Main  History  Search  Repository tree

[BACK] Return to agric_remet_01_la_1556.xml CVS log [TXT][DIR] Up to [CVSROOT] / texts / archimedes / xml

Colored diff for /texts/archimedes/xml/Attic/agric_remet_01_la_1556.xml between version 1.23 and 1.50

version 1.23, 2002/08/09 22:48:32 version 1.50, 2003/08/05 20:19:07
Line 1 
Line 1 
 <?xml version="1.0"?> <?xml version="1.0"?>
  <!DOCTYPE archimedes SYSTEM "../dtd/archimedes.dtd">
  <archimedes xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink">
 <!DOCTYPE archimedes SYSTEM "../dtd/archimedes.dtd" ><archimedes>      <info> <info>
         <author>Agricola, Georgius </author>         <author>Agricola, Georgius </author>
         <title>De re metallica</title>         <title>De re metallica</title>
         <date>1556</date>         <date>1556</date>
         <place>Basel</place>         <place>Basel</place>
         <translator></translator> <translator/>
         <lang>la</lang>         <lang>la</lang>
         <cvs_file>agric_remet_01_la_1556</cvs_file>         <cvs_file>agric_remet_01_la_1556</cvs_file>
         <cvs_version></cvs_version> 
         <locator>0000000001.xml</locator> 
 </info>      <text>          <front>          </front>          <body>            <chap>        <pb/><p type="head"> 
  
 <s>GEORGII AGRICOLAE <lb/>DE RE METALLICA LIBRI XII&lt;28&gt; QVI&shy;<lb/>bus Officia, In&longs;trumenta, Machin&aelig;, ac omnia denique ad Metalli&shy;<lb/>cam &longs;pectantia, non modo luculenti&longs;&longs;im&egrave; de&longs;cribuntur, &longs;ed &amp; per <lb/>effigies, &longs;uis locis in&longs;ertas, adiunctis Latinis, Germanicisque appel&shy;<lb/>lationibus ita ob oculos ponuntur, ut clarius tradi non po&longs;&longs;int.</s></p><p type="head"> 
  
 <s>EIVSDEM <lb/>DE ANIMANTIBVS SVBTERRANEIS Liber, ab Autore re&shy;<lb/>cognitus: cum Indicibus diuer&longs;is, quicquid in opere tractatum e&longs;t, <lb/>pulchr&egrave; demon&longs;trantibus.</s></p><figure></figure><p type="head"> 
  
 <s>BASILEAE M&lt;28&gt; D&lt;28&gt; LVI&lt;28&gt;</s></p><p type="head"> 
  
 <s>Cum Priuilegio Imperatoris in annos v. <lb/></s> 
  
 <s>&amp; Galliarum Regis ad Sexennium.</s></p><p type="head"> 
  
 <s><gap/></s></p><pb/><p type="head"> 
  
 <s>Henry par la grace de Dieu roy de France.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>A<emph type="italics"/>ux<emph.end type="italics"/> P<emph type="italics"/>reuo&longs;t de<emph.end type="italics"/> P<emph type="italics"/>aris,<emph.end type="italics"/> B<emph type="italics"/>ailly de<emph.end type="italics"/> R<emph type="italics"/>oen,<emph.end type="italics"/> S<emph type="italics"/>ene&longs;chaulx de<emph.end type="italics"/> L<emph type="italics"/>yon,<emph.end type="italics"/> T<emph type="italics"/>holo&longs;e, &amp;<emph.end type="italics"/> P<emph type="italics"/>oictou.<emph.end type="italics"/></s><s> E<emph type="italics"/>t &agrave; tous noz autres <lb/>iu&longs;ticiers &amp; officiers ou &agrave; leurs lieutenans &longs;alut.<emph.end type="italics"/></s><s> R<emph type="italics"/>eceue auons <expan abbr="l'h&utilde;ble">l'humble</expan> &longs;upplicacion de noz amys &amp; feaulx<emph.end type="italics"/><lb/>I<emph type="italics"/>ero&longs;me<emph.end type="italics"/> F<emph type="italics"/>robenne &amp;<emph.end type="italics"/> N<emph type="italics"/>icolas l'<emph.end type="italics"/>E<emph type="italics"/>ue&longs;que <expan abbr="march&atilde;s">marchans</expan>, libraires, &amp; bourgeoys de la uille de<emph.end type="italics"/> B<emph type="italics"/>asle, l'un des can <lb/>tons de noz alliez con&longs;ederez &amp; bons <expan abbr="c&otilde;peres">comperes</expan> les<emph.end type="italics"/> S<emph type="italics"/>ouy&longs;&longs;es, contenant quilz auroyent recounert plu&longs;ieurs <lb/>liures non encores uenz &amp; entre autres un intitul&eacute;<emph.end type="italics"/> GEORGII AGRICOLAE <emph type="italics"/>opera omnia,<emph.end type="italics"/> P<emph type="italics"/>our <lb/>lequel liure recouurer &amp; imprimer il leur &agrave; conuenu &amp; conuiendra faire des grans fraiz &amp; de&longs;pens, &amp; <lb/>doubtent que les libraires &amp; imprimeurs, ne facent &longs;i to&longs;t que le&longs;dicts expo&longs;ans <expan abbr="aur&otilde;t">auront</expan> publi&eacute; ledict liure ice <lb/>luy imprimer, qui &longs;eroit leur o&longs;ter tout moyen de &longs;e pouuoyr r'embour&longs;er de leur&longs;dicts fraiz &amp; mi&longs;es, <lb/>&amp; de receuoir le fruict quilz e&longs;perent de leur labeur.<emph.end type="italics"/></s><s> A <emph type="italics"/>ce&longs;te cau&longs;e ilz nous ont humblement requis leur uon <lb/>loir &longs;urce pouruo<gap/> de nostre remede <expan abbr="c&otilde;uenable">conuenable</expan>.<emph.end type="italics"/></s><s> PARQVO Y <emph type="italics"/>nous ce con&longs;ider&eacute;, noulant fauo&shy;<lb/>rablement traicter le&longs;dicts expo&longs;ans en ce&longs;t endroit,<emph.end type="italics"/> A <emph type="italics"/>iceulx <expan abbr="au&otilde;s">auons</expan> permis &amp; octroye, permettons &amp; octroy <lb/>ons par ces pre&longs;entes noulons &amp; nous plai&longs;t de noz grace &longs;peciale, plaine pui&longs;&longs;ance &amp; auctorite<emph.end type="italics"/> R<emph type="italics"/>oyal, <lb/>qu'ilz pui&longs;&longs;ent &amp; leur loy&longs;e imprimer, oufaire imprimer, &amp; mettre en uente le liure de&longs;u&longs;dict &longs;ans ce que <lb/>pendant &amp; durant le temps &amp; terme de &longs;ix ans en&longs;uyuans, &agrave; compter du iour &amp; datte que ledict liure &longs;er<gap/><lb/>achcu&eacute; d'imprimer, nul autre libraire ou imprime<gap/> de no&longs;dicts<emph.end type="italics"/> R<emph type="italics"/>oyaume, pays, terres &amp; &longs;eigneuries de no <lb/>stre obei&longs;&longs;ance pui&longs;&longs;ent imprimer, ou faire imprimer, ny en partie ny entier, ne mettre, ne expo&longs;er en uente <lb/>&longs;ans le cong&eacute; &amp; permi&szlig;ion de&longs;dicts expo&longs;ans.<emph.end type="italics"/></s><s> E<emph type="italics"/>t ce &longs;ur pein <gap/> <expan abbr="c&otilde;fi&longs;cation">confi&longs;cation</expan> dudict liure, &amp; d'amende arbi <lb/>traire &agrave; nous &agrave; applicquer.<emph.end type="italics"/></s><s> SI VOVS MANDONS, <emph type="italics"/>&amp; &agrave; cha&longs;cun de uous, &longs;i <expan abbr="c&otilde;me">comme</expan> &agrave; luy appar&shy;<lb/>tiendra que de noz pre&longs;entes permi&szlig;ion, &amp;conce&szlig;ion, &amp; octroy, &amp; de leffect &amp; contenu en icelles.<emph.end type="italics"/></s><s> V<emph type="italics"/>ous fai <lb/>ctes, permettez &amp; &longs;ouffrez le&longs;dicts expo&longs;ans iouyr &amp; u&longs;er plainement &amp; pai&longs;iblement &longs;ans en ce le met&shy;<lb/>tre ou donner, ne &longs;ouffrir e&longs;tre faict, mis, ou donn&eacute; aucun empe&longs;chement au contraire, lequel &longs;i faict, mis, <lb/>ou donn&eacute; leur eftoyent faictes, mettre incontinent &amp; &longs;ans delay &agrave; plaine &amp; entiere deliurance au premier <lb/>e&longs;tat &amp; deu,<emph.end type="italics"/> C<emph type="italics"/>ar tel est nostre plai&longs;ir.<emph.end type="italics"/></s><s> N<emph type="italics"/>onob&longs;tant quelzconques lettres &agrave; ce contraire.<emph.end type="italics"/></s><s> D<emph type="italics"/>onn&eacute; &agrave;<emph.end type="italics"/> P<emph type="italics"/>aris <lb/>le<emph.end type="italics"/> XVIII. <emph type="italics"/>iour de<emph.end type="italics"/> F<emph type="italics"/>eurier, l'<emph.end type="italics"/>A<emph type="italics"/>n mil cinq cens cinquante troys, &amp; de no&longs;tre<emph.end type="italics"/> R<emph type="italics"/>egne le &longs;eptie&longs;me.<emph.end type="italics"/></s></p><p type="main"> 
  
 <s>P<emph type="italics"/>ar le<emph.end type="italics"/> R<emph type="italics"/>oy en &longs;on con&longs;eil<emph.end type="italics"/></s></p><pb/><p type="head"> 
  
 <s>ILLVSTRISS&lt;39&gt; ETPOTEN <lb/>TISS&lt;28&gt; SAXONIAE DVCIBVS, LAND&shy;<lb/>grauijs Toringi&aelig;, Marchionibus Mi&longs;en&aelig;, Comitibus Palatinis <lb/>Saxoni&aelig;, Burggrauijs Aldeburgi &amp; Magdeburgi, Comiti&shy;<lb/>bus Bren&aelig;, dominis terr&aelig; Plei&longs;en&longs;is, MAVRICIO &longs;acri <lb/>Imperij Archimar&longs;chalco &amp; Electori, atque eius fra&shy;<lb/>tri AVGVSTO, GEORGIVS Agri&shy;<lb/>cola S. D.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Cvm saepenvmero, illu&longs;tri&longs;&longs;imi Principes, to <lb/>tius rei Metallic&aelig;, ut Moderatus Columella Ru&longs;ti <lb/>c&aelig;, magnitudinem, <expan abbr="tanqu&atilde;">tanquam</expan> alicuius corporis gran <lb/><expan abbr="ditat&etilde;">ditatem</expan>, <expan abbr="c&otilde;&longs;idera&longs;&longs;em">con&longs;idera&longs;&longs;em</expan>: uel &longs;ingulas eius partes, qua&longs;i <lb/>illius corporis membra, <expan abbr="numer&atilde;do">numerando</expan> percen&longs;ui&longs;&longs;em: <lb/>ueritus &longs;um, ne uita prius me deficeret, qu&agrave;m uni&shy;<lb/>uer&longs;am percipere po&longs;&longs;em, nedum literis <expan abbr="c&otilde;&longs;ecrare">con&longs;ecrare</expan>: <lb/>nam qu&agrave;m longe lateque h&aelig;c pateat, quot &amp; quan&shy;<lb/>tarum artium, &longs;i non magna, at aliquantula cogni&shy;<lb/>tio metallicis ad eam <expan abbr="tract&atilde;dam">tractandam</expan> nece&longs;&longs;aria &longs;it, ex his no&longs;tris libris qui&longs;que in&shy;<lb/>telliget. </s> 
  
 <s>Tamet&longs;i uer&ograve; res Metallica &longs;it ampli&longs;&longs;ima, nec ulla ex parte &agrave; Gr&aelig;&shy;<lb/>eis &amp; Latinis &longs;criptoribus, qui extant, ab&longs;oluta, perdifficiles habeat explica&shy;<lb/>tus: tamen quia ueterrima e&longs;t, &amp; <expan abbr="homin&utilde;">hominum</expan> generi maxim&egrave; nece&longs;&longs;aria, atque fru <lb/>ctuo&longs;i&longs;&longs;ima, non debere &agrave; nobis negligi uidebatur. </s> 
  
 <s>Etenim Agricultura &longs;ci&shy;<lb/>entiarum nulla &longs;ine dubitatione uetu&longs;tior, tamen hacres Metallica e&longs;t anti&shy;<lb/>quior, uel &longs;altem &aelig;qualis &amp; co&aelig;ua: nemo enim omnium mortalium <expan abbr="unqu&atilde;">unquam</expan> <lb/>ab&longs;que in&longs;trumentis agrum coluit. </s> 
  
 <s>Ea uer&ograve;, ut etiam reliquarum <expan abbr="arti&utilde;">artium</expan>, <expan abbr="quar&utilde;">quarum</expan> <lb/>omne opus e&longs;t in faciendo; <expan abbr="in&longs;trum&etilde;ta">in&longs;trumenta</expan> aut ex metallis facta &longs;unt, aut &longs;ine me <lb/>tallis non potuerunt confici: qua de cau&longs;a res metallica hominibus etiam e&longs;t <lb/>maxime nece&longs;&longs;aria. </s> 
  
 <s>Nam c&ugrave;m hi paucis i&longs;tiu&longs;modi artibus carere po&longs;&longs;int, ea <lb/>rumque maximus &longs;it numerus, nulla &longs;ine in&longs;trumentis quicquam efficit: tum <lb/>omnium rerum, quibus magn&aelig; diuiti&aelig; bona &amp; hone&longs;ta ratione acquirun&shy;<lb/>tur, nihil e&longs;t arte metallica utilius: ex agris enim bene cultis (ut alias res omit <lb/>tam) fructus capimus uberrimos, &longs;ed uberiores ex fodinis. </s> 
  
 <s>Certe una fodi&shy;<lb/>na &longs;&aelig;pe multo maiores utilitatis fructus nobis pr&aelig;bet, qu&agrave;m agri plurimi: <lb/>quocirca ex omnium fer&egrave; &longs;eculorum memoria cogno&longs;cimus, complures ex <lb/>metallis diuites factos e&longs;&longs;e, &amp; eadem <expan abbr="multor&utilde;">multorum</expan> regum fortunas amplifica&longs;&longs;e: <lb/>&longs;ed de his nunc plura non dicam: quod eos locos in primo libro, partim hui <lb/>us operis, partim alterius, in&longs;cripti De ueteribus &amp; nouis metallis, tractaue&shy;<lb/>rim, ac ea, qu&aelig; contra metalla &amp; ip&longs;os metallicos <expan abbr="dic&utilde;tur">dicuntur</expan>, refelle<gap/>. </s> 
  
 <s><expan abbr="Quan-qu&atilde;">Quan&shy;<lb/>quam</expan> <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> res ru&longs;tica, cum qua metallicam libenter confero, uarie <gap/> e&longs;&longs;e <lb/>diffu&longs;a, tamen in multo plures, qu&agrave;m h&aelig;c no&longs;tra, partes <expan abbr="n&otilde;">non</expan> di&longs;tri<gap/>ur<gap/>nec <lb/>tam facile pr&aelig;cepta huius &agrave; me tradi po&longs;&longs;unt, qu&agrave;m Columella illius <gap/>di&shy;<lb/>dit: quod ip&longs;e <expan abbr="c&otilde;plures">complures</expan> rei ru&longs;tic&aelig; &longs;criptores, quos &longs;equeretur, in manibus <pb/>habuit: nempe Gr&aelig;cos plus quinquaginta, quos etiam Marcus Varro re&shy;<lb/>cen&longs;et: Latinos plus decem, quos ip&longs;e Columella commemorat: ego &longs;olum <lb/>C. </s> 
  
 <s>Plinium Secundum, quem &longs;equar, habeam: qui tamen perpaucas ra&shy;<lb/>tiones uenarum effodiendarum, &amp; metallorum conficiendorum exponit: <lb/>res enim metallica tantum abe&longs;t, ut uniuer&longs;a &longs;it tractata ab aliquo &longs;criptore, <lb/>ut neij quidem, qui di&longs;per&longs;e &longs;crip&longs;erunt alius alia de re, &longs;ingulas eius partes <lb/>ab&longs;oluerint: quinetiam eorum magna e&longs;t paucitas: &longs;iquidem &longs;olus ex Gr&aelig;&shy;<lb/>cis omnibus Strato Lamp&longs;acenus Theophra&longs;ti &longs;ucce&longs;&longs;or librum unum De <lb/>machinis metallicis edidit: ni&longs;i forte Philonis poet&aelig; metallicus aliquam ar&shy;<lb/>tis particulam &longs;it complexus: nam Pherecrates in com&oelig;diam, in&longs;criptione <lb/><expan abbr="&longs;imil&etilde;">&longs;imilem</expan>, metallicos &longs;eruos aut ad metalla damnatos uidetur introduxi&longs;&longs;e: ex <lb/>Latinis autem Plinius, ut iam dixi, tradidit pauculas laborandi rationes: qui <lb/>bus nouos &longs;criptores, quale&longs;cunque &longs;int, oportet annumerare: nemo enim iu <lb/>&longs;ta reprehen&longs;ione poterit carere, qui eos, quorum &longs;criptis, et&longs;i paucis, utitur, <lb/>debita laude fraudat. </s> 
  
 <s>No&longs;tra quidem lingua duo libri &longs;cripti &longs;unt: alter De <lb/>materi&aelig; metallic&aelig; &amp; metallorum experimento, admodum confu&longs;us, cuius <lb/>operis <expan abbr="par&etilde;s">parens</expan> ignoratur: alter De uenis, de quibus etiam Pandulfus Anglus <lb/>&longs;crip&longs;i&longs;&longs;e fertur: &longs;ed librum Germanicum confecit Calbus Fribergius, non <lb/>ignobilis medicus: uerum uenter eam, quam &longs;ump&longs;it, partem ab&longs;oluit. </s> 
  
 <s>Nu&shy;<lb/>per uer&ograve; Vannocius Biringuccius Senen&longs;is, homo di&longs;ertus, &amp; <expan abbr="multar&utilde;">multarum</expan> re&shy;<lb/>rum peritus, uulgari Italorum &longs;ermone tractauit locum De metallis funden <lb/>dis, &longs;eparandis, agglutinandis. </s> 
  
 <s>Rationem autem <expan abbr="quarund&atilde;">quarundam</expan> uenarum exco&shy;<lb/>quendarum breuiter per&longs;trinxit: quorundam &longs;uccorum <expan abbr="conficiendor&utilde;">conficiendorum</expan> pla <lb/>nius expo&longs;uit: quibus legendis renouaui memoriam <expan abbr="eor&utilde;">eorum</expan>, quos uidi quon&shy;<lb/>dam in Italia confici: reliquas res omnes, de quibus &longs;cribo, aut pror&longs;us non <lb/>attigit, aut leuiter. </s> 
  
 <s>Hoc libro Franci&longs;cus Badoarius, patricius Venetus, uir &longs;a <lb/>ne prudens &amp; grauis, me donauit: quod tunc &longs;e facturum recepit, c&ugrave;m pro&shy;<lb/>ximo &longs;uperiore anno FERDINANDVM regem, ad quem legatus &agrave; Vene&shy;<lb/>tis mi&longs;&longs;us erat, &longs;ecutus Mariebergi e&longs;&longs;et: plura &longs;criptores de re metallica lite&shy;<lb/>ris manda&longs;&longs;e non comperio: quapropter, etiam&longs;i Stratonis liber extaret, ex <lb/>his partibus non dimidium artis metallic&aelig; corpus confici po&longs;&longs;et. </s> 
  
 <s>Quo <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> <lb/>minus multi &longs;unt qui de re Metallica &longs;crip&longs;erunt, e&ograve; magis mihi mi<gap/>um ui&shy;<lb/>detur tot chymi&longs;tas extiti&longs;&longs;e, qui <expan abbr="c&otilde;po&longs;uerint">compo&longs;uerint</expan> artificium de metallis alijs in <lb/>alia mutandis: multos Hermolaus Barbarus, homo dignitate generis &amp; gra <lb/>dus, ac omni doctrina ornatus, nominatim protulit: ego plures proferam, <lb/>&longs;ed in&longs;ignes tantum, delectum enim &longs;eruabo: itaque <foreign lang="greek">xumeutika\</foreign> &longs;crip&longs;it O&longs;tha <lb/>nes, Hermes, Chanes, Zo&longs;imus Alexandrinus ad <expan abbr="&longs;oror&etilde;">&longs;ororem</expan> Theo&longs;ebiam, O&shy;<lb/>lympiodorus item Alexandrinus, Agathod&aelig;mon, Democritus, <expan abbr="n&otilde;">non</expan> Abde&shy;<lb/>rites ille, &longs;ed alter, ne&longs;cio qui: Orus Chry&longs;orichites, Pebichius, Comerius, Io <lb/>annes, Apuleius, Peta&longs;ius, Pelagius, Africanus, Theophilus, Syne&longs;ius, Ste&shy;<lb/>phanus ad Heracleum C&aelig;&longs;arem, Heliodorus ad <expan abbr="Theodo&longs;i&utilde;">Theodo&longs;ium</expan>, Geberus, Cal <lb/>lides Rachaidibus, Veradianus, Rodianus, Canides, Merlinus, <expan abbr="Raim&utilde;dus">Raimundus</expan> <lb/>Lulius, Arnaldus Villonouanus, Augu&longs;tinus Pantheus Venetus: f&oelig;min&aelig; <lb/>tres, Cleopatra, uirgo Taphnutia, Maria Iud&aelig;a: atque hi chymi&longs;t&aelig; omnes o&shy;<lb/>rationera &longs;olutam u&longs;urparunt: pr&aelig;ter Ioannem Aurelium Augurellum Ari <pb/>minen&longs;em, qui&longs;olus uerba uer&longs;u inclu&longs;it. </s> 
  
 <s>Sunt alij multi de hacre libri, &longs;ed <lb/>omnes ob&longs;curi: quod &longs;criptores i&longs;ti res alienis, non proprijs uocabulis no&shy;<lb/>minent: &amp; quod alij alijs atque alijs uocabulis, &agrave; &longs;e confictis, utantur, cum res <lb/>non mutent. </s> 
  
 <s>I&longs;ti magi&longs;tri &longs;uis di&longs;cipulis uias tradunt, quibus progre&longs;&longs;i uilia <lb/>metalla uarijs modis cocta corrumpant, &amp; <expan abbr="quod&atilde;modo">quodammodo</expan> in primam rerum <lb/>materiam reducant, eaque rationeid, quod in ip&longs;is redundat, auferant: quod <lb/>deficit, compleant: atque precio&longs;a, hoc e&longs;t aurum &amp; argentum, ex eis confici&shy;<lb/>ant, qu&aelig; in catillis aut catinis perdurent, h&aelig;c facere po&longs;&longs;int necne po&longs;&longs;int, <lb/>non decerno: quia enim tot &longs;criptores omni nobis a&longs;&longs;cueratione affirmant <lb/>&longs;e e&ograve; perueni&longs;&longs;e, qu&ograve; cur&longs;um &longs;uum dirigebant, eis fides e&longs;&longs;e uidetur adhiben <lb/>da: quia nullos ex hac arte quondam diuites e&longs;&longs;e factos &longs;criptum legimus, <lb/>nec nunc fieri uidemus, c&ugrave;m tot ubiuis gentium fuerint, &amp; &longs;int chymi&longs;t&aelig;, o&shy;<lb/>mnesque omnes indu&longs;tri&aelig; neruos dies noctesque contendant, ut maximos au <lb/>ri &amp; argenti aceruos con&longs;truere po&longs;&longs;int, res in dubium uocatur: &longs;ed ut ea fue <lb/>rit &longs;criptorum indiligentia, ut nomina magi&longs;trorum, qui ex hoc opificio ma <lb/>gnam pecuniam <expan abbr="c&otilde;&longs;ecuti">con&longs;ecuti</expan> &longs;unt, memori&aelig; non tradiderint, certe di&longs;cipuli de&shy;<lb/>creta eorum uel non cogno&longs;cunt, uel cognita non &longs;eruant. </s> 
  
 <s>Nam &longs;i ea perci&shy;<lb/>perent, c&ugrave;m tam multi fuerint, &amp; &longs;int: oppida iamdiu auro &amp; argento reple&shy;<lb/>ui&longs;&longs;ent: quorum uanitatem etiam libri declarant, in quibus Platonis &amp; Ari&shy;<lb/>&longs;totelis, aliorumque philo&longs;ophorum nomina in&longs;cribunt, ut i&longs;t&aelig; glorio&longs;&aelig; in&shy;<lb/>&longs;criptiones &longs;pecie doctrin&aelig; uiris &longs;implicibus imponant. </s> 
  
 <s>E&longs;t alterum genus <lb/>chymi&longs;tarum, quod uilium metallorum &longs;ub&longs;tantiam non immutat, &longs;ed ip&longs;a <lb/>uel auri uel argenti colore tingit, &amp; noua forma induit: ut ca uideantur e&longs;&longs;e <lb/>qu&aelig; <expan abbr="n&otilde;">non</expan> &longs;unt: qua forma ignis calore de eis, tanque aliena ue&longs;te detracta in &longs;u&shy;<lb/>am redeunt &longs;peciem: qui, quia decipiunt, <expan abbr="n&otilde;">non</expan> &longs;olum &longs;ummo in odio &longs;unt, <gap/><lb/>eorum fraus capite plectitur. </s> 
  
 <s>Nec minus fraudem capitalem admittit term <lb/>chymi&longs;tarum genus: quod auri uel argenti particulam, in aliquo carbon<gap/><lb/>clu&longs;am, in catinum conijciens fingit &longs;e additamentis, qu&aelig; uim eliciendi<gap/><lb/>beant, admi&longs;tis conficere uel aurum ex auripigmento, uel argentum ex pi<gap/><lb/>bo candido &longs;imilibusque. </s> 
  
 <s>Ver&ugrave;m de arte chymica, &longs;i modo ars e&longs;t, ali&agrave;s plu&shy;<lb/>ramunc ad metallicam reuertar: quoniam eam integram nulli &longs;crip<gap/><lb/>ris mandarunt, ac exter&aelig; nationes &amp; gentes no&longs;tram linguam non intelij&shy;<lb/>gunt, &amp; &longs;i eam intelligerent, exiguam artis partem ex no&longs;tris i&longs;tis &longs;criptori&shy;<lb/>bus po&longs;&longs;ent di&longs;cere, hos duodecim libros Dere metallica con&longs;crip&longs;i: quo <lb/>rum PRIMVS habet ea qu&aelig; contra hanc <expan abbr="art&etilde;">artem</expan> &amp; metalla atque metallicos, uel <lb/>abij&longs;dem dici po&longs;&longs;unt: SECVNDVS metallicum informat, &amp; .n &longs;ermonem, <lb/>qui haberi &longs;olet de uenis inueniendis, dilabitur. </s> 
  
 <s>TERTIVS e&longs;t de uenis &amp; <lb/>fibris, eorumque <expan abbr="c&otilde;mi&longs;&longs;uris">commi&longs;&longs;uris</expan>. </s> 
  
 <s>QVARTVS explicat rationem <gap/>imetiendi ue&shy;<lb/>nas, atque etiam expromit officia metallica. </s> 
  
 <s>QVINTVS fo&longs;&longs;ionem uenarum <lb/>&amp; artem men&longs;oris docet. </s> 
  
 <s>SEXTVS de&longs;cribit in&longs;trumenta &amp; machinas me <lb/>tallicas. </s> 
  
 <s>SEPTIMVS e&longs;t de experimento uenarum. </s> 
  
 <s>OCTAVVS pr&aelig;cipit <lb/>de opificio uen&aelig; urend&aelig;, contundend&aelig;, lauand&aelig;, torrend&aelig;. </s> 
  
 <s>NONVS ex&shy;<lb/>coquendarum uenarum rationem exponit. </s> 
  
 <s>DECIMVS rei metallic&aelig; &longs;tudi <lb/>o&longs;os in&longs;truit ad munus di&longs;cernendi <expan abbr="arg&etilde;tum">argentum</expan> ab auro, atque plumbum ab co&shy;<lb/>dem &amp; argento. </s> 
  
 <s>VNDECIMVS tradit uias &longs;eparandi argentum ab &aelig;re. <pb/>DVODECIMVS dat pr&aelig;cepta conficiendi &longs;alis, nitri, aluminis, <expan abbr="atram&etilde;ti">atramenti</expan> &longs;u&shy;<lb/>torij, &longs;ulfuris, bituminis, uitri. </s> 
  
 <s>Hoc autem munus &longs;u&longs;ceptum, ut propter mul <lb/>titudinem rerum <expan abbr="n&otilde;">non</expan> expleuerim, certe explere conatus &longs;um: nam in eo mul <lb/>tum oper&aelig; &amp; laboris in&longs;ump&longs;i, aliquem etiam &longs;umptum impendi: etenim <lb/>uenas, in&longs;trumenta, ua&longs;a, canales, machinas, fornaces, non modo de&longs;crip&longs;i, <lb/>&longs;ed etiam mercede conduxi pictores ad earum effigies exprimendas: ne res, <lb/>qu&aelig; uerbis &longs;ignificantur, ignot&aelig; aut huius &aelig;tatis hominibus aut po&longs;teris <lb/>percipiendi difficultatem afferant: ut nobis non pauca uocabula afferre &longs;o&shy;<lb/>lent, qu&aelig; ueteres (quia res erant omnibus not&aelig;) nuda ab enodatione <expan abbr="pro-dider&utilde;t">pro&shy;<lb/>diderunt</expan>: &longs;ed &longs;it &longs;ane id &agrave; me pr&aelig;termi&longs;&longs;um, quod nec ip&longs;e uidi, neque legi, nec <lb/>ex hominibus fide dignis cognoui: id profecto quod non uel uidi, uel <expan abbr="lect&utilde;">lectum</expan> <lb/>aut auditum expendi, non e&longs;t &longs;criptum: &longs;iue uer&ograve; pr&aelig;cipio ea, qu&aelig; fieri de&shy;<lb/>beant, &longs;iue narro, qu&aelig; fieri &longs;oleant, nec qu&aelig; fiunt improbo, eadem docendi <lb/>ratio <expan abbr="c&etilde;&longs;eri">cen&longs;eri</expan> debet. </s> 
  
 <s>Ver&ugrave;m qu&ograve; magis ars metallica abhorret ab omni &longs;ermo <lb/>nis <expan abbr="eleg&atilde;tia">elegantia</expan>, e&ograve; minus hi mei libri &longs;unt politi: certe res, in quibus ars illa uer&shy;<lb/>&longs;atur, interdum nominibus carent, uel quod nou&aelig; &longs;int, uel quod, etiam&longs;i ue <lb/>teres, nominum, quibus uocabantur, memoria interierit: quare nece&longs;&longs;itate, <lb/>cui uenia datur, coactus qua&longs;dam &longs;ignificaui pluribus uerbis coniunctis, <lb/><expan abbr="qua&longs;d&atilde;">qua&longs;dam</expan> notaui nouis, quod genus &longs;unt, inge&longs;tor, di&longs;cretor, lotor, excoctor: <lb/>qua&longs;dam ueteribus uerbis de&longs;ignaui, quale e&longs;t ci&longs;ium. </s> 
  
 <s>Etenim c&ugrave;m Nonius <lb/>Marcellus &longs;cribat, uehiculi biroti genus e&longs;&longs;e: eo uocabulo nominare con&longs;ue <lb/>ui paruum uehiculum, cui unica e&longs;t rotula: qu&aelig; nomina &longs;i quis non proba&shy;<lb/>uerit, is rebus i&longs;tis aut imponat magis propria, aut proferat ueterum literis <lb/>u&longs;itata. </s> 
  
 <s>Hi autem libri, principes illu&longs;tri&longs;&longs;imi, multis de cau&longs;is in ue&longs;tro no&shy;<lb/>mine apparent, &longs;ed maxime quod uobis metalla &longs;int fructuo&longs;i&longs;&longs;ima: <expan abbr="n&atilde;">nam</expan> cum <lb/>maiores ue&longs;tri ex amplis earum &amp; diuitibus regionibus uberes redituum <lb/>fructus ceperint: item uectigalium, qu&aelig; peregrini ex uijs pen&longs;itant, incol&aelig; <lb/>ex decumis: tamen multo uberiores ex metallis ceperunt, ex quibus quoque<lb/>non pauca oppida nobilia orta &longs;unt, Fribergum &longs;cilicet, Annebergum, Ma <lb/>riebergum, Snebergum, <expan abbr="Gair&utilde;">Gairum</expan>, Aldebergum, ut alia omittam: quin, &longs;i quid <lb/>ego &longs;entio, maiores diuiti&aelig; nunc etiam in monto&longs;is ue&longs;trarum <expan abbr="region&utilde;">regionum</expan> lo&shy;<lb/>cis &longs;ub terra latent, qu&agrave;m &longs;upra <expan abbr="terr&atilde;">terram</expan> exi&longs;tant &amp; appareant. </s> 
  
 <s>Valete, Kemp&shy;<lb/>nicij Hermundurorum Cal. </s> 
  
 <s>Decembris, Anno M. D. L.</s></p><pb/><p type="head"> 
  
 <s>GEORGIVS FABRICIVS IN LI&shy;<lb/>bros Metallicos GEORGII AGRICOLAE phi&shy;<lb/>lo&longs;ophi pr&aelig;&longs;tanti&longs;&longs;imi.</s></p><p type="head"> 
  
 <s>AD LECTOREM.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Si iuuatignita cogno&longs;cere fronte Chim&aelig;ram, <lb/>Semicanem nympham, &longs;emibouemque uirum:</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Si centum capitum Titanem, totque ferentem <lb/>Sublimem manibus tela cruenta Gygen:</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Si iuuat &AElig;tneum penetrare Cyclopis in antrum, <lb/>Atque alios, Vates quos peperere, metus:</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Nunc placcat mecum doctos euoluere libros, <lb/>Ingenium AGRICOLAE quos dedit acre tibi.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Non hic uana tenet &longs;u&longs;pen&longs;am fabula mentem: <lb/>Sed precium, utilitas multa, legentis erit.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Quidquid terra &longs;inu, gremioque recondidit imo, <lb/>Omne tibi multis eruit ant&egrave; libris:</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Siue fluens &longs;uperas ultro nitatur in oras, <lb/>Inueniat facilem &longs;eu magis arte uiam.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Perpetui proprijs manant de fontibus amnes, <lb/>E&longs;t grauis Albune&aelig; &longs;ponte Mephitis odor.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Lethales &longs;unt &longs;ponte &longs;crobes Dic&aelig;archidis or&aelig;, <lb/>Et micat &egrave; media conditus ignis humo.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Plana Nari&longs;corum c&ugrave;m tellus ar&longs;it in agro, <lb/>Ter curua nondum falce re&longs;ecta Ceres.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Nec dedit hoc damnum pa&longs;tor, nec Iuppiterigne: <lb/>Vulcani per &longs;e ruperat ira &longs;olum.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Terrifico aura foras erumpens, incita motu, <lb/>S&aelig;pe facit montes, ant&egrave; ubi plana ui&aelig; e&longs;t.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>H&aelig;c ab&longs;tru&longs;a cauis, imoque incognita fundo, <lb/>Cognita natura &longs;&aelig;pe fuere duce.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Arte hominum, in lucem ueniunt quoque multa, manuque<lb/>Terr&aelig; multiplices effodiuntur opes.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Lydia &longs;ic nitrum profert, Islandia &longs;ulfur, <lb/>Ac mod&ograve; Tyrrhenus mittit alumen ager.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Succina, qu&acirc; tri&longs;ido &longs;ubit &aelig;quor Vi&longs;tula cornu, <lb/>Pi&longs;cantur Codano corpora &longs;erua &longs;inu.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Quid memorem regum precio&longs;a in&longs;ignia gemmas, <lb/>Marmoraque excel&longs;is &longs;tructa &longs;ub a&longs;tra iugis?</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Nil lapides, nil &longs;axa moror: &longs;unt pulchra metalla, <lb/>Cr&oelig;&longs;e tuis opibus clara, Mydaque tuis,</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Qu&aelig;que acer Macedo terra Creneide fodit, <lb/>Nomine permutans nomina pri&longs;ca &longs;uo.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>At nunc non ullis cedit GERMANIA terris, <pb/>Terra ferax hominum, terraque diues opum.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Hic auri in uenis locupletibus aura refulget, <lb/>Non alio me&longs;&longs;is carior ulla loco.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Auricomum extulerit felix Campania ramum, <lb/>Nec fructu nobis deficiente cadit.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Eruit argenti &longs;olidas hoc tempore ma&longs;&longs;as <lb/>Fo&longs;&longs;or, de proprijs armaque miles agris.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Ignotum Graijs e&longs;t He&longs;perijsque metallum, <lb/>Quod Bi&longs;emutum lingua paterna uocat.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Candidius nigro, &longs;ed plumbo nigrius albo, <lb/>No&longs;tra quoque hoc uena diuite fundit humus.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Funditur in tormenta, corus cum imitantia fulmen, <lb/>&AElig;s, inque ho&longs;tiles ferrea ma&longs;&longs;a domos.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Scribuntur plumbo libri: quis credidit ant&egrave; <lb/>Qu&agrave;m mirandam artem Teutonis ora dedit?</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Nec tamen hoc alijs, aut illa petuntur ab oris, <lb/>Eruta Germano cuncta metalla &longs;olo.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Sed quid ego h&aelig;c repeto, monumentis tradita claris <lb/>AGRICOLAE, qu&aelig; nunc docta per ora uolant?</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Hic cau&longs;&longs;is ortus, &amp; formas uiribus addit, <lb/>Et qu&aelig;renda quibus &longs;int meliora locis.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Qu&aelig; &longs;i mente prius legi&longs;ti candidus &aelig;qua: <lb/>Da reliquis quoque nunc tempora pauca libris.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Vtilitas &longs;equitur cultorem: crede, uoluptas <lb/>Non iucunda minor, rara legentis, erit.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Iudicioque prius ne quis mal&egrave; damnet iniquo, <lb/>Qu&aelig; &longs;unt auctoris munera mira Dei:</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Eripit ip&longs;e &longs;uis prim&ugrave;m tela ho&longs;tibus, inque<lb/>Mittentis torquet &longs;picula rapta caput.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Fertur equo latro, uehitur pirata triremi: <lb/>Ergo necandus equus, nec fabricanda ratis?</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Vi&longs;ceribus terr&aelig; lateant ab&longs;tru&longs;a metalla, <lb/>Vti opibus ne&longs;cit qu&ograve;d mala turba &longs;uis?</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Qui&longs;quis es, aut doctis pareto monentibus, aut te <lb/>Inter habere bonos ne fateare locum.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Se non in pr&aelig;rupta metallicus abijcit audax, <lb/>Vt quondam immi&longs;&longs;o Curtius acer equo:</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Sed prius edi&longs;cit, qu&aelig; &longs;unt no&longs;cenda perito, <lb/>Quodque facit, multa doctus ab arte facit.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Vtque gubernator &longs;eruat cum &longs;idere uentos: <lb/>Sic minim&egrave; dubijs utitur ille notis.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Ia&longs;ides nauim, currus regit arte Meti&longs;cus: <lb/>Fo&longs;&longs;or opus peragit nec minus arte &longs;uum.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Indagat uen&aelig; &longs;pacium, numerumque, modumque, <lb/>Siue obliqua &longs;uum, recta&uacute;e tendat iter.</s></p><pb/><p type="main"> 
  
 <s>Pa&longs;tor ut explorat qu&aelig; terra &longs;it apta colenti, <lb/>Qu&aelig; bene lanigeras, qu&aelig; mal&egrave; pa&longs;cat oues.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>En terr&aelig; intentus, quid uincula linea tendit? </s> 
  
 <s><lb/>Fungitur officio iam Ptolem&aelig;e tuo.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Vtque &longs;u&aelig; inucnit men&longs;uram iuraque uen&aelig;, <lb/>In uarios operas diuidit inde uiros.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Iamque aggre&longs;&longs;us opus, uiden'ut mouet omne quod ob&longs;tat, <lb/>A&longs;&longs;idua ut uer&longs;at &longs;trenuus arma manu?</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Ne tibi &longs;urde&longs;cant ferri tinnitibus aures, <lb/>Ad grauiora ideo con&longs;picienda ueni.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>In&longs;truit ecce &longs;uis nunc artibus ille minores: <lb/>Sedulitas nulli non opero&longs;a loco.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Metiri docet hic uen&aelig; &longs;paciumque modumque, <lb/>Vtque regat po&longs;itis finibus arua lapis,</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Ne quis transmi&longs;&longs;o uiolentus limite pergens, <lb/>Non &longs;ibi conce&longs;&longs;as, in &longs;ua uertat, opes.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Hic docet in&longs;trumenta, quibus Plutonia regna <lb/>Tutus adit, &longs;axi permeat atque uias.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Quanta (uides) &longs;olidas expugnet machina terras: <lb/>Machina non ullo tempore ui&longs;a prius.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Cede nouis, nulla non inclyta laude uetu&longs;tas, <lb/>Po&longs;teritas meritis e&longs;t quoque grata tuis.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Tum quia Germano &longs;unt h&aelig;c inuenta &longs;ub axe, <lb/>Si quis es, inuidi&aelig; contrahe uela tu&aelig;.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Au&longs;onis ora tumet bellis, terra Attica cultu, <lb/>Germanum infractus tollit ad a&longs;tra labor.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Nec tamen ingenio &longs;olet infeliciter uti, <lb/>Mite gerat Ph&oelig;bi, &longs;eu graue Martis opus.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Tempus ade&longs;t, &longs;tructis uenarum montibus, igne <lb/>Explorare, u&longs;um quem &longs;ibi uena ferat.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Non labor ingenio caret hic, non copia fructu, <lb/>E&longs;t adaperta bon&aelig; prima fene&longs;tra &longs;pei.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Ergo in&longs;tat porr&ograve; grauiores ferre labores, <lb/>Intentas operi nec remouere manus.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Vrere &longs;iue locus po&longs;cat, &longs;eu tundere uenas, <lb/>Siue lauare lacu pr&aelig;ter euntis aqu&aelig;.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Seu flammis iterum modicis torrere nece&longs;&longs;e e&longs;t, <lb/>Excoquere aut fa&longs;tis ignibus omne malum,</s></p><p type="main"> 
  
 <s>C&ugrave;m fluit &aelig;s riuis, auri argentique metallum, <lb/>Spes animo fo&longs;&longs;or uix capit ip&longs;e &longs;uas.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Argentum cupidus fuluo &longs;ecernit ab auro, <lb/>Et plumbi lentam demit utrique moram.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Separat argentum, lucri &longs;tudio&longs;us, ab &aelig;re, <lb/>Seruatis, linquens deteriora, bonis.</s></p><pb/><p type="main"> 
  
 <s>Qu&aelig; &longs;i cuncta uelim tenui percurrere uer&longs;u, <lb/>Ante alium reuehat Memnonis orta diem.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Po&longs;tremus labor e&longs;t, concretos di&longs;cere &longs;uccos, <lb/>Quos fert innumeris Teutona terra locis.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Quo &longs;al, quo nitrum, quo pacto fiat alumen, <lb/>V&longs;ibus artificis c&ugrave;m parat illa manus:</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Nec non chalcantum, fulfur, fluidumque bitumen, <lb/>Ma&longs;&longs;aque quo uitri lenta dolanda modo.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Su&longs;cipit h&aelig;c hominum mirandos cura labores, <lb/>Pauperiem u&longs;queadeo ferre famemque graue e&longs;t,</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Tantus amor uictum paruis extundere natis, <lb/>Et patri&aelig; ciuem non dare uelle malum.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Nec manet in terr&aelig; fo&longs;&longs;oris mer&longs;a latebris <lb/>Mens, &longs;ed fert domino uota precesque Deo.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Munific&aelig; expectat, &longs;pe plenus, munera dextr&aelig;, <lb/>Extollens animum l&aelig;tus ad a&longs;tra &longs;uum.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Diuitias CHRISTVS dat noticiamque fruendi, <lb/>Cui memori grates pectore &longs;emper agit.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Hoc quoque laudati quondam fecere Philippi, <lb/>Qui uirtutis habent cum pietate decus.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Huc oculos, huc flecte animum, &longs;uaui&longs;&longs;ime Lector, <lb/>Auctoremque pia no&longs;cito mente Deum.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>AGRICOLAE hinc optans opero&longs;o fau&longs;ta labori, <lb/>Laudibus eximij candidus e&longs;to uiri.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Ille &longs;uum extollit patri&aelig; cum nomine nomen, <lb/>Et uir in ore frequens po&longs;teritatis erit.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Cuncta cadunt letho, &longs;tudij monumenta uigebunt, <lb/>Purpurei donec lumina &longs;olis erunt.<lb/></s></p><pb pagenum="1"/><p type="head"> 
  
 <s>GEORGII AGRICO&shy;<lb/>LAE DE RE METALLICA <lb/>LIBER PRIMVS.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Mvlti habent hanc opinionem, rem metallicam <lb/>fortuitum quiddam e&longs;&longs;e, &amp; &longs;ordidum opus, atque<lb/>omnino eiu&longs;modi <expan abbr="negoti&utilde;">negotium</expan> quod non tam artis <lb/>indigeat qu&agrave;m laboris. </s> 
  
 <s>Sed mihi, cum &longs;ingulas <lb/>eius partes animo, &amp; cogitatione percurro, res <lb/>uidetur longe aliter &longs;e habere. </s> 
  
 <s>Siquidem me&shy;<lb/>tallicus &longs;it oportet &longs;u&aelig; artis periti&longs;simus, ut pri <lb/>mo &longs;ciat, qui mons, qui collis, qu&aelig;ue ualle&longs;tris <lb/>aut campe&longs;tris po&longs;itio utiliter fodi po&longs;sit, aut re&shy;<lb/>cu&longs;et fo&longs;sionem. </s> 
  
 <s>Deinde uen&aelig;, fibr&aelig;, commi&longs;&longs;ur&aelig;que &longs;axorum ip&longs;i pate&shy;<lb/>ant. </s> 
  
 <s>Mox perno&longs;cat multiplices uaria&longs;que &longs;pecies <expan abbr="terrar&utilde;">terrarum</expan>, &longs;uccorum, gem&shy;<lb/>marum, lapidum, <expan abbr="marmor&utilde;">marmorum</expan>, &longs;axorum, metallorum, mi&longs;torum: tum habe&shy;<lb/>at cognitam omnem omnis operis &longs;ub terra faciendi rationem. </s> 
  
 <s>Nota de&shy;<lb/>nique ip&longs;i &longs;int artificia materi&aelig; experiend&aelig;, &amp; parand&aelig; ad excoctionem, <lb/>qu&aelig; etiam ip&longs;a e&longs;t admodum diuer&longs;a. </s> 
  
 <s>Nam aliam exigit <expan abbr="aur&utilde;">aurum</expan> &amp; <expan abbr="argent&utilde;">argentum</expan>, <lb/>aliam &aelig;s, aliam argentum <expan abbr="uiu&utilde;">uiuum</expan>, aliam ferrum, aliam <expan abbr="plumb&utilde;">plumbum</expan>, &amp; in eo ip&longs;o <lb/>di&longs;similem candidum ac <expan abbr="cinere&utilde;">cinereum</expan> uel nigrum. </s> 
  
 <s>Quamuis autem ars &longs;uccos <lb/>liquidos coquendi ad &longs;pi&longs;situdinem e&longs;&longs;e &longs;ecreta &agrave; metallica po&longs;sit uideri, <lb/>tamen quia ijdem &longs;ucci effodiuntur etiam in terra den&longs;ati, aut excoquun&shy;<lb/>tur ex quibu&longs;dam <expan abbr="terrar&utilde;">terrarum</expan> lapid&uacute;mue generibus, qu&aelig; metallici effodiunt, <lb/>&amp; quorum qu&aelig;dam metallis non carent, ab ea &longs;cparari non debet, qu&aelig; <lb/>excoctio <expan abbr="iter&utilde;">iterum</expan> non e&longs;t &longs;implex, etenim alia e&longs;t &longs;alis, alia nitri, alia aluminis, <lb/>alia atramenti &longs;utorij, alia &longs;ulfuris, alia bituminis. </s> 
  
