| version 1.6, 2002/06/28 13:03:22 |
version 1.7, 2002/07/09 23:38:40 |
| |
| | |
| | |
| | |
| ]><archimedes> <info> <author>Agricola, Georgius</author> <title>De re metallica</title> <date>1556</date> <place>Basle</place> <editor></editor> <publisher></publisher> <translator></translator> <lang>la</lang> <chunk unit="page*">page</chunk> <locator>0000000001</locator> </info> <text> <front> </front> <body> <chap> <pb/><p type="head"> | ]><archimedes> <info> <author>Agricola, Georgius</author> <title>De re metallica</title> <date>1556</date> |
| | |
| | |
| | <place>Basle</place> <editor></editor> <publisher></publisher> <translator></translator> <lang>la</lang> <chunk unit="page*">page</chunk> <locator>0000000001</locator> </info> <text> <front> </front> <body> <chap> <pb/><p type="head"> |
| | |
| <s>GEORGII AGRICOLAE <lb/>DE RE METALLICA LIBRI XII<28> QVI­<lb/>bus Officia, In&longs;trumenta, Machinæ, ac omnia denique ad Metalli­<lb/>cam &longs;pectantia, non modo luculenti&longs;&longs;imè de&longs;cribuntur, &longs;ed & per <lb/>effigies, &longs;uis locis in&longs;ertas, adiunctis Latinis, Germanicisque appel­<lb/>lationibus ita ob oculos ponuntur, ut clarius tradi non po&longs;&longs;int.</s></p><p type="head"> | <s>GEORGII AGRICOLAE <lb/>DE RE METALLICA LIBRI XII<28> QVI­<lb/>bus Officia, In&longs;trumenta, Machinæ, ac omnia denique ad Metalli­<lb/>cam &longs;pectantia, non modo luculenti&longs;&longs;imè de&longs;cribuntur, &longs;ed & per <lb/>effigies, &longs;uis locis in&longs;ertas, adiunctis Latinis, Germanicisque appel­<lb/>lationibus ita ob oculos ponuntur, ut clarius tradi non po&longs;&longs;int.</s></p><p type="head"> |
| | |
| |
| | |
| <s>BASILEAE M<28> D<28> LVI<28></s></p><p type="head"> | <s>BASILEAE M<28> D<28> LVI<28></s></p><p type="head"> |
| | |
| <s>Cum Priuilegio Imperatoris in annos v. <lb/>& Galliarum Regis ad Sexennium.</s></p><p type="head"> | <s>Cum Priuilegio Imperatoris in annos v. <lb/></s> |
| | |
| | <s>& Galliarum Regis ad Sexennium.</s></p><p type="head"> |
| | |
| <s><gap/></s></p><pb/><p type="head"> | <s><gap/></s></p><pb/><p type="head"> |
| | |
| |
| | |
| <s><expan abbr="Tractoriarũ">Tractoriarum</expan> uariæ <lb/>& diuer&longs;æ &longs;unt formæ: & quædam ex ip&longs;is multùm artificio&longs;æ: &, ni&longs;i ego <lb/>fallor, ueteribus incognitæ: quæ iccirco inuentæ &longs;unt, ut & aquæ trahi po&longs;­<lb/>&longs;int ex terræ profundo, ad quod nulli cuniculi <expan abbr="pertin&etilde;t">pertinent</expan>: & res fo&longs;siles ex pu <lb/>teis, quos item nulli <expan abbr="cõtingunt">contingunt</expan> cuniculi, uel longi&longs;simi. </s> | <s><expan abbr="Tractoriarũ">Tractoriarum</expan> uariæ <lb/>& diuer&longs;æ &longs;unt formæ: & quædam ex ip&longs;is multùm artificio&longs;æ: &, ni&longs;i ego <lb/>fallor, ueteribus incognitæ: quæ iccirco inuentæ &longs;unt, ut & aquæ trahi po&longs;­<lb/>&longs;int ex terræ profundo, ad quod nulli cuniculi <expan abbr="pertin&etilde;t">pertinent</expan>: & res fo&longs;siles ex pu <lb/>teis, quos item nulli <expan abbr="cõtingunt">contingunt</expan> cuniculi, uel longi&longs;simi. </s> |
| | |
