magis hamatis inter sese esse necessest <lb/> et quasi ramosis alte compacta teneri.</s> <lb/> <s>in quo iam genere in primis adamantina saxa <lb/> prima acie constant ictus contemnere sueta <lb/> et validi silices ae duri robora ferri <lb/> aeraque quae claustris restantia vociferantur. </s><s> <lb/> illa quidem debent e levibus atque rutundis <lb/> esse magis, fluvido quae corpore liquida constant;<lb/> nec retinentur enim inter se glomeramina quaeque <lb/> et procursus item proclive volubilis exstat. </s><s> <lb/> omnia postremo quae puncto tempore cernis <lb/> diffugere, ut fumum nebulas flammasque, necessest, <lb/> si minus omnibu' sunt e levibus atque rutundis, <lb/> at non esse tamen perplexis indupedita, <lb/> pungere uti possint corpus penetrareque <emph type="italics"/>ve<emph.end type="italics"/>sca <lb/> nec tamen haerere inter se; quodcumque videmus <lb/> sensibu' sedatum, facile ut cognoscere possis <lb/> non e perplexis sed acutis esse elementis.</s> <lb/> <s>sed quod amara vides eadem quae fluvida constant, <lb/> sudor uti maris est, minime mirabile habeto ; <lb/> nam quod fluvidus est, e levibus atque rutundis <lb/> est, et <emph type="italics"/>squalida multa creant<emph.end type="italics"/> admixta doloris <lb/> corpora; nec tamen haec retineri hamata necessu<emph type="italics"/>mst<emph.end type="italics"/>;<lb/> scilicet esse globosa tamen, cum squalida constent, <lb/> provolvi simul ut possint et laedere sensus. </s><s> <lb/> et quo mixta putes magis aspera levibus esse <lb/> principiis, unde est Neptuni corpus acerbum, <lb/> est ratio secernendi; seorsumque videndi <lb/> umor dulcis, ubi per terras crebrius idem <lb/> <pb/> percolatur, ut in foveam fluat ac mansuescat; <lb/> linquit enim supera taetri primordia viri, <lb/> aspera quo<emph type="italics"/>m<emph.end type="italics"/> magis in terris haerescere possint. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Quod quoniam docui, pergam conectere rem quae <lb/> ex hoc apta fidem ducat, primordia rerum <lb/> finita variare figurarum ratione. </s><s> <lb/> quod si non ita sit, rursum iam semina quaedam <lb/> esso infinito debebunt corporis auctu.</s> <lb/> <s>namque in eodem, una cuiusvis in brevitate <lb/> corporis inter se multum variare figurae <lb/> non possunt: fac enim minimis e partibus esse <lb/> corpora prima tribus, vel paulo pluribus auge;<lb/> nempe ubi eas partis unius corporis omnis, <lb/> summa atque ima locans, transmutans dextera laevis, <lb/> omnimodis expertus eris, quam quisque det ordo <lb/> formai speciem totius corporis eius, <lb/> quod superest, si forte voles variare figuras, <lb/> addendum partis alias erit, inde sequetur, <lb/> adsimili ratione alias ut postulet ordo, <lb/> si tu forte voles etiam variare figuras.</s> <lb/> <s>ergo formarum novitatem corporis augmen <lb/> subsequitur. </s><s>quare non est ut credere possis <lb/> esse infinitis distantia semina formis, <lb/> ne quaedam cogas inmani maximitate <lb/> esse supra quod iam docui non posse probari.</s> <lb/> <s>iam tibi barbaricae vestes Meliboeaque fulgens <lb/> purpura Thessalico concharum tacta colore <lb/> aurea pavonum ridenti imbuta lepore <lb/> saecla, novo rerum superata colore iacerent <lb/> et contemptus odor smyrnae mellisque sapores, <lb/> et cycnea mele Phoebeaque daedala chordis <lb/> carmina consimili ratione oppressa silerent;<lb/> <pb/> namque aliis aliud praestantius exoreretur.</s> <lb/> <s>cedere item retro possent in deteriores <lb/> omilia sic partis, ut diximus in melioris;<lb/> namque aliis aliud retro quoque taetrius esset <lb/> naribus auribus atque oculis orisque sapori.</s> <lb/> <s>quae quoniam non sunt, <emph type="italics"/>sed<emph.end type="italics"/> rebus reddita certa <lb/> finis utrimque tenet summam, fateare necessest <lb/> materiem quoque finitis differre figuris.</s> <lb/> <s>denique ab ignibus ad gelidas iter usque pruinas <lb/> finitum est retroque pari ratione remensumst ;<lb/> omnis enim calor ac frigus mediique tepores <lb/> interutrasque iacent explentes ordine summam.</s> <lb/> <s>ergo finita distant ratione creata, <lb/> ancipi<emph type="italics"/>ti<emph.end type="italics"/> quoniam mucroni utrimque notantur, <lb/> hinc flammis illinc rigidis infesta pruinis. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Quod quoniam docui, pergam conectere rem quae <lb/> ex hoc apta fidem ducat, primordia rerum, <lb/> inter se simili quae sunt perfecta figura, <lb/> infinita cluere. </s><s>etenim distantia cum sit <lb/> formarum finita, necesse est quae similes sint <lb/> esse infinitas aut summam materiai <lb/> finitam constare, id quod non esse probavi <lb/></s> <s>Quod quoniam docui, nunc suaviloquis, age, paucis <lb/> versibus ostendens corpuscula materiai <lb/> ex infinito summam rerum usque tenere, <lb/> undique protelo plagarum continuato.</s> <lb/> <s>nam quod rara vides magis esse animalia quaedam <lb/> fecundamque minus naturam cernis in illis, <lb/> at regione locoque alio terrisque remotis <lb/> multa licet genere esse in eo numerumque repleri; <lb/> sicut quadripedum cum primis esse videmus <lb/> in genere anguimanus elephantos, India quorum <lb/> <pb/> milibus e multis vallo munitur eburno, <lb/> ut penitus nequeat penetrari: tanta ferarum <lb/> vis est, quarum nos perpauca exempla videmus. </s><s> <lb/> sed tamen id quoque uti concedam, quamlubet esto <lb/> unica res quaedam nativo corpore sola, <lb/> cui similis toto terrarum <emph type="italics"/>nulla<emph.end type="italics"/> sit orbi;<lb/> infinita tamen nisi erit vis materiai <lb/> unde ea progigni possit concepta, creari <lb/> non poterit, neque, quod superest, procrescere alique.</s> <lb/> <s>quippe etenim sumam hoc quoque uti finita per omne <lb/> corpora iactari unius genitalia rei, <lb/> unde ubi qua vi et quo pacto congressa coibunt <lb/> materiae tanto in pelago turbaque aliena ?</s><s> <lb/> non, ut opinor, habent rationem conciliandi;<lb/> sed quasi naufragiis magnis multisque coortis <lb/> disiectare solet magnum mare transtra guberna <lb/> antemnas proram malos tonsasque natantis, <lb/> per terrarum omnis oras fluitantia aplustra <lb/> ut videantur et indicium mortalibus edant, <lb/> infidi maris insidias virisque dolumque <lb/> ut vitare velint, neve ullo tempore credant, <lb/> subdola cum ridet placidi pellacia ponti, <lb/> sic tibi si finita semel primordia quaedam <lb/> constitues, aevom debebunt sparsa per omnem <lb/> disiectare aestus diversi materiai, <lb/> numquam in concilium ut possint compulsa coire <lb/> nec remorari in concilio nec crescere adaucta ;<lb/> quorum utrumque palam fieri manifesta docet res, <lb/> et res progigni, et genitas procrescere posse.</s> <lb/> <s>esse igitur genere in. </s><s>quovis primordia rerum <lb/> infinita palam est unde omnia suppeditantur. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nec superare queunt motus itaque exitiales <lb/> <pb/> perpetuo neque in aeternum sepelire salutem, <lb/> nec porro rerum genitales auctificique <lb/> motus perpetuo possunt servare creata.</s> <lb/> <s>sic aequo geritur certamine principiorum <lb/> ex infinito contractum tempore bellum:<lb/> nunc hic nunc illic superant vitalia rerum <lb/> et superantur item. </s><s>miscetur funere vagor <lb/> quem pueri tollunt visentis luminis oras ;<lb/> nec nox ulla diem neque noctem aurora secutast <lb/> quae non audierit mixtos vagitibus aegris <lb/> ploratus mortis comites et funeris atri. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Illud in his obsignatum quoque rebus habere <lb/> convenit et memori mandatum mente tenere, <lb/> nil esse, in promptu quorum natura videtur, <lb/> quod genere ex uno consistat principiorum, <lb/> nec quicquam quod non permixto semine constet. </s><s> <lb/> et quodcumque magis vis multas possidet in se <lb/> atque potestates, ita plurima principiorum <lb/> in sese genera ac varias docet esse figuras.</s> <lb/> <s>principio tellus habet in se corpora prima <lb/> unde mare inmensum volventes frigora fontes <lb/> adsidue renovent, habet ignes unde oriantur.</s> <lb/> <s>nam multis succensa locis ardent sola terrae, <lb/> eximiis vero furit ignibus impetus Aetnae.</s> <lb/> <s>tum porro nitidas fruges arbustaque laeta <lb/> gentibus humanis habet unde extollere possit, <lb/> unde etiam fluvios frondes et pabula laeta <lb/> montivago generi possit praebere ferarum.</s> <lb/> <s>quare magna deum mater materque ferarum <lb/> et nostri genetrix haec dicta est corporis una. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Hanc veteres Graium docti cecinere poetae <lb/> sedibus in curru biiugos agitare leones, <lb/> <pb/> aeris in spatio magnam pendere docentes <lb/> tellurem neque posse in terra sistere terram.</s> <lb/> <s>adiunxere feras, quia quamvis effera proles <lb/> officiis debet molliri victa parentum. </s><s> <lb/> muralique caput summum cinxere corona, <lb/> eximiis munita locis quia sustinet urbes;<lb/> quo nune insigni per magnas praedita terras <lb/> horrifice fertur divinae matris imago.</s> <lb/> <s>hanc variae gentes antiquo more sacrorum <lb/> Idaeam vocitant matrem Phrygiasque catervas <lb/> dant comites, quia primum ex illis finibus edunt <lb/> per terrarum orbem fruges coepisse creari.</s> <lb/> <s>gallos attribuunt, quia, numen qui violarint <lb/> matris et ingrati genitoribus inventi sint, <lb/> significare volunt indignos esse putandos, <lb/> vivam progeniem qui in oras luminis edant.</s> <lb/> <s>tympana tenta tonant palmis et cymbala circum <lb/> concava, raucisonoque minantur cornua cantu, <lb/> et Phrygio stimulat numero cava tibia mentis, <lb/> telaque praeportant violenti signa furoris, <lb/> ingratos animos atque impia pectora volgi <lb/> conterrere metu quae possint numini' divae.</s> <lb/> <s>ergo cum primum magnas invecta per urbis <lb/> munificat tacita mortalis muta salute, <lb/> aere atque argento sternunt iter omne viarum <lb/> largifica stipe ditantes ninguntque rosarum <lb/> floribus umbrantes matrem comitumque catervas.</s> <lb/> <s>hic armata manus, Curetas nomine Grai <lb/> quos memorant Phrygios, inter se forte <emph type="italics"/>quod armis<emph.end type="italics"/> <lb/> ludunt in numerumque exultant sanguinolenti <lb/> terrificas capitum quatientes numine cristas, <lb/> Dictaeos referunt Curetas qui Iovis illum <lb/> <pb/> vagitum in Creta quondam occultasse feruntur, <lb/> cum pueri circum puerum pernice chorea <lb/> armatei in numerum pulsarent aeribus aera, <lb/> ne Saturnus eum malis mandaret adeptus <lb/> aeternumque daret matri sub pectore volnus.</s> <lb/> <s>propterea magnam armati matrem comitantur, <lb/> aut quia significant divam praedicere ut armis <lb/> ac virtute velint patriam defendere terram <lb/> praesidioque parent decorique parentibus esse.</s> <lb/> <s>quae bene et eximie quamvis disposta ferantur, <lb/> longe sunt tamen a vera ratione repulsa. </s> <lb/> <s>Omnis enim per se diuum natura necesse est <lb/> immortali auo summa com pace fruatur, <lb/> semota a nostris rebus, seiuncta que longe.</s> <lb/> <s>Nam priuata dolore omni, priuata periclis, <lb/> ipsa suis pollens opibus, nihil indiga nostri, <lb/> nec bene promeritis capitur, nec tangitur ira.</s> <lb/> <s>Terra quidem uero caret omni tempore sensu: <lb/> et quia multarum potitur primordia rerum, <lb/> multa modis multis effert in lumina solis.</s> <lb/> <s>hic siquis mare Neptunum Cereremque vocare <lb/> constituit fruges et Bacchi nomine abuti <lb/> mavolt quam laticis proprium proferre vocamen, <lb/> concedamus ut hic terrarum dictitet orbem <lb/> esse deum matrem, dum vera re tamen ipse <lb/> </s></p><p type="main"><s>Saepe itaque ex uno tondentes gramina campo <lb/> lanigerae pecudes et equorum duellica proles <lb/> buceriaeque greges eodem sub tegmine caeli <lb/> ex unoque sitim sedantes flumine aquai <lb/> dissimili vivont specie retinentque parentum <lb/> naturam et mores generatim quaeque imitantur.</s> <lb/> <s>tanta est in quovis genere herbae materiai <lb/> <pb/> dissimilis ratio, tanta est in flumine quoque.</s> <lb/> <s>hinc porro quamvis animantem ex omnibus unam <lb/> ossa cruor venae calor umor viscera nervi <lb/> constituunt; quae sunt porro distantia longe, <lb/> dissimili perfecta figura principiorum.</s> <lb/> <s>tum porro quaecumque igni flammata cremantur, <lb/> si nil praeterea, tamen haec in corpore condunt <lb/> unde ignem iacere et lumen summittere possint <lb/> scintillasque agere ac late differre favillam.</s> <lb/> <s>cetera consimili mentis ratione peragrans <lb/> invenies igitur multarum semina rerum <lb/> corpore celare et varias cohibere figuras.</s> <lb/> <s>denique multa vides quibus et color et sapor una <lb/> reddita sunt cum odore: in primis pleraque dona <lb/> religione animum turpi contingere parcat <lb/> haec igitur variis debent constare figuris;<lb/> nidor enim penetrat qua fucus non it in artus, <lb/> fucus item sorsum, <emph type="italics"/>sorsum<emph.end type="italics"/> sapor insinuatur <lb/> sensibus; ut noscas primis differre figuris. </s><s> <lb/> dissimiles igitur formae glomeramen in unum <lb/> conveniunt et res permixto semine constant.</s> <lb/> <s>quin etiam passim nostris in versibus ipsis <lb/> multa elementa vides multis communia verbis, <lb/> cum tamen inter se versus ac verba necesse est <lb/> confiteare alia ex aliis constare elementis;<lb/> non quo multa parum communis littera currat <lb/> aut nulla inter se duo sint ex omnibus isdem, <lb/> sed quia non volgo paria omnibus omnia constant.</s> <lb/> <s>sic aliis in rebus item communia multa <lb/> multarum rerum cum sint primordia, verum <lb/> dissimili tamen inter se consistere summa <lb/> possunt ; ut merito ex aliis constare feratur <lb/> <pb/> humanum genus et fruges arbustaque laeta. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nec tamen omnimodis conecti posse putandum est <lb/> omnia; nam volgo, fieri portenta videres, <lb/> semiferas hominum species existere et altos <lb/> interdum ramos egigni corpore vivo, <lb/> multaque conecti terrestria membra marinis, <lb/> tum flammam taetro spirantis ore Chimaeras <lb/> pascere naturam per terras omniparentis.</s> <lb/> <s>quorum nil fieri manifestum est, omnia quando <lb/> seminibus certis certa genetrice creata <lb/> conservare genus crescentia posse videmus.</s> <lb/> <s>scilicet id certa fieri ratione necessust. </s><s> <lb/> nam sua cuique cibis ex omnibus intus in artus <lb/> corpora discedunt conexaque convenientis <lb/> efficiunt motus; at contra aliena videmus <lb/> reicere in terras naturam, multaque caecis <lb/> corporibus fugiunt e corpore percita plagis, <lb/> quae neque conecti quoquam potuere neque intus <lb/> vitalis motus consentire atque imitari.</s> <lb/> <s>sed ne forte putes animalia sola teneri <lb/> legibus hisce, ea res ratio disterminat omnis.</s> <lb/> <s>nam veluti tota natura dissimiles sunt <lb/> inter se genitae res quaeque, ita quamque necessest <lb/> dissimili constare figura principiorum;<lb/> non quo multa parum simili sint praedita forma, <lb/> sed quia non volgo paria omnibus omnia constant.</s> <lb/> <s>semina cum porro distent, differre necessust <lb/> intervalla vias conexus pondera plagas <lb/> concursus motus, quae non animalia solum <lb/> corpora seiungunt, sed terras ac mare totum <lb/> secernunt caelumque a terris omne retentant. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nunc age dicta meo dulci quaesita labore <lb/> <pb/> percipe, ne forte haec albis ex alba rearis <lb/> principiis esse, ante oculos quae candida cernis, <lb/> aut ea quae nigrant nigro de semine nata;<lb/> nive alium quemvis quae sunt inbuta colorem, <lb/> propterea gerere hunc credas, quod materiai <lb/> corpora consimili sint eius tincta colore.</s> <lb/> <s>nullus enim color est omnino materiai <lb/> corporibus, neque par rebus neque denique dispar.</s> <lb/> <s>in quae corpora si nullus tibi forte videtur <lb/> posse animi iniectus fieri, procul avius erras. </s><s> <lb/> nam cum caecigeni, solis qui lumina numquam <lb/> dispexere, tamen cognoscant corpora tactu, <lb/> ex ineunte aevo nullo coniuncta colore, <lb/> scire licet nostrae quoque menti corpora posse <lb/> vorti in notitiam nullo circumlita fuco. </s><s> <lb/> denique nos ipsi caecis quaecumque tenebris <lb/> tangimus, haud ullo sentimus tincta colore.</s> <lb/> <s>quod quoniam vinco fieri, nunc esse docebo <lb/> omnis enim color omnino mutatur in omnis;<lb/> quod facere haud ullo debent primordia pacto; <lb/> immutabile enim quiddam superare necessest, <lb/> ne res ad nilum redigantur funditus omnes <lb/> nam quodcumque suis mutatum finibus exit, <lb/> continuo hoc mors est illius quod fuit ante.</s> <lb/> <s>proinde colore cave contingas semina rerum, <lb/> ne tibi res redeant ad nilum funditus omnes. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Praeterea si nulla coloris principiis est <lb/> reddita natura et variis sunt praedita formis, <lb/> e quibus omne genus gignunt variantque colores <lb/> propterea, magni quod refert semina quaeque <lb/> cum quibus et quali positura coutineantur <lb/> et quos inter se dent motus accipiantque, <lb/> <pb/> perfacile extemplo rationem reddere possis <lb/> cur ea quae nigro fuerint paulo ante colore, <lb/> marmoreo fieri possint candore repente; <lb/> ut mare, cum magni commorunt aequora venti, <lb/> vertitur in canos candenti marmore fluctus;<lb/> dicere enim possis, nigrum quod saepe videmus, <lb/> materies ubi permixta est illius et ordo <lb/> principiis mutatus et addita demptaque quaedam, <lb/> continuo id fieri ut candens videatur et album.</s> <lb/> <s>quod si caeruleis constarent aequora ponti <lb/> seminibus, nullo possent albescere pacto;<lb/> nam quocumque modo perturbes caerula quae sint, <lb/> numquam in marmoreum possunt migrare colorem. </s><s> <lb/> sin alio atque alio sunt semina tincta colore <lb/> quae maris efficiunt unum purumque nitorem, <lb/> ut saepe ex aliis formis variisque figuris <lb/> efficitur quiddam quadratum unaque figura, <lb/> conveniebat, ut in quadrato cernimus esse <lb/> dissimiles formas, ita cernere in aequore ponti <lb/> aut alio in quovis uno puroque nitore <lb/> dissimiles longe inter se variosque colores. </s><s><lb/> praeterea nil officiunt obstantque figurae <lb/> dissimiles quo quadratum minus oinne sit extra; <lb/> at varii rerum inpediunt prohibentque colores <lb/> quominus esse uno possit res tota nitore. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Tum porro quae dueit et inlicit ut tribuamus <lb/> principiis rerum nonnumquam causa colores, <lb/> occidit, ex albis quoniam non alba creantur, <lb/> nec quae nigra cluent de nigris sed variis ex. </s><s><lb/> quippe etenim multo proclivius exorientur <lb/> candida de nullo quam nigro nata colore <lb/> aut alio quovis qui contra pugnet et obstet. <lb/> <pb/> </s></p><p type="main"><s>Praeterea quoniam nequeunt sine luce colores <lb/> esse neque in lucem existunt primordia rerum, <lb/> scire licet quam sint nullo velata colore. </s><s><lb/> qualis enim caecis poterit color esse tenebris ?</s><s> <lb/> lumine quin ipso mutatur propterea quod <lb/> recta aut obliqua percussus luce refulget; <lb/> pluma columbarum quo pacto in sole videtur, <lb/> quae sita cervices circum collumque coronat ;<lb/> namque alias fit uti elaro sit rubra pyropo, <lb/> interdum quodam sensu fit uti videatur <lb/> inter curalium viridis miscere zmaragdos.</s> <lb/> <s>caudaque pavonis, larga cum luce repleta est, <lb/> consimili mutat ratione obversa colores;<lb/> qui quoniam quodam gignuntur luminis ictu, <lb/> seire licet, sine eo fieri non posse putandum est. </s><s><lb/> et quoniam plagae quoddam genus excipit in se <lb/> pupula, eum sentire colorem dicitur album, <lb/> atque aliud porro, nigrum cum et cetera sentit, <lb/> nec refert ea quae tangas quo forte colore <lb/> praedita sint, verum quali magis apta figura, <lb/> scire licet nil principiis opus esse colores, <lb/> sed variis formis variantes edere tactus. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Praeterea quoniam non certis certa figuris <lb/> est natura coloris et omnia principiorum <lb/> formamenta queunt in quovis esse nitore, <lb/> cur ea quae constant ex illis non pariter sunt <lb/> omne grenus perfusa coloribus in genere omni?</s><s> <lb/> conveniebat enim corvos quoque saepe volantis <lb/> ex albis album pinnis iactare colorem, <lb/> et nigros fierl nigro de semine cycnos <lb/> aut alio quovis uno varioque colore. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Quin etiam quanto in partes res quaeque minutas <lb/> <pb/> distrahitur magis, hoc magis est ut cernere possis <lb/> evanescere paulatim stinguique colorem; <lb/> ut fit ubi in parvas partis discerpitur austrum: <lb/> purpura poeniceusque color clarissimu' multo, <lb/> filatim cum distractum est, dispergitur omnis;<lb/> noseere ut hinc possis prius omnem efflare colorem <lb/> particulas quam discedant ad semina rerum. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Postremo quoniam non obnia corpora vocem <lb/> mittere concedis neque odorem, propterea fit <lb/> ut non omnibus adtribuas sonitus et odores. </s><s><lb/> sic oculis quoniam non omnia cernere quimus, <lb/> seire licet quaedam tam constare orba colore <lb/> quam sine odore ullo quaedam sonituque remota, <lb/> nec minus haec animum cognoscere posse sagacem <lb/> quam quae sunt aliis rebus privata notare.</s> <lb/> <s>Sed ne forte putes solo spollata colore <lb/> corpora prima manere, etiam secreta teporis <lb/> sunt ac frigoris omnino calidique vaporis, <lb/> et sonitu sterila et suco ieiuna feruntur, <lb/> nec iaciunt ullum proprium de corpore odorem.</s> <lb/> <s>sicut amaracini blandum stactaeque liquorem <lb/> et nardi florem, nectar qui naribus halat, <lb/> cum facere instituas, cum primis quaerere par est, <lb/> quoad licet ac possis reperire, inolentis olivi <lb/> naturam, nullam quae mittat naribus auram, <lb/> quam minime ut possit mixtos in corpore odores <lb/> concoctosque suo contractans perdere viro, <lb/> propter eandem <emph type="italics"/>rem<emph.end type="italics"/> debent primordia rerum <lb/> non adhibere suum gignundis rebus odorem <lb/> nec sonitum, quoniam nil ab se mittere possunt, <lb/> nec simili ratione saporem denique quemquam <lb/> nec frigus neque item calidum tepidumque vaporem, <lb/> <pb/> cetera; quae eum ita sunt tamen ut mortalia constent, <lb/> molli lenta, fragosa putri, eava corpore raro, <lb/> omnia sint a principiis seiuncta necessest, <lb/> inmortalia si volumus subiungere rebus <lb/> fundamenta quibus nitatur summa salutis;<lb/> ne tibi res redeant ad nilum funditus omnes. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nunc ea quae sentire videmus eumque necessest <lb/> ex insensilibus tamen omnia confiteare <lb/> principiis constare. </s><s>neque id manufesta reftutant <lb/> nec contra pugnant, in promptu cognita quae sunt, <lb/> sed magis ipsa manu ducunt et credere cogunt <lb/> ex insensilibus, quod dico, animalia gigni. <lb/> quippe videre licet vivos existere vermes <lb/> stercore de taetro, putorem eum sibi nacta est <lb/> intempestivis ex imbribus umida tellus;<lb/> praeterea cunctas itidem res vertere sese.</s> <lb/> <s>vertunt se fluvii frondes et pabula laeta <lb/> in pecudes, vertunt pecudes in corpora nostra <lb/> naturam, et nostro de corpore saepe ferarum <lb/> augescunt vires et corpora pennipotentum.</s> <lb/> <s>ergo omnes natura cibos in corpora viva <lb/> vertit et hinc sensus animantum procreat omnes, <lb/> non alia longe ratione adque arida ligna <lb/> explicat in flammas et <emph type="italics"/>in<emph.end type="italics"/> ignis omnia versat.</s> <lb/> <s>iamne vides igitur magni primordia rerum <lb/> referre in quali sint ordine quaeque locata <lb/> et commixta quibus dent rnotus accipiantque?</s><s> <lb/> </s></p><p type="main"><s>Tum porro quid id est, animum quod percutit, ipsum <lb/> quod movet et varios sensus expromere cogit, <lb/> ex insensilibus ne eredas sensile gigni ?</s><s><lb/> nimirum lapides et ligna et terra quod una <lb/> mixta tamen nequeunt vitalem reddere sensum. </s> <lb/> <pb/> <s>illud in his igitur rebus meminisse decebit, <lb/> non ex omnibus omnino, quaecumque ereant res, <lb/> sensile et extemplo me gigni dieere sensus, <lb/> sed magni referre ea primum quantula constent, <lb/> sensile quae faciunt, et qua sint praedita forma, <lb/> motibus ordinibus posituris denique quae sint. </s><s><lb/> quarum nil rerum in lignis glaebisque videmus; <lb/> et tamen haec, cum sunt quasi putrefacta per imbres, <lb/> vermiculos pariunt, quia corpora materiai <lb/> antiquis ex ordinibus permota nova re <lb/> conciliantur ita ut debent animalia gigni. </s><s><lb/> deinde ex sensilibus qui sensile posse creari <lb/> constituunt, porro ex aliis sentire sueti <lb/> mollia cum faciunt. </s><s>nam sensus iungitur omnis <lb/> visceribus nervis venis, quae euique videmus <lb/> mollia mortali consistere corpore creta.</s> <lb/> <s>sed tamen esto iam posse haec aeterna manere:<lb/> nempe tamen debent aut sensum partis habere <lb/> aut simili totis animalibus esse putari. </s><s><lb/> at nequeant per se partes sentire necesse est; <lb/> namque alio sensus membrorum respicit omnis, <lb/> nec manus a nobis potis est secreta neque ulla <lb/> corporis omnino sensum pars sola tenere. </s><s><lb/> linquitur ut totis animantibus adsinlulentur.</s> <lb/> <s>vitali ut possint consentire undique sensu.</s> <lb/> <s>qui poterunt igitur rerum primordia dici <lb/> et leti vitare vias, animalia cum sint, <lb/> adque animalia <emph type="italics"/>sint<emph.end type="italics"/> mortalibus una eademque ?</s><s><lb/> quod tamen ut possint, at coetu concilloque <lb/> nil facient praeter volgum turbamque animantum, <lb/> scilicet ut nequeant homines armenta feraeque <lb/> inter sese ullam rem gignere conveniundo.</s> <lb/> <pb/> <s>quod si forte suum dimittunt corpore sensum <lb/> atque allum capiunt, quid opus fuit adtribui id quod <lb/> detrahitur ?</s><s> tum praeterea, quo fugimus ante, <lb/> quatenus in pullos animalis vertier ova <lb/> cernimus alituum vermisque effervere, terram <lb/> intempestivos quom putor cepit ob imbris, <lb/> scire licet gigni posse ex non sensibu' sensus. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Quod si forte aliquis dieet dumtaxat oriri <lb/> <lb/> <pb pagenum="111"/> posse a non sensu. </s><s>sensum mutabilitate, <lb/> aut aliquo tamquam partu quod proditus extet, <lb/> huic satis illud erit planum facere atque probare <lb/> non fieri partum nisi concilio ante coacto <lb/> nec quicquam commutari sine conciliatu. </s><s><lb/> principio nequeunt ullius corporis esse <lb/> sensus ante ipsam genitam naturam animantis, <lb/> nimirum quia materies disiecta tenetur <lb/> aere fluminibus terris terraque creatis, <lb/> nec congressa modo vitalis convenienti <lb/> contulit inter se motus, quibus omnituentes <lb/> accensi sensus animante in quaque cientur. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Praeterea quamvis animantem grandior ictus, <lb/> quam patitur natura, repente adfligit et omnis <lb/> corporis atque animi pergit confundere sensus.</s> <lb/> <s>dissoluuntur enim positurae principiorum <lb/> et penitus motus vitales inpediuntur, <lb/> donec materies, omnis concussa per artus, <lb/> vitalis animae nodos a corpore solvit <lb/> dispersamque foras per caulas eiecit omnis.</s> <lb/> <s>nam quid praeterea facere ictum posse reamur <lb/> oblatum, nisi discutere ac dissolvere quaeque?</s><s><lb/> fit quoque uti soleant minus oblato acriter ictu <lb/> reliqui, motus vitalis vineere saepe, <lb/> vincere, et ingentis plagae sedare tumultus <lb/> inque suos quicquid rursus revocare meatus <lb/> <pb pagenum="112"/> et quasi iam leti dominantem in corpore motum <lb/> discutere ae paene amissos accendere sensus. </s><s><lb/> nam qua re potius leti iam limine ab ipso <lb/> ad vitam possit conlecta mente reverti, <lb/> quam quo decursum prope iam siet ire et abire ?</s><s><lb/> </s></p><p type="main"><s>Praeterea quoniam dolor est ubi materiai <lb/> corpora vi quadam per viscera viva per artus <lb/> sollicitata suis trepidant in sedibus intus, <lb/> inque locum quando remigrant, fit blanda voluptas, <lb/> scire licet nullo primordia posse dolore <lb/> temptari nullamque voluptatem eapere ex se; <lb/> quandoquidem non sunt ex ullis principiorum <lb/> corporibus, quorum motus novitate laborent <lb/> aut aliquem fructum capiant dulcedinis almae, <lb/> haut igitur debent esse ullo praedita sensu. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Denique uti possint sentire animalia quaeque, <lb/> principiis si iam est sensus tribuendus eorum, <lb/> quid, genus humanum propritim de quibu' factumst?</s><s> <lb/> scilicet et risu tremulo concussa cachinnant <lb/> et lacrimis spargunt rorantibus, ora genasque <lb/> multaque de rerum mixtura dicere callent <lb/> et sibi proporro quae sint primordia quaerunt;<lb/> quandoquidem totis mortalibus adsimulata <lb/> <pb pagenum="113"/> ipsa quoque ex aliis debent constare elementis, <lb/> inde alia ex aliis, nusquam consistere ut ausis: <lb/> quippe sequar, quodcumque loqui ridereque dices <lb/> et sapere, ex aliis eadem haec facientibus ut sit. </s><s><lb/> quod si delira haec furiosaque cernimus esse <lb/> et ridere potest non ex ridentibu' factus <lb/> et sapere et doctis rationem reddere dietis <lb/> non ex seminibus sapientibus atque disertis, <lb/> qui minus esse queant ea quae sentire videmus <lb/> seminibus permixta earentibus undique sensu ?</s><s> <lb/> </s></p><p type="main"><s>Denique caelesti sumus omnes semine oriundi; <lb/> omnibus ille idem pater est, unde alma liquentis. </s><s><lb/> umoris guttas mater eum terra recepit, <lb/> feta parit nitidas fruges arbustaque Iaeta <lb/> et genus humanum, parit omnia saecla ferarum, <lb/> pabula cum praebet quibus omnes corpora pascunt <lb/> et dulcem ducunt vitam prolemque propagant; <lb/> quapropter merito maternum nomen adepta est. </s><s><lb/> cedit item retro, de terra quod fuit ante, <lb/> in terras, et quod missumst ex aetheris oris, <lb/> id rursurn caeli rellatum templa receptant. </s><s><lb/> nec sic interemit mors res ut materiai <lb/> corpora conficiat, sed coetum dissupat ollis, <lb/> inde aliis aliud coniungit; et effit ut omnes <lb/> res ita convertant formas mutentque colores <lb/> et capiant sensus et puncto tempore reddant; <lb/> ut noscas referre eadern primordia rerum <lb/> cum quibus et quali positura contineantur <lb/> et quos inter se dent motus accipiantque, <lb/> neve putes aeterna penes residere potesse <lb/> <pb pagenum="114"/> corpora prima quod in summis fluitare videmus <lb/> rebus et interdum nasci subitoque perire. </s><s><lb/> quin etiam refert nostris in versibtis ipsis <lb/> cum quibus et quali sint ordine quaeque locata. </s><s><lb/> si non omnia sunt, at multo maxima pars est <lb/> consimilis; verum positura discrepitant res. </s><s><lb/> sic ipsis in rebus item iam materiai <lb/> concursus motus ordo positura figurae <lb/> cum permutantur, mutari res quoque debent. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nunc animum nobis adhibe veram ad rationem.</s> <lb/> <s>nam tibi vementer nova res molitur ad auris <lb/> accedere et nova se species ostendere rerum. <lb/> sed neque tam facilis res ulla est quin ea prirnum <lb/> difficilis magis ad credendum constet, itemquen <lb/> nil adeo magnum neque tam mirabile quicquam, <lb/> quod non paulatim minuant mirarier omnes.</s> <lb/> <s>suspicito eaeli clarum purumque colorem, <lb/> <pb pagenum="115"/> quaeque in se cohibet, palantia sidera passim, <lb/> lunamque et solis praeclara luce nitorem; <lb/> omnia quae nunc si primum. </s><s>mortalibus essent, <lb/> ex inproviso si nunc obiecta repente, <lb/> quid magis his rebus poterat mirabile dici <lb/> aut minus ante quod auderent fore eredere gentes ?</s><s> <lb/> nil, ut opinor: ita haec species miranda fuisset. </s><s><lb/> quam tibi iam nemo, fessus satiate videndi, <lb/> suspicere in caeli dignatur lucida templa!<lb/> desine quapropter novitate exterritus ipsa <lb/> expuere ex animo rationem, sed magis acri <lb/> iudicio perpende et, si tibi vera videntur, <lb/> dede manus, aut, si falsum est, accingere contra. </s><s><lb/> quaerit enim rationem animus, cum summa loci sit <lb/> infinita foris haec extra moenia mundi, <lb/> quid sit ibi porro quo prospicere usque velit mens <lb/> atque animi iactus liber quo pervolet ipse. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Principio nobis in cunctas undique partis <lb/> et latere ex utroque <emph type="italics"/>supra <emph.end type="italics"/> supterque per omne <lb/> nulla est finis; uti docui, res ipsaque per se <lb/> vociferatur, et elucet natura profundi.</s> <lb/> <s>nullo iam pacto veri simile esse putandumst, <lb/> undique eum vorsum spatium vacet infinitum <lb/> seminaque innumero numero summaque profunda <lb/> multimodis volitent aeterno pereita motu, <lb/> hunc unum terrarum orbem caelumque ereatum, <lb/> nil agere illa foris tot corpora materiai;<lb/> eum praesertim hic sit natura factus, ut ipsa <lb/> sponte sua forte offensando semina rerum, <lb/> multimodis temere incassum frustraque coacta, <lb/> <lb/> <pb pagenum="116"/> tandem colarunt ea quae coniecta repente <lb/> magnarum rerum fierent exordia semper, <lb/> terrai maris et caeli generisque animantum.</s> <lb/> <s>quare etiam atque etiam talis fateare necesse est <lb/> esse alios alibi congressus rnateriai, <lb/> qualis hic est, avido complexu quem tenet aether. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Praeterea cum materies est multa parata, <lb/> cum locus est praesto nec res nec causa moratur <lb/> ulla, geri debent nimirum et confieri res.</s> <lb/> <s>nune et seminibus si tanta est copia quantam <lb/> enumerare aetas animantum non queat omnis, <lb/> visq<emph type="italics"/>ue<emph.end type="italics"/> eadem <emph type="italics"/>et<emph.end type="italics"/> natura manet quae semina rerum <lb/> conicere in loca quaeq<emph type="italics"/>ue<emph.end type="italics"/> queat simili ratione <lb/> atque huc sunt coniecta, necesse est confiteare <lb/> esse alios aliis terrarum in partibus orbis <lb/> et varias hominum gentis et saecla ferarum. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Huc accedit ut in summa res nulla sit una, <lb/> unica quae gignatur et unica solaque erescat, <lb/> quin aliquoiu' siet saecli permultaque eodem <lb/> sint genere. </s><s>in primis animalibus, inelute Memmi, <lb/> invenies sic montivagum genus esse ferarum, <lb/> sic hominum, genitam prolem, sic denique mutas <lb/> squamigerum pecudes et corpora cuncta volantum.</s> <lb/> <s>quapropter eaelum simili ratione fatendumst <lb/> terramque et solem lunam mare, cetera quae sunt, <lb/> <pb pagenum="117"/> non esse unica, sed numero magis innumerali; <lb/> quandoquidem vitae depactus terminus alte <lb/> tam manet haec et tam nativo corpore constant, <lb/> quam genus omne quod hic generatim<emph type="italics"/>st<emph.end type="italics"/> rebus abundans. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Quae bene cognita si teneas, natura videtur <lb/> libera continuo dominis privata superbis <lb/> ipsa sua per se sponte omnia dis agere expers.</s> <lb/> <s>nam pro sancta deum tranquila pectora pace <lb/> quae placidum degunt aevom vitamque serenam, <lb/> quis regere immensi summam, quis habere profundi <lb/> indu manu validas potis est moderanter habenas, <lb/> quis pariter caelos omnis convertere et omnis <lb/> ignibus aetheriis terras suffire feracis, <lb/> omnibus inve locis esse omni tempore praesto, <lb/> nubibus ut tenebras faciat caelique serena <lb/> concutiat sonitu, tum fulmina mittat et aedis <lb/> saepe suas disturbet et <emph type="italics"/>in<emph.end type="italics"/> deserta recedens <lb/> saeviat exercens telum quod saepe nocentes <lb/> praeterit exanimatque indignos inque merentes ?</s><s><lb/> </s></p><p type="main"><s>Multaque post mundi tempus genitale diemque <lb/> primigenum maris et terrae solisque coortum <lb/> addita corpora sunt extrinsecus, addita circum <lb/> semina quae magnum iaculando contulit omne;<lb/> unde mare et terrae possent augescere et unde <lb/> appareret spatium caeli domus altaque tecta <lb/> tolleret a terris procul et consurgeret aer.</s> <lb/> <s>nam sua cuique locis ex omnibus omnia plagis <lb/> corpora distribuuntur et ad sua saecla recedunt.</s> <lb/> <s>umor ad umorem, terreno corpore terra <lb/> crescit et ignem ignes procudunt aetheraque <emph type="italics"/>aether,<emph.end type="italics"/> <lb/> donique ad extremam crescendi perfica finem <lb/> <pb pagenum="118"/> omnia perduxit rerum natura ereatrix; <lb/> ut fit ubi nilo iam plus est quod datur intra <lb/> vitalis venas quam quod fluit adque recedit. </s><s><lb/> omnibus hic aetas debet consistere rebus, <lb/> hid natura suis refrenat viribus auctum.</s> <lb/> <s>nam quaecumque, vides hilar<emph type="italics"/>o<emph.end type="italics"/> grandescere adauctu <lb/> paulatimque gradus aetatis scandere adultae, <lb/> plura sibi adsumunt quam de se cor<emph type="italics"/>pora<emph.end type="italics"/> mittunt, <lb/> dum facile in venas cibus omnis inditur et dum <lb/> non ita sunt late dispessa ut multa remittant <lb/> et plus dispendi faciant quam vescitur aetas. </s><s><lb/> nam certe fluere adque recedere corpora rebus <lb/> multa manus dandum est; sed plura accedere debent, <lb/> donec alescendi summum tetigere cacumen. </s><s> <lb/> inde minutatim vires et robur adultum <lb/> frangit et in partem peiorem liquitur aetas. </s><s><lb/> quippe etenim quanto est res amplior, augmine adempto, <lb/> et quo latior est, in cunctas undique partis <lb/> plura modo dispargit et ab se corpora mittit, <lb/> nec facile in venas cibus omnis diditur ei <lb/> nec satis est, proquam largos exaestuat aestus, <lb/> unde queat tanturn suboriri ae subpeditare.</s> <lb/> <s>omnia debet enim cibus integrare novando <lb/> et fulcire cibus, <emph type="italics"/>cibus<emph.end type="italics"/> omnia sustentare, <lb/> nequiquam, quoniam nec venae perpetiuntur <lb/> quod satis est neque quanturn opus est natura ministrat.</s> <lb/> <s><pb pagenum="119"/> sunt et cum externis succumbunt omnia plagis, <lb/> quandoquidem grandi cibus aevo denique defit <lb/> nec tuditantia rem cessant extrinsecus ullam <lb/> corpora conficere et plagis infesta domare. </s><s><lb/> sic igitur magni quoque circum moenia mundi <lb/> expugnata dabunt labem putris<emph type="italics"/>que<emph.end type="italics"/> ruinas.</s> <lb/> <s>iamque adeo fracta est aetas, effetaque tellus <lb/> vix animalia parva creat quae cuncta ereavit <lb/> saecla deditque ferarum ingentia corpora partu.</s> <lb/> <s>haud, ut opinor, enim mortalia saecla superne <lb/> aurea de caelo demisit funis in arva <lb/> nec mare nec fluctus plangentis saxa crearunt, <lb/> sed genuit tellus eadem quae nunc alit ex se.</s> <lb/> <s>praeterea nitidas fruges vinetaque laeta <lb/> sponte sua primum mortalibus ipsa ereavit, <lb/> ipsa dedit dulcis fetus et pabula laeta;<lb/> quae nunc vix nostro grandescunt aucta labore, <lb/> conterimusque boves et viris agricolarum, <lb/> conficimus ferrum vix arvis suppeditati:<lb/> usque adeo parcunt fetus augentque labore.</s> <lb/> <s>iamque caput quassans grandis suspirat arator <lb/> crebrius, incassum manuum cecidisse labores, <lb/> et cum tempora temporibus praesentia confert <lb/> praeteritis, laudat fortunas saepe parentis <lb/> et crepat, anticum genus ut pietate repletum <lb/> perfacile angustis tolerarit finibus aevom, <lb/> cum minor esset agri multo modus ante viritim. <lb/> tristis item vetulae vitis sator atque <emph type="italics"/>vietae<emph.end type="italics"/><lb/> <pb pagenum="120"/> temporis incusat momen caelumque fatigat <lb/> nec tenet omnia paulatim tabescere et ire <lb/> ad capulum spatio aetatis defessa vetusto. <lb/> </s></p> </chap> <chap n="3"> <p type="head"><s>T. </s><s>LUCRETI CARI</s></p> <p type="head"><s>DE RERUM NATURA</s></p> <p type="head"><s>LIBER TERTIUS</s></p> <p type="main"><s><lb/> E tenebris tantis tam clarum extollere lumen <lb/> qui primus potuisti inlustrans commoda vitae, <lb/> te sequor, o Graiae gentis decus, inque tuis nune <lb/> ficta pedum pono pressis vestigia signis, <lb/> non ita certandi cupidus quam propter amorem <lb/> quod te imitari aveo; quid enim contendat hirundo <lb/> cycnis, aut quidnam tremulis facere artubus haedi <lb/> consimile in cursu possint et fortis equi vis?