 <s>Metallicus pr&aelig;terea &longs;it <lb/>oportet multarum <expan abbr="arti&utilde;">artium</expan> &amp; di&longs;ciplinarum non ignarus: Primo Philo&longs;o&shy;<lb/>phi&aelig;, ut <expan abbr="&longs;ubterraneor&utilde;">&longs;ubterraneorum</expan> ortus &amp; cau&longs;as, naturasque no&longs;cat: Nam ad fodien&shy;<lb/>das uenas faciliore &amp; <expan abbr="c&otilde;modiore">commodiore</expan> uia perueniet, &amp; ex effo&longs;is uberiores ca&shy;<lb/>piet fructus. </s> 
  
 <s>Secundo Medicin&aelig;, ut fo&longs;&longs;oribus &amp; alijs operarijs proui&shy;<lb/>dere po&longs;sit, ne in morbos, quibus pr&aelig; c&aelig;teris urgentur, incidant: aut &longs;i <lb/>inciderint, uel ip&longs;e eis curationes adhibere, uel ut medici adhibeant cura&shy;<lb/>re. </s> 
  
 <s>Tertio A&longs;tronomi&aelig;, ut cogno&longs;cat c&oelig;li partes, atque ex eis <expan abbr="uenar&utilde;">uenarum</expan> ex&shy;<lb/>ten&longs;iones iudicet. </s> 
  
 <s>Quarto <expan abbr="Men&longs;urar&utilde;">Men&longs;urarum</expan> di&longs;ciplin&aelig;, ut et metiri queat, qu&agrave;m <lb/>alte fodiendus &longs;it puteus, ut pertineat ad <expan abbr="cunicul&utilde;">cuniculum</expan> u&longs;que qui e&ograve; agitur, &amp; <lb/>certos cuique fodin&aelig;, pr&aelig;&longs;ertim in profundo, <expan abbr="c&otilde;&longs;tituere">con&longs;tituere</expan> fines terminosque. </s> 
  
 <s><lb/>Tum <expan abbr="numeror&utilde;">numerorum</expan> di&longs;ciplin&aelig; &longs;it intelligens, ut &longs;umptus, qui in machinas &amp; <lb/>fo&longs;siones habendi &longs;unt, ad calculos reuocare po&longs;sit. </s> 
  
 <s>Deinde Architectu&shy;<lb/>r&aelig;, ut diuer&longs;as machinas &longs;ub&longs;tructione&longs;que ip&longs;e fabricari, uel magis fabri&shy;<lb/>candi rationem alijs explicare queat. </s> 
  
 <s>Po&longs;tea Pictur&aelig;, ut <expan abbr="machinar&utilde;">machinarum</expan> ex&shy;<lb/>empla deformare po&longs;sit. </s> 
  
 <s>Po&longs;tremo Iuris, maxime metallici &longs;it peritus, ut <lb/>&amp; alteri nihil &longs;urripiat, &amp; &longs;ibi petat non <expan abbr="iniqu&utilde;">iniquum</expan>, munu&longs;que alijs de iure re&shy;<lb/>&longs;pondendi &longs;u&longs;tineat. </s> 
  
 <s>Itaque nece&longs;&longs;e e&longs;t ut is, cui placent cert&aelig; rationes &amp; <pb pagenum="2"/>pr&aelig;cepta rei metallic&aelig; hos aliosque no&longs;tros libros &longs;tudio&longs;e diligenterque le <lb/>gat, aut de quaque re con&longs;ulat experientes metallicos, &longs;ed paucos inueni&shy;<lb/>et gnaros totius artis. </s> 
  
 <s>Etenim plerunque alius fodiendi <expan abbr="ration&etilde;">rationem</expan> tenet: alius <lb/>percepit &longs;cientiam lauandi, alius arte excoquendi confidit: alius di&longs;cipli&shy;<lb/>nam terr&aelig; metiend&aelig; occultat: alius artificio&longs;e fabricatur machinas: alius <lb/>denique iuris metallici peritus e&longs;t. </s> 
  
 <s>At nos ut <expan abbr="inueniendor&utilde;">inueniendorum</expan> &amp; <expan abbr="c&otilde;ficiendo-rum">conficiendo&shy;<lb/>rum</expan> metallorum &longs;cientiam non perfecerimus, hominibus cert&egrave; &longs;tudio&longs;is <lb/>ad eam <expan abbr="percipi&etilde;dam">percipiendam</expan> magnum afferemus <expan abbr="adiument&utilde;">adiumentum</expan>. </s> 
  
 <s>Verum accedamus <lb/>ad in&longs;titutam rationem.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Cvm &longs;emper fuerit inter homines &longs;umma de metallis di&longs;&longs;en&longs;io, quod <lb/>alij eis <expan abbr="pr&aelig;coni&utilde;">pr&aelig;conium</expan> tribuerent, alij ea grauiter uituperarent, ui&longs;um mihi <lb/>e&longs;t, antequam metallica pr&aelig;cepta tradam, ueritatis inue&longs;tigand&aelig; cau&longs;a <lb/>rem ip&longs;am diligenter expendere. </s> 
  
 <s>Ordiar autem ab utilitatis qu&aelig;&longs;tione, <lb/>qu&aelig; duplex e&longs;t, aut enim qu&aelig;ritur, utilis nec ne &longs;it ars metallica his qui <lb/>uer&longs;antur in eius &longs;tudio: aut reliquis hominibus utilis ne &longs;it, an inutilis. </s> 
  
 <s><lb/>Qui metallicam cen&longs;ent inutilem e&longs;&longs;e his, qui &longs;uum &longs;tudium in ip&longs;a collo&shy;<lb/>cant, aiunt primo uix <expan abbr="cente&longs;im&utilde;">cente&longs;imum</expan> quemque fodientem metalla, uel id genus <lb/>alia, fructus ex ea re capere. </s> 
  
 <s>Sed metallicos, quia omnes &longs;uas opes certas <lb/>&amp; bene con&longs;titutas <expan abbr="committ&utilde;t">committunt</expan> dubi&aelig; &amp; lubric&aelig; fortun&aelig;, plerunque &longs;pe <lb/>falli, &longs;umptibusque &amp; iacturis exhau&longs;tos <expan abbr="amari&longs;sim&atilde;">amari&longs;simam</expan> tandem uitam, &amp; mi&shy;<lb/>&longs;errimam degere. </s> 
  
 <s>Verum i&longs;ti non uident <expan abbr="quant&utilde;">quantum</expan> di&longs;tet doctus &amp; u&longs;u pe&shy;<lb/>ritus metallicus ab artis ignaro atque imperito, hic &longs;ine ullo delectu &amp; di&longs;&shy;<lb/>crimine fodit uenas, ille eas experitur atque tentat: Sed quia inuenit uel ni&shy;<lb/>mis angu&longs;tas &amp; duras, uellaxas &amp; putres, ex eo colligit ip&longs;as utiliter fodi <lb/>non po&longs;&longs;e: itaque fodit &longs;electas tantum: quid igitur mirum? </s> 
  
 <s>rerum <expan abbr="metalli-car&utilde;">metalli&shy;<lb/>carum</expan> imperitum damnum facere? </s> 
  
 <s>peritum uero fructus ex fo&longs;sione cape&shy;<lb/>re uberrimos? </s> 
  
 <s>Contingit idem agricolis. </s> 
  
 <s>Nam qui terram arant, <expan abbr="&longs;icc&atilde;">&longs;iccam</expan> pa <lb/><gap/>iter &amp; den&longs;am &amp; macram, eique mandant &longs;emina, <expan abbr="tant&atilde;">tantam</expan> non faciunt me&longs;&shy;<lb/>&longs;em, quantam hi qui &longs;olum pingue ac putre colunt, &amp; in eo faciunt <expan abbr="&longs;em&etilde;-tem">&longs;emen&shy;<lb/>tem</expan>. </s> 
  
 <s>Cum autem multo plures metallici &longs;int artis imperiti qu&agrave;m periti, fit <lb/>ut metallorum fo&longs;sio perpaucis emolumento &longs;it, <expan abbr="detriment&utilde;">detrimentum</expan> afferat mul&shy;<lb/>tis. </s> 
  
 <s>Siquidem uulgus <expan abbr="metallicor&utilde;">metallicorum</expan>, quod e&longs;t cognitionis uenarum rude ig <lb/>narumque, non raro &amp; operam &amp; <expan abbr="ole&utilde;">oleum</expan> perdit. </s> 
  
 <s>Id enim magna ex parte &longs;o&shy;<lb/>let accurrere ad metalla, cum uel propter <expan abbr="magn&utilde;">magnum</expan> &amp; graue &aelig;s <expan abbr="alien&utilde;">alienum</expan>, quo <lb/>&longs;e ob&longs;trinxit, <expan abbr="mercatur&atilde;">mercaturam</expan> depo&longs;uerit, uel laboris <expan abbr="c&otilde;mutandi">commutandi</expan> gratia relique&shy;<lb/>rit falcem &amp; aratrum. </s> 
  
 <s>Quamobrem &longs;i quando incidit in uenas <expan abbr="metallor&utilde;">metallorum</expan> <lb/>alior&uacute;mue fo&longs;silium f&oelig;cundas, id bona magis fortuna accidit, qu&agrave;m ali&shy;<lb/>qua &longs;ubtili animaduer&longs;ione. </s> 
  
 <s>Quod autem metallica multos auxerit diui&shy;<lb/>tijs ex hi&longs;torijs intelligimus, etenim inter &longs;criptores antiquos con&longs;tat ali&shy;<lb/>quot re&longs;pub. </s> 
  
 <s>florentes, nonnullos reges, plurimos homines priuatos ex <lb/>metallis eor&uacute;mue ramentis diuites e&longs;&longs;e factos. </s> 
  
 <s>Quam rem multis claris &amp; <lb/>illu&longs;tribus exemplis u&longs;us, in primo libro De ueteribus &amp; nouis metallis <lb/>in&longs;cripto dilataui atque explicaui, ex quibus exemplis apparet metallicam <lb/>&longs;uis cultoribus e&longs;&longs;e utili&longs;simam. </s> 
  
 <s>Dein de ijdem reprehen&longs;ores dicunt me&shy;<lb/>tallic&aelig; <expan abbr="qu&aelig;&longs;t&utilde;">qu&aelig;&longs;tum</expan> minime e&longs;&longs;e &longs;tabilem, magni&longs;que laudibus efferunt agricul&shy;<pb pagenum="3"/>turam. </s> 
  
 <s>Qu&agrave;m autem uere hoc dicant non uideo: cum argentaria metalla <lb/>Fribergi ad annos iam <expan abbr="quadring&etilde;tos">quadringentos</expan> inexhau&longs;ta durent, plumbaria Go&longs;e <lb/>lari&aelig; ad &longs;excentos, quorum utrunque ex annalium monumentis conquiri <lb/>pote&longs;t: Schemnicij uero &amp; Cremnicij communia argenti et auri ad octin <lb/>gentos, quod antiqui&longs;sima <expan abbr="incolar&utilde;">incolarum</expan> priuilegia loquuntur. </s> 
  
 <s>Sed dicunt <lb/>&longs;ingularum fodinarum qu&aelig;&longs;tum &longs;tabilem non e&longs;&longs;e qua&longs;i uero metallicus <lb/>uni fodin&aelig; aut &longs;it aut addictus e&longs;&longs;e debeat, ac non multi <expan abbr="c&otilde;muniter">communiter</expan> im&shy;<lb/>pen&longs;as faciant in metalla: aut peritus artis non fodiat <expan abbr="alter&atilde;">alteram</expan> uenam, &longs;i pri&shy;<lb/>oris fortuna eius uotis amplius non <expan abbr="re&longs;p&otilde;derit">re&longs;ponderit</expan>: attamen Schonbergij me <lb/>talli, quod Fribergi e&longs;t, qu&aelig;&longs;tus &longs;upra hominis &aelig;tatem &longs;tabilis <expan abbr="perm&atilde;&longs;it">perman&longs;it</expan>. </s> 
  
 <s><lb/>Verum mihi <expan abbr="n&otilde;">non</expan> e&longs;t in animo derogare aliquid de dignitate agricultur&aelig;, <lb/>minusque &longs;tabilem <expan abbr="qu&aelig;&longs;t&utilde;">qu&aelig;&longs;tum</expan> metallicorum e&longs;&longs;e, non libenter modo, &longs;ed <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> <lb/>&longs;emper fatebor, quod uen&aelig; tandem de&longs;inant effundere metalla, cum agri <lb/>in <expan abbr="perpetu&utilde;">perpetuum</expan> efferre fruges &longs;oleant. </s> 
  
 <s>Sed metallicorum qu&aelig;&longs;tus quo minus <lb/>e&longs;t &longs;tabilis, e&ograve; e&longs;t uberior, ut inita ratione quod &longs;tabilitati dee&longs;t, ubertate <lb/>reperiatur &aelig;quari: Etenim fodin&aelig; plumbari&aelig; qu&aelig;&longs;tus annuus cum fru&shy;<lb/>ctibus agri optimi <expan abbr="c&otilde;paratus">comparatus</expan>, ip&longs;is triplus aut <expan abbr="minim&utilde;">minimum</expan> duplus e&longs;t. </s> 
  
 <s>Quot <lb/>ergo partibus antecedit ei&longs;dem fructibus qu&aelig;&longs;tus <expan abbr="arg&etilde;tari&aelig;">argentari&aelig;</expan> uel aurari&aelig; <lb/>uen&aelig;? </s> 
  
 <s>Quocirca uere ac &longs;cite Xenophon &longs;crip&longs;it de <expan abbr="Athenien&longs;i&utilde;">Athenien&longs;ium</expan> argen&shy;<lb/>tarijs metallis. </s> 
  
 <s>E&longs;t terra in qua, &longs;i <expan abbr="&longs;ement&etilde;">&longs;ementem</expan> feceris, non fundit fruges, &longs;i ue&shy;<lb/>ro eam foderis, multo plures alit, qu&agrave;m &longs;i fruges ferret. </s> 
  
 <s>Habeant igitur <lb/>&longs;ibi agricol&aelig; uberes campos colantque colles fertiles <expan abbr="frug&utilde;">frugum</expan> gratia: metalli&shy;<lb/>cis ualles tenebrico&longs;as <expan abbr="relinqu&atilde;t">relinquant</expan>, &amp; montes &longs;teriles, ut ex ip&longs;is eruant <expan abbr="g&etilde;-mas">gen&shy;<lb/>mas</expan> &amp; metalla, non precia modo frugum, &longs;ed rerum <expan abbr="omni&utilde;">omnium</expan> qu&aelig; uendun <lb/>tur. </s> 
  
 <s>Tum dicunt periculo&longs;um e&longs;&longs;e metallic&aelig; operam dare, quod metallo&shy;<lb/>rum fo&longs;&longs;ores interimantur modo ab aere pe&longs;tifero, quem &longs;piritu ducunt, <lb/>modo haurientes puluerem pulmones <expan abbr="exulcer&atilde;tem">exulcerantem</expan>, macie extabe&longs;cant: <lb/>modo intereant, ruinis montium oppre&longs;si: nunc uero de &longs;calis in puteos <lb/>delap&longs;i brachia, crura, ceruices frangant, <expan abbr="null&utilde;">nullum</expan> autem utilitatis fructum <lb/>tanti &aelig;&longs;timare debere, ut propter eius <expan abbr="magnitudin&etilde;">magnitudinem</expan> &longs;alus hominis &amp; uita <lb/>ad ducatur in <expan abbr="maxim&utilde;">maximum</expan> quodque periculum &amp; extremum di&longs;crimen. </s> 
  
 <s>H&aelig;c <lb/>quidem fateor <expan abbr="perqu&atilde;">perquam</expan> grauia e&longs;&longs;e atque adeo plena terroris &amp; periculi, ut <lb/>ip&longs;orum <expan abbr="uitandor&utilde;">uitandorum</expan> cau&longs;a cen&longs;erem metalla <expan abbr="fodi&etilde;da">fodienda</expan> non e&longs;&longs;e, &longs;i uel &longs;&aelig;pius <lb/>in ea incurrerent <expan abbr="metallor&utilde;">metallorum</expan> fo&longs;&longs;ores, uel ab eis &longs;ibi nulla <expan abbr="rati&otilde;e">ratione</expan> cauere po&longs; <lb/>&longs;ent. </s> 
  
 <s>Qui enim non potior e&longs;&longs;et uiuendi ratio, quam uel uniuer&longs;a <expan abbr="po&longs;sid&etilde;-di">po&longs;siden&shy;<lb/>di</expan>, nedum metalla? </s> 
  
 <s>quanque qui &longs;ic perit, po&longs;sidet quidem nulla, &longs;ed ea re&shy;<lb/>linquit h&aelig;redi. </s> 
  
 <s>Cum autem raro eiusmodi accidant, &amp; improuidis dun&shy;<lb/>taxat fo&longs;&longs;oribus, metallicos non ab&longs;terrent &agrave; fo&longs;sione <expan abbr="metallor&utilde;">metallorum</expan>, ut nec &agrave; <lb/>&longs;uo artificio fabros materiarios ab&longs;terret unus aliquis ex ip&longs;is, qui, quia <lb/>incaute egit, ab alto &aelig;dificio delap&longs;us <expan abbr="anim&atilde;">animam</expan> efflauit. </s> 
  
 <s>I&longs;ta re&longs;pondi ad &longs;in&shy;<lb/>gula, qu&aelig; mihi obijcere &longs;olent hi, qui uociferantur rem <expan abbr="metallic&atilde;">metallicam</expan> &longs;uis cul&shy;<lb/>toribus e&longs;&longs;e inutilem, cum quod &longs;umptus impendant ad <expan abbr="incert&utilde;">incertum</expan> ca&longs;um, <lb/>tum quod ip&longs;a <expan abbr="c&otilde;mutabilis">commutabilis</expan> &longs;it &amp; pernicio&longs;a. </s> 
  
 <s>Nunc uenio ad eos qui e&shy;<lb/>andem c&aelig;teris hominibus utilem non e&longs;&longs;e aiunt, quia &longs;cilicet metalla &amp; <lb/>gemm&aelig;, &amp; reliqua fo&longs;silium genera ip&longs;is inutilia &longs;int. </s> 
  
 <s>Quod contendunt <pb pagenum="4"/>partim probare argumentis, &amp; exemplis, partim conuitio &agrave; nobis extor&shy;<lb/>quere: utuntur autem primo his <expan abbr="argum&etilde;tis">argumentis</expan>. </s> 
  
 <s>Terra non occultat &amp; ab o&shy;<lb/>culis remouet ea qu&aelig; <expan abbr="homin&utilde;">hominum</expan> generi utilia &longs;unt &amp; nece&longs;&longs;aria, &longs;ed ut bene&shy;<lb/>fica benignaque mater maxima largitate fundit ex &longs;e&longs;e, &amp; in a&longs;pectum lu&shy;<lb/>cemque profert herbas, legumina, fruges, fructus <expan abbr="arbor&utilde;">arborum</expan>: at fo&longs;silia in pro&shy;<lb/>fundo penitus ab&longs;trudit, eruenda igitur non &longs;unt. </s> 
  
 <s>Quia uero ip&longs;a eruunt <lb/>homines &longs;celerati, quos ut poet&aelig; loquuntur, ferrea i&longs;ta &aelig;tas progignit, <lb/>Ouidius eam audaciam merito in&longs;equitur his uer&longs;ibus.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Nec tantum &longs;egetes alimentaque debita diues</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Po&longs;cebatur humus, &longs;ed itum e&longs;t in ui&longs;cera terr&aelig;,</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Qua&longs;que recondiderat, Stygijsque admouerat undis,</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Effodiuntur opes, irritamenta malorum.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Iamque nocens ferrum ferroque nocentius aurum</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Prodierat, prodit bellum.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Alterum eorum argumentum e&longs;t: Metalla nullum utilitatis <expan abbr="fruct&utilde;">fructum</expan> ho <lb/>mini pr&aelig;bent, eaigitur &longs;crutari non debemus. </s> 
  
 <s>Cum enim homo con&longs;ter <lb/>ex animo &amp; corpore, <expan abbr="neutr&utilde;">neutrum</expan> eget fo&longs;silibus: animi nanque pa&longs;tus &longs;uaui&longs;si&shy;<lb/>mus e&longs;t contemplatio natur&aelig;, optimarum artium di&longs;ciplinarumque co&shy;<lb/>gnitio, perceptio uirtutum, in quibus optimis rebus &longs;i &longs;e exerceat &longs;atu&shy;<lb/>ratus bonarum <expan abbr="cognition&utilde;">cognitionum</expan> epulis nullius rei de&longs;iderio tenetur. </s> 
  
 <s>Corporis <lb/>uero natura quamuis uictu ue&longs;tituque nece&longs;&longs;ario <expan abbr="c&otilde;tenta">contenta</expan> &longs;it, fruges tamen <lb/>terr&aelig; atque diuer&longs;i generis animantes, ip&longs;i <expan abbr="&longs;uppedit&atilde;t">&longs;uppeditant</expan> mirabilem cibi &amp; po <lb/>tionis copiam, qua <expan abbr="c&otilde;modi&longs;sime">commodi&longs;sime</expan> alitur, auge&longs;cit, uitam ad multum tem&shy;<lb/>poris producit. </s> 
  
 <s>Linum autem &amp; lana multorumque <expan abbr="animali&utilde;">animalium</expan> pelles cor&shy;<lb/>pori <expan abbr="ue&longs;tit&utilde;">ue&longs;titum</expan> dant copio&longs;um et parabilem ac minime carum, delicatum ue&shy;<lb/>ro nec difficilem inuentu arborum lanugo, quod &longs;ericum appellatur, &amp; <lb/><expan abbr="b&otilde;bicis">bombicis</expan> tel&aelig;, ut nihil pror&longs;us ip&longs;i opus &longs;it metallis penitus in terra abdi&shy;<lb/>tis &amp; <expan abbr="maxi&atilde;">maxiam</expan> ex parte precio&longs;is. </s> 
  
 <s>Quare quod ab Euripide dictum e&longs;t ferunt <lb/>probari in omni doctorum hominum c&oelig;tu, atque id merito &longs;emper in ore <lb/>habui&longs;&longs;e Socratem.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Non opera &longs;unt argentea atque purpura</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Vit&aelig; hominum, &longs;ed magis trag&oelig;dis u&longs;ui.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Laudant etiam hoc Timocreontis Rodij: Vtinam c&aelig;ce Plute nec in ter <lb/>ra, nec in mari, nec in <expan abbr="c&otilde;tinente">continente</expan> appareres, &longs;ed habitares in Tartaro &amp; A&shy;<lb/>charonte, ex te enim omnia oriuntur mala qu&aelig; &longs;ubeunt homines. </s> 
  
 <s>Ad c&oelig; <lb/>lum laud<gap/>bus extollunt uer&longs;us Phocylidis.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Aurum atque argentum damno e&longs;t mortalibus, aurum</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Dux &longs;celerum, uit&aelig; pe&longs;tis, rerumque ruina,</s></p><p type="main"> 
  
 <s>O utinam clades non delectabilis e&longs;&longs;es,</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Te propter fiunt raptus, homicidia, pugn&aelig;,</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Fratribus infen&longs;i fratres, nati&longs;que parentes,</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Placet pr&aelig;terea eis illud Naumachij: <lb/>argentum puluis &amp; aurum.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Puluis areno&longs;o pelagi quicunque lapilli</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Littore quique iacent fluuiorum margine &longs;par&longs;i.</s></p><pb pagenum="5"/><p type="main"> 
  
 <s>Contra uituperant hos Euripidis uer&longs;us.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Plutus deus &longs;apientibus, &longs;unt c&aelig;tera</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Nug&aelig;, &longs;imulque uerborum pr&aelig;&longs;tigi&aelig;.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Item hos Theognidis,</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Te pulcherrime &amp; &ograve; placidi&longs;sime Plute deorum <lb/>Dum teneam, po&longs;sum uel malus e&longs;&longs;e bonus.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>In&longs;ectantur <expan abbr="Ari&longs;todem&utilde;">Ari&longs;todemum</expan> Spartanum quod dixerit: pecuni&aelig; uir, pau&shy;<lb/>per nullus neque bonus e&longs;t, neque honoratus. </s> 
  
 <s>Reprehendunt h&aelig;c Timo&shy;<lb/>clis carmina.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Argentum &amp; anima &amp; &longs;anguis e&longs;t mortalibus..</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Cuius &longs;ibi qui non conge&longs;sit copiam,</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Vagatur ille uiuos inter mortuus.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Accu&longs;ant denique Menandrum quod &longs;crip&longs;erit.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Epicharmus e&longs;&longs;e pr&aelig;dicat Deos, aquam,</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Vento&longs;que &amp; ignem, terram, &longs;olem, &longs;ydera.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>At ip&longs;e iudico e&longs;&longs;e Deos utiles</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Aurum argentumque no&longs;trum, nanque &longs;i domi</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Ponens tu&aelig; locaueris hos, quicquid uoles</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Petas licet, tibi contingent omnia:</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Ager, domus, &longs;eruique &amp; opera argentea,</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Nec non amici, iudices, te&longs;tes, modo</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Largire, nam deos mini&longs;tros po&longs;sides.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>H&aelig;c pr&aelig;terea premunt argumenta, <expan abbr="metallor&utilde;">metallorum</expan> fo&longs;sionibus agri <expan abbr="ua&longs;t&atilde;">ua&longs;tam</expan> <lb/>tur, quo circa quondam Itali&aelig; <expan abbr="caut&utilde;">cautum</expan> e&longs;t lege, ne quis <expan abbr="metallor&utilde;">metallorum</expan> cau&longs;a ter <lb/>ram foderet, &amp; agros illos uberrimos, ac uineta oliuetaque <expan abbr="corr&utilde;peret">corrumperet</expan>, &longs;yl&shy;<lb/>u&aelig; &amp; nemora &longs;ucciduntur, nam lignis infinitis opus e&longs;t ad <expan abbr="&longs;ub&longs;tructi&otilde;es">&longs;ub&longs;tructiones</expan>, <lb/>ad machinas, ad metalla excoquenda. </s> 
  
 <s>Syluis autem &amp; nemoribus &longs;ucci&longs;is <lb/>exterminantur uolucres &amp; be&longs;ti&aelig;, <expan abbr="quar&utilde;">quarum</expan> pler&aelig;que homini cibus &longs;unt lau&shy;<lb/>tus &amp; &longs;uauis. </s> 
  
 <s>Ven&aelig; metallic&aelig; lauantur, qu&aelig; lotura, quia uenenis inficit <lb/>riuos &amp; fluuios, pi&longs;ces aut necat, aut ex eis abigit. </s> 
  
 <s>Cum igitur incol&aelig; re&shy;<lb/>gionum propter agrorum, &longs;yluarum, nemorum, riuorum, <expan abbr="flumin&utilde;">fluminum</expan> ua&longs;ti&shy;<lb/>tatem incurrant in magnam difficultatem rerum, qu&aelig; &longs;uppeditant ad ui&shy;<lb/>ctum, parandarum: propter lignorum <expan abbr="inopi&atilde;">inopiam</expan> maiorem impen&longs;am faciant <lb/>in &aelig;dificia extruenda, pal&agrave;m ante oculos <expan abbr="omni&utilde;">omnium</expan> e&longs;t, plus in fo&longs;sione detri <lb/>menti e&longs;&longs;e, qu&agrave;m in metallis emolumenti, qu&aelig; fo&longs;sione <expan abbr="pari&utilde;tur">pariuntur</expan>. </s> 
  
 <s>Deinde <lb/>exemplis acriter pugnantes, contra metalla clamant, <expan abbr="pr&aelig;&longs;t&atilde;ti&longs;sim&utilde;">pr&aelig;&longs;tanti&longs;simum</expan> quen&shy;<lb/>que uirum uirtutibus <expan abbr="c&otilde;tentum">contentum</expan> ea neglexi&longs;&longs;e: laudantque Biantem pro&shy;<lb/>pterea quod i&longs;ta ludibria fortun&aelig; ne &longs;ua quidem putauerit, eius enim <expan abbr="pa-tri&atilde;">pa&shy;<lb/>triam</expan> Prienem cum cepi&longs;&longs;ent ho&longs;tes, &amp; &longs;ui ciues onu&longs;ti rebus precio&longs;is de&shy;<lb/>di&longs;&longs;ent &longs;e&longs;e in fugam, interrogatus &agrave; quodam cur nihil de &longs;uis bonis <expan abbr="&longs;ec&utilde;">&longs;ecum</expan> <lb/>efferret, re&longs;pondit: omnia mea mecum porto. </s> 
  
 <s>Et Socrates inquiunt acce <lb/>pit uiginti minas ad &longs;e mi&longs;&longs;as ab Ari&longs;tippo grato di&longs;cipulo, &longs;ed eas Dei <lb/>iu&longs;&longs;u a&longs;pernatus eidem remi&longs;it. </s> 
  
 <s>Ari&longs;tippus autem in hac re &longs;ecutus pr&aelig;&shy;<lb/>ceptorem aurum &longs;preuit, ac pro nihilo putauit. </s> 
  
 <s>Cum enim iter faceret u&shy;<lb/>n&agrave; cum &longs;eruis, &amp; ij pr&aelig; auri pondere tardius irent, iu&longs;sit eos tantum ip&longs;i&shy;<pb pagenum="6"/>us retinere, quantum &longs;ine labore ferre po&longs;&longs;ent, reliquum de&longs;e abijcere. </s> 
  
 <s><lb/>Quin Anacreon Teius uetus atque nobilis poeta quinque talenta, quibus &agrave; <lb/>Polycrate donatus fuit, cum de ijs duas noctes &longs;olicitus fui&longs;&longs;et, reddidit <lb/>dicens, non e&longs;&longs;e digna curis, qu&aelig; &longs;int &longs;u&longs;cipienda de ip&longs;is. </s> 
  
 <s>Nobiles item <lb/>&amp; egregi&egrave; fortes imperatores fuerunt <expan abbr="philo&longs;ophor&utilde;">philo&longs;ophorum</expan> &longs;imiles auri <expan abbr="arg&etilde;tiquede&longs;picientia">argentique<lb/>de&longs;picientia</expan> ac contemptione: &longs;iquidem Phocion Athenien&longs;is, qui &longs;&aelig;pius <lb/>dux exercitus fuit, <expan abbr="magn&utilde;">magnum</expan> auri pondus, &longs;ibi dono mi&longs;&longs;um ab Alexandro <lb/>Macedonum rege, paruum duxit &amp; contemp&longs;it. </s> 
  
 <s>&amp; M. </s> 
  
 <s>Curius aurum, <lb/>Fabricius Lu&longs;cinus argentum &amp; &aelig;s referre Samnitibus iu&longs;sit. </s> 
  
 <s>Sed etiam <lb/>re&longs;pub. </s> 
  
 <s>qu&aelig;dam aurum &amp; argentum legibus &amp; in&longs;titutis ab u&longs;u et tracta <lb/>tione &longs;uorum ciuium <expan abbr="exclu&longs;er&utilde;t">exclu&longs;erunt</expan>. </s> 
  
 <s>Etenim Lac&aelig;demones decreto &amp; di&longs;ci <lb/>plina Lycurgi diligenter inquirebant in &longs;uos ciues, ea po&longs;siderent nec ne, <lb/>po&longs;&longs;e&longs;&longs;or autem deprehen&longs;us p&oelig;nas legibus &amp; iudicio dedit. </s> 
  
 <s>&amp; oppidi <lb/>ad Tigrim, quod Babytace nominabatur, incol&aelig; atque habitatores <expan abbr="aur&utilde;">aurum</expan> <lb/>defodiebant in terra, ne quis eo uteretur. </s> 
  
 <s>&amp; Scytarch&aelig; u&longs;um auri argen&shy;<lb/>tique condemnabant, ut auaricia &longs;e abdicarent. </s> 
  
 <s>Tum metalla conuicijs ia&shy;<lb/>ctantur. </s> 
  
 <s>Primo autem petulanter i&longs;ti <expan abbr="maledic&utilde;t">maledicunt</expan> auro &amp; argento, <expan abbr="uoc&atilde;tquefune&longs;tas">uocantque<lb/>fune&longs;tas</expan> &amp; nefarias pe&longs;tes humani generis, nam ea qui po&longs;sident maximo <lb/>in periculo &longs;unt, quos deficiunt, po&longs;&longs;e&longs;&longs;oribus tendunt in&longs;idias, quam&shy;<lb/>obrem utri&longs;que <expan abbr="&longs;&aelig;pen&utilde;ero">&longs;&aelig;penunero</expan> cau&longs;a interitus &amp; exitij fuerunt. </s> 
  
 <s>Siquidem Po&shy;<lb/>lymne&longs;tor rex Thracum, ut potiretur auro, interfecit <expan abbr="Polydor&utilde;">Polydorum</expan> illu&longs;trem <lb/>ho&longs;pitem &amp; filium Priami, &longs;oceri &longs;ui &amp; ueteris amici. </s> 
  
 <s>The&longs;auros quoque<lb/>auri argentique ut raperet Pygmaleon Tyriorum rex &longs;ororis <expan abbr="marit&utilde;">maritum</expan> &amp; &longs;a&shy;<lb/>cerdotem, nullam habens rationem neque affinitatis, neque religionis, ob&shy;<lb/>truncauit. </s> 
  
 <s>Auri gratia Eriphyle Amphiaraum maritum ho&longs;ti prodidit. </s> 
  
 <s><lb/>La&longs;thenes Olynthum urbem Philippo Macedoni: Sp. </s> 
  
 <s>Tarpeij filia auro <lb/>corrupta Sabinos in arcem Romanam accepit. </s> 
  
 <s>C. </s> 
  
 <s>Curio patriam auro <lb/>uendidit C&aelig;&longs;ari dictatori. </s> 
  
 <s>At Ae&longs;culapio &longs;ummo medico, &amp; ut habitus <lb/>e&longs;t, Apollinis filio, aurum interitus cau&longs;a fuit. </s> 
  
 <s>Similiter M. </s> 
  
 <s>Cra&longs;&longs;us cum <lb/>auro Parthorum inhiaret, profligatus una cum filio &amp; undecim legioni&shy;<lb/>bus, ho&longs;ti ludibrio fuit. </s> 
  
 <s>Is enim aurum liquidum infundens in rictum in&shy;<lb/>terfecti dixit: Aurum &longs;iti&longs;ti, aurum bibe. </s> 
  
 <s>Sed quid multis hi&longs;toriarum ex&shy;<lb/>emplis hic nobis opus e&longs;t? </s> 
  
 <s>cum uideamus diebus fer&egrave; &longs;ingulis propter au <lb/>rum argent&uacute;mue fores effringi, perfodi parietes, mi&longs;eros uiatores occidi, <lb/>ab i&longs;to rapaci &amp; crudeli genere <expan abbr="homin&utilde;">hominum</expan> nato ad furta, ad &longs;acrilegia, ad ex&shy;<lb/>cur&longs;iones &amp; latrocinia, fures <expan abbr="c&otilde;tra">contra</expan> correptos &longs;u&longs;pendi, &longs;acrilegos uiuos <lb/>comburi, latronum artus rota confringi, bella quoque non exitio&longs;a <expan abbr="tant&utilde;">tantum</expan> <lb/>ijs quibus inferuntur, &longs;ed ijs etiam qui ea faciunt, geri propter eadem. </s> 
  
 <s><lb/>Quinetiam ea ip&longs;a, dicunt, dant facultatem ad omne flagitium, uirginum <lb/>&longs;cilicet corruptelas, &amp; adulteria, &amp; ince&longs;ta, &longs;tupra denique qu&aelig; per uim <expan abbr="of-fer&utilde;tur">of&shy;<lb/>feruntur</expan>. </s> 
  
 <s>Itaque Poet&aelig; cum fingunt louem in aureum imbrem uer&longs;um, atque<lb/>illap&longs;um in &longs;inum Danaes, non aliud uolunt, qu&agrave;m ip&longs;um auro muni&longs;&longs;e <lb/>&longs;ibi tutam uiam, qua ingrederetur in turrim ad uitium faciendum uirgini. </s> 
  
 <s><lb/>Pr&aelig;terea auro &amp; argento multorum fides labefactatur, emuntur iudicia, <lb/>infinita &longs;celera eduntur. </s> 
  
 <s>Etenim ut Propertius inquit,</s></p><pb pagenum="7"/><p type="main"> 
  
 <s>Aurea nunc uere &longs;unt &longs;ecula, plurimus auro <lb/>Venit honos, auro conciliatur amor.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Auro pul&longs;a fides, auro uenalia iura, <lb/>Aurum lex &longs;equitur, mox &longs;ine lege pudor.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Et Diphilus</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Auro puto nihil quicquam potentius,</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Illo &longs;ecantur, illo fiunt omnia.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Optimus igitur qui&longs;que i&longs;ta merit&ograve; ac iure contemnit, &amp; pro nihilo du&shy;<lb/>cit. </s> 
  
 <s>Illudque dicit &longs;enis Plautini:</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Odi ego aurum, multa multis &longs;&aelig;pe &longs;ua&longs;it perperam.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Ibi uero etiam Poet&aelig; acerbe, &amp; <expan abbr="c&otilde;tumelio&longs;e">contumelio&longs;e</expan> inuehuntur in pecuniam <lb/>ex auro &amp; argento conflatam. </s> 
  
 <s>Inprimis autem Iuuenalis:</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Quando quidem inter nos &longs;ancti&longs;sima diuitiarum</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Maie&longs;tas, &amp; &longs;i fune&longs;ta pecunia templo</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Nondum habitas, nullas nummorum ereximus aras.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Et in alio loco.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Prima peregrinos ob&longs;c&oelig;na pecunia mores</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Intulit, &amp; turpi fregerunt &longs;ecula luxu</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Diuiti&aelig; molles.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Et plerique uehementer laudant rerum <expan abbr="permutation&etilde;">permutationem</expan>, qua ante <expan abbr="repert&atilde;">repertam</expan> <lb/>pecuniam quondam homines u&longs;i &longs;unt, &amp; nunc &longs;implices qu&aelig;dam natio&shy;<lb/>nes utuntur. </s> 
  
 <s>Deinde reliquis metallis grande conuitium faciunt, impri&shy;<lb/>mis uero ferro, quo nulla pernities maior hominum uit&aelig; afferri potuit: <lb/>etenim ex eo efficiuntur gladij, pila, ha&longs;t&aelig;, conti, &longs;agitt&aelig;, quibus homi&shy;<lb/>nes uulnerantur, &amp; c&aelig;des, latrocinia, bella fiunt, qu&aelig; res cum Plinio <expan abbr="&longs;to-mach&utilde;">&longs;to&shy;<lb/>machum</expan> moui&longs;&longs;et, &longs;crip&longs;it: ferro utimur non cominus &longs;olum, &longs;ed etiam mi&longs;&shy;<lb/>&longs;ili uolucrique, nunc tormentis excu&longs;&longs;o, nunc lacertis, nunc uero pennato, <lb/>quam <expan abbr="&longs;celerati&longs;sim&atilde;">&longs;celerati&longs;simam</expan> humani ingenij fraudem arbitror. </s> 
  
 <s>Siquidem ut ocy&shy;<lb/>us mors perueniret ad hominem, alitem illam fecimus, pennasque ferro de&shy;<lb/>dimus. </s> 
  
 <s>Veruntamen mi&longs;sile in unius corpore figitur, item &longs;agitta &longs;iue e&shy;<lb/>am mittat arcus, &longs;iue &longs;corpio, &longs;iue catapulta, at ferreus bombard&aelig; globus <lb/>in aerem expre&longs;&longs;us, per <expan abbr="multor&utilde;">multorum</expan> corpora ire pote&longs;t, &amp; <expan abbr="null&utilde;">nullum</expan> marmor &longs;ax&shy;<lb/>&uacute;mue obiectum tam durum e&longs;t, ut ip&longs;um &longs;uo ictu &longs;uaque ui non perfringat <lb/>Quocirca alti&longs;simas turres &aelig;quat &longs;olo, et muros firmi&longs;simos findit, <expan abbr="perr&utilde;">perrum</expan> <lb/>pit, di&longs;ij cit: ut cert&egrave; bali&longs;t&aelig;, qu&aelig; mittunt &longs;axa, &amp; arietes atque alia <expan abbr="ueter&utilde;">ueterum</expan> tor <lb/>menta, qu&aelig; murum percutiunt, &amp; propugnacula deijciunt, cum bom&shy;<lb/>bardis comparata, non magnam uim habere uideantur. </s> 
  
 <s>Qu&aelig; <expan abbr="b&otilde;bard&aelig;">bombard&aelig;</expan>, <lb/>quia horribiles fundunt &longs;onos &amp; fremitus, non &longs;ecus ac &longs;i tonitrua e&longs;&longs;ent: <lb/>emittunt ex &longs;e flammas coru&longs;cantes, ut fulgetra, &aelig;dificia qu&aelig;que affligunt, <lb/>comminuunt, di&longs;sipant, ignem euomunt &amp; incendium excitant, non ali&shy;<lb/>ter atque fulminum iactus: de no&longs;tr&aelig; &aelig;tatis impijs hominibus diceretur re <lb/>ctius, qu&agrave;m quondam de Salmoneo, fulmina eos eripui&longs;&longs;e loui et &agrave; mani&shy;<lb/>bus extor&longs;i&longs;&longs;e, im&ograve; uero hanc perniciem hominum ab inferis emi&longs;&longs;am in <lb/>terras, ut plures un&ograve; ictu concidentes ad &longs;e raperet orcus. </s> 
  
 <s>Sed quoniam <pb pagenum="8"/>bombard&aelig; qu&aelig; in manu teneri po&longs;&longs;unt, hodie raro &longs;iunt ex ferro, magn&aelig; <lb/>nunquam, &longs;ed ex &aelig;ris &amp; plumbi candidi quadam mi&longs;tione, idcirco in &aelig;s <lb/>&amp; plumbum plura maledicta conferunt, qu&agrave;m in ferrum. </s> 
  
 <s>Hocloco eti&shy;<lb/>am commemorant &aelig;neum Phalaridis taurum, &aelig;neum <expan abbr="Pergamenor&utilde;bo">Pergamenorumbo</expan> <lb/>uem, canem ferreum, eculeum, manicas, compedes, cuneos, uncos, lami&shy;<lb/>nas ignitas. </s> 
  
 <s>His homines crudeliter torti, confitentur maleficia &amp; facino&shy;<lb/>ra, qu&aelig; nunquam <expan abbr="c&otilde;mi&longs;erunt">commi&longs;erunt</expan>, atque innocentes omni &longs;upplicio mi&longs;errime <lb/>&longs;ic ex cruciati <expan abbr="nec&atilde;tur">necantur</expan>. </s> 
  
 <s>Plumbum etiam nigrum pe&longs;tiferum et nocens e&longs;&longs;e, <lb/>eoque liquido puniri homines, ex hoc carmine Horatij, de fortuna loquen <lb/>tis conuincitur.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Te &longs;emper anteit &longs;&aelig;ua nece&longs;sitas</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Clauos trabaleis, &amp; cuneos manu</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Ge&longs;tans ahena, nec &longs;euerus</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Vncus abe&longs;t, liquidumque plumbum.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Vtuero magis odium concitent in hoc metallum, non &longs;ilent de plum&shy;<lb/>batis &amp; globulis paruarum <expan abbr="b&otilde;bardarum">bombardarum</expan> ex eo factis, &amp; l&aelig;&longs;ionis necisque<lb/>cau&longs;am in ip&longs;um <expan abbr="c&otilde;ferunt">conferunt</expan>. </s> 
  
 <s>Itaque cum natura in profundo terr&aelig; metalla pe <lb/>nitus ab&longs;tru&longs;erit, ad u&longs;us uit&aelig; non &longs;int nece&longs;&longs;aria, &longs;preta &longs;unt ab optimo <lb/>quo que uiro &amp; repudiata, effodienda non &longs;unt, &amp; cum effo&longs;&longs;a &longs;emper mul <lb/>torum &amp; magnorum malorum cau&longs;a extiterint: &longs;equitur ip&longs;am etiam ar&shy;<lb/>tem metallicam <expan abbr="homin&utilde;">hominum</expan> generi utilem non e&longs;&longs;e, &longs;ed noxiam exitio&longs;amque. </s> 
  
 <s><lb/>I&longs;tis autem trag&oelig;dijs uiri boni complures ita <expan abbr="perturb&atilde;tur">perturbantur</expan>, ut odium acer <lb/>bi&longs;simum in metalla concipiant, eaque pror&longs;us non gigni uelint, aut genita <lb/>&agrave; nemine omnium effodi. </s> 
  
 <s>Sed quo magis &longs;ingularem illorum integrita&shy;<lb/>tem &amp; innocentiam bonitatemque laudo, e&ograve; maiori cur&aelig; mihi erit, ut om&shy;<lb/>nis error ex eorum animis extirpetur, ac funditus tollatur, utque aperiatur <lb/>&longs;ententia uera, &amp; humano generi perutilis. </s> 
  
 <s><expan abbr="Prim&utilde;">Primum</expan> qui metalla accu&longs;ant <lb/>&amp; ea u&longs;u abdicant, non uident&longs;e Deum ip&longs;um accu&longs;are, &amp; &longs;celerum dam&shy;<lb/>nare, ut quem res qua&longs;dam fru&longs;tra ac &longs;ine cau&longs;a condidi&longs;&longs;e autument, &amp; <lb/>malorum autorem e&longs;&longs;e putent, qu&aelig; &longs;an&egrave; &longs;ententia pijs hominibus &amp; peri <lb/>tis uiris digna non e&longs;t. </s> 
  
 <s>Deinde, metalla cert&egrave; terra non <expan abbr="rec&otilde;dit">recondit</expan> in profun&shy;<lb/>do, propterea quod ea ab hominibus fodi non uelit, &longs;ed quia prouida &longs;o <lb/>lersque natura <expan abbr="&longs;u&utilde;">&longs;uum</expan> cuique rei locum dedit, ea gignit in uenis et fibris <expan abbr="c&otilde;mi&longs;&longs;u">commi&longs;&longs;u</expan> <lb/>risque &longs;axorum, tan quam in ua&longs;is proprijs, &amp; materi&aelig; receptaculis: etenim <lb/>in reliquis elementis aut gigni non po&longs;&longs;unt, qu&ograve;d ip&longs;is materia de&longs;it, aut <lb/>genita in aere, id quod perraro euenit, non reperiunt locum con&longs;i&longs;tendi, <lb/>&longs;ed &longs;ua ui &longs;uoque pondere deor&longs;um in terram feruntur. </s> 
  
 <s>Cum igitur metal&shy;<lb/>la &longs;edem propriam et &longs;tabilem <expan abbr="habe&atilde;t">habeant</expan> in ui&longs;ceribus terr&aelig;, quis non uidet <lb/>i&longs;tos, id quod uolunt probabili <expan abbr="argum&etilde;tatione">argumentatione</expan> non concludere? </s> 
  
 <s>Sed di&shy;<lb/>cunt: quanquam metalla &longs;unt in terra, ut in proprio &longs;ui ortus loco locata, <lb/>quia tamen inclu&longs;a &amp; abdita latent in occulto, non &longs;unt eruenda. </s> 
  
 <s>Ego au&shy;<lb/>tem i&longs;tis reprehen&longs;oribus nimium mole&longs;tis pro metallis pi&longs;ces regeram, <lb/>quos occultos &amp; latentes in aquis, marinis etiam, capimus, cum multo <lb/>magis alienum &longs;it ab hominis terreni animalis uita maris interiora, qu&agrave;m <lb/>terr&aelig; ui&longs;cera &longs;crutari. </s> 
  
 <s>Siquidem ut aues ad liber&egrave; uolitandum per aerem <pb pagenum="9"/>nat&aelig; &longs;unt, ita pi&longs;ces ad peruagandas aquas, c&aelig;teris autem animantibus <lb/>natura dedit terram, ut in ea habitent, homini pr&aelig;terea ut ip&longs;am colat, &amp; <lb/>ex eius cauernis metalla aliaque fo&longs;silia eliciat. </s> 
  