| <s><expan abbr="Quoniã">Quoniam</expan> uerò puteo <lb/>rum non <expan abbr="ead&etilde;">eadem</expan> e&longs;t altitudo, in i&longs;tius generis machinis magna uarietas exi&longs;tit. <lb/>&longs;ed <expan abbr="earũ">earum</expan>, quibus onera &longs;icca ex puteis <expan abbr="extrahũtur">extrahuntur</expan>, formæ quinque <expan abbr="poti&longs;simũ">poti&longs;simum</expan> <lb/>&longs;unt u&longs;itatæ, <expan abbr="quarũ">quarum</expan> prima &longs;ic <expan abbr="cõficitur">conficitur</expan>. </s> | <s><expan abbr="Quoniã">Quoniam</expan> uerò puteo <lb/>rum non <expan abbr="ead&etilde;">eadem</expan> e&longs;t altitudo, in i&longs;tius generis machinis magna uarietas exi&longs;tit. <lb/></s> |
| | |
| | <s>&longs;ed <expan abbr="earũ">earum</expan>, quibus onera &longs;icca ex puteis <expan abbr="extrahũtur">extrahuntur</expan>, formæ quinque <expan abbr="poti&longs;simũ">poti&longs;simum</expan> <lb/>&longs;unt u&longs;itatæ, <expan abbr="quarũ">quarum</expan> prima &longs;ic <expan abbr="cõficitur">conficitur</expan>. </s> |
| | |
| <s>Tigna duo, quàm puteus paulo lon­<lb/>giora, collocantur: <expan abbr="alterũ">alterum</expan> in fronte putei, <expan abbr="alterũ">alterum</expan> in tergo. </s> | <s>Tigna duo, quàm puteus paulo lon­<lb/>giora, collocantur: <expan abbr="alterũ">alterum</expan> in fronte putei, <expan abbr="alterũ">alterum</expan> in tergo. </s> |
| | |
| |
| | |
| <s>Deinde quocunque modo formati &longs;iccis in locis diu <expan abbr="&longs;eruãdi">&longs;eruandi</expan>, quan <lb/>tò enim fuerint uetu&longs;tiores, tantò &longs;unt &longs;icciores atque meliores. </s> | <s>Deinde quocunque modo formati &longs;iccis in locis diu <expan abbr="&longs;eruãdi">&longs;eruandi</expan>, quan <lb/>tò enim fuerint uetu&longs;tiores, tantò &longs;unt &longs;icciores atque meliores. </s> |
| | |
| <s><expan abbr="Quinetiã">Quinetiam</expan> <expan abbr="nõ">non</expan> <lb/>figuli modo formant catillos terrenos & triangulares, &longs;ed ip&longs;i <expan abbr="etiã">etiam</expan> metallici. <lb/><expan abbr="Conficiũt">Conficiunt</expan> uerò eos ex terra pingui, quæ &longs;pi&longs;&longs;a e&longs;t & mediocris, quod ad du <lb/>riciam & mollitudinem attinet. </s> | <s><expan abbr="Quinetiã">Quinetiam</expan> <expan abbr="nõ">non</expan> <lb/>figuli modo formant catillos terrenos & triangulares, &longs;ed ip&longs;i <expan abbr="etiã">etiam</expan> metallici. <lb/></s> |
| | |
| | <s><expan abbr="Conficiũt">Conficiunt</expan> uerò eos ex terra pingui, quæ &longs;pi&longs;&longs;a e&longs;t & mediocris, quod ad du <lb/>riciam & mollitudinem attinet. </s> |
| | |
| <s>Mi&longs;cent <expan abbr="aũt">aunt</expan> cum ea puluerem i&longs;tius generis <lb/>catillorum ueterum fractorum, aut lateris u&longs;ti & triti: itaque terram &longs;ic <expan abbr="cũ">cum</expan> pul <lb/>uere permi&longs;tam formant pi&longs;tillo, quam deinde exiccant: hi etiam catilli quò <lb/>uetu&longs;tiores fuerint, eò &longs;unt &longs;icciores atque meliores. </s> | <s>Mi&longs;cent <expan abbr="aũt">aunt</expan> cum ea puluerem i&longs;tius generis <lb/>catillorum ueterum fractorum, aut lateris u&longs;ti & triti: itaque terram &longs;ic <expan abbr="cũ">cum</expan> pul <lb/>uere permi&longs;tam formant pi&longs;tillo, quam deinde exiccant: hi etiam catilli quò <lb/>uetu&longs;tiores fuerint, eò &longs;unt &longs;icciores atque meliores. </s> |
| | |
| |
| | |