</s><s> <lb/> tu, pater, es rerum inventor, tu patria nobis <lb/> suppeditas praecepta, tuisque ex, inclute, chartis, <lb/> floriferis ut apes in saltibus omnia libant, <lb/> omnia nos itidem depascimur aurea dicta, <lb/> aurea, perpetua semper dignissima vita. </s><s><lb/> nam simul ac ratio tua coepit vociferari <lb/> naturam rerum, divina mente coorta, <lb/> diffugiunt animi terrores, moenia mundi <lb/> discedunt, totum video per inane geri res. </s><s><lb/> apparet divum numen sedesque quietae <lb/> quas neque concutiunt venti nec nubila nimbis <lb/> aspergunt neque nix acri concreta pruina <lb/> cana cadens violat semper<emph type="italics"/>que<emph.end type="italics"/> innubilus aether <lb/> <pb pagenum="122"/> integit, et large diffuso lumine rident.</s> <lb/> <s>omnia suppeditat porro natura neque ulla <lb/> res animi pacem delibat tempore in ullo.</s> <lb/> <s>at contra nusquam apparent Achertisia templa <lb/> nec tellus obstat quin omnia dispiciantur, <lb/> sub pedibus quaecumque infra per inane geruntur.</s> <lb/> <s>his ibi me rebus quaedam divina voluptas <lb/> percipit adque horror, quod sic natura tua vi <lb/> tam manifesta patens ex omni parte retecta est. </s><s> <lb/> </s></p><p type="main"><s> Et quoniam docui, cunctarum exordia rerum <lb/> qualia sint et quam variis distantia formis <lb/> sponte sua volitent aeterno percita motu <lb/> quove modo possint res ex his quaeque creari, <lb/> hasce secundum res animi natura videtur <lb/> atque animae claranda meis iam versibus esse <lb/> et metus ille foras praeceps Acheruntis agendus, <lb/> funditus humanam qui vitam turbat ab imo <lb/> omnia suffundens mortis nigrore neque ullam <lb/> esse voluptatem liquidam puramque relinquit. </s><s> <lb/> nam quod saepe homines morbos magis esse timendos <lb/> infamemque ferunt vitam quam Tartara leti <lb/> et se scire animae naturam sanguinis esse <lb/> aut etiam venti, si fert ita forte voluntas, <lb/> nec prosum quicquam nostrae rationis egere, <lb/> hinc licet advertas animum magis omnia laudis <lb/> iactari causa quam quod res ipsa probetur.</s> <lb/> <s>extorres idem patria longeque.fugati <lb/> conspectu ex hominum, foedati crimine turpi, <lb/> omnibus aerumnis adfecti denique vivunt, <lb/> et quocumque tamen miseri venere parentant <lb/> et nigras mactant pecudes et manib' divis <lb/> inferias mittunt multoque in rebus acerbis <lb/> acrius advertunt, animos ad religionem.</s> <lb/> <s>quo magis in dubiis hominem spectare periclis <lb/> convenit adversisque in rebus noscere qui sit;<lb/> nam verae voces tum demum pectore ab imo <lb/> <pb pagenum="123"/> eiciuntur <emph type="italics"/>et<emph.end type="italics"/> eripitur persona, manet res.</s> <lb/> <s>denique avarities et honorum caeca cupido <lb/> quae miseros homines cogunt transcendere fines <lb/> iuris et interdurn socios scelerum atque ministros <lb/> noctes atque dies niti praestante labore <lb/> ad summas emergere opes, haec vulnera vitae <lb/> non minimam partem mortis formidine aluntur.</s> <lb/> <s>turpis enim ferme contemptus et acris egestas <lb/> semota ab dulci vita stabilique videntur <lb/> et quasi iam leti portas cunctarier ante;<lb/> unde homines dum se falso terrore coacti <lb/> effugisse volunt longe longeque remosse, <lb/> sanguine civili rem conflant divitiasque <lb/> conduplicant avidi, caedem caede accumulantes ;<lb/> crudeles gaudent in tristi funere fratris <lb/> et consanguineum mensas odere timentque.</s> <lb/> <s>consimili ratione ab eodem saepe timore <lb/> macerat invidia. </s><s>ante oculos illum esse potentem, <lb/> illum aspectari, claro qui incedit honore, <lb/> ipsi se in tenebris volvi caenoque queruntur.</s> <lb/> <s>intereunt partim statu<emph type="italics"/>aru<emph.end type="italics"/>m et nominis ergo.</s> <lb/> <s>et saepe usque adeo, mortis formidine, vitae <lb/> percipit humanos odium lucisque videndae, <lb/> <pb pagenum="124"/> ut sibi consciscant maerenti pectore letum <lb/> obliti fontem curarum hunc esse timorem, <lb/> hunc vexare pudorem, hunc vincula amicitiai <lb/> rumpere et in summa pietatem evertere suadet;<lb/> nam iam saepe homines patriam carosque parentis <lb/> prodiderunt, vitare Acherusia templa petentes.</s> <lb/> <s>nam veluti pueri trepidant atque omnia caecis <lb/> in tenebris metuunt, sic nos in luce timemus <lb/> interdum, nilo quae sunt metuenda magis quam <lb/> quae pueri in tenebris pavitant finguntque futura. </s><s> <lb/> hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest <lb/> non radii solis neque lucida tela diei <lb/> discutiant, sed naturae species ratioque. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Primum animum dico, mentem quam saepe vocamus, <lb/> in quo consilium vitae regimenque locatum est, <lb/> esse hominis partem nilo minus ac manus et pes <lb/> atque oculei partes animantis totius extant.</s> <lb/> <s>sensum animi certa non esse in parte locatum, <lb/> verum habitum quendam vitalem corporis esse, <lb/> harmoniam Grai quam dicunt, quod faciat nos <lb/> vivere cum sensu, nulla cum in parte siet mens <lb/> ut bona saepe valetudo cum dicitur esse <lb/> corporis, et non est tamen haec pars ulla valentis.</s> <lb/> <s>sic animi sensum non certa parte reponunt;<lb/> <pb pagenum="125"/> magno opere in quo ini diversi errare videntur. </s><s> <lb/> saepe itaque, in promptu corpus quod cernitur, aegret, <lb/> cum tamen ex alia laetamur parte latenti;<lb/> et retro fit uti contra sit saepe vicissim, <lb/> cum miser ex animo laetatur corpore toto;<lb/> non alio pacto quam si, pes cum dolet aegri, <lb/> in nullo caput interea sit forte dolore.</s> <lb/> <s>praeterea molli cum somno dedita membra <lb/> effusumque iacet sine sensu corpus honustum, <lb/> est aliud tainen in nobis quod tempore in illo <lb/> multimodis agitatur et omnis accipit in se <lb/> laetitiae motus et curas cordis inanis.</s> <lb/> <s>nunc animam quoque ut in membris cognoscere possis <lb/> esse neque harmonia corpus sentire solere, <lb/> principio fit uti detracto corpore multo <lb/> saepe tamen nobis in membris vita moretur; <lb/> atque eadem rursum, cum corpora pauca caloris <lb/> diffugere forasque per os est editus aer, <lb/> deserit extemplo venas atque ossa relinquit;<lb/> noscere ut hinc possis non aequas omnia partis <lb/> corpora habere neque ex aequo fulcire salutem, <lb/> sed magis haec, venti quae sunt calidique vaporis <lb/> semina, curare in membris ut vita moretur.</s> <lb/> <s>est igitur calor ac ventus vitalis in ipso <lb/> corpore qui nobis moribundos deserit artus.</s> <lb/> <s>quapropter quoniam est animi natura reperta <lb/> atque animae quasi pars hominis, redde harmoniai <lb/> nomen, ad organicos alto delatum Heliconi;<lb/> sive aliunde ipsi porro traxere et in illam <lb/> transtulerunt, proprio quae tum res nomine egebat.</s> <lb/> <s> <lb/> <pb pagenum="126"/> quidquid <emph type="italics"/>id<emph.end type="italics"/> est, habeant: tu cetera percipe dicta. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nunc animum atque animam dico coniuncta teneri <lb/> inter se atque unam naturam conficere ex se, <lb/> sed caput esse quasi et dominari in corpore toto <lb/> consilium quod nos animum mentemque vocamus.</s> <lb/> <s>idque situm media regione in pectoris haeret. </s><s> <lb/> hic exultat enim pavor ac metus, haec loca circum <lb/> laetitiae mulcent; hic ergo mens animusquest.</s> <lb/> <s>cetera pars animae per totum dissita corpus <lb/> paret et ad numen mentis momenque movetur.</s> <lb/> <s>idque sibi solum per se sapit, <emph type="italics"/>id<emph.end type="italics"/> sibi gaudet, <lb/> cum neque res animam neque corpus commovet una.</s> <lb/> <s>et quasi, cum caput aut oculus temptante dolore <lb/> laeditur in nobis, non omni concruciamur <lb/> corpore, sic animus nonnumquam laeditur ipse <lb/> laetitiaque viget, cum cetera pars animai <lb/> per membra atque artus nulla novitate cietur.</s> <lb/> <s>verum ubi vementi magis est commota metu mens, <lb/> consentire animam totam per membra videmus <lb/> sudoresque ita palloremque existere toto <lb/> corpore et infringi linguam vocemque aboriri, <lb/> caligare oculos, sonere auris, succidere artus, <lb/> denique concidere ex animi terrore videmus <lb/> saepe homines; facile ut quivis hinc noscere possit <lb/> esse animam cum animo coniunctam, quae cum aninmi <emph type="italics"/>vi<emph.end type="italics"/><lb/> percussast, exim corpus propellit et icit. </s><s> <lb/> </s></p><p type="main"><s>Haec eadem ratio naturam animi atque animai <lb/> corpoream docet esse ; ubi enim propellere membra, <lb/> corripere ex somno corpus mutareque vultum <lb/> atque hominem totum regere ac versare videtur, <lb/> quorum nil fieri sine tactu posse videmus <lb/> nec tactum porro sine corpore, nonne fatendumst <lb/> corporea natura animum constare animamque?</s><s><lb/> praeterea pariter fungi cum corpore et una <lb/> consentire animum nobis in corpore cernis.</s> <lb/> <s><pb pagenum="127"/> si minus offendit vitam vis horrida teli <lb/> ossibus ac nervis diselusis intus adacta, <lb/> at tamen insequitur languor terraeque petitus <lb/> segnis, et in terra mentis qui gignitur aestus, <lb/> interdumque quasi exurgendi incerta voluntas. </s><s><lb/> ergo corpoream naturam animi esse necessest, <lb/> corporeis quoniam telis ictuque laborat. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Is tibi nunc animus quali sit corpore et unde <lb/> constiterit pergam rationem reddere dictis.</s> <lb/> <s>principio esse aio persuptilem atque minutis <lb/> perquam corporibus factum constare. </s><s>id ita esse <lb/> hinc licet advertas animum ut pernoscere possis:<lb/> nil adeo fieri celeri ratione videtur, <lb/> quam si<emph type="italics"/>bi<emph.end type="italics"/> mens fieri proponit et inchoat ipsa;<lb/> ocius ergo animus quam res so perciet ulla, <lb/> ante oculos quorum in promptu natura videtur. </s><s> <lb/> at quod mobile tanto operest, constare rutundis <lb/> perquam seminibus debet perquamque minutis, <lb/> momine uti parvo possint inpulsa moveri.</s> <lb/> <s>namque movetur aqua et tantillo momine flutat <lb/> quippe volubilibus parvisque creata figuris, <lb/> at contra mellis constantior est natura <lb/> et pigri latices magis et cunctantior actus;<lb/> haeret enim inter so magis oninis materiai <lb/> copia, nimirum quia non tam levibus extat <lb/> corporibus neque tarn suptilibus atque rutundis. </s><s> <lb/> namque papaveris aura potest suspensa levisque <lb/> cogere ut ab summo tibi diffluat altus acervus;<lb/> at contra lapidum conlectum ipse euru' move<emph type="italics"/>re<emph.end type="italics"/><lb/> <pb pagenum="128"/> noenu potest. </s><s>igitur parvissima corpora proquam <lb/> et levissima sunt, ita mobilitate fruuntur; <lb/> at contra quaecumque magis cum pondere magno <lb/> asperaque inveniuntur, eo stabilita magis sunt.</s> <lb/> <s>nunc igitur quoniam <emph type="italics"/>est<emph.end type="italics"/> animi natura reperta <lb/> mobilis egregie, perquam constare necessest <lb/> corporibus parvis et levibus atque rutundis. </s><s> <lb/> quae tibi cognita res in multis, o bone, rebus <lb/> utilis invenietur et opportuna cluebit.</s> <lb/> <s>haec quoque res etiam naturam dedicat eius, <lb/> quam tenui constet textura quamque loco se <lb/> contineat parvo, si possit conglomerari, <lb/> quod simul atque hominem leti secura quies est <lb/> indepta atque animi natura animaeque recessit, <lb/> nil ibi libatum de toto corpore cernas <lb/> ad speciem, nil ad pondus: mors omnia praestat <lb/> vitalem praeter sensum calidumque vaporem. </s><s> <lb/> ergo animam totam perparvis esse necessest <lb/> seminibus, nexam per venas viscera nervos;<lb/> quatenus, omnis ubi e toto iam corpore cessit, <lb/> extima membrorum circumcaesura tamen se <lb/> incolumem praestat nec defit ponderis hilum. </s><s> <lb/> quod genus est Bacchi cum flos evanuit aut cum <lb/> spiritus unguenti suavis diffugit in auras <lb/> aut aliquo cum iam sucus de corpore cessit;<lb/> nil oculis tamen esse minor res ipsa videtur <lb/> propterea neque detractum de pondere quicquam, <lb/> nimirum quia multa minutaque semina sucos <lb/> efficiunt et odorem in toto corpore rerum.</s> <lb/> <s>quare etiam atque etiam mentis naturam animaeque <lb/> scire licet perquam pauxillis esse creatam <lb/> seminibus, quoniam fugiens nil ponderis aufert. </s><s> <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nec tamen haec simplex nobis natura putanda est.</s> <lb/> <s>tenvis enim quaedam moribundos deserit aura <lb/> <pb pagenum="129"/> mixta vapore, vapor porro trahit aera secum.</s> <lb/> <s>nec calor est quisquam, cui non sit mixtus et aer;<lb/> rara quod eius enim constat natura, necessest <lb/> aeris inter eum primordia multa moveri.</s> <lb/> <s>iam triplex animi est igitur natura reperta;<lb/> nec tamen haec sat sunt ad sensum cuncta creandum., <lb/> nil horum quoniam recepit res posse creare <lb/> sensiferos motus <emph type="italics"/>et homo<emph.end type="italics"/> quae mente volutat. </s><s> <lb/> quarta quoque his igitur quaedam natura necessest <lb/> adtribuatur; east omnino nominis expers;<lb/> qua neque mobilius quicquam neque tenvius exstat, <lb/> nec magis e parvis et levibus est elementis;<lb/> sensiferos motus quae didit prima per artus. </s><s> <lb/> prima cietur enim, parvis perfecta figuris;<lb/> inde calor motus et venti caeca potestas <lb/> accipit, inde aer; inde omnia mobilitantur, <lb/> concutitur sanguis, tum viscera persentiscunt <lb/> omnia, postremis datur ossibus atque medullis <lb/> sive voluptas est sive est contrarius ardor.</s> <lb/> <s>nec temere huc dolor usque potest penetrare neque acre <lb/> permanare malum, quin omnia perturbentur <lb/> <pb pagenum="130"/> usque adeo <emph type="italics"/>ut<emph.end type="italics"/> vitae desit locus atque animal <lb/> diffugiant partes per caulas corporis omnis. </s><s> <lb/> sed plerumque fit in summo quasi corpore finis <lb/> motibus: hanc ob rem vitam retinere valemus. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nunc ea quo pacto inter sese mixta quibusque <lb/> compta modis vigeant rationem reddere aventem <lb/> abstrahit invitum patrii sermonis egestas; <lb/> sed tamen, ut potero, summatim, attingere, tangam. </s><s><lb/> inter enim cursant primordia principiorum <lb/> motibus inter se, nil ut secernier unum <lb/> possit nec spatio fieri divisa potestas, <lb/> sed quasi multae vis unius corporis extant. </s><s> <lb/> quod genus in quovis animantum viscere volgo <lb/> est odor et quidam color et sapor, et tamen ex his <lb/> omnibus est unum perfectum corporis augmen.</s> <lb/> <s>sic calor atque aer et venti caeca potestas <lb/> mixta creant unam naturam et mobilis illa <lb/> vis, initum motus ab se quae dividit ollis, <lb/> sensifer unde oritur primum per viscera motus.</s> <lb/> <s>nam penitus prorsum latet haec natura subestque <lb/> nec magis hac infra quicquam est in corpore nostro <lb/> atque anima est animae proporro totius ipsa. </s><s> <lb/> quod genus in nostris membris et corpore toto <lb/> mixta latens animi vis est animaeque potestas, <lb/> corporibus quia de parvis paucisque creatast.</s> <lb/> <s>sic tibi nominis haec expers vis facta minutis <lb/> corporibus latet atque animae quasi totius ipsa <lb/> proporrost anima et dominatur corpore toto.</s> <lb/> <s>consimili ratione necessest ventus et aer <lb/> et calor inter se vigeant commixta per artus <lb/> adque aliis aliud subsit magis emineatque <lb/> <pb pagenum="131"/> ut quiddam fieri videatur ab omnibus unum, <lb/> ni calor ac ventus seorsum seorsumque potestas <lb/> aeris interemant sensum diductaque solvant. </s><s><lb/> est etenim calor ille animo, quem sumit, in ira <lb/> cum fervescit et ex oculis micat acribus ardor; <lb/> est et frigida multa comes formidinis aura <lb/> quae ciet horrorem membris et concitat artus; <lb/> est etiam quoque pacati status aeris ille, <lb/> pectore tranquillo fit qui voltuque sereno. </s><s><lb/> sed calidi plus est illis quibus acria corda <lb/> iracundaque mens facile effervescit in ira. </s><s> <lb/> quo genere in primis vis est violenta leonum, <lb/> pectora qui fremitu rumpunt plerumque gementes <lb/> nec capere irarum fluctus in pectore possunt. </s><s><lb/> at ventosa magis cervorum frigida mens est <lb/> et gelidas citius per viscera concitat auras <lb/> quae tremulum faciunt membris existere motum.</s> <lb/> <s>at natura boum placido magis aere vivit, <lb/> nec nimis irai fax umquam subdita percit <lb/> fumida, suffundens caecae caliginis umbra, <lb/> nec gelidis torpet telis perfixa pavoris: <lb/> inter utrosque sitast, cervos saevosque leones. </s><s><lb/> sic hominum genus est. </s><s>quamvis doctrina politos <lb/> constituat pariter quosdam, tamen illa relinquit <lb/> naturae cuiusque animi vestigia prima. </s><s><lb/> nec radicitus evelli mala posse putandumst, <lb/> quin proclivius hic iras decurrat ad acris, <lb/> ille metu citius paulo temptetur, at ille <lb/> tertius accipiat quaedam clementius aequo. </s><s><lb/> inque aliis rebus multis differre necessest <lb/> <pb pagenum="132"/> naturas hominum varias moresque sequacis; <lb/> quorum ego nunc nequeo caecas exponere causas <lb/> nec reperire figurarum tot nomina quot sunt <lb/> principiis, unde haec oritur variantia rerum.</s> <lb/> <s>illud in his rebus videor firmare potesse, <lb/> usque adeo naturarum vestigia linqui, <lb/> parvola quae nequeat, ratio depellere nobis, <lb/> ut nil inpediat dignam, dis degere vitam. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Haec igitur natura tenetur corpore ab omni <lb/> ipsaque corporis est custos et causa salutis;<lb/> nam communibus inter se radicibus haerent <lb/> nec sine pernicie divelli posse videntur.</s> <lb/> <s>quod genus e thuris glaebis evellere odorem <lb/> haud facile est quin intereat natura quoque eius.</s> <lb/> <s>sic animi atque a-nimae naturam corpore toto <lb/> extrahere haut facile est quin omnia dissoluantur. </s><s> <lb/> inplexis ita principiis ab origine prima <lb/> inter se fiunt consorti praedita vita, <lb/> nec sibi quaeque sine alterius vi posse videtur <lb/> corporis atque animi seorsum sentire potestas, <lb/> sed communibus inter eas conflatur utrimque <lb/> motibus accensus nobis per viscera sensus.</s> <lb/> <s>praeterea corpus per se nec gignitur umquam <lb/> nec crescit neque post mortem durare videtur.</s> <lb/> <s>non enim, ut umor aquae dimittit saepe vaporem <lb/> qui datus est, neque ea causa convellitur ipse, <lb/> sed manet incolumis, non, inquam, sic animai <lb/> discidium possunt artus perferre relicti, <lb/> sed penitus pereunt convulsi conque putrescunt.</s> <lb/> <s>ex ineunte aevo sic corporis atque animai <lb/> mutua vitalis discunt contagia motus <lb/> maternis etiam membris alvoque reposta, <lb/> discidium <emph type="italics"/>ut<emph.end type="italics"/> nequeat fieri sine peste maloque;<lb/> <pb pagenum="133"/> ut videas, quoniam coniunctast causa salutis, <lb/> coniunctam quoque naturam consistere eorum. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Quod superest, siquis corpus sentire refutat <lb/> atque animam credit permixtam corpore toto <lb/> suscipere hunc motum quem sensum nominitamus, <lb/> vel manifestas res contra verasque repugnat.</s> <lb/> <s>quid sit enim corpus sentire quis adferet umquam, <lb/> si non ipsa palam quod res dedit ac docuit nos?</s><s> <lb/> at dimissa anima corpus caret undique sensu;<lb/> perdit enim quod non proprium fuit eius in aevo;<lb/> multaque praeterea perdit quam expellitur <emph type="italics"/>ante<emph.end type="italics"/>. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Dicere porro oculos nullam rem cernere posse, <lb/> sed per eos animum ut foribus spectare reclusis, <lb/> difficilest, contra cum sensus dicat eorum ;<lb/> sensus enim trahit atque acies detrudit ad ipsas;<lb/> fulgida praesertim cum cernere saepe nequimus, <lb/> lumina luminibus quia nobis praepediuntur.</s> <lb/> <s>quod foribus non fit; neque enim, quia cernimus ipsi, <lb/> ostia suscipiunt ullum reclusa laborem.</s> <lb/> <s>praeterea si pro foribus sunt lumina nostra, <lb/> iam magis exemptis oculis debere videtur <lb/> cernere res animus sublatis postibus ipsis. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Illud in his rebus nequaquam sumere possis, <lb/> Democriti quod sancta viri sententia ponit, <lb/> corporis atque animi primordia singula privis <lb/> adposita alternis variare, ac nectere membra.</s> <lb/> <s>nam cum multo sunt animae elementa minora <lb/> quam quibus e corpus nobis et viscera constant, <lb/> tum numero quoque concedunt et rara per artus <lb/> dissita sunt dumtaxat; ut hoc promittere possis, <lb/> <pb pagenum="134"/> quantula prima queant nobis iniecta ciere <lb/> corpora sensiferos motus in corpore, tanta <lb/> intervalla tenere exordia prima animai. </s><s> <lb/> nam neque pulveris interdum sentimus adhaesum <lb/> corpore nec membris incussam sidere cretam, <lb/> nec nebulam noctu neque aranei tenvia fila <lb/> obvia sentimus, quando obretimur euntes, <lb/> nec supera caput eiusdem cecidisse vietam <lb/> vestem nec plumas avium papposque volantis <lb/> qui nimia levitate cadunt plerumque gravatim, <lb/> nec repentis itum cuiusviscumque animantis <lb/> sentimus nec priva pedum vestigia quaeque, <lb/> corpore quae in nostro culices et cetera ponunt. </s><s> <lb/> usque adeo prius est in nobis multa ciendum, <lb/> quam primordia sentiscant concussa animai <lb/> semina corporibus nostris inmixta per artus, <lb/> et quam in his intervallis tuditantia possint <lb/> concursare coire et dissultare vicissim. </s><s> <lb/> </s></p><p type="main"><s>Et magis est animus vitai claustra coercens <lb/> et dominantior ad vitam quam vis animai.</s> <lb/> <s>nam sine mente animoque nequit residere per artus <lb/> temporis exiguam partem pars ulla animai, <lb/> sed comes insequitur facile et discedit in auras <lb/> et gelidos artus in leti frigore linquit.</s> <lb/> <s>at manet in vita cui mens animusque remansit.</s> <lb/> <s>quamvis est circum caesis lacer undique membris <lb/> truncus, adempta anima circum membrisque remota <lb/> vivit et aetherias vitalis suscipit auras. </s><s> <lb/> si non omnimodis, at magna parte animai <lb/> privatus, tamen in vita cunctatur et haeret;<lb/> <pb pagenum="135"/> ut, lacerato oculo circum si pupula mansit <lb/> incolumis, stat cernundi vivata potestas, <lb/> dummodo ne totum corrumpas, luminis orbem <lb/> et circum caedas aciem solamque relinquas; <lb/> id quoque enim sine pernicie non fiet et orbei. </s><s><lb/> at si tantula pars oculi media illa peresa est, <lb/> occidit extemplo lumen tenebraeque secuntur, <lb/> incolumis quamvis aliquoi <emph type="italics"/>sit<emph.end type="italics"/> splendidus orbis. <lb/> hoc anima atque animus vincti sunt foedere semper. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nunc age, nativos animantibus et mortalis <lb/> esse animos animasque levis ut noscere possis, <lb/> conquisita diu dulcique reperta labore <lb/> digna tua pergam disponere carmina cura. </s><s> <lb/> tu fac utrumque uno sub iungas nomine eorum, <lb/> atque animam verbi causa cum dicere pergam, <lb/> mortalem esse docens, animum quoque dicere credas, <lb/> quatenus est unum inter se coniunctaque res est.</s> <lb/> <s>principio quoniam tenuem constare minutis <lb/> corporibus docui multoque minoribus esse <lb/> principiis factam quam liquidus umor aquai <lb/> aut nebula aut fumus:-nam longe mobilitate <lb/> praestat et a tenui causa magis icta movetur;<lb/> quippe ubi imaginibus fumi nebulaeque movetur: <lb/> quod genus in somnis sopiti ubi cernimus alte <lb/> exhalare vaporem altaria ferreque fumum;<lb/> <pb pagenum="136"/> nam procul hinc dubio nobis simulacra genuntur:-<lb/> nunc igitur quoniam quassatis undique vasis <lb/> diffluere umorem et laticem discedere cernis <lb/> et nebula ac furnus quoniam discedit in auras, <lb/> crede animam quoque diffundi multoque perire <lb/> ocius et citius dissolvi in corpora prima, <lb/> cum semel ex hominis membris ablata recessit.</s> <lb/> <s>quippe etenim corpus, quod vas quasi constitit eius, <lb/> cum cohibere nequit conquassatum ex aliqua re <lb/> ac rarefactum detracto sanguine venis, <lb/> aere qui credas posse hanc cohiberier ullo?</s><s><lb/> corpore qui nostro rarus magis <emph type="italics"/>is<emph.end type="italics"/> cohibessit?</s><s><lb/> </s></p><p type="main"><s>Praeterea gigni pariter cum corpore et una <lb/> crescere sentimus pariterque senescere mentem.</s> <lb/> <s>nam velut infirmo pueri teneroque vagantur <lb/> corpore, sic animi sequitur sententia tenvis.</s> <lb/> <s>inde ubi robustis adolevit viribus aetas, <lb/> consilium quoque maius et auctior est animi vis. </s><s> <lb/> post ubi iam validis quassatum est viribus aevi <lb/> corpus et obtusis ceciderunt viribus artus, <lb/> claudicat ingenium, delirat lingua, <emph type="italics"/>labat<emph.end type="italics"/> mens, <lb/> Omnia deficiunt atque uno tempore desunt.</s> <lb/> <s>ergo dissolui quoque convenit omnem animai <lb/> naturam, ceu fumus, in altas aeris auras;<lb/> quandoquidem gigni pariter pariterque videmus <lb/> crescere et, <emph type="italics"/>ut<emph.end type="italics"/> docui, simul aevo fessa fatisci.</s> <lb/> <s><pb pagenum="137"/> </s></p><p type="main"><s>Huc accedit uti videamus, corpus ut ipsum <lb/> suscipere inmanis morbos durumque dolorem, <lb/> sic animum curas acris luctumque metumque <lb/> quare participem leti quoque convenit esse.</s> <lb/> <s>quin etiam morbis in corporis avius errat <lb/> saepe animus; dementit enim deliraque fatur <lb/> interdumque gravi lethargo fertur in altum <lb/> aeternumque soporem oculis nutuque cadenti, <lb/> unde neque exaudit voces nec noscere voltus <lb/> illorum potis est, ad vitam qui revocantes <lb/> circumstant lacrimis rorantes ora genasque.</s> <lb/> <s>quare animum quoque dissolui fateare necessest, <lb/> quandoquidem penetrant in eum contagia morbi;<lb/> nam dolor ac morbus leti fabricator uterquest, <lb/> multorum exitio perdocti quod sumus ante.</s> <lb/> <s>denique quor, hominem cum vini vis penetravit <lb/> acris et in venas discessit diditus ardor, <lb/> consequitur gravitas membrorum, praepediuntur <lb/> crura vacillanti, tardescit lingua, madet mens, <lb/> nant oculi, clamor singultus iurgia gliscunt, <lb/> et iam cetera de genere hoc quaecumque secuntur, <lb/> cur ea sunt, nisi quod vemens violentia vini <lb/> conturbare animam consuevit corpore in ipso?</s><s><lb/> at quaecumque queunt conturbari inque pediri, <lb/> significant, paulo si durior insinuarit <lb/> causa, fore ut pereant aevo privata futuro.</s> <lb/> <s>quin etiam subito vi morbi saepe coactus <lb/> ante oculos aliquis nostros, ut fulminis ictu, <lb/> concidit et spumas agit, ingemit et tremit artus, <lb/> desipit, extentat nervos, torquetur, anhelat <lb/> inconstanter, et in iactando membra fatigat.</s> <lb/> <s>nimirtim quia vis morbi distracta per artus <lb/> <pb pagenum="138"/> turbat, agens animam spumat, quasi in aequore salso <lb/> ventorum validis fervescunt viribus undae, <lb/> exprimitur porro gemitus, quia membra dolore <lb/> adficiuntur et omnino quod semina vocis <lb/> eiciuntur et ore foras glomerata feruntur <lb/> qua quasi consuerunt et sunt munita viai. </s><s><lb/> desipientia fit, quia vis animi atque animai <lb/> conturbatur et, ut docui, divisa seorsum <lb/> disiectatur eodem illo distracta veneno.</s> <lb/> <s>inde ubi iam morbi reflexit causa reditque <lb/> in latebras acer corrupti corporis umor, <lb/> tum quasi vaccillans primum consurgit et omnis <lb/> paulatim redit in sensus animamque receptat. </s><s> <lb/> haec igitur tantis ubi morbis corpore in ipso <lb/> iactentur miserisque modis distracta laborent, <lb/> cur eadem credis sine corpore in aere aperto <lb/> cum validis ventis aetatem degere posse?</s><s> <lb/> et quoniam mentem sanari, corpus ut aegrum, <lb/> cernimus et flecti medicina posse videmus, <lb/> id quoque praesagit mortalem vivere mentem. </s><s><lb/> addere enim partis aut ordine traiecere aecumst <lb/> aut aliquid prorsum de summa detrahere hilum, <lb/> commutare animum quicumque adoritur et infit <lb/> aut aliam quamvis naturam flectere quaerit, <lb/> at neque transferri sibi partis nec tribui vult <lb/> inmortale quod est quicquam neque defluere hilum. </s><s><lb/> nam quodcumque suis mutatum finibus exit, <lb/> continuo hoc mors est illius quod fuit ante. </s><s> <lb/> ergo animus sive aegrescit, mortalia signa <lb/> mittit, uti docui, seu flectitur a medicina. </s><s><lb/> usque adeo falsae rationi vera videtur <lb/> res occurrere et effugium praecludere eunti <lb/> ancipitique refutatu convincere falsum. </s><s> <lb/> </s></p><p type="main"><s>Denique saepe hominem paulatim cernimus ire <lb/> <pb pagenum="139"/> et membratim vitalem deperdere sensum;<lb/> in pedibus primum digitos livescere et unguis, <lb/> inde pedes et crura mori, post inde per artus <lb/> ire alios tractim gelidi vestigia leti. </s><s> <lb/> scinditur itque animae hoc quoniam natura nec uno <lb/> tempore sincera existit, mortalis habendast.</s> <lb/> <s>quod si forte putas ipsam se posse per artus <lb/> introsum trahere et partis conducere in unum <lb/> atque ideo cunctis sensum deducere membris, <lb/> at locus ille tamen, quo copia tanta animai <lb/> cogitur, in sensu debet maiore videri;<lb/> qui quoniam nusquamst, nimirum ut diximus <emph type="italics"/>ante<emph.end type="italics"/>, <lb/> dilaniata foras dispargitur, interit ergo.</s> <lb/> <s>quin etiam si iam libeat concedere falsum <lb/> et dare posse animam glomerari in corpore eorum, <lb/> lumina qui lincunt moribundi particulatim, <lb/> mortalem tamen esse animam fateare necesse, <lb/> nec refert utrum pereat dispersa per auras <lb/> an contracta suis e partibus obbrutescat, <lb/> quando hominem totum magis ac magis undique sensus <lb/> deficit et vitae minus et minus undique restat. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Et quoniam mens est hominis pars una, loco quae <lb/> fixa manet certo, velut aures atque oculi sunt <lb/> atque alii sensus qui vitam cumque gubernant, <lb/> et veluti manus atque oculus naresve seorsum <lb/> secreta ab nobis nequeunt sentire neque esse, <lb/> sed tamen in parvo licuntur tempore tabe, <lb/> <pb pagenum="140"/> sic animus per se non quit sine corpore et ipso <lb/> esse homine, illius quasi quod vas <emph type="italics"/>es<emph.end type="italics"/>se videtur <lb/> sive aliud quid vis potius coniunctius ei <lb/> fingere, quandoquidem conexu corpus adhaeret. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Denique corporis atque animi vivata potestas <lb/> inter se coniuncta valent vitaque fruuntur; <lb/> nec sine corpore enim vitalis edere motus <lb/> sola potest animi per se natura nec autem <lb/> cassum anima corpus durare et sensibus uti. </s><s><lb/> scilicet avolsus radicibus ut nequit ullam <lb/> dispicere ipse oculus rem seorsum corpore toto, <lb/> sic anima atque animus per se nil posse videtur. </s><s> <lb/> nimirum quia <emph type="italics"/>per<emph.end type="italics"/> venas et viscera mixtim, <lb/> per nervos atque ossa, tenentur corpore ab omni <lb/> nec magnis intervallis primordia possunt <lb/> libera dissultare, ideo conclusa moventur <lb/> sensiferos motus quos extra corpus in auras <lb/> aeris haut possunt post mortem eiecta moveri <lb/> propterea quia non simili ratione tenentur. </s><s><lb/> corpus enim atque animans erit aer, si cohibere <lb/> sese anima atque in eo poterit concludere motus <lb/> quos ante in nervis et in ipso corpore agebat. </s><s> <lb/> quin etiam finis dum vitae vertitur intra, <lb/> saepe aliqua tamen e causa labefacta videtur <lb/> ire anima ac toto solui de corpore <emph type="italics"/>velle<emph.end type="italics"/><lb/> et quasi supremo languescere tempore voltus <lb/> molliaque exsangui <emph type="italics"/>trunco<emph.end type="italics"/> cadere omnia membra. <lb/> <pb pagenum="141"/> quod genus est, animo male facturn cum perhibet<emph type="italics"/>ur<emph.end type="italics"/> <lb/> aut animam liquisse; ubi iam trepidatur et omnes <lb/> extremum cupiunt vitae repraehendere vinclum.</s> <lb/> <s>conquassatur enim tum mens animaeque potestas <lb/> omnis et haec ipso cum corpore conlabefiunt; <lb/> ut gravior paulo possit dissolvere causa, <lb/> quid dubitas tandem quin extra prodita corpus <lb/> inbecilla foras in aperto, tegmine dempto, <lb/> non modo non omnem possit durare per aevom, <lb/> sed minimum quodvis nequeat consistere tempus?</s><s> <lb/> quare etiam atque etiam resoluto corporis omni <lb/> tegmine et eiectis extra vitalibus auris <lb/> dissolui sensus anii-ni fateare necessest <lb/> atque animam, quoniam coniunctast causa duobus. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Denique cum corpus nequeat perferre animai <lb/> discidium quin in taetro tabescat odore, <lb/> quid dubitas quin ex imo penitusque coorta <lb/> emanarit uti fumus diffusa animae vis, <lb/> atque ideo tanta mutatum putre ruina <lb/> conciderit corpus, penitus quia mota loco sunt <lb/> fundamenta, foras anima emanante per artus <lb/> perque viarum omnis flexus, in corpore qui sunt, <lb/> atque foramina?</s><s> multimodis ut noscere possis <lb/> dispertitam animae naturam exisse per artus <lb/> et prius esse sibi distractam corpore in ipso, <lb/> quam prolapsa foras enaret in aeris auras.</s> <lb/> <s>nec sibi enim quisquam moriens sentire videtur <lb/> ire foras animam incolumem de corpore toto <lb/> nec prius ad iugulum et supera succedere fauces, <lb/> verum deficere in certa regione locatam; <lb/> ut sensus alios in parti quemque stia scit <lb/> dissolui. </s><s>quod si inmortalis nostra foret mens, <lb/> non tam se moriens dissolvi conquereretur, <lb/> sed magis ire foras vestemque relinquere, ut anguis.</s> <lb/> <s><pb pagenum="142"/> Denique eur animi numquam mens consiliumque <lb/> gignitur in capite aut pedibus manibusve, sed unis <lb/> sedibus et certis regionibus omnibus haeret, <lb/> si non certa loca ad naseendum reddita cuique <lb/> sunt, et ubi quicquid possit durare creatum, <lb/> atque ita multimodis partitis artubus esse, <lb/> membrorum ut numquam existat praeposterus ordo?</s><s><lb/> usque adeo sequitur res rem neque flamma creari <lb/> fluminibus solitast neque in igni gignier algor. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Praeterea si inmortalis natura animaist <lb/> et sentire potest secreta a corpore nostro, <lb/> quinque, ut opinor, eam faciundum est sensibus auctam;<lb/> nec ratione alia nosmet proponere nobis <lb/> possumus infernas animas Acherunte vagari.</s> <lb/> <s>pictores itaque et scriptorum saecla priora <lb/> sic animas intro duxerunt sensibus auctas. <lb/> at neque sorsum oculi neque nares nec manus ipsa <lb/> esse potest animae neque sorsum lingua, neque aures <lb/> auditu per se possunt sentire neque esse. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Et quoniam toto sentimus corpore inesse <lb/> vitalem sensum et totum esse animale videmus, <lb/> si subito medium celeri praeciderit ictu <lb/> vis aliqua ut sorsum partem secernat utramque, <lb/> dispertita procul dubio quoque vis animai <lb/> et discissa simul cum corpore dissicietur. </s><s><lb/> at quod scinditur et partis discedit in ullas, <lb/> scilicet aeternam sibi naturam abnuit esse. </s><s><lb/> falciferos memorant eurrus abscidere membra <lb/> saepe ita de subito permixta caede calentis, <lb/> ut tremere in terra videatur ab artubus id quod <lb/> decidit abscisum, cum mens tamen atque hominis vis <lb/> mobilitate mali non quit sentire dolorem; <lb/> et semel in pugnae studio quod dedita mens est, <lb/> <pb pagenum="143"/> corpore reliquo pugnam caedesque petessit, <lb/> nee tenet amissam laevam cum tegmine saepe <lb/> inter equos abstraxe rotas falcesque rapaces, <lb/> nee cecidisse alius dextram, cum scandit et instat.</s> <lb/> <s>inde alius conatur adempto surgere crure, <lb/> cum digitos agitat propter moribundus humi pes.</s> <lb/> <s>et caput, abscisum calido viventeque trunco <lb/> servat humi voltum vitalem oculosque patentis, <lb/> donec reliquias animai reddidit omnes.</s> <lb/> <s>quin etiam tibi si, lingua vibrante, micanti <lb/> serpentis cauda e procero corpore, utrumque <lb/> sit libitum in multas partis discidere ferro, <lb/> omnia iam sorsum cernes ancisa recenti <lb/> volnere tortari et terram conspargere tabo, <lb/> ipsam seque retro partem petere ore priorem, <lb/> volneris ardenti ut morsu premat icta dolorem.</s> <lb/> <s>omnibus esse igitur totas dicemus in illis <lb/> particulis animas?</s><s> at ea ratione sequetur <lb/> unam animantem animas habuisse in corpore multas.</s> <lb/> <s>ergo divisast ea quae fuit una simul cum <lb/> corpore; quapropter mortale utrumque putandumst, <lb/> in multas quoniam partis disciditur aeque. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Praeterea si inmortalis natura animai <lb/> constat et in corpus nascentibus insinuatur, <lb/> cur super anteactam aetatem meminisse nequinius <lb/> nec vestigia gestarum rerum ulla tenemus ?</s><s><lb/> nam si tanto operest animi mutata potestas, <lb/> omnis ut actarum exciderit retinentia rerum, <lb/> non, ut opinor, id a leto iam longiter errat, <lb/> quapropter fateare necessest quae fuit ante <lb/> <pb pagenum="144"/> interiisse et quae nunc est nune esse creatam. </s><s><lb/> </s></p><p type="main"><s>Praeterea si iam perfecto corpore nobis <lb/> inferri solitast animi vivata potestas <lb/> tum cum gignimur et vitae eum limen inimus, <lb/> haud ita conveniebat uti cum corpore et una <lb/> cum membris videatur in ipso sanguine eresse, <lb/> sed velut in cavea per se sibi vivere solam.</s> <lb/> <s>CONVENIT UT SENSU CORPUS TAMEN AfFLUAT OMNE <lb/> quod fieri totum contra manifesta docet res; <lb/> namque ita conexa est per venas viscera nervos <lb/> ossaque, uti dentes quoque sensu participentur; <lb/> morbus ut indicat et gelidai stringor aquai <lb/> et lapis oppressus, subiit si e frugibus, asper. <lb/> quare etiam atque etiani neque originis esse putandumst <lb/> expertis animas nec leti lege solutas.</s> <lb/> <s>nam neque tanto opere adnecti potuisse putandumst <lb/> corporibus nostris extrinsecus insinuatas, <lb/> nec, tam contextae cum sint, exire videntur <lb/> incolumes posse et salvas exsolvere sese <lb/> omnibus e nervis atque ossibus articulisque.</s> <lb/> <s>quod si forte putas extrinsecus insinuatam <lb/> permanare animam nobis per membra solere, <lb/> tanto quique magis eum corpore fusa peribit. <lb/> quod permanat enim dissolvitur, interit ergo.</s> <lb/> <s>dispertitus enim per caulas corporis omnis <lb/> ut cibus, in membra atque artus cuin diditur omnis, <lb/> disperit atque aliam naturam sufficit ex se, <lb/> sic anima atque animus quamvis integra recens <emph type="italics"/>in<emph.end type="italics"/> <lb/> corpus eunt, tamen in manando dissoluuntur, <lb/> dum quasi per caulas omnis diduntur in artus <lb/> partieulae quibus haec animi natura creatur, <lb/> quae nunc in nostro dominatur corpore nata <lb/> <pb pagenum="145"/> ex illa quae tum periit partita per artus, <lb/> quapropter neque natali privata videtur <lb/> esse die natura animae nec funeris expers. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Semina praeterea linquontur necne animai <lb/> corpore in exanimo?</s><s> quod si lincuntur et insunt, <lb/> haut erit ut merito inmortalis possit haberi, <lb/> partibus amissis quoniam libata recessit. </s><s><lb/> sin ita sinceris membris ablata profugit <lb/> ut nullas partis in corpore liquerit ex, se, <lb/> unde cadavera rancenti iam viseere vermes <lb/> expirant atque unde animantum copia tanta <lb/> exos et exanguis tumidos perfluctuat artus?</s><s> <lb/> quod si forte animas extrinsecus, insinuari <lb/> vermibus et privas in corpora posse venire <lb/> credis nec reputas cur milia multa animarum <lb/> conveniant unde una recesserit, hoc tanien est ut <lb/> quaerendum videatur et in discrimen agendum, <lb/> utrum tandem animae venentur semina quaeque <lb/> vermiculorum ipsaeque sibi fabricentur ubi sint, <lb/> an quasi corporibus perfectis insinuentur.