 <s>Rur&longs;us ijdem dicunt pi&longs;ci&shy;<lb/>bus ue&longs;cimur, at fo&longs;&longs;ilibus neque fames &longs;itisque depellitur, neque utilia &longs;unt ad <lb/>corpus ue&longs;tiendum: quod e&longs;t alterum argumentum, quo <expan abbr="contend&utilde;t">contendunt</expan> pro&shy;<lb/>bare, metalla eruenda non e&longs;&longs;e. </s> 
  
 <s>Verum homo &longs;ine metallis non pote&longs;t pa <lb/>rare ea, qu&aelig; &longs;uppeditant ad uictum &amp; ad ue&longs;titum. </s> 
  
 <s>Etenim cum res ru&longs;ti&shy;<lb/>ca maximam uictus copiam pr&aelig;beat no&longs;tris corporibus, primum nullus <lb/>labor ab&longs;oluitur &amp; perficitur &longs;ine in&longs;trumentis, &longs;iquidem terra &longs;ubigitur <lb/>uomeribus &amp; dentalibus, dolabra refo diuntur pr&aelig;fract&aelig; &longs;tirpes &amp; radi&shy;<lb/>ces &longs;umm&aelig;, &longs;emen &longs;par&longs;um occatur, &longs;eges &longs;arritur &amp; runcatur: matura fru <lb/>ges falcibus cum parte culmi deme&longs;&longs;a in area deteritur, aut &longs;pic&aelig; eius reci <lb/>&longs;&aelig; <expan abbr="c&otilde;duntur">conduntur</expan> in horreum, &amp; po&longs;tea tribulis tunduntur, ac uannis <expan abbr="expur-g&atilde;tur">expur&shy;<lb/>gantur</expan>, pura denique frumenta &amp; legumina granario <expan abbr="infer&utilde;tur">inferuntur</expan>, ex quo <expan abbr="pro-m&utilde;tur">pro&shy;<lb/>muntur</expan> rur&longs;us cum res h&aelig;c po&longs;tulat, aut flagitat nece&longs;sitas. </s> 
  
 <s>Iam ad fructus <lb/>meliores &amp; uberiores capiendos ex arboribus &amp; fruticibus nobis opus <lb/>e&longs;t pa&longs;tinatione, putatione, in&longs;itione, qu&aelig; iterum &longs;ine in&longs;trumentis fieri <lb/>non queunt, ut necliquores, lac dico, mel, uinum, oleum &longs;ine ua&longs;is coer&shy;<lb/>cere &amp; continere po&longs;&longs;umus: nec tot generum animantes &longs;ine &longs;tabulis tue&shy;<lb/>ri &agrave; pluuia diutina et &agrave; frigore intolerabili. </s> 
  
 <s>In&longs;trumenta autem ru&longs;tica ple <lb/>raque &longs;unt ferrea, ut uomer, dentale, dolabra, dentes quos habet occa, &longs;ar&shy;<lb/>culum, runcina, falx f&oelig;naria, <expan abbr="&longs;tram&etilde;taria">&longs;tramentaria</expan>, arboraria, uineatica, <expan abbr="rutr&utilde;">rutrum</expan>, &longs;cal&shy;<lb/>pellum, furc&aelig;, &longs;cirpicul&aelig;: ua&longs;a uero &aelig;nea uel plumbea. </s> 
  
 <s>Atneque in&longs;tru&shy;<lb/>menta uas&aacute;ue lignea &longs;ine ferro &longs;unt fabricata: neque cella uinaria, uel olea&shy;<lb/>ria, neque &longs;tabulum, neque ulla alia uill&aelig; pars &longs;ine in&longs;trumentis ferreis potu&shy;<lb/>it &aelig;dificari. </s> 
  
 <s>Deinde &longs;iue ex pecuarijs pa&longs;tionibus abducantur ad <expan abbr="lanien&atilde;">lanienam</expan> <lb/>taurus, ueruex, h&aelig;dus &amp; alia eiu&longs;dem generis animalia, &longs;iue ex uillaticis <lb/>auiarius coco tradat pullum, gallinam, eapum, num &longs;ine &longs;ecuribus aut cul <lb/>tris animantes &longs;ecari ac diuidi po&longs;&longs;unt? </s> 
  
 <s>Vt nihil hic dicam de ahenis, et co <lb/>calis &aelig;neis, quia ad coquendas carnes eundem u&longs;um afferant fictilia, qu&aelig; <lb/>ne ip&longs;a quidem &longs;ine in&longs;trumentis &agrave; figulo fingi formarique queunt, ut nec <lb/>&longs;ine ferro in&longs;trumenta ulla ex ligno fieri. </s> 
  
 <s>Cum autem homini pr&aelig;terea <lb/>uictum pr&aelig;beant uenatio, aucupium, pi&longs;catus, n&oacute;nne uenator ceruum ir&shy;<lb/>retitum uenabulo tran&longs;uerberat? </s> 
  
 <s>&longs;tantem current&eacute;mue &longs;agitta configit? </s> 
  
 <s><lb/>uel globulo bombard&aelig; traijcit? </s> 
  
 <s>n&oacute;nne auceps item tetraonem uel pha&longs;i&shy;<lb/>anum ictu &longs;agitt&aelig; conficit? </s> 
  
 <s>aut in eius corpus globulum bombard&aelig; im&shy;<lb/>mittit? </s> 
  
 <s>Vt taceam tendiculas aliaque in&longs;trumenta, quibus capitur attagen <lb/>&amp; picus, ali&aelig;que &longs;ylue&longs;tres uolucres, ne &longs;ingulas intempe&longs;tiue nunc&longs;peci&shy;<lb/>atim per&longs;equar. </s> 
  
 <s>Pi&longs;cator denique n&oacute;nne hamo &amp; uerriculo capit pi&longs;ces in <lb/>mari, in maritimis uiuarijs, in pi&longs;cinis, in fluuijs? </s> 
  
 <s>At hamus ferreus e&longs;t, &amp; <lb/>&egrave; uerriculo interdum plumbeas aut ferreas ma&longs;&longs;as appen&longs;as uidemus, pi&longs;&shy;<lb/>ces autem capti plerique mox cultris &amp; &longs;ecuribus in fru&longs;ta &longs;ecantur aut ex&shy;<lb/>enterantur. </s> 
  
 <s>Sed de uictu &longs;atis &longs;uperque dictum: Nunc dicam de ue&longs;titu, <lb/>qui fit ex lana, lino, pennis, pilis, pellibus, corio. </s> 
  
 <s>Verum oues primo <expan abbr="t&otilde;-dentur">ton&shy;<lb/>dentur</expan>, deinde lana pectitur: tum ducuntur fila, po&longs;tea &longs;tamen <expan abbr="&longs;u&longs;p&etilde;ditur">&longs;u&longs;penditur</expan> <pb pagenum="10"/>in pannuleio, &longs;ub quod &longs;ubit &longs;ubtegmen, idque pectine feritur, ut tandem <lb/>ex filis tantum: uel ex filis &amp; pilis fiat pannus. </s> 
  
 <s>Linum uero uul&longs;um primo <lb/>pectitur hamis. </s> 
  
 <s>mox mergitur in aquas, rur&longs;usque &longs;iccatur: tum tu&longs;um &longs;ti&shy;<lb/>pario malleo uel confractum carminatur, deinde extenuatur in fila, po&longs;t&shy;<lb/>remo texitur tela. </s> 
  
 <s>Sed artifex panni aut textor num aliquod habet in&longs;tru <lb/>mentum non ferreum? </s> 
  
 <s>uel ligneum &longs;ine ferro factum? </s> 
  
 <s>iam &longs;arcinatori di&longs;&shy;<lb/>cin dendus pannus uel tela: num id &longs;ine cultro uel forfice faciet? </s> 
  
 <s>num <expan abbr="c&otilde;-&longs;uet">con&shy;<lb/>&longs;uet</expan> ullam ue&longs;tem &longs;ine acu? </s> 
  
 <s>ne populus quidem tran&longs;marinus pennarum <lb/>contextu corporis tegumentum faciet &longs;ine ijsdem in&longs;trumentis, nec pelli&shy;<lb/>ones ip&longs;is carere po&longs;&longs;unt cuiu&longs;cunque generis animantium &longs;uant pelles. </s> 
  
 <s>Et <lb/>&longs;utor indiget &longs;calpri, quo &longs;cindat coriu: cultri, quo radat: &longs;ubul&aelig;, qua per&shy;<lb/>foret, ut po&longs;sit <expan abbr="c&otilde;ficere">conficere</expan> calceos. </s> 
  
 <s>Sed h&aelig;c tegumenta corporum uel texta <lb/>uel &longs;uta &longs;unt. </s> 
  
 <s>&AElig;dificia uero qu&aelig; idem corpus tuentur ab imbribus, uen&shy;<lb/>tis, frigore, calore, non <expan abbr="extru&utilde;tur">extruuntur</expan> &longs;ine &longs;ecuri, &longs;erra, terebro. </s> 
  
 <s>Sed quid plu&shy;<lb/>ribus uerbis opus e&longs;t? </s> 
  
 <s>Metallis ex u&longs;u hominum &longs;ublatis, tollitur omnis <lb/>ratio &amp; tuend&aelig; &longs;u&longs;tentand&aelig;que ualetudinis, &amp; tenendi cur&longs;um uit&aelig; cul&shy;<lb/>tioris. </s> 
  
 <s>Etenim homines <expan abbr="f&oelig;di&longs;sim&atilde;">f&oelig;di&longs;simam</expan> et mi&longs;errimam uitam degerent inter fe <lb/>ras, ni metalla e&longs;&longs;ent, redirent ad glandes atque &longs;ylue&longs;tria poma &amp; pruna: <lb/>herbis &amp; radicibus euul&longs;is ue&longs;cerentur, unguibus foderent &longs;peluncas, in <lb/>quibus noctu iacerent, interdiu in &longs;yluis &amp; campis pa&longs;sim more <expan abbr="be&longs;tiar&utilde;">be&longs;tiarum</expan> <lb/>uagarentur, qu&aelig;res quia hominis ratione, pre&longs;tanti&longs;sima &amp; optima na&shy;<lb/>tur&aelig; dote, pror&longs;us e&longs;t indigna, ade&oacute;ne qui&longs;quam erit &longs;tultus aut perti&shy;<lb/>nax, ut metalla ad uictum ue&longs;titumque nece&longs;&longs;aria e&longs;&longs;e, &amp; ad uitam <expan abbr="homin&utilde;">hominum</expan> <lb/>tuendam pertinere, non concedat? </s> 
  
 <s>Tum quia metallici plerumque <expan abbr="fodi&utilde;t">fodiunt</expan> <lb/>montes nihil frugum ferentes, &amp; ualles tenebris circumfu&longs;as agris ua&longs;tita <lb/>tem exiguam aut nullam inferunt. </s> 
  
 <s>Po&longs;trem&ograve; ubi &longs;ylu&aelig; &amp; nemora &longs;ucci&shy;<lb/>duntur, ibi fruticum et arborum radicibus extirpatis frumenta &longs;erunt, qul <lb/>noui agri tam uberes breui efferunt fruges, ut damna, qu&aelig; lignis carius e&shy;<lb/>mendis faciunt incol&aelig;, relarciant. </s> 
  
 <s>Atque metallis, qu&aelig; ex uenis conflan&shy;<lb/>tur, alibi innumer&aelig; uolueres, be&longs;ti&aelig; edules, pi&longs;ces comparari, &amp; ad loca <lb/>monto&longs;a afferri po&longs;&longs;unt. </s> 
  
 <s>Abeo ad exempla: Bias Prienen&longs;is capta patria <lb/>nihil de rebus precio&longs;is exportauit ex urbe, ut uir qui habitus e&longs;t &longs;apiens, <lb/>ab ho&longs;tibus &longs;ibi periculum non metuerit, quanquam hoc de eo dici uere <lb/>non po&longs;sit, quod &longs;e coniecerit in fugam, non magna mihi res uidetur e&longs;&longs;e, <lb/>iacturam horum etiam bonorum facere, perdita domo, pr&aelig;dijs, patria <lb/>ip&longs;a, qua nihil charius. </s> 
  
 <s>Quin ego iudicarem Biantem i&longs;tius generis bona <lb/>contemp&longs;i&longs;se, ac pro nihilo puta&longs;&longs;e, &longs;i anteaquam patria capta e&longs;&longs;et, ea lar&shy;<lb/>gitus e&longs;&longs;et cognatis &amp; amicis, aut di&longs;tribui&longs;&longs;et in egenti&longs;simos homines: <lb/>nam idip&longs;um &longs;ine <expan abbr="c&otilde;trouer&longs;ia">controuer&longs;ia</expan> feci&longs;&longs;et &longs;ua &longs;ponte, hoc, quod tantopere mi&shy;<lb/>ratur Gr&aelig;cia, ui <expan abbr="ho&longs;ti&utilde;">ho&longs;tium</expan> coactus &amp; fractus metu feci&longs;&longs;e uideri pote&longs;t. </s> 
  
 <s>So&shy;<lb/>crates uero non &longs;preuit aurum, &longs;ed docendi precium noluit &longs;ibi per&longs;olui. </s> 
  
 <s><lb/>At Ari&longs;tippus Cyrenen&longs;is &longs;i comporta&longs;&longs;et ip&longs;e atque &longs;erua&longs;&longs;et <expan abbr="aur&utilde;">aurum</expan>, quod <lb/>iu&longs;sit &longs;eruos de &longs;e abijcere, potui&longs;&longs;et emereres qu&aelig; <expan abbr="expet&utilde;tur">expetuntur</expan> ad u&longs;us ui&shy;<lb/>t&aelig; nece&longs;&longs;arias &amp; propter ege&longs;tatem non habui&longs;&longs;et nece&longs;&longs;e adulari Diony&shy;<lb/>&longs;ium Sicili&aelig; tyrannum, nec unquam ex eo nominatus fui&longs;&longs;et regius canis. <pb pagenum="11"/>Quocirca Dama&longs;ippus Horatianus carpens <expan abbr="Staber&utilde;">Staberum</expan> maximi &aelig;&longs;timan&shy;<lb/>tem diuitias inquit:</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Quid &longs;imile i&longs;ti</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Gr&aelig;cus Ari&longs;tippus? </s> 
  
 <s>qui &longs;eruos proijcere aurum</s></p><p type="main"> 
  
 <s>In media iu&longs;sit Libya, quia tardius irent</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Propter onus &longs;egnes, uter e&longs;t in&longs;anior horum?</s></p><p type="main"> 
  
 <s>In&longs;anit enim qui pluris facit diuitias, qu&agrave;m uirtutes. </s> 
  
 <s>In&longs;anit etiam qui <lb/>ea&longs;dem re&longs;puit, ac pro nihilo ducit, cum liceat ip&longs;is bene uti. </s> 
  
 <s>Quod <expan abbr="aut&etilde;">autem</expan> <lb/>idem Ari&longs;tippus ali&agrave;s aurum ab nauigio proiecit in mare, animo magno <lb/>&amp; prudenti eam rem egit. </s> 
  
 <s>Siquidem cum aduerteret e&longs;&longs;e piratarum &longs;ca&shy;<lb/>pham, in qua uehebatur, timuit de uita &longs;ua, numerauitque aurum, &amp; cum <lb/>id &longs;ponte eieci&longs;&longs;et in mare, tanquam feci&longs;&longs;et inuitus, ingemuit: &longs;ed po&longs;te&shy;<lb/>aquam eua&longs;i&longs;&longs;et ex periculo, dixit: ip&longs;um aurum perij&longs;&longs;e &longs;atius e&longs;t, qu&agrave;m <lb/>me perij&longs;&longs;e eius cau&longs;a. </s> 
  
 <s>Verum e&longs;to, Philo&longs;ophi quidam &amp; Anacreon <lb/>Teius contemp&longs;erint aurum &amp; argentum, Anaxagoras etiam Clazome&shy;<lb/>nius fundos, qui oues alerent, de&longs;eruit: &amp; Crates Thebanus cum mole&longs;te <lb/>ferret &longs;e rei familiaris, aliarumque curas &longs;u&longs;tinere, &amp; his animum &longs;uum in <lb/>contemplando di&longs;trahi, bonis, qu&aelig; ualerent octo talenta, relictis, atque<lb/>&longs;umpto pallio &amp; pera pauper omnem curam, cogitationem, operam ad <lb/>philo&longs;ophiam <expan abbr="c&otilde;tulit">contulit</expan>. </s> 
  
 <s>Num quod i&longs;ti philo&longs;ophi h&aelig;c &longs;preuerint, omnes <lb/>alij pecuariam rem non curarunt? </s> 
  
 <s>non coluerunt agros? </s> 
  
 <s>non habitarunt <lb/>domos? </s> 
  
 <s>certe multi contr&agrave; cum diuitijs affluerent pr&aelig;clare in &longs;tudijs &longs;ci&shy;<lb/>enti&aelig; cognitionisque rerum diuinarum &amp; <expan abbr="humanar&utilde;">humanarum</expan> uer&longs;ati &longs;unt, ut Ari&shy;<lb/>&longs;toteles, Cicero, Seneca. </s> 
  
 <s>Sed Phocioni non erat <expan abbr="integr&utilde;">integrum</expan>, aurum ab Alex&shy;<lb/>andro ad &longs;e mi&longs;&longs;um accipere. </s> 
  
 <s>Si enim eo uti uolui&longs;&longs;et, tam rex qu&agrave;m ip&longs;e <lb/>incurri&longs;&longs;et in odium offen&longs;ionemque populi Athenien&longs;is: qui populus <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> <lb/>po&longs;tea in uirum illum bonum ingratus fuit: nam eum <expan abbr="c&otilde;pulit">compulit</expan> ad hoc, ut <lb/>biberet cicutam. </s> 
  
 <s>Quid autem M. Curio, &amp; Fabricio Lu&longs;cino minus con&shy;<lb/>ueniens, qu&agrave;m aurum ab ho&longs;tibus accipere? </s> 
  
 <s>qui his machinis &longs;perabant <lb/>eos po&longs;&longs;e labefactari, aut &longs;uis ciuibus in odium uenire uolebant, ut ip&longs;is <lb/>Romanis inter &longs;e di&longs;sidentibus rempub. </s> 
  
 <s>funditus euerterent. </s> 
  
 <s>Sed Lycur <lb/>gus debuerat auro &amp; argento utendi pr&aelig;cepta tradere Spartanis, <expan abbr="n&otilde;">non</expan> res <lb/>per &longs;e bonas tollere de medio. </s> 
  
 <s>Babytacen&longs;es uero quis non uidet homi&shy;<lb/>nes fui&longs;&longs;e amentes &amp; inuidos? </s> 
  
 <s>poterant enim auro mercari ea quibus in&shy;<lb/>digebant: uel ip&longs;um donare finitimis populis, ut eos &longs;ibi donis benefici&shy;<lb/>is que deuincirent. </s> 
  
 <s>Po&longs;tremo Scytarch&aelig; &longs;olo auro argentique u&longs;u damnato, <lb/>auaritia &longs;e non pror&longs;us abdicarunt, quod auarus etiam &longs;it aliorum bono&shy;<lb/>rum po&longs;&longs;e&longs;&longs;or, &longs;i eis non utitur. </s> 
  
 <s>Nunc <expan abbr="re&longs;pondend&utilde;">re&longs;pondendum</expan> e&longs;t ad <expan abbr="c&otilde;uitia">conuitia</expan>, qui&shy;<lb/>bus res fo&longs;siles iactantur. </s> 
  
 <s>Itaque aurum &amp; argentum prim&ograve; uocant pe&longs;tes <lb/><expan abbr="homin&utilde;">hominum</expan>, quod po&longs;&longs;e&longs;&longs;oribus interitus &amp; exitij cau&longs;a &longs;int: hoc autem mo&shy;<lb/>do qu&aelig; tandem res quam po&longs;sidemus, pe&longs;tis humani generis non dice&shy;<lb/>tur? </s> 
  
 <s>an equus? </s> 
  
 <s>an ue&longs;tis? </s> 
  
 <s>an denique aliud &longs;imile? </s> 
  
 <s>Vectus autem in equo <lb/>in&longs;igni, aut uiator bene ue&longs;titus cau&longs;a latroni fuerit, ut ab eo occideretur, <lb/>num igitur in equis non uehimur, &longs;ed pedibus iter facimus, quia pr&aelig;do <lb/>c&aelig;dem fecit ut raperet equum? </s> 
  
 <s>aut num ue&longs;titi non prodimus? </s> 
  
 <s>&longs;ed nudi, <pb pagenum="12"/>quia gra&longs;&longs;ator ferro uitam uiatori eripuit, ut eum &longs;poliaret ue&longs;te? </s> 
  
 <s>&longs;imilis <lb/>e&longs;t po&longs;&longs;e&longs;sio auri &amp; argenti. </s> 
  
 <s>Quoniam uero his omnibus <expan abbr="homin&utilde;">hominum</expan> uita be <lb/>ne carere non pote&longs;t, cauebimus &agrave; pr&aelig;datoribus, &amp; quia &longs;emper non po&longs; <lb/>&longs;umus ex eorum manibus effugere, e&longs;t <expan abbr="propri&utilde;">proprium</expan> munus magi&longs;tratus, &longs;cele <lb/>ratos &amp; nefarios homines ad tortorem &amp; carnificem rapere. </s> 
  
 <s>Belli etiam <lb/>cau&longs;a res fo&longs;siles non &longs;unt: ut enim cum unus aliquis Tyrannus magno a&shy;<lb/>more <expan abbr="infl&atilde;matus">inflammatus</expan> in mulierem egregia forma, facit bellum oppidanis, i&longs;ti&shy;<lb/>u&longs;modi belli in effrenata tyranni libidine e&longs;t culpa, non in facie mulieris: <lb/>Ita cum alius c&aelig;cus cupiditate auri &amp; argenti bellum infert diuitibus po&shy;<lb/>pulis, metalla extra cau&longs;am ponere debemus, &amp; omnem culpam in auari&shy;<lb/>tiam transferre. </s> 
  
 <s>Nam furentes impetus &amp; turpes <expan abbr="acti&otilde;es">actiones</expan>, qu&aelig;iura <expan abbr="genti&utilde;">gentium</expan> <lb/>&amp; ciuium <expan abbr="c&otilde;minuere">comminuere</expan> &amp; uiolare &longs;olent, oriuntur ex no&longs;tris uitijs. </s> 
  
 <s>Quare <lb/>non recte Tibullus in aurum contulit belli culpam, cum inquit:</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Diuitis hoc uitium e&longs;t auri, nec bella fuerunt <lb/>Faginus a&longs;tabat cum &longs;cyphus ante dapes.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>At Virgilius dicit homicidij culpam in auaritia re&longs;idere de Polyme&shy;<lb/>&longs;tore loquens:</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Fas omne abrumpit, Polydorum obtruncat, &amp; auro</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Vipotitur. </s> 
  
 <s>quid non mortalia pectora cogis</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Auri &longs;acra fames?</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Et iterum recte, cum loquitur de Pigmaleone, qui Sicheum interfecit.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>atque auri c&aelig;cus amore,</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Clam ferro incautum &longs;uperat.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Fames enim &amp; cupiditas auri aliarumque rerum reddit homines c&aelig;cos. </s> 
  
 <s><lb/>Atque impia i&longs;ta <expan abbr="pecuniar&utilde;">pecuniarum</expan> cupiditas omnibus omni tempore &amp; loco pro <lb/>bro fuit &amp; crimini. </s> 
  
 <s>Quin etiam auariti&aelig; tantum dediti, quod eius &longs;erui e&longs;&shy;<lb/>&longs;ent, &longs;emper illiberales &amp; &longs;ordidi &longs;unt habiti. </s> 
  
 <s>Similiter auro &amp; argento, <lb/>&amp; gemmis expugnauerit aliquis pudicitiam mulierum, multorum fidem <lb/>labefactarit, emerit iudicia, innumera &longs;celera fecerit, iterum res fo&longs;siles in <lb/>culpa non &longs;unt, &longs;ed inflammatus atque ignitus furor <expan abbr="homin&utilde;">hominum</expan>, uel <expan abbr="animor&utilde;">animorum</expan> <lb/>c&aelig;ca &amp; impia cupiditas. </s> 
  
 <s>Quan quam autem in aurum &amp; <expan abbr="argent&utilde;">argentum</expan> dicta, in <lb/>pecuniam poti&longs;simum dicantur, tamen quia nominatim eam carpunt Po&shy;<lb/>et&aelig;, ip&longs;orum conuicia infringenda &longs;unt: quod uno illo fieri pote&longs;t. </s> 
  
 <s>His <lb/>pecunia e&longs;t bono, qui ea bene utuntur: dat damnum aut malum, qui ma&shy;<lb/>le. </s> 
  
 <s>Quamobrem recti&longs;sime Horatius:</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Ne&longs;cis quid ualeat nummus, quem pr&aelig;beat u&longs;um</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Panis ematur, olus, uini &longs;extarius.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Atque etiam in alio loco.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Imperat aut &longs;eruit collecta pecunia cuique,</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Tortum digna &longs;equi potius qu&agrave;m ducere funem.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>At homines ingenio&longs;i &amp; &longs;olertes cum <expan abbr="c&otilde;&longs;idera&longs;&longs;ent">con&longs;idera&longs;&longs;ent</expan> rerum permutati&shy;<lb/>onem, qua quondam homines rudes u&longs;i &longs;unt, &amp; hodie immanes qu&aelig;&shy;<lb/>dam &amp; barbar&aelig; nationes utuntur, qualis e&longs;&longs;et, id e&longs;t, quam difficilis factu <lb/>&amp; laborio&longs;a, <expan abbr="reperier&utilde;t">reperierunt</expan> pecuniam. </s> 
  
 <s>Ea uero nihil utilius excogitari potuit. </s> 
  
 <s><lb/>Siquidem parua auri argentique ma&longs;&longs;a, precium e&longs;t rei magn&aelig; &amp; grauis. <pb pagenum="13"/>Itaque pecunia fret&aelig; gentes multum inter &longs;e di&longs;tantes longeque &longs;eiuncta facil&shy;<lb/>lime faciunt mercaturas, quibus uita ciuilis uix carere pote&longs;t. </s> 
  
 <s>Deinde ma&shy;<lb/>ledicta qu&aelig; dicuntur in ferrum, &aelig;s, plumbum, neip&longs;a quidem apud uiros <lb/>prudentes &amp; graues locum habent. </s> 
  
 <s>Etenim ut illa metalla <expan abbr="toll&atilde;tur">tollantur</expan> de me&shy;<lb/>dio, homines cert&egrave; uehementius efferue&longs;centes iracundia, &amp; effrenato furo <lb/>re incitati, pugnis, calcibus, unguibus, dentibus tanquam fer&aelig; certabunt. </s> 
  
 <s><lb/>Alij alijs fu&longs;tes <expan abbr="imping&etilde;t">impingent</expan>, alios lapidibus percutient, alios <expan abbr="pro&longs;tern&etilde;t">pro&longs;ternent</expan>, quin <lb/>etiam homo hominem non &longs;olum ferro interficit, &longs;ed necat ueneno, inedia, <lb/>&longs;iti: premit faucibus &amp; &longs;trangulat, <expan abbr="uiu&utilde;">uiuum</expan> defodit in terra: immergit in aquas <lb/>&amp; &longs;uffocat, <expan abbr="c&otilde;burit">comburit</expan>, &longs;u&longs;pendit, ut faciat omne <expan abbr="element&utilde;">elementum</expan> particeps human&aelig; <lb/>necis. </s> 
  
 <s>Tum denique alius feris obijcitur: alius in mactati pecoris cadauer to <lb/>tus in&longs;uitur, excepto capite, &longs;icque uermibus <expan abbr="dilani&atilde;dus">dilaniandus</expan> relin quitur: alium ui <lb/>uarijs immer&longs;um, totum pariter muren&aelig; di&longs;trahunt: alius oleo incoquitur: <lb/>alius oliuo inunctus ligatu&longs;que mu&longs;cis &amp; crabronibus <expan abbr="uex&atilde;dus">uexandus</expan> proponitur: <lb/>alius uirgis c&aelig;&longs;us uel fu&longs;tibus mulctatus neci datur: alius &longs;axis facta lapida&shy;<lb/>tione obruitur: alius pr&aelig;cipitatur ex altis locis. </s> 
  
 <s>Pr&aelig;terea homo &longs;ine metal <lb/>lis cruciatur non uno modo? </s> 
  
 <s>ut cum carnifex cereis <expan abbr="ard&etilde;tibus">ardentibus</expan> inguina ip&shy;<lb/>&longs;i &amp; alas adurit: uel <expan abbr="linte&utilde;">linteum</expan> imponit in os, id que per <expan abbr="in&longs;piration&etilde;">in&longs;pirationem</expan> &longs;en&longs;im &amp; leni <lb/>ter in fauces tractum, repente &amp; uiolenter retrahit: uel manibus po&longs;t <expan abbr="terg&utilde;">tergum</expan> <lb/>illigatis, ip&longs;um fune paulatim in &longs;ublime <expan abbr="tract&utilde;">tractum</expan>, &longs;ubito deijcit: uel &longs;imiliter <lb/>&agrave; trabe religato &longs;axum grandis <expan abbr="p&otilde;deris">ponderis</expan> &egrave; pedibus funiculo <expan abbr="app&etilde;dit">appendit</expan>: uel de&shy;<lb/>nique eius artus torto di&longs;trahit. </s> 
  
 <s>Itaque ex his intelligimus non metalla e&longs;&longs;e cul <lb/>panda, &longs;ed no&longs;tra uitia, iram dico, <expan abbr="crudelitat&etilde;">crudelitatem</expan>, di&longs;cordiam, cupiditatem lat&egrave; <lb/><expan abbr="regn&atilde;di">regnandi</expan>, auaritiam, libidinem. </s> 
  
 <s>Sed exi&longs;tit hocloco qu&aelig;&longs;tio, utrum res fo&longs;&shy;<lb/>&longs;iles in numero <expan abbr="bonor&utilde;">bonorum</expan> habere debeamus, an reponere in malorum c&oelig;tu. </s> 
  
 <s><lb/>Vniuer&longs;as quidem diuitias Peripatetici in bonorum numero duxerunt, &amp; <lb/>modo nominarunt externa, quod neque in animo neque in corpore, &longs;ed extra <lb/>&longs;int. </s> 
  
 <s>Tum autem ut multa alia <expan abbr="dixer&utilde;t">dixerunt</expan> e&longs;&longs;e po&longs;&longs;e bona, quod his bene uelma <lb/>uti &longs;it in no&longs;tra <expan abbr="&longs;it&utilde;">&longs;itum</expan> pote&longs;tate. </s> 
  
 <s>Etenim boni uiri his bene <expan abbr="ut&utilde;tur">utuntur</expan>, ei&longs;que &longs;unt <lb/>utiles: mali, male, ei&longs;que inutiles &longs;unt. </s> 
  
 <s>Socratis e&longs;t dictum, <expan abbr="uin&utilde;">uinum</expan> ad ua&longs;a mu&shy;<lb/>tari, diuitias ad eorum, qui ip&longs;as po&longs;sident mores. </s> 
  
 <s>Stoici uero <expan abbr="quor&utilde;">quorum</expan> mos <lb/>e&longs;t ut &longs;ubtiliter &amp; argute <expan abbr="di&longs;put&etilde;t">di&longs;putent</expan>, quamuis diuitias ex <expan abbr="bonor&utilde;">bonorum</expan> choro &longs;u&longs;tu <lb/>lerint, non tamen <expan abbr="numerar&utilde;t">numerarunt</expan> in malis, &longs;ed in eo genere quod appellatur in&shy;<lb/>differens collocarunt. </s> 
  
 <s>Etenim ip&longs;is uirtus e&longs;t una, bonum, uitium tantum <lb/>modo malum, omne reliquum genus indifferens. </s> 
  
 <s>Itaque ut ip&longs;i de hacre &longs;en <lb/>tiunt, nihil intere&longs;t bene ualeat qui&longs;piam, an grauiter &aelig;grotet: nihil inter&shy;<lb/>e&longs;t formo&longs;us &longs;it an deformis. </s> 
  
 <s>Denique</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Diues ne pri&longs;co natus ab Inacho</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Nil intere&longs;t, an pauper &amp; infima</s></p><p type="main"> 
  
 <s>De gente &longs;ub dio moreris.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>At ego quidem non uideo cau&longs;am cur ei quod naturaliter &amp; per &longs;e <expan abbr="bon&utilde;">bonum</expan> <lb/>e&longs;t, inter bona e&longs;&longs;e aliquid loci non debeat. </s> 
  
 <s>Res fo&longs;siles cert&egrave; natura creat, <lb/>&amp; humano generi pr&aelig;bent <expan abbr="multiplic&etilde;">multiplicem</expan> nece&longs;&longs;ariumque u&longs;um, ut <expan abbr="tace&atilde;">taceam</expan> de or&shy;<lb/>natu, qui cum utilitate mirifice <expan abbr="c&otilde;gruit">congruit</expan>. </s> 
  
 <s>Igitur ip&longs;a deijci de &longs;uo &longs;tatu &amp; gra <lb/>du quem tenent in bonis <expan abbr="&aelig;qu&utilde;">&aelig;quum</expan> non e&longs;t. </s> 
  
 <s>Nec uero &longs;i quis mal&egrave; ip&longs;is e&longs;t u&longs;us, <pb pagenum="14"/>iccirco recte <expan abbr="dic&etilde;tur">dicentur</expan> mala. </s> 
  
 <s>Quibus enim rebus bonis mal&egrave; &aelig;que atque bene <lb/>uti non po&longs;&longs;umus? </s> 
  
 <s>Liceat mihi exempla ponere ex utroque genere <expan abbr="bonor&utilde;">bonorum</expan>. </s> 
  
 <s><lb/>Vinum, potus longe optimus, &longs;i modice bibitur, prode&longs;t cococtioni cibo&shy;<lb/>rum, ad &longs;anguinis ortumiuuat: promouet &longs;uccos in omnes corporis par&shy;<lb/>tes: nutricationi bono e&longs;t, nec corpori &longs;olum, &longs;ed animo etiam utile. </s> 
  
 <s>Nam <lb/>tenebras &amp; <expan abbr="caligin&etilde;">caliginem</expan> mentis no&longs;tr&aelig; di&longs;cutit: cura &amp; &longs;ollicitudine nos libe&shy;<lb/>rat: reddit fidentes rebus. </s> 
  
 <s>Sin immodice bibitur, corpus l&aelig;dit, &amp; grauibus <lb/>morbis opprimit. </s> 
  
 <s>Vinolentus etiam nihil tacitum tenet: furit &amp; bacchatur, <lb/>multaque &longs;celera nefaria &longs;acit &amp; flagitia. </s> 
  
 <s>Qua dere Theognis perdoct&egrave; &longs;cri&shy;<lb/>p&longs;it uer&longs;ibus, quos &longs;iclatine reddere po&longs;sumus:</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Vina nocere &longs;olent, auida &longs;i fauce trahantur, <lb/>Si modice biberis, uina iuuare &longs;olent.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Sed ne diutius morer in externis, uenio ad corporis &amp; animi bona, inter <lb/>qu&aelig; mihi robur &amp; forma atque ingenium occurrunt. </s> 
  
 <s>Igitur &longs;i quis robore <lb/>fretus, multum laborat, ut &longs;e &longs;uo&longs;que hone&longs;te &amp; laudate alat, eo bene utitur: <lb/>Sin ex c&aelig;de uiuit &amp; latrocinatur, male. </s> 
  
 <s>Similiter f&oelig;mina pulchritudine exi <lb/>mia &longs;i nupta uiro, ei uni placere &longs;tudet, forma utitur: &longs;in <expan abbr="petul&atilde;ter">petulanter</expan> uiuit ru <lb/>itque in libidinem, ea, ut <expan abbr="c&otilde;uenit">conuenit</expan>, non utitur. </s> 
  
 <s>Pari ratione adole&longs;cens qui do <lb/>ctrin&aelig; &longs;e&longs;e dat, &amp; artes ingenuas colit, recte utitur ingenio. </s> 
  
 <s>Qui fingit, <expan abbr="m&etilde;-titur">men&shy;<lb/>titur</expan>, capit, fraude &amp; perfidia fallit, eius celeritate abutitur. </s> 
  
 <s>Vt autem is qui <lb/>uinum, robur, formam, <expan abbr="ingeni&utilde;">ingenium</expan>, propter peiorem u&longs;um in <expan abbr="bonor&utilde;">bonorum</expan> numero <lb/>non habet, in <expan abbr="&longs;umm&utilde;">&longs;ummum</expan> illum rerum opificem Deum iniurio&longs;us &amp; contumeli <lb/>o&longs;us e&longs;t, ita qui res fo&longs;siles eximit ex <expan abbr="bonor&utilde;">bonorum</expan> c&oelig;tu, in <expan abbr="e&utilde;dem">eundem</expan> <expan abbr="iniuri&atilde;">iniuriam</expan> &amp; <expan abbr="c&otilde;tu">contu</expan> <lb/>meliam iacit. </s> 
  
 <s>Recti&longs;sime igitur <expan abbr="quid&atilde;">quidam</expan> Gr&aelig;ci poet&aelig; <expan abbr="&longs;crip&longs;er&utilde;t">&longs;crip&longs;erunt</expan>, ut Pindarus.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Qu&aelig; uirtute pecunia <lb/>Exornata nitet, &longs;uppeditat uias</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Non unas bene agas, quibus <lb/>Qu&aelig; &longs;ors cunque ferens obtulerit tibi.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Vt Sappho.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Sine uirtutis amore ho&longs;pes iniquus</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Nocet aurum, at &longs;ociata h&aelig;c caput &amp; &longs;umma bonorum.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Vt Callimachus.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Diuiti&aelig; magnos &longs;ine nec uirtute: nec ip&longs;&aelig;</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Virtutes faciunt magnos &longs;ine diuite cenfu.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Vt Antiphanes.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Nam per deos cur oportet quis dite&longs;cere?</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Pecuni&aelig; cur optet habere plurimum?</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Qu&agrave;m po&longs;sit auxiliari ut amicis, grati&aelig;</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Fructumque &longs;erere Diuarum &longs;uaui&longs;sim&aelig;.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Argumentis &amp; conuitijs aduer&longs;ariorum refutatis colligamus utilitates <lb/>metallic&aelig;. </s> 
  
 <s>Primum autem ea utilis e&longs;t medicis. </s> 
  
 <s>Etenim effundit copiam <lb/><expan abbr="medicamentor&utilde;">medicamentorum</expan>, quibus uulnera &amp; ulcera &longs;olent curari, pe&longs;tis etiam: ut cer <lb/>te &longs;i nulla alia e&longs;&longs;et cau&longs;a cur &longs;crutaremur <expan abbr="terr&atilde;">terram</expan>, tamen medicin&aelig; gratia eam <lb/>fodere deberemus. </s> 
  
 <s>Deinde utilis e&longs;t pictoribus. </s> 
  
 <s>Siquidem eruit genera pi&shy;<lb/>gmentorum, quibus cum ip&longs;is tectoria picta fuerint, humor allap&longs;us extrin <pb pagenum="15"/>&longs;ecus minus, qu&agrave;m c&aelig;teris nocet. </s> 
  
 <s>Tum utilis e&longs;t architectis. </s> 
  
 <s>Etenim inue&shy;<lb/>nit marmora ad firmitatem magnorum <expan abbr="&aelig;di&utilde;">&aelig;dium</expan> apta, &amp; ad <expan abbr="ornat&utilde;">ornatum</expan> decora. </s> 
  
 <s>Vti <lb/>lis pr&aelig;terea e&longs;t ijs, <expan abbr="quor&utilde;">quorum</expan> animus ad immortalem gloriam nititur. </s> 
  
 <s>Nam ef&shy;<lb/>fodit metalla, &egrave; quibus nummi &amp; &longs;tatu&aelig; aliaque fiunt, qu&aelig; po&longs;t <expan abbr="literar&utilde;">literarum</expan> mo <lb/>nimenta hominibus quodammodo <expan abbr="&aelig;ternitat&etilde;">&aelig;ternitatem</expan>, immortalitatemque donant. </s> 
  
 <s><lb/>Mercatoribus etiam utilis e&longs;t, quod multis de cau&longs;is, ut ali&agrave;s dixi, moneta, <lb/>qu&aelig; ex metallis <expan abbr="c&otilde;ficitur">conficitur</expan>, oportunior &longs;it homini, qu&agrave;m rerum permutatio. </s> 
  
 <s><lb/>Po&longs;tremo cui non e&longs;t utilis? </s> 
  
 <s>nam ut nunc <expan abbr="pr&aelig;tere&atilde;">pr&aelig;teream</expan> &amp; relinquam opera tam <lb/><expan abbr="c&otilde;cinna">concinna</expan>, tam polita, tam elaborata, tam utilia, qu&aelig; ex metallis in uarias fi&shy;<lb/>guras formant fabri aurarij, <expan abbr="arg&etilde;tarij">argentarij</expan>, &aelig;rarij, plumbarij, ferrarij, quotu&longs;quis&shy;<lb/>que artifex &longs;ine metallis aliquod opus elegans &amp; <expan abbr="perfect&utilde;">perfectum</expan> efficere pote&longs;t? </s> 
  
 <s><lb/>certe &longs;i non utitur <expan abbr="in&longs;trum&etilde;tis">in&longs;trumentis</expan> ex ferro uel ex &aelig;re factis, neque lignea, neque la&shy;<lb/>pidea &longs;ine ei&longs;dem <expan abbr="potuer&utilde;t">potuerunt</expan> formari. </s> 
  
 <s>Ex quibus omnibus <expan abbr="per&longs;picu&utilde;">per&longs;picuum</expan> e&longs;t, qui <lb/>fructus qu&aelig;que <expan abbr="c&otilde;moditates">commoditates</expan> percipiantur ex metallis. </s> 
  
 <s>Ea uero ne habere&shy;<lb/>mus quidem ni&longs;i ars metallica e&longs;&longs;et <expan abbr="inu&etilde;ta">inuenta</expan>, nobisque mini&longs;traretur. </s> 
  
 <s>Quis igi <lb/>tur non intelligit eam e&longs;&longs;e maxim&egrave; utilem, imo potius nece&longs;&longs;ariam huma&shy;<lb/>no generi? </s> 
  
 <s>ne plura: Homo metallica carere non potuit, nec ip&longs;um ea care <lb/>re uoluit diuina benignitas. </s> 
  
 <s>Porro qu&aelig;ritur metallica hone&longs;t&aacute; ne &longs;it inge&shy;<lb/>nuis, an pudenda &amp; inhone&longs;ta. </s> 
  
 <s>Nos <expan abbr="aut&etilde;">autem</expan> eam inter hone&longs;tas numeramus <lb/>artes. </s> 
  
 <s>Cuius enim artis qu&aelig;&longs;tus non e&longs;t impius, non odio&longs;us, non &longs;ordidus, <lb/>illam hone&longs;tam po&longs;&longs;umus exi&longs;timare. </s> 
  
 <s>Talem uero metallic&aelig; <expan abbr="qu&aelig;&longs;t&utilde;">qu&aelig;&longs;tum</expan> e&longs;&longs;e, <lb/>quod augeat rem bonis &amp; hone&longs;tis rationibus iam o&longs;tendemus: iure igi&shy;<lb/>tur inter hone&longs;tas numeratur artes. </s> 
  
 <s>Primum autem qu&aelig;&longs;tus metallici, lice&shy;<lb/>at mihi eam conferre cum c&aelig;teris rationibus, quibus magna pecunia qu&aelig;&shy;<lb/>ritur, &aelig;qu&egrave; pius e&longs;t atque agricol&aelig;. </s> 
  
 <s>Nam ut hic, cum in agris &longs;uis <expan abbr="&longs;ement&etilde;">&longs;ementem</expan> fa&shy;<lb/>cit, quamuis ip&longs;i fructuo &longs;i&longs;simi &longs;int, nemini tamen facit <expan abbr="iniuri&atilde;">iniuriam</expan>: Ita ille cum <lb/>&longs;uum fodit <expan abbr="metall&utilde;">metallum</expan>, etiam&longs;i magnos aceruos auri argenti'ue eruat, nulli ta&shy;<lb/>men mortalium dat damnum. </s> 
  
 <s>Omninoque h&aelig;c duo genera rei familiaris au <lb/>gend&aelig; in primis &longs;unt liberalia &amp; ingenua. </s> 
  
 <s>At pr&aelig;da bellatoris plerumque<lb/>impia e&longs;t, quod militaris furor rapiat bona tam &longs;acra qu&agrave;m prophana. </s> 
  
 <s>Vt <lb/>uero <expan abbr="bell&utilde;">bellum</expan> habeat &longs;u&longs;ceptum rex <expan abbr="omni&utilde;">omnium</expan> iu&longs;ti&longs;simus cum crudelibus tyran&shy;<lb/>nis, non po&longs;&longs;unt in eo homines improbi rem atque fortunas amittere, ut non <lb/>innocentem &amp; mi&longs;eram plebem, &longs;enes dico, matronas, uirgines, pupillos &longs;e <lb/>cum in eandem calamitatem trahant. </s> 
  
 <s>Metallicus autem magnas diuitias in <lb/>breui congerere pote&longs;t &longs;ine ulla ui, &longs;ine fraude &amp; malitia. </s> 
  
 <s>Quocirca omni&shy;<lb/>no uerum non e&longs;t illud uetus prouerbium. </s> 
  
 <s>Omnis diues aut iniquus, aut <lb/>iniqui h&aelig;res. </s> 
  
 <s>De quo tamen quidam contendentes aduer&longs;us nos, in&longs;ectan <lb/>tur &amp; exagitant metallicos, eosque aut ip&longs;orum liberos dicunt in breui in <expan abbr="e-ge&longs;tat&etilde;">e&shy;<lb/>ge&longs;tatem</expan> incidere, non aliam ob cau&longs;am qu&agrave;m quod diuitias non bono mo&shy;<lb/>do conge&longs;&longs;erint. </s> 
  
 <s>Nihil enim uerius e&longs;&longs;e illo, quod e&longs;t apud N&aelig;uium poe&shy;<lb/>tam, male parta male dilabuntur. </s> 
  
 <s>His autem improbis rationibus homi&shy;<lb/>nes ex fodinis diuites fieri aiunt. </s> 
  
 <s>Vbi &longs;pes aliqua metalli <expan abbr="effodi&etilde;di">effodiendi</expan> o&longs;tendi&shy;<lb/>tur, aut regulus magi&longs;trat&uacute;sue exturbat fodin&aelig; dominos ex po&longs;&longs;e&longs;sione, <lb/>aut callidus &amp; uer&longs;utus aliquis uicinus antiquis po&longs;&longs;e&longs;&longs;oribus infert litem, <lb/>ut eos aliqua fodin&aelig; parte &longs;poliet: aut pr&aelig;fectus fodin&aelig; ideo indicit domi <pb pagenum="16"/>nis &longs;ymbola grauiora, ut &longs;i ea dare uoluerint, uel non potuerint, omne ius <lb/>po&longs;&longs;e&longs;sionis amittant, ip&longs;e contr&agrave; qu&agrave;m fas e&longs;t ami&longs;&longs;um u&longs;urpet. </s> 
  
 <s>Aut deni&shy;<lb/>que pr&aelig;&longs;es fodin&aelig; uenam, qua parte abundat metallo oblinit luto, uel <lb/>terris, &longs;axis, a&longs;&longs;ere, palo tegit, ut aliquot po&longs;t annis, cum domini fodinam <lb/><expan abbr="put&atilde;tes">putantes</expan> <expan abbr="exhau&longs;t&atilde;">exhau&longs;tam</expan>, de&longs;erent, ip&longs;e <expan abbr="metall&utilde;">metallum</expan> relictum fodiat, &amp; ad &longs;e rapiat. </s> 
  
 <s>Pr&aelig; <lb/>terea colluuies <expan abbr="metallicor&utilde;">metallicorum</expan> ex fraude, fallacijs, <expan abbr="m&etilde;dacijs">mendacijs</expan> tota <expan abbr="c&otilde;&longs;tat">con&longs;tat</expan>. </s> 
  