| <s>Atque hæ animantes &longs;ubterraneæ dici non po&longs;&longs;unt: ut nec ullæ aliæ quæ <lb/>terræ cauernas non &longs;uccedunt: etiam &longs;i frigoris <expan abbr="uitãdi">uitandi</expan> cau&longs;a hybernis men&longs;i <lb/>bus, caloris æ&longs;tiuis occultentur & lateant, quales &longs;unt in hominum genere <lb/>qui <expan abbr="multũ">multum</expan> frigidas aut calidas regiones habitant: nam qui illas hyberno tem <lb/>pore, qui has æ&longs;tiuo in domibus latent, in <expan abbr="quadrupedũ">quadrupedum</expan> genere erinacei: hye <lb/>me enim &longs;e condunt in cauas arbores, in quas autumno poma <expan abbr="cõportarunt">comportarunt</expan>. </s> | <s>Atque hæ animantes &longs;ubterraneæ dici non po&longs;&longs;unt: ut nec ullæ aliæ quæ <lb/>terræ cauernas non &longs;uccedunt: etiam &longs;i frigoris <expan abbr="uitãdi">uitandi</expan> cau&longs;a hybernis men&longs;i <lb/>bus, caloris æ&longs;tiuis occultentur & lateant, quales &longs;unt in hominum genere <lb/>qui <expan abbr="multũ">multum</expan> frigidas aut calidas regiones habitant: nam qui illas hyberno tem <lb/>pore, qui has æ&longs;tiuo in domibus latent, in <expan abbr="quadrupedũ">quadrupedum</expan> genere erinacei: hye <lb/>me enim &longs;e condunt in cauas arbores, in quas autumno poma <expan abbr="cõportarunt">comportarunt</expan>. </s> |
| | |
| <s><lb/>Similiter glires & mures Pontici, ac &longs;erpentes <expan abbr="quidã">quidam</expan> &longs;e condunt in cauas ar­<lb/>bores: &longs;ed hi ip&longs;i maxima ex parte, ut po&longs;tea <expan abbr="dicã">dicam</expan>, <expan abbr="faxorũ">faxorum</expan> cauernas <expan abbr="&longs;uccedũt">&longs;uccedunt</expan>. <lb/><expan abbr="Quædã">Quædam</expan> <expan abbr="etiã">etiam</expan> blattæ & a&longs;ellæ rimis <expan abbr="parietũ">parietum</expan> & domorum latebris occultan­<lb/>tur. </s> | <s><lb/>Similiter glires & mures Pontici, ac &longs;erpentes <expan abbr="quidã">quidam</expan> &longs;e condunt in cauas ar­<lb/>bores: &longs;ed hi ip&longs;i maxima ex parte, ut po&longs;tea <expan abbr="dicã">dicam</expan>, <expan abbr="faxorũ">faxorum</expan> cauernas <expan abbr="&longs;uccedũt">&longs;uccedunt</expan>. <lb/></s> |
| | |
| | <s><expan abbr="Quædã">Quædam</expan> <expan abbr="etiã">etiam</expan> blattæ & a&longs;ellæ rimis <expan abbr="parietũ">parietum</expan> & domorum latebris occultan­<lb/>tur. </s> |
| | |
| <s>Formicæ quoque <expan abbr="condũtur">conduntur</expan> in aceruis, in quibus <expan abbr="cõgerendis">congerendis</expan> uere & æ&longs;ta <lb/>te multum operæ & laboris <expan abbr="con&longs;ump&longs;erũt">con&longs;ump&longs;erunt</expan>. </s> | <s>Formicæ quoque <expan abbr="condũtur">conduntur</expan> in aceruis, in quibus <expan abbr="cõgerendis">congerendis</expan> uere & æ&longs;ta <lb/>te multum operæ & laboris <expan abbr="con&longs;ump&longs;erũt">con&longs;ump&longs;erunt</expan>. </s> |
| | |
| |
| | |