</s> <lb/> <s>at neque cur faciant ipsae quareve laborent <lb/> dicere suppeditat. </s><s>neque enim, sine corpore cum sunt, <lb/> sollicitae volitant morbis alguque fameque;<lb/> corpus enim magis his vitiis adfine laborat <lb/> et mala multa animus contage fungitur eius.</s> <lb/> <s>sed tamen his esto quamvis , facere utile corpus, <lb/> cum subeant; at qua possint via nulla videtur.</s> <lb/> <s>haut igitur faciunt animae sibi corpora et artus.</s> <lb/> <s>nee tamen est utqui perfectis insinuentur <lb/> corporibus; neque enim poterunt suptiliter esse <lb/> <pb pagenum="146"/> conexae neque consensus contagia fient. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Denique cur acris violentia triste leonum <lb/> seminium sequitur, volpes dolus, et fuga cervos, <lb/> A PATRIBUS DATUR ET A PATRIUS PAVOR INCITAT ARTUS <lb/> et iam cetera de genere hoc cur omnia membris <lb/> ex ineunte aevo generascunt ingenioque, <lb/> si non, certa suo quia semine seminioque <lb/> vis animi pariter crescit cum corpore toto?</s><s> <lb/> quod si inmortalis foret et mutare soleret <lb/> corpora, permixtis animantes moribus essent, <lb/> effugeret canis Hyrcano de semine saepe <lb/> cornigeri incursum cervi tremeretque per auras <lb/> aeris accipiter fugiens veniente columba, <lb/> desiperent homines, saperent fera saecla ferarum.</s> <lb/> <s>illud enim falsa fertur ratione, quod aiunt <lb/> inmortalem animam mutato corpore flecti. </s><s> <lb/> quod mutatur enim dissolvitur, interit ergo; <lb/> traiciuntur enim partes atque ordine migrant; <lb/> quare dissolui quoque debent posse per artus, <lb/> denique ut intereant una cum corpore cunetae. </s><s><lb/> sin animas hominum dicent in corpora semper <lb/> ire humana, tamen quaeram cur e sapienti <lb/> stulta queat fieri, nec prudens sit puer ullus <lb/> nec tam doctus equae pullus quam fortis equi vis. </s><s><lb/> Scilicet in tenero tenerascere corpore mentem <lb/> confugient. </s><s>quod si iam fit, fateare necessest <lb/> mortalem esse animam, quoniam mutata per artus <lb/> tanto opere amittit vitam sensumque priorem. </s><s><lb/> quove modo poterit pariter cum corpore quoque <lb/> confirmata cupitum aetatis tangere florem <lb/> <pb pagenum="147"/> vis animi, nisi erit consors in origine prima?</s><s><lb/> quidve foras sibi vult membris exire senectis ?</s><s><lb/> an metuit conclusa manere in corpore putri <lb/> et domus aetatis spatio ne fessa vetusto <lb/> obruat?</s><s> at non sunt immortali ulla pericla. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Denique conubia ad Veneris partusque ferarum <lb/> esse animas praesto deridiculum esse videtur, <lb/> expectare immortalis mortalia membra <lb/> innumero numero certareque praeproperanter <lb/> inter se quae prima potissimaque insinuetur, <lb/> si non forte ita sunt animarum foedera pacta <lb/> ut quae prima volans advenerit insinuetur <lb/> prima neque inter se contendant viribus hilum. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Denique in aethere non arbor, non aequore in alto <lb/> nubes esse queunt nec pisces vivere in arvis <lb/> nec cruor in lignis neque saxis sucus inesse.</s> <lb/> <s>certum ac dispositumst ubi quivquit creseat et insit.</s> <lb/> <s>sic animi natura nequit sine corpore oriri <lb/> sola neque a nervis et sanguine longiter esse.</s> <lb/> <s>quod si (posset enim multo prius) ipsa animi vis <lb/> in capite aut umeris aut imis calcibus esse <lb/> posset et innasci quavis in parte, soleret <lb/> tandem in eodem homine atque in eodem vase manere.</s> <lb/> <s>quod quoniam nostro quoque constat corpore certum <lb/> dispositumque videtur ubi esse et crescere possit <lb/> sorsum anima atque animus, tanto magis infitiandum <lb/> totum posse extra corpus durare genique.</s> <lb/> <s>quare, corpus ubi interiit, periisse necessest <lb/> confiteare animam distractam in corpore toto.</s> <lb/> <s>quippe etenim mortale aeterno iungere et una <lb/> consentire putare et fungi mutua posse <lb/> desiperest; quid enim diversius esse putandumst <lb/> <pb pagenum="148"/> aut magis inter se disiunctum discrepitansque, <lb/> quam mortale quod est inmortali atque perenni <lb/> iunctum in concilio saevas tolerare procellas ?</s><s> <lb/> quod si forte ideo magis immortalis habendast, <lb/> quod letalibus ab rebus munita tenetur, <lb/> aut quia non veniunt omnino aliena salutis <lb/> aut quia quae veniunt aliqua ratione recedunt <lb/> pulsa prius quam quid noceant sentire queamus, <lb/> praeter enim quam quod morbis curn corporis aegret, <lb/> advenit id quod eam de rebus saepe futuris <lb/> macerat inque metu male habet eurisque fatigat <lb/> praeteritisque male admissis peccata remordent.</s> <lb/> <s>adde furorem animi proprium atque oblivia rerum, <lb/> <lb/> <pb pagenum="149"/> adde quod in nigras lethargi mergitur undas. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nil igitur mors est ad nos neque pertinet hilum, <lb/> quandoquidem natura animi mortalis habetur, <lb/> et velut anteacto nil ternpore sensimus aegri, <lb/> ad confligendum venientibus undique Poenis, <lb/> omnia cum belli trepido concussa tumultu <lb/> horrida contremuere sub altis aetheris oris, <lb/> in dubioque fuere utrorum ad regna cadendum <lb/> omnibus humanis esset terraque marique, <lb/> sic, ubi non erimus, curn corporis atque animai <lb/> discidium fuerit quibus e sumus uniter apti, <lb/> scilicet haud nobis quicquam, qui non erimus tum, <lb/> accidere omnino poterit sensumque movere, <lb/> non si terra mari miscebitur et mare caelo. </s><s><lb/> et si iam nostro sentit de corpore postquam <lb/> distractast animi natura animaeque potestas, <lb/> nil tainen est ad nos qui comptu coniugioque <lb/> corporis atque animae consistimus uniter apti. </s><s><lb/> nec, si materiem nostram collegerit aetas <lb/> post obitum rursumque redegerit ut sita nunc est <lb/> atque iterum nobis fuerint data lumina vitae, <lb/> pertineat quicquam tamen ad nos id quoque factum, <lb/> interrupta semel cum sit repetentia nostri. </s><s><lb/> et nunc nil ad nos de nobis attinet, ante <lb/> qui fuimus, <emph type="italics"/>neque<emph.end type="italics"/> iam de illis nos adficit angor. </s><s><lb/> nam cum respicias inmensi temporis omne <lb/> praeteritum spatium, tum motus materiai <lb/> multimodis quam sint, facile hoc adcredere possis, <lb/> semina saepe in eodem, ut nunc sunt, ordine posta <lb/> haec eadem, quibus e nunc nos sumus, ante fuisse.</s> <lb/> <s>nec memori tamen id quimus repraehendere mente; <lb/> inter enim iectast vitai pausa vageque <lb/> <pb pagenum="150"/> deerrarunt passim motus ab sensibus omnes.</s> <lb/> <s>debet enim, misere si forte aegreque futurumst, <lb/> ipse quoque esse in eo tum tempore, cui male possit <lb/> accidere. </s><s>id quoniam mors eximit, esseque probet <lb/> illum cui possint incommoda conciliari, <lb/> scire licet nobis nil esse in morte timendum <lb/> nec miserum fieri qui non est posse neque hilum <lb/> differre anno ullo fuerit iam tempore natus, <lb/> mortalem vitam mors eum inmortalis ademit. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Proinde ubi se videas hominem indignarier ipsum, <lb/> post mortem fore ut aut putescat corpore posto <lb/> aut flammis interfiat malisve ferarum, <lb/> scire licet non sincerum sonere atque subesse <lb/> caecum aliquem cordi stimulum, quamvis neget ipse <lb/> credere se quemquam sibi sensum in morte futurum. <lb/> non, ut opinor, enim dat quod promittit et unde, <lb/> nec radicitus e vita se tollit et eicit, <lb/> sed faeit esse sui quiddam super inseius ipse. </s><s><lb/> vivus enim sibi cum proponit quisque futurum, <lb/> corpus uti volucres lacerent in morte feraeque, <lb/> ipse sui miseret; neque enim se dividit illim, <lb/> nec removet satis a proiecto corpore et illum <lb/> se fingit sensuque suo contaminat astans. </s><s><lb/> hinc indignatur se mortalem esse ereatum <lb/> nec videt in vera nullum fore morte alium se <lb/> qui possit vivus sibi se lugere peremptum <lb/> stansque iacentem <emph type="italics"/>se<emph.end type="italics"/> lacerari urive dolere.</s> <lb/> <s><pb pagenum="151"/> nam si in in morte malumst malis morsuque ferarum <lb/> tractari, non invenio qui non sit acerbum <lb/> ignibus inpositum calidis torrescere flammis <lb/> aut in melle situm suffocari atque rigere <lb/> frigore, cum summo gelidi cubat aequore saxi, <lb/> urgerive superne obtritum pondere terrae. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Iam iam non domus accipiet te laeta, neque uxor <lb/> optima nec dulces occurrent oscula nati <lb/> praeripere et tacita pectus dulcedine tangent.</s> <lb/> <s>non poteris factis florentibus esse, tuisque <lb/> praesidium. </s><s>misero misere' aiunt 'omnia ademit <lb/> una dies infesta tibi tot praemia vitae.'<lb/> illud in his rebus non addunt 'nec tibi earum <lb/> iam desiderium rerum super insidet una.'<lb/> quod bene si videant animo dictisque sequantur, <lb/> dissoluant animi magno se angore metuque.</s> <lb/> <s>'tu quidem ut es leto sopitus, sic eris aevi <lb/> quod superest cunctis privatu' doloribus aegris: <lb/> at nos horrifico cinefactum te prope busto <lb/> insatiabiliter deflevimus, aeternumque <lb/> nulla dies nobis maerorem e pectore demet.'<lb/> illud ab hoc igitur quaerendum est, quid sit amari <lb/> tanto opere, ad somnum si res redit atque quietem, <lb/> cur quisquam aeterno possit tabeseere luctu. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Hoc etiam faciunt ubi discubuere tenentque <lb/> pocula saepe homines et inumbrant ora coronis, <lb/> ex animo ut dicant 'brevis hie est fructus homullis;<lb/> iam fuerit neque post umquam revocare licebit.' <lb/> tamquam in morte mali cum primis hoc sit eorum, <lb/> quod sitis exurat miseros atque arida torres, <lb/> aut aliae cuius desiderium insideat rei.</s> <lb/> <s>nec sibi enim quisquam tum se vitamque requirit, <lb/> <pb pagenum="152"/> eum pariter mens et corpus sopita quiescunt ; <lb/> nam licet aeternum per nos sie esse soporem, <lb/> nec desiderium nostri nos adficit ullum. </s><s><lb/> et tamen haudquaquam nostros tune illa per artus <lb/> longe ab sensiferis primordia motibus errant, <lb/> cum correptus homo ex somno se colligit ipse. </s><s> <lb/> multo igitur mortern minus ad nos esse putandumst, <lb/> si minus esse potest quam quod nil esse videmus; <lb/> maior enim turbae disiectus materiai <lb/> consequitur leto nec quisquam expergitus exstat, <lb/> frigida quem semel est vitai pausa secuta. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Denique si vocem rerum natura repente <lb/> mittat et hoc alicui nostrum sie increpet ipsa <lb/> 'quid tibi tanto operest, mortalis, quod nimis aegris <lb/> luctibus indulges ?</s><s> quid mortem congemis ac fles?</s><s><lb/> nam gratis anteacta fuit tibi vita priorque <lb/> et non omnia pertusum congesta quasi in vas <lb/> commoda perfluxere atque ingrata interiere:<lb/> cur non ut plenus vitae conviva recedis <lb/> aequo animoque capis securam, stulte, quietem ?</s><s><lb/> sin ea quae fructus cumque es periere profusa <lb/> vitaque in offensust, cur amplius addere quaeris, <lb/> rursum quod pereat male et ingratum occidat omne, <lb/> non potius vitae finem facis atque laboris ?</s><s><lb/> nam tibi praeterea quod machiner inveniamque, <lb/> quod placeat, nil est: eadem sunt omnia semper. <lb/> si tibi non annis corpus iam marcet et artus <lb/> confecti languent, eadem tamen omnia restant, <lb/> omnia si pergas vivendo vincere saecla, <lb/> atque etiam potius, si numquam sis moriturus,'<lb/> <pb pagenum="153"/> quid respondemus, nisi iustam intendere litem <lb/> naturam et veram verbis exponere causam ?</s><s><lb/> grandior hic vero si iam seniorque queratur <lb/> atque obitum lamentetur miser amplius aequo, <lb/> non merito inclamet magis et voce inerepet acri ?</s><s><lb/> 'aufer abhinc lacrimas, balatro, et compesce querellas. </s><s><lb/> omnia perfunctus vitai praemia marces.</s> <lb/> <s>sed quia semper ayes quod abest, praesentia temnis, <lb/> inperfecta tibi elapsast ingrataque vita <lb/> et nec opinanti mors ad caput adstitit ante <lb/> quam satur ac plenus possis disce<emph type="italics"/>de<emph.end type="italics"/>re rerum. <lb/> nunc aliena tua tamen aetate omnia mitte <lb/> aequo animoque agedum magnus concede: necessest.'<lb/> iure, ut opinor, agat, iure increpet inciletque;<lb/> cedit enim rerum novitate extrusa vetustas <lb/> semper, et ex aliis aliud reparare necessest; <lb/> nec quisquam in barathrum nec Tartara deditur atra:<lb/> materies opus est ut crescant postera saecla;<lb/> quae tamen omnia te vita perfuncta sequentur;<lb/> nec minus ergo ante haec quam tu cecidere, cadentque.</s> <lb/> <s>sic alid ex alio numquam desistet oriri <lb/> vitaque mancipio nulli datux, omnibus usu.</s> <lb/> <s>respice item quam nil ad nos anteacta vetustas <lb/> temporis aeterni fuerit, quam nascimur ante.</s> <lb/> <s>hoc igitur speculum nobis natura futuri <lb/> temporis exponit post mortem denique nostram. <lb/> numquid ibi horribile apparet, num triste videtur <lb/> quicquam, non omni somno securius exstat?</s><s><lb/> </s></p><p type="main"><s>Atque ea nimirum quaecumque Acherunte profundo <lb/> prodita sunt esse, in vita sunt omnia nobis.</s> <lb/> <s><pb pagenum="154"/> nec miser inpedens magnum timet aere saxum <lb/> Tantalus, ut famast, cassa formidine torpens;<lb/> sed magis in vita divom metus urget inanis <lb/> mortalis casumque timent quem cuique ferat fors.</s> <lb/> <s>nec Tityon volucres ineunt Acherunte iacentem <lb/> nec quod sub magno scrutentur pectore quicquam <lb/> perpetuam aetatem possunt reperire profecto.</s> <lb/> <s>quamlibet immani proiectu corporis exstet, <lb/> qui non sola novem dispessis iugera membris <lb/> optineat, sed qui terrai totius orbern, <lb/> non tamen aeternum poterit perferre dolorem <lb/> nec praebere cibum proprio de corpore semper.</s> <lb/> <s>sed Tityos nobis hic est, in amore iacentem <lb/> quem volucres lacerant atque exest anxius angor <lb/> aut alia quavis scindunt cuppedine curae.</s> <lb/> <s>Sisyphus in vita quoque nobis ante oculos est <lb/> qui petere a populo fasces saevasque secures <lb/> imbibit et semper victus tristisque recedit.</s> <lb/> <s>nam petere imperium quod inanest nec datur umquam, <lb/> atque in eo semper durum sufferre Iaborem, <lb/> hoc est adverso nixantem trudere monte <lb/> saxum quod tamen <emph type="italics"/>e<emph.end type="italics"/> summo iam vertice rustim <lb/> volvitur et plani raptim petit aequora campi.</s> <lb/> <s>deinde animi ingratam naturam pascere semper <lb/> <pb pagenum="155"/> atque explere bonis rebus satiareque numquam, <lb/> quod faciunt nobis annorum tempora, circum <lb/> cum redeunt fetusque ferunt variosque lepores, <lb/> nec tamen explemur vitai fructibus umquam, <lb/> hoc, ut opinor, id est, aevo florente puellas <lb/> quod memorant laticem pertusum congere<emph type="italics"/>re<emph.end type="italics"/> in vas, <lb/> quod tamen expleri nulla ratione potestur. </s><s> <lb/> Cerberus et furiae iam vero et lucis egestas <lb/> Tartarus horriferos eructans faucibus aestus, <lb/> qui neque sunt usquam nec possunt esse profecto. </s><s><lb/> sed inetus in vita poenarum pro male factis <lb/> est insignibus insignis scelerisque luella, <lb/> carcer et horribilis de saxo iactu' deorsum, <lb/> verbera carnifices robur pix lammina taedae; <lb/> quae tamen etsi absunt, at mens sibi conscia factis <lb/> praemetuens adhibet stimulos terretque flagellis <lb/> nec videt interea qui terminus esse malorum <lb/> possit nec quae sit poenarum denique finis <lb/> atque eadem metuit magis haec ne in morte graveseant. </s><s><lb/> hic Acherusia fit stultorum denique vita. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Hoc etiam tibi tute interdum dicere possis <lb/> 'lumina sis oeulis etiam bonus Ancu' reliquit <lb/> <pb pagenum="156"/> qui nielior multis quam tu fuit, improbe, rebus.</s> <lb/> <s>inde alii multi reges rerumque potentes <lb/> occiderunt, magnis qui gentibus imperitarunt.</s> <lb/> <s>ille quoque ipse, viain qui quondam per niare magnum <lb/> stravit iterque dedit legionibus ire per altum <lb/> ac pedibus salsas docuit superare lucunas <lb/> et contemsit equis insultans murmura ponti, <lb/> lumine adempto animam moribundo corpore fudit.</s> <lb/> <s>Scipiadas, belli fulmen, Carthaginis horror, <lb/> ossa dedit terrae proinde ac famul infimus esset. <lb/> adde repertores doctrinarum atque leporum, <lb/> adde Heliconiadum comites; quorum unus Homerus <lb/> sceptra potitus eadem aliis sopitu' quietest.</s> <lb/> <s>denique Democrituin postquam matura vetustas <lb/> admonuit memores motus languescere mentis, <lb/> sponte sua leto caput obvius optullt ipse.</s> <lb/> <s>ipse Epicurus obit decurso lumine vitae, <lb/> qui genus humanum ingenio superavit et omnis <lb/> restinexit, stellas exortus ut aetherius sol.</s> <lb/> <s>tu vero dubitabis et indignabere obire ?</s><s> <lb/> mortua cui vita est prope iam vivo atque videnti, <lb/> qui somno partem maiorem conteris aevi <lb/> et vigilans stertis nec somnia cernere cessas <lb/> sollicitainque geris cassa formidine mentem <lb/> nec reperire potes tibi quid sit saepe mali, cum <lb/> ebrius urgeris multis miser undique curis <lb/> atque animi incerto fluitans errore vagaris.'<lb/> </s></p><p type="main"><s>Si possent homines, proinde ac sentire videntur <lb/> pondus inesse animo quod se gravitate fatiget, <lb/> <lb/> <pb pagenum="157"/> e quibus id fiat causis quoque noscere et unde <lb/> tanta mali tamquam moles in pectore constet, <lb/> haut ita vitam agerent, ut nunc plerumque videmus <lb/> quid sibi quisque velit nescire et quaerere semper <lb/> commutare locum quasi onus deponere possit.</s> <lb/> <s>exit saepe foras magnis ex aedibus ille, <lb/> esse domi quem pertaesumst, subitoque <emph type="italics"/>revertit,<emph.end type="italics"/><lb/> quippe foris nilo melius qui sentiat esse.</s> <lb/> <s>currit agens mannos ad villam praecipitanter, <lb/> auxilium tectis quasi ferre ardentibus instans;<lb/> oscitat extemplo, tetigit eum limina villae, <lb/> aut abit in somnum gravis atque oblivia quaerit, <lb/> aut etiam properans urbem petit atquie revisit.</s> <lb/> <s>hoc se quisque modo fugit (at quem scilicet, ut fit, <lb/> effugere haut potis est, ingratis haeret) et odit <lb/> propterea, morbi quia causam non tenet aeger; <lb/> quam bene si videat, iam rebus quisque relictis <lb/> naturarn primum studeat cognoscere rerum, <lb/> temporis aeterni quoniam, non unius horae, <lb/> ambigitur status, in quo sit mortalibus omnis <lb/> aetas, post mortem quae restat cumque manenda. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Denique tanto opere in dubiis trepidare periclis <lb/> quae mala nos subigit vitai tanta cupido ?</s><s><lb/> certa quidem finis vitae mortalibus adstat <lb/> nec devitari letum pote quin obeamus.</s> <lb/> <s>praeterea versamur ibidem atque insumus usque <lb/> nec nova vivendo proeuditur ulla voluptas;<lb/> <pb pagenum="158"/> sed dum abest quod avemus, id exsuperare videtur <lb/> cetera; post aliut, cum contigit illud, avemus <lb/> et sitis aequa tenet vitai semper hiantis.</s> <lb/> <s>posteraque in dubiost fortunam quam vehat aetas, <lb/> quidve ferat nobis casus quive exitus instet.</s> <lb/> <s>nec prorsum vitam ducendo demimus hilum <lb/> tempore de mortis nec delibare valemus, <lb/> quo minus esse diu possimus forte perempti.</s> <lb/> <s>proinde licet quot vis vivendo condere saecla; <lb/> mors aeterna tamen nilo minus illa manebit, <lb/> nec minus ille diu iam non erit, ex hodierno <lb/> lumine qui finem vitai fecit, et ille, <lb/> mensibus atque annis qui multis occidit ante. <lb/> </s></p> </chap> <chap n="4"> <p type="head"><s>T. </s><s>LUCRETI CARI</s></p> <p type="head"><s>DE RERUM NATURA</s></p> <p type="head"><s>LIBER QUARTUS</s></p> <p type="main"><s><lb/> (Avia Pieridum peragro loca nullius ante <lb/> trita solo, iuvat integros accedere fontis <lb/> atque haurire, iuvatque novos decerpere flores <lb/> insignemque meo capiti petere inde coronam <lb/> unde prius nulli velarint tempora musae; <lb/> primum quod magnis doceo de rebus et artis <lb/> religionum animum nodis exsolvere pergo, <lb/> deinde quod obscura de re tam lucida pango <lb/> carmina, musaeo contingens cuncta lepore.</s> <lb/> <s>id quoque enim non ab nulla ratione videtur; <lb/> nam veluti pueris absinthia taetra medentes <lb/> cum dare conantur, prius oras poetila cireum <lb/> contingunt mellis dulei flavoque liquore, <lb/> ut puerorum aetas inprovida ludificetur <lb/> labrorum tenus, interea perpotet amarum <lb/> absinthi laticem deceptaque non capiatur, <lb/> sed potius tali pacto recreata valescat, <lb/> sic ego nunc, quoniam haec ratio plerumque videtur <lb/> tristior esse quibus non est tractata, retroque <lb/> volgus abhorret ab hac, volui tibi suaviloquenti <lb/> carmine Pierio rationem exponere nostram <lb/> <pb pagenum="160"/> et quasi musaeo dulci contingere melle, <lb/> si tibi forte animum tali ratione tenere <lb/> versibus in nostris possem, dum percipis omnem <lb/> naturam rerum ac persentis utilitatem.) <lb/> </s></p><p type="main"><s>Atque animi quoniam docui natura quid esset <lb/> et quibus e rebus cum corpore compta vigeret <lb/> quove modo distracta rediret in ordia prima, <lb/> nunc agere incipiam tibi, quod vementer ad has res <lb/> attinet, esse ea quae rerum simulacra vocamus: <lb/> quae, quasi membranae summo de corpore rerum <lb/> dereptae, volitant ultroque citroque per auras, <lb/> atque eadem nobis vigilantibus obvia mentes <lb/> terrificant atque in somnis, cum saepe figuras <lb/> contuimur miras simulacraque luce carentum, <lb/> quae nos horrifice languentis saepe sopore <lb/> excierunt: ne forte animas Acherunte reamur <lb/> effugere aut umbras inter vivos volitare <lb/> neve aliquid nostri post mortem posse relinqui, <lb/> cum corpus simul atque animi natura perempta <lb/> in sua discessum dederint primordia quaeque. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Dico igitur rerum effigias tenuisque figuras <lb/> mittier ab rebus summo de corpore rerum, <lb/> quoi quasi membranae, vel cortex nominitandast, <lb/> quod speciem ac formam similem gerit eius imago <lb/> <pb pagenum="161"/> cuitiscumque cluet de corpore fusa vagari.</s> <lb/> <s>id licet hinc quamvis hebeti cognoscere corde.</s> <lb/> <s>principio quoniam mittunt in rebus apertis <lb/> corpora res multae, partim diffusa solute, <lb/> robora ceu fumum mittunt ignesque vaporem, <lb/> et partim contexta magis condensaque, ut olim <lb/> cum teretis ponunt tunicas aestate cicadae, <lb/> et vituli cum membranas de corpore summo <lb/> nascentes mittunt, et item cum lubrica serpens <lb/> exuit in spinis vestem; nam saepe videmus <lb/> illorum spoliis vepres volitantibus auctas:<lb/> quae quoniam fiunt, tenuis quoque debet imago <lb/> ab rebus mitti summo de corpore rerum.</s> <lb/> <s>nam cur illa cadant magis ab rebusque recedant <lb/> quam quae tenvia sunt, hiscendist nulla potestas;<lb/> praesertim cum sint in summis corpora rebus <lb/> multa minuta, iaci quae possint ordine eodem <lb/> quo fuerint et formai servare figuram, <lb/> et multo citius, quanto minus indupediri <lb/> pauca queunt et <emph type="italics"/>quae<emph.end type="italics"/> sunt prima fronte locata.</s> <lb/> <s>nam certe iacere ae largiri multa videmus, <lb/> non solum ex alto penitusque, ut diximus ante, <lb/> verum de summis ipsum quoque saepe colorem.</s> <lb/> <s>et volgo faciunt id lutea russaque vela <lb/> et ferrugina, cum magnis intenta theatris <lb/> per malos volgata trabesque trementia flutant;<lb/> namque ibi consessum caveai supter et omnem <lb/> <pb pagenum="162"/> scaenai speciem, patrum coetumque decorum <lb/> inficiunt coguntque suo fluitare colore. <lb/> et quanto circum mage sunt inclusa theatri <lb/> moenibu', tam magis haec intus perfusa lepore <lb/> omnia conrident correpta luce diei.</s> <lb/> <s>ergo lintea de summo cum corpore fucum <lb/> mittunt, effigias quoque debent mittere tenvis <lb/> res quaeque, ex summo quoniam iaculantur utraque. </s><s><lb/> sunt igitur iam formarum vestigia certa <lb/> quae volgo volitant suptili praedita filo <lb/> nec singillatim possunt seereta videri.</s> <lb/> <s>praeterea omnis odor fumus vapor atque aliae res <lb/> consimiles ideo diffiisae <emph type="italics"/>e<emph.end type="italics"/> rebus abundant, <lb/> ex alto quia dum veniunt intrinsecus ortae, <lb/> scinduntur per iter flexum, nec recta viarum <lb/> ostia sunt qua contendant exire coortae.</s> <lb/> <s>at contra tenuis summi membrana coloris <lb/> cum iacitur, nil est quod eam discerpere possit, <lb/> in promptu quoniam est in prima fronte locata. </s><s><lb/> postremo speculis in aqua splendoreque in omni <lb/> quaecumque apparent nobis simulacra, necessest, <lb/> quandoquidem simili specie sunt praedita rerum <lb/> ext<emph type="italics"/>ima,<emph.end type="italics"/> imaginibus missis consistere rerum.</s> <lb/> <s><pb pagenum="163"/> sunt igitur tenues formae, rerum similesque <lb/> effigiae, singillatim quas cernere nemo <lb/> cum possit tarnen, adsiduo crebroque repulsu <lb/> reiectae reddunt speculorum ex aequore visum, <lb/> nec ratione alia servari posse videntur, <lb/> tanto opere ut similes reddantur cuique figurae. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nune age quam tenui natura constet imago <lb/> percipe. </s><s>et in primis, quoniam primordia tantum <lb/> sunt infra nostros sensus tantoque minora <lb/> quam quae primum oculi coeptant non posse tueri, <lb/> nunc tarnen id quoque uti confirmem, exordia rerum <lb/> cunctarum quam sint suptilia percipe paucis. <lb/> primum animalia sunt iam partim tantula, quorum <lb/> tertia pars nulla possit ratione videri.</s> <lb/> <s>horum intestinum quodvis quale esse putandumst!<lb/> quid cordis globus aut oculi?</s><s> quid membra?</s><s> quid artus?</s><s><lb/> quantula sunt! quid praeterea primordia quaeque <lb/> unde anima atque animi constet natura necessumst ?</s><s><lb/> nonne vides quam sint subtilia quamque minuta?</s><s><lb/> praeterea quaecumque suo de corpore odorem <lb/> expirant acrem, panaces absinthia taetra <lb/> <lb/> <pb pagenum="164"/> habrotonique graves et tristia centaurea, <lb/> quorum unum quidvis leviter si forte duobus <lb/> quin potius noscas rerum simulaera vagari <lb/> multa modis multis nulla vi cassaque sensu ?</s><s><lb/> </s></p><p type="main"><s>(Sed ne forte putes ea demum sola vagari, <lb/> quaecumque ab rebus rerum simulacra recedunt <lb/> sunt etiam quae sponte sua gignuntur et ipsa <lb/> constituuntur in hoc caelo qui dicitur aer, <lb/> quae multis formata modis sublime feruntur <lb/> nec speeiem mutare suam liquentia cessant <lb/> et cuiusque modi formarum vertere in oras; <lb/> ut nubes facile interdum conerescere in alto <lb/> cernimus et mundi speciem violare serenam <lb/> aera mulcentes motu. </s><s>nam saepe Gigantum <lb/> ora volare videntur et umbram ducere late, <lb/> interdum magni montes avolsaque saxa <lb/> montibus anteire et solem succedere praeter, <lb/> inde alios trahere atque inducere belua nimbos.)<lb/> Nunc ea quam facili et celeri ratione genantur <lb/> perpetuoque fluant ab rebus lapsaque cedant <lb/> semper enim summum quicquid de rebus abundat <lb/> quod iaculentur. </s><s>et hoc alias cum pervenit in res, <lb/> transit, ut in primis vitrum . </s><s>sed ubi aspera saxa <lb/> aut in materiam ligni pervenit, ibi iam <lb/> scinditur ut nullum simulacrum reddere possit.</s> <lb/> <s>at cum splendida quae constant opposta fuerunt <lb/> densaque, ut in primis speculum est, nil accidit horum <lb/> <pb pagenum="165"/> nam neque, uti vitrum, potis est transire, neque autem <lb/> scindi; quam meminit levor praestare salutem. </s><s><lb/> quapropter fit ut hinc nobis simulaera redundent. </s><s><lb/> et quamvis subito quovis in tempore quamque <lb/> rem contra speculum ponas, apparet imago; <lb/> perpetuo fluere ut noscas e corpore summo <lb/> texturas rerum tenuis tenuisque figuras. </s><s><lb/> ergo multa brevi spatio simulacra genuntur, <lb/> ut merito celer his rebus dieatur origo. </s><s><lb/> et quasi multa brevi spatio summittere debet <lb/> luinina sol ut perpetuo sint omnia plena, <lb/> sic ab rebus item simili ratione necessest <lb/> temporis in puncto rerum simulacra ferantur <lb/> multa modis multis in cunctas undique partis; <lb/> quandoquidem speculum quocumque obvertimus oris, <lb/> res ibi respondent simili forma atque colore. </s><s><lb/> praeterea modo eum fuerit liquidissima caeli <lb/> tempestas, perquam subito fit turbida foede, <lb/> undique uti tenebras omnis Acherunta rearis <lb/> liquisse et magnas caeli complesse cavernas. </s><s><lb/> usque adeo taetra nimborum noete coorta <lb/> inpendent atrae formidinis ora superne; <lb/> quorum quantula pars sit imago dicere nemost <lb/> qui possit neque eam rationem reddere dictis. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nunc age, quam celeri motu simulacra ferantur <lb/> et quae mobilitas ollis tranantibus auras <lb/> reddita sit, longo spatio ut brevis hora teratur, <lb/> in quem quaeque, locum diverso numine tendunt, <lb/> suavidicis potius quam multis versibus edam; <lb/> parvus ut est cycni melior canor, ille gruuum quam <lb/> clamor in aetheriis dispersus nubibus austri. </s><s><lb/> principio persaepe levis res atque minutis <lb/> corporibus factas celeris licet esse videre.</s> <lb/> <s><pb pagenum="166"/> in quo iam genere est solis lux et vapor eius <lb/> propterea quia sunt e primis facta minutis <lb/> quae quasi cuduntur perque aeris intervallum <lb/> non dubitant transire sequenti concita plaga.</s> <lb/> <s>suppeditatur enim confestim lumine lumen <lb/> et quasi protelo stimulatur fulgere fulgur. <lb/> quapropter simulacra pari ratione necesse est <lb/> inmemorabile per spatium transcurrere posse <lb/> temporis in puncto, primum quod parvola causa <lb/> est procul a tergo quae provehat atque propellat, <lb/> quod superest, ubi tam volucri levitate ferantur; <lb/> deinde quod usque adeo textura praedita rara <lb/> mittuntur, facile ut quasvis penetrare queant res <lb/> et quasi permanare per aeris intervallurn.</s> <lb/> <s>praeterea si, quae penitus corpuscula rerum <lb/> ex altoque foras mittuntur, solis uti lux <lb/> ac vapor, haec puncto cernuntur lapsa diei <lb/> per totum caeli spatium difftindere sese <lb/> perque volare mare ac terras caelumque rigare <lb/> quid quae sunt igitur iam prima fronte parata, <lb/> cum iaciuntur et emissum res nulla moratur?</s><s> <lb/> quone vides citius debere et longius ire <lb/> multiplexque loci spatium transcurrere eodem <lb/> tempore quo solis pervolgant lumina caelum ?</s><s><lb/> hoc etiam in primis speeimen verum esse videtur <lb/> quam celeri motu rerum simulacra ferantur, <lb/> quod simul ae primum sub diu splendor aquai <lb/> ponitur, extemplo caelo stellante serena <lb/> sidera respondent in aqua radiantia mundi.</s> <lb/> <s>iamne vides igitur puncto tempore imago <lb/> aetheris ex oris in terrarum accidat oras ?</s><s> <lb/> quare etiam atque etiam mira fateare necessest <lb/> <pb pagenum="167"/> corpora quae feriant oculos visumque lacessant.</s> <lb/> <s>perpetuoque flunnt certis ab rebus odores ;<lb/> frigus ut a fluviis, ealor ab sole, aestus ab undis <lb/> aequoris exesor moerorum litora cireum. <lb/> nec variae cessant voces volitare per auras.</s> <lb/> <s>denique in os salsi venit umor saepe saporis, <lb/> eum mare versamur propter, dilutaque contra <lb/> cum tuimtir misceri absinthia, tangit amaror.</s> <lb/> <s>usque adeo omnibus ab rebus res quaeque fluenter <lb/> fertur et in cunctas dimittitur undique partis <lb/> nec mora nee requies interdatur ulla fluendi, <lb/> perpetuo quoniam sentimus, et omnia semper <lb/> cernere odorari licet et sentire sonare. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Praeterea quoniam manibus tractata figura <lb/> in tenebris quaedam cognoscitur esse eadem quae <lb/> cernitur in luce et claro candore, necessest <lb/> consimili causa tactum visumque moveri. </s><s><lb/> nunc igitur si quadratum temptamus et id nos <lb/> commovet in tenebris, in luci quae poterit res <lb/> accidere ad speciem quadrata, nisi eius imago!<lb/> esse in imaginibus quapropter causa videtur <lb/> cernundi neque posse sine his res ulla videri.</s> <lb/> <s>nune ea quae dico rerum simulacra feruntur <lb/> undique et in cunctas iaciuntur didita partis; <lb/> verum nos oculis quia solis cernere quimus, <lb/> propterea fit uti, speciem quo vertimus, omnes <lb/> res ibi eam contra feriant forma atque colore.</s> <lb/> <s>et quantum quaeque ab nobis res absit, imago <lb/> <lb/> <pb pagenum="168"/> eflicit ut videamus. </s><s>et internoscere curat; <lb/> nam cum mittitur, extemplo protrudit agitque <lb/> aera qui inter se cumque est oculosque locatus, <lb/> isque ita per nostras acies perlabitur omnis <lb/> et quasi perterget pupillas atque ita transit.</s> <lb/> <s> propterea fit uti videamus quam procul absit <lb/> res quaeque. </s><s>et quanto plus aeris ante agitatur <lb/> et nostros oculos perterget longior aura, <lb/> tam procul esse magis res quaeque remota videtur. </s><s><lb/> scilicet haec summe celeri ratione geruntur, <lb/> quale sit ut videamus et una quam, procul absit. <lb/> illud in his rebus minime mirabile habendumst, <lb/> cur, ea quae feriant oculos simulaera videri <lb/> singula cum nequeant, res ipsae perspiciantur. </s><s><lb/> ventus enim quoque paulatim cum verberat et cum <lb/> acre fluit frigus, non privam quamque solemus <lb/> particulam venti sentire et frigoris eius, <lb/> sed magis unorsum, flerique perinde videmus <lb/> corpore tum plagas in nostro tamquam aliquae res <lb/> verberet atque sui det sensum corporis extra. </s><s><lb/> praeterea lapidem digito cum tundimus, ipsum <lb/> tangimus extremum saxi summumque colorem, <lb/> nec sentimus eum tactu, verum magis ipsam <lb/> duritiem penitus saxi sentimus in alto. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nunc age, cur ultra speculum videatur imago <lb/> percipe; nam certe penitus semota videtur. <lb/> quod genus illa foris quae vere transpiciuntur, <lb/> ianua cum per se transpectum praebet apertum, <lb/> multa facitque foris ex aedibus ut videantur.</s> <lb/> <s>is quoque enim duplic i geminoque fit aere visus.</s> <lb/> <s><pb pagenum="169"/> primus enim citra postes tum cernitur aer, <lb/> inde fores ipsae dextra laevaque secuntur, <lb/> post extraria lux oculos perterget et aer <lb/> alter et illa foris quae vere transpiciuntur.</s> <lb/> <s>sic ubi se primum speculi proiecit imago, <lb/> dum venit ad nostras acies, protrudit agitque <lb/> aera qui inter se cumquest oculosque locatus, <lb/> et facit ut prius hunc omnem sentire queamus <lb/> quam speculum. </s><s>sed ubi speculum quoque sensimus ipsum, <lb/> continuo a nobis in <emph type="italics"/>i<emph.end type="italics"/>dem quae fertur imago <lb/> pervenit et nostros oculos reiecta revisit <lb/> atque alium prae se propellens aera volvit <lb/> et faeit ut prius hunc quam se videamus, eoque <lb/> distare ab speculo tantum semota videtur.</s> <lb/> <s>quare etiam atque etiam minime mirarier est par, <lb/> illic quor reddant speculorum ex aequore visum, <lb/> aeribus binis quoniam res confit utraque.</s> <lb/> <s>nunc ea quae nobis membrorum dextera pars est, <lb/> in speculis fit ut in laeva videatur eo quod <lb/> planitiem ad speculi veniens cum offendit imago <lb/> non convertitur incolumis, sed recta retrorsum <lb/> sic eliditur, ut siquis, prius arida quarn sit <lb/> cretea persona, adlidat pilaeve trabive, <lb/> atque ea continuo rectam si fronte figuram <lb/> servet et <emph type="italics"/>e<emph.end type="italics"/>lisam retro sese exprimat ipsa.</s> <lb/> <s><pb pagenum="170"/> fiet ita, ante oculus fuerit qui dexter, ut idem <lb/> nunc sit laevus, et e laevo sit mutua dexter.</s> <lb/> <s>fit quoque de speculo in speculum ut mdatur imago, <lb/> quinque etiam serve ut fieri simulacra suerint.</s> <lb/> <s>nam quaecumque retro parte interiore latebunt, <lb/> inde tamen, quamvis torte penitusque remota, <lb/> omnia per flexos aditus educta licebit <lb/> pluribus haec speculis videantur in aedibus esse. </s><s><lb/> usque adeo spectulo in speculum translucet imago, <lb/> et cum laeva data est, fit rusum ut dextera fiat, <lb/> inde retro rursum redit et convertitur eodem. <lb/> quin etiam quaecumque latuscula sunt speculorum <lb/> adsimili lateris flexura praedita nostri, <lb/> dextera ea propter nobis simulacra remittunt, <lb/> aut quia de speculo in speculum transfertur imago, <lb/> inde ad nos elisa bis advolat, aut etiam quod. <lb/> circum agitur, cum venit, imago propterea quod <lb/> flexa figura docet speculi convertier ad nos.</s> <lb/> <s>indugredi porro pariter simulacra pedemque <lb/> ponere nobiscum credas gestumque imitari <lb/> propterea quia, de speculi qua parte recedas, <lb/> continuo nequeunt illinc simulacra reverti;<lb/> omnia quandoquidem cogit natura referri <lb/> ac resilire ab rebus ad aequos reddita flexus.</s> <lb/> <s>Splendida porro oculi fugitant vitantque tueri.</s> <lb/> <s>sol etiam caecat, contra si tendere pergas, <lb/> propterea quia vis magnast ipsius et alte <lb/> aera per purum graviter simulacra feruntur <lb/> et feriunt oculos turbantia cornposituras.</s> <lb/> <s>praeterea splendor quicumque est acer adurit <lb/> saepe oculos ideo quod semina possidet ignis <lb/> multa, dolorem oculis quae gignunt insinuando.</s> <lb/> <s><pb pagenum="171"/> lurida praeterea fiunt quaecumque tuentur <lb/> arquati, quia luroris de corpore eorum <lb/> semina multa fluunt, simulacris obvia rerum, <lb/> multaque sunt oculis in eorum denique mixta, <lb/> quae contage sua palloribus omnia pingunt. </s><s><lb/> e tenebris autem quae sunt in luce tuemur <lb/> propterea quia, cum propior caliginis aer <lb/> ater init oculos prior et possedit apertos, <lb/> insequitur candens confestim lucidus aer <lb/> qui quasi purgat eos ac nigras discutit umbras <lb/> aeris illius; nam multis partibus hic est <lb/> mobilior multisque minutior et mage pollens.</s> <lb/> <s>qui simul atque vias oculorum luce replevit <lb/> atque patefecit quas ante obsederat aer <lb/> <emph type="italics"/>ater,<emph.end type="italics"/> continuo rerum simulacra secuntur <lb/> quae sita sunt in luce, lacessuntque ut videamus.</s> <lb/> <s>quod contra facere in tenebris e luce nequimus <lb/> propterea quia posterior caliginis aer <lb/> crassior insequitur qui cuncta foramina complet <lb/> obsiditque vias oculorum, ne simulacra <lb/> possint ullarum rerum coniecta movere.</s> <lb/> <s>quadratasque procul turris cum cernimus urbis, <lb/> propterea fit uti videantur saepe rutundae, <lb/> angulus optusus quia longe cernitur omnis <lb/> sive etiam potius non cernitur ac perit eius <lb/> plaga nec ad nostras acies perlabitur ictus, <lb/> aera per multum quia dum simulacra feruntur, <lb/> cogit hebescere eum crebris offensibus aer.</s> <lb/> <s>hoc ubi suffugit sensum simul angulus omnis, <lb/> fit quasi ut ad tornum saxorum structa terantur;<lb/> non tamen ut coram quae sunt vereque rutunda, <lb/> <pb pagenum="172"/> Sed quasi adumbratim paulum simulata videntur. </s><s><lb/> umbra videtur item nobis in sole moveri <lb/> et vestigia nostra sequi gestumque imitari; <lb/> aera si credis privatum lumine posse <lb/> indugredi, motus hominum gestumque sequentem; <lb/> nam nil esse potest aliut nisi lumine cassus <lb/> aer id quod nos umbram perhibere suemus. </s><s><lb/> nimirum quia terra locis ex ordine certis <lb/> lumine privatur solis quacumque meantes <lb/> officimus, repletur item quod liquimus eius, <lb/> propterea fit uti videatur, quae fuit umbra <lb/> corporis, e regione eadem nos usque secuta. </s><s><lb/> semper enim nova se radiorum lumina fundunt <lb/> primaque dispereunt, quasi in ignem lana trahatur. </s><s><lb/> propterea facile et spoliatur lumine terra <lb/> et repletur item nigrasque sibi abluit umbras. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nec tamen hic oculos falli concedlmus hilum. </s><s><lb/> nam quocumque loco sit lux atque umbra tueri <lb/> illorum est; eadem vero sint lumina necne, <lb/> umbraque quae fuit hic eadem nunc transeat illuc, <lb/> an potius flat paulo quod diximus ante, <lb/> hoc animi demum ratio discernere debet, <lb/> nec possunt oculi naturam noscere rerum. </s><s> <lb/> proinde animi vitium hoc oculis adfingere noli. </s><s><lb/> qua vehimur navi, fertur, cum stare videtur; <lb/> quae manet in statione, ea praeter creditur ire. </s><s><lb/> et fugere ad puppim colles eampique videntur <lb/> quos agimus praeter navem velisque volamus. </s><s> <lb/> sidera cessare aetheriis adfixa cavernis <lb/> cuncta videntur, et adsiduo sunt omnia motu, <lb/> quandoquidem longos obitus exorta revisunt, <lb/> cum permensa suo sunt caelum corpore claro. </s><s><lb/> solque pari ratione manere et luna videntur <lb/> in statione, ea quae ferri res indicat ipsa. </s><s><lb/> exstantisque procul medio de gurgite montis <lb/> classibus inter quos liber patet exitus ingens, <lb/> <pb pagenum="173"/> insula coniunctis tamen ex his una videtur. </s><s><lb/> atria versari et circumcursare columnae <lb/> usque adeo fit uti pueris videantur, ubi ipsi <lb/> desierunt verti, vix ut iam credere possint <lb/> non supra sese ruere omnia tecta minari. </s><s><lb/> iamque rubrum tremulis iubar ignibus erigere alte <lb/> cum coeptat natura supraque extollere montes, <lb/> quos tibi tum supra sol montis esse videtur <lb/> comminus ipse suo contingens fervidus igni, <lb/> vix absunt nobis missus bis mille sagittae, <lb/> vix etiam cursus quingentos saepe veruti;<lb/> inter eos solemque iacent immania ponti <lb/> aequora substrata aetheriis ingentibus oris, <lb/> interiectaque sunt terrarum milia multa <lb/> quae variae retinent gentes et saecla ferarum.</s> <lb/> <s>at conlectus aquae digitum non altior unum, <lb/> qui lapides inter sistit per strata viarum, <lb/> despectum praebet sub terras ingete tanto, <lb/> a terris quantum caeli patet altus hiatus; <lb/> nubila dispicere et caelum ut videare videre <lb/> corpora mirando sub terras abdita caelo. </s><s><lb/> denique ubi in medio nobis ecus acer obhaesit <lb/> <pb pagenum="174"/> flumine et in rapidas amnis despeximus undas, <lb/> stantis equi corpus transversum ferre videtur <lb/> vis et in adversum flumen contrudere raptim, <lb/> et quocumque oeulos traiecimus omnia ferri <lb/> et fluere adsimili nobis ratione videntur. </s><s> <lb/> porticus aequali quamvis est denique ductu <lb/> stansque in perpetuum paribus suffulta columnis, <lb/> longa tamen parte ab summa cum tota videtur, <lb/> paulatim trahit angusti fastigia coni, <lb/> tecta solo iungens atque omnia dextera laevis <lb/> donec in obscurum coni conduxit acumen.</s> <lb/> <s>in pelago nautis ex undis ortus in undis <lb/> sol fit uti videatur obire et condere lumen; <lb/> quippe ubi nil aliud nisi aquam caelumque tuentur; <lb/> ne leviter credas labefactari undique sensus. <lb/> at maris ignaris in portu clauda videntur <lb/> navigia aplustris fractis obnitier undae. </s><s><lb/> nam quaecumque supra rorem salis edita pars est <lb/> remorum, recta est, et recta superne guberna: <lb/> quae demersa liquorem obeunt, refracta videntur <lb/> omnia converti sursumque supina reverti <lb/> et reflexa prope in summo fluitare liquore. </s><s><lb/> raraque per caelum cum venti nubila portant <lb/> tempore nocturno, tum splendida signa videntur <lb/> labier adversum nimbos atque ire superne <lb/> longe aliam in partem ac ver<emph type="italics"/>a<emph.end type="italics"/> ratione feruntur. </s><s><lb/> at si forte oculo manus uni subdita supter <lb/> pressit eum, quodam sensu fit uti videantur <lb/> omnia quae tuimur fieri tum bina tuendo, <lb/> bina lucernarum florentia lumina flammis <lb/> binaque per totas aedis geminare supellex <lb/> et duplicis hominum facies et corpora bina.</s> <lb/> <s><pb pagenum="175"/> denique cum suavi devinxit membra sopore <lb/> somnus et in summa corpus iacet omne quiete, <lb/> tum vigilare tamen nobis et membra movere <lb/> nostra videmur, et in noctis caligine caeca cernere <lb/> cernere censemus solem lumenque diurnum <lb/> conclusoque loco caelum mare flumina montis <lb/> mutare et campos pedibus transire videmur, <lb/> et sonitus audire, severa silentia noctis <lb/> undique cum constent, et reddere dicta tacentes. </s><s><lb/> cetera de genere hoc mir<emph type="italics"/>acula<emph.end type="italics"/> multa videmus, <lb/> quae violare fidem quasi sensibus omnia quaerunt, <lb/> nequiquam, quoniam pars horum maxima fallit <lb/> propter opinatus animi quos addimus ipsi, <lb/> pro visis ut sint quae non sunt sensibu' visa. </s><s><lb/> nam nil aegrius est quam res secernere apertas <lb/> ab dubiis, animus quas ab se protinus addit. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Denique nil sciri siquis putat, id quoque nescit <lb/> an sciri possit, quoniam nil scire fatetur. </s><s> <lb/> hunc igitur contra mittam contendere causam, <lb/> qui capite ipse sua in statuit vestigia sese. </s><s><lb/> et tamen hoc quoque uti concedam scire, at id ipsum <lb/> quaeram, cum in rebus veri nil viderit ante, <lb/> unde sciat quid sit scire et nescire. </s><s>vicissim, <lb/> notitiam veri quae res falsique crearit <lb/> et dubium certo quae res differre probarit. </s><s><lb/> invenies primis ab sensibus esse creatam <lb/> notitiem veri neque sensus posse refelli. </s><s><lb/> nam maiore fide debet reperirier illud, <lb/> sponte sua veris quod possit vincere falsa. </s><s><lb/> quid maiore fide porro quam sensus haberi <lb/> debet ?</s><s> an ab sensu falso ratio orta valebit <lb/> dicere eos contra, quae tota ab sensibus orta est ?</s><s><lb/> <pb pagenum="176"/> qui nisi sunt veri, ratio quoque falsa fit olunis. <lb/> an poterunt oculos aures reprehendere, an aures <lb/> tactus?</s><s> an hunc porro tactum sapor arguet oris, <lb/> an confutabunt nares oculive, revincent?</s><s><lb/> non, ut opinor, ita est. </s><s>nam seorsum cuique potestas <lb/> divisast, sua vis cuiquest, ideoque necesse est <lb/> et quod molle sit et gelidum fervensve <emph type="italics"/>seorsum<emph.end type="italics"/><lb/> et seorsum varios rerum sentire colores <lb/> et quaecumque coloribu' sint coniuncta <emph type="italics"/>videre.<emph.end type="italics"/><lb/> seorsus item sapor oris habet vim, seorsus odores <lb/> nascuntur, sorsum sonitus. </s><s>ideoque necesse est <lb/> non possint alios alii convincere sensus.</s> <lb/> <s>nec porro poterunt ipsi reprehendere sese, <lb/> aequa fides quoniam debebit semper haberi.</s> <lb/> <s>proinde quod in quoquest his visum tempore, verumst.</s> <lb/> <s>et si non poterit ratio dissolvere causam, <lb/> cur ea quae fuerint iuxtim quadrata, procul sint <lb/> visa rutunda, tamen praestat rationis egentem <lb/> reddere mendose causas utriusque figurae, <lb/> quam manibus manifesta suis emittere quoquam <lb/> et violare fidem primam et convellere tota <lb/> fundamenta quibus nixatur vita salusque.</s> <lb/> <s>non modo enim ratio ruat omnis, vita quoque ipsa <lb/> concidat extemplo, nisi credere sensibus ausis <lb/> praecipitisque locos vitare et cetera quae sint <lb/> in genere hoc fugienda, sequi contraria quae sint. <lb/> illa tibi est igitur verborum copia cassa <lb/> omnis quae contra sensus instructa paratast.</s> <lb/> <s>denique ut in fabrica, si pravast regula prima, <lb/> normaque si fallax rectis regionibus exit, <lb/> et libella aliqua si ex parti claudicat hilum, <lb/> omnia mendose fieri atque obstipa necesse est <lb/> prava cubantia prona supina atque absona tecta, <lb/> iam ruere ut quaedam videantur velle, ruantque <lb/> <pb pagenum="177"/> prodita iudiciis fallacibus omnia primis, <lb/> sic igitur ratio tibi rerum prava necessest <lb/> falsaque sit, falsis quaecumque ab sensibus ortast. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nunc alii sensus quo pacto quisque suam rem <lb/> sentiat, haudquaquam ratio scruposa relicta est. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Principio auditur sonus et vox omnis, in auris <lb/> insinuata suo pepulere ubi corpore sensum. </s><s> <lb/> corpoream <emph type="italics"/>vocem<emph.end type="italics"/> quoque enim constare fatendumst <lb/> et sonitum, quoniam possunt inpellere sensus. </s><s><lb/> praeterea radit vox fauces saepe facitque <lb/> asperiora foras gradiens arteria clamor. </s><s><lb/> quippe per angustum turba maiore coorta <lb/> ire foras ubi coeperunt primordia vocum, <lb/> scilicet expleti quoque ianua raditur oris. </s><s><lb/> haud igitur dubiumst quin voces verbaque constent <lb/> corporeis e principiis, ut laedere possint. </s><s><lb/> nec te fallit item quid corporis auferat et quid <lb/> detrahat ex hominum nervis ac viribus ipsis <lb/> perpetuus sermo nigrai noctis ad umbram <lb/> aurorae perduetus ab exoriente nitore, <lb/> praesertim si cum summost clamore profusus. </s><s><lb/> ergo corpoream vocem constare necessest, <lb/> multa loquens quoniam amittit de corpore partem.</s> <lb/> <s>asperitas autein vocis fit ab asperitate <lb/> principiorum et item levor levore creatur.</s> <lb/> <s>nee simili penetrant auris primordia forma, <lb/> cum tuba depresso graviter sub murmure mugit <lb/> et reboat raucum regio c ita barbara bombuni, <lb/> <pb pagenum="178"/> et validis cycni torrentibus ex Heliconis <lb/> cum liquidani tollunt lugubri voce querellam. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Hasce igitur penitus voces cum corpore nostro <lb/> exprimimus rectoque foras emittimus ore, <lb/> mobilis articulat verborum daedala lingua <lb/> formaturaque labrorum pro parte figurat.</s> <lb/> <s>hoc ubi non longum spatiumst unde una profecta <lb/> perveniat vox quaeque, necessest verba quoque ipsa <lb/> plane exaudiri discernique articulatim ; <lb/> servat enim formaturam servatque figurain.</s> <lb/> <s>at si interpositum spatium sit longius aequo, <lb/> aera per multum confundi verba necessest <lb/> et conturbari vocem, dum transvolat auras. </s><s><lb/> ergo fit, sonitum ut possis sentire neque illam <lb/> internoseere, verborum sententia quae sit:<lb/> usque adeo confusa venit vox inque pedita <lb/> praeterea verbum saepe unum perciet auris <lb/> omnibus in populo, missum praeconis ab ore. </s><s><lb/> in multas igitur voces vox una repente <lb/> diffugit, in privas quoniam se dividit auris <lb/> obsignans formam verbi clarumque sonorem. </s><s><lb/> at quae pars vocum non auris incidit ipsas, <lb/> praeterlata perit frustra diffusa per auras.</s> <lb/> <s>pars solidis adlisa locis reiecta sonorem <lb/> reddit et interdum frustratur imagine verbi.</s> <lb/> <s>quae bene cum videas, rationem reddere possis <lb/> tute tibi atque aliis, quo pacto per loca sola <lb/> <pb pagenum="179"/> saxa paris formas verborum ex ordine reddant, <lb/> palantis comites quom montis inter opacos <lb/> quaerimus et magna dispersos voce ciemus.</s> <lb/> <s>sex etiam aut septem loca vidi reddere vocis, <lb/> unam cum iaceres: ita colles collibus ipsi <lb/> verba repulsantes iterabant docta referri.</s> <lb/> <s>haec loca capripedes satyros nymphasque tenere <lb/> finitimi fingunt et faunos esse locuntur <lb/> quorum noctivago strepitu ludoque iocanti <lb/> adfirmant volgo taciturna silentia rumpi <lb/> chordarumque sonos fieri dulcisque querellas, <lb/> tibia quas fundit digitis pulsata canentum, <lb/> et genus agricolum late sentiscere, quom Pan <lb/> pinea semlferl capitis velamina quassans <lb/> unco saepe labro calamos pereurrit hiantis, <lb/> fistula silvestrem ne cesset fundere musam.</s> <lb/> <s>cetera de genere hoc monstra ac portenta loquontur, <lb/> ne loca deserta ab divis quoque forte putentur <lb/> sola tenere. </s><s>ideo iactant miracula dictis <lb/> aut aliqua ratione alia ducuntur, ut omne <lb/> humanum genus est avidum nimis auricularum. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Quod superest, non est mirandum qua ratione, <lb/> per loca quae nequeunt oculi res cernere apertas, <lb/> haec loca per voces veniant aurisque lacessant.</s> <lb/> <s>conloquium clausis foribus quoque saepe videmus, <lb/> nimirum quia vox per flexa foramina rerum <lb/> incolumis transire potest, simulacra renutant; <lb/> perscinduntur enim, nisi recta foramina tranant, <lb/> qualia sunt vitrei, species qua travolat omnis.</s> <lb/> <s><pb pagenum="180"/> praeterea partis in cunctas dividitur vox, <lb/> ex aliis aliae quoniam gignuntur, ubi una <lb/> dissuluit semel in multas exorta, quasi ignis <lb/> saepe solet scintilla suos se spargere in ignis. </s><s><lb/> ergo replentur loca vocibus, abdita retro <lb/> omnia quae circum fervunt sonituque cientur. </s><s><lb/> at simulacra viis derectis omnia tendunt <lb/> ut sunt missa semel; quapropter cernere nemo <lb/> saepem ultra potis est, at voces accipere extra. </s><s><lb/> et tamen ipsa quoque haec, dum transit clausa <emph type="italics"/>domorum,<emph.end type="italics"/><lb/> vox optunditur atque auris confuisa penetrat <lb/> et sonitum potius quam verba audire videmur. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nec, qui sentimus sucurn, lingua atque palatum <lb/> plusculum habent in se rationis plus operae<emph type="italics"/>ve.<emph.end type="italics"/><lb/> principio sucum sentimuis in ore, cibum cum <lb/> mandendo exprimimus, ceu plenam spongiani aquai <lb/> siquis forte manu premere ac siccare coepit.</s> <lb/> <s>inde quod exprimimus per caulas omne palati <lb/> diditur et rarae perplexa foramina linguae.</s> <lb/> <s>hoc ubi levia sunt manantis corpora suci, <lb/> suaviter attingunt et suaviter omnia tractant <lb/> umida linguai circum sudantia templa.</s> <lb/> <s>at contra pungunt sensum lacerantque coorta, <lb/> quanto quaeque magis sunt asperitate repleta.</s> <lb/> <s>deinde voluptas est e suco fine palati;<lb/> <pb pagenum="181"/> cum vero deorsum per fauces praecipitavit, <lb/> nulla voluptas est, dum diditur omnis in artus. </s><s><lb/> nec refert quicquam quo victu corpus alatur, <lb/> dummodo quod capias concoctum didere possis <lb/> artubus et stomachi umidulum servare tenorem. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nunc aliis alius qui sit cibu' suavis et almus <lb/> expediam, quareve, aliis quod triste et amarumst <lb/> hoc tarnen esse aliis possit perdulce videri, <lb/> tantaque <emph type="italics"/>in<emph.end type="italics"/> his rebus distantia differitasque, <lb/> ut quod ali cibus est aliis fuat acre venenum, <lb/> extetque ut serpens, hominis quae tacta salivis <lb/> disperit ac sese mandendo confieit ipsa. </s><s><lb/> praeterea nobis veratrum est aere venenum, <lb/> at capris adipes et coturnicibus auget. </s><s><lb/> ut quibus id fiat rebus cognoscere possis, <lb/> principio meminisse decet quae diximus ante, <lb/> semina multimodis in rebus mixta teneri.</s> <lb/> <s>porro omnes quaecumque cibum capiunt animantes, <lb/> ut sunt dissimiles extrinsecus et generatim <lb/> extima membrorum circumeaesura coercet, <lb/> proinde et seminibus constant variante figura.</s> <lb/> <s>semina cum porro distent, differre necessest <lb/> intervalla viasque, foramina quae perhibemus, <lb/> omnibus in membris et in ore ipsoque palato.</s> <lb/> <s>esse minora igitur quaedam maioraque debent, <lb/> esse triquetra aliis, aliis quadrata necessest, <lb/> multa rutunda, modis multis multangula quaedam.</s> <lb/> <s>namque figurarum ratio ut motusque reposcunt, <lb/> proinde foraminibus debent differre figurae, <lb/> <pb pagenum="182"/> et variare viae proinde ac textura coercet. </s><s><lb/> hoc ubi quod suave est aliis aliis fit amarum, <lb/> illi, cui stiave est, levissima corpora debent <lb/> contractabillter caulas intrare palati, <lb/> at contra quibus est eadem res intus acerba, <lb/> aspera nimirum penetrant hamataque fauces. </s><s><lb/> nune facile est ex his rebus cognoscere quaeque. </s><s><lb/> quippe ubi cui febris bili superante coorta est <lb/> aut alia ratione aliquast vis exelta morbi, <lb/> perturbatur ibi iam totum corpus et omnes <lb/> commutantur ibi positurae principiorum;<lb/> fit prius ad sensum <emph type="italics"/>ut<emph.end type="italics"/> quae corpora conveniebant <lb/> nunc non conveniant, et cetera sint magis apta, <lb/> quae penetrata queunt sensum progignere acerbum <lb/> utraque enim sunt in mellis commixta sapore;<lb/> id quod iam supera tibi saepe ostendimus ante. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nunc age quo pacto naris adiectus odoris <lb/> tangat again. </s><s>primum res multas esse necessest <lb/> unde fluens volvat varius se fluctus odorum, <lb/> et fluere et mitti volgo spargique putandumst;<lb/> verum aliis alius magis est animantibus aptus <lb/> dissimilis propter formas. </s><s>ideoque per auras <lb/> mellis apes quamvis longe ducuntur odore, <lb/> volturiique cadaveribus. </s><s>tum fissa ferarum <lb/> ungula quo tulerit gressum promissa canum vis <lb/> ducit, et humanum longe praesentit odorem <lb/> Romulidarum arcis servator candidus anser.</s> <lb/> <s>sic aliis alius nidor datus ad sua quemque <lb/> pabula dueit et a taetro resilire veneno <lb/> cogit, eoque modo servantur saecla ferarum. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Hic odor ipse igitur, naris quicumque lacessit, <lb/> est alio ut possit permitti longius alter;<lb/> sed tamen haud quisquam tam longe fertur eorum <lb/> quam sonitus, quam vox, mitto iam dicere quam res . </s><s><lb/> <lb/> <pb pagenum="183"/> quae feriunt oculorum acies visumque lacessunt.</s> <lb/> <s>errabundus enim tarde venit ac perit ante <lb/> paulatim facilis distractus in aeris auras;<lb/> ex alto primum quia vix emittitur ex re:<lb/> nam penitus fluere atque recedere rebus odores <lb/> significat quod fracta magis redolere videntur <lb/> omnia, quod contrita, quod igni conlabefacta:<lb/> deinde videre licet maioribus esse creatum <lb/> principiis quam vox, quoniam per saxea saepta <lb/> non penetrat, qua vox volgo sonitusque feruntur. <lb/> quare etiain quod olet non tam facile esse videbis <lb/> investigare in qua sit regione locatum;<lb/> refrigescit enim cunctando plaga per auras <lb/> nec calida ad sensum decurrunt nuntia rerum.</s> <lb/> <s>errant saepe eanes itaque et vestigia quaerunt. <lb/> </s></p><p type="main"><s>(Nec tamen hoc solis in odoribus atque saporum <lb/> in generest, sed item species rerum atque colores <lb/> non ita conveniunt ad sensus omnibus omnes, <lb/> ut non sint allis quaedam magis acria visu.</s> <lb/> <s>quin etiam gallum, noctem explaudentibus alis <lb/> auroram clara consuetum voce vocare, <lb/> noenu queunt rabidi contra constare leones <lb/> inque tueri: ita continuo meminere fugai, <lb/> nimirurn quia sunt gallorum in corpore quaedam <lb/> semina, quae cum sunt oculis inmissa leonum, <lb/> pupillas interfodiunt acremque dolorem <lb/> praebent, ut nequeant contra durare feroces;<lb/> cum tamen haec nostras acies nil laedere possint, <lb/> aut quia non penetrant aut quod penetrantibus illis <lb/> exitus ex oculis liber datur, in remorando <lb/> laedere ne possint ex ulla lumina parte.)<lb/> </s></p><p type="main"><s>Nunc age quae moveant animum res accipe, et unde <lb/> quae veniunt veniant in mentem percipe paucis.</s> <lb/> <s>principio hoc dico, rerum simulacra vagari <lb/> multa modis multis in cunctas undique partis <lb/> tenvia, quae facile inter se iunguntur in auris, <lb/> obvia cum veniunt, ut aranea bratteaque auri.</s> <lb/> <s><pb pagenum="184"/> quippe etenim multo magis haec sunt tenvia textu <lb/> quam quae percipiunt oculos visumque lacessunt, <lb/> corporis haec quoniam penetrant per rara cientque <lb/> tenvem animi naturam intus sensumque facessunt.</s> <lb/> <s>Centauros itaque et Scyllarum membra videmus <lb/> Cerbereasque canum facies simulacraque eorum <lb/> quorum morte obita tellus amplectitur ossa;<lb/> omne genus quoniam passim simulacra feruntur, <lb/> partim sponte sua quae fiunt aere in ipso, <lb/> partim quae variis ab rebus cumque recedunt <lb/> et quae confiunt ex horum facta figuris.</s> <lb/> <s>nam certe ex vivo Centauri non fit imago, <lb/> nulla fuit quoniam talis natura anima<emph type="italics"/>ntis;<emph.end type="italics"/> <lb/> verum ubi equi atque hominis casu convenit imago, <lb/> haerescit facile extemplo, quod diximus ante, <lb/> propter subtilem naturam et tenvia texta.</s> <lb/> <s>cetera de genere hoc eadem ratione creantur.</s> <lb/> <s>quae cum mobiliter summa levitate feruntur, <lb/> ut prius ostendi, facile uno commovet ictu <lb/> quaelibet una animum nobis subtilis imago;<lb/> tenvis enim mens est et mire mobilis ipsa. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Haec fieri ut memoro, facile hinc cognoscere possis.</s> <lb/> <s>quatenus hoc simile est illi, quod mente videmus <lb/> atque oculis, simili fieri ratione necesse est.</s> <lb/> <s>nunc igitur docui quoniam nie forte leonem <lb/> cernere per simulacra, oculos quaecumque lacessunt, <lb/> scire licet mentem simili ratione moveri, <lb/> per simulacra leonem et cetera quae videt aeque <lb/> nec minus atque oculi, nisi quod mage tenvia cernit.</s> <lb/> <s>nec ratione alia, cum somnus membra profudit, <lb/> <pb pagenum="185"/> mens animi vigilat, nisi quod siniulaera lacessunt <lb/> haec eadem nostros animos quae cuin vigilamus, <lb/> usque adeo, certe ut videamur cernere cum quem <lb/> rellicta vita iam mors et terra potitast. </s><s><lb/> Hoc ideo fieri cogit natura, quod omnes <lb/> corporis offecti sensus per niembra quieseunt <lb/> nec possunt falsum veris convincere rebus.</s> <lb/> <s>praeterea meminisse iacet languetque sopore <lb/> nec dissentit cum mortis letique potitum <lb/> iam pridem, quem mens vivom se cernere credit. </s><s><lb/> quod superest, non est mirtim simulacra moveri <lb/> bracchiaque in numerum iactare et cetera membra; <lb/> nam fit ut in somnis facere hoc videatur imago; <lb/> quippe ubi prima perit alioque est altera nata <lb/> inde statu, prior hic gestum mutasse videtur. </s><s><lb/> scilicet id fieri celeri ratione putandumst: <lb/> tanta est mobilitas et rerum copia tanta <lb/> tantaque sensibili quovis est tempore in uno <lb/> copia particularum, ut possit suppeditare. <lb/> </s></p><p type="main"><s>(Multaque in his rebus quaeruntur multaque nobis <lb/> clarandumst, plane si res exponere avemus.</s> <lb/> <s>quaeritur in primis quare, quod cuique libido <lb/> venerit, extemplo mens cogitet eius id ipsum. <lb/> anne voluntatem nostram simulacra tuentur <lb/> et simul ae volumus nobis occurrit imago, <lb/> si mare, si terrast cordi, si denique caelum?</s><s><lb/> conventus hominum pompam convivia pugnas, <lb/> omnia sub verbone creat natura paratque ?</s><s><lb/> cum praesertim aliis eadem in regione locoque <lb/> longe dissimilis animus res cogitet omnis.</s> <lb/> <s>quid porro, in numerum procedere cum simulacra <lb/> cernimus in somnis et mollia membra movere, <lb/> mollia mobiliter cum alternis bracchia mittunt <lb/> et repetunt oculis gestum pede convenienti?</s><s><lb/> <pb pagenum="186"/> scilicet arte madent simulacra et docta vagantur, <lb/> nocturno facere ut possint in tempore ludos. </s><s><lb/> an magis illud erit verum?</s><s> quia teinpore in uno, <lb/> cum sentimus id, et cum vox emittitur una, <lb/> tempora multa latent, ratio quae coinperit esse, <lb/> propterea fit uti quovis in tempore quaeque <lb/> praesto sint simulacra locis in quisque parata. </s><s><lb/> et quia tenvia sunt, nisi quae contendit, acute <lb/> cernere non potis est animus; proinde omnia quae sunt <lb/> praeterea pereunt, nisi <emph type="italics"/>si<emph.end type="italics"/>quae ad se ipse paravit. </s><s><lb/> ipse parat sese porro speratque futurum <lb/> ut videat quod consequitur rem quamque; fit ergo. </s><s><lb/> nonne vides oeulos etiam, cum tenvia quae sunt <lb/> cernere coeperunt, contendere se atque parare, <lb/> nec sine eo fieri posse ut cernamus acute?</s><s> <lb/> et tamen in rebus quoque apertis noscere possis, <lb/> si non advertas animum, proinde esse quasi omni <lb/> tempore semotum fuerit longeque remotum. </s><s><lb/> cur igitur mirumst, animus si cetera perdit <lb/> praeterquam quibus est in rebus deditus ipse ?</s><s> <lb/> deinde adopinamur de signis maxima parvis <lb/> ac nos in fraudem induimus frustraminis ipsi.)<lb/> </s></p><p type="main"><s>Fit quoque ut interdum non suppeditetur imago <lb/> eiusdem generis, sed femina quae fuit ante, <lb/> in manibus vir uti factus videatur adesse, <lb/> aut alia ex alia facies aetasque sequatur.</s> <lb/> <s>quod ne miremur sopor atque oblivia curant.</s> <lb/> <s>Illud in his rebus vitium vementer avessis <lb/> <pb pagenum="187"/> effugere, errorem vitareque praemetuenter, <lb/> lumina ne facias oculorum clara ereata, <lb/> prospicere ut possemus, et ut proferre quea<emph type="italics"/>mus<emph.end type="italics"/><lb/> proceros passus, ideo fastigia posse <lb/> surarum ac feminum pedibus fundata plicari, <lb/> bracchia tum porro validis ex apta lacertis <lb/> esse manusque datas utraque <emph type="italics"/>ex<emph.end type="italics"/> parte ministras, <lb/> ut facere ad vitam possemus quae foret usus.</s> <lb/> <s>cetera de genere hoc inter quaecumque pretantur, <lb/> omnia perversa praepostera sunt ratione, <lb/> nil ideo quoniam natumst in corpore ut uti <lb/> possemus, sed quod natumst id procreat usum, <lb/> nec fuit ante videre oculorum lumina nata <lb/> nec dictis orare prius quam fingua creatast, <lb/> sed potius longe linguae praecessit origo <lb/> sermonem multoque ereatae sunt prius aures <lb/> quam sonus est auditus, et omnia denique membra <lb/> ante fuere, ut opinor, eorum quam foret usus;<lb/> haud igitur potuere utendi crescere causa.</s> <lb/> <s>at contra conferre manu certamina pugnae <lb/> et lacerare artus foedareque membra cruore <lb/> ante fuit multo quam lucida tela volarent, <lb/> et volnus vitare prius natura coegit <lb/> quam daret obiectum parmai laeva per artem.</s> <lb/> <s>scilicet et fessum corpus mandare quieti <lb/> multo antiquius est quam lecti mollia strata, <lb/> et sedare sitim prius est quam pocula natum.</s> <lb/> <s>haec igitur possunt utendi cognita causa, <lb/> <pb pagenum="188"/> credier, ex usu quae sunt vitaque reperta.</s> <lb/> <s>illa quidem seorsum sunt omnia quae prius ipsa <lb/> nata dedere suae post notitiam utilitatis.</s> <lb/> <s>quo genere in primis sensus et membra videmus; <lb/> quare etiam atque etiam procul est ut credere possis <lb/> utilitatis ob officium potuisse creari.)<lb/> </s></p><p type="main"><s>(Illud item non est mirandum, corporis ipsa <lb/> quod natura cibum quaerit cuiusque animantis.</s> <lb/> <s>quippe etenim fluere atque recedere corpora rebus <lb/> multa modis multis docui, sed plurima debent <lb/> ex animalibu'. </s><s><emph type="italics"/>quae<emph.end type="italics"/> quia sunt exercita motu, <lb/> multaque per sudorem ex alto pressa feruntur, <lb/> multa per os exhalantur, cum languida anhelant, <lb/> his igitur rebus rarescit corpus et omnis <lb/> subruitur natura; dolor quam consequitur rem.</s> <lb/> <s>propterea capitur cibus ut suffulciat artus <lb/> et recreet vires interdatus atque patentem <lb/> per membra ac venas ut amorem opturet edendi.</s> <lb/> <s>umor item discedit in omnia quae loca cumque <lb/> poscunt umorem; glomerataque multa vaporis <lb/> corpora, quae stomacho praebent incendia nostro, <lb/> dissupat adveniens liquor ac restinguit ut ignem, <lb/> urere ne possit calor ampliuis aridus artus.</s> <lb/> <s>sic igitur tibi anhela sitis de corpore nostro <lb/> abluitur, sic expletur ieiuna cupido.)<lb/> </s></p><p type="main"><s>Nunc qui fiat uti passus proferre queamus, <lb/> cum volumus, varieque datum sit membra movere, <lb/> et quae res tantum hoc oneris protrudere nostri <lb/> corporis insuerit, dicam : tu percipe dicta. <lb/> dico animo nostro primum simulacra meandi <lb/> accidere atque animum pulsare, ut diximus ante.</s> <lb/> <s>inde voluntas fit; neque enim facere incipit ullam <lb/> rem quis<emph type="italics"/>quam,<emph.end type="italics"/> quam mens providit quid velit ante.</s> <lb/> <s>id quod providet , illius rei constat imago. <lb/> <pb pagenum="189"/> ergo animus cum sese ita commovet ut velit ire <lb/> inque gredi, ferit extemplo quae in corpore toto <lb/> per membra atque artus animai dissita vis est.</s> <lb/> <s>et facilest factu, quoniam coniuncta tenetur.</s> <lb/> <s>inde ea proporro corpus ferit, atque ita tota <lb/> paulatim moles protruditur atque movetur.</s> <lb/> <s>praeterea tum rarescit quoque corpus et aer, <lb/> scilicet ut debet qui semper mobilis extat, <lb/> per patefacta venit penetratque foramina largus <lb/> et dispargitur ad partis ita quasque minutas <lb/> corporis. </s><s>hic igitur rebus fit utrlmque duabus, <lb/> corporis ut ac navis velis ventoque feratur.</s> <lb/> <s>nec tamen illud in his rebus mirabile constat, <lb/> tantula quod tantum corpus corpuscula possunt <lb/> contorquere et onus totum convertere nostrum. <lb/> quippe etenim ventus suptili corpore tenvis <lb/> trudit agens magnam magno molimine navem <lb/> et manus una regit quantovis impete euntem <lb/> atque gubernaclum contorquet quolibet unum, <lb/> multaque per trocleas et tympana pondere magno <lb/> commovet atque levi sustollit machina nisu. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nunc quibus ille modis somnus per membra quietem <lb/> inriget atque animi, curas e pectore solvat, <lb/> suavidicis potius quam multis versibus edam;<lb/> parvus ut est cyeni melior canor, ille gruum quam <lb/> clamor in aetheriis dispersus nubibus austri.</s> <lb/> <s>tu mihi da tenuis aures animumque sagacem, <lb/> ne fieri negites quae dicam posse retroque <lb/> vera. </s><s>repulsanti discedas pectore dicta, <lb/> tutimet in culpa cum sis neque cernere possis. <lb/> principio somnus fit ubi est distracta per artus <lb/> vis aniniae partimque foras eiecta recessit <lb/> et partim contrusa magis concessit in altum;<lb/> dissoluuntur enim tum demum membra fluuntque.</s> <lb/> <s><pb pagenum="190"/> nam dubium non est, animai quin opera sit <lb/> sensus hic in nobis, quem cum sopor inpedit esse, <lb/> tum nobis animam perturbatam esse putandumst <lb/> eiectamque foras; non omnem; namque iaceret <lb/> aeterno corpus perfusum frigore leti, <lb/> quippe ubi nulla latens animai pars remaneret <lb/> in membris, cinere ut multa latet obrutus ignis, <lb/> unde reconflari sensus per membra repente <lb/> posset, ut ex igni caeco consurgere flamma?</s><s><lb/> </s></p><p type="main"><s>Sed quibus haec rebus novitas confiat et unde <lb/> perturbari anima et corpus languescere possit, <lb/> expediam: tu fac ne ventis verba profundam. </s><s><lb/> principio externa corpus de parte necessum est, <lb/> aeriis quoniam vicinum tangitur auris, <lb/> tundier atque eius crebro pulsarier ictu, <lb/> proptereaque fere res omnes aut corio sunt <lb/> aut etiam conehis aut callo aut cortice tectae. </s><s><lb/> interiorem etiam partem spirantibus aer <lb/> verberat hic idem, cum ducitur atque reflatur. </s><s><lb/> quare utrimque secus cum corpus vapulet et cum <lb/> perveniant plagae per parva foramina nobis <lb/> corporis ad primas partis elementaque prima, <lb/> fit quasi paulatim nobis per membra ruina. </s><s><lb/> conturbantur enim positurae principiortim <lb/> corporis atque animi. </s><s>fit uti pars inde animai <lb/> eiciatur et introrsum pars abdita cedat, <lb/> pars etiam distracta per artus non queat esse <lb/> coniuncta inter se neque motu mutua fungi; <lb/> inter enim saepit coetus natura viasque; <lb/> ergo sensus abit mutatis motibus alte. </s><s><lb/> et quonam non est quasi quod suffulciat artus, <lb/> debile fit corpus languescuntque omnia membra, <lb/> bracchia palpebraeque cadunt poplitesque cubanti <lb/> <pb pagenum="191"/> saepe tamen summittuntur virisque resolvunt.</s> <lb/> <s>deinde cibum sequitur somnus, quia, quae facit aer, <lb/> haec eadem cibus, in venas dum diditur omnis, <lb/> efficit. </s><s>et multo sopor ille gravissimus exstat <lb/> quem satur aut lassus capias, quia plurima tum se <lb/> corpora conturbant magno contusa labore.</s> <lb/> <s>fit ratione eadem coniectus partim animai <lb/> altior atque foras eiectus largior eius, <lb/> et divisior inter se ac distractior in test. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Et quo quisque fere studio devinctus adhaeret <lb/> aut quibus in rebus multum sumus ante morati <lb/> atque in ea ratione fuit contenta magis mens, <lb/> in somnis eadem plerumque videmur obire;<lb/> causidici causas agere et componere leges, <lb/> induperatores pugnare ac proelia obire, <lb/> nautae contractum cum ventis degere bellum, <lb/> nos agere hoc autem et naturam quaerere rerum <lb/> semper et inventam patriis exponere chartis. <lb/> cetera sic studia atque artes plerumque videntur <lb/> in somnis animos hominum frustrata tenere.</s> <lb/> <s>et quicumque dies multos ex ordine ludis <lb/> adsiduas dederunt operas, plerumque videmus, <lb/> cum iam destiterunt ea sensibus usurpare, <lb/> relicuas tamen esse vias in mente patentis, <lb/> qua possint eadem rerum simulaera venire.</s> <lb/> <s>per multos itaque illa dies eadem obversantur <lb/> ante oculos, etiam vigilantes ut videantur <lb/> cernere saltantis et mollia membra moventis <lb/> et citharae liquidum carmen chordasque loquentis <lb/> auribus accipere et consessum cernere eundern <lb/> scenaique simul varios splendere decores.</s> <lb/> <s><pb pagenum="192"/> usque adeo magni refert studium atque voluptas, <lb/> et quibus in rebus consuerint esse operati <lb/> non homines solum sed vero animalia cuneta. </s><s><lb/> quippe videbis equos fortis, cum membra iacebunt, <lb/> in somnis sudare tamen spirareque semper <lb/> et quasi de palma summas contendere viris, <lb/> aut quasi carceribus patefactis <lb/> venantumque canes in molli saepe quiete <lb/> iactant crura tamen subito vocisque repente <lb/> mittunt et crebro redducunt naribus auras, <lb/> ut vestigia si teneant inventa ferarum, <lb/> expergefactique secuntur inania saepe <lb/> cervorum simulacra, fugae quasi dedita cernant, <lb/> donec discussis redeant erroribus ad se.</s> <lb/> <s>at consueta domi catulorum blanda propago <lb/> discutere et corpus de terra corripere instant <lb/> proinde quasi ignotas facies atque ora tuantur. </s><s> <lb/> et quo quaeque magis sunt aspera seminiorum, <lb/> tam magis in somnis eadem saevire necessust. </s><s><lb/> at variae fugiunt volueres pinnisque repente <lb/> sollicitant divom nocturno tempore lucos, <lb/> accipitres somno in leni si proelia pugnas <lb/> edere sunt persectantes visaeque volantes. </s><s> <lb/> porro hominum mentes, magnis quae motibus edunt <lb/> magna, itidem saepe in somnis faciuntque geruntque, <lb/> reges expugnant, capiuntur, proelia miscent, <lb/> tollunt clamorem quasi si lugulentur ibidem. </s><s><lb/> multi depugnant gemitusque doloribus edunt <lb/> <pb pagenum="193"/> et quasi pantherae morsu saevive leonis <lb/> mandantur magnis clamoribus omnia complent.</s> <lb/> <s>multi de magnis per somnum rebu' loquuntur <lb/> indicioque sui facti persaepe fuere.</s> <lb/> <s>multi mortem obeunt. </s><s>multi, de montibus altis <lb/> ut qui praecipitent ad terram corpore toto, <lb/> externantur et ex somno quasi mentibu' capti <lb/> vix ad se redeunt permoti corporis aestu.</s> <lb/> <s>flumen item sitiens aut fontem propter amoenum <lb/> adsidet et totum prope faucibus occupat amnem. <lb/> puri saepe lacum propter si ac dolia curta <lb/> somno devincti credunt se extollere vestem, <lb/> totius umorem saccatum corpori' fundunt, <lb/> cum Babylonica magnifico splendore rigantur.</s> <lb/> <s>tum quibus aetatis freta primitus insinuatur <lb/> semen, ubi ipsa dies membris matura creavit, <lb/> conveniunt simulaera foris e corpore quoque <lb/> nuntia praeclari voltus pulchrique coloris, <lb/> qui ciet inritans loca turgida semine multo, <lb/> ut quasi transactis saepe omnibu' rebu' profundant <lb/> fluminis ingentis fluctus vestemque cruentent. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Sollicitatur id <emph type="italics"/>in<emph.end type="italics"/> nobis, quod diximus ante <lb/> semen, adulta aetas cum primum roborat artus.</s> <lb/> <s>namque alias aliud res commovet atque lacessit;<lb/> ex homine humanum semen ciet una homillis vis. </s><s> <lb/> quod simul atque suis eiectum sedibus exit, <lb/> per membra atque artus decedit corpore toto <lb/> in loca conveniens nervorum certa cietque <lb/> continuo partis genitalis corporis ipsas.</s> <lb/> <s>inritata tument loca semine fitque voluntas <lb/> eicere id quo se contendit dira lubido, <lb/> <pb pagenum="194"/> idque petit corpus, mens unde est. </s><s>saucia amore. </s><s><lb/> namque omnes plerumque cadunt in vulnus et illam <lb/> emicat in partem sanguis unde icimur ictu, <lb/> et si comminus est, hostem ruber occupat umor.</s> <lb/> <s>sic igitur Veneris qui telis accipit ictus, <lb/> sive puer membris muliebribus hunc iaculatur <lb/> seu mulier toto iactans e corpore amorem, <lb/> unde feritur, eo tendit gestitque coire <lb/> et iacere umorem in corpus de corpore ductum; <lb/> namque voluptatem praesagit muta cupido. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Haec Venus est nobis; hinc autemst nomen amoris, <lb/> hinc illaec primum Veneris dulcedinis in cor <lb/> stillavit gutta et successit frigida cura. </s><s> <lb/> nam si abest quod ames, praesto simulacra tamen sunt <lb/> illius et nomen dulce obversatur ad auris. </s><s><lb/> sed fugitare decet simulacra et pabula amoris <lb/> absterrere sibi atque alio convertere mentem <lb/> et iacere umorern conlectum in corpora quaeque <lb/> nec retinere, semel conversum unius amore, <lb/> et servare sibi curam certumque dolorem. </s><s><lb/> ulcus enim vivescit et inveteraseit alendo <lb/> inque dies gliscit furor atque aerumna gravescit, <lb/> si non prima novis conturbes volnera plagis <lb/> volgivagaque vagus Venere ante recentia cures <lb/> aut alio possis animi traducere motus. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nec Veneris fructu caret is qui vitat amorem, <lb/> sed potius quae sunt sine poena, commoda sumit; <lb/> nam certe purast sanis magis inde voluptas <lb/> quam miseris. </s><s>etenim potiundi tempore in ipso <lb/> fluctuat incertis erroribus ardor amantum <lb/> nec constat quid primum oculis manibusque fruantur.</s> <lb/> <s><pb pagenum="195"/> quod petiere, premunt arte faciuntque dolorem <lb/> corporis et dentes inlidunt saepe labellis <lb/> osculaque adfligunt, quia non est pura voluptas <lb/> et stimuli subsunt qui instigant laedere id ipsum <lb/> quodcumque est, rabies unde illaec germina surgunt, <lb/> sed leviter poenas frangit Venus inter amorem.</s> <lb/> <s>blandaque <emph type="italics"/>re<emph.end type="italics"/>frenat morsus adniixta voluptas. <lb/> namque in eo spes est, unde est ardoris origo, <lb/> restingui quoque posse ab eodem corpore flammam.</s> <lb/> <s>quod fieri contra totum natura repugnat;<lb/> unaque res haec est, cuius quom plurima habemus, <lb/> tum magis ardescit dira cuppedine pectus. <lb/> nam cibus atque umor membris adsumitur intus;<lb/> quae quoniam certas possunt obsidere partis, <lb/> hoc facile expletur laticum frugumque cupido.</s> <lb/> <s>ex hominis vero facie pulchroque colore <lb/> nil datur in corpus praeter simulacra fruendum <lb/> tenvia; quae vento spes raptast saepe misella.</s> <lb/> <s>ut bibere in somnis sitiens quom quaerit et umor <lb/> non datur, ardorem qui membris stinguere possit, <lb/> sed laticum simulacra petit frustraque laborat <lb/> in medioque sitit torrenti flumine potans, <lb/> sic in amore Venus simulacris ludit amantis <lb/> nec satiare queunt speetando corpora coram, <lb/> nec manibus quicquam teneris abradere membris <lb/> possunt errantes incerti corpore toto.</s> <lb/> <s>denique cum membris conlatis flore fruuntur <lb/> <lb/> <lb/> <pb pagenum="196"/> aetatis, iam cum praesagit gaudia corpus <lb/> atque in eost Venus ut muliebria conserat arva, <lb/> adfigunt avide corpus iunguntque salivas <lb/> oris et inspirant pressantes dentibus ora, <lb/> nequiquam, quoniam nil inde abradere possunt <lb/> nec penetrare et abire in corpus corpore toto;<lb/> nam facere interdum velle et certare videntur:<lb/> usque adeo cupide in Veneris compagibus haerent, <lb/> membra voluptatis dum vi labefacta liquescunt.