 <s>Etenim <lb/>ut de multis alijs nihil dicatur, &longs;ed &longs;olum de his qu&aelig; ex uendito &amp; empto <lb/>contra fidem fiunt, aut uenas effert fictis <expan abbr="c&otilde;mentitij&longs;que">commentitij&longs;que</expan> laudibus, ut fodina&shy;<lb/>rum partes dimidio carius qu&agrave;m &aelig;&longs;timentur, po&longs;sit diuendere, aut contr&agrave; <lb/>aliquid detrahit de earum &aelig;&longs;timatione, ut partes paruo precio mercari po&longs; <lb/>&longs;it. </s> 
  
 <s>H&aelig;c crimina cum protulerint in <expan abbr="medi&utilde;">medium</expan>, omnem bonam metallic&aelig; exi&shy;<lb/>&longs;timationem uiolatam putant. </s> 
  
 <s>Omnia autem bona &longs;iue bene &longs;iue male par <lb/>ta fuerint, aduer&longs;o aliquo ca&longs;u adflicta <expan abbr="dilab&utilde;tur">dilabuntur</expan>, aut pereunt &amp; <expan abbr="di&longs;sip&atilde;tur">di&longs;sipantur</expan> <lb/>culpa &amp; uitio po&longs;&longs;e&longs;&longs;oris, qui ea uel inertia &amp; negligentia amittit &amp; perdit <lb/>uel per luxuriam effundit atque obligurit: uel con&longs;umit largitionibus &amp; ex&shy;<lb/>haurit: uel ludendo profun dit &amp; eijcit:</s></p><p type="main"> 
  
 <s>uelut exhau&longs;ta rediuiuus pullulet arca</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Nummus &amp; &egrave; pleno &longs;emper tollatur aceruo.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Nec igitur mirum &longs;i metallici non memores huius pr&aelig;cepti quod dedit <lb/>Agathocles rex, fortunam repentinam <expan abbr="reuer&etilde;ter">reuerenter</expan> e&longs;&longs;e habendam, ij&longs;dem de <lb/>cau&longs;is in <expan abbr="ege&longs;tat&etilde;">ege&longs;tatem</expan> <expan abbr="incid&utilde;t">incidunt</expan>. </s> 
  
 <s>Pr&aelig;&longs;ertim uero cum mediocribus diuitijs <expan abbr="c&otilde;ten-ti">conten&shy;<lb/>ti</expan> e&longs;&longs;e non po&longs;&longs;unt: tum enim non raro quas <expan abbr="c&otilde;ge&longs;&longs;er&utilde;t">conge&longs;&longs;erunt</expan> ex metallis, in alia <lb/>metalla <expan abbr="in&longs;um&utilde;t">in&longs;umunt</expan>. </s> 
  
 <s>Verum non regulus aut magi&longs;tratus pellit dominos po&longs; <lb/>&longs;e&longs;sione, &longs;ed tyrannus, qui homines &longs;ubditos non bonis modo hone&longs;te par <lb/>tis, &longs;ed etiam uita crudeli&longs;sime priuat. </s> 
  
 <s>Attamen cum &longs;olitus &longs;um inquire&shy;<lb/>re in eas querelas, quas i&longs;ti apud uulgus habent de talibus iniurijs, &longs;emper <lb/>reperio male audientibus cau&longs;am <expan abbr="iu&longs;ti&longs;sim&atilde;">iu&longs;ti&longs;simam</expan> e&longs;&longs;e cur i&longs;tos depellant de fodi <lb/>nis, male dicentibus nullam cur de illis <expan abbr="c&otilde;querantur">conquerantur</expan>. </s> 
  
 <s>Etenim quod non de <lb/>derunt &longs;ymbola ius po&longs;&longs;e&longs;sionis <expan abbr="ami&longs;er&utilde;t">ami&longs;erunt</expan>, uel &agrave; magi&longs;tratu ex alieno metal&shy;<lb/>lo &longs;unt pul&longs;i. </s> 
  
 <s>Nam improbi quidam homines uenulas, proximas uenis af&shy;<lb/>fluentibus aliquo metallo, fodientes in <expan abbr="alien&atilde;">alienam</expan> <expan abbr="po&longs;&longs;e&longs;sion&etilde;">po&longs;&longs;e&longs;sionem</expan> inuadunt. </s> 
  
 <s>Itaque<lb/>eos <expan abbr="iniuriar&utilde;">iniuriarum</expan> accu&longs;atos magi&longs;tratus expellit atque exturbat ex fodinis. </s> 
  
 <s>I&longs;ti igi <lb/>tur plerum que graues de eo rumores <expan abbr="&longs;parg&utilde;t">&longs;pargunt</expan> in uulgus. </s> 
  
 <s>At aliter cum qu&aelig;&shy;<lb/>dam, ut &longs;olet, inter uicinos controuer&longs;ia e&longs;t orta, ip&longs;am arbitri &agrave; magi&longs;tratu <lb/>dati dirimunt: aut de ea iudices <expan abbr="c&otilde;&longs;tituti">con&longs;tituti</expan> cogno&longs;cunt &amp; <expan abbr="iudic&atilde;t">iudicant</expan>: controuer <lb/>&longs;ia ergo dirempta, quia utriu&longs;que partis <expan abbr="c&otilde;&longs;en&longs;io">con&longs;en&longs;io</expan> in ea re extitit, neutra debet <lb/>de iniurijs <expan abbr="c&otilde;queri">conqueri</expan>: iudicata, quia &longs;ecundum leges metallicas &longs;ententia lata <lb/>e&longs;t, altera inferior iure non pote&longs;t. </s> 
  
 <s>Sed ut non magnopere pugnem de hac <lb/>re interdum unum aliquem pr&aelig;fectum fodin&aelig; maiorem exigere <expan abbr="collect&atilde;">collectam</expan> &agrave; <lb/>dominis, qu&agrave;m nece&longs;sitas po&longs;tulat. </s> 
  
 <s>Quinetiam ut <expan abbr="c&otilde;cedam">concedam</expan> aliquem fodi&shy;<lb/>n&aelig; pr&aelig;&longs;idem uenam, qua parte abundat metallis, oblinere luto, aut &longs;tru&shy;<lb/>ctura tegere, num unius aut alterius improbitas plurimis bonis uiris notam <lb/>fraudis inurere pote&longs;t? </s> 
  
 <s>quid &longs;enatu &longs;anctius &amp; integrius &longs;olet e&longs;&longs;e in repu&shy;<lb/>blica? </s> 
  
 <s>nonnulli tamen in peculatu deprehen&longs;i p&oelig;nas dederunt. </s> 
  
 <s>Num iccir <lb/>co hone&longs;ti&longs;simus ordo <expan abbr="bon&atilde;">bonam</expan> <expan abbr="fam&atilde;">famam</expan> <expan abbr="exi&longs;timation&etilde;que">exi&longs;timationenque</expan> amittet? </s> 
  
 <s>Sed certe pr&aelig;&shy;<pb pagenum="17"/>fectis fodinarum non licet &longs;ymbola dominis indicere &longs;ine &longs;citu permi&longs;&longs;uque<lb/>magi&longs;tri <expan abbr="metallicor&utilde;">metallicorum</expan> &amp; duumuir&ucirc;m <expan abbr="iurator&utilde;">iuratorum</expan>. </s> 
  
 <s>Quare eiu&longs;modi dolos ad&shy;<lb/>hibere non po&longs;&longs;unt. </s> 
  
 <s>Pr&aelig;&longs;ides autem <expan abbr="fodinar&utilde;">fodinarum</expan> &longs;i fraudis <expan abbr="c&otilde;uicti">conuicti</expan> fuerint, c&aelig;&shy;<lb/>duntur uirgis: &longs;in furti, <expan abbr="&longs;u&longs;pend&utilde;tur">&longs;u&longs;penduntur</expan>. </s> 
  
 <s>Fraudolentos autem e&longs;&longs;e aliquos par <lb/>tium <expan abbr="u&etilde;ditores">uenditores</expan> &amp; emptores clamant: <expan abbr="c&otilde;cedimus">concedimus</expan>. </s> 
  
 <s>Sed num fallere po&longs;&longs;unt <lb/>alium qu&agrave;m <expan abbr="homin&etilde;">hominem</expan> &longs;tolidum, negligentem, imperitum rerum metallica&shy;<lb/>rum? </s> 
  
 <s>uir &longs;ane prudens, impiger, gnarus huius artis, &longs;i fides <expan abbr="u&etilde;ditoris">uenditoris</expan> uel em <lb/>ptoris ip&longs;i in dubium uenit, mox &longs;e <expan abbr="c&otilde;fert">confert</expan> in fodinam, ut uenam tantopere <lb/>laudatam aut <expan abbr="uituperat&atilde;">uituperatam</expan> &longs;ubijciat &longs;ub a&longs;pectum, &amp; con&longs;ideret &longs;ibi emend&aelig; <lb/>uel <expan abbr="uend&etilde;d&aelig;">uendend&aelig;</expan> &longs;int partes nec ne. </s> 
  
 <s>Sed dicant, ut is &longs;ibi &agrave; dolis cauere po&longs;&longs;it, &longs;im <lb/>plex tamen &amp; qui &longs;e pr&aelig;bet <expan abbr="credul&utilde;">credulum</expan>, decipitur. </s> 
  
 <s>At non raro uidemus, eum <lb/>qui hoc modo <expan abbr="ali&utilde;">alium</expan> circumuenire uolebat, &longs;eip&longs;um decipere, &amp; merito omni <lb/>bus ludibrio e&longs;&longs;e. </s> 
  
 <s>Nam plerumque tam qui &longs;tudet <expan abbr="ali&utilde;">alium</expan> fallere, qu&agrave;m qui falli <lb/>uidetur, rei metallic&aelig; e&longs;t ignarus. </s> 
  
 <s>Itaque cum uena pr&aelig;ter <expan abbr="opinion&etilde;">opinionem</expan> fraudato <lb/>ris metallis abundauerit, tum is qui putabatur deceptus e&longs;&longs;e <expan abbr="lucr&utilde;">lucrum</expan> facit, qui <lb/>decepi&longs;&longs;e damnum. </s> 
  
 <s>Veruntamen ip&longs;i metallici raro uendunt em&uacute;ntue par <lb/>tes, &longs;ed frequenter iurati uenditores, qui eas uenales tanti <expan abbr="em&utilde;t">emunt</expan> uel <expan abbr="uend&utilde;t">uendunt</expan>, <lb/>quanti emere uel uendere fuerint iu&longs;si. </s> 
  
 <s>Cum igitur magi&longs;tratus ex &aelig;quo &amp; <lb/>bono iudicet res <expan abbr="c&otilde;trouer&longs;as">controuer&longs;as</expan>, bonus metallicus neminem decipiat, impro&shy;<lb/>bus fallere non facile po&longs;sit, aut &longs;i fallat, non ferat impune, &longs;ermo <expan abbr="eor&utilde;">eorum</expan> qui <lb/>de hone&longs;tate <expan abbr="metallicor&utilde;">metallicorum</expan> detrahere uolunt, nihil momenti &amp; ponderis ha&shy;<lb/>bet. </s> 
  
 <s>Deinde metallici qu&aelig;&longs;tus nemini e&longs;t odio&longs;us. </s> 
  
 <s>Quis enim non natura <lb/>maleuolus &amp; inuidus <expan abbr="odi&utilde;">odium</expan> habebit in eum ad quem opes qua&longs;i diuinitus <lb/>delat&aelig; &longs;unt? </s> 
  
 <s>quique hoc amplectitur genus <expan abbr="amplific&atilde;di">amplificandi</expan> rem <expan abbr="familiar&etilde;">familiarem</expan>, quod <lb/>omni caret crimine? </s> 
  
 <s>Sed f&oelig;nerator &longs;i u&longs;uram exercet <expan abbr="immodic&atilde;">immodicam</expan>, in odia ho <lb/><expan abbr="min&utilde;">minum</expan> incurrit: Sin <expan abbr="modic&atilde;">modicam</expan> &amp; ciuilem, ut non &longs;it inuidio&longs;us, ad <expan abbr="pleb&etilde;">plebem</expan>, quod <lb/>eam non exhauriat, exip&longs;a diues admodum non efficitur. </s> 
  
 <s>Tum qu&aelig;&longs;tus me <lb/>tallici non e&longs;t &longs;ordidus. </s> 
  
 <s>Qu&icirc; enim talis e&longs;&longs;e pote&longs;t, tam magnus, tam copio&shy;<lb/>&longs;us, tam pius? </s> 
  
 <s>Turpe uero &amp; illiberale e&longs;t <expan abbr="lucr&utilde;">lucrum</expan> mercatoris, cum uendit fu&shy;<lb/>co&longs;as &amp; fallaces merces, aut paruo emptis nimis magnum <expan abbr="preci&utilde;">precium</expan> con&longs;tituit, <lb/>eaque de cau&longs;a mercator non minori in odio qu&agrave;m f&oelig;nerator e&longs;&longs;et apud ui&shy;<lb/>ros bonos, ni&longs;i haberent <expan abbr="ration&etilde;">rationem</expan> <expan abbr="periculor&utilde;">periculorum</expan>, in qu&aelig; pro mercibus &longs;e infert. </s> 
  
 <s><lb/>Verum qui hoc loco <expan abbr="c&otilde;tumelio&longs;e">contumelio&longs;e</expan> dicunt de metallica <expan abbr="detrah&etilde;di">detrahendi</expan> cau&longs;a, <expan abbr="ai&utilde;t">aiunt</expan> <lb/>quondam <expan abbr="facinor&utilde;">facinorum</expan> &amp; &longs;celerum <expan abbr="c&otilde;uictos">conuictos</expan> homines e&longs;&longs;e damnatos ad metal&shy;<lb/>la, eosque aut &longs;eruos venas fodi&longs;&longs;e: nunc uero metallicos e&longs;&longs;e mercenarios, <lb/>utque reliquos opifices in &longs;ordida arte uer&longs;ari. </s> 
  
 <s>Profecto &longs;i metallica ob hanc <lb/>cau&longs;am pudenda &amp; inhone&longs;ta ingenuo homini iudicatur, quod &longs;erui <expan abbr="qu&otilde;-d&atilde;">quon&shy;<lb/>dam</expan> foderint metalla, nec agricultura erit &longs;atis hone&longs;ta, quod <expan abbr="m&atilde;cipia">mancipia</expan> agros <lb/>coluerint, &amp; nunc apud Turcas colant: nec architectura, quod &longs;erui quidam <lb/>in ea artifices reperti &longs;int: neque medicina, quod non pauci medici fuerint &longs;er <lb/>ui, neque plures ali&aelig; artes ingenu&aelig;, quod manu capti eas exercuerint. </s> 
  
 <s>At a&shy;<lb/>gricultura, &amp; architectura, &amp; medicina, nihilo minus in numero <expan abbr="hone&longs;tar&utilde;">hone&longs;tarum</expan> <lb/>artium habentur. </s> 
  
 <s>Nec igitur metallica ea cau&longs;a <expan abbr="ip&longs;ar&utilde;">ip&longs;arum</expan> &agrave; choro excludetur. </s> 
  
 <s><lb/>Concedamus pr&aelig;terea i&longs;tis qu&aelig;&longs;tum <expan abbr="mercenarior&utilde;">mercenariorum</expan> metallicorum e&longs;&longs;e &longs;or&shy;<lb/>didum, nos certe non intelligimus fo&longs;&longs;ores modo c&aelig;terosque operarios, &longs;ed <pb pagenum="18"/>tum metallic&aelig; peritos, tum eos qui impen&longs;am <expan abbr="faci&utilde;t">faciunt</expan> in metalla. </s> 
  
 <s>Inter quos <lb/>numerari po&longs;&longs;unt reges, principes, re&longs;pub. </s> 
  
 <s>&amp; in his hone&longs;ti&longs;simus qui&longs;que<lb/>ciuis. </s> 
  
 <s>Tum denique intelligimus pr&aelig;fectos <expan abbr="metallor&utilde;">metallorum</expan>, qualis fuit Thucidi&shy;<lb/>des nobilis ille <expan abbr="hi&longs;toriar&utilde;">hi&longs;toriarum</expan> &longs;criptor, quem Athenien&longs;es pr&aelig;po&longs;uerunt Tha <lb/>&longs;iorum metallis. </s> 
  
 <s>Attamen con&longs;umere aliquid oper&aelig; &amp; laboris in fo&longs;sione <lb/>uenarum non e&longs;t <expan abbr="indecor&utilde;">indecorum</expan> metallicis, maxime &longs;i ip&longs;i <expan abbr="&longs;umpt&utilde;">&longs;umptum</expan> fecerint in me <lb/>talla. </s> 
  
 <s><expan abbr="Quemadmod&utilde;">Quemadmodum</expan> nec magnis uiris proprios agros colere. </s> 
  
 <s>Alioqui Ro&shy;<lb/>manus &longs;enatus L. </s> 
  
 <s>Quintium <expan abbr="Cincinnat&utilde;">Cincinnatum</expan> operi agre&longs;ti intentum non crea&longs;&shy;<lb/>&longs;et dictatorem: nec uiros ciuitatis primarios &agrave; uillis arce&longs;si&longs;&longs;et in <expan abbr="curi&atilde;">curiam</expan>. </s> 
  
 <s>Simi <lb/>liter neque Maximilianus C&aelig;&longs;ar no&longs;tra &aelig;tate <expan abbr="Conrad&utilde;">Conradum</expan> a&longs;crip&longs;i&longs;&longs;et in nume <lb/>rum nobilium, qui comites nominantur. </s> 
  
 <s>Fuit uero ille, cum in metallis Sne <lb/>bergi operas daret, egenti&longs;simus: quare cognomentum habebat pauperis. </s> 
  
 <s><lb/>Sed non multos po&longs;t annos ex metallis Fir&longs;ti, quod e&longs;t <expan abbr="oppid&utilde;">oppidum</expan> in Lotharin <lb/>gia, diues factus, nomen ex fortuna inuenit. </s> 
  
 <s>Neque Vladislaus rex in c&oelig;tu <lb/><expan abbr="eor&utilde;">eorum</expan>, quos <expan abbr="uoc&atilde;t">uocant</expan> Barones, repo&longs;ui&longs;&longs;et Tur&longs;ium ciuem <expan abbr="Cracoui&etilde;&longs;em">Cracouien&longs;em</expan>, quem <lb/>metalla eius partis regni Vngarorum, qu&aelig; quondam Dacia fuit dicta, for&shy;<lb/>tunis locupletarunt. </s> 
  
 <s>Quinetiam ne metallica quidem plebs e&longs;t uilis &amp; ab&shy;<lb/>iecta. </s> 
  
 <s>Etenim nocturnis &aelig;que ac diurnis uigilijs &amp; operibus exercitata ha&shy;<lb/>bet duriciam <expan abbr="corpor&utilde;">corporum</expan> immanem, facillimeque cum res po&longs;tulat, labores &amp; <lb/>munera militi&aelig; &longs;u&longs;tinet. </s> 
  
 <s>Quippe qu&aelig; <expan abbr="c&otilde;&longs;ueuit">con&longs;ueuit</expan> ad <expan abbr="mult&atilde;">multam</expan> noctem uigilare, <lb/>tractare ferramenta, fo&longs;&longs;as ducere, agere cuniculos, machinas fabricari, one <lb/>ra ferre. </s> 
  
 <s>Quocirca rei militaris periti, eam non modo. </s> 
  
 <s>urban&aelig; plebi pr&aelig;fe&shy;<lb/>runt, &longs;ed etiam ru&longs;tic&aelig;. </s> 
  
 <s>Verum ut tandem huic di&longs;putationi finem faciam: <lb/>cum qu&aelig;&longs;tus maximi &longs;int f&oelig;neratoris, bellatoris, mercatoris, agricol&aelig;, me <lb/>tallici: f&oelig;nus autem &longs;it odio&longs;um, pr&aelig;da crudeliter capta ex fortunis plebis, <lb/>non culpa calamito&longs;&aelig;, impia, qu&aelig;&longs;tus metallicihone&longs;tate ac decore pr&aelig;&longs;tet <lb/>mercatoris lucro: non minus &longs;it bonus qu&agrave;m agricol&aelig;, multo uberior. </s> 
  
 <s><lb/>Quis non intelligit metallicam inprimis e&longs;&longs;e hone&longs;tam? </s> 
  
 <s>Certe cum <lb/>una &longs;it ex decem maximis rebus optimisque, <expan abbr="pecuni&atilde;">pecuniam</expan> <expan abbr="magn&atilde;">magnam</expan> bono <lb/>modo inuenire, id homo &longs;tudio&longs;us &amp; diligens rei familiaris <lb/>non alia ratione facilius qu&agrave;m metallica pote&longs;t a&longs;&longs;equi.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>De re metallica Libri <lb/>primi finis.</s></p><pb pagenum="19"/><p type="head"> 
  
 <s>GEORGII AGRICO&shy;<lb/>LAE DE RE METALLICA <lb/>LIBER SECVNDVS.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Qvalis e&longs;&longs;e debeat perfectus metallicus, &amp; qu&aelig; <lb/>contra artem metallicam &amp; metalla atque ip&longs;os me&shy;<lb/>tallicos uidentur ualere, uel pro eis &longs;unt, primo li&shy;<lb/>bro &longs;atis explicaui: nunc decreui metallicos ampli <lb/>us informare. </s> 
  
 <s>Qui inprimis nece&longs;&longs;e habent &longs;an&shy;<lb/>ct&egrave; Deum colere, ac ea, qu&aelig; dicam, &longs;cire, &amp; <expan abbr="oper&atilde;">operam</expan> <lb/>dare ut quoque opus efficiatur rite atque diligenter. </s> 
  
 <s><lb/>Etenim diuina prouidentia <expan abbr="fact&utilde;">factum</expan> e&longs;t, ut his qui &amp; <lb/>norunt ea qu&aelig; oportet facere, &amp; curant ut perfici <lb/>po&longs;&longs;int, plerumque omnia &longs;ecunda accidant: inertibus <expan abbr="c&otilde;tra">contra</expan> &amp; qui curam <lb/>in rebus ab&longs;oluendis non ponunt, aduer&longs;a. </s> 
  
 <s>Nemo certe &longs;atis habet omnes <lb/>artificij metallici partes in animi notione reponere &longs;ine impen&longs;is, qu&aelig; faci&shy;<lb/>end&aelig; &longs;unt in metalla: uel &longs;ine laboribus quos &longs;ibi ip&longs;e &longs;umit &amp; &longs;u&longs;tinet. </s> 
  
 <s>Ita&shy;<lb/>que &longs;i quis facultatem habet id quod opus e&longs;t in <expan abbr="&longs;umpt&utilde;">&longs;umptum</expan> erogandi, mercena <lb/>rios, quotquot uult, in operas cuiu&longs;que generis mittet. </s> 
  
 <s>Vt quondam So&longs;ias <lb/>Thracen&longs;is in <expan abbr="arg&etilde;tarias">argentarias</expan> operas mi&longs;it mille &longs;eruos, quos ip&longs;i elocauerat Ni&shy;<lb/>cias Athenien&longs;is filius Nicerati. </s> 
  
 <s>Si nullam <expan abbr="impen&longs;&atilde;">impen&longs;am</expan> facere pote&longs;t, ex omni&shy;<lb/>bus operibus <expan abbr="facilim&utilde;">facilimum</expan> quodque &longs;ibi ad <expan abbr="efficiend&utilde;">efficiendum</expan> eligat. </s> 
  
 <s>Ex quo genere h&aelig;c <lb/>duo poti&longs;simum &longs;unt, ducere fo&longs;&longs;as, &amp; <expan abbr="riuor&utilde;">riuorum</expan> ac fluminum arenas lauare. </s> 
  
 <s><lb/>Nam ex his &longs;&aelig;penumero <expan abbr="collig&utilde;tur">colliguntur</expan> auri <expan abbr="ram&etilde;ta">ramenta</expan>: aut lapides nigri, ex qui&shy;<lb/>bus <expan abbr="c&otilde;flatur">conflatur</expan> plumbum candidum: aut etiam gemm&aelig;. </s> 
  
 <s>Ill&aelig; aperiunt uenas, <lb/>qu&aelig; interdum abundant metallis, in &longs;ummo ce&longs;pite inuentis. </s> 
  
 <s>Siue igitur ar <lb/>te, &longs;iue ca&longs;u in eius manus tales aren&aelig; aut uen&aelig; inciderint, qu&aelig;&longs;tum &longs;ibi in&shy;<lb/>&longs;tituere poterit &longs;ine impendio, et ex paupere diues repente fieri. </s> 
  
 <s>Contr&agrave; ue&shy;<lb/>ro &longs;i optatis non <expan abbr="re&longs;ponder&utilde;t">re&longs;ponderunt</expan>, mox de lotione uel fo&longs;sione de&longs;i&longs;tere licebit. </s> 
  
 <s><lb/>Verum cum unus aliquis rei familiaris <expan abbr="amplific&atilde;d&aelig;">amplificand&aelig;</expan> gratia &longs;olus facit <expan abbr="imp&etilde;-&longs;as">impen&shy;<lb/>&longs;as</expan> in metallum, magni refert ip&longs;um intere&longs;&longs;e operibus, &amp; pr&aelig;&longs;entem uide&shy;<lb/>re omnia, qu&aelig; effici iu&longs;sit. </s> 
  
 <s>Quamobrem aut ad fodinam <expan abbr="domicili&utilde;">domicilium</expan> habeat, <lb/>ut &longs;e in <expan abbr="c&otilde;&longs;pectum">con&longs;pectum</expan> operarijs &longs;emper dare po&longs;sit, &longs;emperque cauere ne quis &longs;u <lb/>um munus negligenter exequatur: aut habitet in propinquis locis, ut &amp; cre <lb/>bro metallicas operas interui&longs;at, &amp; crebrius ad metallum &longs;e <expan abbr="uentur&utilde;">uenturum</expan>, qu&agrave;m <lb/>&longs;it uenturus, operarijs per nuncium &longs;ignificet. </s> 
  
 <s>Etenim &longs;uo aduentu uel eius <lb/>denunciatione <expan abbr="mercenari&utilde;">mercenarium</expan> fer&egrave; quenque &longs;ic terrebit, ut <expan abbr="nunqu&atilde;">nunquam</expan> non diligen&shy;<lb/>ter negotium &longs;uum agat. </s> 
  
 <s>Sed cum inui&longs;erit <expan abbr="metall&utilde;">metallum</expan> diligenter operarios lau <lb/>det, &amp; <expan abbr="interd&utilde;">interdum</expan> eis det munera, ut &amp; ip&longs;i &amp; alij alcriores ad <expan abbr="laborand&utilde;">laborandum</expan> fiant: <lb/>contr&agrave; negligentes obiurget atque aliquos ex metallis amoueat, &amp; in eorum <lb/>locum &longs;edulos &longs;ub&longs;tituat. </s> 
  
 <s><expan abbr="Quineti&atilde;">Quinetiam</expan> dominus &longs;&aelig;penumero diesnoctesque<lb/>maneat in metallo. </s> 
  
 <s>Qu&aelig; non &longs;it man&longs;io de&longs;idio&longs;a &amp; mollis. </s> 
  
 <s>Nam metallici <lb/>in re familiari augenda diligentis intere&longs;t, frequenter de&longs;cendere in <expan abbr="fodin&atilde;">fodinam</expan>, <lb/>&amp; aliquid temporis conferre ad naturam <expan abbr="uenar&utilde;">uenarum</expan> <expan abbr="fibrar&utilde;que">fibrarunque</expan> <expan abbr="cogno&longs;c&etilde;dam">cogno&longs;cendam</expan>, <pb pagenum="20"/>&amp; tam intus qu&agrave;m foris omnes laborandi rationes intueri atque <expan abbr="c&otilde;templari">contemplari</expan>. </s> 
  
 <s><lb/>Necid &longs;olum agere debet, &longs;ed interdum aliquoslabores &longs;u&longs;cipere: non ut in <lb/>ijs &longs;e frangat, &longs;ed ut &amp; &longs;iia diligentia mercenarios excitet, &amp; eos doceat <expan abbr="art&etilde;">artem</expan>. </s> 
  
 <s><lb/>Etenim bene &longs;e habet metallum, in quo quid faciendum &longs;it non pr&aelig;&longs;es mo <lb/>do, <expan abbr="uer&utilde;">uerum</expan> dominus etiam docet. </s> 
  
 <s>Quocirca barbarus quidam, ut e&longs;t apud Xe <lb/>nophontem recte re&longs;pondit regi, oculus domini &longs;aginat equum, nam dili&shy;<lb/>gentia domini omnibus in rebus ualet <expan abbr="plurim&utilde;">plurimum</expan>. </s> 
  
 <s>At cum multi <expan abbr="c&otilde;munes">communes</expan> im <lb/>pen&longs;as faciunt in metalla, ip&longs;is <expan abbr="acc&otilde;modatum">accommodatum</expan> atque utile e&longs;t, ex&longs;e pr&aelig;fectos <lb/>fodinarum eligere, item pr&aelig;&longs;ides. </s> 
  
 <s>Quia enim plerunque &longs;ua homines <expan abbr="cur&atilde;t">curant</expan>, <lb/>aliena negligunt, non po&longs;&longs;unt illi &longs;ua curare, quin aliena curent, nec aliena <lb/>negligere, ut &longs;ua non negligant. </s> 
  
 <s>Quod &longs;i nemo ex ip&longs;is eiusmodi <expan abbr="officior&utilde;">officiorum</expan> <lb/>onera &longs;u&longs;cipere uelit, aut &longs;u&longs;tinere po&longs;sit, &egrave; re <expan abbr="c&otilde;muni">communi</expan> erit, ea uiris <expan abbr="dilig&etilde;ti&longs;si">diligenti&longs;si</expan> <lb/>mis imponere. </s> 
  
 <s>Quondam certe h&aelig;cres cur&aelig; fuit pr&aelig;fectis metalloru: &longs;iue <lb/>domini e&longs;&longs;ent reges, utPriamus <expan abbr="aurarior&utilde;">aurariorum</expan> circa Abydum, Mydas <expan abbr="eor&utilde;">eorum</expan> qu&aelig; <lb/>fuerunt in Berimo monte, Gyges, Alyattes, Cr&oelig;&longs;us eorum, qu&aelig; <expan abbr="fuer&utilde;t">fuerunt</expan> ad <lb/>oppidum de&longs;ertum inter Atarneam &amp; Pergamum: &longs;iue re&longs;pub. </s> 
  
 <s>ut Cartha&shy;<lb/>ginien&longs;es <expan abbr="argentarior&utilde;">argentariorum</expan> quibus floruit Hi&longs;pania: &longs;iue famili&aelig; ampl&aelig; &amp; illu <lb/>&longs;tres, ut Athenis fodinarum Laurei montis. </s> 
  
 <s>Hoc porro rationibus domini <lb/>artis adhuc ignari maxime conducit, &longs;umptum <expan abbr="commun&etilde;">communem</expan> &longs;ibi cum alijs po&shy;<lb/>nere non in fo&longs;sione uen&aelig; unius, &longs;ed plurium. </s> 
  
 <s>Nam qui &longs;olus impen&longs;as fa&shy;<lb/>cit in unam aliquam fodinam, &longs;i &longs;ecunda fortuna ip&longs;i uenam <expan abbr="abundant&etilde;">abundantem</expan> me <lb/>tallis alijsque fo&longs;silibus elargitur, ampli&longs;sim&aelig; pecuni&aelig; fit dominus: &longs;in ad&shy;<lb/>uer&longs;a inopem &amp; &longs;terilem, in omne tempus perdit omnino omnem <expan abbr="&longs;umpt&utilde;">&longs;umptum</expan>, <lb/>quem in eam impendit. </s> 
  
 <s>Qui uero nummos <expan abbr="c&otilde;muniter">communiter</expan> cum alijs in&longs;umit in <lb/>plures uenas alicuius loci nobilitati copia <expan abbr="metallor&utilde;">metallorum</expan>, ille raro perdit oleum <lb/>&amp; operam, &longs;ed ip&longs;ius optatis plerumque fortuna re&longs;pondet. </s> 
  
 <s>Cum enim ex du <lb/>odecim uenis in quas <expan abbr="c&otilde;munis">communis</expan> fit &longs;umptus una metallis affluens, domino <lb/>non reddat modo pecuniam impen&longs;am, &longs;ed det pr&aelig;terea <expan abbr="lucr&utilde;">lucrum</expan>, certe erit ei <lb/>res metallica ampla &amp; fructuo&longs;a, cui du&aelig; uen&aelig; aut tres, aut quatuor plu&shy;<lb/>r&eacute;sue effundunt metalla. </s> 
  
 <s>Xenophontis autem non <expan abbr="mult&utilde;">multum</expan> huic di&longs;simile <expan abbr="c&otilde;">com</expan> <lb/>&longs;ilium e&longs;t, quid ip&longs;is Athenien&longs;ibus &longs;it <expan abbr="faciend&utilde;">faciendum</expan>, &longs;i nouas argenti uenas &longs;ine <lb/>detrimento uoluerint qu&aelig;rere. </s> 
  
 <s>Sunt, inquit, Athenien&longs;ium decem tribus. </s> 
  
 <s><lb/>Itaque &longs;i ciuitas &longs;ingulis dederit &longs;eruos pares numero, atque ip&longs;&aelig; <expan abbr="c&otilde;muni">communi</expan> for&shy;<lb/>tuna nouas uenas &longs;ecuerint, hoc &longs;ane modo &longs;i una inuenerit uenam argenti <lb/>diuitem, utique uniuer&longs;is, id quod habet utilitatem, o&longs;tendet: &longs;in du&aelig; tribus <lb/>inuenerint, aut tres, aut quatuor, aut dimidia earum pars, profecto h&aelig;c o&shy;<lb/>pera utiliora fient. </s> 
  
 <s>Spem enim omnes tribus fru&longs;trari, <expan abbr="pr&aelig;teritor&utilde;">pr&aelig;teritorum</expan> non e&longs;t <lb/>&longs;imile. </s> 
  
 <s>Quamuis autem hoc Xenophontis <expan abbr="c&otilde;&longs;ilium">con&longs;ilium</expan> &longs;it <expan abbr="plen&utilde;">plenum</expan> prudenti&aelig;, ta <lb/>men ei locus non e&longs;t in ullis ciuitatibus, ni&longs;i liberis &amp; opulentis. </s> 
  
 <s>Nam qu&aelig; <lb/>in regum &amp; principum ditione &longs;unt, ueltyranni dominatu premuntur, &longs;ine <lb/>eorum permi&longs;&longs;u non audent facere tales impen&longs;as. </s> 
  
 <s>Qu&aelig; pr&aelig;dit&aelig; &longs;unt par&shy;<lb/>uis opibus ac facultatibus, pr&aelig; indigentia non po&longs;&longs;unt: tum etiam, ut mos <lb/>e&longs;t no&longs;trorum <expan abbr="homin&utilde;">hominum</expan>, re&longs;pub. </s> 
  
 <s>nullos habent &longs;eruos, quos tribubus elo&shy;<lb/>care po&longs;&longs;ent. </s> 
  
 <s>Quare hodie qui cum pote&longs;tate &longs;unt, nomine rerumpub. </s> 
  
 <s>im&shy;<lb/>pen&longs;as agunt in metalla, non aliter ac priuati homines. </s> 
  
 <s>Nonnulli uero do-</s></p><pb pagenum="97"/><p type="main"> 
  
 <s>P<emph type="italics"/>ertic &aelig; line &aelig; minorifpacio inter &longs;e distantes<emph.end type="italics"/> A. <lb/>P<emph type="italics"/>ertic &aelig; liue &aelig; maiori &longs;pacio inter &longs;e distantes<emph.end type="italics"/> B.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Tam <expan abbr="aut&etilde;">autem</expan> hi men&longs;ores qu&agrave;m proximi prius funiculis canabinis utuntur: <lb/>mox eos alteris, ex philyris tili&aelig; factis, quod hi nihil, illi multum remittant, <lb/><expan abbr="meti&utilde;tur">metiuntur</expan>. </s> 
  
 <s>Atque hos in &aelig;quatam planiciem <expan abbr="extend&utilde;t">extendunt</expan>. </s> 
  
 <s>Primo quidem <expan abbr="alter&utilde;">alterum</expan> <lb/>per deuexam montis partem de&longs;cendentem obliqu&egrave;. </s> 
  
 <s>Deinde funiculum &longs;e <lb/>cundum, cui longitudo e&longs;t cuniculi, &longs;ub puteum agendi, rect&agrave; collocant, ut <lb/>altero capite primi funiculi caput inferius attingat: tum tertium <expan abbr="funicul&utilde;">funiculum</expan> <expan abbr="it&etilde;">item</expan> <lb/>rect&agrave;. </s> 
  
 <s>lo cant: &amp; quidem &longs;ic ut &longs;uperior&longs;&longs;uo capite &longs;uperius primi funiculi ca <lb/>put contingat, inferiori <expan abbr="alter&utilde;">alterum</expan> &longs;ecundi funiculi, fiatque triangulus. </s> 
  
 <s>Huius au&shy;<lb/>tem tertij funiculi altitudinem ad in&longs;trumenti, cui index e&longs;t, partem, <expan abbr="tanqu&atilde;">tanquam</expan> <lb/>ad perpendiculum re&longs;pondentem, exigunt: cuius funiculi longitudo putei <lb/>altitudinem demon&longs;trat.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>F<emph type="italics"/>uniculi extenti<emph.end type="italics"/> P<emph type="italics"/>rimus &longs;iue alter funicu lus<emph.end type="italics"/> A. <lb/>S<emph type="italics"/>ecundus<emph.end type="italics"/> B. T<emph type="italics"/>ertius<emph.end type="italics"/> C. T<emph type="italics"/>riangulus<emph.end type="italics"/> D.</s></p><figure></figure><pb pagenum="98"/><p type="main"> 
  
 <s>Quidam uer&ograve; men&longs;ores, ut ratio altitudinis putei dimetiend&aelig; certior &longs;it <lb/>quinque funiculis extentis utuntur: primo obliqu&egrave; de&longs;cendente, duobus, &longs;e&shy;<lb/>cundo &longs;cilicet &amp; tertio, quibus e&longs;t cuniculi longitudo, duobus, quibus pu&shy;<lb/>tei altitudo: quo &longs;an&egrave; modo con&longs;tituunt quadrangulum, in duos triangu&shy;<lb/>los &aelig;quales diui&longs;um: qui magis ad ueritatem dirigit.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>F<emph type="italics"/>uniculi extenti<emph.end type="italics"/> P<emph type="italics"/>rimus<emph.end type="italics"/> A. S<emph type="italics"/>ecundus<emph.end type="italics"/> B. T<emph type="italics"/>ertius<emph.end type="italics"/> B. <lb/>Q<emph type="italics"/>uartus<emph.end type="italics"/> C. Q<emph type="italics"/>uintus<emph.end type="italics"/> C. Q<emph type="italics"/>uadrangulus<emph.end type="italics"/> D.</s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Atque h&aelig; rationes altitudinis putei &amp; longitudinis cuniculi dimetiend&aelig; <lb/>tunc uer&aelig; &longs;unt, cum uena atque &longs;ic etiam puteus uel putei uno eodemque teno <lb/>re rect&agrave; uel obliqu&egrave; u&longs;que ad <expan abbr="cunicul&utilde;">cuniculum</expan> de&longs;cendit: &longs;imiliter c&ugrave;m cuniculus re&shy;<lb/>ct&agrave; ad puteum pertingit: at c&ugrave;m uterque modo in hanc, modo in illam <expan abbr="part&etilde;">partem</expan> <lb/>&longs;e flectit, &longs;i neutrius &longs;pacium fuerit perfo&longs;&longs;um, nemo omnium <expan abbr="mortali&utilde;">mortalium</expan> tam <lb/>acri e&longs;t ingenio, ut quantum de recto curriculo deflectant animo po&longs;sit cer <lb/>nere: &longs;in totum alterutrius, de alterius quidem longitudine, de alterius uer&ograve; <lb/>altitudine facilius po&longs;&longs;umus exi&longs;timare: itaque locus cuniculi, qui e&longs;t &longs;ub pu&shy;<lb/>teo iam primum fodi c&oelig;pto, ex dimetiendo &longs;ic di&longs;citur. </s> 
  
 <s>Ad os cuniculi pri&shy;<lb/>m&ograve; figitur tripus, itemque ad puteum, qui fodi c&oelig;pit, aut ad locum in quo fo <lb/>dietur puteus. </s> 
  
 <s>Tripus autem fit ex tribus palis in terram infixis, &amp; a&longs;&longs;erculo <lb/>quadrangulo, &longs;uper quem in&longs;trumentum, partes mundi indicans, &longs;tatuitur, <lb/>in palos impo&longs;ito &amp; ad ip&longs;os affixo. </s> 
  
 <s>Deinde ab inferiori tripode rect&agrave; in ter <lb/>ram demittitur funiculus pondere grauatus: iuxta quem <expan abbr="funicul&utilde;">funiculum</expan> <expan abbr="iter&utilde;">iterum</expan> pa&shy;<pb pagenum="99"/>lus in terra defigitur: ad quem alter funiculus alligatus &amp; affixus rect&agrave; duci&shy;<lb/>tur in cuniculum u&longs;que ad eum finem, dum nullum fundamenti uel tecti ue&shy;<lb/>n&aelig; angulum attingat: po&longs;tea &agrave; funiculo, ex inferiori tripode pendente, funi <lb/>culus tertius, item affixus rect&agrave; &longs;ur&longs;um uer&longs;us per decliuem montis partem <lb/>ducitur u&longs;que ad palum tripodis &longs;uperioris, atque ad eum alligatur et affigitur: <lb/>ut autem altitudinis dimen&longs;io certior &longs;it, unum &amp; idem latus funiculi, ex in&shy;<lb/>feriori tripode pendentis, contingat tertius i&longs;te funiculus, quod &longs;ecundus, <lb/>in cuniculum ductus, contingit: his omnibus rit&egrave; factis men&longs;or c&ugrave;m iam fu&shy;<lb/>niculus, rect&agrave; in cuniculum ductus, angulum &longs;iue fundamenti &longs;iue tecti ta&shy;<lb/>cturus e&longs;t, in &longs;olum cuniculi collocat a&longs;&longs;erem, &amp; &longs;uper eum &longs;tatuit <expan abbr="orb&etilde;">orbem</expan>, uel <lb/><expan abbr="in&longs;trum&etilde;tum">in&longs;trumentum</expan>, quod indicem habet, ei peculiare: id circulis ceratis differt ab <lb/>altero, cui item index, libro tertio &agrave; nobis de&longs;cripto. </s> 
  
 <s>Ad utrumque autem, tan <lb/>quam ad regulam &amp; normam, decernit utrum funiculi extenti rect&agrave; <expan abbr="tend&atilde;t">tendant</expan> <lb/>ad extremam cuniculi partem, an modo rect&agrave; tendant, modo ad fundamen <lb/>tum uel tectum declinent: utrumque in&longs;trumentum in partes diui&longs;um e&longs;t: &longs;ed <lb/>quod habet indicem, quem regit magnes, in quatuor &amp; uiginti: orbis uer&ograve; <lb/>in &longs;edecim. </s> 
  
 <s>Etenim prim&ograve; in quatuor principales, quarum qu&aelig;que rur&longs;us in <lb/>quatuor: utrique &longs;unt circuli cerati, uerum ei, quod habet indicem, &longs;eptem: al&shy;<lb/>teri, tantum quinque. </s> 
  
 <s>Hos circulos ceratos men&longs;or &longs;iue hoc &longs;iue illo utatur in <lb/>&longs;trumento, pungit, ip&longs;is punctis ordine notans partes, in quas funiculi di&shy;<lb/>uer&longs;is modis extenduntur. </s> 
  
 <s>Sed orbis pr&aelig;terea foramen habet ex eius exti&shy;<lb/>ma parte circulari ad punctum u&longs;que pertinens: in quod cochleam ferream, <lb/>ad quam &longs;ecundum funiculum alligat, immittit &amp; uer&longs;ando in a&longs;&longs;erem infi&shy;<lb/>git: ut etiam orbis maneat immobilis. </s> 
  
 <s>Ne uer&ograve; funiculus &longs;ecundus &amp; dein&shy;<lb/>ceps alij extenti, de cochlea detrahantur, cauit ferro graui, in cuius foramine <lb/>cochle&aelig; caput includit: at alterum <expan abbr="in&longs;trument&utilde;">in&longs;trumentum</expan>, cui index e&longs;t, quia caret fo&shy;<lb/>ramine, tantummodo ad cochleam apponit.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>I<emph type="italics"/>n&longs;trumenti, cui index est, &longs;eptem circuli cerati<emph.end type="italics"/><lb/>A B C D E F G,</s></p><pb pagenum="100"/><figure></figure><p type="caption"> 
  
 <s>Hic in&longs;eratur pagina, picturam Orbis quinque circulorum <lb/>ceratorum continens.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Vt autem in&longs;trumentum in priorem uel po&longs;teriorem partem non incli&shy;<lb/>net, atque ita nec men&longs;ura in maiorem qu&agrave;m par &longs;it, longitudinem excre&longs;cat, <lb/>&longs;uper ip&longs;um libellam &longs;tatiuam collocat: cuius ligula, &longs;i in&longs;trumentum in neu <lb/>tram partem propenderit, nullos numeros, &longs;ed <expan abbr="eor&utilde;">eorum</expan> <expan abbr="principi&utilde;">principium</expan> demon&longs;trat.</s></p><pb/><figure></figure><p type="caption"> 
  
 <s>Ponatur fol. </s> 
  
 <s>100. <lb/>O<emph type="italics"/>rbis quinque circuli cerati<emph.end type="italics"/> A. B. C. <lb/>D. E. E<emph type="italics"/>iu&longs;dem foramen<emph.end type="italics"/> F. <lb/>C<emph type="italics"/>ochlea<emph.end type="italics"/> G. <lb/>F<emph type="italics"/>errum perfor atum<emph.end type="italics"/> H.<lb/><figure id="fig1"></figure></s></p><pb pagenum="101"/><p type="caption"> 
  
 <s>L<emph type="italics"/>ibella &longs;tatiua<emph.end type="italics"/> A. E<emph type="italics"/>ius ligula<emph.end type="italics"/> B. L<emph type="italics"/>ibella &amp; ligula<emph.end type="italics"/> C.</s></p><figure></figure><pb pagenum="102"/><p type="main"> 
  
 <s>Sed c&ugrave;m iam men&longs;or &longs;ingulis cuniculi angulis diligenter ob&longs;eruatis tan&shy;<lb/>tam eius partem dimen&longs;us fuerit, quantam dimetiri debuit, &longs;ub dio in &aelig;qua <lb/>ta planicie rur&longs;us &longs;ingulis angulis non minori diligentia ob&longs;eruatis, eodem <lb/>modo dimetitur: atque prim&ograve; ad quenque angulum, prout trianguli ratio &amp; <lb/>ars hoc po&longs;tulant, rectum funiculum, tanquam lineam, adijcit. </s> 
  
 <s>Deinde funi <lb/>culum, per deuexam montis partem <expan abbr="a&longs;cend&etilde;tem">a&longs;cendentem</expan>, &longs;ic obliqu&egrave; extendit ut in&shy;<lb/>feriori capite prius huius recti funiculi caput attingat: tum tertium funicu&shy;<lb/>lum &longs;imiliter rect&agrave;, &amp; quidem &longs;ic ut &longs;uperiori &longs;uo capite &longs;uperius &longs;ecundi fu <lb/>niculi caput contingat, inferiori po&longs;terius primi funiculi. </s> 
  
 <s>Tertij autem funi&shy;<lb/>culi longitudo altitudinem putei, ut &longs;upr&agrave; dixi, demon&longs;trat &longs;imul et partem <lb/>caniculi, ad <expan abbr="qu&atilde;">quam</expan> putei fo&longs;&longs;a depre&longs;&longs;a pertinget. </s> 
  
 <s>Si uer&ograve; ad cuniculum pute&shy;<lb/>us unus uel plures per intermedias fo&longs;&longs;as latentes &amp; puteos pertinuerint, <lb/>men&longs;or &agrave; proximo, qui &longs;ub dio e&longs;t, or&longs;us, breuius &amp; citius altitudinem fodi <lb/>endi putei dimetitur, qu&agrave;m &longs;i ordiatur ab ore cuniculi. </s> 
  