| <s>Quare uerum non <lb/>e&longs;t quod &longs;cribit Plinius: mirumque &longs;eme&longs;tri uita re&longs;oluuntur in limum nullo <lb/>cernente, & rur&longs;us uernis aquis rena&longs;cuntur, quæ fuere natæ: perinde occul <lb/>ta ratione, cum omnibus annis id eueniat: fœtus <expan abbr="aũt">aunt</expan> earum &longs;unt primo car­<lb/>nes paruæ, rotundæ, nigræ, dein oculis tantum & cauda in&longs;ignes: quas Ni­<lb/>cander, quia caudam mouent, <foreign lang="greek">molsuei/das</foreign>, Aratus quia rotundæ, <foreign lang="greek">guei/nous</foreign>, alij <lb/>Græci <foreign lang="greek">batraxi/das</foreign>, qua&longs;i dicas, ranunculos, nominant: quorum po&longs;tea figu <lb/>rantur pedes, priores ex pectore, in po&longs;teriores finditur cauda. </s> | <s>Quare uerum non <lb/>e&longs;t quod &longs;cribit Plinius: mirumque &longs;eme&longs;tri uita re&longs;oluuntur in limum nullo <lb/>cernente, & rur&longs;us uernis aquis rena&longs;cuntur, quæ fuere natæ: perinde occul <lb/>ta ratione, cum omnibus annis id eueniat: fœtus <expan abbr="aũt">aunt</expan> earum &longs;unt primo car­<lb/>nes paruæ, rotundæ, nigræ, dein oculis tantum & cauda in&longs;ignes: quas Ni­<lb/>cander, quia caudam mouent, <foreign lang="greek">molsuei/das</foreign>, Aratus quia rotundæ, <foreign lang="greek">guei/nous</foreign>, alij <lb/>Græci <foreign lang="greek">batraxi/das</foreign>, qua&longs;i dicas, ranunculos, nominant: quorum po&longs;tea figu <lb/>rantur pedes, priores ex pectore, in po&longs;teriores finditur cauda. </s> |
| | |
| <s>Conduntur <lb/>præterea ranæ pallidæ in hortis agentes, quæ <expan abbr="nõ">non</expan> <expan abbr="comedũtur">comeduntur</expan>, & mutæ &longs;unt. <lb/><expan abbr="Cõditur">Conditur</expan> denique rana rubeta, quæ ex rubis, &longs;ub uepribus enim uer&longs;ari &longs;olet, <lb/>nomen inuenit: eam Poeta bufonem, Græci <foreign lang="greek">fru/non</foreign> <expan abbr="uocãt">uocant</expan>. </s> | <s>Conduntur <lb/>præterea ranæ pallidæ in hortis agentes, quæ <expan abbr="nõ">non</expan> <expan abbr="comedũtur">comeduntur</expan>, & mutæ &longs;unt. <lb/></s> |
| | |
| | <s><expan abbr="Cõditur">Conditur</expan> denique rana rubeta, quæ ex rubis, &longs;ub uepribus enim uer&longs;ari &longs;olet, <lb/>nomen inuenit: eam Poeta bufonem, Græci <foreign lang="greek">fru/non</foreign> <expan abbr="uocãt">uocant</expan>. </s> |
| | |
| <s>Duo eius genera, <lb/>altera terrena, quæ in domibus & uepribus agit: altera palu&longs;tris, quæ &longs;ui ge <lb/>neris uocem edit. </s> | <s>Duo eius genera, <lb/>altera terrena, quæ in domibus & uepribus agit: altera palu&longs;tris, quæ &longs;ui ge <lb/>neris uocem edit. </s> |
| | |
| |
| | |
| <s><expan abbr="Primũ">Primum</expan>, <lb/>das bergei&longs;en. </s> | <s><expan abbr="Primũ">Primum</expan>, <lb/>das bergei&longs;en. </s> |
| | |
| <s><expan abbr="Secundũ">Secundum</expan>, ritzei&longs;en. <lb/><expan abbr="Tertiũ">Tertium</expan>, &longs;umpffei&longs;en. </s> | <s><expan abbr="Secundũ">Secundum</expan>, ritzei&longs;en. <lb/></s> |
| | |
| | <s><expan abbr="Tertiũ">Tertium</expan>, &longs;umpffei&longs;en. </s> |
| | |
| <s><expan abbr="Quartũ">Quartum</expan>, <expan abbr="fi&mtilde;el">fimnel</expan></s></p><p type="main"> | <s><expan abbr="Quartũ">Quartum</expan>, <expan abbr="fi&mtilde;el">fimnel</expan></s></p><p type="main"> |
| | |
| |
| | |
| <s>Machinæ &longs;piritales, windfeng/gezeug <lb/>&longs;o wetter bringen</s></p><p type="main"> | <s>Machinæ &longs;piritales, windfeng/gezeug <lb/>&longs;o wetter bringen</s></p><p type="main"> |
| | |