</s> <lb/> <s>tandem ubi se erupit nervis conlecta cupido, <lb/> parva fit ardoris violenti pausa parumper.</s> <lb/> <s>inde redit rabies eadem et furor ille revisit, <lb/> cum sibi quid cupiant ipsi contingere quaerunt, <lb/> nec reperire malum id possunt quae machina vincat;<lb/> usque adeo incerti tabescunt volnere caeco. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Adde quod absumunt viris pereuntque labore, <lb/> adde quod alterius sub nutu degitur aetas.</s> <lb/> <s>labitur interea res et Babylonica fiunt, <lb/> languent officia atque aegrotat fama vacillans.</s> <lb/> <s>huic lenta et pulchra in pedibus Sicyonia rident <lb/> scilicet et grandes viridi cum luce zmaragdi <lb/> auro includuntur teriturque thalassina vestis <lb/> adsidue et Veneris sudorem exercita potat.</s> <lb/> <s>et bene parta patrum fiunt anademata, mitrae, <lb/> interdum in pallam atque Alidensia Ciaque vertunt. </s><s> <lb/> eximia veste et victu convivia, ludi, <lb/> <pb pagenum="197"/> pocula crebra, unguenta coronae serta parantur, <lb/> nequiquam, quoniam medio de fonte leporum <lb/> surgit amari aliquit quod in ipsis floribus angat, <lb/> aut cum conscius ipse animus se forte remodet <lb/> desidiose agere aetatem lustrisque perire, <lb/> aut quod in ambiguo verbum iaculata reliquit <lb/> quod cupido adfixum cordi vivescit ut ignis, <lb/> aut nimium iactare oculos aliumve tueri <lb/> quod putat in voltuque videt vestigia risus. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Atque in amore mala haec proprio summeque secundo <lb/> inveniuntur; in adverso vero atque inopi sunt, <lb/> prendere quae possis oculorum lumine operto, <lb/> innumerabilia; ut melius vigilare sit ante, <lb/> qua docui ratione, cavereque ne inliciaris. </s><s> <lb/> nam vitare, plagas in amoris ne iaciamur, <lb/> non ita difficile est quam captum retibus ipsis <lb/> exire et validos Veneris perrumpere nodos.</s> <lb/> <s>et tamen implicitus quoque possis inque peditus <lb/> effugere infestum, nisi tute tibi obvius obstes <lb/> et praetermittas animi vitia omnia primum <lb/> aut quae corpori' sunt eius, <emph type="italics"/>si<emph.end type="italics"/>quam petis ac vis.</s> <lb/> <s>nam faciunt homines plerumque cupidine caeci, <lb/> et tribuunt ea quae non sunt his commoda vere.</s> <lb/> <s>multimodis igitur pravas turpisque videmus <lb/> esse in deliciis summoque in honore vigere.</s> <lb/> <s>atque, alios alii inrident Veneremque süadent <lb/> ut placent, quoniam foedo adflictentur amore, <lb/> nec sua respiciunt miseri mala maxima saepe.</s> <lb/> <s>nigra melichrus est, inmunda et fetida acosmos <lb/> caesia Palladium, nervosa et lignea dorcas, <lb/> parvula, pumilio, chariton mia, tota merum sal, <lb/> magna atque inmanis cataplexis plenaque honoris.</s> <lb/> <s>balba loqui non quit, traulizi, muta pudens est;<lb/> at flagrans odiosa loquacula Lampadium fit. <lb/> ischnon eromenion tum fit, cum vivere non quit <lb/> <lb/> <pb pagenum="198"/> prae macie; rhadine verost iam mortua tussi.</s> <lb/> <s>at tumida et mammosa Ceres est ipsa ab Iaccho, <lb/> simula Silena ac saturast, labeosa philema.</s> <lb/> <s>cetera de genere hoc longum est si dicere coner. <lb/> sed tamen esto iam quantovis oris honore, <lb/> cui Veneris membris vis omnibus exoriatur:<lb/> nempe aliae quoque sunt; nempe hac sine viximus ante;<lb/> nempe eadem facit, et scimus facere, omnia turpi, <lb/> et miseram taetris se suffit odoribus ipsa <lb/> quam famulae lome fugitant furtimque cachinnant.</s> <lb/> <s>at lacrimans exclusus amator limina saepe <lb/> floribus et sertis operit postisque superbos <lb/> unguit amaracino et foribus miser oscula figit;<lb/> quem si, iam <emph type="italics"/>am<emph.end type="italics"/>missum, venientem offenderit aura <lb/> una modo, causas abeundi quaerat honestas, <lb/> et meditata diu cadat alte sumpta querella, <lb/> stultitiaque ibi se damnet, tribuisse quod illi <lb/> plus videat quam mortali concedere par est.</s> <lb/> <s>nec Veneres nostras hoc fallit; quo magis ipsae <lb/> omnia summo opere hos vitae poscaenia celant <lb/> quos retinere volunt adstrictosque esse in amore, <lb/> nequiquam, quoniam tu animo tamen omnia possis <lb/> protrahere in lucem atque omnis inquirere risus <lb/> et, si bello animost et non odiosa, vicissim <lb/> praetermittere <emph type="italics"/>et<emph.end type="italics"/> humanis concedere rebus. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nec mulier semper ficto suspirat amore <lb/> quae conplexa viri corpus cum corpore iungit <lb/> et tenet adsuctis umectans oscula labris.</s> <lb/> <s>nam facit ex animo saepe et communia quaerens <lb/> gaudia sollicitat spatium decurrere amoris.</s> <lb/> <s>nec ratione alia volucres armenta feraeque <lb/> <pb pagenum="199"/> et pecudes et equae maribus subsidere possent, <lb/> si non, ipsa quod illorum subat ardet abundans <lb/> natura et Venerem salientum laeta retractat. <lb/> nonne vides etiam quos mutua saepe voluptas <lb/> vinxit, ut in vinclis communibus excrucientur?</s><s><lb/> in triviis quam saepe canes, discedere aventis, <lb/> divorsi cupide summis ex viribu' tendunt, <lb/> quom interea validis Veneris compagibus haerent! <lb/> quod facerent numquam nisi mutua gaudia nossent <lb/> quae iacere in fraudem possent vinctosque tenere.</s> <lb/> <s>quare etiam atque etiam, ut dico, est cornmuni' voluptas <lb/> </s></p><p type="main"><s>Et commiscendo quom semine forte virili <lb/> femina vini vicit subita vi corripuitque, <lb/> tum similes matrum inaterno semine fiunt, <lb/> ut patribus patrio. </s><s>sed quos utriusque figurae <lb/> esse vides, iuxtim miscentes vulta parentum, <lb/> corpore de patrio et materno sanguine crescunt, <lb/> semina cum Veneris stimulis excita per artus <lb/> obvia conflixit conspirans mutuus ardor, <lb/> et neque utrum superavit eorum nec superatumst.</s> <lb/> <s>fit quoque ut interdum similes existere avorum <lb/> possint et referant proavorum saepe figuras <lb/> propterea quia multa modis primordia multis <lb/> mixta suo celant in corpore saepe parentis, <lb/> quae patribus patres tradunt ab stirpe profecta;<lb/> inde Venus varia producit sorte figuras <lb/> <pb pagenum="200"/> maiorumque refert voltus vocesque comasque.</s> <lb/> <s> et muliebre oritur patrio de semine saeclum <lb/> maternoque mares existunt corpore creti;<lb/> quandoquidem nilo magis haec <emph type="italics"/>de<emph.end type="italics"/> semine certo <lb/> fiunt quam facies et corpora membraque nobis;<lb/> semper enim partus duplici de semine constat, <lb/> atque utri similest magis id quodcumque creatur, <lb/> eius habet plus parte aequa; quod cernere possis, <lb/> sive virum suboles sivest muliebris origo. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nec divina satum genitalem numina cuiquam <lb/> absterrent, pater a gnatis ne dulcibus umquam <lb/> appelletur et ut sterili Venere exigat aevom; <lb/> quod plerumque putant et multo sanguine maesti <lb/> conspergunt aras adolentque altaria donis, <lb/> ut gravidas reddant uxores semine largo.</s> <lb/> <s>nequiquam divom numen sortisque fatigant.</s> <lb/> <s>nam steriles nimium crasso sunt semine partim <lb/> et liquido praeter iustum tenuique vicissim.</s> <lb/> <s>tenve locis quia non potis est adfigere adhaesum, <lb/> liquitur extemplo et revocatum cedit abortu.</s> <lb/> <s>crassius his porro quoniam concretius aequo <lb/> mittitur, aut non tam prolixo provolat ictu <lb/> aut penetrare locos aeque nequit aut penetratum <lb/> aegre admiscetur muliebri semine semen.</s> <lb/> <s>nam multum harmoniae Veneris differre videntur.</s> <lb/> <s>atque alias alii complent magis ex allisque <lb/> succipiunt allae pondus magis inque gravescunt. <lb/> et multae steriles Hymenaeis ante fuerunt <lb/> pluribus et nactae post sunt tamen unde puellos <lb/> suscipere et partu possent ditescere dulci.</s> <lb/> <s>et quibus ante domi fecundae saepe nequissent <lb/> uxores parere, inventast illis quoque compar <lb/> natura, ut possent gnatis munire senectam.</s> <lb/> <s><pb pagenum="201"/> usque adeo magni refert, ut semina possint <lb/> seminibus commisceri genitaliter apta, <lb/> crassane conveniant liquidis et liquida crassis. </s><s><lb/> atque in eo refert quo victu vita colatur; <lb/> namque aliis rebus concrescunt semina membris <lb/> atque aliis extenvantur tabentque vicissim. </s><s><lb/> et quibus ipsa modis tractetur blanda voluptas, <lb/> id quoque permagni refert; nam more ferarum <lb/> quadrupedumque magis ritu plerumque putantur <lb/> concipere uxores, quia sic loca sumere possunt, <lb/> pectoribus positis, sublatis seinina lumbis. </s><s><lb/> nec molles opu' sunt motus uxoribus hilum. </s><s><lb/> nam mulier prohibet se concipere atque repugnat, <lb/> clunibus ipsa viri Venerem si laeta retractat <lb/> atque exossato ciet omni pectore fluctus;<lb/> elcit enim sulcum recta regione viaque <lb/> vomeris atque locis avertit seminis ictum.</s> <lb/> <s>idque sua causa consuerunt scorta moveri, <lb/> ne complerentur crebro gravidaeque iacerent <lb/> et simul ipsa viris Venus ut concinnior esset;<lb/> coniugibus quod nil nostris opus esse videtur. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nec divinitus interdum Venerisque sagittis <lb/> deteriore fit ut forma muliercula ametur.</s> <lb/> <s>nam facit ipsa suis interdum femina factis <lb/> morigerisque modis et munde corpore culto, <lb/> ut facile insuescat <emph type="italics"/>te<emph.end type="italics"/> secum degere vitam.</s> <lb/> <s>quod superest, consuetudo concinnat amorem;<lb/> nam leviter quamvis quod crebro tunditur ictu, <lb/> vincitur in longo spatio tamen atque labascit. <lb/> nonne vides etiam guttas in saxa cadentis <lb/> umoris longo in spatio pertundere saxa?</s><s><lb/> </s></p> </chap> <chap n="5"> <p type="head"><s>T. </s><s>LUCRETI CARI</s></p> <p type="head"><s>DE RERUM NATURA</s></p> <p type="head"><s>LIBER QUINTUS</s></p> <p type="main"><s><lb/> Quis potis est dignum pollenti pectore carmen <lb/> condere pro rerum maiestate hisque repertis?</s><s> <lb/> quisve valet verbis tantum qui fingere laudes <lb/> pro meritis eius possit qui talia nobis <lb/> pectore parta stio quaesita<emph type="italics"/>que<emph.end type="italics"/> praemia liquit?</s><s> <lb/> nemo, ut opinor, erit mortali corpore cretus. </s><s><lb/> nam si, ut ipsa petit maiestas cognita rerum, <lb/> dicendum est, deus ille fuit, deus, inclyte Memmi, <lb/> qui princeps vitae rationem invenit eam quae <lb/> nunc appellatur sapientia, quique per artem <lb/> fluctibus e tantis vitam tantisque tenebris <lb/> in tam tranquillo et tam clara luce locavit. </s><s><lb/> confer enim divina aliorum antiqua reperta. </s><s><lb/> namque Ceres fertur fruges Liberque liquoris <lb/> vitigeni laticem mortalibus instituisse; <lb/> cum tamen his posset sine rebus vita manere, <lb/> ut fama est aliquas etiam nunc vivere gentis. </s><s><lb/> at bene non poterat sine puro pectore vivi; <lb/> quo magis hic merito nobis deus esse videtur, <lb/> ex quo nunc etiam per magnas didita gentis <lb/> dulcia permulcent animos solacia vitae. </s><s><lb/> Herculis antistare autem si facta putabis, <lb/> longius a vera multo ratione ferere, <lb/> quid Nemeaeus enim nobis nunc magnus hiatus <lb/> <pb pagenum="203"/> ille leonis obesset et horrens Arcadius sus?</s><s> <lb/> denique quid Cretae taurus Lernaeaque pestis <lb/> hydra venenatis posset vallata colubris?</s><s> <lb/> quidve tripectora tergemini vis Geryonai <lb/> tanto opere officerent nobis Stymphala colentes <lb/> et Diomedis equi spirantes naribus ignem <lb/> Thracis Bistoniasque plagas atque Ismara propter?</s><s><lb/> aureaque Hesperidum servans fulgentia mala, <lb/> asper, acerba tuens, immani corpore serpens <lb/> arboris amplexus stirpem quid denique obesset <lb/> propter Atlanteum litus pelageque sonora, <lb/> quo neque noster adit quisquam nec barbarus audet?</s><s> <lb/> cetera de genere hoc quae sunt portenta perempta, <lb/> sei non victa forent, quid tandem viva nocerent?</s><s> <lb/> nil, ut opinor: ita ad satiatem terra ferarum <lb/> nunc etiam scatit et trepido terrore repleta est <lb/> per nemora ac montes magnos silvasque profundas; <lb/> quae loca vitandi plerumque est nostra potestas. </s><s><lb/> at nisi purgatumst pectus, quae proelia nobis <lb/> atque pericula tumst ingratis insinuandum!<lb/> quantae tum scindunt hominem cuppedinis acres <lb/> sollicitum curae quantique perinde timores!<lb/> quidve superbia spurcitia ac petulantia?</s><s> quantas <lb/> <pb pagenum="204"/> efficiunt elades! quid luxus desidiaeque?</s><s><lb/> haec igitur qui cuncta subegerit ex animoque <lb/> expulerit dictis, non armis, nonne decebit <lb/> hune hominem numero divom dignarier esse?</s><s><lb/> cum bene praesertim multa ac divinitus ipsis <lb/> immortalibu' de divis dare dicta suerit <lb/> atque omnem rerum naturam pandere dictis. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Cuius ego ingressus vestigia dum rationes <lb/> persequor ac doceo dictis, quo quaeque creata <lb/> foedere sint, in eo quam sit durare necessum <lb/> nec validas valeant aevi rescindere leges, <lb/> quo genere in primis animi natura reperta est <lb/> nativo primum consistere corpore creta <lb/> nec posse incolumis magnum durare per aevom, <lb/> sed simulacra solere in somnis fallere mentem, <lb/> cernere cum videamur eum quem vita reliquit, <lb/> quod superest, nunc huc rationis detulit ordo, <lb/> ut mihi mortali consistere corpore mundum <lb/> nativomque simul ratio reddunda sit esse;<lb/> et quibus ille modis congressus materiai <lb/> fundarit terram caelum mare sidera solem <lb/> lunaique globum; tum quae tellure animantes <lb/> extiterint, et quae nullo sint tempore natae; <lb/> quove modo genus humanum variante loquella <lb/> coeperit inter se vesci per nomina rerum;<lb/> et quibus ille modis divom metus insinuarit <lb/> pectora, terrarum qui in orbi sancta tuetur <lb/> fana lacus lucos aras simulacraque divom. <lb/> praeterea solis cursus lunaeque meatus <lb/> expediam qua vi flectat natura gubernans;<lb/> ne forte haec inter caelum terramque reamur <lb/> libera sponte sua cursus lustrare perennis <lb/> morigera ad fruges augendas atque animantis, <lb/> neve aliqua divom volvi ratione putemus.</s> <lb/> <s>nam bene qui didicere deos securum agere aevom, <lb/> <pb pagenum="205"/> si tamen interea mirantur qua ratione <lb/> quaeque geri possint, praesertim rebus in illis <lb/> quae supera caput aetheriis cernuntur in oris, <lb/> rursus in antiquas referuntur religiones <lb/> et dominos acris adsciscunt, omnia posse <lb/> quos miseri credunt, ignari quid queat esse, <lb/> quid nequeat, finita potestas denique cuique <lb/> quanam sit ratione atque alte terminus haerens. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Quod superest, ne te in promissis plura moremur, <lb/> principio maria ac terras caelumque tuere;<lb/> quorum naturam triplicem, tria corpora, Memmi, <lb/> tris species tam dissimilis, tria talia texta, <lb/> una dies dabit exitio, multosque per annos <lb/> sustentata ruet moles et machina mundi.</s> <lb/> <s>nec me animi fallit quam res nova miraque menti <lb/> accidat exitium caeli terraeque futurum, <lb/> et quam difficile id mihi sit pervincere dictis;<lb/> ut fit ubi insolitam rem adportes auribus ante <lb/> nec tamen hanc possis oculorum subdere visu <lb/> nec iacere indu manus, via qua munita fidei <lb/> proxima fert humanum in pectus templaque mentis.</s> <lb/> <s>sed tamen effabor. </s><s>dictis dabit ipsa fidem res <lb/> forsitan et graviter terrarum motibus ortis <lb/> omnia conquassari in parvo tempore cernes.</s> <lb/> <s>quod procul a nobis flectat fortuna gubernans, <lb/> et ratio potius quam res persuadeat ipsa <lb/> </s></p><p type="main"><s>(Qua prius adgrediar quam de re fundere fata <lb/> sanctius et multo certa ratione magis quam <lb/> Pythia quae tripode a Phoebi lauroque profatur, <lb/> multa tibi expediam doctis solacia dictis <lb/> religione refrenatus ne forte rearis <lb/> terras et solem et caelum, mare sidera lunam, <lb/> corpore divino debere aeterna manere, <lb/> proptereaque putes ritu par esse Gigantum <lb/> pendere eos poenas inmani pro scelere omnis <lb/> qui ratione sua disturbent moenia mundi <lb/> <lb/> <pb pagenum="206"/> praeclarumque velint caeli restinguere solem <lb/> inmortalia mortali sermone notantes ; <lb/> quae procul usque adeo divino a numine distent, <lb/> inque deum numero quae sint indigna videri, <lb/> notitiam potius praebere ut posse putentur <lb/> quid sit vitali motu sensuque remotum. </s><s> <lb/> quippe etenim non est, cum quovis corpore ut esse <lb/> posse animi natura putetur consiliumque; <lb/> sicut in aethere non arbor, non aequore salso <lb/> nubes esse queunt neque pisces vivere in arvis <lb/> nec cruor in lignis neque saxis sucus inesse. </s><s> <lb/> certum ac dispositumst ubi quicquit crescat et insit. </s><s><lb/> sic animi natura nequit sine corpore oriri <lb/> sola neque a nervis et sanguine longiter esse. </s><s><lb/> quod si (posset enim multo prius) ipsa animi vis <lb/> in capite aut umeris aut imis calcibus esse <lb/> posset et innasci quavis in parte, soleret <lb/> tandem in eodem homine atque in eodem vase manere.</s> <lb/> <s>quod quoniam nostro quoque constat corpore certum <lb/> dispositumque videtur ubi esse et crescere possit <lb/> seorsum anima atque animus, tanto magis infitiandum <lb/> totum posse extra corpus formamque animalem <lb/> putribus in glebis terrarum aut solis <emph type="italics"/>in<emph.end type="italics"/> igni <lb/> aut in aqua durare aut altis aetheris oris.</s> <lb/> <s>haud igitur constant divino praedita sensu, <lb/> quandoquidem nequeunt vitaliter esse animata. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Illud item non est ut possis credere, sedes <lb/> esse deum sanctas in mundi partibus ullis.</s> <lb/> <s>tenvis enim natura deum longeque remota <lb/> sensibus ab nostris animi vix mente videtur;<lb/> quae quoniam manuum tactum suffugit et ictum, <lb/> tactile nil nobis quod sit contingere debet.</s> <lb/> <s>tangere enim non quit quod tangi non licet ipsum.</s> <lb/> <s>quare etiam sedes quoque nostris sedibus esse <lb/> dissimiles debent, tenues de corpore eorum;<lb/> <pb pagenum="207"/> quae tibi posterius largo sermone probabo. <lb/> dicere porro hominum causa voluisse parare <lb/> praeclaram mundi naturam proptereaque <lb/> adlaudabile opus divom Iaudare decere <lb/> aeternumque putare atque inmortale futurum <lb/> nec fas esse, deum quod sit ratione vetusta <lb/> gentibus humanis fundatum perpetuo aevo, <lb/> solicitare suis ulla vi ex sedibus umquam <lb/> nec verbis vexare et ab imo evertere summa, <lb/> cetera de genere hoc adfingere et addere, Memmi, <lb/> desiperest. </s><s>quid enim inmortalibus atque beatis <lb/> gratia nostra queat largirier emolumenti, <lb/> ut nostra quicquam causa gerere adgrediantur?</s><s><lb/> quidve novi potuit tanto post ante quietos <lb/> inlicere ut cuperent vitam mutare priorem?</s><s><lb/> nam gaudere novis rebus debere videtur <lb/> cui veteres obsunt; sed cui nil accidit aegri <lb/> tempore in anteacto, cum pulchre degeret aevom, <lb/> quid potuit novitatis amorem accendere tali?</s><s><lb/> an, credo, in tenebris vita ac maerore iacebat, <lb/> donec diluxit rerum genitalis origo. <lb/> quidve mali fuerat nobis non esse creatis?</s><s><lb/> natus enim debet quicumque est velle manere <lb/> in vita, donec retinebit blanda voluptas. </s><s><lb/> qui numquam vero vitae gustavit amorem <lb/> nec fuit in numero, quid obest non esse creatum <lb/> exemplum porro gignundis rebus et ipsa <lb/> notities divis hominum unde est insita primum <lb/> quid vellent facere ut scirent animoque viderent, <lb/> quove modost umquam vis cognita principiorum <lb/> quidque inter se<emph type="italics"/>se<emph.end type="italics"/> permutato ordine possent, <lb/> si non ipsa dedit specimen natura creandi ?</s><s><lb/> namque ita multa modis multis primordia rerum <lb/> <pb pagenum="208"/> ex infinito iam tempore percita plagis <lb/> ponderibusque suis consuerunt concita ferri <lb/> omnimodisque coire atque omnia pertemptare, <lb/> quaecumque inter se possent congressa creare, <lb/> ut non sit mirum si in talis disposituras <lb/> deciderunt quoque et in talis venere meatus, <lb/> qualibus haec rerum geritur nunc summa novando. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Quod <emph type="italics"/>si<emph.end type="italics"/> iam rerum ignorem primordia quae sint, <lb/> hoc tamen ex ipsis caeli rationibus ausim <lb/> confirmare aliisque ex rebus reddere multis, <lb/> nequaquam nobis divinitus esse paratam <lb/> naturam rerum; tanta stat praedita culpa.</s> <lb/> <s>principio quantum caeli tegit impetus ingens, <lb/> inde avidei partem montes silvaeque ferarum <lb/> possedere, tenent rupes vastaeque paludes <lb/> et mare quod late terrarum distinet oras.</s> <lb/> <s>inde duas porro prope partis fervidus ardor <lb/> adsiduusque geli casus mortalibus aufert. <lb/> quod superest arvi, tamen id natura sua vi <lb/> sentibus obducat, ni vis humana resistat <lb/> vitai causa valido consueta bidenti <lb/> ingemere et terram pressis proseindere aratris.</s> <lb/> <s>si non fecundas vertentes vomere glebas <lb/> terraique solum subigentes cimus ad ortus, <lb/> sponte sua nequeant liquidas existere in auras, <lb/> et tamen interdum magno quaesita labore <lb/> cum iam per terras frondent atque omnia florent, <lb/> aut nimiis torret fervoribus aetherius sol <lb/> aut subiti peremunt imbris gelidaeque pruinae, <lb/> flabraque ventorum violento turbine vexant.</s> <lb/> <s>praeterea genus horriferum natura ferarum <lb/> humanae genti infestum terraque marique <lb/> cur alit atque auget?</s><s> cur anni tempora morbos <lb/> adportant?</s><s> quare mors inmatura vagatur?</s><s><lb/> <pb pagenum="209"/> tum porro puer, ut saevis proiectus ab undis <lb/> navita, nudus humi iacet, infans, indigus omni <lb/> vitali auxilio, cum primum in luminis oras <lb/> nixibus ex alvo matris natura profudit, <lb/> vagituque locum lugubri complet, ut aecumst <lb/> cui tantum in vita restet transire malorum.</s> <lb/> <s>at variae crescunt pecudes armenta feraeque <lb/> nec crepitacillis opus est nec cuiquam adhibendast <lb/> almae nutricis blanda atque infracta loquella <lb/> nec varias quaerunt vestes pro tempore caeli, <lb/> denique non armis opus est, non moenibus altis, <lb/> qui sua tutentur, quando omnibus omnia large <lb/> tellus ipsa parit naturaque daedala rerum.)<lb/> </s></p><p type="main"><s>Principio quoniam terrai corpus et umor <lb/> aurarumque leves animae calidique vapores, <lb/> e quibus haec rerum consistere summa videtur, <lb/> omnia nativo ac mortali corpore constant, <lb/> debet eodem omnis mundi natura putari.</s> <lb/> <s>quippe etenim quorum partis et membra videmus <lb/> corpore nativo ac mortalibus esse figuris, <lb/> haec eadem ferme mortalia cernimus esse <lb/> et nativa simul. </s><s>quapropter maxima mundi <lb/> cum videam membra ac partis consumpta regigni, <lb/> scire licet caeli quoque item terraeque fuisse <lb/> principiale aliquod tempus clademque futuram. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Illud in his rebus ne corripuisse rearis <lb/> me mihi, quod terram atque ignem mortalia sumpsi <lb/> esse neque umorem dubitavi aurasque perire <lb/> atque eadem gigni rursusque augescere dixi, <lb/> principio pars terrai nonnulla, perusta <lb/> solibus adsiduis, multa pulsata pedum vi, <lb/> <lb/> <pb pagenum="210"/> pulveris exhalat nebulam nubesque volantis <lb/> quas validi toto dispergunt aere venti.</s> <lb/> <s>pars etiam glebarum ad diluviem revocatur <lb/> imbribus et ripas radentia flumina rodunt.</s> <lb/> <s>Praeterea pro parte sua, quodcumque alid auget, <lb/> redditur; et quoniam dubio procul esse videtur <lb/> omniparens eadem rerum commune sepulcrum, <lb/> ergo terra tibi libatur et aucta recrescit. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Quod superest, umore novo mare flumina fontes <lb/> semper abundare et latices manare perennis <lb/> nil opus est verbis: magnus decursus aquarum <lb/> undique declarat. </s><s>sed primum quicquid aquai <lb/> tollitur in summaque fit ut nil umor abundet, <lb/> partim quod validi verrentes aequora venti <lb/> diminuunt radiisque retexens aetherius sol, <lb/> partim quod supter per terras diditur omnis;<lb/> percolatur enim virus retroque remanat <lb/> materies umoris et ad caput amnibus omnis <lb/> convenit, inde super terras fluit agmine dulci <lb/> qua via secta semel liquido pede detulit undas. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Aera nune igitur dicam qui corpore toto <lb/> innumerabiliter privas mutatur in horas.</s> <lb/> <s>semper enim, quodcumque fluit de rebus, id omne <lb/> aeris in magnum fertur mare; qui nisi contra <lb/> corpora retribuat rebus recreetque fluentis, <lb/> omnia iam resoluta forent et in aera versa.</s> <lb/> <s>haut igitur cessat gigni de rebus et in res <lb/> reccidere, adsidue quoniam fluere omnia constat. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Largus item liquidi fons luminis, aetherius sol, <lb/> inrigat adsidue caelum candore recenti <lb/> suppeditatque novo confestim lumine lumen.</s> <lb/> <s>nam primum quicquid fulgoris disperit ei, <lb/> quocumque accidit. </s><s>id licet hinc cognoscere possis, <lb/> quod simul ac primum nubes succedere soli <lb/> coepere et radios inter quasi rumpere lucis, <lb/> extemplo inferior pars horum disperit omnis <lb/> <pb pagenum="211"/> terraque inumbratur qua nimbi cumque feruntur;<lb/> ut noscas splendore novo res semper egere <lb/> et primum iactum fulgoris quemque perire <lb/> nec ratione alia res posse in sole videri, <lb/> perpetuo ni suppeditet lucis caput ipsum. </s><s><lb/> quin etiam nocturna tibi, terrestria quae sunt, <lb/> lumina, pendentes lychini claraeque coruscis <lb/> fulguribus pingues multa caligine taedae <lb/> consimili properant ratione, ardore ministro, <lb/> suppeditare novom lumen, tremere ignibus instant, <lb/> instant, nec loca lux inter quasi rupta relinquit:<lb/> usque adeo properanter ab omnibus ignibus ei <lb/> exitium celeri celatur origine flammae. </s><s><lb/> sic igitur solem lunam stellasque putandum<emph type="italics"/>st<emph.end type="italics"/> <lb/> ex alio atque alio lucem iactare subortu <lb/> et primum quicquid flammarum perdere semper;<lb/> inviolabilia haec ne credas forte vigere. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Denique non lapides quoque vinei cernis ab aevo, <lb/> non altas turris ruere et putrescere saxa, <lb/> non delubra deum simulacraque fessa fatisci, <lb/> nec sanctum numen fati protollere finis <lb/> posse neque adversus naturae foedera niti ?</s><s> <lb/> denique non monimenta virum dilapsa videmus <lb/> quaerere proporro sibi <emph type="italics"/>sene<emph.end type="italics"/> senescere credas, <lb/> <pb pagenum="212"/> non ruere avolsos silices a montibus altis <lb/> nec validas aevi vires perferre patique <lb/> finiti?</s><s> neque enim caderent avolsa repente, <lb/> ex infinito quae tempore pertolerassent <lb/> omnia tormenta aetatis privata fragore. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Denique iam tuere hoc, circum supraque quod omnem <lb/> continet amplexu terram: si procreat ex se <lb/> omnia, quod quidam memorant, recipitque perempta, <lb/> totum nativum mortali corpore constat. </s><s><lb/> nam quodcumque alias ex se res auget alitque, <lb/> deminui debet, recreari, cum recipit res. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Praeterea si nulla fuit genitalis origo <lb/> terrarum et caeli semperque aeterna fuere, <lb/> cur supera bellum Thebanum et funera Troiae <lb/> non alias alii quoque res cecinere poetae ?</s><s><lb/> quo tot facta virum totiens cecidere neque usquam <lb/> aeternis famae monimentis insita florent ?</s><s><lb/> verum, ut opinor, habet novitatem summa recensque <lb/> naturast mundi neque pridem exordia cepit.</s> <lb/> <s>quare etiam quaedam nunc artes expoliuntur, <lb/> nunc etiam augescunt; nunc addita navigiis sunt <lb/> multa, modo organici melicos peperere sonores.</s> <lb/> <s>denique natura haec rerum ratioque repertast <lb/> nuper, et hanc primus cum primis ipse repertus <lb/> nunc ego sum in patrias qui possim vertere voces.</s> <lb/> <s>quod si forte fuisse antehac eadem omnia credis, <lb/> sed periisse hominum torrenti saecla vapore, <lb/> aut cecidisse urbis magno vexamine mundi, <lb/> aut ex imbribus adsiduis exisse rapaces <lb/> per terras amnes at<emph type="italics"/>que<emph.end type="italics"/> oppida cooperuisse, <lb/> <pb pagenum="213"/> tanto quiquie magis victus fateare necessest <lb/> exitium quoque terrarum caelique futurum. </s><s><lb/> nam cum res tantis morbis tantisque periclis <lb/> temptarentur, ibi si tristior incubuisset <lb/> causa, darent late cladem magnasque ruinas. </s><s><lb/> nec ratione alia mortales esse videmur, <lb/> inter nos nisi quod morbis aegrescimus isdem <lb/> atque illi quos a vita natura removit. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Praeterea quaecumque manent aeterna necessust <lb/> aut, quia sunt solido cum corpore, respuere ictus <lb/> nec penetrare pati sibi quicquam quod queat artas <lb/> dissociare intus partis, vit materiai <lb/> corpora sunt quorum naturam ostendimus ante, <lb/> aut ideo durare aetatem posse per omnem, <lb/> plagarum quia sunt expertia, sicut inane est <lb/> quod manet intactum neque ab ictu fungitur hilum, <lb/> aut etiam quia nulla loci fit copia circum, <lb/> quo quasi res possint discedere dissoluique, <lb/> sicut summarum summa est aeterna neque extra <lb/> qui locus est quo dissiliant neque corpora sunt quae <lb/> possint incidere et valida dissolvere plaga.</s> <lb/> <s>at neque, uti docui, solido cum corpore mundi <lb/> naturast, quoniam admixtumst in rebus inane, <lb/> nec tamen est ut inane, neque autem corpora desunt, <lb/> ex infinito quae possint forte coorta <lb/> corruere hanc rerum violento turbine summam <lb/> aut aliam quamvis cladem inportare pericli, <lb/> nec porro natura loci spatiumque profundi <lb/> deficit, exspargi quo possint moenia mundi, <lb/> aut alia quavis possunt vi pulsa perire.</s> <lb/> <s>haut igitur leti praeclusa est ianua caelo <lb/> nec soli terraeque neque altis aequoris undis, <lb/> sed patet immani et vasto respectat hiatu. <lb/> quare etiam nativa necessumst confiteare <lb/> haec eadem ; neque enim, inortali corpore quae sunt <lb/> <pb pagenum="214"/> ex infinito iam tempore adhuc potuissent <lb/> inmensi validas aevi contemnere vires. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Denique tantopere inter se cum maxima mundi <lb/> pugnent membra, pio nequaquam concita bello, <lb/> nonne vides aliquam longi certaminis ollis <lb/> posse dari finem ?</s><s> vel cum sol et vapor omnis <lb/> omnibus epotis umoribus exsuperarint:<lb/> quod facere intendunt, neque adhuc conata patrantur: <lb/> tantum suppeditant amnes ultraque minantur <lb/> omnia diluviare ex alto gurgite ponti, <lb/> nequiquam, quoniam verrentes aequora venti <lb/> deminuunt radiisque retexens aetherius sol, <lb/> et siccare prius confidunt omnia posse <lb/> quam liquor incepti possit contingere finem.</s> <lb/> <s>tantum spirantes aequo certamine bellum <lb/> magnis <emph type="italics"/>inter se<emph.end type="italics"/> de rebus cernere certant, <lb/> cum semel interea fuerit superantior ignis <lb/> et semel, ut fama est, umor regnarit in arvis. <lb/> ignis enim superat et lambens multa perussit, <lb/> avia cum Phaethonta rapax vis solis equorum <lb/> aethere raptavit toto terrasque per omnis.</s> <lb/> <s>at pater omnipotens ira tum percitus acri <lb/> magnanimum Phaethonta repenti fulminis ictu <lb/> deturbavit equis in terram, solque cadenti <lb/> obvius aeternam succepit lampada mundi <lb/> disiectosque redegit equos iunxitque trementis, <lb/> inde suum per iter recreavit cuncta gubernans, <lb/> scilicet ut veteres Graium cecinere poetae. <lb/> quod procul a vera nimis est ratione repulsum.</s> <lb/> <s>ignis enim superare potest ubi materiai <lb/> ex infinito sunt corpora plura coorta;<lb/> inde cadunt vires aliqua ratione revictae, <lb/> aut pereunt res exustae torrentibus auris. <lb/> <pb pagenum="215"/> umor item quondam coepit superare coortus, <lb/> ut fama est, hominum multas quando obruit urbis.</s> <lb/> <s>inde ubi vis aliqua ratione aversa recessit, <lb/> ex infinito fuerat quaecumque coorta, <lb/> constiterunt imbres et flumina vim minuerunt. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Sed quibus ille modis coniectus materiai <lb/> fundarit terram et caelum pontique profunda, <lb/> solis lunai cursus, ex ordine ponam. </s><s><lb/> nam certe neque consilio primordia rerum <lb/> ordine se suo quaeque sagaci mente locarunt <lb/> nec quos quaeque darent motus pepigere profecto, <lb/> sed quia multa modis multis primordia rerum <lb/> ex infinito iam tempore percita plagis <lb/> ponderibusque suis consuerunt concita ferri <lb/> omnimodisque coire atque omnia pertemptare, <lb/> quaecumque inter se possent congressa creare, <lb/> propterea fit uti magnum volgata per aevom <lb/> omne genus coetus et motus experiundo <lb/> tandem conveniant ea quae convecta repente <lb/> magnarum rerum fiunt exordia saepe, <lb/> terrai maris et caeli generisque animantum.</s> <lb/> <s> </s></p><p type="main"><s>Hic neque tum solis rota cerni lumine largo <lb/> altivolans poterat nec magni sidera mundi <lb/> nec mare nec caelum nec denique terra neque aer <lb/> nec similis nostris rebus res ulla videri, <lb/> sed nova tempestas quaedam molesque coorta <lb/> omne genus de principiis, discordia quorum <lb/> intervalla vias conexus pondera plagas <lb/> concursus motus turbabat proelia miscens, <lb/> <pb pagenum="216"/> propter dissimilis formas variasque figuras <lb/> quod non omnia sic poterant coniuncta manere <lb/> nec motus inter sese dare convenientis. </s><s><lb/> diffugere inde loci partes coepere paresque <lb/> cum paribus iungi res et discludere mundum <lb/> membraque dividere et magnas disponere partes, <lb/> hoc est, a terris altum secernere caelum <lb/> et sorsum mare uti secreto umore pateret, <lb/> seorsus item puri secretique aetheris ignes. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Quippe etenim primum terrai corpora quaeque, <lb/> propterea quod erant gravia et perplexa, coibant <lb/> in medio atque imas capiebant omnia sedes; <lb/> quae quanto magis inter se perplexa coibant, <lb/> tam magis expressere ea quae mare sidera solem <lb/> lunamque efficerent et magni moenia mundi. </s><s><lb/> omnia enim magis haec e levibus atque rutundis <lb/> seminibus multoque minoribu' sunt elementis <lb/> quam tellus. </s><s>ideo, per rara foramina, terrae <lb/> partibus erumpens primus se sustulit aether <lb/> ignifer et multos secum levis abstulit ignis, <lb/> non alia longe ratione ac saepe videmus, <lb/> aurea cum primum gemmantis rore per herbas <lb/> matutina rubent radiati lumina solis <lb/> exhalantque lacus nebulam fluviique perennes, <lb/> ipsaque ut interdum tellus fumare videtur; <lb/> omnia quae sursum cum conciliantur, in alto <lb/> corpore concreto subtexunt nubila caelum. </s><s><lb/> sic igitur tum se levis ac diffusilis aether <lb/> corpore concreto circumdatus undique <emph type="italics"/>flexit<emph.end type="italics"/> <lb/> et Iate diffusus in omnis undique partis <lb/> omnia sic avido complexu cetera saepsit. <lb/> hunc exordia sunt solis lunaeque secuta, <lb/> <pb pagenum="217"/> interutrasque globi quorum vertuntur in auris; <lb/> quae neque terra sibi adscevit nec maximus aether, <lb/> quod neque tam fuerunt gravia ut depressa sederent, <lb/> nec levia ut possent per summas labier oras, <lb/> et tamen interutrasque ita sunt ut corpora viva <lb/> versent et partes ut mundi totius extent; <lb/> quod genus in nobis quaedam licet in statione <lb/> membra manere, tamen cum sint ea quae moveantur.</s> <lb/> <s>his igitur rebus retractis terra repente, <lb/> maxuma qua nunc se ponti plaga caerula tendit, <lb/> succidit et salso suffudit gurgite fossas. </s><s><lb/> inque dies quanto circum magis aetheris aestus <lb/> et radii solis cogebant undique terram <lb/> verberibus crebris extrema ad limina <emph type="italics"/>in<emph.end type="italics"/> artum, <lb/> in medio ut propulsa suo condensa coiret, <lb/> tam magis expressus salsus de corpore sudor <lb/> augebat mare manando camposque natantis, <lb/> et tanto magis illa foras elabsa volabant <lb/> corpora multa vaporis et aeris altaque caeli <lb/> densebant procul a terris fulgentia templa. </s><s><lb/> sidebant campi, crescebant montibus altis <lb/> ascensus; neque enim poterant subsidere saxa <lb/> nec pariter tantundem omnes succumbere partis. </s><s><lb/> </s></p><p type="main"><s>Sic igitur terrae concreto corpore pondus <lb/> Constitit atque omnis mundi quasi limus in imum <lb/> <pb pagenum="218"/> confluxit gravis et subsedit funditus ut faex; <lb/> inde mare inde aer inde aether ignifer ipse <lb/> corporibus liquidis sunt omnia pura relicta, <lb/> et leviora aliis alia, et liquidissimus aether <lb/> atque levissimus aerias super influit auras, <lb/> nec liquidum corpus turbantibus aeris auris <lb/> commiscet; sinit haec violentis omnia verti <lb/> turbinibus, sinit incertis turbare procellis, <lb/> ipse suos ignis certo fert impete labens. </s><s> <lb/> nam modice fluere atque uno posse aethera nisu <lb/> significat Pontos, mare certo quod fluit aestu <lb/> unum labendi conservans usque tenorem. <lb/> </s></p><p type="main"><s>(Motibus astrorum nunc quae sit causa canamus. </s><s><lb/> principio magnus caeli si vortitur orbis, <lb/> ex utraque polum parti premere aera nobis <lb/> dicendum est extraque tenere et claudere utrimque;<lb/> inde alium supra fluere atque intendere eodem <lb/> quo volvenda micant aeterni sidera mundi; <lb/> aut alium supter, contra qui subvehat orbem, <lb/> ut fluvios versare rotas atque haustra videmus. </s><s><lb/> est etiam quoque uti possit celum omne manere <lb/> in statione, tamen cm lucida signa ferantur; <lb/> sive quod inclusi rapidi sunt aetheris aestus <lb/> quaerentesque viam circum versantur et ignes <lb/> passim per caeli volvunt Summania templa; <lb/> sive aliunde fluens alicunde extrinsecus aer <lb/> versat agens ignis; sive ipsi serpere possunt <lb/> quo cuiusque cibus vocat atque invitat euntis, <lb/> flammea per caelum pascentis corpora passim. </s><s> <lb/> nam quid in hoc mundo sit eorum ponere certum <lb/> <pb pagenum="219"/> difficile est; sed quid possit fiatque per omne <lb/> in variis mundis varia ratione creatis, <lb/> id doceo plurisque sequor disponere causas, <lb/> motibus astrorum quae possint esse per omne; <lb/> e quibus una tamen sit in hoc quoque causa necessest <lb/> quae vegeat motum signis; sed quae sit earum <lb/> praecipere hautquaquamst pedetemtim progredientis.)<lb/> </s></p><p type="main"><s>Terraque ut in media mundi regione quiescat, <lb/> evanescere paulatim et decrescere pondus <lb/> convenit, atque aliam naturam supter habere <lb/> ex ineunte aevo coniunctam atque uniter aptam <lb/> partibus aeriis mundi quibus insita vivit.</s> <lb/> <s>propterea non est oneri neque deprimit auras;<lb/> ut sua cuique homini nullo sunt pondere membra <lb/> nec caput est oneri collo nec denique totum <lb/> corporis in pedibus pondus sentimus inesse;<lb/> at quaecumque foris veniunt inpostaque nobis <lb/> pondera sunt laedunt, permulto saepe minora.</s> <lb/> <s>usque adeo magni refert quid quaeque obeat res. <lb/> sic igitur tellus non est aliena repente <lb/> allata atque auris aliunde obiecta alienis, <lb/> sed pariter prima concepta ab origine mundi <lb/> certaque pars eius, quasi nobis membra videntur.</s> <lb/> <s>praeterea grandi tonitru concussa repente, <lb/> terra supra quae se sunt concutit omnia motu:<lb/> quod facere haut ulla posset ratione, nisi esset <lb/> partibus aeriis mundi caeloque revincta.