 <s>Prim&ograve; autem inter&shy;<lb/>uallum &longs;ubdiale, quod e&longs;t inter puteum effo&longs;&longs;um &amp; effodiendum metitur: <lb/>tum omnium puteorum, quos metiri oportet, obliquitatem, &amp; <expan abbr="omni&utilde;">omnium</expan> fo&longs;&shy;<lb/>&longs;arum latentium, quibus quodam modo <expan abbr="c&otilde;iunguntur">coniunguntur</expan>, longitudinem u&longs;que<lb/>ad cuniculum. </s> 
  
 <s>Po&longs;trem&ograve; cuniculi partem, atque his omnibus rit&egrave; factis altitu <lb/>dinem putei &amp; <expan abbr="loc&utilde;">locum</expan> cuniculi, ad quem puteus pertinebit, demon&longs;trat. </s> 
  
 <s>Sed <lb/>interdum ibi puteus rectus admodum altus fodiendus e&longs;t, ubi prius e&longs;t ob&shy;<lb/>liquus: &amp; quidem iccirco ut onera machinis directo &longs;ur&longs;um &longs;ubleuari &amp; ex <lb/>trahi po&longs;sint: &longs;ub dio cert&egrave; ea, quam uer&longs;ant equi: intra terram eadem &amp; ijs <lb/>quas impetus aquarum circumagit: itaque talem puteum &longs;i nece&longs;&longs;e fuerit fo&shy;<lb/>dere men&longs;or prim&ograve; cochleam ferream uer&longs;ando in &longs;uperiorem ueteris pu&shy;<lb/>tei partem infigit: atque ab ea funiculum demittit u&longs;que ad primum angulum, <lb/>ubi rur&longs;us infigit cochleam, rur&longs;u&longs;que demittit funiculum u&longs;que ad &longs;ecundum <lb/>angulum. </s> 
  
 <s>Id autem iterum ac &longs;&aelig;pius facit, &amp; quidem u&longs;que e&ograve; dum funiculus <lb/>ad imum puteum pertineat. </s> 
  
 <s>Deinde ad quamque funiculi partem inferius ap <lb/>plicat hemicyclium, &amp; &longs;emicirculum ceratum prope quamque lineam, quam <lb/>ligula demon&longs;trat, pungit, &amp; numero, ne perturbetur ordo, &longs;ignat: tum &longs;in&shy;<lb/>gulas funiculi partes altero funiculo, ex philyris tili&aelig; facto, dimetitur: po&shy;<lb/>&longs;tea c&ugrave;m ex puteo redijt, &longs;ecernit &longs;e ab alijs &amp; puncta ex hemicyclij &longs;emicir&shy;<lb/>culo cerato transfert in aliquem orbis circulum, item ceratum. </s> 
  
 <s>Po&longs;trem&ograve; fu <lb/>niculis in &aelig;quata planicie extentis angulos, ut trianguli ratio hoc po&longs;tulat, <lb/>metitur: ac docet qua parte fundamenti, qua tecti &longs;axa <expan abbr="excind&etilde;da">excindenda</expan> &longs;int ut pu&shy;<lb/>teus rect&agrave; de&longs;cendat. </s> 
  
 <s>Quod &longs;i men&longs;or fodin&aelig; dominis o&longs;tendere debeat lo <lb/>cum fo&longs;&longs;&aelig; latentis uel cuniculi, in quo puteus etiam &longs;ur&longs;us uer&longs;us <expan abbr="fodi&etilde;dus">fodiendus</expan> <lb/>&longs;it ut citius perforetur, ab inferiore fo&longs;&longs;a latente uel cuniculo dimetiendi ini <lb/>tium facit &longs;pacio fer&egrave; unius anguli ultra eum locum, ad quem putei fo&longs;&longs;a de&shy;<lb/>pre&longs;&longs;a pertinget: ubi eam fo&longs;&longs;am latentem uel cuniculi partem u&longs;que ad prio&shy;<lb/>rem puteum, qui ab ip&longs;a ad &longs;uperiorem pertinet, dimen&longs;us fuerit, eius quo&shy;<lb/>que putei obliquitatem hemicyclio uel orbe ad funiculum applicato meti&shy;<lb/>tur. </s> 
  
 <s>Deinde &longs;imiliter &longs;uperiorem fo&longs;&longs;am <expan abbr="lat&etilde;tem">latentem</expan> &amp; obliquitatem putei, qui <lb/>in ea foditur &amp; &longs;ur&longs;um uer&longs;us perforandus &longs;it: tum iterum in &aelig;quata plani&shy;<lb/>cie funiculis omnibus extentis, &amp; quidem ultimo &longs;ic ut ad primum <expan abbr="funicul&utilde;">funiculum</expan> <pb pagenum="103"/>pertingat, metitur: atque ex ea <expan abbr="dim&etilde;&longs;ione">dimen&longs;ione</expan> cogno&longs;cit quo loco fo&longs;&longs;&aelig; <expan abbr="lat&etilde;tis">latentis</expan> uel <lb/>cuniculi &longs;ur&longs;um uer&longs;us <expan abbr="fodiend&utilde;">fodiendum</expan> &longs;it, et quot uen&aelig; <expan abbr="fodi&etilde;d&aelig;">fodiend&aelig;</expan> pa&longs;&longs;us re&longs;tent, ut <lb/>puteus perfodi po&longs;sit. </s> 
  
 <s>Dixi de priori <expan abbr="dimeti&etilde;di">dimetiendi</expan> ratione, nunc <expan abbr="dic&atilde;">dicam</expan> de altera. </s> 
  
 <s><lb/>C&ugrave;m una uena propius ad <expan abbr="alter&atilde;">alteram</expan> accedit, &amp; earum diuer&longs;i &longs;unt po&longs;&longs;e&longs;&longs;ores, <lb/>qui nuper uenerunt in <expan abbr="po&longs;&longs;e&longs;sion&etilde;">po&longs;&longs;e&longs;sionem</expan> &longs;iue <expan abbr="cunicul&utilde;">cuniculum</expan>, uel fo&longs;&longs;am <expan abbr="latent&etilde;">latentem</expan> agant, &longs;i <lb/>ue puteum fodiant, in ueterum dominorum quadratum nullo iure inua&shy;<lb/>dunt, aut inuadere uidentur: quocirca hi plerumque ius &longs;uum repetunt, aut <lb/>per&longs;equuntur iudicio. </s> 
  
 <s>Sed men&longs;or uel ip&longs;e controuer&longs;iam inter dominos di <lb/>rimit, uel arte &longs;ua iudices in&longs;truit ad decernendum, ut alter ab alterius metal <lb/>lo manus ab&longs;tineat. </s> 
  
 <s>Itaque prim&ograve; utriu&longs;que partis fodinas metitur funiculis ca&shy;<lb/>nabinis &amp; ex philyris tili&aelig; factis: &amp; ad eos orbe, uel in&longs;trumento, cui index <lb/>e&longs;t, applicato punctis notat partes, in quas extenduntur. </s> 
  
 <s>Deinde funiculos <lb/>in &aelig;quata planicie extendit: tum ab ea parte, cuius domini &longs;unt in antiqua <lb/>quadrati po&longs;&longs;e&longs;sione or&longs;us alteram uer&longs;us, &longs;eu in uen&aelig; tecto &longs;eu in funda&shy;<lb/>mento fuerit, tran&longs;uer&longs;arium funiculum rect&agrave; &longs;ecundum &longs;extam in&longs;trumen <lb/>ti, cui index e&longs;t, partem tendit &longs;pacio pa&longs;&longs;uum trium &amp; dimidij: atque ueteri&shy;<lb/>bus dominis <expan abbr="&longs;u&utilde;">&longs;uum</expan> tribuit. </s> 
  
 <s>Quod &longs;i <expan abbr="utr&utilde;que">utrunque</expan> unius uen&aelig; latus in duobus cuni&shy;<lb/>culis uel fo&longs;sis latentib. </s> 
  
 <s>aduer&longs;is fodiatur, men&longs;or prius expendit <expan abbr="inferior&etilde;">inferiorem</expan> <lb/>cuniculum uel fo&longs;&longs;am latentem, po&longs;terius &longs;uperiorem, &amp; con&longs;iderat quan&shy;<lb/>tum uterque paulatim altior factus &longs;it: utrinque <expan abbr="aut&etilde;">autem</expan> uiri robu&longs;ti funiculos ex&shy;<lb/>tentos &longs;ic manu comprehendunt &amp; tenent, ut nihil remittant: utrinque men&shy;<lb/>&longs;or perticas, longas pa&longs;&longs;um dimidium, funiculis &longs;upponit: &amp; po&longs;teriori qui <lb/>dem parte bacillum breue, quoties eo &longs;ibi opus e&longs;t, pertic&aelig;: &longs;ed quidam ad <lb/>perticas funiculos, ut minus uacillent, alligant. </s> 
  
 <s>Libram uer&ograve; men&longs;or, ut certi <lb/>us utrinque expendere po&longs;sit, ad medium funiculum appendit: atque ex ea re <lb/>cogno&longs;cit utrum alter cuniculus magis qu&agrave;m alter, &longs;imiliter altera fo&longs;&longs;a la&shy;<lb/>tens magis qu&agrave;m altera a&longs;&longs;urrexerit. </s> 
  
 <s>Deinde utrinque obliquitatem <expan abbr="puteor&utilde;">puteorum</expan> <lb/>metitur, ut utrinque eorum rectitudinem habere po&longs;sit. </s> 
  
 <s>Tum facile per&longs;picit <lb/>quot pa&longs;&longs;uum &longs;pacium perfodiendum re&longs;tet. </s> 
  
 <s>Cuniculus autem qui&longs;que, ut di <lb/>xi, centum pa&longs;&longs;uum &longs;pacio altior uno pa&longs;&longs;u fieri debet.</s></p><pb pagenum="104"/><p type="caption"> 
  
 <s>L<emph type="italics"/>ibr&aelig; pen&longs;ilis ligula<emph.end type="italics"/> A.</s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>At men&longs;ores Alpini cum cuniculos, in alti&longs;simos montes actos, metiri &longs;o <lb/><expan abbr="l&etilde;t">lent</expan>, utuntur <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> perticis, pa&longs;&longs;um <expan abbr="dimidi&utilde;">dimidium</expan> longis, &longs;ed qu&aelig; ex tribus partibus, <lb/>quibus &longs;unt cochle&aelig; con&longs;tant, ut eas breuiores facere po&longs;sint: utuntur funi&shy;<lb/>culo, ex philyris tili&aelig; facto, ad quem alligat&aelig; &longs;unt &longs;ch&oelig;d&aelig;, numerum pa&longs;&longs;u <lb/>um indicantes: <expan abbr="ut&utilde;tur">utuntur</expan> <expan abbr="in&longs;trum&etilde;to">in&longs;trumento</expan>, cui index e&longs;t, ip&longs;is peculiari: circulis enim <pb pagenum="105"/>ceratis caret: uerum eorum loco in manibus habent chartam, in qua <expan abbr="&longs;crib&utilde;t">&longs;cribunt</expan> <lb/>quamque in&longs;trumenti, in po&longs;teriorem perticam impo&longs;iti partem, quam ligu&shy;<lb/>la, &amp; funiculus extentus, per eius tria foramina penetrans, demon&longs;trant, &amp; <lb/>numeros pa&longs;&longs;uum notant: eadem ligula indicat utrum funiculus in <expan abbr="prior&etilde;">priorem</expan> <lb/>uel po&longs;teriorem partem inclinet. </s> 
  
 <s>Pen&longs;ilis autem, ut in libra, non e&longs;t, &longs;ed ad <lb/>in&longs;trumentum affixa, in eo qua&longs;i iacet: &longs;ed cuniculos iccirco metiuntur ut &longs;ci <lb/>re po&longs;sint quot pa&longs;sibus facti &longs;int altiores: quot pa&longs;&longs;us inferior &agrave; &longs;uperiori <lb/>di&longs;tet: quot pa&longs;&longs;uum interuallum, nondum perfo&longs;&longs;um, &longs;it inter fo&longs;&longs;ores, qui <lb/>aduer&longs;i cauant unam eandemque uenam uel <expan abbr="fibr&atilde;">fibram</expan> tran&longs;uer&longs;am, aut duas, qua&shy;<lb/>rum altera in <expan abbr="alter&atilde;">alteram</expan> uergit.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>I<emph type="italics"/>n&longs;tru enti index<emph.end type="italics"/> A. E<emph type="italics"/>ius ligula<emph.end type="italics"/> B. L<emph type="italics"/>igul&aelig; foramina<emph.end type="italics"/> C D E.</s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Sed redeo ad no&longs;tras fodinas. </s> 
  
 <s>Si men&longs;or intus in cuniculis, uel fo&longs;sis <expan abbr="lat&etilde;">latem</expan> <lb/>tibus uoluerit <expan abbr="arear&utilde;">arearum</expan> terminos con&longs;tituere &amp; pangere &longs;igno in <expan abbr="&longs;ax&utilde;">&longs;axum</expan> inci&longs;o, <pb pagenum="106"/><expan abbr="quemadmod&utilde;">quemadmodum</expan> magi&longs;ter <expan abbr="metallicor&utilde;">metallicorum</expan> &longs;upra <expan abbr="terr&atilde;">terram</expan> <expan abbr="ea&longs;d&etilde;">ea&longs;dem</expan> finib. </s> 
  
 <s>definiuit, <expan abbr="t&utilde;c">tunc</expan> pri <lb/>mo <expan abbr="loc&utilde;">locum</expan> cuniculi uel fo&longs;&longs;&aelig; <expan abbr="lat&etilde;tis">latentis</expan>, qui e&longs;t &longs;ub &longs;tipite terminali, ex <expan abbr="dimeti&etilde;do">dimetiendo</expan>, <lb/>eo <expan abbr="qu&etilde;">quem</expan> &longs;upr&agrave; explicaui modo, di&longs;cit: ultra eum <expan abbr="loc&utilde;">locum</expan>, in cuius <expan abbr="&longs;ax&utilde;">&longs;axum</expan> exi&longs;timat <lb/>&longs;ignum e&longs;&longs;e <expan abbr="incidend&utilde;">incidendum</expan>, <expan abbr="funicul&utilde;">funiculum</expan> extendens. </s> 
  
 <s>Deinde <expan abbr="ij&longs;d&etilde;">ij&longs;dem</expan> funiculis in &aelig;qua <lb/><gap/>a planitie extentis ab ea &longs;upremi parte, qu&aelig; &longs;tipitem <expan abbr="terminal&etilde;">terminalem</expan> de&longs;ignat, or <lb/>&longs;us <expan abbr="infim&utilde;">infimum</expan> uer&longs;us rect&agrave; <expan abbr="&longs;ecund&utilde;">&longs;ecundum</expan> <expan abbr="&longs;ext&atilde;">&longs;extam</expan> in&longs;trumenti, cui index e&longs;t, partem ten&shy;<lb/>dit <expan abbr="tran&longs;uer&longs;ari&utilde;">tran&longs;uer&longs;arium</expan>: tum infimi funiculi parte, qu&aelig; e&longs;t ultra <expan abbr="e&atilde;">eam</expan>, ad <expan abbr="qu&atilde;">quam</expan> tran&longs;uer <lb/>&longs;arius pertinet, ablata demon&longs;trat quo loco <expan abbr="&longs;ign&utilde;">&longs;ignum</expan> terminale &amp; <expan abbr="h&aelig;reditari&utilde;">h&aelig;reditarium</expan> <lb/>&longs;it in <expan abbr="&longs;ax&utilde;">&longs;axum</expan> cuniculi uel fo&longs;&longs;&aelig; latentis <expan abbr="incidend&utilde;">incidendum</expan>. </s> 
  
 <s>Inciditur <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> id pr&aelig;&longs;entibus <lb/><expan abbr="du&utilde;uiris">duunuiris</expan> iuratis, utriu&longs;que fodin&aelig; pr&aelig;fecto et pr&aelig;&longs;ide. </s> 
  
 <s>Vt enim magi&longs;ter me <lb/><expan abbr="tallicor&utilde;">tallicorum</expan> <expan abbr="ij&longs;d&etilde;">ij&longs;dem</expan> pr&aelig;&longs;entibus &longs;tipites terminales in <expan abbr="terr&atilde;">terram</expan> infigit, ita men&longs;or &longs;i&shy;<lb/>gni cau&longs;&longs;a <expan abbr="plag&atilde;">plagam</expan> infligit &longs;axis, qu&aelig; ip&longs;a etiam iccirco terminalia <expan abbr="nomin&atilde;tur">nominantur</expan>. </s> 
  
 <s><lb/>Si uer&ograve; in puteo uen&aelig;, nuper fodi c&oelig;pt&aelig;, terminos are&aelig; pangat, primo ei&shy;<lb/>us putei <expan abbr="obliquitat&etilde;">obliquitatem</expan> in&longs;trumento, cui e&longs;t index, uel alio ad <expan abbr="funicul&utilde;">funiculum</expan> applica <lb/>to, metitur et <expan abbr="p&utilde;ctis">punctis</expan> notat. </s> 
  
 <s>Deinde <expan abbr="o&etilde;s">oens</expan> fo&longs;&longs;as <expan abbr="lat&etilde;tes">latentes</expan> u&longs;que ad <expan abbr="e&atilde;">eam</expan>, in cuius &longs;axis <lb/>&longs;igna terminalia &longs;unt <expan abbr="incid&etilde;da">incidenda</expan>: eius uer&ograve; fo&longs;&longs;&aelig; latentis &longs;ingulos angulos di <lb/>metitur: <expan abbr="t&utilde;">tum</expan> funiculis in planicie <expan abbr="ext&etilde;tis">extentis</expan> &longs;imiliter <expan abbr="tran&longs;uer&longs;ari&utilde;">tran&longs;uer&longs;arium</expan>, ut dixi, tendit, <lb/>&amp; &longs;igna in &longs;axis incidit. </s> 
  
 <s>Quod &longs;i <expan abbr="&longs;ax&utilde;">&longs;axum</expan> terminale &amp; <expan abbr="h&aelig;reditari&utilde;">h&aelig;reditarium</expan> <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> in fo&longs;&longs;a <lb/>latente, qu&aelig; &longs;ub hac e&longs;t, <expan abbr="incidend&utilde;">incidendum</expan> fuerit, men&longs;or ab hoc &longs;igno or&longs;us &longs;ingu&shy;<lb/>los angulos notans metitur: &amp; in inferiore fo&longs;&longs;a <expan abbr="lat&etilde;te">latente</expan> <expan abbr="funicul&utilde;">funiculum</expan> tendit ultra <lb/>eum locum, in cuius &longs;axo exi&longs;timat <expan abbr="&longs;ign&utilde;">&longs;ignum</expan> e&longs;&longs;e <expan abbr="incidend&utilde;">incidendum</expan>: mox funiculos, ut <lb/>&longs;&aelig;pius dixi, in planicie extendit. </s> 
  
 <s>Et&longs;i uer&ograve; uena &longs;e in inferiore fo&longs;&longs;a latente a&shy;<lb/>liter ac in &longs;uperiore, in qua primum <expan abbr="&longs;ign&utilde;">&longs;ignum</expan> terminale in &longs;axo e&longs;t inci&longs;um, ten&shy;<lb/>dit, tamen in inferiore <expan abbr="&longs;ign&utilde;">&longs;ignum</expan> rect&agrave; in &longs;axo <expan abbr="incidend&utilde;">incidendum</expan> e&longs;t. </s> 
  
 <s>Etenim &longs;i <expan abbr="&longs;ign&utilde;">&longs;ignum</expan> infe <lb/>rius <expan abbr="&longs;ecund&utilde;">&longs;ecundum</expan> &longs;uperius inciderit, <expan abbr="obliqu&utilde;">obliquum</expan> fiet: quo modo iniurio&longs;&egrave; alteri fodi <lb/>n&aelig; aliquid de po&longs;&longs;e&longs;sione detrahitur, alteri datur. </s> 
  
 <s>Si pr&aelig;terea acciderit ut &longs;i <lb/><expan abbr="gn&utilde;">gnum</expan> <expan abbr="h&aelig;reditari&utilde;">h&aelig;reditarium</expan> in angulo &longs;it <expan abbr="incidend&utilde;">incidendum</expan>, men&longs;or ab eo or&longs;us pa&longs;&longs;um unum <lb/><expan abbr="prior&etilde;">priorem</expan> fodinam uer&longs;us metitur, <expan abbr="alter&utilde;">alterum</expan> po&longs;teriorem uer&longs;us: atque ex his efficit <lb/><expan abbr="triangui&utilde;">trianguium</expan>, eumque <expan abbr="medi&utilde;">medium</expan> tran&longs;uer&longs;ario funiculo diuidens ad <expan abbr="ill&utilde;">illum</expan> <expan abbr="&longs;ax&utilde;">&longs;axum</expan> termi&shy;<lb/>nale in &longs;axo incidit. </s> 
  
 <s>Po&longs;trem&ograve; men&longs;or interdum rei in ueritatis lucem profe <lb/>rend&aelig; gratia are&aelig; terminum pangit in his locis, in quibus iam ant&egrave; multa &longs;i <lb/>gna terminalia in &longs;axis &longs;unt inci&longs;a. </s> 
  
 <s>Tunc uer&ograve; &agrave; &longs;tipite terminali, &longs;ub dio in <lb/>terram infixo, or&longs;us prim&ograve; u&longs;que ad <expan abbr="proxim&atilde;">proximam</expan> fodinam metitur: deinde dime&shy;<lb/>titur <expan abbr="un&utilde;">unum</expan> &amp; <expan abbr="alter&utilde;">alterum</expan> <expan abbr="pute&utilde;">puteum</expan>: tum &longs;tipitem terminalem in &aelig;quata planicie figit: <lb/>&amp; ab eo <expan abbr="initi&utilde;">initium</expan> faciens ij&longs;dem funiculis extentis &longs;imiliter metitur: atque iterum <lb/>&longs;tipitem, qui ip&longs;i eum dimetiendi finem &longs;ignificet, in <expan abbr="terr&atilde;">terram</expan> infigit: po&longs;tea &longs;ub <lb/>terra ab eo loco, in quo de&longs;itum e&longs;t, rur&longs;us incipit metiri tot puteos &amp; fo&longs;&longs;as <lb/>latentes, quot memini&longs;&longs;e pote&longs;t. </s> 
  
 <s>Mox redit in planiciem: &amp; iterum &agrave; &longs;ecun&shy;<lb/>do &longs;tipite or&longs;us metitur: atque id facit u&longs;que ad fo&longs;&longs;am latentem, in qua &longs;ignum <lb/>terminale in &longs;axo e&longs;t incidendum: ad extremum &agrave; &longs;tipite terminali, primum <lb/>in terra fixo, or&longs;us tran&longs;uer&longs;arium funiculum rect&agrave; tendit uer&longs;us ultimum, <lb/>qui infim&aelig; fo&longs;&longs;&aelig; latentis longitudinem demon&longs;trat: &amp; qua parte eum attin <lb/>git, ea uer&egrave; iudicans &longs;ignum h&aelig;reditarium in &longs;axo incidit.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>De re Metallica Libri V. FINIS.</s></p><pb pagenum="107"/><p type="head"> 
  
 <s>GEORGII AGRICO&shy;<lb/>LAE DE RE METALLICA <lb/>LIBER SEXTVS.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Dixi de uenarum fo&longs;sionibus, de <expan abbr="puteor&utilde;">puteorum</expan> &longs;tructu&shy;<lb/>ris, de <expan abbr="cuniculor&utilde;">cuniculorum</expan>, <expan abbr="fo&longs;sar&utilde;">fo&longs;sarum</expan> latentium, <expan abbr="cauernar&utilde;">cauernarum</expan> &longs;ub <lb/>&longs;tructionibus, de arte men&longs;oris: nunc dicam prim&ograve; <lb/>de ferramentis, quibus uen&aelig; &longs;axaque <expan abbr="excind&utilde;tur">excinduntur</expan>: de <lb/>inde de ua&longs;is in qu&aelig; conijciuntur gleb&aelig; <expan abbr="terrar&utilde;">terrarum</expan>, &longs;a <lb/>xorum, <expan abbr="metallor&utilde;">metallorum</expan>, aliarumque <expan abbr="rer&utilde;">rerum</expan> <expan abbr="fo&longs;sili&utilde;">fo&longs;silium</expan>, ut uel ex <lb/>trahi uel euehi uel efferri po&longs;sint: atque etiam de ua&shy;<lb/>&longs;is aquarijs &amp; canalibus: tum de diuer&longs;i generis ma <lb/>chinis: po&longs;trem&ograve; de malis <expan abbr="metallicor&utilde;">metallicorum</expan>, qu&aelig; omnia <lb/>dum <expan abbr="de&longs;crib&etilde;tur">de&longs;cribentur</expan> accuratius, <expan abbr="iter&utilde;">iterum</expan> mult&aelig; laborandi rationes <expan abbr="explicab&utilde;tur">explicabuntur</expan>. </s> 
  
 <s><lb/>Ferramenta <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> &longs;unt ea, qu&aelig; proprio nomine inetallici &longs;ic appellant, cunei <lb/>pr&aelig;terea, lamin&aelig;, bracte&aelig;, mallei, bacilla, conti, ligones, uerricula, batilla. </s> 
  
 <s><lb/>Sed eorum, qu&aelig; proprio nomine <expan abbr="ferram&etilde;ta">ferramenta</expan> &longs;unt, quatuor exi&longs;tunt form&aelig;, <lb/>qu&aelig; fer&egrave; non figura, &longs;ed longitudine uel cra&longs;situdine inter &longs;e differunt: ete&shy;<lb/>nim <expan abbr="omni&utilde;">omnium</expan> pars &longs;umma e&longs;t lata &amp; <expan abbr="quadr&atilde;gula">quadrangula</expan>, ut malleo percuti po&longs;sit: ima <lb/>in <expan abbr="mucron&etilde;">mucronem</expan> de&longs;init, ut <expan abbr="&longs;axor&utilde;">&longs;axorum</expan> &amp; <expan abbr="uenar&utilde;">uenarum</expan> duriciam acie diffindat: omnia quo <lb/>que pr&aelig;ter <expan abbr="quart&utilde;">quartum</expan> &longs;unt perforata. </s> 
  
 <s>Prim&ugrave;m quidem, quo fo&longs;&longs;ores quotidie <lb/>utuntur, longum e&longs;t dodrantem: latum, &longs;e&longs;quidigitum: cra&longs;&longs;um, digitum. </s> 
  
 <s>In <lb/>&longs;ecundo e&longs;t eadem qu&aelig; in primo latitudo, itemque cra&longs;situdo, &longs;ed <expan abbr="long&utilde;">longum</expan> e&longs;t <lb/>duos dodrantes, quo fo&longs;&longs;ores duri&longs;simas qua&longs;que uenas &longs;ic findunt, ut rimis <lb/>fati&longs;cant. </s> 
  
 <s>Tertium eandem quam &longs;ecundum <expan abbr="longitudin&etilde;">longitudinem</expan> a&longs;&longs;umit, <expan abbr="uer&utilde;">uerum</expan> pau&shy;<lb/>l&ograve; latius &amp; cra&longs;sius e&longs;t: quo fodiunt &longs;olum eorum puteorum, qui paulatim <lb/>colligunt aquas. </s> 
  
 <s>Quartum fer&egrave; longum e&longs;t palmos tres &amp; digitum unum: <lb/>cra&longs;&longs;um, digitos duos: &longs;uprema parte <expan abbr="lat&utilde;">latum</expan> digitos tres, media palmum, ima, <lb/>ut c&aelig;tera cu&longs;pidatum. </s> 
  
 <s>Hoc uenas duriores <expan abbr="excind&utilde;t">excindunt</expan>. </s> 
  
 <s><expan abbr="Ver&utilde;">Verum</expan> primi ferramen <lb/>ti foramen &agrave; &longs;umma parte di&longs;tat palmum: &longs;ecundi &amp; tertij, digitos &longs;eptem. </s> 
  
 <s><lb/>Quodque uer&ograve; circa foramen hinc illincque extuberat, in id indunt manubri&shy;<lb/>um ligneum: quod altera manu tenent, c&ugrave;m ferramentum, ad &longs;axa applica&shy;<lb/>tum, malleo feriunt. </s> 
  
 <s>H&aelig;c ferramenta maiora uel minora, prout res hoc po&shy;<lb/>&longs;tulat, fabricari &longs;olent. </s> 
  
 <s>Omnia retu&longs;a fabri ferrarij rur&longs;us, quoad fieri pote&longs;t, <lb/>acuunt. </s> 
  
 <s>At cuneus plerunque longus e&longs;t palmos tres &amp; digitos duos: latus, <lb/>digitos &longs;ex: &longs;umma parte ad palmi altitudinem cra&longs;&longs;us digitos tres, deinde <lb/>paulatim tenuior, ut ima fiat acutus. </s> 
  
 <s>Sed lamina alta &amp; lata e&longs;t digitos &longs;ex: <lb/>&longs;umma parte cra&longs;&longs;a digitos duos, ima &longs;e&longs;quidigitum. </s> 
  
 <s>In bractea uer&ograve; e&longs;t ea&shy;<lb/>dem, qu&aelig; in lamina altitudo &amp; latitudo, &longs;ed admodum tenuis e&longs;t. </s> 
  
 <s>His omni <lb/>bus, ut proximo libro explicaui, utuntur cum uenas duri&longs;simas excindunt. </s> 
  
 <s><lb/>Atque etiam cunei, lamin&aelig;, bracte&aelig; modo maiores, modo minores &longs;olent <lb/>confici.</s></p><pb pagenum="108"/><p type="caption"> 
  
 <s>F<emph type="italics"/>erramentum primum<emph.end type="italics"/> A. S<emph type="italics"/>ecundum<emph.end type="italics"/> B. T<emph type="italics"/>ertium<emph.end type="italics"/> C. <lb/>Q<emph type="italics"/>uartum.<emph.end type="italics"/></s><s> D. C<emph type="italics"/>uneus<emph.end type="italics"/> E. L<emph type="italics"/>amina<emph.end type="italics"/> F. B<emph type="italics"/>ractea<emph.end type="italics"/> G. <lb/>M<emph type="italics"/>anubrium ligneum<emph.end type="italics"/> H. M<emph type="italics"/>anubrium in primo ferra/ <lb/>mento inclu&longs;um<emph.end type="italics"/> I.</s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Mallei quoque duplices &longs;unt: minores, <expan abbr="quor&utilde;">quorum</expan> manubria fo&longs;&longs;ores una ma&shy;<lb/>nu tenent: maiores, quorum utraque: in illis, quod ad magnitudinem et u&longs;um <lb/>pertinet triplex e&longs;t differentia: minimo, tanquam leui&longs;simo, percutiunt &longs;e&shy;<lb/>cundum <expan abbr="ferrament&utilde;">ferramentum</expan>: medio, primum: maximo, tertium: atque is latus &amp; cra&longs;&shy;<lb/>&longs;us e&longs;t digitos duos. </s> 
  
 <s>In maioribus uer&ograve; bipartita e&longs;t uarietas: paruis <expan abbr="quart&utilde;">quartum</expan> <lb/>ferramentum feriunt, magnis cuneos in fi&longs;&longs;uras impingunt: illi lati &amp; cra&longs;si <lb/>&longs;unt tres digitos, hi quinque, &amp; longi pedem. </s> 
  
 <s>Omnes autem media parte, in <lb/>qua e&longs;t foramen manubrij capax, extuberant: &longs;ed maioribus manubria &longs;unt <lb/>imbecilliora, ut operarij mallei pondere inclinatiore uehementius ferire <lb/>po&longs;sint.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>M<emph type="italics"/>alleorum minorum<emph.end type="italics"/> M<emph type="italics"/>inimus<emph.end type="italics"/> A. M<emph type="italics"/>edius<emph.end type="italics"/> B. <lb/>M<emph type="italics"/>aximus<emph.end type="italics"/> C. M<emph type="italics"/>alleorum maiorum<emph.end type="italics"/> P<emph type="italics"/>aruus<emph.end type="italics"/> D. <lb/>M<emph type="italics"/>agnus<emph.end type="italics"/> E. M<emph type="italics"/>anubrium ligneum<emph.end type="italics"/> F. <lb/>M<emph type="italics"/>anubrium in minimo malleo inclu&longs;um<emph.end type="italics"/> G.</s></p><pb pagenum="109"/><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Bacillum ferreum item duplex e&longs;t: utrumque ima parte acutum, &longs;ed <expan abbr="alter&utilde;">alterum</expan> <lb/>teres, quo puteum, aqua plenum, c&ugrave;m ad eum pertinet cuniculus, <expan abbr="perfor&atilde;t">perforant</expan>: <lb/>alterum <expan abbr="lat&utilde;">latum</expan>, quo de cauernis in &longs;olum deijciunt &longs;axa ignis ui mollita, qu&aelig; <lb/>conto detrudi non po&longs;&longs;unt. </s> 
  
 <s>E&longs;t autem contus metallicorum, ut nautarum, <lb/>pertica oblonga in capite ferrum habens.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>B<emph type="italics"/>acillum teres<emph.end type="italics"/> A. B<emph type="italics"/>acillum latum<emph.end type="italics"/> B. C<emph type="italics"/>ontus<emph.end type="italics"/> C.</s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Sed ligo metallicus differt &agrave; ru&longs;tico: nam hic ima parte latus etacutus e&longs;t: <pb pagenum="110"/>ille cu&longs;pidatus: eo cauatur uena non dura, qualis e&longs;&longs;e &longs;olet terrena. </s> 
  
 <s>Similiter <lb/>rutrum &amp; batillum nihil di&longs;tant &agrave; uulgaribus. </s> 
  
 <s>Altero conuerrunt terras &amp; <lb/>glareas, altera ea&longs;dem inijciunt in ua&longs;a.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>L<emph type="italics"/>igo<emph.end type="italics"/> A. R<emph type="italics"/>utrum<emph.end type="italics"/> B. B<emph type="italics"/>atillum<emph.end type="italics"/> C.</s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Terr&aelig; <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> &amp; &longs;axa &amp; res metallic&aelig; ali&aelig;que fo&longs;siles ligone cauat&aelig; uel ferra&shy;<lb/>mentis exci&longs;&aelig; in ua&longs;is aut corbibus aut &longs;accis &egrave; puteis <expan abbr="extrah&utilde;tur">extrahuntur</expan>: ci&longs;ijs uel <lb/>cap&longs;is <expan abbr="pat&etilde;tibus">patentibus</expan> <gap/><expan abbr="ueh&utilde;tur">uehuntur</expan> &egrave; cuniculis: ex utri&longs;que alueis efferuntur. </s> 
  
 <s>Va&longs;a &longs;unt <lb/>duplicia: qu&aelig; non materia, <expan abbr="n&otilde;">non</expan> figura differunt, &longs;ed magnitudine: minora fe&shy;<lb/>r&egrave; <expan abbr="tant&utilde;">tantum</expan> <expan abbr="capi&utilde;t">capiunt</expan>, quantum metreta: maiora <expan abbr="pler&utilde;que">plerunque</expan> &longs;extuplo &longs;unt capaciora: <lb/>neutris enim certa e&longs;t capacitas, &longs;ed &longs;&aelig;pius uaria. </s> 
  
 <s>Vtraque conficiuntur ex a&longs;&shy;<lb/>&longs;eribus &amp; duobus circulis ferreis, <expan abbr="quor&utilde;">quorum</expan> altero &longs;uperius, altero inferius uin&shy;<lb/>ciuntur: nam colurni &amp; querni a&longs;&longs;erib. </s> 
  
 <s><expan abbr="puteor&utilde;">puteorum</expan> illi&longs;i facile rumpuntur, ferrei <lb/>durant. </s> 
  
 <s>Maiorib. </s> 
  
 <s>ut a&longs;&longs;eres &longs;unt cra&longs;siores &amp; latio. </s> 
  
 <s>es, ita <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> circuli utri&longs;que, <lb/>ut plus firmitatis &amp; roboris habeant, octona bacilla ferrea &longs;unt, aliquantum <lb/>lata: quorum quaterna ex &longs;uperiori circulo deor&longs;um <expan abbr="proced&utilde;t">procedunt</expan>: quaterna eis <lb/>qua&longs;i obuia ex inferiori &longs;ur&longs;um: <expan abbr="utror&utilde;que">utrorunque</expan> <expan abbr="fund&utilde;">fundum</expan> tam interius qu&agrave;m extrin&longs;e <lb/>cus duobus uel tribus bacillis <expan abbr="it&etilde;">item</expan> ferreis, &amp; ex una inferioris circuli parte ad <lb/><expan abbr="alter&atilde;">alteram</expan> <expan abbr="pertin&etilde;tibus">pertinentibus</expan>, munitur. </s> 
  
 <s>Sed <expan abbr="eor&utilde;">eorum</expan> qu&aelig; extra &longs;unt, <expan abbr="alter&utilde;">alterum</expan> ad id affigitur <lb/>tran&longs;uer&longs;um: utraque <expan abbr="hab&etilde;t">habent</expan> binas ferreas an&longs;as, qu&aelig; &longs;uperius extant atque emi <lb/>nent: utraque <expan abbr="&longs;emicircul&utilde;">&longs;emicirculum</expan> ferreum, cuius inferior pars inclu&longs;a in an&longs;is recta e&longs;t <lb/>ut expeditius moueri po&longs;sit: utraque multo altiora qu&agrave;m latiora &longs;unt, <expan abbr="utri&longs;que&longs;u&mtilde;a">utri&longs;que<lb/>&longs;umna</expan> pars e&longs;t latior ut res effo&longs;&longs;&aelig; facilius in ea infundi &amp; rur&longs;us ex eis effun <lb/>di po&longs;sint. </s> 
  
 <s>In minora ferm&egrave; pueri, in maiora uiri terras &egrave; &longs;olo putei trahunt <lb/>rutro, reliquas res fo&longs;siles batillo in ea inijciunt, uel manibus ingerunt: ex <lb/>qua re inge&longs;tores &longs;unt nominati: mox &longs;emicirculo ferreo funis ductarij <expan abbr="un-c&utilde;">un&shy;<lb/>cum</expan> <expan abbr="implic&atilde;t">implicant</expan>: <expan abbr="t&utilde;">tum</expan> machinis <expan abbr="extrah&utilde;tur">extrahuntur</expan>: minora <expan abbr="quid&etilde;">quidem</expan>, quod ip&longs;is leuius onus <pb pagenum="111"/>&longs;it <expan abbr="impo&longs;it&utilde;">impo&longs;itum</expan>, ea quam uer&longs;ant homines: maiora, quod grauius, ea quam equi <lb/>circumagunt. </s> 
  
 <s>Quidam uer&ograve; in ua&longs;orum locum <expan abbr="&longs;ub&longs;titu&utilde;t">&longs;ub&longs;tituunt</expan> corbes, qu&aelig; tan&shy;<lb/>tundem capiant, aut, quod leuiores qu&agrave;m ua&longs;a &longs;int, etiam plus. </s> 
  
 <s>Quidam &longs;ac <lb/>cis, ex taurinis tergoribus factis, pro ua&longs;is utuntur: quorum &longs;emicirculos fer <lb/>reos unco <expan abbr="preh&etilde;dit">prehendit</expan> funis ductarius: eorum plerunque tres rebus effo&longs;sis ple&shy;<lb/>ni &longs;imul extrahuntur, tres demittuntur, tres &agrave; pueris implentur: hi Snebergi <lb/>u&longs;itati &longs;unt, ill&aelig; Fribergi.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>V<emph type="italics"/>as minus<emph.end type="italics"/> A. V<emph type="italics"/>as maius<emph.end type="italics"/> B. A<emph type="italics"/>&longs;&longs;eres<emph.end type="italics"/> C. C<emph type="italics"/>irculi ferrei<emph.end type="italics"/> D. B<emph type="italics"/>acilla ferrea<emph.end type="italics"/> E. B<emph type="italics"/>acilla ferrea fun&shy;<lb/>di<emph.end type="italics"/> F. A<emph type="italics"/>n&longs;&aelig;<emph.end type="italics"/> G. S<emph type="italics"/>e<gap/>icirculus ferreus<emph.end type="italics"/> H. V<emph type="italics"/>ucus funis ductarij<emph.end type="italics"/> I. C<emph type="italics"/>orbis<emph.end type="italics"/> K. S<emph type="italics"/>acci<emph.end type="italics"/> L.</s></p><figure></figure><pb pagenum="112"/><p type="main"> 
  
 <s>Quod <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> nunc <expan abbr="ci&longs;i&utilde;">ci&longs;ium</expan> appellamus uehiculum e&longs;t unam habens rotam <expan abbr="n&otilde;">non</expan> <lb/>duas, utid quod equi trahunt: ip&longs;um rebus fo&longs;silibus refertum ex cuniculis <lb/>uel ca&longs;is ab operario euehitur: &longs;ed hoc modo formatur. </s> 
  
 <s>A&longs;&longs;eres duo longi <lb/>circiter quinque pedes, alti <expan abbr="un&utilde;">unum</expan>, lati duos digitos eliguntur: <expan abbr="quor&utilde;">quorum</expan> partes pri&shy;<lb/>m&aelig; futur&aelig; ad unius pedis <expan abbr="longitudin&etilde;">longitudinem</expan>, po&longs;trem&aelig; ad duum <expan abbr="ped&utilde;">pedum</expan> inferius <lb/><expan abbr="excind&utilde;tur">excinduntur</expan>, medi&aelig; <expan abbr="reman&etilde;t">remanent</expan> integr&aelig;. </s> 
  
 <s>Deinde prim&aelig; excauantur, ut in <expan abbr="ear&utilde;">earum</expan> <lb/>foraminibus circularibus axiculi capita circumagi po&longs;sint. </s> 
  
 <s>Medi&aelig; uer&ograve; bis <lb/>perforantur &amp; prope <expan abbr="im&utilde;">imum</expan>, ut capitula <expan abbr="duar&utilde;">duarum</expan> <expan abbr="trabecular&utilde;">trabecularum</expan>, in quas imponun <lb/>tur a&longs;&longs;eres, recipiant: &amp; in medio, ut capitula <expan abbr="duor&utilde;">duorum</expan> a&longs;&longs;erum tran&longs;uer&longs;ario&shy;<lb/>rum: atque claui, in his capitibus foras eminentibus infixi, totam firmant com <lb/>pagem. </s> 
  
 <s>Ex po&longs;tremis a&longs;&longs;erum longorum partibus fiunt manubria: <expan abbr="quor&utilde;">quorum</expan> <lb/>capitula inferius &longs;unt reflexa, ut firmius manibus teneri po&longs;sint. </s> 
  
 <s>Sed rotula, <lb/>quia unica, neque modiolum habet, neque circum axiculum uer&longs;atur, <expan abbr="uer&utilde;">uerum</expan> cum <lb/>ip&longs;o circumuertitur: &agrave; curuaturis enim, quas <foreign lang="greek">a)/yidas</foreign> Gr&aelig;ci uocant, duo ra&shy;<lb/>dij tran&longs;uer&longs;arij, in eas inclu&longs;i, per medium axiculum penetrant in oppo&longs;itas <lb/>curuaturas. </s> 
  
 <s>Axiculus <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> quadrangulus e&longs;t, exceptis capitibus, quorum u&shy;<lb/>trumque teres ut in foramine uolui po&longs;sit: hoc ci&longs;ium terris &amp; &longs;axis <expan abbr="plen&utilde;">plenum</expan> o&shy;<lb/>perarius euehit, inane reuehit. </s> 
  
 <s>E&longs;t pr&aelig;terea metallicis <expan abbr="alter&utilde;">alterum</expan> <expan abbr="ci&longs;i&utilde;">ci&longs;ium</expan> hoc gran&shy;<lb/>dius, quo hi, qui terram, cum lapillis nigris permi&longs;tam, lauant, riuis in eam <lb/>deductis, utuntur. </s> 
  
 <s>Eius <expan abbr="aut&etilde;">autem</expan> prior a&longs;&longs;er tran&longs;uer&longs;arius altior e&longs;t, ut terra in&shy;<lb/>ge&longs;ta non decidat.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>C<emph type="italics"/>i&longs;ium minus<emph.end type="italics"/> A. A<emph type="italics"/>&longs;&longs;eres eius longi<emph.end type="italics"/> B. A<emph type="italics"/>&longs;&longs;eres tran&longs;uer&longs;arij<emph.end type="italics"/> C. <lb/>R<emph type="italics"/>otula<emph.end type="italics"/> D. C<emph type="italics"/>i&longs;ium grandius<emph.end type="italics"/> E. E<emph type="italics"/>ius prior a&longs;&longs;er tran&longs;uer&longs;arius<emph.end type="italics"/> F.</s></p><figure></figure><pb pagenum="113"/><p type="main"> 
  
 <s>Cap&longs;a <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> patens dimidio capacior e&longs;t qu&agrave;m <expan abbr="ci&longs;i&utilde;">ci&longs;ium</expan>: longa fer&egrave; pedes qua&shy;<lb/>tuor, lata &amp; alta circiter pedes duos &amp; dimidium: &longs;ed quia ei figura e&longs;t qua&shy;<lb/>drangula, tribus laminis <expan abbr="quadr&atilde;gulis">quadrangulis</expan> uincitur ferreis: &amp; pr&aelig;ter eos undique<lb/>bacillis ferreis munitur: ad ip&longs;ius fundum duo axiculi ferrei &longs;unt affixi, <expan abbr="circ&utilde;">circum</expan> <lb/>quorum capitula utrinque orbiculi lignei uer&longs;antur: qui, ne ex axiculis immo <lb/>bilibus decidant, paruis clauis ferreis cauetur: ut magno illo obtu&longs;o ad <expan abbr="id&etilde;">idem</expan> <lb/><expan abbr="fund&utilde;">fundum</expan> affixo, ne &agrave; trita uia, hoc e&longs;t cauo trabium aberrent. </s> 
  
 <s>Eam cap&longs;am ue&shy;<lb/>ctor ip&longs;ius partem po&longs;teriorem manibus tenens &amp; protrudens euehit onu&shy;<lb/>&longs;tam rebus fo&longs;silibus, uacuam reuchit. </s> 
  
 <s>Quoniam uer&ograve; c&ugrave;m mouetur, <expan abbr="&longs;on&utilde;">&longs;onum</expan> <lb/>efficit, qui nonnullis ui&longs;us canum latratui &longs;imilis, canem uocarunt. </s> 
  
 <s>Hac ca&shy;<lb/>p&longs;a utuntur &longs;i quando ex longi&longs;simis cuniculis onera euehunt, &amp; qu&ograve;d mo <lb/>ueatur facilius, &amp; qu&ograve;d grauius onus ip&longs;i po&longs;sit imponi.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>C<emph type="italics"/>ap&longs;&aelig; quadranguli ferrei<emph.end type="italics"/> A. E<emph type="italics"/>ius bacilla ferrea<emph.end type="italics"/> B. A<emph type="italics"/>xiculus <lb/>ferreus<emph.end type="italics"/> C. O<emph type="italics"/>rbiculi lignei<emph.end type="italics"/> D. P<emph type="italics"/>arui claui ferrei<emph.end type="italics"/> E. <lb/>M<emph type="italics"/>agnus clauus ferreus obtu&longs;us<emph.end type="italics"/> F. C<emph type="italics"/>ap&longs;a eadem inuer&longs;a<emph.end type="italics"/> G.</s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Sed alueos cauant ex &longs;ingulis arborum truncis: quorum minores longi <lb/>&longs;unt plerumque duos pedes, lati unum: hos metallo refertos, pr&aelig;&longs;ertim c&ugrave;m <lb/>multum non effoditur, &egrave; puteis &amp; cuniculis uel humeris egerunt, uel funicu <lb/>lis, ex collis pendentibus, deuinctos efferunt. </s> 
  
 <s>Veteres quicquid effo&longs;&longs;um e&shy;<lb/>rat humeris ege&longs;si&longs;&longs;e Plinius autor e&longs;t. </s> 
  