| <s>Machinæ &longs;piritales, zeuge &longs;o wetter in <lb/>die <expan abbr="grub&etilde;">grubem</expan> bringen/ooder bo<emph type="over"/>e<emph.end type="over"/>&longs;es herau&longs;z zie <lb/>hen: <expan abbr="Primũ">Primum</expan> genus, windfeng/eius pri <lb/>ma &longs;pecies, windfeng mit <expan abbr="brett&etilde;">brettem</expan> vber <lb/>ecke creutzweis: <expan abbr="&longs;ecũda">&longs;ecunda</expan>, zweierlei lotten <lb/>windfenge: tertia, oder windfang im va&longs;z. <lb/><expan abbr="Secundũ">Secundum</expan> genus, focher/ eius prima <lb/>&longs;pecies, der focher in der &longs;cheibe ooder run <lb/>den geheu&longs;z den ein he&longs;peler zeihet/ &longs;e­<lb/>cunda & tertia, der focher in einem ge <lb/>vierten geheu&longs;ze an der erden/vnd ent­<lb/>bor mit flugeln wie ein mule: quarta, <lb/>der focher in einer &longs;cheiben/den ein wa&longs; <lb/>&longs;errad vmbtra<gap/>bet. </s> | <s>Machinæ &longs;piritales, zeuge &longs;o wetter in <lb/>die <expan abbr="grub&etilde;">grubem</expan> bringen/ooder bo<emph type="over"/>e<emph.end type="over"/>&longs;es herau&longs;z zie <lb/>hen: <expan abbr="Primũ">Primum</expan> genus, windfeng/eius pri <lb/>ma &longs;pecies, windfeng mit <expan abbr="brett&etilde;">brettem</expan> vber <lb/>ecke creutzweis: <expan abbr="&longs;ecũda">&longs;ecunda</expan>, zweierlei lotten <lb/>windfenge: tertia, oder windfang im va&longs;z. <lb/></s> |
| | |
| | <s><expan abbr="Secundũ">Secundum</expan> genus, focher/ eius prima <lb/>&longs;pecies, der focher in der &longs;cheibe ooder run <lb/>den geheu&longs;z den ein he&longs;peler zeihet/ &longs;e­<lb/>cunda & tertia, der focher in einem ge <lb/>vierten geheu&longs;ze an der erden/vnd ent­<lb/>bor mit flugeln wie ein mule: quarta, <lb/>der focher in einer &longs;cheiben/den ein wa&longs; <lb/>&longs;errad vmbtra<gap/>bet. </s> |
| | |
| <s><expan abbr="Tertiũ">Tertium</expan> genus, wet <lb/>ter bla&longs;belg/eius prima &longs;pecies, oder wet <lb/>terbalg/der bo&longs;e wetter v&longs;z dem &longs;chacht <lb/>durch lotten zeihet oder gu<emph type="over"/>o<emph.end type="over"/>ts dardurch <lb/>hinein brengt: <expan abbr="&longs;ecũda">&longs;ecunda</expan>, der wetterbalg <lb/>der durch roren in einen &longs;toln wettet <lb/>bringet: tertia, die wetter belg &longs;o man <lb/>tritt: quarta, die wetter belg mit oder ron­<lb/>den &longs;cheiben &longs;o ein pferdt tritt: quinta, <lb/>die wetterbelg do ein pferd wie in einet <lb/>ro &longs;zmu<emph type="over"/>c<emph.end type="over"/>le die &longs;tehende welle vmbtreibt</s></p><p type="main"> | <s><expan abbr="Tertiũ">Tertium</expan> genus, wet <lb/>ter bla&longs;belg/eius prima &longs;pecies, oder wet <lb/>terbalg/der bo&longs;e wetter v&longs;z dem &longs;chacht <lb/>durch lotten zeihet oder gu<emph type="over"/>o<emph.end type="over"/>ts dardurch <lb/>hinein brengt: <expan abbr="&longs;ecũda">&longs;ecunda</expan>, der wetterbalg <lb/>der durch roren in einen &longs;toln wettet <lb/>bringet: tertia, die wetter belg &longs;o man <lb/>tritt: quarta, die wetter belg mit oder ron­<lb/>den &longs;cheiben &longs;o ein pferdt tritt: quinta, <lb/>die wetterbelg do ein pferd wie in einet <lb/>ro &longs;zmu<emph type="over"/>c<emph.end type="over"/>le die &longs;tehende welle vmbtreibt</s></p><p type="main"> |
| | |