</s> <lb/> <s>nam communibus inter se radicibus haerent <lb/> ex ineunte aevo coniuncta atque uniter apta. <lb/> <pb pagenum="220"/> nonne vides etiam quam magno pondere nobis <lb/> sustineat corpus tenuissima vis animai <lb/> propterea quia tam coniuncta atque uniter apta est ?</s><s> <lb/> denique iam saltu pernici tollere corpus <lb/> quid potis est nisi vis animi quae membra gubernat ?</s><s> <lb/> iamne vides quantum tenuis natura valere <lb/> possit, ubi est coniuneta gravi cum corpore, ut aer <lb/> coniunetus terris et nobis est animi vis ?</s><s><lb/> Nee nimio solis maior rota nee minor ardor <lb/> esse potest, nostris quam sensibus esse videtur. <lb/> nam quibus e spatiis cumque ignes lumina possunt <lb/> adicere et calidum membris adflare vaporem, <lb/> nil illa his intervallis de corpore libant <lb/> flammaruni, nil ad speciem est contractior ignis. </s><s><lb/> proinde, calor quoniam solis lumenque profusum <lb/> perveniunt nostros ad sensus et loca mulcent, <lb/> forma quoque hine solis debet filumque videri, <lb/> nil adeo ut possis plus aut minus addere, vere.</s> <lb/> <s> lunaque, sive notho fertur loca lumine lustrans <lb/> sive suam proprio iactat de corpore lucem, <lb/> quidquid id est, nilo fertur maiore figura <lb/> quam, nostris oculis qua cernimus, esse videtur. </s><s><lb/> nam prius omnia, quae longe semota tuemur <lb/> aera per multum, specie confusa videntur <lb/> quam mi<emph type="italics"/>nui<emph.end type="italics"/> filum. </s><s>quapropter luna necesse est, <lb/> quandoquidem claram speciem certamque figuram <lb/> <lb/> <pb pagenum="221"/> praebet, ut est oris extremis cumque notata <lb/> quantaque quantast hinc nobis videatur in alto. </s><s><lb/> postremo quoscumque vides hine aetheris ignes; <lb/> quandoquidem quoscumque in terris cernimus <emph type="italics"/>ignes<emph.end type="italics"/>, <lb/> dum tremor <emph type="italics"/>est<emph.end type="italics"/> clarus, dum cernitur ardor eorum, <lb/> perparvom quiddam interdum mutare videtur <lb/> alteram utram in partem filum, quo longius absunt;<lb/> scire licet perquam pauxillo posse minores <lb/> esse vel exigua maioris parte brevique. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Illud item non est mirandum, qua ratione <lb/> tantulus ille queat tantum sol mittere lumen, <lb/> quod maria ac terras omnis caelumque rigando <lb/> compleat et calido perfundat cuncta vapore. <lb/> nam licet hinc mundi patefactum totius unum <lb/> largifluum fontem scatere atque erumpere lumen, <lb/> ex omni mundo quia sic elementa vaporis <lb/> undique conveniunt et sic coniectus eorum <lb/> confluit, ex uno capite hic ut profluat ardor.</s> <lb/> <s>nonne vides etiam quam late parvus aquai <lb/> prata riget fons interdum campisque redundet ?</s><s><lb/> est etiam quoque uti non magno solis ab igni <lb/> aera percipiat calidis fervoribus ardor, <lb/> opportunus ita est si forte et idoneus aer, <lb/> ut queat accendi parvis ardoribus ictus;<lb/> quod genus interdum segetes stipulamque videmus <lb/> accedere ex una scintilla incendia passim.</s> <lb/> <s><pb pagenum="222"/> forsitan et rosea sol alte lampade lucens <lb/> possideat multum caecis fervoribus ignem <lb/> circum se, nullo qui sit fulgore notatus, <lb/> aestifer ut tantum radiorum exaugeat ictum. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nec ratio solls siniplex <emph type="italics"/>et<emph.end type="italics"/> certa patescit, <lb/> quo pacto aestivis e partibus aegocerotis <lb/> brumalis adeat flexus atque inde revertens <lb/> cancri se ut vertat metas ad solstitialis, <lb/> lunaque mensibus id spatium videatur obire, <lb/> annua sol in quo consumit tempora cursu. </s><s><lb/> non, inquam, simplex his rebus reddita causast. </s><s> <lb/> nam fieri vel cum primis id posse videtur, <lb/> Democriti quod sancta viri sententia ponit, <lb/> quanto quaeque magis sint terram sidera propter, <lb/> tanto posse minus cum caeli turbine ferri. </s><s><lb/> evanescere enim rapidas illius et acris <lb/> imminui supter viris, ideoque relinqui <lb/> paulatim solem cum posterioribu' signis, <lb/> inferior multo quod sit quam fervida signa. </s><s><lb/> et magis hoc lunam: quanto demissior eius <lb/> cursus abest procul a caelo terrisque propinquat, <lb/> tanto posse minus cum signis tendere cursum.</s> <lb/> <s>flaccidiore etenim quanto iam turbine fertur <lb/> inferior quam sol, tanto magis omnia signa, <lb/> hane adipiscuntur circum praeterque feruntur. </s><s><lb/> propterea fit ut haec ad signum quodque reverti <lb/> mobilius videatur, ad hanc quia signa revisunt. </s><s><lb/> fit quoque ut e mundi transversis partibus aer <lb/> alternis certo fluere alter tempore possit, <lb/> qui queat aestivis solem detrudere signis <lb/> brumalis usque ad flexus gelidumque rigorem, <lb/> et qui reiciat gelidis a frigoris umbris <lb/> <pb pagenum="223"/> aestiferas usque in partis et fervida signa.</s> <lb/> <s>et ratione pari lunam stellasque putandumst, <lb/> quae volvunt magnos in magnis orbibus annos, <lb/> aeribus posse alternis e partibus ire. <lb/> nonne vides etiam diversis nubila ventis <lb/> diversas ire in partis inferna supernis?</s><s><lb/> qui minus illa queant per magnos aetheris orbis <lb/> aestibus inter se diversis sidera ferri?</s><s><lb/> </s></p><p type="main"><s>At nox obruit ingenti caligine terras, <lb/> aut ubi de longo cursu sol ultima caeli <lb/> impulit atque suos efflavit languidus ignis <lb/> concussos itere et labefactos aere multo, <lb/> aut quia sub terras eursum convortere cogit <lb/> vis eadem, supra quae terras pertulit orbem. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Tempore item certo roseam Matuta per oras <lb/> aetheris auroram differt et lumina pandit, <lb/> aut quia sol idem, sub terras ille revertens, <lb/> anticipat caelum radiis accendere temptans, <lb/> aut quia conveniunt ignes et semina multa <lb/> confluere ardoris consuerunt tempore certo, <lb/> quae faciunt solis nova semper lumina gigni;<lb/> quod genus Idaeis fama est e montibus altis <lb/> dispersos ignis orienti lumine cerni, <lb/> inde coire globum quasi in unum et conficere orbem. <lb/> nec tamen illud in his rebus mirabile debet <lb/> esse, quod haec ignis tam certo tempore possunt <lb/> semina confluere et solis reparare nitorem. </s><s><lb/> multa videmus enim, certo quae tempore fiunt <lb/> omnibus in rebus. </s><s>florescunt tempore certo <lb/> arbusta et certo dimittunt tempore florem. </s><s><lb/> nec minus in certo dentes cadere imperat aetas <lb/> tempore et inpubem molli pubescere veste <lb/> et pariter mollem malis demittere barbam. </s><s><lb/> fulmina postremo nix imbres nubila venti <lb/> <pb pagenum="224"/> non nimis incertis fiunt in partibus anni. </s><s><lb/> namque ubi sic fuerunt causarum exordia prima, <lb/> atque ita res mundi cecidere ab origine prima, <lb/> conseque quoque iam redeunt ex ordine certo. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Crescere itemque dies licet et tabescere noctes, <lb/> et minui luces, eum sumant augmina noctes, <lb/> aut quia sol idem sub terras atque superne <lb/> imparibus eurrens amfractibus aetheris oras <lb/> partit et in partis non aequas dividit orbem, <lb/> et quod ab alterutra detraxit parte, reponit <lb/> eius in adversa tanto plus parte relatus, <lb/> donec ad id signum caeli pervenit, ubi anni <lb/> nodus nocturnas exaequat lucibus umbras.</s> <lb/> <s>nam, medio cursu flatus aquilonis et austri, <lb/> distinet aequato caelum discrimine metas <lb/> propter signiferi posituram totius orbis, <lb/> annua sol in quo concludit tempora serpens, <lb/> obliquo terras et caelum lumine lustrans, <lb/> ut ratio declarat eorum qui loca caeli <lb/> omnia dispositis signis ornata notarunt. <lb/> aut quia crassior est certis in partibus aer, <lb/> sub terris ideo tremulum iubar haesitat ignis <lb/> nec penetrare potest facile atque emergere ad ortus.</s> <lb/> <s>propterea noctes hiberno tempore longae <lb/> cessant, dum veniat radiatum insigne diei. <lb/> aut etiam, quia sic alternis partibus anni <lb/> tardius et citius consuerunt confluere ignes <lb/> qui faciunt solem certa desurgere parte, <lb/> propterea fit uti videantur dicere verum <lb/> <pb pagenum="225"/> </s></p><p type="main"><s>Luna potest solis radiis percussa nitere <lb/> inque dies magis <emph type="italics"/>id<emph.end type="italics"/> lumen convertere nobis <lb/> ad speciem, quantum solis secedit ab orbi, <lb/> donique eum contra pleno bene lumine fulsit <lb/> atque oriens obitus eius super edita vidit;<lb/> inde minutatim retro quasi condere lumen. <lb/> debet item, quanto propius iam solis ad ignem <lb/> labitur ex alia signorum parte per orbem;<lb/> ut faciunt, lunam qui fingunt esse pilai <lb/> consimilem cursusque viam sub sole tenere.</s> <lb/> <s>est etiam quare proprio cum lumine possit <lb/> volvier et varias splendoris reddere forrnas.</s> <lb/> <s>corpus enim licet esse aliud quod fertur et una <lb/> labitur omnimodis occursans officiensque <lb/> nec potis est cerni, quia cassum lumine fertur.</s> <lb/> <s>versarique potest, globus ut, si forte, pilai <lb/> dimidia ex parti candenti lumine tinctus, <lb/> versandoque globum variantis edere formas, <lb/> donique eam partem, quaecumque est ignibus aucta, <lb/> ad speciem vertit nobis oculosque patentis ;<lb/> inde minutatim retro contorquet et aufert <lb/> luciferam partem glomeraminis atque pilai;<lb/> ut Babylonica Chaldaeum doctrina refutans <lb/> astrologorum artem contra convincere tendit, <lb/> proinde quasi id fieri nequeat quod pugnat uterque <lb/> aut minus hoc illo sit cur amplectier ausis. <lb/> denique cur nequeat semper nova luna creari <lb/> ordine formarum certo certisque figuris <lb/> inque dies privos aborisci quaeque creata <lb/> <pb pagenum="226"/> atque alia illius reparari in parte locoque, <lb/> difficilest ratione docere et vincere verbis, <lb/> ordine eum <emph type="italics"/>possint<emph.end type="italics"/> tam certo multa creari.</s> <lb/> <s>it ver et Venus, et Veneris praenuntius ante <lb/> pennatus graditur, zephyri vestigia propter <lb/> Flora quibus mater praespargens ante viai <lb/> cuncta coloribus egregiis et odoribus opplet. <lb/> inde loci sequitur calor aridus et comes una <lb/> pulverulenta Ceres <emph type="italics"/>et<emph.end type="italics"/> etesia flabra aquilonum.</s> <lb/> <s>inde autumnus adit, graditur simul Euhius Euan.</s> <lb/> <s>inde aliae tempestates ventique secuntur, <lb/> altitonans Volturnus et auster fulmine pollens. <lb/> tandem bruma nives adfert pigrumque rigorem <lb/> reddit: hiemps sequitur crepitans hanc dentibus algu.</s> <lb/> <s>quo minus est mirum si certo tempore luna <lb/> gignitur et certo deletur tempore rusus, <lb/> cum fieri possint tam certo tempore multa. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Solis item quoque defectus lunaeque latebras <lb/> pluribus e causis fieri tibi posse putandumst. </s><s><lb/> nam cur luna queat terram secludere solis <lb/> lumine et a terris altum caput obstruere ei, <lb/> obiciens caecum radiis ardentibus orbem; <lb/> tempore eodem aliud facere id non posse putetur <lb/> corpus quod cassum labatur lumine semper?</s><s> <lb/> solque suos etiam dimittere languidus ignis <lb/> tempore cur certo nequeat recreareque lumen, <lb/> cm loca praeteriit flammis infesta per auras, <lb/> quae faciunt ignis interstingui atque perire?</s><s><lb/> <pb pagenum="227"/> et cur terra queat lunam spoliare vicissim <lb/> lumine et oppressum solem super ipsa tenere, <lb/> menstrua dum rigidas coni perlabitur umbras, <lb/> tempore eodem aliut nequeat succurrere lunae <lb/> corpus vel supra solis perlabier orbem, <lb/> quod radios interrumpat lumenque profusum ?</s><s><lb/> et tamen ipsa suo si fulget luna nitore, <lb/> cur nequeat certa mundi languescere parte, <lb/> dum loca luminibus propriis inimica per exit?</s><s> <lb/> </s></p><p type="main"><s>Quod superest, quoniam magni per caerula mundi <lb/> qua fieri quicquid posset ratione resolvi, <lb/> solis uti varios cursus lunaeque meatus <lb/> noscere possemus quae vis et causa cieret, <lb/> quove modo <emph type="italics"/>possent<emph.end type="italics"/> offecto lumine obire <lb/> et neque opinantis tenebris obducere terras, <lb/> cum quasi conivent et aperto lumine rursum <lb/> omnia convisunt clara loca candida luce, <lb/> nunc redeo ad mundi novitatem et mollia terrae <lb/> arva, novo fetu quid primum in luminis oras <lb/> tollere et incertis crerint committere ventis. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Principio genus herbarum viridemque nitorem <lb/> terra dedit circum collis eamposque per omnis, <lb/> florida fulserunt viridanti prata colore, <lb/> arboribusque datumst variis exinde per auras <lb/> crescendi magnum inmissis certamen habenis. </s><s><lb/> ut pluma atque pili primum saetaeque creantur <lb/> quadripedum membris et corpore pennipotentum, <lb/> sic nova tum tellus herbas virgultaque primum <lb/> sustulit, inde loci mortalia saecla creavit <lb/> multa modis multis varia ratione coorta. </s><s><lb/> nam neque de caelo cecidisse animalia possunt <lb/> nec terrestria de salsis exisse laeunis. </s><s><lb/> linquitur ut merito maternum nomen adepta <lb/> terra sit, e terra quoniam sunt cuncta creata. </s><s><lb/> multaque nunc etiam existunt animalia terris <lb/> <lb/> <pb pagenum="228"/> imbribus et calido solis concreta vapore; <lb/> quo minus est mirum si tum sunt plura coorta <lb/> et maiora, nova tellure atque aethere adulta. <lb/> principio genus alituum variaeque volucres <lb/> ova relinquebant exclusae tempore verno, <lb/> folliculos ut nunc teretis aestate cicadae <lb/> lincunt sponte sua victum vitamque petentes. </s><s><lb/> tum tibi terra dedit primum mortalia saecla. </s><s> <lb/> multus enim calor atque umor superabat in arvis.</s> <lb/> <s>hoc ubi quaeque loci regio opportuna dabatur, <lb/> crescebant uteri terram radicibus apti; <lb/> quos ubi tempore maturo patefecerat aestus <lb/> infantum fugiens umorem aurasque petessens, <lb/> convertebat ibi natura foramina terrae <lb/> et sucum venis cogebat fundere apertis <lb/> consimilem lactis, sicut nunc femina quaeque <lb/> cum peperit, dulci repletur lacte, quod omnis <lb/> impetus in mammas convertitur ille alimenti. </s><s> <lb/> terra cibum pueris, vestem vapor, herba cubile <lb/> praebebat multa et molli lanugine abundans. </s><s><lb/> at novitas mundi nec frigora dura ciebat <lb/> nec nimios aestus nec magnis viribus auras. </s><s><lb/> omnia enim pariter crescunt et robora sumunt. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Quare etiam atque etiam maternum nomen adepta <lb/> terra tenet merito, quoniam genus ipsa creavit <lb/> humanum atque animal prope certo tempore fudit <lb/> omne quod in magnis bacchatur montibu' passim, <lb/> aeriasque simul volucres variantibu' formis. <lb/> sed quia finem aliquam pariendi debet habere, <lb/> destitit, ut mulier spatio defessa vetusto. </s><s><lb/> mutat enim mundi naturam totius aetas <lb/> ex alioque alius status excipere omnia debet, <lb/> <pb pagenum="229"/> nec manet ulla sui similis res: omnia migrant, <lb/> omnia commutat natura et vertere cogit.</s> <lb/> <s>namque aliut putrescit et aevo debile languet, <lb/> porro aliut elareseit et <emph type="italics"/>e<emph.end type="italics"/> contemptibus exit. </s><s><lb/> sic igitur mundi naturam totius aetas <lb/> mutat et ex alio terram status excipit alter : <lb/> quod potuit nequit, ut possit quod non tulit ante. </s><s><lb/> </s></p><p type="main"><s>Multaque tum tellus etiam portenta creare <lb/> conatast mira facie membrisque coorta, <lb/> androgynum, interutrasque nec utrum, utrimque remotum, <lb/> orba pedum partim, manuum viduata vicissim, <lb/> muta sine ore etiam, sine voltu caeca reperta, <lb/> vinctaque membrorum per totum corpus adhaesu, <lb/> nec facere ut possent quicquam nec cedere quoquam <lb/> nec vitare malum nec sumere quod foret usus. </s><s><lb/> cetera de genere hoc monstra ac portenta creabat, <lb/> nequiquam, quoniam natura absterruit auctum <lb/> nec potuere cupitum aetatis tangere florem <lb/> nec reperire cibum nec iungi per Veneris res. </s><s><lb/> multa videmus enim rebus concurrere debere, <lb/> ut propagando possint procudere saecla; <lb/> pabula primum ut sint, genitalia deinde per artus <lb/> semina qua possint membris manare remissis; <lb/> feminaque ut maribus coniungi possit, habere <lb/> mutua qui mutent inter se gaudia uterque. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Multaque tum interiisse animantum saecla necessest <lb/> nec potuisse propagando procudere prolem.</s> <lb/> <s>nam quaecumque vides vesci vitalibus auris, <lb/> aut dolus aut virtus aut denique mobilitas est <lb/> <pb pagenum="230"/> ex ineunte aevo genus id tuta<emph type="italics"/>ta<emph.end type="italics"/> reservans.</s> <lb/> <s>multaque sunt, nobis ex utilitate sua quae <lb/> commendata manent, tutelae tradita nostrae.</s> <lb/> <s>principio genus acre leonum saevaque saecla <lb/> tutatast virtus, volpes dolus et fuga cervos.</s> <lb/> <s>at levisomna canum fido cum pectore corda <lb/> et genus omne quod est veterino semine partum <lb/> lanigeraeque simul pecudes et bucera saecla <lb/> omnia sunt hominum tutelae tradita, Memmi.</s> <lb/> <s>nam cupide fugere feras pacemque secuta <lb/> sunt et larga suo sine pabula parta labore, <lb/> quae damus utilitatis eorum praemia causa. <lb/> at quis nil horum tribuit natura, nec ipsa <lb/> sponte sua possent ut vivere nec dare nobis <lb/> utilitatem aliquam quare pateremur eorum <lb/> praesidio nostro pasci genus esseque tutum, <lb/> scilicet haec aliis praedae lucroque iacebant <lb/> indupedita suis fatalibus omnia vinclis, <lb/> donec ad interitum genus id natura, redegit. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Sed neque Centauri fuerunt, nec tempore in ullo <lb/> esse queunt duplici natura et corpore bino <lb/> ex alienigenis membris compacta, potestas <lb/> hine illinc vis<emph type="italics"/>que<emph.end type="italics"/> ut non sat par esse potissit.</s> <lb/> <s>id licet hinc quamvis hebeti cognoscere corde.</s> <lb/> <s>principio circum tribus actis impiger annis <lb/> floret ecus, puer hautquaquam; nam saepe etiam nunc <lb/> ubera mammarum in somnis lactantia quaeret. <lb/> <pb pagenum="231"/> post ubi ecum validae vires aetate senecta <lb/> membraque deficiunt fugienti languida vita, <lb/> tum demum puero illi aevo florente iuventas <lb/> occipit et molli vestit lanugine malas.</s> <lb/> <s>ne forte ex homine et veterino semine equorum <lb/> confieri credas Centauros posse neque esse, <lb/> aut rabidis canibus succinctas semimarinis <lb/> corporibus Seyllas et cetera de genere horum, <lb/> inter se quorum discordia membra videmus;<lb/> quae neque florescunt pariter nec robora sumunt <lb/> corporibus neque proiciunt aetate senecta <lb/> nec simili Venere ardescunt nec moribus unis <lb/> conveniunt, neque sunt eadem iucunda per artus.</s> <lb/> <s>quippe videre licet pinguescere saepe cicuta <lb/> barbigeras pecudes, homini quae est acre venenum. <lb/> flamma quidem <emph type="italics"/>vero<emph.end type="italics"/> cum corpora fulva leonum <lb/> tam soleat torrere atque urere quam genus omne <lb/> visceris in terris quodcumque et sanguinis extet, <lb/> qui fieri potuit, triplici cum corpore ut una, <lb/> prima leo, postrema draco, media ipsa, Chimaera <lb/> ore foras acrem flaret de corpore flammam ?</s><s><lb/> quare etiam tellure nova caeloque recenti <lb/> talia qui fingit potuisse animalia gigni, <lb/> nixus in hoc uno novitatis nomine inani, <lb/> multa licet simili ratione effutiat ore, <lb/> aurea tum dicat per terras flumina vulgo <lb/> fluxisse et gemmis florere arbusta suesse <lb/> aut hominem tanto membrorum esse impete natum, <lb/> trans maria alta pedum nisus ut ponere posset <lb/> et manibus totum circum se vertere caelum. <lb/> nam quod multa fuere in terris semina rerum <lb/> <lb/> <pb pagenum="232"/> tempore quo primum tellus animalia fudit, <lb/> nil tamen est signi mixtas potuisse creari <lb/> inter se pecudes compactaque membra animantum, <lb/> propterea quia quae de terris nunc quoque abundant <lb/> herbarum genera ac fruges arbustaque laeta <lb/> non tamen inter se possunt complexa creari, <lb/> sed res quaeque suo ritu procedit et omnes <lb/> foedere naturae certo discrimina servant. <lb/> </s></p><p type="main"><s>At genus humanum multo fuit illud in arvis <lb/> durius, ut decuit, tellus quod dura creasset, <lb/> et maioribus et solidis magis ossibus intus <lb/> fundatum, validis aptum per viscera nervis, <lb/> nec facile ex aestu nec frigore quod caperetur <lb/> nec novitate cibi nec labi corporis ulla. <lb/> multaque per caelum solis volventia lustra <lb/> volgivago vitam tractabant more ferarum.</s> <lb/> <s>nec robustus erat curvi moderator aratri <lb/> quisquam, nec scibat ferro molirier arva <lb/> nec nova defodere in terram virgulta neque altis <lb/> arboribus veteres decidere falcibu' ramos.</s> <lb/> <s>quod sol atque imbres dederant, quod terra erearat <lb/> sponte sua, satis id placabat pectora donum.</s> <lb/> <s>glandiferas inter curabant corpora quercus <lb/> plerumque; et quae nunc hiberno tempore cernis <lb/> arbita puniceo fieri matura colore, <lb/> plurima tum tellus etiam maiora ferebat.</s> <lb/> <s>multaque praeterea novitas tum florida mundi <lb/> pabula dura tulit, miseris mortalibus ampla.</s> <lb/> <s>at sedare sitim fluvii fontesque vocabant, <lb/> ut nunc montibus e magnis decursus aquai <lb/> claru' citat late sitientia saecla ferarum.</s> <lb/> <s>denique nota vagi silvestria templa tenebant <lb/> <pb pagenum="233"/> nympharum, quibus e scibant umori' fluenta <lb/> lubrica proluvie larga lavere umida saxa, <lb/> umida saxa, super viridi stillantia musco, <lb/> et partim plano scatere atque erumpere campo.</s> <lb/> <s>necdum res igni scibant tractare neque uti <lb/> pellibus et spoliis corpus vestire ferarum, <lb/> sed nemora atque cavos montis silvasque colebant <lb/> et frutices inter condebant squalida membra <lb/> verbera ventorum vitare imbrisque coacti.</s> <lb/> <s>nec commune bonum poterant spectare neque ullis <lb/> moribus inter se scibant nec legibus uti.</s> <lb/> <s>quod cuique obtulerat praedae fortuna, ferebat <lb/> sponte sua sibi quisque valere et vivere doctus.</s> <lb/> <s>et Venus in silvis iungebat corpora amantum;<lb/> conciliabat enim vel mutua quamque cupido <lb/> vel violenta viri vis atque inpensa libido <lb/> vel pretium, glandes atque arbita vel pira lecta. <lb/> et manuum mira freti virtute pedumque <lb/> consectabantur silvestria saecla ferarum <lb/> missilibus saxis et magno pondere clavae;<lb/> multaque vincebant, vitabant pauca latebris;<lb/> saetigerisque pares subu' <emph type="italics"/>sic<emph.end type="italics"/> silvestria membra <lb/> nuda <emph type="italics"/>da<emph.end type="italics"/>bant terrae nocturno tempore capti, <lb/> circum se foliis ac frondibus involventes.</s> <lb/> <s>nec plangore diem magno solemque per agros <lb/> quaerebant pavidi palantes noctis in umbris, <lb/> <pb pagenum="234"/> Sed taciti respectabant somnoque sepulti, <lb/> dum rosea face sol inferret lumina caelo. </s><s><lb/> a parvis quod enim consuerant cernere semper <lb/> alterno tenebras et lucem tempore gigni, <lb/> non erat ut fieri posset mirarier umquam <lb/> nec diffidere ne terras aeterna teneret <lb/> <lb/> nox in perpetuum detracto lumine solis.</s> <lb/> <s>sed magis illud erat curae, quod saecla ferarum <lb/> infestam miseris faciebant saepe quietem. </s><s><lb/> eiectique domo fugiebant saxea tecta <lb/> spumigeri suis adventu validique leonis <lb/> <lb/> atque intempesta cedebant nocte paventes <lb/> hospitibus saevis instrata cubilia fronde. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nec nimio tum plus quam nunc mortalia saecla <lb/> dulcia linquebant labentis lumina vitae. </s><s><lb/> unus enim tum quisque magis deprensus eorum <lb/> pabula viva feris praebebat, dentibus haustus, <lb/> et nemora ac montis gemitu silvasque replebat <lb/> viva videns vivo sepeliri viseera busto. </s><s><lb/> At quos effugium servarat corpore adeso, <lb/> posterius tremulas super ulcera taetra tenentes <lb/> palmas horriferis accibant vocibus Orcum, <lb/> donique eos vita privarant vermina saeva <lb/> expertis opis, ignaros quid volnera vellent. </s><s><lb/> at non multa virum sub signis milia ducta <lb/> una dies dabat exitio nec turbida ponti <lb/> aequora fligebant navis ad saxa virosque. </s><s><lb/> hic temere incassum frustra mare saepe coortum <lb/> saevibat leviterque minas ponebat inanis, <lb/> <lb/> <pb pagenum="235"/> nec poterat quemquam placidi pellacia ponti <lb/> subdola pellicere in fraudem ridentibus undis, <lb/> improba naucleri ratio cum caeca iacebat. </s><s><lb/> tuni penuria deinde cibi languentia leto <lb/> membra dabat, contra nunc rerum copia mersat.</s> <lb/> <s>illi <emph type="italics"/>in<emph.end type="italics"/>prudentes ipsi sibi saepe venenum <lb/> vergebant, nu<emph type="italics"/>rui nunc<emph.end type="italics"/> dant sollertius ipsi. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Inde casas postquam ac pellis ignemque pararunt, <lb/> et mulier coniuncta viro concessit in unum <lb/> cognita sunt, prolemque ex se videre creatam, <lb/> tum genus humanum primum mollescere coepit. </s><s><lb/> ignis enim curavit ut alsia corpora frigus <lb/> non ita iam possent caeli sub tegmine ferre, <lb/> et Venus inminuit viris puerique parentum <lb/> blanditiis facile ingenium fregere superbum. </s><s><lb/> tunc et amicitiem coeperunt iungere aventes <lb/> finitimi inter se nec laedere nec violari, <lb/> et pueros commendarunt muliebreque saeclum, <lb/> vocibus et gestu cum balbe significarent <lb/> imbecillorum esse aecum misererier omnis. </s><s><lb/> nec tamen omnimodis poterat concordia gigni, <lb/> <pb pagenum="236"/> sed bona magnaque pars servabat foedera caste; <lb/> aut genus humanum iam tum foret omne peremptum <lb/> nec potuisset adhuc perducere saecla propago. <lb/> </s></p><p type="main"><s>At varios linguae sonitus natura subegit <lb/> mittere et utilitas expressit nomina rerum, <lb/> non alia longe ratione atque ipsa videtur <lb/> protrahere ad gestum pueros infantia linguae, <lb/> cum facit ut digito quae sint praesentia monstrent.</s> <lb/> <s>sentit enim vim quisque suam quoad possit abuti.</s> <lb/> <s>cornua nata prius vitulo quam frontibus extent, <lb/> illis iratus petit atque infestus inurget. <lb/> at catuli pantherarum scymnique leonum <lb/> unguibus ac pedibus iam tum morsuque repugnant, <lb/> vix etiam cum sunt dentes unguesque creati.</s> <lb/> <s>alituum porro genus alis omne videmus <lb/> fidere et a pinnis tremulum petere auxillatum. <lb/> proinde putare aliquem tum nomina distribuisse <lb/> rebus et inde homines didicisse vocabula prima, <lb/> desiperest. </s><s>nam cur hic posset cuncta notare <lb/> vocibus et varios sonitus emittere linguae, <lb/> tempore eodem alii facere id non quisse putentur?</s><s> <lb/> praeterea si non alii quoque vocibus usi <lb/> inter se fuerant, unde insita notities est <lb/> utilitatis et unde data est huic prima potestas, <lb/> quid vellet facere ut siret animoque videret ?</s><s><lb/> <pb pagenum="237"/> cogere item pluris unus victosque domare <lb/> non poterat, rerum ut perdiscere nomina vellent.</s> <lb/> <s>nec ratione docere ulla suadereque surdis, <lb/> quid sit opus facto, facilest; neque enim paterentur <lb/> nec ratione ulla sibi ferrent amplius auris <lb/> vocis inauditos sonitus obtundere frustra. <lb/> postremo quid in hac mirabile tantoperest re, <lb/> si genus humanum, cui vox et lingua vigeret, <lb/> pro vario sensti varia res voce notaret ?</s><s><lb/> cum pecudes mutae, cum denique saecla ferarum <lb/> dissimilis soleant voces variasque ciere, <lb/> cum metus aut dolor est et cum iam gaudia gliscunt.</s> <lb/> <s>quippe etenim licet id rebus cognoscere apertis.</s> <lb/> <s>inritata canum cum primum magna Molossum <lb/> mollia ricta fremunt duros nudantia dentes, <lb/> longe alio sonitu rabie <emph type="italics"/>re<emph.end type="italics"/>stricta minantur, <lb/> et cum iam latrant et vocibus omnia complent.</s> <lb/> <s>et catulos blande cum lingua lambere temptant <lb/> aut ubi eos iactant pedibus morsuque petentes <lb/> suspensis teneros imitantur dentibus haustus, <lb/> longe alio pacto gannitu vocis adulant, <lb/> et cum deserti baubantur in aedibus aut cum <lb/> <pb pagenum="238"/> plorantis fugiunt summisso corpore plagas. </s><s><lb/> denique non hinnitus item differre videtur, <lb/> inter equas ubi equus florenti aetate iuvencus <lb/> pinnigeri saevit calcaribus ictus amoris, <lb/> et fremitum patulis ubi naribus edit ad arma, <lb/> et cum sic alias concussis artibus hinnit ?</s><s> <lb/> postremo genus alituum variaeque volucres, <lb/> accipitres atque ossifragae mergique marinis <lb/> fluctibus in salso victum vitamque petentes, <lb/> longe alias alio iaciunt in tempore voces, <lb/> et quom de victu certant praedaeque repugnant <lb/> et partim mutant cum tempestatibus una <lb/> raucisonos cantus, cornicum ut saecla vetusta <lb/> corvorumque greges ubi aquam dicuntur et imbris <lb/> poscere et interdum ventos aurasque vocare.</s> <lb/> <s>ergo si varii sensus animalia cogunt, <lb/> muta tamen cum sint, varias emittere voces, <lb/> quanto mortalis magis aecumst tum potuisse <lb/> dissimilis alia atque alia res voce notare ! <lb/> </s></p><p type="main"><s>(Illud in his rebus tacitus ne forte requiras, <lb/> fulmen detulit in terram mortalibus ignem <lb/> primitus, inde omnis flammarum diditur ardor.</s> <lb/> <s>multa videmus enim caelestibus inlita flammis <lb/> fulgere, cum caeli donavit plaga vapore. <lb/> et ramosa tamen cum ventis pulsa vacillans <lb/> aestuat in ramos incumbens arboris arbor, <lb/> exprimitur validis extritus viribus ignis <lb/> <pb pagenum="239"/> et micat interdum flammai fervidus ardor, <lb/> mutua dum inter se rami stirpesque teruntur. </s><s> <lb/> quorum utrumque dedisse potest mortalibus ignem. </s><s><lb/> inde cibum coquere ac flammae mollire vapore <lb/> sol docuit, quoniam mitescere multa videbant <lb/> verberibus radiorum atque aestu vieta per agros. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Inque dies magis hi victum vitamque priorem <lb/> commutare novis monstrabant rebu' <emph type="italics"/>be<emph.end type="italics"/>nigni, <lb/> ingenio qui praestabant et corde vigebant. </s><s><lb/> condere coeperunt urbis arcemque locare <lb/> praesidium reges ipsi sibi perfugiumque, <lb/> et pecus atque agros divisere atque dedere <lb/> pro facie cuiusque et viribus ingenioque; <lb/> nam facies multum valuit viresque vigentes. </s><s><lb/> posterius res inventast aurumque repertum, <lb/> quod facile et validis et pulchris dempsit honorem <lb/> divitioris enim sectam plerumque secuntur <lb/> quamlubet et fortes et pulchro corpore creti. </s><s><lb/> quod siquis vera vitam ratione gubernet, <lb/> divitiae grandes homini sunt vivere parce <lb/> aequo animo; neque enim est umquam penuria parvi.</s> <lb/> <s>at claros homines voluerunt se atque potentes, <lb/> ut fundamento stabili fortuna maneret <lb/> et placidam possent opulenti degere vitam, <lb/> nequiquam, quoniam ad summum succedere honorem <lb/> certantes iter infestum fecere viai, <lb/> et tamen e summo, quasi fulmen, deicit ictos <lb/> invidia interdum contemptim in Tartara taetra;<lb/> <pb pagenum="240"/> invidia quoniam, ceu fulinine, summa vaporant <lb/> plerumque et quae sunt aliis magis edita cumque;<lb/> ut satius multo iam sit parere quietum <lb/> quam regere imperio res velle et regna tenere. <lb/> proinde sine incassum defessi sanguine sudent, <lb/> angustum per iter luctantes ambitionis;<lb/> quandoquidem sapiunt alieno ex ore petuntque <lb/> res ex auditis potius quain sensibus ipsis, <lb/> nec magis id nunc est neque erit mox quam fuit ante. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Ergo regibus occisis subversa iacebat <lb/> pristina maiestas soliorum et sceptra superba, <lb/> et capitis summi praeclarum insigne cruentum <lb/> sub pedibus vulgi magnum lugebat honorem;<lb/> nam cupide conculcatur nimis ante metutum. <lb/> res itaque ad summam faecem turbasque redibat, <lb/> imperium sibi cum ac summatum quisque petebat.</s> <lb/> <s>inde magistratum partim docuere creare <lb/> iuraque constituere, ut vellent legibus uti.</s> <lb/> <s>nam genus humanum, defessum vi colere aevom, <lb/> ex inimicitiis languebat; quo magis ipsum <lb/> sponte sua cecidit sub leges artaque iura.</s> <lb/> <s>acrius ex ira quod enim se quisque parabat <lb/> ulcisci quam nunc concessumst legibus aequis, <lb/> hanc ob rem est homines pertaesum vi colere aevom. </s><s> <lb/> inde metus maculat poenarum praemia vitae.</s> <lb/> <s>circumretit enim vis atque iniuria quemque <lb/> atque, unde exortast, ad eum plerumque revertit, <lb/> nec facilest placidam ae pacatam degere vitam <lb/> qui violat factis communia foedera pacis. <lb/> etsi fallit enim divom genus humanumque, <lb/> perpetuo tamen id fore clam diffidere debet, <lb/> <pb pagenum="241"/> quippe ubi se multi per somnia saepe loquentes <lb/> aut morbo delirantes protraxe ferantur <lb/> et celata <emph type="italics"/>mala<emph.end type="italics"/> in medium et peccata dedisse.) <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nunc quae causa deum per magnas numina gentis <lb/> pervulgarit et ararum compleverit urbis <lb/> suscipiendaque curarit sollemnia sacra, <lb/> quae nunc in magnis florent sacra rebu' locisque, <lb/> unde etiam nunc est mortalibus insitus horror <lb/> qui delubra deum nova toto suscitat orbi <lb/> terrarum et festis cogit celebrare diebus, <lb/> non ita difficilest rationem reddere verbis.</s> <lb/> <s>quippe etenim iam tum divom mortalia saecla <lb/> egregias animo facies vigilante videbant <lb/> et magis in somnis mirando corporis auctu.</s> <lb/> <s>his igitur sensum tribuebant propterea quod <lb/> membra movere videbantur vocesque superbas <lb/> mittere pro facie praeclara et viribus amplis.</s> <lb/> <s>aeternamque dabant vitam, quia semper eorum, <lb/> subpeditabatur facies et forma manebat, <lb/> et tamen omnino quod tantis viribus auctos <lb/> non temere ulla vi convinci posse putabant.</s> <lb/> <s>fortunisque ideo longe praestare putabant, <lb/> quod mortis timor haut quemquam vexaret eorum, <lb/> et simul in somnis quia multa et mira videbant <lb/> efficere et nullum capere ipsos inde laborem.</s> <lb/> <s>praeterea caeli rationes ordine certo <lb/> et varia annorum cernebaut tempora verti <lb/> nec poterant quibus id fieret cognoscere causis. <lb/> ergo perfugium sibi habebant omnia divis <lb/> tradere et illorum nutu facere omnia flecti.</s> <lb/> <s>in caeloque deum sedes et templa locarunt, <lb/> per eaelum volvi quia nox et luna videtur, <lb/> luna dies et nox et noctis signa severa <lb/> <pb pagenum="242"/> noctivagaeque faces caeli flaminaeque volantes, <lb/> nubila sol imbres nix venti fulmina grando <lb/> et rapidi fremitus et murmura magna minarum. <lb/> </s></p><p type="main"><s> O genus infelix humanum, talia divis <lb/> cum tribuit facta atque iras adiunxit acerbas! <lb/> quantos tum gemitus ipsi sibi, quantaque nobis <lb/> volnera, quas lacrimas peperere minoribu' nostris!<lb/> nec pietas ullast velatum saepe videri <lb/> vertier ad lapidem atque omnis accedere ad aras <lb/> nec procumbere humi prostratum et pandere palmas <lb/> ante deum delubra nec aras sanguine multo <lb/> spargere quadrupedum nec votis nectere vota, <lb/> sed mage pacata posse omnia mente tueri.</s> <lb/> <s>nam cum suspicimus magni caelestia mundi <lb/> templa, super stellisque micantibus aethera fixum, <lb/> et venit in mentem solis lunaeque viarum, <lb/> tunc allis oppressa malis in pectora cura <lb/> illa quoque expergefactum caput erigere infit, <lb/> nequae forte deum nobis inmensa potestas <lb/> sit, vario motu quae eandida sidera verset. <lb/> temptat enim dubiam mentem rationis egestas, <lb/> ecquaenam fuerit mundi genitalis origo, <lb/> et simul ecquae sit finis quoad moenia mundi <lb/> solliciti motus hunc possint ferre laborem, <lb/> an divinitus aeterna donata salute <lb/> perpetuo possint aevi labentia tractu <lb/> inmensi validas aevi contemnere viris.</s> <lb/> <s>praeterea cui non animus formidine divum <lb/> contrahitur, cui non correpunt membra pavore, <lb/> fulminis horribili cm plaga torrida tellus <lb/> contremit et magnum perfurrunt murmura caelum?</s><s><lb/> non populi gentesque tremunt, regesque superbi <lb/> corripiunt divum percussi membra timore, <lb/> <pb pagenum="243"/> nequid ob admissum foede dictumve superbe <lb/> poenarum grave sit solvendi tempus adultum?</s><s> <lb/> summa etiam cum vis violenti per mare venti <lb/> induperatorem classis super aequora verrit <lb/> cum validis pariter legionibus atque elephantis, <lb/> non divom pacem votis adit ac prece quaesit <lb/> ventorum pavidus paces animasque secundas, <lb/> nequiquam, quoniam violento turbine saepe <lb/> correptus nilo fertur minus ad vada leti?</s><s><lb/> usque adeo res humanas vis abdita quaedam <lb/> opterit et pulchros fascis saevasque secures <lb/> proculcare ac ludibrio sibi habere videtur. </s><s> <lb/> denique sub pedibus tellus cum tota vacillat <lb/> concussaeque cadunt urbes dubiaeque minantur, <lb/> quid mirum si se temnunt mortalia saecla <lb/> atque potestatis magnas mirasque relinqunt <lb/> in rebus viris divum, quae cuncta gubernent ?</s><s> <lb/> </s></p><p type="main"><s>Quod superest, aes <emph type="italics"/>at<emph.end type="italics"/>que aurum ferrumque repertumst <lb/> et simul argenti pondus plumbique potestas, <lb/> ignis ubi ingentis silvas ardore cremarat <lb/> montibus in magnis, seu caeli fulmine misso, <lb/> sive quod inter se bellum silvestre gerentes <lb/> hostibus intulerant ignem formidinis ergo, <lb/> sive quod inducti terrae bonitate volebant <lb/> pandere agros pinguis et pascua reddere rura, <lb/> sive feras interficere et ditescere praeda.</s> <lb/> <s>nam fovea atque igni prius est venarier ortum <lb/> quam saepire plagis saltum canibusque ciere.</s> <lb/> <s>quidquid id est, quacumque e causa flammeus ardor <lb/> <pb pagenum="244"/> horribili sonitu silvas exederat altis <lb/> ab radicibus et terram percoxerat igni, <lb/> manabat venis ferventibus in loca terrae <lb/> concava conveniens argenti rivus et auri, <lb/> aeris item et plumbi. </s><s>quae cum concreta videbant <lb/> posterius claro in terra splendere colore, <lb/> tollebant nitido capti levique lepore <lb/> et simili formata videbant esse figura <lb/> atque lacunarum fuerant vestigia cuique.</s> <lb/> <s>tum penetrabat eos posse haec liquefacta calore <lb/> quamlibet in formam et faciem decurrere rerum <lb/> et prorsum quamvis in acuta ac tenvia posse <lb/> mucronum duci fastigia procudendo, <lb/> ut sibi tela darent, silvasque ut caedere possent <lb/> materiemque dolare et levia radere tigna <lb/> et terebrare etiam ac pertundere perque forare.</s> <lb/> <s>nec minus argento facere haec auroque parabant <lb/> quam validi primum violentis viribus aeris, <lb/> nequiquam, quoniam cedebat victa potestas <lb/> nec poterat pariter durum sufferre laborem.</s> <lb/> <s>tum fuit in pretio magis <emph type="italics"/>aes<emph.end type="italics"/> aurumque iacebat <lb/> propter inutilitatem hebeti mucrone retusum.</s> <lb/> <s>nunc iacet aes, aurum in summum successit honorem. </s><s> <lb/> sic volvenda aetas commutat tempora rerum.</s> <lb/> <s>quod fuit in pretio, fit nullo denique honore;<lb/> porro aliut succedit et <emph type="italics"/>e<emph.end type="italics"/> contemptibus exit <lb/> inque dies magis adpetitur floretque repertum <lb/> <pb pagenum="245"/> laudibus et miro est mortalis inter honore. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nunc tibi quo pacto ferri natura reperta <lb/> sit facilest ipsi per te cognoscere, Memmi. </s><s><lb/> arma antiqua manus ungues dentesque fuerunt <lb/> et Iapides et item silvarum fragmina rami, <lb/> et flamma atque ignes, postquam sunt cognita primum. <lb/> posterius ferri vis est aerisque reperta. </s><s><lb/> et prior aeris erat quam ferri cognitus usus, <lb/> quo facilis magis est natura et copia maior. </s><s><lb/> aere solum terrae tractabant, aereque belli <lb/> miscebant fluctus et vulnera vasta serebant <lb/> et pecus atque agros adimebant; nam facile ollis <lb/> omnia cedebant armatis nuda et inerma. </s><s><lb/> inde minutatim processit ferreus ensis <lb/> versaque in obprobrium species est falcis ahenae, <lb/> et ferro coepere sohim proscindere terrae <lb/> exaequataque sunt creperi certamina belli.