 <s>Ver&ugrave;m ea ratio <expan abbr="oner&utilde;">onerum</expan> exportan do&shy;<lb/>rum quia plures homines magnis laboribus defatigat, &amp; multa pecunia in <lb/>operas erogatur, &longs;preta &agrave; no&longs;tris &amp; repudiata. </s> 
  
 <s>Maiorum autem <expan abbr="alueor&utilde;">alueorum</expan> lon <lb/>gitudo e&longs;t ad tres pedes, latitudo palmipe dalis: in quibus terras metallicas <pb pagenum="114"/>experimenti poti&longs;sim&ugrave;m gratia lauant.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>A<emph type="italics"/>lueus minor<emph.end type="italics"/> A. F<emph type="italics"/>uniculus<emph.end type="italics"/> B. A<emph type="italics"/>lueus maior<emph.end type="italics"/> C.</s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>At aquaria ua&longs;a differunt u&longs;u, quem habent, &amp; materia, ex qua forman&shy;<lb/>tur. </s> 
  
 <s>Nam <expan abbr="quibu&longs;d&atilde;">quibu&longs;dam</expan> aqua &egrave; puteis hau&longs;ta infunditur in alia, ut &longs;itulis: qu&aelig;&shy;<lb/>dam aquarum plena machinis extrahuntur, ut moduli et bulg&aelig;. </s> 
  
 <s>Alia &longs;unt li <lb/>gnea, &longs;icuti &longs;itul&aelig; &amp; moduli: alia &longs;cortea, ueluti bulg&aelig;. </s> 
  
 <s>Moduli <expan abbr="aut&etilde;">autem</expan> aqua&shy;<lb/>rij &aelig;que ac ua&longs;a, in qu&aelig; res arid&aelig; ingeruntur, duplices &longs;unt, minores &amp; ma&shy;<lb/>iores: &longs;ed hi moduli di&longs;tant &agrave; ua&longs;is &longs;umma parte, quam <expan abbr="hab&etilde;t">habent</expan> angu&longs;tiorem: <lb/>&amp; quidem iccirco ne, c&ugrave;m ex puteis, maxim&egrave; multum deuexis, trahuntur &amp; <lb/>illiduntur a&longs;&longs;eribus, aqu&aelig; effundantur. </s> 
  
 <s>In hos modulos aquas &longs;itulis infun&shy;<lb/>dunt, qu&aelig; &longs;unt lignea ua&longs;cula, non ut moduli in &longs;ummo angu&longs;ta, neque uin&shy;<lb/>cta circulis ferreis, &longs;ed colurnis, quod neutrum nece&longs;sitas flagitet: atque<lb/>hic etiam moduli minores extrahuntur ea machina, quam <lb/>uer&longs;ant homines: maiores ea quam equi <lb/>circumagunt.</s></p><pb pagenum="115"/><p type="caption"> 
  
 <s>M<emph type="italics"/>odulus minor<emph.end type="italics"/> A. M<emph type="italics"/>odulus maior<emph.end type="italics"/> B. S<emph type="italics"/>itula<emph.end type="italics"/> C.</s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Sed bulgas no&longs;tri nominant maximos illos utres aquarios, qui con&longs;tant <lb/>ex taurinis tergoribus duobus, uel duobus &amp; dimidio: ex his bulgis tritis <lb/>&amp; u&longs;itatis prim&ograve; excidunt pili, atque glabr&aelig; &amp; candid&aelig; fiunt. </s> 
  
 <s>Po&longs;t id tempo <lb/>ris rumpuntur. </s> 
  
 <s>Quod &longs;i parum, in partem <expan abbr="rupt&atilde;">ruptam</expan> bacilli teretis &amp; &longs;triati par&shy;<lb/>ticula immittitur, ac in ip&longs;ius &longs;trias bulga rupta undique illigata &longs;uitur: &longs;in <lb/>multum, eam re&longs;arciunt particula tergoris taurini. </s> 
  
 <s>Bulg&aelig; autem unco cate&shy;<lb/>n&aelig; ductari&aelig; implicat&aelig; &amp; demi&longs;&longs;&aelig; mer&longs;antur in aquis, &amp; qu&agrave;m primum <lb/>eas hau&longs;erint machina maxima extrahuntur: duplices uer&ograve; &longs;unt: al&shy;<lb/>ter&aelig; per &longs;e hauriunt aquas: in alteras batillo ligneo agi&shy;<lb/>tat&aelig; quodammodo infunduntur.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>B<emph type="italics"/>ulga per &longs;e hauriens aquas<emph.end type="italics"/> A. B<emph type="italics"/>ulga in quam <lb/>aqu&aelig; pala agitat&aelig; infunduntur<emph.end type="italics"/> B.</s></p><pb pagenum="116"/><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Aquas autem, ex puteis extractas, excipiunt canales, uel infundibula, per <lb/>qu&aelig; tran&longs;mittuntur in canales: &longs;imiliter aqu&aelig; &egrave; lateribus cuniculorum efflu <lb/>entes in canales deriuantur. </s> 
  
 <s>Hi <expan abbr="c&otilde;&longs;tant">con&longs;tant</expan> ex binis trabibus excauatis, &amp; arct&egrave; <lb/>coniunctis ut aquas profluentes po&longs;sint continere: ex ore cuniculi u&longs;que ad <lb/>extremam eius partem pertinent a&longs;&longs;eribus contecti, ne terra uel <expan abbr="&longs;ax&utilde;">&longs;axum</expan> in eos <lb/>incidens <expan abbr="aquar&utilde;">aquarum</expan> cur&longs;um impediat. </s> 
  
 <s>Qu&ograve;d &longs;i multus limus paulatim in ip&longs;is <lb/>&longs;ub&longs;ederit a&longs;&longs;eribus &longs;ublatis purgantur, ne, quod etiam tunc eis accidit, ob&shy;<lb/>&longs;truantur &amp; obturentur. </s> 
  
 <s>Quos autem canales metallici extra terram infun&shy;<lb/>dibulis qu&aelig; &longs;unt ad ca&longs;as puteorum, &longs;ubijciunt, eos plerunque cauant <lb/>ex &longs;ingulis arboribus. </s> 
  
 <s>Infundibula uer&ograve; fer&egrave; conficiuntur <lb/>ex quatuor a&longs;&longs;eribus &longs;ic inferius exci&longs;is &amp; con <lb/>iunctis, ut &longs;umma infundibulorum <lb/>pars fiat latior, angu&shy;<lb/>&longs;tiorima.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>C<emph type="italics"/>analis<emph.end type="italics"/> A. I<emph type="italics"/>nfundibulum<emph.end type="italics"/> B.</s></p><pb pagenum="117"/><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Qu&aelig; &longs;int ferramenta <expan abbr="metallicor&utilde;">metallicorum</expan>, qu&aelig; ua&longs;a &longs;atis o&longs;tendi: nunc machinas <lb/><expan abbr="expon&atilde;">exponam</expan>, h&aelig; triplices &longs;unt, tractori&aelig; &longs;cilicet, &longs;piritales, &longs;can&longs;ori&aelig;. </s> 
  
 <s>Tractorijs <lb/>onera ex puteis <expan abbr="extrah&utilde;tur">extrahuntur</expan>. </s> 
  
 <s>Spiritales aerem <expan abbr="concept&utilde;">conceptum</expan> ex ore &longs;uo inflant in <lb/>cuniculos uel puteos: quod ni fiatin <expan abbr="n&otilde;nullis">nonnullis</expan> fo&longs;&longs;ores laborare &longs;ine magna <lb/>&longs;pirandi difficultate non po&longs;&longs;unt. </s> 
  
 <s>Scan&longs;ori&aelig; &longs;unt &longs;cal&aelig; <expan abbr="quar&utilde;">quarum</expan> gradibus me <lb/>tallici de&longs;cendunt in puteos: &amp; ex eis rur&longs;us a&longs;cendunt. </s> 
  
 <s><expan abbr="Tractoriar&utilde;">Tractoriarum</expan> uari&aelig; <lb/>&amp; diuer&longs;&aelig; &longs;unt form&aelig;: &amp; qu&aelig;dam ex ip&longs;is mult&ugrave;m artificio&longs;&aelig;: &amp;, ni&longs;i ego <lb/>fallor, ueteribus incognit&aelig;: qu&aelig; iccirco inuent&aelig; &longs;unt, ut &amp; aqu&aelig; trahi po&longs;&shy;<lb/>&longs;int ex terr&aelig; profundo, ad quod nulli cuniculi <expan abbr="pertin&etilde;t">pertinent</expan>: &amp; res fo&longs;siles ex pu <lb/>teis, quos item nulli <expan abbr="c&otilde;tingunt">contingunt</expan> cuniculi, uel longi&longs;simi. </s> 
  
 <s><expan abbr="Quoni&atilde;">Quoniam</expan> uer&ograve; puteo <lb/>rum non <expan abbr="ead&etilde;">eadem</expan> e&longs;t altitudo, in i&longs;tius generis machinis magna uarietas exi&longs;tit. <lb/></s> 
  
 <s>&longs;ed <expan abbr="ear&utilde;">earum</expan>, quibus onera &longs;icca ex puteis <expan abbr="extrah&utilde;tur">extrahuntur</expan>, form&aelig; quinque <expan abbr="poti&longs;sim&utilde;">poti&longs;simum</expan> <lb/>&longs;unt u&longs;itat&aelig;, <expan abbr="quar&utilde;">quarum</expan> prima &longs;ic <expan abbr="c&otilde;ficitur">conficitur</expan>. </s> 
  
 <s>Tigna duo, qu&agrave;m puteus paulo lon&shy;<lb/>giora, collocantur: <expan abbr="alter&utilde;">alterum</expan> in fronte putei, <expan abbr="alter&utilde;">alterum</expan> in tergo. </s> 
  
 <s>Eorum partes ex&shy;<lb/>trem&aelig; habent foramina, in qu&aelig; pali, ad imum cuneatiores, immi&longs;si altius in <lb/>terram adiguntur ut maneant immobilia. </s> 
  
 <s>Habent pr&aelig;terea formas, in qui&shy;<lb/>bus inclu&longs;a &longs;unt capita duorum tignorum <expan abbr="tr&atilde;&longs;uer&longs;ariorum">tran&longs;uer&longs;ariorum</expan>: quorum unum <lb/>dextrum putei latus occupat: alterum tantum abe&longs;t &agrave; &longs;ini&longs;tro, ut inter ip&longs;a <lb/>locus &longs;it aptus ad &longs;calas affingendas: in horum tignorum tran&longs;ucr&longs;ariorum <lb/>formis, qu&aelig; in media eorum &longs;unt parte, &longs;tipites uel a&longs;&longs;eres cra&longs;si infiguntur <lb/>&amp; configuntur clauis ferreis: in quorum &longs;tipitum uel a&longs;&longs;erum caua cra&longs;sis la <lb/>minis ferrata conijciuntur &longs;ucul&aelig; capita: utrumque autem caput, ex &longs;tipitis <lb/>aut a&longs;&longs;eris cauo foras <expan abbr="emin&etilde;s">eminens</expan>, e&longs;t inclu&longs;um in forma alterius capitis ligni lon <lb/>gi <expan abbr="&longs;e&longs;quiped&etilde;">&longs;e&longs;quipedem</expan>, lati <expan abbr="palm&utilde;">palmum</expan>, cra&longs;si tres digitos: &longs;ed <expan abbr="utr&utilde;que">utrunque</expan> eius caput <expan abbr="lat&utilde;">latum</expan> e&longs;t di&shy;<lb/>gitos <expan abbr="&longs;ept&etilde;">&longs;eptem</expan>: in <expan abbr="alter&utilde;">alterum</expan> uer&ograve; inclu&longs;us e&longs;t uectis, teres item longus <expan abbr="&longs;e&longs;quiped&etilde;">&longs;e&longs;quipedem</expan>. <pb pagenum="118"/>circa uer&ograve; &longs;uculam funis ductarius inuoluitur, &amp; eius media pars ad ip&longs;am <lb/>religatur: at utraque eiu&longs;dem an&longs;a habet <expan abbr="unc&utilde;">uncum</expan> ferreum, qui ua&longs;is &longs;emicirculo <lb/>implicatur: itaque uectibus coacta &longs;ucula dum uoluitur &longs;emper alterum uas <lb/>onere plenum ex puteo extrahitur in eundem demittitur uacuum. </s> 
  
 <s>Cogunt <lb/>autem &longs;uculam uiri duo robu&longs;ti, uterque prope &longs;e <expan abbr="ci&longs;i&utilde;">ci&longs;ium</expan> habens, in quod, c&ugrave;m <lb/>uas ei propius fuerit extractum, exoneret. </s> 
  
 <s>Duo uer&ograve; ua&longs;a plerunque <expan abbr="impl&etilde;t">implent</expan> <lb/>ci&longs;ium. </s> 
  
 <s>Quare ubi quatuor extracta fuerint uterque &longs;uum ci&longs;ium ex ca&longs;a eue&shy;<lb/>hit et euertit: ita fit, ut &longs;i putei fodiantur profundi, collis a&longs;&longs;urgat circa machi <lb/>n&aelig; ca&longs;am. </s> 
  
 <s>Quod &longs;i uena <expan abbr="metallor&utilde;">metallorum</expan> f&oelig;cunda non fuerit, terras &longs;axaque di&longs;cri&shy;<lb/>mine remoto profundunt: &longs;i f&oelig;cunda, &longs;eor&longs;im exonerata &longs;eruant, tundunt, <lb/>lauant. </s> 
  
 <s>At c&ugrave;m ua&longs;a aquaria extrahunt, ea euertentes aquam per infundibu&shy;<lb/>la tran&longs;mittunt in canalem, per quem effluit.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>T<emph type="italics"/>ignum in fronte putei collocatum<emph.end type="italics"/> A. T<emph type="italics"/>ignum in tergo putei collocatum<emph.end type="italics"/> B. <lb/>P<emph type="italics"/>ali cuneati<emph.end type="italics"/> C. T<emph type="italics"/>igna tran&longs;uer&longs;aria<emph.end type="italics"/> D. S<emph type="italics"/>tipites uel a&longs;&longs;eres cra&longs;si<emph.end type="italics"/> E. <lb/>L<emph type="italics"/>amina ferrea<emph.end type="italics"/> F. S<emph type="italics"/>ucula<emph.end type="italics"/> G. E<emph type="italics"/>ius capita<emph.end type="italics"/> H. L<emph type="italics"/>ignum<emph.end type="italics"/> I. V<emph type="italics"/>ectis<emph.end type="italics"/> K. <lb/>F<emph type="italics"/>unis ductarius<emph.end type="italics"/> L. E<emph type="italics"/>ius uncus<emph.end type="italics"/> M. V<emph type="italics"/>as<emph.end type="italics"/> N. E<emph type="italics"/>ius &longs;emicirculus<emph.end type="italics"/> O.</s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Altera machina, qua metallici, c&ugrave;m putei &longs;unt altiores, utuntur, &agrave; prima <lb/>differt rota, quam pr&aelig;ter uectes habet: eam, &longs;i pondus alt&egrave; non extrahitur, <lb/>unus uectiarius uer&longs;at, rota in alterius locum &longs;uccedente: &longs;in altius, tres, rota <lb/>in quarti locum &longs;ub&longs;tituta. </s> 
  
 <s>Etenim &longs;ucula &longs;emel mota rot&aelig; uolubilitate iu&shy;<pb pagenum="119"/>uatur, ut multo facilius circumagi po&longs;sit: ad quam rotam aliquot interdum <lb/>ma&longs;&longs;ul&aelig; plumbe&aelig; appenduntur, uel in a&longs;&longs;erculis, ad eam affixis, includun&shy;<lb/>tur, ut c&ugrave;m uer&longs;atur pondere depre&longs;&longs;a ad motum propen&longs;ior fiat. </s> 
  
 <s>Quidam <lb/>eadem de cau&longs;a duo uel tria uel quatuor bacilla ferrea includunt in &longs;ucula, <lb/>eorumque capita ma&longs;&longs;ulis plumbeis aggrauant: &longs;ed i&longs;ta rota differt &agrave; rota cur <lb/>rus, &amp; ea, quam fluminis impetus uer&longs;at. </s> 
  
 <s>Etenim caret pinnis, qu&aelig; rot&aelig;, <lb/>quam uertit flumen, &longs;unt: caret modiolo, qui e&longs;t currus rot&aelig;. </s> 
  
 <s>Eius autem lo <lb/>co habet &longs;uculam cra&longs;&longs;am: in cuius formis inferiorum radiorum capita &longs;unt <lb/>inclu&longs;a, ut &longs;uperiora in curuaturarum formis: c&ugrave;m tres uectiarij hanc machi <lb/>nam torquent in orbem, tunc ad alterum &longs;ucul&aelig; caput quatuor uectes re&shy;<lb/>cti &longs;unt, in eo inclu&longs;i: ad alterum unicus ille in metallis u&longs;itatus, qui &egrave; duo&shy;<lb/>bus membris con&longs;tat: quorum teres, quod <expan abbr="&longs;trat&utilde;">&longs;tratum</expan> eminet, manibus prehen&shy;<lb/>ditur: quadrangulum, quod rect&agrave; a&longs;&longs;urgit, duas habet formas, in inferiore <lb/>membrum teres includitur, in &longs;uperiore &longs;ucul&aelig; caput. </s> 
  
 <s>Hunc uectem unus <lb/>circumagit, illos duo: quorum alter eos trahit, alter trudit. </s> 
  
 <s>Omnes uer&ograve; ue&shy;<lb/>ctiarios, quamcunque <expan abbr="machin&atilde;">machinam</expan> uer&longs;ant, uiros e&longs;&longs;e robu&longs;tos nece&longs;&longs;e e&longs;t, ut tam <lb/>magnum laborem &longs;u&longs;tinere po&longs;sint.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>S<emph type="italics"/>ucula<emph.end type="italics"/> A. V<emph type="italics"/>ectes recti<emph.end type="italics"/> B. V<emph type="italics"/>ectis u&longs;itatus<emph.end type="italics"/> C. <lb/>R<emph type="italics"/>ot&aelig; radij<emph.end type="italics"/> D. E<emph type="italics"/>iu&longs;dem curuatur&aelig;<emph.end type="italics"/> E.</s></p><figure></figure><pb pagenum="120"/><p type="main"> 
  
 <s>Tertia machina minus fatigat operarios, c&ugrave;m onera maiora &longs;ubleuet. </s> 
  
 <s>Et&shy;<lb/>&longs;i uer&ograve; tardius, ut omnes ali&aelig; machin&aelig;, quibus tympana &longs;unt, tamen altius: <lb/>nempe ad pedes centum &amp; octoginta: qu&aelig; &longs;ic &longs;e habet axis &longs;tatuti codaces <lb/>ferrei uer&longs;antur in duobus catillis ferreis: <expan abbr="quor&utilde;">quorum</expan> inferior e&longs;t inclu&longs;us in trun <lb/>co in terra locato, &longs;uperior in trabe: axis ille inferiore parte habet orbem, ex <lb/>cra&longs;sis a&longs;&longs;eribus coagmentatis &amp; compactis factum: &longs;uperiore tympanum <lb/>dentatum: id axis &longs;trati tympanum quod ex fu&longs;is con&longs;tat, circumagit: circa <lb/>hunc axem, cuius codaces uer&longs;antur item in ferreis tignorum catillis, ducta&shy;<lb/>rius funus e&longs;t inuolutus: operarij duo manibus quidem, ne cadant, prehen&shy;<lb/>dentes &amp; tenentes perticam, ad duo tigna &longs;tatuta affixam, pedibus uer&ograve; ta&shy;<lb/>bellas retr&ograve; trudentes machinam circumagunt: quoties autem uas unum, re <lb/>bus effo&longs;sis plenum, extraxerunt &amp; &longs;ubuerterunt, toties contrari&egrave; <expan abbr="machin&atilde;">machinam</expan> <lb/>uer&longs;antes alterum extrahunt.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>A<emph type="italics"/>xis &longs;tatutus<emph.end type="italics"/> A. T<emph type="italics"/>runcus<emph.end type="italics"/> B. T<emph type="italics"/>rabs<emph.end type="italics"/> C. O<emph type="italics"/>rbis<emph.end type="italics"/> D. T<emph type="italics"/>ympanum <lb/>dentatum<emph.end type="italics"/> E. A<emph type="italics"/>xis &longs;tratus<emph.end type="italics"/> F. T<emph type="italics"/>ympanum quod ex fu&longs;is constat<emph.end type="italics"/> G. <lb/>F<emph type="italics"/>unis ductarius<emph.end type="italics"/> H. P<emph type="italics"/>ertica<emph.end type="italics"/> I. T<emph type="italics"/>igna &longs;tatuta<emph.end type="italics"/> K. O<emph type="italics"/>rbis tabell&aelig;<emph.end type="italics"/> L.</s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Quarta machina &longs;ubleuat onera &longs;e&longs;cuplo maiora qu&agrave;m du&aelig; machin&aelig; <lb/>prim&ograve; explicat&aelig;: qu&aelig; ita fit. </s> 
  
 <s>Tigna ad &longs;edecim, longa pedes quadraginta, <pb pagenum="121"/>cra&longs;&longs;a &amp; lata pedem, fibulis in &longs;ummo coniuncta, in imo diuaricata erigun&shy;<lb/>tur: eorum &longs;ingulorum inferiora capita in &longs;ingulorum <expan abbr="tignor&utilde;">tignorum</expan> in &longs;olo &longs;tra&shy;<lb/>torum formis <expan abbr="includ&utilde;tur">includuntur</expan>: tigna, qu&aelig; humi iacent, longa &longs;unt pedes quinque, <lb/>lata &longs;e&longs;quipedem, cra&longs;&longs;a pedem. </s> 
  
 <s>Quodque autem tignum erectum cum tigno <lb/>humi &longs;trato connectitur tertio quodam tigno obliqu&egrave; de&longs;cendente: cuius <lb/>caput &longs;uperius includitur in forma tigni erecti: inferius in forma tigni humi <lb/>iacentis. </s> 
  
 <s>Eiu&longs;modi uer&ograve; tignum longum e&longs;t pedes quatuor, cra&longs;&longs;um &amp; <expan abbr="lat&utilde;">latum</expan> <lb/>pedem: quomodo fit area rotunda, cuius linea dimetiens habet ad quinqua <lb/>ginta pedes: in eius are&aelig; medio crater altus ad decem pedes foditur, &amp; fi&longs;tu <lb/>ca &longs;pi&longs;&longs;atur, aut, ut &longs;atis habeat firmitatis, contiguis tigillis, per qu&aelig; <expan abbr="penetr&atilde;t">penetrant</expan> <lb/>pali, &longs;tabilitur: eorum enim coniunctione terra crateris continetur ut deci&shy;<lb/>dere non po&longs;sit. </s> 
  
 <s>In imo crateris <expan abbr="tign&utilde;">tignum</expan> &longs;ternitur longum pedes tres uel qua&shy;<lb/>tuor, cra&longs;&longs;um &amp; latum &longs;e&longs;quipedem: id, ut immobile maneat, in tigillis conti <lb/>guis e&longs;t inclu&longs;um. </s> 
  
 <s>In eius medio ferreus e&longs;t catillus, acie temperatus, in quo <lb/>ferreus axis codax uer&longs;atur: &longs;imili modo tignum, quod in &longs;ummo &longs;ub fibula <lb/>in formis duorum tignorum erectorum e&longs;t inclu&longs;um, habet catillum <expan abbr="ferre&utilde;">ferreum</expan> <lb/>in quo alter ip&longs;ius axis codax ferreus uoluitur: nam qui&longs;que axis metallicus, <lb/>ut qu&aelig;que &longs;emel, &longs;i res ita ferat, dicam, duos ferreos habet codaces, tanquam <lb/>clauos, in medio capitum, ad circinum rotundatorum, infixos: eorum pars, <lb/>qu&aelig; in axis caput in figitur tam lata e&longs;t qu&agrave;m ip&longs;um caput, &amp; cra&longs;&longs;a <expan abbr="digit&utilde;">digitum</expan>: <lb/>qu&aelig; extat teres &amp; cra&longs;&longs;a palmum, aut cra&longs;sior, &longs;i res hoc po&longs;tulat. </s> 
  
 <s>Capita eti <lb/>am cuiu&longs;que axis metallici circulo ferreo cinguntur &amp; uinciuntur, ut e&ograve; firmi <lb/>us codaces continere po&longs;sint. </s> 
  
 <s>Axis <expan abbr="aut&etilde;">autem</expan> huius machin&aelig;, exceptis capitibus, <lb/>quadrangulus e&longs;t &amp; longus pedes quadraginta, cra&longs;&longs;us &amp; latus &longs;e&longs;quipe&shy;<lb/>dem: in cuius axis formis qu&aelig; &longs;unt &longs;upra caput inferius, quatuor tignorum <lb/>obliqu&egrave; a&longs;cendentium capita inclu&longs;a fibulantur: eorundem capita &longs;uperio&shy;<lb/>ra &longs;u&longs;tinent duo tigna tran&longs;uer&longs;aria duplicata, item in eorum formis in clu&longs;a. </s> 
  
 <s><lb/>Tigna uer&ograve; obliqu&egrave; a&longs;cendentia &longs;unt longa pedes decem &amp; octo, cra&longs;&longs;a pal <lb/>mos tres, lata quinque. </s> 
  
 <s>At tran&longs;uer&longs;aria duplicata &longs;ic ad axem affixa &longs;unt &amp; in <lb/>ter &longs;e clauis ligneis coniuncta, ut non &longs;eparentur: ea autem longa &longs;unt pedes <lb/>quatuor &amp; uiginti. </s> 
  
 <s>Deinde <expan abbr="tympan&utilde;">tympanum</expan> e&longs;t, quod con&longs;tat ex tribus rotis: qua&shy;<lb/>rum media tam &agrave; &longs;uprema qu&agrave;m ab infima di&longs;tat pedibus &longs;eptem. </s> 
  
 <s>Eis qua&shy;<lb/>tuor &longs;unt radij, quos totidem tigilla obliqu&egrave; a&longs;cendentia &longs;u&longs;tinent: quorum <lb/>capita inferiora circum axem fibula coniunguntur: &longs;ingulorum <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> <expan abbr="radior&utilde;">radiorum</expan> <lb/>alterum caput in forma axis, alterum in forma curuatur&aelig; inclu&longs;um e&longs;t. </s> 
  
 <s>Ex <lb/>curuaturis infim&aelig; rot&aelig; ad curuaturas medi&aelig; undique <expan abbr="pertin&etilde;t">pertinent</expan> fu&longs;i: &longs;imiliter <lb/>ex curuaturis medi&aelig; ad curuaturas &longs;uprem&aelig;: quibus fu&longs;is duo ductarij fu&shy;<lb/>nes inuoluuntur: alter inter infimam rotam &amp; mediam, alter inter <expan abbr="medi&atilde;">mediam</expan> &amp; <lb/>&longs;upremam. </s> 
  
 <s>Hoc &aelig;dificium, in met&aelig; figuram, excepta ea parte quandrangu <lb/>la qu&aelig; &longs;pectat ad puteum formatum, totum &longs;candulis contegitur. </s> 
  
 <s>Tum du&shy;<lb/>plicis ordinis &longs;unt tigna tran&longs;uer&longs;aria utrinque &longs;tatutis inclu&longs;a: utraque longa <lb/>&longs;unt pedes decem &amp; octo: &longs;ed &longs;tatuta cra&longs;&longs;a &amp; lata pedem, tran&longs;uer&longs;aria tres <lb/>palmos. </s> 
  
 <s>Statuta numero &longs;unt &longs;edecim, tran&longs;uer&longs;aria octo, &longs;uper qu&aelig; collo&shy;<lb/>cantur du&aelig; trabes lat&aelig; pedem, cra&longs;&longs;&aelig; tres palmos, excauat&aelig; ad &longs;emipedis <lb/>latitudinem, ad quinque digitorum altitudinem: &amp; altera quidem locatur &longs;u&shy;<pb pagenum="122"/>per &longs;uperiora tigna tran&longs;uer&longs;aria, altera &longs;uper inferiora: utraque tam longa <lb/>e&longs;t, ut fer&egrave; ex machin&aelig; tympano u&longs;que ad puteum pertineat. </s> 
  
 <s>Vtrique propei&shy;<lb/>dem tympanum axiculus ligneus e&longs;t teres &amp; cra&longs;&longs;us digitos &longs;ex, cuius capi&shy;<lb/>tula, lamellis ferrata, uer&longs;antur in armillis ferreis: utrique &longs;unt orbiculi lignei, <lb/>qui un&agrave; cum axiculis &longs;uis ferreis uoluuntur in earundem trabium foramini&shy;<lb/>bus: atque hi orbiculi <expan abbr="circ&utilde;circa">circuncirca</expan> &longs;unt excauati, ut funis ductarius ex ip&longs;is exci&shy;<lb/>dere non po&longs;sit: itaque uterque funis per &longs;uum axiculum &longs;uo&longs;que orbiculos ex&shy;<lb/>ten&longs;us uer&longs;atur: utriu&longs;que uncus ferreus ua&longs;is &longs;emicirculo inijcitur: utrique pr&aelig; <lb/>terea capiti alterius inferioris tigni duplicati, quod e&longs;t in axe inclu&longs;um, e&longs;t ti <lb/>gillum longum pedes quatuor: id qua&longs;i ex duplicato pendet: cui inferius ti <lb/>gnum curtum e&longs;t inclu&longs;um, in quo auriga &longs;edet: quodque ferreum habet cla&shy;<lb/>uum, qui recipit catenam, atque ea rur&longs;us &longs;tateram. </s> 
  
 <s>Quo modo fieri pote&longs;t ut <lb/>duo equi hanc machinam modo hac, modo illac trahant: ui ci&longs;simque uas alte <lb/>rum onere plenum ex puteo extrahatur, alterum uacuum in eundem demit <lb/>tatur. </s> 
  
 <s>Si uer&ograve; puteus fuerit profundus, quatuor equi machinam circuma&shy;<lb/>gunt. </s> 
  
 <s>Va&longs;i autem extracto, &longs;iue &longs;icc&aelig; &longs;iue humid&aelig; res effundend&aelig; fue <lb/>rint, operarius harpagonem inijcit, ip&longs;umque &longs;ubuertit: <lb/>is ex catena, cui tres uel quatuor annuli &longs;unt, <lb/>ad trabem affixa, dependet.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>T<emph type="italics"/>igna erecta<emph.end type="italics"/> A. T<emph type="italics"/>igna humi &longs;trata<emph.end type="italics"/> B. T<emph type="italics"/>igna oblique de&shy;<lb/>&longs;cendentia<emph.end type="italics"/> C. A<emph type="italics"/>rea<emph.end type="italics"/> D. T<emph type="italics"/>ignum in imo crateris &longs;tra&shy;<lb/>tum<emph.end type="italics"/> E. A<emph type="italics"/>xis<emph.end type="italics"/> F. T<emph type="italics"/>igna tran&longs;uer&longs;aria duplicata<emph.end type="italics"/> G. <lb/>T<emph type="italics"/>ympanum<emph.end type="italics"/> H. D<emph type="italics"/>uctarij funes<emph.end type="italics"/> I. V<emph type="italics"/>as<emph.end type="italics"/> K. T<emph type="italics"/>igillum ex <lb/>duplicato pendens<emph.end type="italics"/> L. T<emph type="italics"/>ignum curtum<emph.end type="italics"/> M. <lb/>C<emph type="italics"/>atena<emph.end type="italics"/> N. S<emph type="italics"/>tatera<emph.end type="italics"/> O. H<emph type="italics"/>arpago<emph.end type="italics"/> P.</s></p><pb pagenum="123"/><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Quinta &longs;imilis e&longs;t partim machin&aelig; maxim&aelig;, partim terti&aelig;, qu&aelig; ab equis <lb/>uer&longs;ata pilis aquas haurit: quarum utranque paul&ograve; p&ograve;&longs;t exponam. </s> 
  
 <s>Etenim &longs;i&shy;<pb pagenum="124"/>cuti tertia &amp; ab equis uer&longs;atur, &amp; duos habet axes: &longs;tatutum &longs;cilicet, circum <lb/>quem, in terr&aelig; cauernam penetrantem, &longs;imiliter inferius e&longs;t tympanum den <lb/>tatum: atque &longs;tratum, circum quem tympanum quod ex fu&longs;is con&longs;tat. </s> 
  
 <s>Vt ue&shy;<lb/>r&ograve; machina maxima duo habet tympana circum axem &longs;tratum, pror&longs;us illi&shy;<lb/>us tympanis &longs;imilia, &longs;ed minora, quod ua&longs;a ex puteo <expan abbr="duc&etilde;tos">ducentos</expan> &amp; quadragin&shy;<lb/>ta tantummodo pedes alto trahere po&longs;sit: quorum alterum ex orbibus, ad <lb/>quos affixa &longs;unt tigna compo&longs;itum e&longs;t: alterum, quod exi&longs;tit prope tympa&shy;<lb/>num quod ex fu&longs;is con&longs;tat, altum e&longs;t <gap/>undique circum axem pedes duos, cra&longs;&shy;<lb/>&longs;um unum: huic harpago impingitur: qui ip&longs;um <expan abbr="retin&etilde;s">retinens</expan> machinam, c&ugrave;m res <lb/>id po&longs;tulauerit, &longs;i&longs;tit. </s> 
  
 <s>Toties uer&ograve; po&longs;tulat, quoties uel &longs;acci &egrave; corio <expan abbr="&longs;axor&utilde;">&longs;axorum</expan> <lb/>fragmentis aut terris pleni, extracti euertuntur, uel aqu&aelig; ex ua&longs;is, item extra <lb/>ctis effunduntur: nam h&aelig;c machina non onera modo &longs;icca leuat, &longs;ed etiam <lb/>humida, perinde ac ali&aelig; quatuor machin&aelig; iam nunc &agrave; me de&longs;cript&aelig;: quine <lb/>tiam hac in puteum demittuntur tigna, ad eius catenam ductariam alligata. </s> 
  
 <s><lb/>Sed harpago cra&longs;&longs;us pedem, longus &longs;emipedem extat &egrave; tigno, catena appen <lb/>&longs;o ex altero capite tigni, quod uer&longs;atur circum axiculum ferreum, quem <expan abbr="c&otilde;-tinent">con&shy;<lb/>tinent</expan> chel&aelig; tigni &longs;tatuti. </s> 
  
 <s>Ex altero uer&ograve; mobilis illius tigni capite <expan abbr="iter&utilde;">iterum</expan> ca&shy;<lb/>tena appen&longs;um e&longs;t tignum longum, &amp; ex eo rur&longs;us catena alterum tignum <lb/>breue: cui, c&ugrave;m machina &longs;i&longs;tenda fuerit, operarius in&longs;idet, atque &longs;ic ip&longs;um de&shy;<lb/>primit. </s> 
  
 <s>Mox ei inijcit a&longs;&longs;erem uel tigillum, quod &longs;ubter duo tigna pertinens <lb/>ab eis ne attolli po&longs;sit retinetur: quo modo harpago &longs;ubleuatus, tympa&shy;<lb/>numque amplexus tam ualid&egrave; prehendit, ut &longs;&aelig;pe ex ip&longs;o &longs;cintill&aelig; <expan abbr="exili&atilde;t">exiliant</expan>. </s> 
  
 <s>Ha&shy;<lb/>bet autem tignum dependens, ad quod harpago e&longs;t affixus aliquot forami&shy;<lb/>na, in quibus catena includitur, ut ip&longs;e quemadmodum conuenit &longs;ubleuari <lb/>po&longs;sit. </s> 
  
 <s>Supra tympanum e&longs;t tabulatum, ne id aqua de&longs;tillans madefaciat. </s> 
  
 <s><lb/>Nam &longs;i madefactum fuerit, harpago machinam minus retinebit. </s> 
  
 <s>Iuxta uer&ograve; <lb/>alterum tympanum e&longs;t palus, ex quo dependet catena, in cuius annulo po&shy;<lb/>&longs;tremo inclu&longs;us e&longs;t alter harpago, hoc e&longs;t uncinatum ferrum, <expan abbr="long&utilde;">longum</expan> pedes <lb/>tres. </s> 
  
 <s>Is annulo, ad fundum tam ua&longs;is qu&agrave;m &longs;acci affixo, iniectus illud retinet <lb/>ut aqua effundi po&longs;sit, hunc ut &longs;axorum fragmenta euerti.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>T<emph type="italics"/>ympanum dentatum, quod est ad axem &longs;tatutum<emph.end type="italics"/> A. A<emph type="italics"/>xis &longs;tratus<emph.end type="italics"/> B. <lb/>T<emph type="italics"/>ympanum quod ex fu&longs;is con&longs;tat<emph.end type="italics"/> C. T<emph type="italics"/>ympanum prope id ip&longs;um<emph.end type="italics"/> D. <lb/>T<emph type="italics"/>ympanum quod ex orbibus con&longs;tat<emph.end type="italics"/> E. H<emph type="italics"/>arpago<emph.end type="italics"/> F. <lb/>T<emph type="italics"/>ignum mobile<emph.end type="italics"/> G. T<emph type="italics"/>ignum breue<emph.end type="italics"/> H. A<emph type="italics"/>lter harpago<emph.end type="italics"/> I.</s></p><pb pagenum="125"/><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Venas autem illis quinque machinis &egrave; puteis extractas uel &egrave; cuniculis eue&shy;<lb/>ctas metallici de montibus aut deuehunt, aut detrahunt aut deijciunt. </s> 
  
 <s>No&shy;<pb pagenum="126"/>&longs;trates ip&longs;as in cap&longs;am, trah&aelig;, quam equus trahit, <expan abbr="impo&longs;it&atilde;">impo&longs;itam</expan>, conijcientes hye <lb/>me de montibus, qui non admodum alti &longs;unt, deuehunt. </s> 
  
 <s>Carni uer&ograve; ij&longs;dem <lb/>temporibus hybernis eas in &longs;accos, &egrave; corio factos, ingerunt: quorum duos <lb/>uel tres imponunt paru&aelig; trah&aelig;, qu&aelig; priore parte altior e&longs;t, po&longs;teriore hu&shy;<lb/>milior: quibus &longs;accis animo&longs;us uector non &longs;ine uit&aelig; periculo in&longs;idens <expan abbr="trah&atilde;">traham</expan> <lb/>de monte in uallem decurrentem bacillo, quod gerit in manu, regit. </s> 
  
 <s>Eam e&shy;<lb/>nim uel nimis celeriter decurrentem oppo&longs;ito &longs;i&longs;tit: uel ali&ograve;, qu&agrave;m quo de&shy;<lb/>bet, <expan abbr="deflect&etilde;tem">deflectentem</expan> eodem in uiam reducit. </s> 
  
 <s>At Norici quidam hyeme ea&longs;dem <lb/>in &longs;accos, &egrave; &longs;eto&longs;is pellibus &longs;uillis <expan abbr="c&otilde;fectos">confectos</expan>, colligunt, &amp; de alti&longs;simis monti&shy;<lb/>bus, quos equi, muli, a&longs;ini <expan abbr="neque&utilde;t">nequeunt</expan> &longs;candere, detrahunt. </s> 
  
 <s>Eorum uer&ograve; &longs;accos <lb/>uacuos robu&longs;ti canes clitellarij, his rebus a&longs;&longs;uefacti, ferunt in montes: uena&shy;<lb/>rum plenos &amp; loris con&longs;trictos atque ad funem alligatos homo, eum in bra&shy;<lb/>chium uel pectus <expan abbr="inuolu&etilde;s">inuoluens</expan>, per niues detrahit u&longs;que ad eum locum, in quem <lb/>equi, muli, a&longs;ini clitellarij a&longs;cendere po&longs;&longs;unt: ubi uen&aelig;, &egrave; &longs;accis &longs;uillis erect&aelig;, <lb/>inijciuntur in alios &longs;accos, &egrave; lineo panno bilice uel trilice factos: qui iumen&shy;<lb/>torum clitellis impo&longs;iti deferuntur in officinas, in quibus uen&aelig; uel lauan&shy;<lb/>tur uei excoquuntur.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>T<emph type="italics"/>raha cui impo&longs;ita est cap&longs;a<emph.end type="italics"/> A. T<emph type="italics"/>raha cui impo&longs;iti &longs;unt &longs;acci<emph.end type="italics"/> B. B<emph type="italics"/>acillum<emph.end type="italics"/> C. <lb/>C<emph type="italics"/>anes clitellarij<emph.end type="italics"/> D. S<emph type="italics"/>acci &longs;uilli ad funem alligati<emph.end type="italics"/> E.</s></p><figure></figure><pb pagenum="127"/><p type="main"> 
  
 <s>Si uer&ograve; equi, muli, a&longs;ini, clitellarij montes &longs;candere po&longs;&longs;unt, eorum clitel&shy;<lb/>lis prim&ograve; &longs;acci linei uenis repleti <expan abbr="impon&utilde;tur">imponuntur</expan>: quos angu&longs;tis montium uijs, <lb/>qu&aelig; nec plau&longs;tra nec trahas recipiunt, in ualles, rupibus altis &amp; difficilibus <lb/>aditu &longs;ubiectas deferunt. </s> 
  
 <s>At in rupibus, in quas iumenta &longs;candere non po&longs;&shy;<lb/>&longs;unt, decliues collocantur long&aelig; cap&longs;&aelig; patentes ex a&longs;&longs;eribus fact&aelig;, &amp; tabel <lb/>lis tran&longs;uer&longs;is, ne concidant, di&longs;tinct&aelig;. </s> 
  
 <s>In has uen&aelig; ci&longs;ijs, quibus unica e&longs;t ro <lb/>ta, aduectas conijciunt: easque in planiciem deuolutas, &amp; uel in &longs;accos lineos <lb/>collectas iumenta clitellis deferunt, uel in trahas aut plau&longs;tra coniectas de&shy;<lb/>uehunt. </s> 
  
 <s>C&ugrave;m autem aurig&aelig; uenas de arduis montium cliuis deuehunt bi&shy;<lb/>rotis utuntur ci&longs;ijs, qu&aelig; &agrave; tergo trahunt duos arborum truncos in <expan abbr="terr&atilde;">terram</expan> de&shy;<lb/>mi&longs;&longs;os: hi &longs;ua grauitate renitentes pronum grauium ci&longs;iorum, qu&aelig; in cap&longs;is <lb/>uenas continent, decur&longs;um impediunt: qui ni e&longs;&longs;ent aurig&aelig; &longs;&aelig;pius catenas <lb/>rotis implicare cogerentur. </s> 
  
 <s>Sed c&ugrave;m ijdem aurig&aelig; uenas de montibus, qui <lb/>carent i&longs;tiu&longs;modi cliuis, deuehunt, plau&longs;tris, quorum cap&longs;&aelig; duplo &longs;unt lon <lb/>giores qu&agrave;m ci&longs;iorum, utuntur: utrarumque a&longs;&longs;eres ita coagmentati &longs;unt, ut <lb/>c&ugrave;m uen&aelig; rur&longs;us ab aurigis de plau&longs;tris excutiend&aelig; &longs;unt, leuari &amp; di&longs;&longs;olui <lb/>po&longs;sint. </s> 
  
 <s>Nam eos tantummodo repagula coercent. </s> 
  
 <s>Aurig&aelig; uer&ograve; uenarum <lb/>plau&longs;tra triginta uel &longs;exaginta de dominis conducunt deuehenda: quorum <lb/>&longs;ingulorum numerum pr&aelig;&longs;es officin&aelig; in bacillo &longs;ignat. </s> 
  
 <s>Sed qu&aelig;dam ue&shy;<lb/>n&aelig;, poti&longs;simum <expan abbr="aut&etilde;">autem</expan> plumbi candidi, &egrave; fodinis extract&aelig; in octo partes uel <lb/>nouem, &longs;i domini fodin&aelig; dominis cuniculi dant nonas, di&longs;tribui &longs;olent: id <lb/>rarius fit modulis, &longs;&aelig;pius cap&longs;is: qu&aelig; ex tignis contiguis, &amp; qua ad cauum <lb/>conuertuntur planis, &longs;unt confect&aelig;. </s> 
  
 <s>Dominus uer&ograve; qui&longs;que eam par&shy;<lb/>tem, qn&aelig; ei &longs;ortit&ograve; obtigit, auehendam, lauandam, <lb/>excoquendam curat.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>E<emph type="italics"/>qui clitellarij<emph.end type="italics"/> A. C<emph type="italics"/>ap&longs;a longa in rupe decliuis locata<emph.end type="italics"/> B. <lb/>E<emph type="italics"/>ius tabell&aelig;<emph.end type="italics"/> C. C<emph type="italics"/>i&longs;ium cui unica est rota<emph.end type="italics"/> D. C<emph type="italics"/>i&longs;ium birotum<emph.end type="italics"/> E. <lb/>T<emph type="italics"/>runci arborum<emph.end type="italics"/> F. P<emph type="italics"/>lau&longs;trum<emph.end type="italics"/> G. V<emph type="italics"/>ena de plau&longs;tro ex&shy;<lb/>cutitur<emph.end type="italics"/> H. R<emph type="italics"/>epagula<emph.end type="italics"/> I. P<emph type="italics"/>r&aelig;&longs;es officin&aelig; plau&longs;trorum nu&shy;<lb/>merum in bacillo &longs;ignans<emph.end type="italics"/> K. C<emph type="italics"/>ap&longs;&aelig; in quas uen&aelig; di&longs;tri&shy;<lb/>buend&aelig; inijciuntur<emph.end type="italics"/> L.</s></p><pb pagenum="128"/><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>In ua&longs;a, qu&aelig; quinque h&aelig; machin&aelig; <expan abbr="trah&utilde;t">trahunt</expan>, pueri uel uiri terras &amp; <expan abbr="&longs;axor&utilde;">&longs;axorum</expan> fra <lb/><expan abbr="gm&etilde;ta">gmenta</expan> batillis inijciunt, uel manibus <expan abbr="ead&etilde;">eadem</expan> ij&longs;dem ingerunt: unde inge&longs;tores <lb/>&longs;unt nominati: e&aelig;dem uer&ograve; machin&aelig; non &longs;icca modo, ut dixi, leuant onera, <pb pagenum="129"/>&longs;ed etiam humida &longs;iue aquas. </s> 
  
 <s>Ver&ugrave;m priu&longs;quam exponam uaria &amp; diuer&longs;a <lb/>genera machinarum, quibus metallici aquas &longs;olum exantlare &longs;olent, dicam <lb/>quo modo res graues, quod genus &longs;unt axes, caten&aelig; ferre&aelig;, fi&longs;tul&aelig;, ligna <lb/>grandia in puteos rectos &amp; profundos <expan abbr="demitt&etilde;d&aelig;">demittend&aelig;</expan> &longs;unt. </s> 
  
 <s>Machina erigitur, <lb/>cuius &longs;ucula, utrinque quatuor uectes rectos habens, in tignis &longs;tatutis includi <lb/>tur, et circa eam ductarius inuoluitur funis, eiu&longs;que caput alterum ad eandem <lb/>affigitur, alterum alligatur ad res illas graues: qu&aelig; rect&agrave; &longs;en&longs;im operarijs re&shy;<lb/>nitentibus demittuntur: atque, &longs;i in aliqua putei parte &longs;ub&longs;titerint, paulul&ugrave;m <lb/>retrahuntur. </s> 
  
 <s>C&ugrave;m uer&ograve; e&aelig;dem &longs;unt graui&longs;sim&aelig;, tunc <expan abbr="&longs;ecund&utilde;">&longs;ecundum</expan> hanc machi&shy;<lb/>nam altera ei pror&longs;us a&longs;similis erigitur, ut &amp; oneri robore pares &longs;int, &amp; idi&shy;<lb/>p&longs;um &longs;en&longs;im demitti po&longs;sit: quinetiam interdum ij&longs;dem de cau&longs;is trochlea <lb/>funiculis ad trabem religatur: per cuius orbiculos ductarius funis traductus <lb/>de&longs;cendit &amp; a&longs;cendit.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>S<emph type="italics"/>ucula<emph.end type="italics"/> A. V<emph type="italics"/>ectes recti<emph.end type="italics"/> B. T<emph type="italics"/>igna &longs;tatuta<emph.end type="italics"/> C. F<emph type="italics"/>unis<emph.end type="italics"/> D. T<emph type="italics"/>rochlea<emph.end type="italics"/> E. L<emph type="italics"/>igna demittenda<emph.end type="italics"/> F.</s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Aqu&aelig; autem ex puteis aut <expan abbr="extrah&utilde;tur">extrahuntur</expan>, aut hauriuntur. </s> 
  
 <s><expan abbr="Extrah&utilde;tur">Extrahuntur</expan> uer&ograve; <lb/>in ua&longs;a uel utres aquarios infu&longs;&aelig;: hos <expan abbr="poti&longs;sim&utilde;">poti&longs;simum</expan> trahit machina, cuius rota <lb/>duplices habet pinnas: illa quinque machin&aelig; <expan abbr="i&atilde;">iam</expan> explicat&aelig;: quanque quarta in <lb/><expan abbr="quibu&longs;d&atilde;">quibu&longs;dam</expan> locis <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> utres mediocres trahit: at <expan abbr="hauri&utilde;tur">hauriuntur</expan> &longs;itulis uel orbiculis, <lb/>quib. </s> 
  
 <s>foramina &longs;unt, uel pilis. </s> 
  
 <s>C&ugrave;m <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> pauc&aelig; &longs;unt, aut <expan abbr="extrah&utilde;tur">extrahuntur</expan> in ua&longs;is: <pb pagenum="130"/>aut <expan abbr="hauri&utilde;tur">hauriuntur</expan> &longs;itulis uel orbiculis: c&ugrave;m mult&aelig;, uel <expan abbr="extrah&utilde;tur">extrahuntur</expan> in utribus, uel <lb/><expan abbr="hauri&utilde;tur">hauriuntur</expan> pilis. </s> 
  
 <s>Sed prim&ograve; machinas &longs;itulis aquas exantlantes in <expan abbr="medi&utilde;">medium</expan> pro <lb/><expan abbr="fer&atilde;">feram</expan>, <expan abbr="quar&utilde;">quarum</expan> tres &longs;unt &longs;pecies: prima &longs;ic &longs;e habet. </s> 
  
 <s><expan abbr="Loculament&utilde;">Loculamentum</expan> <expan abbr="quadrangul&utilde;">quadrangulum</expan> <lb/><expan abbr="tot&utilde;">totum</expan> con&longs;tat ex cancellis ferreis, <expan abbr="alt&utilde;">altum</expan> pedes duos et <expan abbr="dimidi&utilde;">dimidium</expan>: <expan abbr="long&utilde;">longum</expan> <expan abbr="it&etilde;">item</expan> pedes <lb/>duos &amp; <expan abbr="dimidi&utilde;">dimidium</expan>, ac in&longs;uper &longs;extantem &amp; <expan abbr="quart&atilde;">quartam</expan> digiti <expan abbr="part&etilde;">partem</expan>: <expan abbr="lat&utilde;">latum</expan> quadran&shy;<lb/>tem &amp; <expan abbr="&longs;em&utilde;ci&atilde;">&longs;emunciam</expan>: in quo &longs;unt tres axiculi ferrei &longs;trati, qui in catillis uel latis cir <lb/>culis ferreis acie temperatis uer&longs;antur: atque quatuor ferrea tympana: <expan abbr="quor&utilde;">quorum</expan> <lb/>duo ex fu&longs;is con&longs;tant, <expan abbr="totid&etilde;">totidem</expan> &longs;unt dentata. </s> 
  
 <s><expan abbr="Circ&utilde;">Circum</expan> <expan abbr="axicul&utilde;">axiculum</expan> <expan abbr="infim&utilde;">infimum</expan> extra locula <lb/>mentum e&longs;t rotula lignea, ut propen&longs;ior ad <expan abbr="mot&utilde;">motum</expan> fiat: intra <expan abbr="loculament&utilde;">loculamentum</expan> mi <lb/>nus prioris generis <expan abbr="tympan&utilde;">tympanum</expan>, quod ex octo fu&longs;is, <expan abbr="&longs;extant&etilde;">&longs;extantem</expan> &amp; <expan abbr="&longs;emunci&atilde;">&longs;emunciam</expan> lon&shy;<lb/>gis, con&longs;tat: <expan abbr="circ&utilde;">circum</expan> <expan abbr="alter&utilde;">alterum</expan> <expan abbr="axicul&utilde;">axiculum</expan> &egrave; loculamento <expan abbr="n&otilde;">non</expan> eminentem, ac iccirco tan <lb/><expan abbr="t&utilde;modo">tummodo</expan> <expan abbr="long&utilde;">longum</expan> pedes duos &amp; <expan abbr="dimidi&utilde;">dimidium</expan>, <expan abbr="unci&atilde;">unciam</expan>, atque <expan abbr="terti&atilde;">tertiam</expan> digiti <expan abbr="part&etilde;">partem</expan>, e&longs;t alte <lb/>ra parte minus <expan abbr="tympan&utilde;">tympanum</expan> <expan abbr="dentat&utilde;">dentatum</expan>, quod habet octo &amp; quadraginta dentes: <lb/>altera maius prioris generis <expan abbr="tympan&utilde;">tympanum</expan>, quod ex duodecim fu&longs;is, <expan abbr="quadrant&etilde;">quadrantem</expan> <lb/>longis, con&longs;tat. </s> 
  
 <s><expan abbr="Circ&utilde;">Circum</expan> <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> <expan abbr="terti&utilde;">tertium</expan> <expan abbr="axicul&utilde;">axiculum</expan>, cra&longs;&longs;um <expan abbr="unci&atilde;">unciam</expan> &amp; tertiam eius <expan abbr="part&etilde;">partem</expan>, <lb/>e&longs;t maius <expan abbr="tympan&utilde;">tympanum</expan> <expan abbr="dentat&utilde;">dentatum</expan> ex eo undique pedem a&longs;&longs;urgens: quod habet du&shy;<lb/>os et &longs;eptuaginta dentes: utriu&longs;que uer&ograve; tympani dentibus &longs;unt cochie&aelig;: qua <lb/><expan abbr="r&utilde;">rum</expan> &longs;triges in <expan abbr="tympanor&utilde;">tympanorum</expan> &longs;trias aguntur, &amp; contra <expan abbr="car&utilde;">carum</expan> &longs;tri&aelig; in <expan abbr="eorund&etilde;">eorundem</expan> &longs;tri&shy;<lb/>ges, ut in <expan abbr="fractor&utilde;">fractorum</expan> locum alij reponi po&longs;sint. </s> 
  
 <s>Tam <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> dentes qu&agrave;m fu&longs;i &longs;unt <lb/>acie temperati: at &longs;upremus axiculus ex <expan abbr="loculam&etilde;to">loculamento</expan> extans ita artificio&longs;&egrave; e&longs;t <lb/>inclu&longs;us in forma alterius axiculi, ut unus e&longs;&longs;e uideatur: is per <expan abbr="receptacul&utilde;">receptaculum</expan>, <lb/>ex tignis <expan abbr="c&otilde;po&longs;itum">compo&longs;itum</expan>, quod e&longs;t <expan abbr="circ&utilde;">circum</expan> <expan abbr="pute&utilde;">puteum</expan> penetrans, in unci ferrei, in cra&longs;&longs;o <lb/>trunco querno inclu&longs;i, orbiculo, ex mera ferri acie facto, uer&longs;atur: <expan abbr="circ&utilde;">circum</expan> eum <lb/><expan abbr="axicul&utilde;">axiculum</expan> e&longs;t tale <expan abbr="tympan&utilde;">tympanum</expan>, quale <expan abbr="hab&etilde;t">habent</expan> machin&aelig; pilis aquas haurientes: cui &longs;i <lb/>militer &longs;unt fibul&aelig; ter curuat&aelig;: quib. </s> 
  
 <s>quia ferre&aelig; caten&aelig; ductari&aelig; annuli in <lb/>h&aelig;rent, tam <expan abbr="magn&utilde;">magnum</expan> onus cam retrahere <expan abbr="n&otilde;">non</expan> pote&longs;t: qui annuli <expan abbr="n&otilde;">non</expan> &longs;icuti c&aelig;te <lb/><expan abbr="rar&utilde;">rarum</expan> <expan abbr="catenar&utilde;">catenarum</expan> annuli &longs;unt integri, &longs;ed qui&longs;que &longs;uperiore parte utrinque curua&shy;<lb/>tus <expan abbr="&longs;equent&etilde;">&longs;equentem</expan> recipit: quo circa duplicis caten&aelig; &longs;peciem gerit: qua uer&ograve; alter <lb/><expan abbr="alter&utilde;">alterum</expan> recipit, &longs;itul&aelig;, ex laminis ferreis uel &aelig;reis fact&aelig;, &longs;emicongiales ad eos <lb/>loris alligantur: quare &longs;i annuli fuerint <expan abbr="cent&utilde;">centum</expan>, <expan abbr="totid&etilde;">totidem</expan> erunt &longs;itul&aelig; aquas effe&shy;<lb/>rentes: <expan abbr="ear&utilde;">earum</expan> <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> ora extant, &amp; operculis tecta &longs;unt, ne aquas effundant c&ugrave;m <lb/>putei fuerint decliues. </s> 
  
 <s>Nam c&ugrave;m recti fuerint, &longs;itul&aelig; operculis nece&longs;&longs;e non <lb/>habent. </s> 
  
 <s>Itaque uectiarius infimi axiculi caput in uectis forma includens eum <lb/>&longs;imul cum tympano uer&longs;at: cuius fu&longs;i <expan abbr="c&otilde;uertunt">conuertunt</expan> alterius axiculi tympanum <lb/><expan abbr="dentat&utilde;">dentatum</expan>. </s> 
  
 <s><expan abbr="Quoni&atilde;">Quoniam</expan> uer&ograve; una cum ip&longs;o circumagunt id, quod ex fu&longs;is con&longs;tat, <lb/>hi rur&longs;us &longs;upremi axiculi <expan abbr="tympan&utilde;">tympanum</expan> <expan abbr="dentat&utilde;">dentatum</expan> uer&longs;ant atque alterum, cui fibul&aelig; <lb/>&longs;unt infix&aelig;: quomodo catena &longs;imul cum uacuis &longs;itulis demittitur iuxta ue&shy;<lb/>n&aelig; <expan abbr="fundament&utilde;">fundamentum</expan> per <expan abbr="annul&utilde;">annulum</expan> <expan abbr="paulul&utilde;">paululum</expan> <expan abbr="c&otilde;pre&longs;&longs;um">compre&longs;&longs;um</expan> in <expan abbr="lacun&atilde;">lacunam</expan> u&longs;que ad <expan abbr="im&utilde;">imum</expan> libra&shy;<lb/>mentum: cuius tympani axiculus ferreus utrinque in cra&longs;si ferri catillo uer&longs;a&shy;<lb/>tur: in quo tympano catena inuoluta &longs;itulis aquas haurit: quas plenas iuxta <lb/>uen&aelig; <expan abbr="tect&utilde;">tectum</expan> extracta peruehit &longs;uper axiculi &longs;upremi <expan abbr="tympan&utilde;">tympanum</expan>, ac &longs;emper tres <lb/>&longs;imul inuer&longs;as <expan abbr="aqu&atilde;">aquam</expan> effundere cogit in <expan abbr="labr&utilde;">labrum</expan> ex quo effluit in cuniculi cana&shy;<lb/>lem. </s> 
  
 <s>Veruntamen talis machina minus e&longs;t utilis, qu&ograve;d, c&ugrave;m &longs;ine magno im&shy;<lb/>pendio con&longs;trui non po&longs;sit, paucas aquas efferat: &amp; quidem tardius, ut eti&shy;<lb/>am c&aelig;ter&aelig; machin&aelig; quibus plura &longs;unt tympana.</s></p><pb pagenum="131"/><p type="caption"> 
  
 <s>L<emph type="italics"/>oculamentum<emph.end type="italics"/> A. A<emph type="italics"/>xiculus infimus<emph.end type="italics"/> B. R<emph type="italics"/>otula<emph.end type="italics"/> C. T<emph type="italics"/>ympanum quod ex fu&longs;is <lb/>con&longs;tat minus<emph.end type="italics"/> D. A<emph type="italics"/>xiculus alter<emph.end type="italics"/> E. T<emph type="italics"/>ympanum dentatum minus<emph.end type="italics"/> F. T<emph type="italics"/>ympanum <lb/>quod ex fu&longs;is constat maius<emph.end type="italics"/> G. A<emph type="italics"/>xiculus &longs;upremus<emph.end type="italics"/> H. T<emph type="italics"/>ympanum dentatum maius<emph.end type="italics"/> I. <lb/>C<emph type="italics"/>atillus<emph.end type="italics"/> K. C<emph type="italics"/>irculus latus<emph.end type="italics"/> L. R<emph type="italics"/>eceptaculum<emph.end type="italics"/> M. T<emph type="italics"/>runcus quernus<emph.end type="italics"/> N. V<emph type="italics"/>ncus <lb/>ferreus<emph.end type="italics"/> O. O<emph type="italics"/>rbiculus<emph.end type="italics"/> P. T<emph type="italics"/>ympanum &longs;uperius<emph.end type="italics"/> <expan abbr="q.">que</expan> F<emph type="italics"/>ibul&aelig;<emph.end type="italics"/> R. C<emph type="italics"/>atena<emph.end type="italics"/> S. <lb/>A<emph type="italics"/>nnuli<emph.end type="italics"/> T. S<emph type="italics"/>itul&aelig;<emph.end type="italics"/> V. V<emph type="italics"/>ectis<emph.end type="italics"/> X. L<emph type="italics"/>ibramentum &longs;iut tympanum inferius<emph.end type="italics"/> Y.</s></p><figure></figure><pb pagenum="132"/><p type="main"> 
  
 <s>Altera i&longs;tius generis machina, paucis uerbis &agrave; Vitruuio de&longs;cripta, congi <lb/>ales &longs;itulas citius effert. </s> 
  
 <s>Atque propterea ad aquas ex puteis, in quos mult&aelig; <lb/>continenter influunt, hauriendas utilior e&longs;t qu&agrave;m prima: ea ferreo locula&shy;<lb/>mento tympani&longs;que carens habet circum axem ligneum rotam, qu&aelig; &agrave; calcan <lb/>tibus uer&longs;atur. </s> 
  
 <s>Axis <expan abbr="aut&etilde;">autem</expan> diu, qu&ograve;d careat tympano, durare non pote&longs;t: c&aelig;&shy;<lb/>teris prim&aelig; &longs;imilis e&longs;t, ni&longs;i quod duplicem habeat catenam ab illa diuer&longs;am. </s> 
  
 <s><lb/>Fibulas autem in huius machin&aelig; axem, ut in aliarum <expan abbr="tympan&utilde;">tympanum</expan> infigere de&shy;<lb/>bet, quos alij &longs;implices, alij ter curuatas <expan abbr="effici&utilde;t">efficiunt</expan>, &longs;ed utri&longs;que quatuor cu&longs;pides</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>R<emph type="italics"/>ota qu&aelig; a calcantibus uer&longs;atur<emph.end type="italics"/> A. A<emph type="italics"/>xis<emph.end type="italics"/> B. C<emph type="italics"/>atena duplex<emph.end type="italics"/> C. <lb/>A<emph type="italics"/>nnulus duplicis caten&aelig;<emph.end type="italics"/> D. S<emph type="italics"/>itul&aelig;<emph.end type="italics"/> E. F<emph type="italics"/>ibula &longs;implex<emph.end type="italics"/> F. <lb/>F<emph type="italics"/>ibula ter curuata<emph.end type="italics"/> G.</s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Tertia, qu&aelig; long&egrave; pr&aelig;&longs;tat duabus iam expo&longs;itis, fabricatur c&ugrave;m riuus ad <lb/>fodinam deduci pote&longs;t: cuius impetus pinnas <expan abbr="percuti&etilde;s">percutiens</expan> circumagit rotam, <lb/>quam habet loco rot&aelig; &agrave; calcantibus uer&longs;at&aelig;: quod ad axem attinet, &longs;imilis <lb/>e&longs;t <expan abbr="&longs;ec&utilde;d&aelig;">&longs;ecund&aelig;</expan>: quod ad tympanum, quod e&longs;t <expan abbr="circ&utilde;">circum</expan> axem, catenam, <expan abbr="librament&utilde;">libramentum</expan> <lb/>prim&aelig;. </s> 
  
 <s>Situlas uer&ograve; habet mult&ograve; capaciores qu&agrave;m etiam &longs;ecunda. </s> 
  
 <s>Sed quia <lb/>&longs;itul&aelig; cit&ograve; frangi &longs;olent, metallici rar&ograve; his machinis utuntur: maluntque pau&shy;<lb/>cas aquas quinque primis machinis extrahere uel &longs;iphonibus exantlare, mul <lb/>tas uel pilis per fi&longs;tulas haurire uel in utribus item extrahere.</s></p><pb pagenum="133"/><p type="caption"> 
  
 <s>R<emph type="italics"/>ota cuius pinnas impetus riui percurrit<emph.end type="italics"/> A. A<emph type="italics"/>xis<emph.end type="italics"/> B. E<emph type="italics"/>ius tympanum <lb/>in quod fibul&aelig; &longs;unt infix&aelig;<emph.end type="italics"/> C. C<emph type="italics"/>atena<emph.end type="italics"/> D. A<emph type="italics"/>nnulus<emph.end type="italics"/> E. <lb/>S<emph type="italics"/>itul&aelig;<emph.end type="italics"/> F. L<emph type="italics"/>ibramentum<emph.end type="italics"/> G.</s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Ver&ugrave;m de primo machinarum genere &longs;atis: nunc alterum, hoc e&longs;t &longs;ipho&shy;<lb/>nes aquam &longs;piritu tractam orbiculis haurientes exponam: quorum &longs;eptem <lb/>&longs;unt form&aelig;: qu&aelig; licet &longs;tructura inter &longs;e differant, tamen <expan abbr="eund&etilde;">eundem</expan> utilitatis fru&shy;<lb/>ctum metallicis pr&aelig;bent: <expan abbr="qu&atilde;quam">quanquam</expan> alia alia maiorem. </s> 
  
 <s>Primus &longs;ypho &longs;ic fit. </s> 
  
 <s><lb/>Super lacunam &longs;tatuitur contignatio: ad quam fi&longs;tula una uel du&aelig;, quarum <lb/>altera in altera inclu&longs;a e&longs;t, in lacun&aelig; fundum immi&longs;&longs;&aelig; fibulis ferreis cu&longs;pida <lb/>tis &amp; utrinque direct&ograve; deor&longs;um uer&longs;us actis affiguntur, ut immot&aelig; mancant: <lb/>inferioris autem fi&longs;tul&aelig; inferior pars inclu&longs;a e&longs;t in trunco, alto ad duos pe&shy;<lb/>des: is fi&longs;tul&aelig; in&longs;tar perforatus &longs;tat in fundo lacun&aelig;: &longs;ed inferius eius fora&shy;<lb/>men ligno tereti occluditur: idem truncus circum circa habet foramina, per <lb/>qu&aelig; aqua in ip&longs;um manat. </s> 
  
 <s>In &longs;uperiore uer&ograve; eius parte excauata, &longs;i una fi&longs;tu <lb/>la fuerit, pyxis ferrea, uel &aelig;rea, uel orichalcea, palmum alta, &longs;ed fundo <expan abbr="car&etilde;s">carens</expan>, <lb/>includitur: quam foricula rotunda tam arct&egrave; claudit, ut aqua &longs;ur&longs;um &longs;piritu <lb/>ducta relabi non po&longs;sit: &longs;in du&aelig; fi&longs;tul&aelig; fuerint, qua coniunguntur pyxis in <lb/>inferiore in cluditur, &longs;uperioris apertura uel &longs;iphunculus ad cuniculi canales <lb/>pertingit. </s> 
  
 <s>Itaque operarius impiger ad labores, in contignationis tabulato <pb pagenum="134"/>&longs;tans, pilum in fi&longs;tulam demi&longs;&longs;um intrudit ac retrahit: ad eius pili &longs;ummum <lb/>e&longs;t uectis: imum e&longs;t calceo indutum: &longs;ic uocatur corium turbinis fer&egrave; figura: <lb/>nam i&longs;to modo &longs;utum e&longs;t, ut inferiore parte, qua ad pilum, in ip&longs;o inclu&longs;um, <lb/>affigitur, angu&longs;tum &longs;it: &longs;uperiore, qua haurit aquam, pateat. </s> 
  
 <s>Vel orbiculus <lb/>ferreus, digitum cra&longs;&longs;us, aut ligneus, &longs;ex digitos cra&longs;&longs;us, uterque long&egrave; calceo <lb/>pr&aelig;&longs;tans, ad imum pili, quod per eam penetrat, clauo ferreo traiecto affixus <lb/>e&longs;t, aut in eadem, in cochle&aelig; figuram formata, inclu&longs;us: qui orblculus &longs;uperi <lb/>us circumcirca corio tectus quinque aut &longs;ex foramina habet uel rotunda uel <lb/>longiu&longs;cula, qu&aelig; uniuer&longs;a &longs;tell&aelig; &longs;peciem exprimere uidentur. </s> 
  
 <s>Habet etiam <lb/>eandem, quam fi&longs;tul&aelig; foramen, latitudinem, ut tantummodo in eam demit <lb/>ti &amp; rur&longs;us attolli po&longs;sit. </s> 
  
 <s>C&ugrave;m autem operarius pilum &longs;ur&longs;um uer&longs;us trahit, <lb/>aquam orbiculi foraminibus, cuius corium <expan abbr="t&utilde;c">tunc</expan> deprimit, hau&longs;tam, ducit ad <lb/>aperturam uel &longs;iphunculum per quem effluit: foricula uer&ograve; pyxidis aperi&shy;<lb/>tur, ut aqua, qu&aelig; in truncum influxit, &longs;piritu ducta denuo a&longs;cendat in fi&longs;tu&shy;<lb/>lam: c&ugrave;m idem operarius pilum intrudit, foricula clauditur, ut orbiculus ite <lb/>rum aquam haurire po&longs;sit.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>L<emph type="italics"/>acuna<emph.end type="italics"/> A. F<emph type="italics"/>i&longs;tul&aelig;<emph.end type="italics"/> B. C<emph type="italics"/>ontignatio<emph.end type="italics"/> C. T<emph type="italics"/>runcus<emph.end type="italics"/> D. <lb/>F<emph type="italics"/>oramina trunci<emph.end type="italics"/> E. F<emph type="italics"/>oricula<emph.end type="italics"/> F. S<emph type="italics"/>iphunculus<emph.end type="italics"/> G. P<emph type="italics"/>ilum<emph.end type="italics"/> H. <lb/>E<emph type="italics"/>ius uectis<emph.end type="italics"/> I. C<emph type="italics"/>alceus<emph.end type="italics"/> K. O<emph type="italics"/>rbiculus habens foramina <lb/>rotunda<emph.end type="italics"/> L. O<emph type="italics"/>rbiculus habens foramina longiu&longs;cula<emph.end type="italics"/> M. <lb/>C<emph type="italics"/>orium<emph.end type="italics"/> N. H<emph type="italics"/>ic terebrat &longs;tipites &amp; ex eis fi&longs;tulas facit<emph.end type="italics"/> O. <lb/>T<emph type="italics"/>erebra, cui cochlea est<emph.end type="italics"/> P. T<emph type="italics"/>erebra latior<emph.end type="italics"/> <expan abbr="q.">que</expan></s></p><pb pagenum="135"/><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Alterius &longs;iphonis pilum facilius <expan abbr="c&otilde;motum">commotum</expan> directo, deor&longs;um fertur, &amp; &longs;ur <lb/>&longs;um refertur: qui &longs;ic fit. </s> 
  
 <s>Tigna duo &longs;uper lacunam <expan abbr="colloc&atilde;tur">collocantur</expan>: alterum prope <pb pagenum="136"/>dextrum eius latus, alterum prop&egrave; &longs;ini&longs;trum. </s> 
  
 <s>Ad hoc fi&longs;tul&aelig; fibulis ferreis <lb/>affiguntur: ad illud uel &longs;tipes chelas habens perforatas, uel tignum &longs;uperius <lb/>excauatum, ut pro chelis &longs;it. </s> 
  
 <s>Axiculus autem ferreus per tigni cuiu&longs;dam &longs;ta&shy;<lb/>tuti latius &amp; rotundum foramen, quod in eius medio e&longs;t, penetrans in chela <lb/>rum foraminibus &longs;ic includitur, ut ip&longs;e quidem maneat immobilis, tignum <lb/>uer&ograve; circa eum uer&longs;etur intra chelas: in cuius tigni altero capite &longs;uperius pi&shy;<lb/>li caput e&longs;t inclu&longs;um, ferreoque clauo transfixum: in altero uectis item &longs;uperi&shy;<lb/>us caput. </s> 
  
 <s>Inferiori uer&ograve; manubrium e&longs;t ut e&ograve; firmius manibus teneri po&longs;&longs;it. </s> 
  
 <s><lb/>Itaque c&ugrave;m operarius uectem &longs;ur&longs;um trudit, pilum in fi&longs;tulam impellit: c&ugrave;m <lb/>retrahit uectem, ex fi&longs;tula pilum extrahit: atque ita pilum iterum aquam, orbi <lb/>cuii foraminibus hau&longs;tam, ducit ad &longs;iphunculum, per quem effluit in cana&shy;<lb/>lem. </s> 
  
 <s>Hic autem &longs;ipho, ut etiam &longs;equens, quod ad pilum, orbiculum, <expan abbr="trunc&utilde;">truncum</expan>, <lb/>pyxidem, foriculam pertinet, eodem modo, quo primus, &longs;e habet.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>T<emph type="italics"/>ignum &longs;tatutum<emph.end type="italics"/> A. A<emph type="italics"/>xiculus<emph.end type="italics"/> B. T<emph type="italics"/>ignum quod circa axiculum <lb/>uer&longs;atur<emph.end type="italics"/> C. P<emph type="italics"/>ilum<emph.end type="italics"/> D. V<emph type="italics"/>ectis<emph.end type="italics"/> E. A<emph type="italics"/>nnulus, quo du&aelig; fi&longs;tul&aelig; <lb/>coniungi &longs;olent<emph.end type="italics"/> F.</s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Tertius &longs;ipho iam dicti <expan abbr="n&otilde;nihil">nonnihil</expan> di&longs;&longs;imilis e&longs;t. </s> 
  
 <s>Loco enim &longs;tipitis duo &longs;ta&shy;<lb/>tuuntur tigna circa &longs;ummum perforata: in quibus foraminibus axis capita <pb pagenum="137"/>uertuntur. </s> 
  
 <s>In medio eius axis duo tigilla &longs;unt inclu&longs;a: in quorum alterius ca&shy;<lb/>pite infixum e&longs;t pilum: ad alterius uer&ograve; caput affixum e&longs;t tignum graue, &longs;ed <lb/>curtum, ut protru&longs;um inter duo illa tigna &longs;tatuta moueri, atque qua&longs;i ire &amp; re <lb/>dire po&longs;&longs;it. </s> 
  
 <s>Id tignum c&ugrave;m protrudit operarius, pilum ex fi&longs;tula extrahitur: <lb/>cum &longs;ua ui redit, intruditur: quo modo aquam, quam fi&longs;tula concipit, pilum <lb/>orbiculi foraminibus hau&longs;tam exprimit per &longs;iphunculum in canalem. </s> 
  
 <s>Sunt <lb/>qui uectem in locum tigni curti &longs;upponunt: uer&ugrave;m hic &longs;ipho, ut etiam pro&shy;<lb/>ximus &longs;uperior, minus qu&agrave;m c&aelig;teri, in metallis e&longs;t u&longs;itatus.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>T<emph type="italics"/>igna &longs;tatuta<emph.end type="italics"/> A. A<emph type="italics"/>xis<emph.end type="italics"/> B. T<emph type="italics"/>igilla<emph.end type="italics"/> C. P<emph type="italics"/>ilum<emph.end type="italics"/> D. <lb/>T<emph type="italics"/>ignum curtum<emph.end type="italics"/> E. C<emph type="italics"/>analis<emph.end type="italics"/> F. H<emph type="italics"/>ic deducit aquam e <lb/>canali effluentem, ne in fo&longs;&longs;as actas influat<emph.end type="italics"/> G.</s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Quarta &longs;iphonum &longs;pecies &longs;implex non e&longs;t, &longs;ed duplex: ea &longs;ic &longs;e habet. </s> 
  
 <s>Se&shy;<lb/>xangulus truncus faginus, longus pedes quinque, latus duos &amp; dimidium, <lb/>cra&longs;&longs;us &longs;e&longs;quipedem in duas partes &longs;ecatur: qu&aelig; &longs;ecundum, ferreum axicu&shy;<lb/>lum, in eis collocandum di&longs;tribuuntur, &amp; tam alt&egrave; &amp; la<gap/>&egrave; excauantur, ut i<gap/><lb/>ip&longs;is uer&longs;ari po&longs;sit: cuius axiculi pars, qu&aelig; in <expan abbr="tr&utilde;co">trunco</expan> includitur, tota teres e&longs;t, <pb pagenum="138"/>eiu&longs;que extrema, qu&aelig; pro codace e&longs;t, recta exi&longs;tit. </s> 
  
 <s>Deinde altitudine pedis re <lb/>&longs;idet, rur&longs;usque recta procedit: qua pilum teres ex eo dependet. </s> 
  
 <s>Po&longs;tea tam a&longs; <lb/>&longs;urgit alt&egrave; qu&agrave;in re&longs;edit, iterumque paulul&ugrave;m rect&agrave; procedit. </s> 
  
 <s>Deinde altitudi <lb/>nepedis a&longs;&longs;urgens rur&longs;us rect&agrave; procedit: qua <expan abbr="alter&utilde;">alterum</expan> <expan abbr="pil&utilde;">pilum</expan> teres ex eo &longs;u&longs;pen&shy;<lb/>&longs;um e&longs;t. </s> 
  
 <s>Po&longs;tea tam re&longs;idet alt&egrave; qu&agrave;m a&longs;&longs;urrexit: tum eius altera pars, qu&aelig; i&shy;<lb/>tem pro codace e&longs;t, recta exi&longs;tit: qu&aelig;, quia ex trunco extat, ne aqua, in eum <lb/>tracta, erumpat duabus bracteolis ferreis orbiculi figura, cum quibus duo <lb/>coria eiu&longs;dem figur&aelig; &amp; magnitudinis &longs;unt coniuncta, cauetur: quorum al&shy;<lb/>ter intra truncum, alter extra, circum axiculum e&longs;t. </s> 
  
 <s>Po&longs;trem&ograve; &longs;equitur pars <lb/>eius quadrangula duo habens foramina, in quibus duo bacilla ferrea inclu&shy;<lb/>duntur, eorumque capita ma&longs;&longs;ulis plumbeis aggrauantur, ut axiculus ad mo <lb/>tum fiat propen&longs;ior. </s> 
  
 <s>Qui, po&longs;tquam eius caput in forma uectis fuerit inclu&shy;<lb/>&longs;um, facil&egrave; circumagi pote&longs;t. </s> 
  
 <s>Superior autem trunci pars e&longs;t humilior: inferi <lb/>or, altior: illa in medio &longs;emel fi&longs;tul&aelig; modo, cuius foramen &longs;implicem habe&shy;<lb/>at latitudinem rect&agrave; deor&longs;um perforatur: h&aelig;c bis, nempe ad utrunque latus <lb/>item rect&agrave; deor&longs;um duarum fi&longs;tularum modo, quarum foramina duplicem <lb/>habeant latitudinem: qu&aelig; trunci pars imponitur duabus fi&longs;tulis, in eum &longs;u&shy;<lb/>periore parte inclu&longs;is, inferiore in truncos, in lacuna &longs;tatutos, quibus forami <lb/>na &longs;unt, per qu&aelig; aqu&aelig; in eos influunt, penetrantibus. </s> 
  
 <s>Deinde ferreus axicu <lb/>lus in trunci cauo locatur, duobus pilis ferreis, qu&aelig; ex ip&longs;o dependent, per <lb/>eius foramina demi&longs;sis in fi&longs;tulas altitudine pedis: utrique pilo inferius e&longs;t co <lb/>chlea, qu&aelig; cra&longs;&longs;am laminam ferream, in orbiculi figuram formatam &amp; fora&shy;<lb/>minibus plenam, atque corium, quod eam tegit, continet, ut fi&longs;tula <expan abbr="alter&atilde;">alteram</expan> py&shy;<lb/>xidem, cui e&longs;t rotunda foricula eam claudens. </s> 
  
 <s>Tum &longs;uperior trunci pars &longs;u&shy;<lb/>per inferiorem ex omni parte congruenter aptata imponitur: &amp; qua <expan abbr="c&otilde;iun-guntur">coniun&shy;<lb/>guntur</expan> latis &amp; cra&longs;sis laminis ferreis cinguntur, paruis cuneis latis item fer&shy;<lb/>reis adactis coercentur, fibulis uinciuntur: in ea &longs;uperiore trunci parte fi&longs;tu&shy;<lb/>la includitur: quam altera excipit, eamque rur&longs;us tertia, atque deinceps alia ali&shy;<lb/>am u&longs;que dum &longs;uprema ad cuniculi canalem pertingat. </s> 
  
 <s>Itaque c&ugrave;m uectiarius <lb/>axiculum uer&longs;at, pila uici&longs;sim laminis hauriunt aquas. </s> 
  
 <s>Quod quia celeriter <lb/>fit, &amp; duarum <expan abbr="fi&longs;tular&utilde;">fi&longs;tularum</expan>, &longs;upra quas truncus e&longs;t &longs;tatutus, foramina duplo ma <lb/>iora &longs;unt qu&agrave;m foramen &longs;upra <expan abbr="trunc&utilde;">truncum</expan> &longs;tatut&aelig;, nec alt&egrave; pila hauriunt aquas, <lb/>inferiorum impetus continenter &longs;uperiores a&longs;cendere &amp; ex &longs;uprem&aelig; fi&longs;tu&shy;<lb/>l&aelig; apertura in cuniculi canalem effluere cogit. </s> 
  
 <s><expan abbr="Quoni&atilde;">Quoniam</expan> uer&ograve; truncus ligne&shy;<lb/>us rimis fathi&longs;cere &longs;olet: &longs;atius e&longs;t eum ex plumbo, uel &aelig;re uel orichalco con <lb/>flato conficere.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>T<emph type="italics"/>runcus<emph.end type="italics"/> A. T<emph type="italics"/>runci pars inferior<emph.end type="italics"/> B. E<emph type="italics"/>iu&longs;dem pars &longs;uperior<emph.end type="italics"/> C. <lb/>F<emph type="italics"/>ibul&aelig;<emph.end type="italics"/> D. F<emph type="italics"/>ictul&aelig; &longs;ub trunco<emph.end type="italics"/> E. F<emph type="italics"/>i&longs;tula &longs;uper truncum &longs;ta&shy;<lb/>tuta<emph.end type="italics"/> F. A<emph type="italics"/>xiculus ferreus<emph.end type="italics"/> G. P<emph type="italics"/>ila<emph.end type="italics"/> H. E<emph type="italics"/>orum lamin&aelig; or&shy;<lb/>biculi figura<emph.end type="italics"/> L. C<emph type="italics"/>oria<emph.end type="italics"/> K. F<emph type="italics"/>oramina axis<emph.end type="italics"/> L. <lb/>B<emph type="italics"/>acilla quorum capita ma&longs;&longs;ulis plumbeis &longs;unt aggrauata<emph.end type="italics"/> M. <lb/>V<emph type="italics"/>ectis<emph.end type="italics"/> N.</s></p><pb pagenum="139"/><figure></figure><pb pagenum="140"/><p type="main"> 
  
 <s>Quarta &longs;iphonum &longs;pecies minus &longs;implex e&longs;t: nam con&longs;tat ex duobus uel <lb/>tribus &longs;iphonibus: quorum pila attollit machina, quam uer&longs;ant homines: <lb/>etenim cuique pilo e&longs;t dens, quem &longs;ucul&aelig; bini dentes uici&longs;&longs;im tollunt. </s> 
  
 <s>Eam <lb/>duo uiri robu&longs;ti, uel quatuor, cogunt. </s> 
  
 <s>Sed c&ugrave;m pila decidunt in fi&longs;tulas, eo&shy;<lb/>rum orbiculi hauriunt aquas: c&ugrave;m attolluntur, ea&longs;dem aquas <expan abbr="exprim&utilde;t">exprimunt</expan> per <lb/>fi&longs;tulas. </s> 
  
 <s>Cuiu&longs;que <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> pili &longs;uperior pars, qu&aelig; in foraminibus tignorum tran&longs;&shy;<lb/>uer&longs;ariorum continetur, quadrangula e&longs;t, &amp; cra&longs;&longs;a atque lata &longs;emipedem: reli <lb/>qua, qu&aelig; in fi&longs;tulas incidit, &amp; ex alio ligno facta e&longs;t, tota teres. </s> 
  
 <s>Horum <expan abbr="tri&utilde;">trium</expan> <lb/>&longs;iphonum qui&longs;que ex duabus continentibus fi&longs;tulis, ad tigna putei affixis, <expan abbr="c&otilde;">com</expan> <lb/>ponitur. </s> 
  
 <s>Ver&ugrave;m h&aelig;c machina altius aquas haurit, utpote ad pedes quatuor <lb/>&amp; uiginti. </s> 
  
 <s>Si foramina fi&longs;tularum magna &longs;unt duo tantum modo &longs;iphones <lb/>fiunt: &longs;i paru&aelig;, tres: ut utroque modo machina oneri par e&longs;&longs;e po&longs;sit. </s> 
  
 <s>Idem de <lb/>c&aelig;teris machinis earumque fi&longs;tulis &longs;entiendum e&longs;t. </s> 
  
 <s>Quoniam uer&ograve; hi &longs;ipho&shy;<lb/>nes ex duabus fi&longs;tulis con&longs;tant, pyxis ferrea, ut <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> prius dixi, cui e&longs;t foricu&shy;<lb/>la ferrea, non includitur in trunco, &longs;ed in q&longs;tula inferiore: &amp; quidem ea par <lb/>te, qua ad &longs;uperiorem adnectitur: atque ita pili pars teres &longs;uperioris tantum&shy;<lb/>modo fi&longs;tul&aelig; longitudinem habet. </s> 
  
 <s>Sed hanc rem mox planius explicabo.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>P<emph type="italics"/>ili dens<emph.end type="italics"/> A. S<emph type="italics"/>ucul&aelig; dentes<emph.end type="italics"/> B. P<emph type="italics"/>ili pars &longs;uperior quadran/ <lb/>gula<emph.end type="italics"/> C. E<emph type="italics"/>iu&longs;dem pars inferior teres<emph.end type="italics"/> D. T<emph type="italics"/>igna tran&longs;uer&shy;<lb/>&longs;aria<emph.end type="italics"/> E. F<emph type="italics"/>iftul&aelig;<emph.end type="italics"/> F. E<emph type="italics"/>ius apertura<emph.end type="italics"/> G. C<emph type="italics"/>analis<emph.end type="italics"/> H.</s></p><pb pagenum="141"/><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Sexta &longs;iphonum forma pror&longs;us eadem e&longs;&longs;et qu&aelig; quinta, ni&longs;i pro &longs;ucula <lb/>axem haberet, eamque non homines uer&longs;arent, &longs;ed rota, quam <expan abbr="aquar&utilde;">aquarum</expan> impe&shy;<lb/>tus, eius pinnas percutiens circumagit: qui quia long&egrave; &longs;uperat uires huma&shy;<lb/>nas h&aelig;c machina aquas ex puteo amplius <expan abbr="cent&utilde;">centum</expan> pedes alto orbiculis per fi&shy;<pb pagenum="142"/>&longs;tulas haurit. </s> 
  
 <s>Infima <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> non modo huius &longs;iphonis, &longs;ed <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> <expan abbr="alior&utilde;">aliorum</expan> infim&aelig; fi&shy;<lb/>&longs;tul&aelig; pars, ne re&longs;egmina <expan abbr="lignor&utilde;">lignorum</expan>, uel aliud <expan abbr="quidd&atilde;">quiddam</expan>, in &longs;e trahens &longs;orbeat, ple <lb/>runque includi &longs;olet in corbe cra&longs;sis uiminibus contexta, &amp; in lacuna po&longs;ita.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>R<emph type="italics"/>ota<emph.end type="italics"/> A. A<emph type="italics"/>xis<emph.end type="italics"/> B. T<emph type="italics"/>runcus cui in&longs;ictit in fima fiftula<emph.end type="italics"/> C. C<emph type="italics"/>orbis circundans truncum<emph.end type="italics"/> D.</s></p><figure></figure><pb pagenum="143"/><p type="main"> 
  
 <s>Septima &longs;iphonum &longs;pecies ab hinc annis decem inuenta c&ugrave;m <expan abbr="omni&utilde;">omnium</expan> ma <lb/>xim&egrave; artificio&longs;a &amp; durabilis &amp; utilis &longs;it, &longs;ine magno impendio confici po&shy;<lb/>te&longs;t, ea con&longs;tat ex pluribus &longs;iphonibus: qui &longs;imul, ut proximi, in puteum <expan abbr="n&otilde;">non</expan> <lb/>de&longs;cendunt, &longs;ed alter alteri quodammodo &longs;ubijcitur: etenim &longs;i tres fuerint, <lb/>ut e&longs;&longs;e &longs;olent, ultimus exorbet aquas putei, &amp; eas in <expan abbr="prim&utilde;">primum</expan> <expan abbr="lacu&longs;cul&utilde;">lacu&longs;culum</expan> effun&shy;<lb/>dit: &longs;ecundus ex eo rur&longs;us exhau&longs;tas in &longs;ecundum transfundit: tertius in cu&shy;<lb/>niculi canalem: pila horum &longs;iphonum omnium rota pedes quindecim alta <lb/>attollit pariter pariterque deijcit: quam eius pinn&aelig;, ab impetu riui, in <expan abbr="mont&etilde;">montem</expan> <lb/>deducti, percu&longs;&longs;&aelig;, cogunt uer&longs;ari: rot&aelig; radij in axe, longo pedes &longs;ex, cra&longs;&longs;o <lb/>pedem, inclu&longs;i &longs;unt: cuius utrunque caput circulo ferreo cingitur: &longs;ed in <expan abbr="alter&utilde;">alterum</expan> <lb/>quidem infixus e&longs;t codax, in alterum uer&ograve; <expan abbr="ferr&utilde;">ferrum</expan>, ut codacis po&longs;terior pars, <lb/>cra&longs;&longs;um digitum &amp; tam latum qu&agrave;m ip&longs;um caput e&longs;t: quod tamen teres &amp; <lb/>circiter digitos tres cra&longs;&longs;um prim&ograve; longitudine pedis recta extat, quatenus <lb/>obtinet locum codacis: mox curuatum &amp; qua&longs;i lunatis obliquatum corni&shy;<lb/>bus altitudine pedis a&longs;&longs;urgit: deinde rur&longs;us pedem recta eminet: quo modo <lb/>fit ut h&aelig;c pars recta, c&ugrave;m in orbem uoluitur, uici&longs;sim fiat pedem altior &amp; hu <lb/>milior qu&agrave;m illa. </s> 
  
 <s>Ex hac po&longs;teriore ferri teretis parte pendet primum pilum <lb/>latum: ip&longs;a enim in &longs;uperius i&longs;tius pili caput <expan abbr="perforat&utilde;">perforatum</expan>, ut clauus ferreus pri&shy;<lb/>marum chelarum in inferius infigitur. </s> 
  
 <s>Ne uer&ograve; pilum ex ea excidat, ut facil&egrave; <lb/>excidere pote&longs;t, &amp;, c&ugrave;m nece&longs;&longs;itas id po&longs;tulat, eximi &longs;olet, quod eius <expan abbr="foram&etilde;">foramen</expan> <lb/>latius &longs;it qu&agrave;m ferri pars, utrinque clauo ferreo, in ip&longs;am infixo, coercetur: ne <lb/>ij atterant caput pili bracteis ferreis uel corijs intermedijs cauetur: tale <expan abbr="pil&utilde;">pilum</expan> <lb/>primum <expan abbr="long&utilde;">longum</expan> e&longs;t circiter pedes duodecim, reliqua uer&ograve; duo pedes &longs;ex &amp; <lb/>uiginti. </s> 
  
 <s>Sed quodque latum e&longs;t palmum, cra&longs;&longs;um digitos tres: utraque cuiu&longs;que<lb/>pars lata tecta &amp; munita e&longs;t laminis ferreis: qu&aelig; cochleis item ferreis conti&shy;<lb/>nentur: ut pars, qu&aelig; uitium fecerit, refici po&longs;sit. </s> 
  
 <s>At chel&aelig; in axiculum inclu&shy;<lb/>&longs;&aelig; &longs;unt teretem, longum &longs;e&longs;quipedem, cra&longs;&longs;um palmos duos: is utrinque cin&shy;<lb/>gitur circulo ferreo, ne codaces ferrei, qui in <expan abbr="tignor&utilde;">tignorum</expan> armillis ferreis uer&longs;an&shy;<lb/>tur, ex eo excidant: ex quo axiculo utraque chelarum pars lignea eminet lon&shy;<lb/>ga pedes duos, lata &amp; cra&longs;&longs;a digitos &longs;ex. </s> 
  
 <s>Altera ab altera di&longs;tat palmos tres: <lb/>utriu&longs;que rur&longs;us pars tam interior qu&agrave;m exterior etiam laminis e&longs;t ferrata. </s> 
  
 <s>In <lb/>chelas uer&ograve; claui duo ferrei teretes et cra&longs;si digitos duos &longs;ic infixi &longs;unt, ut im <lb/>mobiles maneant. </s> 
  
 <s>Eorum po&longs;terior per primi pili lati inferius &amp; &longs;ecundi &longs;u <lb/>perius caput perforatum &amp; immobile penetrat. </s> 
  
 <s>Prior <expan abbr="aut&etilde;">autem</expan> &longs;imiliter immo&shy;<lb/>bilis per ferreum primi pili teretis caput item immobile &amp; deflexum. </s> 
  
 <s>I&longs;tiu&longs;&shy;<lb/>modi pilum quodque longum e&longs;t pedes tredecim, cra&longs;&longs;um digitos tres, &amp; in <lb/>priorem cuiu&longs;que &longs;iphonis fi&longs;tulam de&longs;cendit tam profund&egrave;, ut eius orbicu&shy;<lb/>lus <expan abbr="foricul&atilde;">foriculam</expan> pyxidis fer&egrave; attingat. </s> 
  
 <s>Quod c&ugrave;m decidit in fi&longs;tulam, aqu&aelig;, per <lb/>orbiculi foramina penetrantes, corium attollunt: c&ugrave;m &longs;ubleuatur, e&aelig;dem <lb/>corium, quod ip&longs;as fert, <expan abbr="deprim&utilde;t">deprimunt</expan>. </s> 
  
 <s>Foricula uer&ograve; pyxidem, ut foris ianuam, <lb/>claudit. </s> 
  
 <s>At fi&longs;tul&aelig; coniunguntur duobus circulis ferreis, palmum latis, alte&shy;<lb/>ro interius, altero extrin&longs;ecus. </s> 
  
 <s>Sed interiore utrinque acuto ut in utramque fi&shy;<lb/>&longs;tulam penetrare &amp; eas <expan abbr="c&otilde;tinere">continere</expan> po&longs;sit. </s> 
  
 <s>Quanque nunc fi&longs;tul&aelig; carentinterio <lb/>re circulo: &longs;ed habent commi&longs;&longs;uras, quibus <expan abbr="iung&utilde;tur">iunguntur</expan>. </s> 
  
 <s>Etenim &longs;uperioris in&shy;<lb/>ferius caput <expan abbr="c&otilde;tinet">continet</expan>, inferioris caput &longs;uperius: utrunque enim ad altitudinem <pb pagenum="144"/>&longs;eptem digitorum exci&longs;um e&longs;t: <expan abbr="uer&utilde;">uerum</expan> illud interius, hoc extrin&longs;ecus, ut <expan abbr="alter&utilde;">alterum</expan> <lb/>in <expan abbr="alter&utilde;">alterum</expan> inire po&longs;sit, c&ugrave;m <expan abbr="pil&utilde;">pilum</expan> incidit in <expan abbr="prior&etilde;">priorem</expan> <expan abbr="fi&longs;tul&atilde;">fi&longs;tulam</expan>, foricula illa clauditur: <lb/>c&ugrave;m extrahitur, aperitur: ut aqu&aelig; pateat foramen. </s> 
  