</s> <lb/> <s>et prius est armatum in equi conscendere costas <lb/> et moderarier hunc frenis dextraque vigere <lb/> quam biiugo curru belli temptare pericla.</s> <lb/> <s>et biiugos prius est quam bis coniungere binos <lb/> et quam falciferos armatum escendere currus.</s> <lb/> <s>inde boves <emph type="italics"/>lu<emph.end type="italics"/>cas turrito corpore, taetras, <lb/> anguimanus, belli docuerunt volnera Poeni <lb/> sufferre et magnas Martis turbare catervas.</s> <lb/> <s>sic alid ex alio peperit discordia tristis, <lb/> horribile humanis quod gentibus esset in armis, <lb/> inque dies belli terroribus addidit augmen. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Temptarunt etiam tauros in moenere belli <lb/> expertique sues saevos sunt mittere in hostis.</s> <lb/> <s>et validos partim prae se misere leones <lb/> <pb pagenum="246"/> cim doctoribus armatis saevisque magistris <lb/> qui moderarier his possent vinclisque tenere, <lb/> nequiquam, quoniam permixta caede calentes <lb/> turbabant saevi nullo discrimine turmas, <lb/> terrificas capitum quatientes undique cristas, <lb/> nec poterant equites fremitu perterrita equorum <lb/> pectora mulcere et frenis convertere in hostis. </s><s><lb/> inritata leae iaciebant corpora saltu <lb/> undique et adversum venientibus ora petebant <lb/> et nec opinantis a tergo deripiebant <lb/> deplexaeque dabant in terram volnere victos, <lb/> morsibus adfixae validis atque unguibus uncis. </s><s><lb/> iactabantque suos tauri pedibusque terebant <lb/> et latera ac ventres hauribant supter equorum <lb/> cornibus et terram minitanti fronte ruebant. </s><s> <lb/> et validis socios caedebant dentibus apri <lb/> tela infracta suo tinguentes sanguine saevi, <lb/> in se fracta suo tinguentes sanguine tela, <lb/> permixtasque dabant equitum peditumque ruinas. </s><s><lb/> nam transversa feros exibant dentis adactus <lb/> iumenta aut pedibus ventos erecta petebant, <lb/> nequiquam, quoniam ab nervis succisa videres <lb/> concidere atque gravi terram consternere casu. </s><s><lb/> siquos ante domi domitos satis esse putabant, <lb/> effervescere cernebant in rebus agundis <lb/> volneribus clamore fuga terrore tumultu, <lb/> nec poterant ullam partem redducere eorum; <lb/> diffugiebat enim varium genus omne ferarum; <lb/> ut nunc saepe boves lucae ferro male mactae <lb/> diffugiunt, fera facta suis cum multa dedere. <lb/> <pb pagenum="247"/> SI FUIT UT FACERENT SED VIX ADDUCOR UT ANTE <lb/> NON QUIERINT ANIMO PRAESENTIRE ATQUE VIDERE <lb/> QUAM COMMUNE MALUM FIERET FOEDUMQUE FUTURUM <lb/> ET MAGIS ID POSSIS FACTUM CONTENDERE IN OMNI <lb/> IN VARIIS MUNDIS VARIA RATIONE CREATIS <lb/> QUAM CERTO ATQUE UNO TERRARUM QUOLIBET ORBI <lb/> sed facere id non tam vincendi spe voluerunt, <lb/> quam dare quod gemerent hostes, ipsique perire, <lb/> qui numero diffidebant armisque vacabant. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nexilis ante fuit vestis quam textile tegmen. <lb/> textile post ferrumst, quia ferro tela paratur, <lb/> nec ratione alia possunt tam levia gigni <lb/> insilia ae fusi radii scapique sonantes.</s> <lb/> <s>et facere ante viros lanam natura coegit <lb/> quam muliebre genus; nam longe praestat in arte <lb/> et sollertius est multo genus omne virile;<lb/> agricolae donec vitio vertere severi, <lb/> ut muliebribus id manibus concedere vellent <lb/> atquie ipsi pariter durum sufferre laborem <lb/> atque opere in duro durarent membra manusque. <lb/> </s></p><p type="main"><s>At specimen sationis et insitionis origo <lb/> ipsa fuit rerum primum natura creatrix.</s> <lb/> <s>arboribus quoniam bacae glandesque caducae <lb/> tempestiva dabant pullorum examina supter;<lb/> unde etiam libitumst stirpis committere ramis <lb/> et nova defodere in terram virgulta per agros.</s> <lb/> <s>inde aliam atque aliam culturam dulcis agelli <lb/> temptabant fructusque feros mansuescere terram <lb/> cernebant indulgendo blandeque colendo.</s> <lb/> <s>inque dies magis in montem succedere silvas <lb/> cogebant infraque locum concedere cultis, <lb/> prata lacus rivos segetes vinetaque laeta <lb/> <pb pagenum="248"/> collibus et campis ut haberent, atque olearum <lb/> caerula distinguens inter plaga currere posset <lb/> per tumulos et convallis camposque profusa; <lb/> ut nunc esse vides vario distincta lepore <lb/> omnia, quae pomis intersita dulcibus ornant <lb/> arbustisque tenent felicibus opsita circum. <lb/> </s></p><p type="main"><s>At liquidas avium voces imitarier ore <lb/> ante fuit multo quam levia carmina cantu <lb/> concelebrare homines possent aurisque iuvare.</s> <lb/> <s>et zephyri, cava per calamorum, sibila primum <lb/> agrestis docuere cavas inflare cicutas.</s> <lb/> <s>inde minutatim dulcis didicere querellas, <lb/> tibia quas fundit digitis pulsata canentum, <lb/> avia per nemora ac silvas saltusque reperta, <lb/> per loca pastorum deserta atque otia dia.</s> <lb/> <s>haec animos ollis mulcebant atque iuvabant <lb/> cum satiate cibi; nam tum <emph type="italics"/>haec<emph.end type="italics"/> sunt omnia cordi.</s> <lb/> <s>saepe itaque inter se prostrati in gramine molli <lb/> propter aquae rivom sub ramis arboris altae <lb/> non magnis opibus iucunde corpora habebant, <lb/> praesertim cum tempestas ridebat et anni <lb/> tempora pingebant viridantis floribus herbas.</s> <lb/> <s>tum ioca, tum sermo, tum dulces esse cachinni <lb/> consuerant. </s><s>agrestis enim tum musa vigebat;<lb/> tum caput atque umeros plexis redimire coronis <lb/> floribus et foliis lascivia laeta monebat, <lb/> atque extra numerum procedere membra moventes <lb/> duriter et duro terram pede pellere matrem;<lb/> unde oriebantur risus dulcesque cachinni, <lb/> omnia quod nova tum magis haec et mira vigebant.</s> <lb/> <s>et vigilantibus hinc aderant solacia somni, <lb/> ducere multimodis voces et fleetere cantus <lb/> et supera calamos unco percurrere labro;<lb/> <pb pagenum="249"/> unde etiam vigiles nunc haec accepta tuentur <lb/> et numerum servare recens didicere, neque hilo <lb/> maiorem interea capiunt dulcedini' fructum <lb/> quam silvestre genus capiebat terrigenarum.</s> <lb/> <s>nam quod adest praesto, nisi quid cognovimus ante <lb/> suavius, in primis placet et poliere videtur, <lb/> posteriorque fere melior res illa reperta <lb/> perdit et immutat sensus ad pristina quaeque. <lb/> sic odium coepit glandis, sic illa relicta <lb/> strata cubilia sunt herbis et frondibus aucta.</s> <lb/> <s>pellis item cecidit vestis contempta ferinae <lb/> quam reor invidia tali tunc esse repertam, <lb/> ut letum insidiis qui gessit primus obiret, <lb/> et tamen inter eos distractam sanguine multo <lb/> disperiisse neque in fructum convertere quisse.</s> <lb/> <s>tunc igitur pelles, nunc aurum et purpura curis <lb/> exercent hominum vitam belloque fatigant <lb/> quo magis in nobis, ut opinor, culpa resedit. <lb/> frigus enim nudos sine pellibus excruciabat <lb/> terrigenas; at nos nil laedit veste carere <lb/> purpurea atque auro signisque ingentibus apta, <lb/> dum plebeia tamen sit quae defendere possit.</s> <lb/> <s>ergo hominum genus incassum frustraque laborat <lb/> semper et <emph type="italics"/>in<emph.end type="italics"/> curis consumit inanibus aevom, <lb/> nimirum quia non cognovit quae sit habendi <lb/> finis et omnino quoad crescat vera voluptas.</s> <lb/> <s>idque minutatim vitam provexit in altum <lb/> et belli magnos commovit funditus aestus. <lb/> </s></p><p type="main"><s>At vigiles mundi magnum versatile templum <lb/> sol et luna suo lustrantes lumine circum <lb/> perdocuere homines annorum tempora verti <lb/> <pb pagenum="250"/> et certa ratione geri rem atque ordine certo. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Iam validis saepti degebant turribus aevom <lb/> </s></p><p type="main"><s>Navigia atque agri culturas moenia leges <lb/> arma vias vestes <emph type="italics"/>et<emph.end type="italics"/> cetera de genere horum, <lb/> praemia, delicias quoque vitae funditus omnis, <lb/> carmina picturas, et daedala signa polire, <lb/> usus et impigrae simul experientia mentis <lb/> paulatim docuit pedetemtim progredientis. </s><s><lb/> sic unumquicquid paulatim protrahit aetas <lb/> in medium ratioque in luminis erigit oras. <lb/> namque alid ex alio clarescere et ordine debet <lb/> artibus, ad summum donec venere cacumen. <lb/> </s></p> </chap> <chap n="6"> <p type="head"><s>T. </s><s>LUCRETI CARI</s></p> <p type="head"><s>DE RERUM NATURA</s></p> <p type="head"><s>LIBER SEXTUS</s></p> <p type="main"><s>Primae frugiparos fetus mortalibus aegris <lb/> dididerunt quondarn praeclaro nomine Athenae <lb/> et recreaverunt vitam legesque rogarunt, <lb/> et primae dederunt solacia duleia vitae, <lb/> cum, genuere virum tali cum corde repertum, <lb/> omnia veridico qui quondam ex ore profudit;<lb/> cuius et extincti propter divina reperta <lb/> divolgata vetus iam ad caelum gloria fertur.</s> <lb/> <s>nam cum vidit hic ad victum quae flagitat usus <lb/> omnia iam ferme mortalibus esse parata <lb/> et, proquam posset, vitam consistere tutam, <lb/> divitiis homines et honore et laude potentis <lb/> affluere atque bona gnatorum excellere fama, <lb/> nec minus esse domi cuiquam tamen anxia corda, <lb/> atque animi ingratis vitam vexare <emph type="italics"/>sine ulla<emph.end type="italics"/> <lb/> pausa atque infestis cogei saevire querellis, <lb/> <lb/> <pb pagenum="252"/> intellegit ibi vitium vas efficere ipsum <lb/> omniaque illius vitio corrumpier intus <lb/> quae conlata foris et commoda cumque venirent;<lb/> partim quod fluxum pertusumque esse videbat, <lb/> ut nulla posset ratione explerier umquam;<lb/> partim quod taetro quasi conspurcare sapore <lb/> omnia cernebat, quaecumque receperat, intus.</s> <lb/> <s>veridicis igitur purgavit pectora dictis <lb/> et finem statuit cuppedinis atque timoris <lb/> exposuitque bonum summum quo tendimus omnes <lb/> quid foret, atque viam monstravit, tramite parvo <lb/> qua possemus ad id recto contendere cursu, <lb/> quidve mali foret in rebus mortalibu' passim, <lb/> quod fieret naturali varieque volaret <lb/> seu casu seu vi, quod sic natura parasset, <lb/> et quibus e portis occurri cuique deceret, <lb/> et genus humanum frustra plerumque probavit <lb/> volvere curarum tristis in pectore fluctus.</s> <lb/> <s>nam veluti pueri trepidant atque omnia caecis <lb/> in tenebris metuunt, sie nos in luce timemus <lb/> interdum, nilo quae sunt metuenda magis quam <lb/> quae pueri in tenebris pavitant finguntque futura.</s> <lb/> <s>hune igitur terrorem animi tenebrasque necessest <lb/> non radii solis nec lucida tela diei <lb/> discutiant, sed naturae species ratioque.</s> <lb/> <s>quo magis inceptum pergam pertexere dictis. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Et quoniam docui mundi mortalia templa <lb/> esse <emph type="italics"/>et<emph.end type="italics"/> nativo consistere corpore caelum, <lb/> <pb pagenum="253"/> et quaecumque in eo fiunt fierique necessest, <lb/> pleraque ressolui, quae restant percipe porro, <lb/> quandoquidem semel insignem conscendere currum <lb/> ventorum, ex ira ut placentur, <emph type="italics"/>ut<emph.end type="italics"/> omina rursum <lb/> quae fuerint sint placato conversa furore:<lb/> cetera quae fieri in terris caeloque tuentur <lb/> mortales, pavidis cum pendent mentibu' saepe, <lb/> et faciunt animos humilis formidine divom <lb/> depressosque premunt ad terram propterea quod <lb/> ignorantia causarum conferre deorum <lb/> cogit ad imperium res et concedere regnum. <lb/> nam bene qui didicere deos securum agere aevom, <lb/> si tamen interea mirantur qua ratione <lb/> quaeque geri possint, praesertim rebus in illis <lb/> quae supera caput aetheriis cernuntur in oris, <lb/> rursus in antiquas referuntur religionis <lb/> et dominos acris adsciscunt, omnia posse <lb/> <pb pagenum="254"/> quos miseri credunt, ignari quid queat esse, <lb/> quid nequeat, finita potestas denique cuique <lb/> quanam sit rationi atque alte terminus haerens;<lb/> quo magis errantes caeca ratione feruntur. </s><s><lb/> quae nisi respuis ex animo longeque remittis <lb/> dis indigna putare alienaque pacis eorum, <lb/> delibata deum per te tibi numina sancta <lb/> saepe oberunt; non quo violari summa deum vis <lb/> possit, ut ex ira poenas petere inbibat acris, <lb/> sed quia tute tibi placida cum pace quietos <lb/> constitues macnos irarum volvere fluctus, <lb/> nee delubra deum placido cum pectore adibis, <lb/> nec de corpore quae sancto simulacra feruntur <lb/> in mentes hominuni divinae nuntia formae, <lb/> suscipere haec animi tranquilla pace valebis. </s><s><lb/> inde videre licet qualis iam vita sequatur. </s><s><lb/> quam quidem ut a nobis ratio verissima longe <lb/> reiciat, quamquam sunt a me multa profecta, <lb/> multa tamen restant et sunt ornanda politis <lb/> versibus ; est ratio caeli <emph type="italics"/>specie<emph.end type="italics"/>sque tenenda, <lb/> sunt tempestates et fulmina clara canenda, <lb/> quid faciant et qua de causa cumque ferantur; <lb/> ne trepides caeli divisis partibus amens, <lb/> unde volans ignis pervenerit aut in utrarn se <lb/> verterit hine partim, quo pacto per loca saepta <lb/> insinuarit, et hinc dominatus ut extulerit se. </s><s><lb/> tu mihi supremae praeseribta ad candida calcis <lb/> currenti spatium praemonstra, callida musa <lb/> Calliope, requies hominum divonique voluptas, <lb/> <pb pagenum="255"/> te duce ut insigni eapiam eum laude coronam. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Principio tonitru quatiuntur caerula caeli <lb/> propterea quia concurrunt sublime volantes <lb/> aetheriae nubes contra pugnantibu' ventis.</s> <lb/> <s>nec fit enim sonitus caeli de parte serena, <lb/> verum ubicumque magis denso sunt agmine nubes, <lb/> tam magis hine magno fremitus fit murmure saepe.</s> <lb/> <s>praeterea neque tam condenso corpore nubes <lb/> esse queunt quam sunt lapides ac tigna, neque autem <lb/> tam tenues quam sunt nebulae fumique volantes;<lb/> nam cadere aut bruto deberent pondere pressae <lb/> ut lapides, aut ut fumus constare nequirent <lb/> nec cohibere nives gelidas et grandinis imbris.</s> <lb/> <s>dant etiam sonitum patuli super aequora mundi, <lb/> carbasus ut quondam magnis intenta theatris <lb/> dat crepitum malos inter iactata trabesque; <lb/> interdum perscissa furit petulantibus auris <lb/> et fragilis <emph type="italics"/>sonitus<emph.end type="italics"/> chartarum commeditatur:<lb/> id quoque enim genus in tonitru, cognoscere possis:<lb/> aut ubi suspensam vestem chartasque volantis <lb/> verberibus venti versant planguntque per auras. <lb/> fit quoque enim interdum <emph type="italics"/>ut<emph.end type="italics"/> non tam concurrere nubes <lb/> frontibus adversis possint quam de latere ire <lb/> diverso motu radentes corpora tractim, <lb/> aridus unde auris terget sonus ille diuque <lb/> ducitur, exierunt donec regionibus artis. <lb/> <pb pagenum="256"/> </s></p><p type="main"><s>Hoc etiam pacto tonitru concussa videntur <lb/> omnia saepe gravi tremere et divolsa repente <lb/> maxima dissiluisse capacis moenia mundi, <lb/> cum subito validi venti conlecta procella <lb/> nubibus intorsit sese conclusaque ibidem <lb/> turbine versanti magis ac magis undique nubem <lb/> cogit uti fiat spisso cava corpore circum, <lb/> post ubi conminuit vis eius et impetus acer, <lb/> tum perterricrepo sonitu dat scissa fragorem. </s><s><lb/> nec mirum, cum plena animae vensicula parva <lb/> saepe ita dat torvum sonitum displosa repente. </s><s><lb/> </s></p><p type="main"><s>Est etiam ratio, cum venti nubila perflant, <lb/> ut sonitus faciant. </s><s>etenim ramosa videmus <lb/> nubila saepe modis multis atque aspera ferri <lb/> scilicet ut, crebram silvam cum flamina cauri <lb/> perflant, dant sonitum frondes ramique fragorem. </s><s><lb/> fit quoque ut interdum validi vis incita venti <lb/> perscindat nubem perfringens impete recto. </s><s><lb/> nam quid possit ibi flatus manifesta docet res, <lb/> hic ubi lenior est, in terra cum tamen alta <lb/> arbusta evolvens radicibus haurit ab imis <lb/> sunt etiam fluctus per nubila, qui quasi murmur <lb/> dant in frangendo graviter; quod item fit in altis <lb/> fluminibus magnoque mari, cum frangitur aest<emph type="italics"/>us.<emph.end type="italics"/><lb/> fit quoque, ubi e nubi in nubem vis incidit ardens <lb/> fulminis, haec multo si forte umore recepit <lb/> ignem, continuo <emph type="italics"/>ut<emph.end type="italics"/> magno clamore trucidet;<lb/> ut calidis candens ferrum e fornacibus olim <lb/> <pb pagenum="257"/> stridit, ubi in gelidum propere demersimus imbrem. </s><s><lb/> aridior porro si nubes accipit ignem, <lb/> uritur ingenti sonitu succensa repente; <lb/> lauricomos ut si per montis flamma vagetur <lb/> turbine ventorum comburens impete magno; <lb/> nec res ulla magis quam Phoebi Delphica laurus <lb/> terribili sonitu flamma crepitante crematur. </s><s> <lb/> denique saepe geli multus fragor atque ruina <lb/> grandinis in magnis sonitum dat nubibus alte. </s><s><lb/> ventus enim cum confercit, franguntur, in artum, <lb/> conereti montes nimborum et grandine mixti. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Fulgit item, nubes ignis cum semina multa <lb/> excussere suo concursu; ceu lapidem si <lb/> percutiat lapis aut ferrum; nam tum quoque lumen <lb/> exilit et claras scintillas dissipat ignis. </s><s><lb/> sed tonitrum fit uti post auribus accipiamus, <lb/> fulgere quam cernant oculi, quia semper ad auris <lb/> tardius adveniunt quam visum quae moveant res. </s><s><lb/> id licet hine etiam cognoscere : caedere si quem <lb/> ancipiti videas ferro procul arboris auctum, <lb/> ante fit ut cernas ictum quam plaga per auris <lb/> det sonitum; sic fulgorem quoque cernimus ante <lb/> quam tonitrum accipimus, pariter qui mittitur igni <lb/> e simili causa, concursu natus eodem. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Hoc etiam pacto volucri loca lumine tingunt <lb/> nubes et tremulo tempestas impete fulgit. </s><s><lb/> ventus ubi irivasit nubem et versatus ibidem <lb/> fecit ut ante cavam,docui spissescere nubem, <lb/> mobilitate sua fervescit; ut omnia motu <lb/> perealefacta vides ardeseere, plumbea vero <lb/> glans etiam longo cursu volvenda liquescit.</s> <lb/> <s><pb pagenum="258"/> ergo fervidus hic nubem cum perscidit atram, <lb/> dissipat ardoris quasi per vim expressa repente <lb/> semina quae faciunt nictantia fulgura flammae; <lb/> inde sonus sequitur qui tardius adficit auris <lb/> quam quae perveniunt oculorum ad lumina nostra. </s><s><lb/> scilicet hoc densis fit nubibus et simul alte <lb/> extructis aliis alias super impete miro; <lb/> ne tibi sit frudi quod nos inferne videmus <lb/> quam sint lata magis quam sursum extructa quid extent.</s> <lb/> <s>contemplator enim, cum montibus adsimulata <lb/> nubila portabunt venti transversa per auras, <lb/> aut ubi per magnos montis cu<emph type="italics"/>mu<emph.end type="italics"/>lata videbis <lb/> insuper esse aliis alla atque urguere superne <lb/> in statione locata sepultis undique ventis: <lb/> tum poteris magnas moles cognoscere eorum <lb/> speluncasque velut saxis pendentibu' structas <lb/> cernere, quas venti cum tempestate coorta <lb/> conplerunt, maono indignantur murmurc clausi <lb/> nubibus in caveisque ferarum more minantur;<lb/> nunc hine nunc illinc fremitus per nubila mittunt <lb/> quaerentesque viam circuin versantur et ignis <lb/> semina convolvunt <emph type="italics"/>e<emph.end type="italics"/> nubibus atque iti cogunt <lb/> multa rotantque eavis flammam fornacibus intus, <lb/> donec divolsa fulserunt nube corusci. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Hac etiam fit uti de causa mobilis ille <lb/> devolet in terram liquidi color aureus ignis, <lb/> semina quod nubes ipsas permulta necessust <lb/> ignis habere; etenim eum sunt umore sine ullo, <lb/> flammeus est plerumque colos et splendidus ollis.</s> <lb/> <s><pb pagenum="259"/> quin etiam solis de lumine multa necessest <lb/> concipere, ut merito rubeant ignesque profundant. <lb/> hasce igitur, cum ventus agens contrusit in unum <lb/> compressitque locum cogens, expressa profundunt <lb/> semina quae faciunt flammae fulgere colores.</s> <lb/> <s>fulgit item, cum rarescunt quoque nubila caeli.</s> <lb/> <s>nam cum ventus eas leviter diducit euntis <lb/> dissoluitque, cadant ingratis illa necessest <lb/> semina quae faciunt fulgorem. </s><s>tum sine taetro <lb/> terrore, et sonitu fulgit nulloque tumultu. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Quod superest, <emph type="italics"/>quali<emph.end type="italics"/> natura praedita constent <lb/> fulmina, declarant ictus et inusta vaporis <lb/> signa notaeque gravis halantis sulpuris auras.</s> <lb/> <s>ignus enim sunt haec non venti signa neque imbris.</s> <lb/> <s>praeterea sae<emph type="italics"/>pe<emph.end type="italics"/> accendunt quoque tecta domorum <lb/> et celeri flamma dominantur in aedibus ipsis.</s> <lb/> <s>hunc tibi subtilem cum primis ionibus ignem <lb/> constituit natura minutis mobilibusque <lb/> corporibus, cui nil omnino obsistere possit.</s> <lb/> <s>transit enim validum fulmen per saepta domorum, <lb/> clamor ut ac voces, transit per saxa, per aera, <lb/> et liquidum puncto facit aes in tempore et aurum, <lb/> curat item vasis integris vina repente <lb/> diffuigiant, quia nimiruin facile omnia eircum <lb/> conlaxat rareque facit lateramina vasis <lb/> adveniens calor eius et insinuatus in ipsum <lb/> mobiliter soluens differt priniordia vini. </s><s><lb/> <pb pagenum="260"/> quod solis vapor aetatem non posse videtur <lb/> efficere usque adeo pellens fervore corusco: <lb/> tanto mobilior vis et dominantior haec est. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nunc ea quo pacto gignantur et impete tanto <lb/> fiant ut possint ictu discludere turris, <lb/> disturbare domos, avellere tigna trabesque, <lb/> et monimenta virum demoliri atque cremare, <lb/> exanimare homines, pecudes prosternere passim, <lb/> cetera de genere hoc qua vi facere omnia possint, <lb/> expediam, neque <emph type="italics"/>te<emph.end type="italics"/> in promissis plura morabor. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Fulmina gigni<emph type="italics"/>er<emph.end type="italics"/> e crassis alteque putandumst <lb/> nubibus extructis; nam caelo nulla sereno <lb/> nec leviter densis mittuntur nubibus umquam. </s><s><lb/> nam dubio procul hoc fieri manifesta docet res; <lb/> quod tum per totum concrescunt aera nubes, <lb/> undique uti tenebras omnis Acherunta reamur <lb/> liquisse et magnas caeli complesse cavernas: <lb/> usque adeo taetra nimborum nocte coorta <lb/> inpendent atrae formidinis ora superne: <lb/> cum commoliri tempestas fulmina coeptat. </s><s> <lb/> praeterea persaepe niger quoque per mare nimbus, <lb/> ut picis e caelo demissum flumen, in undas <lb/> sic cadit effertus tenebris procul et trahit atram <lb/> fulminibus gravidam tempostatem atque procellis, <lb/> ignibus ac ventis cum primis ipse repletus, <lb/> in terra quoque ut horrescant ac tecta requirant. </s><s><lb/> sic igitur supera nostrum caput esse putandumst <lb/> tempestatem altam. </s><s>neque enim caligine tanta <lb/> obruerent terras, nisi inaedificata superne <lb/> <pb pagenum="261"/> multa forent multis exempto nubila sole; <lb/> nec tanto possent venientes opprimere imibri, <lb/> flumina abundare ut facerent camposque natare, <lb/> si non extructis foret alte nubibus aether. </s><s><lb/> hic igitur ventis atque ignibus omnia plena <lb/> sunt; ideo passim fremitus et fulgura fiunt. </s><s> <lb/> quippe etenim supra docui permulta vaporis <lb/> semina habere cavas nubes et multa necessest <lb/> concipere ex solis radiis ardoreque eorum. </s><s><lb/> hoc ubi ventus eas idem qui cogit in unum <lb/> forte locum quemvis, expressit multa vaporis <lb/> semina seque simul cum eo commiscuit igni, <lb/> insinuatus ibi vortex versatur in arto <lb/> et calidis acuit fulmen fornacibus intus. </s><s><lb/> nam duplici ratione accenditur, ipse sua cum <lb/> mobilitate calescit et e contagibus ignis. </s><s> <lb/> inde ubi percaluit venti vis <emph type="italics"/>et<emph.end type="italics"/> gravis ignis <lb/> impetus incessit, maturum tum quasi fulmen <lb/> perscindit subito nubem, ferturque coruscis <lb/> omnia luminibus lustrans loca percitus ardor. </s><s><lb/> quem gravis insequitur sonitus, displosa repente <lb/> opprimere ut caeli videatur templa superne. </s><s><lb/> inde tremor terras graviter pertemptat et altum <lb/> murmura percurrunt caelum; nam tota fere tum <lb/> tempestas concussa, tremit fremitusque moventur. </s><s><lb/> quo de concussu sequitur gravis imber et uber, <lb/> omnis uti videatur in imbrem vertier aether <lb/> atque ita praecipitans ad diluviem revocari: <lb/> tantus discidio nubis ventique procella <lb/> mittitur, ardenti sonitus cum provolat ictu.</s> <lb/> <s>est etiam cum vis extrinsecus incita venti <lb/> <pb pagenum="262"/> incidit in calidam maturo fulmine nubem ; <lb/> quam cum perscidit, extemplo cadit igneus ille <lb/> vertex quem patrio vocitamus nomine fulmen.</s> <lb/> <s>hoc fit idem in partis alias, quocumque tulit vis. </s><s><lb/> fit quoque ut interdum venti vis missa sine igni <lb/> igniscat tamen in spatio longoque meatu, <lb/> dum venit, amittens in cursu corpora quaedam <lb/> grandia quae nequeunt pariter penetrare per auras; <lb/> atque alia ex ipso conradens aere portat <lb/> non alia longe ratione ac plumbea saepe <lb/> fervida fit glans in cursu, cum multa rigoris <lb/> corpora, dimittens ignem concepit in auris. </s><s><lb/> fit quoque ut ipsius plagae vis excitet ignem, <lb/> frigida eum venti pepulit vis missa sine igni, <lb/> nimirum quia, eum vementi perculit ictu, <lb/> confluere ex ipso possunt eleinenta vaporis <lb/> et simul ex illa quae tum res excipit ictum; <lb/> ut, lapidem ferro cum caedimus, evolat ignis, <lb/> nec, quod frigida vis ferrist, hoc setius illi <lb/> semina concurrunt calidi fulgoris ad ictum.</s> <lb/> <s>sic igitur quoque res accendi fulmine debet, <lb/> opportuna fuit si forte et idonea flammis. </s><s><lb/> nec temere omnino plane vis frigida venti <lb/> esse potest, ea quae tanta vi missa supernest, <lb/> quin, prius in cursu si non accenditur igni, <lb/> at tepefacta tamen veniat commixta calore. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Mobilitas autein fit fulminis et gravis ictus, <lb/> et celeri forine percu<emph type="italics"/>rru<emph.end type="italics"/>nt fulmina lapsu, <lb/> nubibus ipsa quod omnino prius incita so vis <lb/> <pb pagenum="263"/> colligit et magnum conamen sumit eundi, <lb/> inde ubi non potuit nubes capere inpetis auctum, <lb/> exprimitur vis atque ideo volat impete miro, <lb/> ut validis quae de tormentis missa feruntur.</s> <lb/> <s>adde quod e parvis et levibus est elementis, <lb/> nec faeilest tali naturae opsistere quicquam;<lb/> inter enim fugit ac penetrat per rara viarum, <lb/> non igitur multis offensibus in remorando <lb/> haesitat, hanc ob rem celeri volat impete labens.</s> <lb/> <s>deinde, quod omnino natura pondera deorsum <lb/> omnia nituntur cum plagast addita vero <lb/> mobilitas duplicatur et impetus ille gravescit, <lb/> ut vementius et citius quaecumque morantur <lb/> obvia discutiat plagis itinerque sequatur.</s> <lb/> <s>denique quod, longo venit impete, sumere debet <lb/> mobilitatem etiam atque etiam, quae crescit eundo <lb/> et validas auget viris et roborat ictum).</s> <lb/> <s>nam facit ut quae sint illius semina cumque <lb/> e regione locum quasi in unum cuncta ferantur, <lb/> omnia coniciens in eum volventia, cursum.</s> <lb/> <s>forsitan ex ipso veniens trahat aere, quaedam <lb/> corpora quae plagis incendunt mobilitatem.</s> <lb/> <s>incolumisque venit per res atque illtegra transit <lb/> multa foraminibus liquidus quia transvolat ignis.</s> <lb/> <s>multaque perfringit, cum corpora fulminis ipsa <lb/> corporibus rerum inciderunt, qua texta tenentur.</s> <lb/> <s>dissoluit porro aes aurumque repente <lb/> confervefacit, e parvis quia facta minute <lb/> corporibus vis est et levibus ex elementis, <lb/> quae facile insinuantur et insinuata repente <lb/> dissoluont nodos omnis et vincla relaxant.</s> <lb/> <s>autumnoque magis stellis fulgentibus apta <lb/> <pb pagenum="264"/> concutitur caeli domus undique totaque tellus, <lb/> et cum tempora se <emph type="italics"/>ve<emph.end type="italics"/>ris florentia pandunt. </s><s><lb/> frigore enim desunt ignes ventique calore <lb/> deficiunt neque sunt tam denso corpore nubes. </s><s><lb/> interutrasque igitur cum caeli tempora constant, <lb/> tum variae eausae concurrunt fulminis omnes. </s><s><lb/> nam fretus ipse anni permiscet frigus <emph type="italics"/>et<emph.end type="italics"/> aestum, <lb/> quorum utrumque opus est fabricanda ad fulmina nubi, <lb/> ut discordia <emph type="italics"/>sit<emph.end type="italics"/> rerum magnoque tumultu <lb/> ignibtis et ventis furibundus fluctuet aer. </s><s><lb/> prima caloris enim pars et postrema rigoris, <lb/> tempus id est vernum; cluare pugnare necessest <lb/> dissimilis <emph type="italics"/>res<emph.end type="italics"/> inter se turbareque mixtas. </s><s> <lb/> et calor extremus primo cum frigore mixtus <lb/> volvitur, autumni quod fertur nomine tempus, <lb/> hic quoque, confligunt hiemes aestatibus acres. </s><s><lb/> propterea <emph type="italics"/>freta<emph.end type="italics"/> sunt haec anni nominitanda, <lb/> nec mirumst in eo si tempore plurima fiunt <lb/> fulmina tempestasque cie<emph type="italics"/>tur<emph.end type="italics"/> turbida caelo, <lb/> ancipiti quoniam bello turbatur utrimque, <lb/> hinc flammis illinc ventis umoreque mixto. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Hoc est igniferi naturam fulminis ispsam <lb/> perspicere et qua vi faciat rem quamque videre, <lb/> non Tyrrhena retro volventem carmina frustra <lb/> indicia occultae divum perquirere mentis, <lb/> unde volans ignis pervenerit aut in utram se <lb/> verterit hinc partim, quo pacto per loca <lb/> insinuarit, et hinc dominatus ut extulerit se, <lb/> quidve nocere queat de caelo fulminis ictus.</s> <lb/> <s><pb pagenum="265"/> quod si Iuppiter atque alii fulgentia divi <lb/> terrifico quatiunt sonitu caelestia templa <lb/> et iaciunt ignem quo <emph type="italics"/>quo<emph.end type="italics"/>iquest cumque voluptas, <lb/> cur quibus incautum scelus aversabile cumquest <lb/> non faciunt icti flammas ut fulguris halent <lb/> pectore perfixo, documen mortalibus acre, <lb/> et potius nulla sibi turpi conscius in re <lb/> volvitur in flammis innoxius inque peditur <lb/> turbine caelesti subito correptus et igni?</s><s> <lb/> cur etiam loca sola petunt frustraque laborant?</s><s><lb/> an tum bracchia consuescunt firmantque lacertos?</s><s><lb/> in terraque patris cur telum perpetiuntur <lb/> optundi?</s><s> cur ipse sinit neque pareit in hostis?</s><s><lb/> denique cur numquam caelo iacit undique puro <lb/> Iuppiter <emph type="italics"/>in ter<emph.end type="italics"/>ras fulmen sonitusque profundit?</s><s><lb/> an simul ac nubes successere, ipse in eas tum <lb/> descendit, prope ut hinc teli determinet ictus?</s><s><lb/> in mare qua porro mittit ratione?</s><s> quid undas <lb/> arguit et liquidam molem camposque natantis?</s><s> <lb/> praeterea si vult caveamus fulminis ictum, <lb/> cur dubitat facere ut possimus cernere missum?</s><s><lb/> si nec opinantis autem volt opprimere igui, <lb/> cur tonat ex illa parte, ut vitare queamus, <lb/> cur tenebras ante et fremitus et murmura, concit ?</s><s> <lb/> et simul in multas partis qui credere possis <lb/> mittere?</s><s> an hoc ausis numquam contendere factum, <lb/> ut fierent ictus uno sub tempore plures?</s><s><lb/> at saepest numero factum fierique necessest, <lb/> ut pluere in multis regionibus et cadere imbris, <lb/> fulmina sic uno fieri sub tempore multa.</s> <lb/> <s>postremo cur sancta deum delubra suasque <lb/> discutit infesto praeclaras fulmine sedes <lb/> et bene facta deum frangit simulacra suisque <lb/> demit imaginibus violento volnere honorem?</s><s> <lb/> <pb pagenum="266"/> altaque cur plerumque petit loca plurimaque eius <lb/> montibus in summis vestigia cernimus ignis?</s><s><lb/> </s></p><p type="main"><s>Quod superest, facilest ex his cognoscere rebus, <lb/> presteras Grai quos ab re nominitarunt, <lb/> in mare qua missi veniant ratione superne. </s><s> <lb/> nam fit ut interdum tamquam demissa columna <lb/> in mare de caelo descendat, quam freta circum <lb/> fervescunt graviter spirantibus incita flabris, <lb/> et quaecumque in eo turn sint deprensa tumultu <lb/> navigia in summum veniant vexata periclum. </s><s> <lb/> hoc fit ubi interdum non quit vis incita venti <lb/> rumpere quam coepit nubem, sed deprimit, ut sit <lb/> in mare de caelo tamquam demissa columna, <lb/> paulatim, quasi quid pugno bracchique superne <lb/> coniectu trudatur et extendatur in undas; <lb/> quam cum discidit, hinc prorumpitur in mare venti <lb/> vis et fervorem mirum concinnat in undis; <lb/> versabundus enim turbo descendit et illam <lb/> deducit pariter lento cum corpore nubem; <lb/> quam simul ac gravidam detrusit ad aequora ponti, <lb/> ille in aquam subito se inmittit et omne <lb/> excitat ingenti sonitu mare fervere cogens. </s><s><lb/> fit quoque ut involvat venti se nubibus ipse <lb/> vertex conradens, ex aere, semina nubis <lb/> et quasi demissum caelo prestera imitetur. <lb/> hic ubi se in terras demisit dissoluitque, <lb/> turbinis inmanem vim provomit atque procellae. </s><s><lb/> sed quia fit raro omnino montisque necessest <lb/> officere in terris, apparet crebrius idem <lb/> prospectu maris in magno caeloque patenti. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nubila concrescunt, ubi corpora multa volando <lb/> <pb pagenum="267"/> hoc supero in caeli spatio coiere repente <lb/> asperiora, moris quae possint indupedita <lb/> exiguis tamen inter se comprensa teneri.</s> <lb/> <s>haec faciunt primum parvas consistere nubes; <lb/> inde haec comprendunt inter se conque gregantur <lb/> et coniungendo crescunt ventisque feruntur <lb/> usque adeo donec tempestas saeva coortast.</s> <lb/> <s>fit quoque uti montis vicina cacumina caelo <lb/> quam sint quoque magis, tanto magis edita fument <lb/> adsidue furvae nubis caligine crassa <lb/> propterea quia, cum consistunt nubila primum, <lb/> ante videre oculi quam possint, tenvia, venti <lb/> portantes cogunt ad summa cacumina montis.</s> <lb/> <s>hic demum fit uti turba maiore coorta <lb/> et condensa queant apparere et simul ipso <lb/> vertice de montis videantur surgere in aethram.</s> <lb/> <s>nam loca declarat sursum ventosa patere <lb/> res ipsa et sensus, montis cum ascendirnus altos.</s> <lb/> <s>praeterea permulta mari quoque tollere toto <lb/> corpora naturam declarant litore vestes <lb/> suspensae, cum concipiunt umoris adhaesum.</s> <lb/> <s>quo magis ad nubis augendas multa videntur <lb/> posse quoque e salso consurgere momine ponti;<lb/> nam ratio consanguineast umoribus ollis. <lb/> praeterea fluviis ex omnibus et simul ipsa <lb/> <pb pagenum="268"/> surgere de terra nebulas aestumque videmus, <lb/> quae velut halitus hinc ita sursum expressa feruntur <lb/> suffunduntque sua, caelum caligine et altas <lb/> sufficiunt nubis paulatini conveniundo; <lb/> urget enim quoque signiferi super aetheris aestus <lb/> et quasi densendo subtexit caerula nimbis. </s><s><lb/> fit quoque ut huc veniant in caelum extrinsecus illa <lb/> corpora quae faciunt nubis nimbosque volantis; <lb/> innumerabilem enim numerum summamque profundi <lb/> esse infinitam docui, quantaque volarent <lb/> corpora mobilitate ostendi quamque repente <lb/> inmemorabile <emph type="italics"/>per<emph.end type="italics"/> spatium transire solerent. </s><s><lb/> haut igitur mirumst si parvo tempore saepe <lb/> montibu' tam magnis tempestas atque tenebrae <lb/> coperiunt maria ac terras inpensa superne, <lb/> undique quandoquidem per caulas aetheris oninis <lb/> et quasi per magni circum spiracula mundi <lb/> exitus introitusque elementis redditus extat. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nunc age, quo pacto pluvius concrescat in altis <lb/> nubibus umor et in terras demissus ut imber <lb/> decidat, expediam.primum iam semina aquai <lb/> multa simul vincam consurgere nubibus ipsis <lb/> omnibus ex rebus pariterque ita crescere utrumque <lb/> et nubis et aquam quaecumque in nubibus extat, <lb/> ut pariter nobis corpus cum sanguine crescit, <lb/> sudor item atque umor quicumque est denique membris.</s> <lb/> <s>concipiunt etiam multum quoque saepe marinum <lb/> umorem, veluti pendentia vellera lanae, <lb/> cum supera magnum mare venti nubila portant. <lb/> <pb pagenum="269"/> consimili ratione ex omnibus amnibus umor <lb/> tollitur in nubis. </s><s>quo cum bene semina aquarum <lb/> multa modis multis convenere undique adaucta, <lb/> confertae nubes <emph type="italics"/>umorem<emph.end type="italics"/> mittere certant <lb/> dupliciter; nam vis venti contrudit et ipsa <lb/> copia nimborum turba maiore coacta <lb/> urget, de supero premit ac facit effluere imbris. </s><s><lb/> praeterea cum rarescunt quoque nubila ventis <lb/> aut dissolvuntur, solis super icta calore, <lb/> mittunt umorem pluvium stillantque, quasi igni <lb/> cera super calido tabescens multa liquescat. </s><s><lb/> sed vemens imber fit, ubi vementer utraque <lb/> nubila vi cumulata premuntur et impete venti. </s><s><lb/> atque tenere diu pluviae longumque morari <lb/> consuerunt, ubi multa cientur semina aquarum <lb/> atque aliis aliae nubes nimbique rigantes <lb/> insuper atque omni vulgo de parte feruntur, <lb/> terraque cum fumans umorem tota redhalat. </s><s><lb/> hic ubi sol radiis tempestatem inter opacam <lb/> adversa fulsit nimborum aspargine contra, <lb/> tum color in nigris existit nubibus arqui. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Cetera quae sorsum crescunt sorsumque creantur, <lb/> et quae concrescunt in nubibus, omnia, prorsum <lb/> omnia, nix venti grando gelidaeque pruinae <lb/> et vis magna geli, magnum duramen aquarum, <lb/> et mora quae fluvios passim refrenat euritis, <lb/> <pb pagenum="270"/> perfacilest tamen haec reperire animoque videre <lb/> omnia quo pacto fiant quareve creentur, <lb/> cum bene cognoris elementis reddita quae sint. </s><s><lb/> </s></p><p type="main"><s>Nunc age quae ratio terrai motibus extet <lb/> percipe. </s><s>et in primis terrain fac ut esse rearis <lb/> supter item ut supera ventosis undique plenam <lb/> speluncis multosque lacus multasque lucunas <lb/> in gremio gerere et rupes deruptaque saxa; <lb/> multaque sub tergo terrai flumina tecta <lb/> volvere vi fluctus summersaque saxa putandumst: <lb/> undique enim similem esse sui res postulat ipsa. </s><s><lb/> his igitur rebus subiunctis suppositisque <lb/> terra superne tremit magnis concussa ruinis, <lb/> subter ubi ingentis speluncas subruit aetas; <lb/> quippe cadunt toti montes magnoque repente <lb/> concussu late disserpunt inde tremores. </s><s><lb/> et merito, quoniam plaustri concussa tremescunt <lb/> tecta viam propter non magno pondere tota, <lb/> nec minus exultant, ut scrupus cumque viai <lb/> ferratos utrimque rotarum succutit orbes. </s><s><lb/> fit quoque, ubi in magnas aquae vastasque lucunas <lb/> gleba vetustate e terra provolvitur ingens, <lb/> ut iactetur aquae fluctu quoque terra vacillans;<lb/> <pb pagenum="271"/> ut vas inter<emph type="italics"/>dum<emph.end type="italics"/> non quit constare, nisi umor <lb/> destitit in dubio fluctu iactarier intus. </s><s> <lb/> </s></p><p type="main"><s>Praeterea ventus cum per loca subcava terrae <lb/> collectus parte ex una procumbit et urget <lb/> obnixus magnis speluncas viribus altas, <lb/> incumbit tellus quo venti prona premit vis. </s><s> <lb/> tum supera terram quae sunt extructa domorum <lb/> ad caelumque magis quanto sunt edita quaeque, <lb/> inclinata <emph type="italics"/>tu<emph.end type="italics"/>ment in eandem prodita partem <lb/> protractaeque trabes inpendent ire paratae.</s> <lb/> <s>et metuunt magni naturam credere mundi <lb/> exitiale aliquod tempus clademque manere, <lb/> cum videant tantam terrarum incumbere molem! <lb/> quod nisi respirent venti, vis nulla refrenet <lb/> res neque ab exitio possit reprehendere euntis. </s><s><lb/> nune quia respirant alternis inque gravescunt <lb/> et quasi collecti redeunt ceduntque repulsi, <lb/> saepius hanc ob rem minitatur terra ruinas <lb/> quam facit; inclinatur enim retroque recellit <lb/> et recipit prolapsa suas in pondere sedes. </s><s><lb/> hac igitur ratione vacillant omnia tecta, <lb/> summa magis mediis, media imis, ima perhilum. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Est haec eiusdem quoque magni causa tremoris, <lb/> ventus ubi atque animae, subito vis maxima quaedam <lb/> aut extrinsecus aut ipsa tellure coorta <lb/> in loca se cava terrai coniecit ibique <lb/> speluncas inter magnas fremit ante tumultu <lb/> versabunda<emph type="italics"/>que<emph.end type="italics"/> portatur, post incita cum vis <lb/> <pb pagenum="272"/> exagitata foras erumpitur et simul altam <lb/> diffindens terram magnum concinnat hiatum, <lb/> in Syria Sidone quod accidit et fuit Aegi <lb/> in Peloponneso, quas exitus hic animai <lb/> disturbat urbes et terrae motas obortus.</s> <lb/> <s>multaque praeterea ceciderunt moenia magnis <lb/> motibus in terris et multae per mare pessum <lb/> subsedere suis pariter cum civibus urbes. <lb/> quod nisi prorumpit, tamen impetus ipse animai <lb/> et fera vis venti per crebra foranuna terrae <lb/> dispertitur ut horror et incutit inde tremorem;<lb/> frigus uti nostros penitus cum venit in artus, <lb/> concutit invitos cogens tremere atque movere. <lb/> ancipiti trepidant igitur terrore per urbis, <lb/> tecta superne timent, metuunt inferne cavernas <lb/> terrai ne dissoluat natura repente, <lb/> neu distracta suum late dispandat hiatum <lb/> adque suis confusa velit comple<emph type="italics"/>re<emph.end type="italics"/> ruinis. <lb/> proinde licet quamvis caelum terramque reantur <lb/> incorrupta fore aeternae mancata saluti;<lb/> et tamen interdum praesens vis ipsa pericli <lb/> subdit et hune stimulum quadam de parte timoris, <lb/> ne pedibus raptim tellus subtracta feratur <lb/> in barathrum rerumque sequatur prodita summa <lb/> funditus et fiat mundi confusa ruina. <lb/> </s></p><p type="main"><s>[Principio mare mirantur non reddere maius <lb/> naturam, quo sit tantus decursus aquarum, <lb/> omnia quo veniant ex omni flumima parte. <lb/> adde vagos imbris tempestatesque volantes, <lb/> omnia quae maria ac terras sparguntque rigantque;<lb/> adde suos fontis; tamen ad maris omnia summam <lb/> <pb pagenum="273"/> guttai vix instar erunt unius adaugmen; <lb/> quo minus est mirum mare non augescere magnum. </s><s> <lb/> praeterea magnam sol partem detrahit aestu. </s><s><lb/> quippe videmus enim vestis umore madentis <lb/> exsiccare suis radiis ardentibu' solem:<lb/> at pelage multa et late substrata videmus.</s> <lb/> <s>proinde licet quamvis ex uno quoque loco sol <lb/> umoris parvam delibet ab aequore partem;<lb/> largiter in tanto spatio tamen auferet undis.</s> <lb/> <s>tum porro venti quoque magnam tollere partem <lb/> umoris possunt verrentes aequora, ventis <lb/> una nocte vias quoniani persaepe videmus <lb/> siccari mollisque luti concrescere crustas.</s> <lb/> <s>praeterea docui multum, quoque tollere nubes <lb/> umorem magno conceptum ex aequore ponti <lb/> et passim toto terrarum spargere in orbi, <lb/> cum pluit in terris et venti nubila portant. <lb/> postremo quoniam raro cum corpore tellus <lb/> est, et coniunctast, oras maris undique cingens, <lb/> debet, ut in mare de terris venit umor aquai, <lb/> in terras itidem manare ex aequore salso;<lb/> percolatur enim virus retroque remanat <lb/> materies umoris et ad caput amnibus omnis <lb/> confluit, inde super terras redit agmine dulci <lb/> qua via secta semel liquido pede <emph type="italics"/>de<emph.end type="italics"/>tulit undas.]<lb/> </s></p><p type="main"><s>Nunc ratio quae sit, per fauces montis ut Aetnae <lb/> expirent ignes interdum turbine tanto, <lb/> expediam. </s><s>neque, enim mediocri clade coorta <lb/> flammea tempestas Siculum dominata per agros <lb/> finitimis ad se convertit gentibus ora, <lb/> <pb pagenum="274"/> fumida cum caeli scintillare omnia templa <lb/> cernentes pavida complebant pectora cura, <lb/> quid moliretur rerum natura novarum. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Hisce tibi in rebus latest alteque videndum <lb/> et longe cunctas in partis dispiciendum, <lb/> ut reminiscaris summam rerum esse profundam <lb/> et videas caelum sunimai totius unum <lb/> quam sit parvula pars et quam multesima constet, <lb/> nec tota pars, homo terrai quota totius unus.</s> <lb/> <s>quod bene propositum si plane contueare <lb/> ac videas plane, mirari multa relinquas.</s> <lb/> <s>numquis enim nostrum miratur siquis in artus <lb/> accepit calido febrim fervore coortam <lb/> aut alium quemvis morbi per membra dolorem?</s><s><lb/> opturgescit enim subito pes, arripit acer <lb/> saepe dolor dentes, oculos invadit in ipsos, <lb/> existit sacer ignis et urit corpore serpens <lb/> quamcumque arripuit partim, repitque per artus, <lb/> nimirum quia sunt multarum semina rerum, <lb/> et satis haec tellus nobis caelumque mali fert, <lb/> unde queat vis immensi procrescere morbi.</s> <lb/> <s>sic igitur toti caelo terraeque putandumst <lb/> ex infinito satis omnia suppeditare, <lb/> unde repente queat tellus concussa moveri <lb/> perque mare ac terras rapidus percurrere turbo, <lb/> ignis abundare Aetnaeus, flammescere caelum;<lb/> id quoque enim fit et ardescunt caelestia templa, <lb/> et tempestates pluviae graviore coortu <lb/> sunt, ubi forte ita se tetulerunt semina aquarum.</s> <lb/> <s>'at nimis est ingens incendi turbidus ardor.'<lb/> scilicet et fluvius quivis est maximus ei <lb/> qui non ante aliquem maiorem vidit, et ingens <lb/> arbor homoque videtur, et omnia de genere omni <lb/> <pb pagenum="274"/> maxima quae vidit quisque, haec ingentia fingit, <lb/> cum tamen omnia cum caelo terraque marique <lb/> nil sint ad summam summai totius omnem. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nunc tamen illa modis quibus inritata repente <lb/> flamma foras vastis Aetnae fornacibus efflet, <lb/> expediam. </s><s>primum totius subcava montis <lb/> est natura, fere silicum suffulta cavernis.</s> <lb/> <s>omnibus est porro in speluncis ventus et aer;<lb/> ventus enim fit, ubi est agitando percitus aer. <lb/> hic ubi percaluit calefecitque omnia circum <lb/> saxa furens, qua contingit, terramque, et ab ollis <lb/> excussit calidum flammis velocibus ignem, <lb/> tollit se ac rectis ita faucibus eicit alte.</s> <lb/> <s>fert itaque ardorem longe longeque favillam <lb/> differt et crassa volvit caligine fumum <lb/> extruditque simul mirando pondere saxa;<lb/> ne dubites quin haec animai turbida sit vis.</s> <lb/> <s>praeterea magna ex parti mare montis ad eius <lb/> radices frangit fluctus aestumque resorbet. <lb/> ex hoc usque mari speluncae montis ad altas <lb/> perveniunt subter fauces. </s><s>hac ire fatendumst <lb/> </s></p><p type="main"><s>et penetrare mari penitus res cogit aperto <lb/> atque efflare foras ideoque extollere flammam <lb/> saxaque subiectare et arenae tollere nimbos. </s><s> <lb/> in summo sunt vertice enim crateres, ut ipsi <lb/> nominitant; nos quod fauces perhibemus et ora. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Sunt aliquot quoque res quarum unam dicere causam <lb/> non satis est, verum pluris, unde una tamen sit;<lb/> <lb/> <pb pagenum="276"/> corpus ut exanimum siquod procul ipse iacere <lb/> conspicias hominis, fit ut omnis dicere causas <lb/> conveniat leti, dicatur ut illius una.</s> <lb/> <s>nam neque eum ferro nec frigore vincere possis <lb/> interiisse neque a morbo neque forte veneno, <lb/> verum aliquid genere esse ex hoc quod contigit ei <lb/> scimus. </s><s>item in multis hoc rebus dicere habemus. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nilus in aestatem crescit campisque redundat, <lb/> unicus in terris Aegypti totius amnis.</s> <lb/> <s>is rigat Aegyptum medium per saepe calorem, <lb/> aut quia sunt aestate aquilones ostia contra, <lb/> anni tempore eo qui etesiae esse feruntur, <lb/> et contra fluvium fiantes remorantur et undas <lb/> cogentes sursus replent coguntque manere.</s> <lb/> <s>nam dubio procul haec adverso flabra feruntur <lb/> flumine, quae gelidis ab stellis axis aguntur. <lb/> ille ex aestifera parti venit amnis ab austro, <lb/> inter nigra virum percocto saecla colore <lb/> exoriens penitus media ab regione diei.</s> <lb/> <s>est quoque uti possit magnus congestus harenae <lb/> fluctibus adversis oppilare ostia contra, <lb/> cum mare permotum ventis ruit intus harenam;<lb/> quo fit uti pacto liber minus exitus amni <lb/> et proclivis item fiat minus impetus undis.</s> <lb/> <s>fit quoque uti pluviae forsan magis ad caput ei <lb/> tempore eo fiant, quod etesia flabra aquilonum <lb/> nubila coniciunt in eas tunc omnia partis.</s> <lb/> <s>scilicet ad mediam regionem eiecta diei <lb/> cum convenerunt, ibi ad altos denique montis <lb/> contrusae nubes coguntur vique premuntur.</s> <lb/> <s>forsitan Aethiopum penitus de montibus altis <lb/> <pb pagenum="277"/> crescat, ubi in campos albas descendere ningues <lb/> tabificis subigit radiis sol omnia lustrans. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nunc age, Averna tibi quae sint loca cumque, lacusque <lb/> expediam, quali natura, praedita constent. </s><s><lb/> principio quod Averna vocantur nomine, id ab re <lb/> inpositumst, quia sunt avibus contraria cunctis, <lb/> e regione ea quod loca cum venere volantes, <lb/> remigi oblitae pennarum vela remittunt <lb/> praecipitesque cadunt molli cervice profusae <lb/> in terram, si forte ita fert natura locorum, <lb/> aut in aquam, si forte lacus substratus Averni<emph type="italics"/>st<emph.end type="italics"/>. </s><s><lb/> is locus est Cumas aput, acri sulpure montes <lb/> oppleti calidis ubi fumant fontibus aucti. </s><s><lb/> est et Athenaeis in moenibus, arcis in ipso <lb/> vertice, Palladis ad templum Tritonidis almae, <lb/> quo numquam pennis appellunt corpora raucae <lb/> cornices, non cum fumant altaria donis: <lb/> usque adeo fugitant non iras Palladis acris <lb/> pervigili causa, Graium ut cecinere poetae, <lb/> sed natura loci ope sufficit ipsa suapte. </s><s> <lb/> in Syria quoque fertur item locus esse videri, <lb/> quadripedes quoque quo simul ae vestigia primum <lb/> intulerint, graviter vis cogat concidere ipsa, <lb/> manibus ut si sint divis mactata repente. </s><s><lb/> omnia quae naturali ratione geruntur, <lb/> <pb pagenum="278"/> et quibus effiant causis apparet origo; <lb/> ianua ne forte his Orci regionibus esse <lb/> credatur, post hinc animas Acheruntis in oras <lb/> ducere forte deos manis inferne reamur, <lb/> naribus alipedes ut cervi saepe putantur <lb/> ducere de latebris serpentia saecla ferarum. </s><s><lb/> quod procul a vera quam sit ratione repulsum <lb/> percipe; nam de re nunc ipsa dicere conor. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Principio hoc dico, quod dixi saepe quoque ante, <lb/> in terra cuiusque modi rerum esse figuras; <lb/> multa, cibo quae sunt, vitalia, multaque, morbos <lb/> incutere et mortem quae possint adcelerare. </s><s><lb/> et magis esse aliis alias animantibus aptas <lb/> res ad vitai rationem ostendimus ante <lb/> propter dissimilem naturam dissimilisque <lb/> texturas inter sese primasque figuras. </s><s><lb/> multa meant inimica per auris, multa per ipsas <lb/> insinuant naris infesta atque aspera iactu, <lb/> nec sunt multa parum tactu vitanda neque autem <lb/> aspectu fugienda saporeque tristia quae sint. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Deinde videre licet quam multae sint homini res <lb/> acriter infesto sensu spurcaeque gravesque; <lb/> arboribus primum certis gravis umbra tributa <lb/> usque adeo, capitis faciant ut saepe dolores, <lb/> siquis eas supter iacuit prostratus in herbis. </s><s> <lb/> est etiam magnis Heliconis montibus arbos <lb/> <pb pagenum="279"/> floris odore hominem taetro consueta necare.</s> <lb/> <s>scilicet haec ideo terris ex omnia surgunt, <lb/> multa modis multis multarum semina rerum <lb/> quod permixta gerit tellus discretaque tradit. <lb/> nocturnumque recens extinctum lumen ubi acri <lb/> nidore offendit nares, consopit ibidem, <lb/> concidere et spumas qui morbo mittere suevit.</s> <lb/> <s>castoreoque gravi mulier sopita recumbit <lb/> et manibus nitidum teneris opus effluit ei, <lb/> tempore eo si odoratast quo menstrua solvit.</s> <lb/> <s>multaque praeterea languentia membra per artus <lb/> solvunt atque animam labefactant sedibus intus.</s> <lb/> <s>denique si calidis etiam cunctare lavabris <lb/> plenior et laveris, solio ferventis aquai <lb/> quam facile in medio fit uti des saepe ruinas! <lb/> carbonumque gravis vis atque odor insinuatur <lb/> quam facile in cerebrum, nisi aquam praecepimus ante!<lb/> at cum membra domus percepit fervidu', nervis <lb/> tum fit odor viri plagae mactabilis instar. <lb/> nonne vides etiam terra quoque sulpur in ipsa <lb/> gignier et taetro concrescere odore bitumen;<lb/> denique ubi argenti venas aurique secuntur, <lb/> terrai penitus scrutantes abdita ferro, <lb/> qualis expiret Scaptensula subter odores?</s><s> <lb/> quidve mali fit ut exhalent aupata metalla!<lb/> quas hominum reddunt facies qualisque colores!<lb/> <pb pagenum="280"/> nonne vides audisve perire in tempore parvo <lb/> quam soleant et quam vitai copia desit, <lb/> quos opere in tali cohibet vis magna necessis?</s><s> <lb/> hos igitur tellus omnis exaestuat aestus <lb/> expiratque foras in apertum promptaque caeli. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Sic et Averna loca alitibus summittere debent <lb/> mortiferam vim, de terra quae surgit in auras, <lb/> ut spatium caeli quadam de parte venenet; <lb/> quo simul ac primum pennis delata sit ales, <lb/> impediatur ibi caeco correpta veneno, <lb/> ut cadat e regione loci, qua derigit aestus. </s><s><lb/> quo cum conruit, hic eadem vis illius aestus <lb/> reliquias vitae membris ex omnibus aufert. </s><s> <lb/> quippe etenim primo quasi quendam conciet aestum; <lb/> posterius fit uti, cum iam cecidere veneni <lb/> in fontis ipsos, ibi sit quoque vita vomenda <lb/> propterea quod magna mali fit copia circum. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Fit quoque ut interdum vis haec atque aestus Averni <lb/> aera, qui inter avis cumquest terramque locatus, <lb/> discutiat, prope uti locus hic linquatur inanis.</s> <lb/> <s>cuius ubi e regione loci venere volantes, <lb/> claudicat extemplo pinnarum nisus inanis <lb/> et conamen utrimque alarum proditur omne. <lb/> hic ubi nixari nequeunt insistereque alis, <lb/> scilicet in terram delabi pondere cogit <lb/> natura, et vacuum prope iam per inane iacentes <lb/> dispergunt animas per caulas corporis omnis. <lb/> </s></p><p type="main"><s>frigidior porro in puteis aestate fit umor, <lb/> <pb pagenum="281"/> rarescit quia terra calore et semi<emph type="italics"/>na<emph.end type="italics"/> siquae <lb/> forte vaporis habet, propere dimittit in auras. </s><s><lb/> quo magis est igitur tellus effeta calore, <lb/> fit quoque frigidior qui in terrast abditus umor. </s><s><lb/> frigore cum premitur porro omnis terra coitque <lb/> et quasi concrescit, fit scilicet ut coeundo <lb/> exprimat in puteos siquem gerit ipsa calorem. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Esse apud Hammonis fanum fons luce diurna <lb/> frigidus et calidus nocturno tempore fertur.</s> <lb/> <s>hunc homines fontem nimis admirantur et acri <lb/> sole putant supter terras fervescere raptim, <lb/> nox ubi terribili terras caligine texit.</s> <lb/> <s>quod nimis a verast longe ratione remotum.</s> <lb/> <s>quippe ubi sol nudum contractans corpus aquai <lb/> non quierit calidum supera de reddere parte, <lb/> cum superum lumen tanto fervore fruatur, <lb/> qui queat hic supter tam crasso corpore terram <lb/> percoquere umorem et calido satiare vapore?</s><s><lb/> praesertim cum vix possit per saepta domorum <lb/> insinuare suum radiis ardentibus aestum. <lb/> quae ratiost igitur?</s><s> nimirum terra magis quod <lb/> rara tepet circum fontem quam cetera tellus <lb/> multaque sunt ignis prope semina corpus aquai. </s><s><lb/> hoc ubi roriferis terram nox obruit umbris, <lb/> extemplo penitus frigescit terra coitque. <lb/> hac ratione fit ut, tamquain compressa manu sit, <lb/> exprimat in fontem quae semina cumque habet ignis, <lb/> quae calidum faciunt aquae tactum atque saporem.</s> <lb/> <s>inde ubi sol radiis terram dimovit obortus <lb/> <pb pagenum="282"/> et rarefecit calido gliscente vapore, <lb/> rursus in antiquas redeunt primordia sedes <lb/> ignis et in terram cedit calor omnis aquai. </s><s><lb/> frigidus hanc ob rem fit fons in luce diurna. </s><s><lb/> praeterea solis radiis iactatur aquai <lb/> umor et in lucem tremulo rarescit ab aestu; <lb/> propterea fit uti quae semina cumque habet ignis <lb/> dimittat; quasi saepe gelum, quod continet in se, <lb/> mittit et exolvit glaciem nodosque relaxat. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Frig<emph type="italics"/>id<emph.end type="italics"/>us est etiam fons, supra quem sita saepe <lb/> stuppa iacit flammam concepto protinus igni, <lb/> taedaque consimili ratione accensa per undas <lb/> conlucet, quocumque natans impellitur auris.</s> <lb/> <s>nimirum quia sunt in aqua permulta vaporis <lb/> semina de terraque necessest funditus ipsa <lb/> ignis corpora per totum consurgere fontem <lb/> et simul exspirare foras exireque in auras, <lb/> non ita multa tamen, calidus queat ut fieri fons, <lb/> propterea dispersa foras erumpere cogit <lb/> vis per aquam subito sursuinquie ea conciliari.</s> <lb/> <s>quod genus endo marist Aradi fons, dulcis aquai <lb/> qui scatit et salsas circum se dimovet undas;<lb/> et multis aliis praebet regionibus aequor <lb/> utilitatem opportunam sitientibu' nautis, <lb/> quod dulcis inter salsas intervomit undas.</s> <lb/> <s>sic igitur per eum possunt erumpere fontem <lb/> et scatere illa foras, in stuppam semina quae cum <lb/> <pb pagenum="283"/> conveniunt aut in taedai corpore adhaerent, <lb/> ardescunt facile extemplo, quia multa quoque in se <lb/> semina habent ignis stuppae taedaeque latentis. </s><s><lb/> nonne vides etiam, nocturna ad lumina linum <lb/> nuper ubi extinctum admoveas, accendier ante <lb/> quam tetigit flammam, taedamque pari ratione?</s><s> <lb/> multaque praeterea prius ipso tacta vapore <lb/> eminus ardescunt quam comminus imbuat ignis. </s><s><lb/> hoc igitur fleri quoque in illo fonte putandumst. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Quod superest, agere incipiam quo foedere fiat <lb/> naturae, lapis hic ut ferrum ducere possit, <lb/> quem Magneta vocant patrio de nomine Grai, <lb/> Magnetum quia fit patriis in finibus ortus. </s><s><lb/> hunc homines lapidem mirantur; quippe catenam <lb/> saepe ex anellis reddit pendentibus ex se. </s><s><lb/> quinque etenim licet interdum pluresque videre <lb/> ordine demissos levibus iactarier auris, <lb/> unus ubi ex uno dependet supter adhaerens <lb/> ex alioque allus lapidis vim vinclaque noscit: <lb/> usque adeo permananter vis pervolat eius. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Hoc genus in rebus firmandumst multa prius quam <lb/> ipsius rei rationem reddere possis, <lb/> et nimium longis ambagibus est adeundum;<lb/> quo magis attentas auris animumque reposco. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Principio omnibus ab rebus, quascumque videmus, <lb/> perpetuo fluere ac mitti spargique necessest <lb/> corpora quae feriant oculos visumque lacessant.</s> <lb/> <s>perpetuoque fluunt certis ab rebus odores;<lb/> frigus ut <emph type="italics"/>a<emph.end type="italics"/> fluviis, calor ab sole, aestus ab undis <lb/> aequoris exesor moerorum litora propter.</s> <lb/> <s>nec varii cessant sonitus manare per auras.</s> <lb/> <s><pb pagenum="284"/> denique in os salsi venit umor saepe saporis, <lb/> cum mare versamur propter, dilutaque contra <lb/> cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. </s><s><lb/> usque adeo omnibus ab rebus res quaeque fluenter <lb/> fertur et in cunctas dimittitur undique partis <lb/> nec mora nec requies interdatur ulla fluendi, <lb/> perpetuo quoniam sentimus, et omnia semper <lb/> cernere odorari licet et sentire sonare. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nunc omnis repetam quam raro corpore sint res <lb/> commemorare; quod in primo quoque carmine claret.</s> <lb/> <s>quippe etenim, quamquam multas hoc pertinet ad res <lb/> noscere, cum primis hanc ad rem protinus ipsam, <lb/> qua de disserere adgredior, firmare necessest <lb/> nil esse in promptu nisi mixtum corpus inani.</s> <lb/> <s>principio fit ut in speluncis saxa superne <lb/> sudent umore et guttis manantibu' stillent.</s> <lb/> <s>manat item nobis e toto corpore sudor, <lb/> creseit barba pilique per omnia membra, per artus. <lb/> diditur in venas cibus omnis, auget alitque <lb/> corporis extremas quoque partis unguiculosque.</s> <lb/> <s>frigus item transire per aes calidumque vaporem <lb/> sentimus, sentimus item transire per aurum <lb/> atque per argentum, cum pocula plena tenemus. <lb/> denique per dissaepta domorum saxea voces <lb/> pervolitant, permanat odor frigusque vaposque <lb/> ignis, qui ferri quoque vim penetrare suevit <lb/> denique qua circum Galli lorica coercet.</s> <lb/> <s>et, tempestate in terra caeloque coorta, <lb/> morbida visque simul cum extrinsecus insinuatur, <lb/> in caelum terrasque remotae iura facessunt, <lb/> <pb pagenum="285"/> quandoquidem nil est nisi raro corpori' nexu. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Huc accedit uti non omnia, quae laciuntur <lb/> corpora cumque ab rebus, eodem praedita sensu <lb/> atque eodem pacto rebus sint omnibus apta.</s> <lb/> <s>principio terram sol excoquit et facit are <lb/> at glaciem dissolvit et altis montibus altas <lb/> extructas<emph type="italics"/>que<emph.end type="italics"/> nives radiis tabescere cogit.</s> <lb/> <s>denique cera liquefit in eius posta vapore. <lb/> ignis item liquidum facit aes aurumque resolvit, <lb/> at coria et carnem trahit et conducit in unum.</s> <lb/> <s>umor aquae porro ferrum condurat ab igni, <lb/> at coria et carnem mollit durata calore.</s> <lb/> <s>barbigeras oleaster eo iuvat usque capellas, <lb/> effluat ambrosius quasi vero, et nectare tinctus; <lb/> qua nil est homini quod amariu' frondeat esca. </s><s><lb/> denique amaracinum fugitat sus et timet omne <lb/> ungentum; nam saetigeris subus acre venenumst, <lb/> quod nos interdum tamquam recreare videtur. </s><s> <lb/> at contra nobis caenum taeterrima cum sit <lb/> spurcities, eadem subus haec iucunda videtur, <lb/> insatiabiliter toti ut volvantur ibidem. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Hoc etiam superest, ipsa quam dicere de re <lb/> adgredior quod dicendum prius esse videtur. </s><s> <lb/> multa foramina cum variis sint reddita rebus, <lb/> dissimili inter se natura praedita debent <lb/> esse et habere suam naturam quaeque viasque. </s><s><lb/> quippe etenim varii sensus animantibus insunt, <lb/> quorum quisque suam proprie rem percipit in se; <lb/> nam penetrare alio sonitus alioque saporem <lb/> <pb pagenum="286"/> cernimus e sucis, alio nidoris odores.</s> <lb/> <s>praeterea manare aliud per saxa videtur, <lb/> atque aliud lignis, aliud transire per aurum, <lb/> argentoque foras aliud vitroque meare.</s> <lb/> <s>namn fluere hac species, illac calor ire videtur, <lb/> atque aliis aliut citius transmittere eadem.</s> <lb/> <s>scilicet id fieri cogit natura viarum <lb/> multimodis varians, ut paulo ostendimus ante, <lb/> propter dissimilem natturam textaque rerum. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Quapropter, bene ubi haec confirmata atque locata <lb/> omnia constiterint nobis praeposta parata, <lb/> quod superest, facile hinc ratio reddetur et omnis <lb/> causa patefiet quae ferri pelliciat vim.</s> <lb/> <s>principio fluere e lapide hoc permulta necessest <lb/> semina sive aestum qui discutit aera plagis, <lb/> inter qui lapidem ferrumque est cumque locatus.</s> <lb/> <s>hoc ubi inanitur spatium multusque vacefit <lb/> in medio locus, extemplo primordia ferri <lb/> in vacuum prolapsa cadunt coniuncta, fit utque <lb/> anulus ipse sequatur eatque ita corpore toto.</s> <lb/> <s>nec res ulla magis primoribus <emph type="italics"/>ex<emph.end type="italics"/> elementis <lb/> indupedita suis arte conexa cohaeret <lb/> quam validi ferri natura et frigidus horror.</s> <lb/> <s>quo minus est mirum, quod dico, ibus ex elementis <lb/> corpora si nequeunt e ferro plura coorta <lb/> in vacuum ferri, quin anulus ipse sequatur;<lb/> quod facit, et sequitur, donec pervenit ad ipsum <lb/> iam lapidem caecisque in eo compagibus haesit.</s> <lb/> <s>hoc fit idem cunctas in partis, unde vacefit <lb/> cumque locus, sive e transverso sive superne <lb/> <pb pagenum="287"/> corpora continuo in vacuum vicina feruntur;<lb/> quippe agitantur enim plagis aliunde nec ipsa <lb/> sponte sua sursum possunt consurgere in auras.</s> <lb/> <s>huc accedit item (quare queat id magis esse, <lb/> haec quoque res adiumento motuque iuvatur)<lb/> quod, simul a fronte est anelli rarior aer <lb/> factus inanitusque locus magis ac vacuatus, <lb/> continuo fit uti qui post est cumque locatus <lb/> aer a tergo quasi provehat atque propellat. </s><s><lb/> semper enim circumpositus res verberat aer; <lb/> sed tali fit uti propellat tempore ferrum, <lb/> parte quod ex una spatium vacat et capit in se. <lb/> hic, tibi quem memoro, per crebra foramina ferri <lb/> parvas ad partis subtiliter insinuatus <lb/> trudit et inpellit, quasi navem velaque ventus.</s> <lb/> <s>denique res omnes debent in corpore habere <lb/> aera, quandoquidem raro sunt corpore et aer <lb/> omnibus est rebus circumdatus adpositusque.</s> <lb/> <s>hic igitur, penitus qui in ferrost abditus aer, <lb/> sollicito motu semper iactatur eoque <lb/> verberat anellum dubio procul et ciet intus <lb/> scilicet: ille eodem fertur quo praecipitavit <lb/> iam semel et partem in vacuam conamina sumpsit. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Fit quoque ut a lapide hoc ferri natura recedat <lb/> interdum, fugere atque sequi consueta vicissim.</s> <lb/> <s>exultare etiam Samothracia ferrea vidi <lb/> et ramenta simul ferri furere intus ahenis <lb/> in scaphiis, lapis hic Magnes cum subditus esset:<lb/> usque adeo fugere ab saxo gestire videtur.</s> <lb/> <s><pb pagenum="288"/> aere interposito discordia tanta creatur <lb/> propterea quia nimirum prius aestus ubi aeris <lb/> praecepit ferrique vias possedit apertas, <lb/> posterior lapidis venit aestus et omnia plena <lb/> invenit in ferro neque habet qua tranet ut ante. </s><s><lb/> cogitur offensare igitur pulsareque fluctu <lb/> ferrea texta suo; quo pacto respuit ab se <lb/> atque per aes agitat, sine eo quod saepe resorbet. </s><s> <lb/> illud in his rebus mirari mitte, quod aestus <lb/> non valet e lapide hoc alias impellere item res. </s><s><lb/> pondere enim fretae partim stant: quod genus aurum; <lb/> et partim raro quia sunt cum corpore, ut aestus <lb/> pervolet intactus, nequeunt inpellier usquam; <lb/> lignea materies in quo genere esse videtur.</s> <lb/> <s>interutrasque igitur ferri natura locata <lb/> aeris ubi accepit quaedam corpuscula, tum fit, <lb/> inpellant ut eam Magnesia flumine saxa. </s><s><lb/> </s></p><p type="main"><s>Nec tamen haec ita sunt aliarum rerum aliena, <lb/> ut mihi multa parum genere ex hoc suppeditentur <lb/> quae memorare queam inter se singlariter apta.</s> <lb/> <s>saxa vides primum sola colescere ca1ce.</s> <lb/> <s>glutine materies taurino iungitur uno, <lb/> ut vitio venae tabularum saepius hiscant <lb/> quam laxare queant compages taurea vincla.</s> <lb/> <s>vitigeni latices aquai fontibus audent <lb/> misceri, cum pix nequeat gravis et leve olivom.</s> <lb/> <s>purpureusque colos conchyli iungitur uno <lb/> corpore cum lanae, dirimi qui non queat usquam, <lb/> non si Neptuni fluctu renovare operam des, <lb/> non, mare si totum velit eluere omnibus undis.</s> <lb/> <s><pb pagenum="289"/> denique non auro res aurum copulat una <lb/> aerique <emph type="italics"/>aes<emph.end type="italics"/> plumbo fit uti iungatur ab albo?</s><s><lb/> cetera iam quam multa licet reperire! quid ergo?</s><s> <lb/> nec tibi tam longis opus est ambagibus usquam, <lb/> nec me tam multam hic operam consumere par est, <lb/> sed breviter paucis praestat comprendere multa.</s> <lb/> <s>quorum ita texturae ceciderunt mutua contra, <lb/> ut cava conveniant plenis haec illius illa <lb/> huiusque inter se, iunctura haec optima constat.</s> <lb/> <s>est etiam, quasi ut anellis hamisque plicata <lb/> inter se quaedam possint coplata teneri;<lb/> quod magis in lapide hoc fieri ferroque videtur. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Nune ratio quae sit morbis aut unde repente <lb/> mortiferam possit cladem conflare coorta <lb/> morbida vis hominum generi pecudumque catervis, <lb/> expediam. </s><s>primum multarum semina rerum <lb/> esse supra docui quae sint vitalla nobis, <lb/> et contra quae sint morbo mortique necessest <lb/> multa volare. </s><s>ea cum casu sunt forte coorta <lb/> et perturbarunt caelum, fit morbidus aer.</s> <lb/> <s>atque ea vis omnis morborum pestilitasque <lb/> aut extrinsecus ut nubes nebulaeque superne <lb/> per caelum veniunt, aut ipsa saepe coortae <lb/> de terra surgunt, ubi putorem umida nactast <lb/> intempestivis pluviisque et solibus icta.</s> <lb/> <s>nonne vides etiam caeli novitate et aquarum <lb/> temptari procul a patria quicumque domoque <lb/> adveniunt ideo quia longe discrepitant res?</s><s> <lb/> nam quid Brittanni caelum differre putamus, <lb/> et quod in Aegypto est qua mundi claudicat axis, <lb/> quidve quod in Ponto est differre, et Gadibus atque <lb/> <lb/> <pb pagenum="290"/> usque ad nigra virum percocto saecla colore?</s><s><lb/> quae cum quattuor inter se diversa videmus <lb/> quattuor a ventis et caeli partibus esse, <lb/> tum color et facies hominum distare videntur <lb/> largiter et morbi generatim saecla tenere.</s> <lb/> <s>est elephas morbus qui propter flumina Nili <lb/> gignitur Aegypto in media neque praeterea usquam. </s><s> <lb/> Atthide temptantur gressus oculique in Achaeis <lb/> finibus. </s><s>inde aliis alius locus est inimicus <lb/> partibus ac membris: varius concinnat id aer. </s><s><lb/> proinde ubi se caelum quod nobis forte alienum <lb/> commovet atque aer inimicus serpere coepit, <lb/> ut nebula ac nubes paulatim repit et omne <lb/> qua graditur conturbat et immutare coactat; <lb/> fit quoque ut, in nostrum cum venit denique caelum, <lb/> corrumpat reddatque sui simile atque alienum. </s><s><lb/> haec igitur subito clades nova pestilitasque <lb/> aut in aquas cadit aut fruges persidit in ipsas <lb/> aut alios hominum pastus pecudumque cibatus, <lb/> aut etiam suspensa manet vis aere in ipso <lb/> et, cum spirantes mixtas hinc ducimus auras, <lb/> illa quoque in corpus pariter sorbere necessest. </s><s> <lb/> consimili ratione venit bubus quoque saepe <lb/> pestilitas et iam pigris balantibus aegror. </s><s><lb/> nec refert utrum nos in loca deveniamus <lb/> nobis adversa et caeli mutemus amictum, <lb/> an caelum nobis ultro natura coruptum <lb/> deferat aut aliquid quo non consuevimus uti, <lb/> quod nos adventu possit temptare recenti. </s><s><lb/> </s></p><p type="main"><s>Haec ratio quondam morborum et mortifer aestus <lb/> <pb pagenum="291"/> finibus in Cecropis funestos reddidit agros <lb/> vastavitque vias, exhausit civibus urbem. </s><s> <lb/> nam penitus veniens Aegypti finibus ortus, <lb/> aera permensus multum camposque natantis, <lb/> incubuit tandem populo Pandionis omnei, <lb/> inde catervatim morbo mortique dabantur.</s> <lb/> <s>principio caput incensum fervore gerebant <lb/> et duplicis oculos suffusa luce rubentes.</s> <lb/> <s>sudabant etiam fauces intrinsecus atrae <lb/> sanguine et ulceribus vocis via saepta coibat <lb/> atque animi interpres manabat lingua cruore, <lb/> debilitata malis, motu gravis, aspera tactu. <lb/> inde ubi per fauces pectus complerat et ipsum <lb/> morbida vis in cor maestum confluxerat aegris, <lb/> omnia tum vero vitai claustra lababant.</s> <lb/> <s>spiritus ore foras taetrum volvebat odorem, <lb/> rancida quo perolent proiecta cadavera ritu. <lb/> atque animi prorsum <emph type="italics"/>tum<emph.end type="italics"/> vires totius, omne <lb/> languebat corpus leti iam limine in ipso.</s> <lb/> <s>intolerabilibusque malis erat anxius angor <lb/> adsidue comes et gemitu commixta querella.</s> <lb/> <s>singultusque frequens noctem per saepe diemque <lb/> corripere adsidue nervos et membra coactans <lb/> dissoluebat eos, defessos ante, fatigans.</s> <lb/> <s>nec nimio cuiquam posses ardore tueri <lb/> corporis in summo summam fervescere partem, <lb/> sed potius tepidum manibus proponere tactum <lb/> et simul ulceribus quasi inustis omne rubere <lb/> corpus, ut est per membra sacer dum diditur ignis.</s> <lb/> <s>intima pars hominum vero flagrabat ad ossa, <lb/> <lb/> <pb pagenum="292"/> flagrabat stomacho flamma ut fornacibus intus. </s><s><lb/> nil adeo posses cuiquam leve tenveque membris <lb/> vertere in utilitatem, at ventum et frigora semper. </s><s><lb/> in fluvios partim gelidos ardentia morbo <lb/> membra dabant nudum iacientes corpus in undas. </s><s><lb/> multi praecipites lymphis putealibus alte <lb/> inciderunt ipso venientes ore patente <lb/> insedabiliter sitis arida, corpora mersans, <lb/> aequabat multum parvis umoribus imbrem. </s><s><lb/> nec requies erat ulla mali: defessa iacebant <lb/> corpora. </s><s>mussabat tacito medicina timore, <lb/> quippe patentia cum totiens ardentia morbis <lb/> lumina versarent oculorum expertia somno. </s><s><lb/> multaque praeterea mortis tum signa dabantur, <lb/> perturbata animi mens in maerore metuque, <lb/> triste supercilium, furiosus voltus et acer, <lb/> sollicitae porro plenaeque sonoribus aures, <lb/> creber spiritus aut ingens raroque coortus, <lb/> sudorisque madens per collum splendidus umor, <lb/> tenvia sputa minuta, croci contacta colore <lb/> salsaque, per fauces raucas vix edita tussi.</s> <lb/> <s>in manibus vero nervi trahere et tremere artus <lb/> a pedibusque minutatim succedere frigus <lb/> non dubitabat. </s><s>item ad supremum denique tempus <lb/> conpressae nares, nasi primoris acumen <lb/> tenve, cavati oculi, cava tempora, frigida pellis <lb/> duraque, in ore trucei rictum, frons tenta <emph type="italics"/>tu<emph.end type="italics"/>mebat. </s><s> <lb/> <pb pagenum="293"/> nec nimio rigidi post artus morte iacebant. </s><s><lb/> octavoque fere candenti lumine solis <lb/> aut etiam nona reddebant lampade vitam. </s><s><lb/> quorum siquis ibei vitarat funera leti, <lb/> ulceribus taetris et nigra proluvie alvi <lb/> posterius tamen hunc tabes letumque manebat, <lb/> aut etiam multus capitis cum saepe dolore <lb/> corruptus sanguis expletis naribus ibat: <lb/> huc hominis totae vires corpusque fluebat. </s><s><lb/> profluvium porro qui taetri sanguinis acre <lb/> exierat, tamen in nervos huic morbus et artus <lb/> ibat et in partis genitalis corporis ipsas. </s><s><lb/> et graviter partim metuentes limina leti <lb/> vivebant ferro privati parte virili, <lb/> et manibus sine nonnulli pedibusque manebant <lb/> in vita tamen, et perdebant lumina partim: <lb/> usque adeo mortis metus his incesserat acer. </s><s><lb/> atque etiam quosdam cepere oblivia rerum <lb/> cunctarum, neque se possent cognoscere ut ipsi. </s><s><lb/> multaque humi cum inhumata iacerent corpora supra <lb/> corporibus, tamen alituum genus atque ferarum <lb/> aut procul apsiliebat, ut acrem exeiret odorem, <lb/> aut, ubi gustarat, languebat morte propinqua. </s><s><lb/> nec tamen omnino temere illis solibus ulla <lb/> comparebat avis, nec <emph type="italics"/>tris<emph.end type="italics"/>tia saecla ferarum <lb/> <pb pagenum="294"/> exeibant silvis. </s><s>languebant pleraque morbo <lb/> et moriebantur. </s><s>cum primis fida canum vis <lb/> strata viis animam ponebat in omnibus aegre;<lb/> extorquebat enim vitam vis morbida membris.</s> <lb/> <s>[incomitata rapi certabant funera vasta.] <lb/> nec ratio remedi communis certa dabatur;<lb/> nam quod ali dederat vitalis aeris auras <lb/> volvere in ore licere et caeli templa tueri, <lb/> hoc aliis erat exitio letumque parabat.</s> <lb/> <s>illud in his rebus miserandum magnopere unum <lb/> aerumnabile erat, quod ubi se quisque videbat <lb/> implicitum morbo, morti damnatus ut esset, <lb/> deficiens animo maesto cum corde iacebat, <lb/> funera respectans animam amittebat ibidem.</s> <lb/> <s>quippe etenim nullo cessabant tempore apisci <lb/> ex aliis alios avidl contagia morbi, <lb/> lanigeras tamquam pecudes et bucera saecla.</s> <lb/> <s>idque vel in primis cumulabat funere funus.</s> <lb/> <s>nam quicumque suos fugitabant visere ad aegros, <lb/> vitai nimium cupidos mortisque timentis <lb/> poenibat paulo post turpi morte malaque, <lb/> desertos, opis expertis, incuria mactans.</s> <lb/> <s>qui fuerant autem praesto, contagibus ibant <lb/> atque labore, pudor quem tum cogebat obire <lb/> blandaque lassorum vox mixta voce querellae. <lb/> optimus hoc leti genus ergo quisque subibat.</s> <lb/> <s> <lb/> <pb pagenum="295"/> inque aliis alium. </s><s>populum se-nelire suorum <lb/> certantes: lacrimis lassi luctuque redibant; <lb/> inde bonam partem in lectum maerore dabantur. </s><s><lb/> nec poterat quisquam reperiri, quem neque morbus <lb/> nec mors nec luctus temptaret tempore tali. <lb/> </s></p><p type="main"><s>Praeterea iam pastor et armentarius omnis <lb/> et robustus item curvi moderator aratri <lb/> languebat, penitusque casa, contrusa iacebant <lb/> corpora paupertate et morbo dedita morti. </s><s> <lb/> exanimis pueris super exanimata parentum <lb/> corpora nonnumquam posses retroque videre <lb/> matribus et patribus natos super edere vitam.</s> <lb/> <s>nec minimam partem ex agris <emph type="italics"/>is<emph.end type="italics"/> maeror in urbem <lb/> confluxit, languens quem contulit agricolarum <lb/> copia conveniens ex omni morbida parte.</s> <lb/> <s>omnia conplebant loca tectaque; quo magis aestus <lb/> confertos ita acervatim mors accumulabat.</s> <lb/> <s>multa siti protracta viam per proque voluta <lb/> corpora silanos ad aquarum strata iacebant <lb/> interclusa anima nimia ab dulcedine aquarum, <lb/> multaque per populi passim loca prompta viasque <lb/> languida semanimo cum corpore membra videres <lb/> horrida paedore et pannis cooperta perire <lb/> corporis inluvie, pelli super ossibus una, <lb/> ulceribus taetris prope iam sordique sepulta.</s> <lb/> <s>omnia denique sancta deum delubra replerat <lb/> <pb pagenum="296"/> corporibus mors exanimis onerataque passim <lb/> cuncta cadaveribus caelestum templa manebant, <lb/> hospitibus loca quae complerant aedituentes. <lb/> nec iam religio divom nec numina magni <lb/> pendebantur enim: praesens dolor exsuperabat.</s> <lb/> <s>nec mos ille sepulturae remanebat in urbe, <lb/> quo pius hic populus semper consuerat humari;<lb/> perturbatus enim totus trepidabat, et unus <lb/> quisque suum pro re <emph type="italics"/>praesenti<emph.end type="italics"/> maestus humabat.</s> <lb/> <s>multaque <emph type="italics"/>res<emph.end type="italics"/> subita et paupertas horrida suasit;<lb/> namque suos consanguineos aliena rogorum <lb/> insuper extructa ingenti clamore locabant <lb/> subdebantque faces, multo cum sanguine saepe <lb/> rixantes potius quam corpora desererentur. <lb/> </s></p> </chap> </body> <back/> </text> </archimedes>