 <s>Vnu&longs;qui&longs;que autem i&longs;tiu&longs;&shy;<lb/>modi &longs;iphonum con&longs;tat ex duabus fi&longs;tulis: quarum utraque longa e&longs;t pedes <lb/>duodecim: utriu&longs;que foramen <expan abbr="lat&utilde;">latum</expan> e&longs;t digitos &longs;eptem. </s> 
  
 <s>Inferior in putei lacuna <lb/>uel in lacu&longs;culo collocatur, eiusque foramen inferius ob&longs;truitur ligno tereti: <lb/>&longs;upra quod fi&longs;tul&aelig; circumcirca &longs;ex &longs;unt foramina, per qu&aelig; aqua in eam in&shy;<lb/>fluit. </s> 
  
 <s>At &longs;uperioris fi&longs;tul&aelig; pars &longs;uperior aperturam habet altam pedem, <expan abbr="lat&atilde;">latam</expan> <lb/>palmum, per quam aqua effluit in lacu&longs;culum uel in canalem: qui&longs;que lacu&longs;cu <lb/>lus longus e&longs;t pedes duos, latus &amp; altus unum. </s> 
  
 <s>Quot uer&ograve; &longs;unt &longs;iphones, <lb/>tot &longs;unt axiculi, tot chel&aelig;, tot utriu&longs;que generis pila. </s> 
  
 <s>Sed &longs;i tres fuerint &longs;ipho&shy;<lb/>nes duo tantummodo lacu&longs;culi &longs;unt, qu&ograve;d lacuna putei &amp; canalis cuniculi <lb/>in duorum locum &longs;uccedant. </s> 
  
 <s>H&aelig;c autem machina &longs;ic aquas ex puteo hau&shy;<lb/>rit: rota uer&longs;ata primum pilum attollit: id &longs;ubleuat primas chelas: atque ita eti&shy;<lb/>am &longs;ecundum pilum latum &amp; primum teres. </s> 
  
 <s>Deinde &longs;ecundu latum &longs;ecun&shy;<lb/>das chelas, &amp; &longs;ic tertium pilum latum et &longs;ecundum teres: tum tertium pilum <lb/>latum tertias chelas &amp; tertium pilum teres. </s> 
  
 <s>Nam ex harum chelarum clauo <lb/>ferreo nullum pilum <expan abbr="lat&utilde;">latum</expan> pendet, quod nulla in re ultimo &longs;iphoni u&longs;ui e&longs;&longs;e <lb/>po&longs;sit. </s> 
  
 <s>Contra uer&ograve; c&ugrave;m primum latum decidit, qu&aelig;que chel&aelig; delabuntur, <lb/>quodque pilum latum, quodque teres. </s> 
  
 <s>Atque i&longs;ta ratione uno eodemque tempo&shy;<lb/>re aqua in lacu&longs;culos infunditur &amp; ex ei&longs;dem exhauritur: ex lacuna uer&ograve; pu <lb/>tei &longs;olum exhauritur, in canalem cuniculi tantum infunditur. </s> 
  
 <s><expan abbr="Quineti&atilde;">Quinetiam</expan> cir&shy;<lb/>cum axem longiorem du&aelig; rot&aelig; fieri po&longs;&longs;unt &longs;i riuus tantam aquarum copi <lb/>am &longs;uppeditauerit, quanta eas uer&longs;are po&longs;sit: atque ex utriu&longs;que ferri teretis par <lb/>te po&longs;teriore unum uel duo pila lata appendi po&longs;&longs;unt: quorum quodque tri&shy;<lb/>um &longs;yphonum pila <expan abbr="c&otilde;moueat">commoueat</expan>. </s> 
  
 <s>Po&longs;trem&ograve; nece&longs;&longs;e e&longs;t puteos, &egrave; quibus aqu&aelig; <lb/>fi&longs;tulis hauriuntur, e&longs;&longs;e rectos. </s> 
  
 <s>Nam omnes &longs;iphones, ut etiam ali&aelig; machi&shy;<lb/>n&aelig; tractori&aelig;, quibus fi&longs;tul&aelig; &longs;unt, aquas minus alt&egrave; hauriunt, &longs;i fi&longs;tul&aelig; obli&shy;<lb/>qu&egrave; in obliquis puteis locantur, qu&agrave;m &longs;i rect&agrave; in rectis &longs;tatuantur.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>P<emph type="italics"/>uteus<emph.end type="italics"/> A. V<emph type="italics"/>ltimus &longs;ipho<emph.end type="italics"/> B. L<emph type="italics"/>acu&longs;culus primus<emph.end type="italics"/> C. S<emph type="italics"/>ecundus &longs;ipho<emph.end type="italics"/> D. <lb/>L<emph type="italics"/>acu&longs;culus &longs;ecundus<emph.end type="italics"/> E. T<emph type="italics"/>ertius &longs;ipho<emph.end type="italics"/> F. C<emph type="italics"/>analis<emph.end type="italics"/> G. F<emph type="italics"/>errum in axe <lb/>inclu&longs;um<emph.end type="italics"/> H. P<emph type="italics"/>rimum pilum latum<emph.end type="italics"/> I. S<emph type="italics"/>ecundum pilum latum<emph.end type="italics"/> K. <lb/>T<emph type="italics"/>ertium pilum latum<emph.end type="italics"/> L. P<emph type="italics"/>rimum pilum teres<emph.end type="italics"/> M. S<emph type="italics"/>ecundum pilum <lb/>teres<emph.end type="italics"/> N. T<emph type="italics"/>ertium pilum teres<emph.end type="italics"/> O. A<emph type="italics"/>xiculi<emph.end type="italics"/> P. C<emph type="italics"/>hel&aelig;<emph.end type="italics"/> <expan abbr="q.">que</expan></s></p><pb pagenum="145"/><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Ver&ugrave;m &longs;i riuus tantam aquarum copiam, quanta machinam proxim&egrave; <lb/><expan abbr="explicat&atilde;">explicatam</expan> uer&longs;are pote&longs;t, non &longs;uppeditat, quod uel natura loci fit, uel &aelig;&longs;tiuo <pb pagenum="146"/>tempore, quo diuturn&aelig; &longs;iccitates fuerint, accidit, machina con&longs;truitur, cui <lb/>tam humilis &amp; leuis &longs;it rota, ut eam tantuli riui aqua circumagere po&longs;sit: ea&shy;<lb/>dem in canalem decidens ab eo delabitur in inferioris machin&aelig; rotam <expan abbr="alt&atilde;">altam</expan> <lb/>et grauem, qu&aelig; &longs;iphonibus &egrave; profundo puteo aquas haurit. </s> 
  
 <s>Quia uer&ograve; tam <lb/>exigui riui aqua alteram rotam &longs;ola uer&longs;are nequit, eius axis initio uectibus <lb/>&agrave; duobus operarijs circumagitur, &longs;ed quamprimum aquas &longs;iphonibus hau <lb/>&longs;tas in lacum effuderit,, eas &longs;uperior machina &longs;uo &longs;iphone haurit, &amp; in alte&shy;<lb/>rum canalem effundit, ex quo etiam influunt inferioris machin&aelig; rotam, ei&shy;<lb/>usque pinnas percutiunt. </s> 
  
 <s>Tam autem h&aelig; aqu&aelig; qu&agrave;m riui canalibus i&longs;tis de&shy;<lb/>cliuibus in altiorem illam &amp; <expan abbr="grauior&etilde;">grauiorem</expan> inferioris machin&aelig;, qu&aelig; duobus uel <lb/>tribus &longs;iphonibus aquas ex profundiore putei parte haurit, <expan abbr="rot&atilde;">rotam</expan> deduct&aelig;, <lb/>eam po&longs;&longs;unt conuertere.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>M<emph type="italics"/>achin&aelig; &longs;uperioris rota<emph.end type="italics"/> A. E<emph type="italics"/>ius &longs;ipho<emph.end type="italics"/> B. E<emph type="italics"/>iu&longs;dem canalis<emph.end type="italics"/> C. <lb/>M<emph type="italics"/>achin&aelig; inferioris rota<emph.end type="italics"/> D. E<emph type="italics"/>ius &longs;iphones<emph.end type="italics"/> E. A<emph type="italics"/>lter canalis<emph.end type="italics"/> F.</s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Si uer&ograve; riuus tantam aquarum copiam &longs;uppeditat, quanta &longs;tatim <expan abbr="rot&atilde;">rotam</expan> al&shy;<lb/>tam &amp; grauem uer&longs;are pote&longs;t, tum ad alterum axis caput fit tympanum den <lb/>tatum, id uer&longs;atum circumagit alterius axis tympanum, quod ex fu&longs;is con&shy;<lb/>&longs;tat, ei &longs;ubiectum: ad utrumque <expan abbr="eiu&longs;d&etilde;">eiu&longs;dem</expan> axis inferioris caput fit <gap/>rrum teres, &amp; <lb/>qua&longs;i lunatis obliquatum cornibus, in i&longs;tiu&longs;modi machinis u&longs;itatum. </s> 
  
 <s>H&aelig;c <lb/>autem quod utrinque &longs;iphonum ordines habeat permultas aquas haurit.</s></p><pb pagenum="147"/><p type="caption"> 
  
 <s>A<emph type="italics"/>xis &longs;uperior<emph.end type="italics"/> A. R<emph type="italics"/>ota cuius pinnas riui impetus percutit<emph.end type="italics"/> B. T<emph type="italics"/>ympauum <lb/>dentatum<emph.end type="italics"/> C. A<emph type="italics"/>lter axis<emph.end type="italics"/> D. T<emph type="italics"/>ympanum quod ex fu&longs;is conctat<emph.end type="italics"/> E. <lb/>F<emph type="italics"/>errum teres &amp; curuatum<emph.end type="italics"/> F. S<emph type="italics"/>iphonum ordines<emph.end type="italics"/> G.</s></p><figure></figure><pb pagenum="148"/><p type="main"> 
  
 <s>At machinarum, qu&aelig; pilis aquas <expan abbr="hauri&utilde;t">hauriunt</expan>, item &longs;ex &longs;unt form&aelig; nobis no&shy;<lb/>t&aelig;: quarum prima &longs;ic &longs;e hab<gap/>. </s> 
  
 <s>Sub &longs;ummo terr&aelig; corio uel cuniculo foditur <lb/>cauerna, ac undique robu&longs;tis tignis &amp; a&longs;&longs;eribus &longs;ub&longs;truitur, ne ruinis uel ho&shy;<lb/>mines opprimantur uel machina frangatur. </s> 
  
 <s>In ea cauerna &longs;ub&longs;tructa collo&shy;<lb/>catur rota, in axi angulato inclu&longs;a. </s> 
  
 <s>Axis autem codaces ferrei in dimidiatis <lb/>catillis item ferreis uer&longs;antur: qui in tignis <expan abbr="admod&utilde;">admodum</expan> robu&longs;tis inclu&longs;i &longs;unt. </s> 
  
 <s><lb/>Rota uer&ograve; plerunque alta e&longs;t pedes quatuor et uiginti, rar&ograve; triginta, nihil di&longs;&shy;<lb/>&longs;imilis ad molendum frumentum fabricat&aelig;: ni&longs;i quod paul&ograve; &longs;it angu&longs;tior: <lb/>axi ab altera parte <expan abbr="tympan&utilde;">tympanum</expan> e&longs;t in medio <expan abbr="circ&utilde;circa">circuncirca</expan> excauatum, in quod mul <lb/>t&aelig; fibul&aelig; ferre&aelig; quater curuat&aelig; &longs;unt infix&aelig;: in quib. </s> 
  
 <s>quia annuli <expan abbr="inh&aelig;r&etilde;t">inh&aelig;rent</expan> ca <lb/>tena ductaria per fi&longs;tulas extrahitur ex lacuna, rur&longs;usque in eandem demitti&shy;<lb/>tur per tigna excauata u&longs;que ad ad imum libramentum: orbis e&longs;t ferreus cir&shy;<lb/>cum axiculum ferreum: cuius uterque codax in cra&longs;&longs;i ferri, ad tignum affixi, ca <lb/>tillo uer&longs;atur: in quo tympano catena inuoluta aquas pilis hau&longs;tas per fi&longs;tu&shy;<lb/>las effert. </s> 
  
 <s>Qu&aelig;que fi&longs;tula quinque ferreis circulis palmum latis &amp; digitum cra&longs; <lb/>&longs;is cingitur: qui &aelig;qualia eius &longs;pacia diuidunt &amp; muniunt, eorum primus ei <lb/>communis e&longs;t cum fi&longs;tula antecedente in qua includitur: ultimus cum <expan abbr="con-&longs;equ&etilde;te">con&shy;<lb/>&longs;equente</expan>, qu&aelig; in ea includitur: qu&aelig;que fi&longs;tula, excepta prima, &longs;umma parte ex&shy;<lb/>trin&longs;ecus circumcirca longitudine digitorum &longs;eptem cra&longs;situdine trium ex&shy;<lb/>cauata e&longs;t, ut in eam qu&aelig; antecedit, in&longs;eri po&longs;&longs;it: qu&aelig;que, excepta ultima, ima <lb/>parte interius circumcirca pari longitudine, &longs;ed cra&longs;&longs;itudine palmi, re&longs;ecta <lb/>e&longs;t ut eam qu&aelig; &longs;equitur recipere po&longs;&longs;it: qu&aelig;que ferreis fibulis ad putei tigna <lb/>affigitur, ut immobilis maneat. </s> 
  
 <s>Per has continentes fi&longs;tulas aqu&aelig; pilis cate&shy;<lb/>n&aelig; ductari&aelig; ex lacuna extrahuntur u&longs;que ad cun&iacute;culum: ubi per &longs;uprem&aelig; fi&shy;<lb/>&longs;tul&aelig; aperturam exprimuntur in canalem per quem <expan abbr="efflu&utilde;t">effluunt</expan>. </s> 
  
 <s>Pil&aelig; uer&ograve; qu&aelig; <lb/><expan abbr="duc&utilde;t">ducunt</expan> aquam, implicantur annulis ferreis caten&aelig; ductari&aelig;: di&longs;tatque una ab <lb/>altera pedibus &longs;ex: con&longs;tant ex caud&aelig; equin&aelig; pilis corio in&longs;utis, ne ferreis <lb/>tympani fibulis <expan abbr="euell&atilde;tur">euellantur</expan>: tant&aelig; &longs;unt ut utraque manu capi po&longs;&longs;int. </s> 
  
 <s>Si autem <lb/>h&aelig;c machina &longs;ub &longs;ummo terr&aelig; corio fuerit collocata, riuus, qui eius <expan abbr="circ&utilde;-agit">circun&shy;<lb/>agit</expan> rotam, per &longs;ubdiales canales deducitur: &longs;i &longs;ub cuniculo, per &longs;ubterrane&shy;<lb/>os. </s> 
  
 <s>Itaque rot&aelig; pinn&aelig;, ab impetu fluminis percu&longs;&longs;&aelig;, <expan abbr="progredi&etilde;tes">progredientes</expan> uer&longs;ant ro <lb/>tam: atque un&agrave; cum ea tympanum: quo modo catena ductaria extracta pilis <lb/>per fi&longs;tulas exprimit aquas. </s> 
  
 <s>Huius machin&aelig; rota &longs;i alta fuerit pedes quatu&shy;<lb/>or &amp; uiginti ex puteo, alto pedes <expan abbr="duc&etilde;tos">ducentos</expan> &amp; decem, extrahit aquas: &longs;i pedes <lb/>triginta, ex puteo alto pedes ducentos &amp; quadraginta. </s> 
  
 <s>Sed huic opus e&longs;t ri <lb/>uo cui maior uis aquarum &longs;it.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>R<emph type="italics"/>ota<emph.end type="italics"/> A. A<emph type="italics"/>xis<emph.end type="italics"/> B. C<emph type="italics"/>odaces<emph.end type="italics"/> C. A<emph type="italics"/>rmill&aelig;<emph.end type="italics"/> D. T<emph type="italics"/>ympanum<emph.end type="italics"/> E. <lb/>A<emph type="italics"/>n&longs;&aelig; ferre&aelig;<emph.end type="italics"/> F. C<emph type="italics"/>atena ductaria<emph.end type="italics"/> G. T<emph type="italics"/>igne<emph.end type="italics"/> H. <lb/>P<emph type="italics"/>il&aelig;<emph.end type="italics"/> I. F<emph type="italics"/>i&longs;tul&aelig;<emph.end type="italics"/> K. C<emph type="italics"/>anales riui<emph.end type="italics"/> L.</s></p><pb pagenum="149"/><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Altera machina duo habet tympana, duos fi&longs;tularum ordines, duas cate <lb/>nas ductarias, qu&aelig; pilis aquas exprimunt. </s> 
  
 <s>C&aelig;tera proximis pror&longs;us &longs;unt &longs;i&shy;<pb pagenum="150"/>milia. </s> 
  
 <s>H&aelig;c machina <expan abbr="t&utilde;">tum</expan> con&longs;trui &longs;olet, c&ugrave;m nimis mult&aelig; aqu&aelig; in <expan abbr="lacun&atilde;">lacunam</expan> con <lb/><expan abbr="fluxer&utilde;t">fluxerunt</expan>: atque has duas machinas uis <expan abbr="aquar&utilde;">aquarum</expan> uer&longs;at, omninoque aqu&aelig; <expan abbr="trah&utilde;t">trahunt</expan> <lb/>aquas. </s> 
  
 <s>Hoc uer&ograve; e&longs;tindicium accretionis et diminutionis aquarum, quas in <lb/>&longs;e continet lacuna &longs;ubterranea, &longs;iue eas aquas h&aelig;c a<gap/>era machina pilis hau&shy;<lb/>&longs;tas per fi&longs;tulas efferat, &longs;iue prima, &longs;iue tertia, alia&uacute;e. </s> 
  
 <s>Etrabis, qu&aelig; e&longs;t &longs;upra <lb/>puteum tam altum qu&agrave;m profunda e&longs;t lacuna, altera parte lapis, a&longs;&longs;er altera, <lb/>uterque uno fune appen&longs;us. </s> 
  
 <s>Sed hic tamen ferreo filo, quod pendet ab altero <lb/>eius capite demittitur: &amp; quidem lapis u&longs;que ad oris putei latus, a&longs;&longs;er uer&ograve; re&shy;<lb/>ct&agrave; per puteum in lacunam, cuius aquis innatat. </s> 
  
 <s>Is a&longs;&longs;er tam grauis e&longs;t, ut <expan abbr="fil&utilde;">filum</expan> <lb/>ferreum, quod ip&longs;ius fibulam ferream hamulo prehendit, un&agrave; cum fune de&shy;<lb/>or&longs;um, lapidem &longs;ur&longs;um trahere po&longs;sit: itaque quo magis aqua decre&longs;cit, eo ma <lb/>gis a&longs;&longs;er deor&longs;um fertur, lapis &longs;ur&longs;um: quo uer&ograve; magis accre&longs;cit, e&ograve; magis <expan abbr="c&otilde;">com</expan> <lb/>tr&agrave; a&longs;&longs;er &longs;ur&longs;um fertur, lapis deor&longs;um. </s> 
  
 <s>Hic c&ugrave;m fer&egrave; trabem contingit, quia &longs;i <lb/>gnum dat aquas ex lacuna pilis per fi&longs;tulas e&longs;&longs;e exhau&longs;tas, machin&aelig; pr&aelig;fe&shy;<lb/>ctus riui canales occludit, rotamque &longs;i&longs;tit: c&ugrave;m ferme terram, qu&aelig; e&longs;t ad oris <lb/>putei latus, attingit, quia &longs;ignificat lacunam e&longs;&longs;e aquis, qu&aelig; in eam rur&longs;us <expan abbr="c&otilde;">com</expan> <lb/>fluxerunt, repletam (aqu&aelig; enim attollunt a&longs;&longs;erem, atque ita lapis &amp; funem &amp; <lb/>filum ferreum retrahit) idem pr&aelig;fectus canales recludit: quare aqu&aelig; riui ite <lb/>rum percutientes rot&aelig; pinnas uer&longs;ant machinam. </s> 
  
 <s>Quoniam uer&ograve; operarij <lb/>plerunque anniuer&longs;arijs diebus fe&longs;tis non laborant, &amp; profe&longs;tis non &longs;emper <lb/>prope machinam, atque ea, &longs;i res hoc po&longs;tulat, continenter trahit aquas, tinti&shy;<lb/>nabuli &longs;onus a&longs;sidu&egrave; auditus declarat machinam hanc &aelig;qu&egrave; ac primam in&shy;<lb/>tegram &amp; nulla re <expan abbr="impedit&atilde;">impeditam</expan> uer&longs;ari: id ex axiculo ligneo, quem <expan abbr="c&otilde;tinent">continent</expan> tra <lb/>bes, qu&aelig; &longs;unt &longs;upra <expan abbr="pute&utilde;">puteum</expan>, funiculo appen&longs;um e&longs;t. </s> 
  
 <s>Alter uer&ograve; funiculus lon <lb/>gus, cuius &longs;uperius caput ad axiculum religatum e&longs;t, demittitur in puteum: <lb/>inferiori eius capiti alligatum e&longs;t lignum: quod quoties axis manus percu&shy;<lb/>tiunt, toties tintinabulum <expan abbr="c&otilde;motum">commotum</expan> &longs;onitum reddit. </s> 
  
 <s>Tertia <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> i&longs;tius ge&shy;<lb/>neris machina tunc utuntur metallici, c&ugrave;m nullus riuus, qui uer&longs;et rotam, de <lb/>duci pote&longs;t: cuius h&aelig;c e&longs;t fabrica. </s> 
  
 <s>Cauernam prim&ograve; fodiunt: quam etiam ro <lb/>bu&longs;tis tignis &amp; a&longs;&longs;eribus con&longs;truunt, ne latera ruinas edant, qu&aelig; <expan abbr="labefact&etilde;t">labefactent</expan> <lb/>machinam &amp; homines l&aelig;dant. </s> 
  
 <s>At &longs;uperiorem cauern&aelig; partem contegunt <lb/>tignis: ut equi machinam trahentes per ea po&longs;sint incedere. </s> 
  
 <s>Deinde <expan abbr="iter&utilde;">iterum</expan> ti&shy;<lb/>gna ad &longs;edecim, longa pedes quadraginta, lata &amp; cra&longs;&longs;a pedem unum, fibu&shy;<lb/>lis in &longs;ummo <expan abbr="c&otilde;iuncta">coniuncta</expan>, in imo diuaricata erigunt: eorumque &longs;ingulorum infe <lb/>riora capita in &longs;ingulorum tignorum humi &longs;tratorum formis includunt, &amp; <lb/>tertio quodam connectunt: quo modo rur&longs;us fit area circuli &longs;peciem <expan abbr="hab&etilde;s">habens</expan>, <lb/>cuius linea dimetiens &longs;it <expan abbr="ped&utilde;">pedum</expan> quinquaginta. </s> 
  
 <s>Per foramen, quod e&longs;t in me&shy;<lb/>dia area, de&longs;cendit axis quadrangulus &longs;tatutus, longus pedes quinque &amp; qua <lb/>draginta, cra&longs;&longs;us &amp; latus &longs;e&longs;quipedem: cuius codax inferior uoluitur in catil <lb/>lo tigni humi in cauerna &longs;trati, &longs;uperior in catillo tigni, quod in &longs;ummo &longs;ub <lb/>fibula in formis duorum tignorum erectorum e&longs;t inclu&longs;um. </s> 
  
 <s>Catillus inferi&shy;<lb/>or di&longs;tat ab altero cauern&aelig; latere, item ab eiu&longs;dem fronte &amp; &agrave; tergo pedes <lb/>XVII. axi ad pedem &longs;upra inferius caput e&longs;t rota dentata: cuius linea dimeti&shy;<lb/>ens habet pedes XXII. </s> 
  
 <s>Ea rota con&longs;tat ex quatuor radijs &amp; octo curuaturis. </s> 
  
 <s><lb/>Radij &longs;unt longi pedes XV. cra&longs;si &amp; lati dodrantem: quorum alterum caput <pb pagenum="151"/>inclu&longs;um e&longs;t in axe, alterum in formis duorum curuaturarum, qua parte <expan abbr="c&otilde;-iunguntur">con&shy;<lb/>iunguntur</expan>. </s> 
  
 <s>H&aelig; curuatur&aelig; cra&longs;&longs;&aelig; &longs;unt dodrantem, lat&aelig; pedem: ex quibus <lb/>&longs;ur&longs;um uer&longs;us eminent &amp; extant dentes recti, alti dodrantem, lati <expan abbr="&longs;emiped&etilde;">&longs;emipedem</expan>, <lb/>cra&longs;&longs;i digitos &longs;ex: qui uer&longs;ant tympanum alterius axis &longs;trati, id con&longs;tat ex du <lb/>odecim fu&longs;is, longis pedes tres, latis &amp; cra&longs;&longs;is digitos &longs;ex: quod <expan abbr="circumact&utilde;">circumactum</expan> <lb/>uoluit axem, circum quem e&longs;t tympanum, habens fibulas ferreas quater cur <lb/>uatas: in quibus annuli caten&aelig; ductari&aelig;, qu&aelig; pilis per fi&longs;tulas haurit <expan abbr="aqu&atilde;">aquam</expan>, <lb/>inh&aelig;rent. </s> 
  
 <s>Huius axis &longs;trati codaces ferrei in armillis, qu&aelig; in medio trabium <lb/>&longs;unt inclu&longs;&aelig;, uer&longs;antur. </s> 
  
 <s>Supra loculamentum rot&aelig; in axis &longs;tatuti formis ca&shy;<lb/>pita duorum <expan abbr="tignor&utilde;">tignorum</expan> obliqu&egrave; a&longs;cendentium inclu&longs;a fibulantur. </s> 
  
 <s>Eorundem <lb/>uer&ograve; capita &longs;uperiora <expan abbr="&longs;u&longs;tin&etilde;t">&longs;u&longs;tinent</expan> tigna tran&longs;uer&longs;aria duplicata, item in eius for&shy;<lb/>mis inclu&longs;a. </s> 
  
 <s>In altero autem tigni tran&longs;uer&longs;arij capite inclu&longs;um e&longs;t tigillum, <lb/>quod qua&longs;i ex duplicato pendet: cui &longs;imiliter inferius tignum curtum e&longs;t in <lb/>clu&longs;um. </s> 
  
 <s>Id uer&ograve; habet ferreum clauum, qui recipit catenam, atque ea rur&longs;us &longs;ta <lb/>teram. </s> 
  
 <s>Hanc machinam, qu&aelig; extrahit aquas ex puteo, alto pedes ducentos <lb/>&amp; quadraginta, duo &amp; triginta equi circumagunt: atque eorum octo quatu&shy;<lb/>or horis: deinde hi quie&longs;cunt duodecim horis, &amp; totidem in eorum locum <lb/>&longs;uccedunt. </s> 
  
 <s>Talis autem machina ad radices Meliboci montis &amp; in uicin is <lb/>locis e&longs;t u&longs;itata. </s> 
  
 <s>Quin, &longs;i res hoc po&longs;tulat, plures eiu&longs;modi machin&aelig; unius <lb/>uen&aelig; fodiend&aelig; gratia, &longs;ed alia alio in loco profundiore &longs;olent con&longs;trui: ut <lb/>in Carpato monte Schemnicij tres: quarum infima ex infima lacuna trahit <lb/>aquas ad primos canales, per quos in &longs;ecundam lacunam influunt: media ex <lb/>&longs;ecunda lacuna ad &longs;ecundos canales, &egrave; quibus in tertiam lacunam defluunt: <lb/>&longs;uprema ex terra ad cuniculi canales, per quos effluunt. </s> 
  
 <s>Eiu&longs;modi tres ma&shy;<lb/>chinas circumagunt equi &longs;ex &amp; nonaginta: qui per puteum decliuem &amp; co&shy;<lb/>chle&aelig; in&longs;tar contortum gradibus de&longs;cendunt ad machinas: quarum infima <lb/>in loco profundo e&longs;t collocata: qui di&longs;tat &agrave; &longs;ubdiali terr&aelig; corio ad pedes &longs;ex <lb/>centos &amp; &longs;exaginta.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>A<emph type="italics"/>xis &longs;tatutus<emph.end type="italics"/> A. R<emph type="italics"/>ota dentata<emph.end type="italics"/> B. D<emph type="italics"/>entes<emph.end type="italics"/> C. A<emph type="italics"/>xis &longs;tratus<emph.end type="italics"/><lb/>D. T<emph type="italics"/>ympanum, quod con&longs;tat ex fu&longs;is<emph.end type="italics"/> E. A<emph type="italics"/>lterum tympa&shy;<lb/>num<emph.end type="italics"/> F. C<emph type="italics"/>atena ductaria<emph.end type="italics"/> G. P<emph type="italics"/>il&aelig;<emph.end type="italics"/> H.</s></p><pb pagenum="152"/><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Ex eodem genere e&longs;t quarta machin&aelig; &longs;pecies, qu&aelig; ita fit. </s> 
  
 <s>Duo tigna &longs;ta&shy;<lb/>tuuntur, in quorum foraminib. </s> 
  
 <s>&longs;ucul&aelig; capita uoluuntur: eam duo uel qua&shy;<pb pagenum="153"/>tuor robu&longs;ti uiri circumagunt: unu<gap/> enim uel duo trahunt uectes, unus uel <lb/>duo eo&longs;dem trudunt, atque ita illos iuuant. </s> 
  
 <s>Vici&longs;&longs;im <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> alij duo uel quatuor <lb/>in eorum <expan abbr="loc&utilde;">locum</expan> &longs;uccedunt. </s> 
  
 <s>Sucula i&longs;tius machin&aelig;, non aliter ac&longs;tratus <expan abbr="aliar&utilde;">aliarum</expan> <lb/><expan abbr="machinar&utilde;">machinarum</expan> axis, habet <expan abbr="tympan&utilde;">tympanum</expan>, in cuius item fibulis ferreis annuli caten&aelig; <lb/>ductari&aelig; inh&aelig;rentes aquas pilis per fi&longs;tulas hauriunt, altitudine <expan abbr="ped&utilde;">pedum</expan> octo <lb/>&amp; quadraginta. </s> 
  
 <s>Altius enim eas extrahere <expan abbr="n&otilde;">non</expan> po&longs;&longs;unt human&aelig; uires, qu&ograve;d <lb/>labor ille maximus non homines modo, &longs;ed etiam equos defatiget. </s> 
  
 <s>Nam &longs;o <lb/>la aqua rotam, cui e&longs;t eiu&longs;modi <expan abbr="tympan&utilde;">tympanum</expan>, continenter pote&longs;t impellere: plu&shy;<lb/>res e<gap/>am i&longs;tius generis machin&aelig;, ut proxim&aelig;, unius uen&aelig; <expan abbr="fodi&etilde;d&aelig;">fodiend&aelig;</expan> gratia, <lb/>&longs;ed alia alio in loco profundiore &longs;olent con&longs;trui.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>S<emph type="italics"/>ucula<emph.end type="italics"/> A. T<emph type="italics"/>ympanum<emph.end type="italics"/> B. C<emph type="italics"/>atena ductaria<emph.end type="italics"/> C. P<emph type="italics"/>il&aelig;<emph.end type="italics"/> D. F<emph type="italics"/>ibul&aelig;<emph.end type="italics"/> E.</s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Quinta machina partim terti&aelig; &longs;imilis e&longs;t, partim quart&aelig;. </s> 
  
 <s>Nam &agrave; uiris ro&shy;<lb/>bu&longs;tis ut h&aelig;c circumagitur: ut illa duos habet axes, quanque utrunque <expan abbr="&longs;trat&utilde;">&longs;tratum</expan>, <lb/>&amp; tria tympana utriu&longs;que axis codaces &longs;ic in <expan abbr="tignor&utilde;">tignorum</expan> armillis inclu&longs;i &longs;unt, ut <lb/>exilirene <expan abbr="que&atilde;t">queant</expan>. </s> 
  
 <s>Inferiori <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> axi altera parte &longs;unt uectes, altera <expan abbr="tympan&utilde;">tympanum</expan> den <lb/>tatum: &longs;uperiori altera tympanum quod ex fu&longs;is con&longs;tat, altera id, in quo fi&shy;<lb/>bul&aelig; ferre&aelig; &longs;unt infix&aelig;: quibus annuli caten&aelig; ductari&aelig; &longs;imiliter inh&aelig;ren&shy;<lb/>tes aquas pilis per fi&longs;tulas eadem altitudine hauriunt. </s> 
  
 <s>Hanc machinam uo&shy;<lb/>lubilem duo uirorum paria uici&longs;&longs;im uer&longs;ant: alterum &longs;tans laborat, alterum <pb pagenum="154"/>feriatum &longs;edet: dum munus uoluendi exercent, unus uectes trahit, alter tru&shy;<lb/>dit, tympana ad machinam facilius circumagendam adiuuant.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>A<emph type="italics"/>xes<emph.end type="italics"/> A. V<emph type="italics"/>ectes<emph.end type="italics"/> B. T<emph type="italics"/>ympanum dentatum<emph.end type="italics"/> C. T<emph type="italics"/>ympanum <lb/>ex fu&longs;is con&longs;tans<emph.end type="italics"/> D. T<emph type="italics"/>ympanum in quo infix&aelig; &longs;unt fibul&aelig; ferre&aelig;<emph.end type="italics"/> E.</s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Sext&aelig; machin&aelig; item duo &longs;unt axes: inferior altera parte habet <expan abbr="rot&atilde;">rotam</expan>, qu&aelig; <lb/>&agrave; duobus calcantibus uer&longs;atur, altam pedes tres &amp; uiginti, latam quatuor, <lb/>ut alter iuxta alterum &longs;tare po&longs;&longs;it: altera tympanum dentatum. </s> 
  
 <s>Inferiori ue&shy;<lb/>r&ograve; &longs;unt duo tympana &amp; una rota: alterum tympanum ex fu&longs;is con&longs;tat, in al&shy;<lb/>tero infix&aelig; &longs;unt fibul&aelig; ferre&aelig;. </s> 
  
 <s>Rota &longs;imilis e&longs;t ei, quam habet &longs;ecunda ma&shy;<lb/>china, qu&aelig; terras &amp; <expan abbr="&longs;axor&utilde;">&longs;axorum</expan> fragmenta poti&longs;sim&ugrave;m ex puteis extrahit. </s> 
  
 <s>Cal&shy;<lb/>cantes autem ne cadant manibus prehendunt perticas, ad rot&aelig; latera interi <lb/>us affixas: quam c&ugrave;m uer&longs;ant tympanum dentatum &longs;imul circumactum im&shy;<lb/>pellit alterum, quod ex fu&longs;is con&longs;tat, quo modo rur&longs;us annuli caten&aelig; ducta <lb/>ri&aelig; tertij tympani fibulis inh&aelig;rentes aquas pilis per fi&longs;tulas hauriunt altitu <lb/>dine pedum &longs;ex &amp; &longs;exaginta.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>A<emph type="italics"/>xes<emph.end type="italics"/> A. R<emph type="italics"/>ota qu&aelig; calcatur<emph.end type="italics"/> B. T<emph type="italics"/>ympanum dentatum<emph.end type="italics"/> C. <lb/>T<emph type="italics"/>ympanum exfu&longs;is con&longs;tans<emph.end type="italics"/> D. T<emph type="italics"/>ympanum, in quo infix&aelig; <lb/>&longs;unt fibul&aelig; ferre&aelig;<emph.end type="italics"/> E. A<emph type="italics"/>ltera rota<emph.end type="italics"/> F. P<emph type="italics"/>il&aelig;<emph.end type="italics"/> G.</s></p><pb pagenum="155"/><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Sed machina, <expan abbr="omni&utilde;">omnium</expan> qu&aelig; aquas trahunt maxima, &longs;ic con&longs;truitur. </s> 
  
 <s>Prim&ograve; <lb/>ca&longs;tellum in cauerna &longs;ub&longs;tructa collocatur, <expan abbr="long&utilde;">longum</expan> pedes XVIII. <expan abbr="lat&utilde;">latum</expan> &amp; <expan abbr="alt&utilde;">altum</expan> <pb pagenum="156"/>pedes XII. in &qring;d riuus per &longs;ubdiales canales aut <expan abbr="cunicul&utilde;">cuniculum</expan> deducitur. </s> 
  
 <s>Ca&longs;tel&shy;<lb/>lo &longs;untduo o&longs;tia et <expan abbr="totid&etilde;">totidem</expan> fores, habentes &longs;uperiori parte uectes, quib. </s> 
  
 <s>leuari <lb/>in antis excauatis et rur&longs;us demitti po&longs;&longs;unt, ut illo modo o&longs;tia <expan abbr="re&longs;er&atilde;tur">re&longs;erantur</expan>, hoc <lb/>claudantur. </s> 
  
 <s>Sub o&longs;tijs &longs;unt duo canales, ex a&longs;&longs;erib. </s> 
  
 <s>facti: qui <expan abbr="excipi&utilde;t">excipiunt</expan> <expan abbr="aqu&atilde;">aquam</expan> &egrave; <lb/>ca&longs;tello <expan abbr="effluent&etilde;">effluentem</expan>, eamque in rot&aelig; pinnas <expan abbr="infund&utilde;t">infundunt</expan>: quo impetu percu&longs;&longs;&aelig; uer <lb/>&longs;ant rotam: breuior defert aquas, qu&aelig; percutiunt pinnas rotam uoluentes <lb/>uer&longs;us ca&longs;tellum: longior eas, qu&aelig; percutiunt pinnas rotam uer&longs;antes in <expan abbr="c&otilde;">com</expan> <lb/>trariam partem. </s> 
  
 <s>Rot&aelig; autem theca &longs;iue loculamentum con&longs;tat ex contigna <lb/>tione, ad quam etiam interius affix&aelig; &longs;unt tabul&aelig;. </s> 
  
 <s>Ip&longs;a rota e&longs;t alta pedes &longs;ex <lb/>&amp; triginta, atque inclu&longs;a in axi. </s> 
  
 <s>Habet uer&ograve; duplices, ut iam dixi, pinnas: qua&shy;<lb/>rum alter&aelig; alteris &longs;itu &longs;unt oppo&longs;it&aelig;, ut rota modo uer&longs;us ca&longs;tellum uer&longs;ari <lb/>po&longs;&longs;it, modo retro contrario motu. </s> 
  
 <s>Axis quadrangulus e&longs;t et longus pedes <lb/>XXXV. cra&longs;&longs;us &amp; latus pedes duos: cui po&longs;t rotam ad pedes &longs;ex &longs;unt quatu&shy;<lb/>or orbes alti &amp; cra&longs;&longs;i pedem: <expan abbr="quor&utilde;">quorum</expan> unu&longs;qui&longs;que ab alio di&longs;tat pedibus qua&shy;<lb/>tuor. </s> 
  
 <s>Ad hos affixa &longs;unt clauis ferreis tot tigna, ut eos orbes omnes conte&shy;<lb/>gant. </s> 
  
 <s>Vt autem continenter collocari po&longs;sint, in &longs;ummo &longs;unt latiora, in imo <lb/>angu&longs;tiora: atque i&longs;to modo fit unum tympanum, circa quod uer&longs;atur catena <lb/>ductaria, cuius capitibus implicati &longs;unt unci bulgas prehendentes. </s> 
  
 <s>Tale ue&shy;<lb/>r&ograve; tympanum iccirco conficitur, ut axis integer maneat. </s> 
  
 <s>Id enim cum u&longs;u de <lb/>teritur facile reparari pote&longs;t. </s> 
  
 <s>Non long&egrave; pr&aelig;terea ab axis capite e&longs;t alterum <lb/>tympanum altum undique circum axem pedes duos, latum unum, huic har&shy;<lb/>pago, quoties res po&longs;tulat, impactus machinam retinet: qui qualis &longs;it &longs;upr&agrave; <lb/>explicaui. </s> 
  
 <s>Ad axem infundibuli loco e&longs;t tabulatum aliquantum decliue, ha <lb/>bens in fronte uen&aelig; latitudinem quindecim pedum, &amp; totidem in tergo: in <lb/>cuius utraque parte palus e&longs;t robu&longs;tus, habens catenam ferream, cui grandis <lb/>e&longs;t uncus. </s> 
  
 <s>Hanc <expan abbr="machin&atilde;">machinam</expan> quinque homines gnbernant: unus qui fores demit <lb/>tens o&longs;tia ca&longs;telli occludit, &amp; eo&longs;dem ad &longs;uperiorem partem trahens reclu&shy;<lb/>dit. </s> 
  
 <s>Atque rector ille machin&aelig; iuxta ca&longs;tellum in loculamento pen&longs;ili con&longs;i&shy;<lb/>&longs;tit. </s> 
  
 <s>Itaque cum altera bulga iam fer&egrave; u&longs;que ad <expan abbr="tabulat&utilde;">tabulatum</expan> decliue fuerit extracta. </s> 
  
 <s><lb/>claudit o&longs;tium ut rota &longs;i&longs;tatur. </s> 
  
 <s>Effu&longs;a autem bulga re&longs;erat alterum <expan abbr="o&longs;ti&utilde;">o&longs;tium</expan>, ut <lb/>alter&aelig; pinn&aelig; ab impetu aquarum percu&longs;&longs;&aelig; rotam in partem contrariam a&shy;<lb/>gant. </s> 
  
 <s>Quod &longs;i mox o&longs;tium occludere non pote&longs;t, &amp; aquarum <expan abbr="fluxion&etilde;">fluxionem</expan> con <lb/>tinere, inclamat &longs;ocium atque eum iubet harpagonem &longs;ubleuatum alteri tym <lb/>pano impingere, atque &longs;ic rotam &longs;i&longs;tere. </s> 
  
 <s>Duo uer&ograve; uici&longs;sim <expan abbr="effund&utilde;t">effundunt</expan> bulgas: <lb/>quorum alter &longs;tat in ea tabulati parte, qu&aelig; e&longs;t in fronte putei: alter in ea qu&aelig; <lb/>e&longs;t in dor&longs;o. </s> 
  
 <s>Itaque &longs;i bulga iam fer&egrave; fuerit extracta, cuius rei &longs;ignum dat annu <lb/>lus quidam caten&aelig; ductari&aelig;, qui in altera tabulati parte con&longs;i&longs;tit: <expan abbr="alter&utilde;">alterum</expan> har <lb/>pagonem, hoc e&longs;t grande ferrum uncinatum uni caten&aelig; ductari&aelig; annulo <lb/>implicat, &amp; partem caten&aelig; &longs;ub&longs;equentem omnem u&longs;que e&ograve; ad tabulatum tra <lb/>hit, dum bulga ab altero effundatur. </s> 
  
 <s>Et quidem iccirco ut caten&aelig; ductari&aelig; <lb/>pars cum altera bulga uacua demi&longs;&longs;a &longs;uo pondere <expan abbr="reliqu&atilde;">reliquam</expan> eiu&longs;dem caten&aelig; <lb/>partem de axe non detrahat, totaque in puteum <expan abbr="n&otilde;">non</expan> incidat. </s> 
  
 <s>Sed eiu&longs;dem labo <lb/>ris &longs;ocius cernens bulgam aquis plenam ferme e&longs;&longs;e extractam, inclamat ma&shy;<lb/>chin&aelig; rectorem, eumque iubet o&longs;tium ca&longs;telli claudere, ut &longs;pacium effunden <lb/>di habere po&longs;sit. </s> 
  
 <s>Bulga effu&longs;a rector machin&aelig; alterum ca&longs;telli <expan abbr="o&longs;ti&utilde;">o&longs;tium</expan> prim&ograve; <pb pagenum="157"/>aliquantum recludit, ut ea caten&aelig; ductari&aelig; pars cum bulga inani rur&longs;us in <lb/>puteum demittatur: deinde totum re&longs;erat. </s> 
  
 <s>Itaque c&ugrave;m iam pars caten&aelig; ad ta <lb/>bulatum tracta rur&longs;um circumuoluta, tympano etiam ip&longs;a demi&longs;&longs;a fuerit in <lb/>puteum, extrahit uncum alterius harpagonis grandem, qui eum annulo ca&shy;<lb/>ten&aelig; implicauit. </s> 
  
 <s>At quintus iuxta lacunam in fo&longs;&longs;a quadam latente <expan abbr="c&otilde;&longs;i&longs;tit">con&longs;i&longs;tit</expan>: <lb/>ne, &longs;i contingat ut annnlo dirupto pars caten&aelig; aut aliud quiddam decidat, <lb/>l&aelig;datur: is batillo ligneo &amp; bulgam regit et aquas in eam ingerit, &longs;i &longs;ua &longs;pon <lb/>teip&longs;as non hau&longs;erit. </s> 
  
 <s>Quoniam uer&ograve; nuncin &longs;upremam cuiu&longs;que bulg&aelig; par <lb/>tem in&longs;uunt circulum ferreum ut &longs;emper pateat, &amp; in lacunam immi&longs;&longs;a per <lb/>&longs;e ip&longs;a hauriat aquas, non opus e&longs;t ullo bulgarum gubernatore. </s> 
  
 <s>Pr&aelig;terea <lb/>quia his temporibus eorum, qui in tabulato con&longs;i&longs;tunt, alter bulgam effun&shy;<lb/>dit, alter uectibus demi&longs;sis o&longs;tia ca&longs;telli occludit, aut &longs;ur&longs;um tractis re&longs;erat: <lb/>idem <expan abbr="unc&utilde;">uncum</expan> alterius harpagonis grandem annulo caten&aelig; &longs;olet inijcere: quo&shy;<lb/>modo tres tantum in hac machina <expan abbr="reg&etilde;da">regenda</expan> operas dant. </s> 
  
 <s>Quinetiam quia in&shy;<lb/>terdum is, qui effundit bulgam, priorem harpagonei. </s> 
  
 <s><expan abbr="&longs;ubleuat&utilde;">&longs;ubleuatum</expan> alteri tym <lb/>pano imprimens rotam &longs;i&longs;tit, duo omnem laborem &longs;ibi &longs;umunt.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>C<emph type="italics"/>astellum<emph.end type="italics"/> A. C<emph type="italics"/>analis<emph.end type="italics"/> B. V<emph type="italics"/>ectes<emph.end type="italics"/> C D. C<emph type="italics"/>anales &longs;ub <lb/>o&longs;tijs<emph.end type="italics"/> E F. P<emph type="italics"/>inn&aelig; duplices<emph.end type="italics"/> G H. A<emph type="italics"/>xis<emph.end type="italics"/> I. T<emph type="italics"/>ympa&shy;<lb/>num maius<emph.end type="italics"/> K. C<emph type="italics"/>atena ductaria<emph.end type="italics"/> L. B<emph type="italics"/>ulga<emph.end type="italics"/> M. L<emph type="italics"/>ocus <lb/>lamentum pen&longs;ile<emph.end type="italics"/> N. R<emph type="italics"/>ector machin&aelig;<emph.end type="italics"/> O. <lb/>V<emph type="italics"/>iri effundentes bulgas<emph.end type="italics"/> P <expan abbr="q.">que</expan></s></p><pb pagenum="158"/><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Sed de machinis tractorijs &longs;atis: <expan abbr="n&utilde;c">nunc</expan> <expan abbr="dic&atilde;">dicam</expan> de &longs;piritalib. </s> 
  
 <s>C&ugrave;m puteus fuerit <lb/>ualde <expan abbr="prof&utilde;dus">profundus</expan> ad <expan abbr="qu&etilde;">quem</expan> nullus cuniculus, nulla&uacute;e fo&longs;&longs;a <expan abbr="lat&etilde;s">latens</expan> ex altero puteo <lb/>pertinet: aut cuniculus <expan abbr="admod&utilde;">admodum</expan> longus ad <expan abbr="qu&etilde;">quem</expan> nullus puteus pertingit, <expan abbr="t&utilde;c">tunc</expan> <lb/>aer, qu&ograve;d extenuari <expan abbr="n&otilde;">non</expan> po&longs;&longs;it, fo&longs;&longs;orib. </s> 
  
 <s>cra&longs;&longs;us offunditur, atque difficulter &longs;pi <pb pagenum="159"/>rant. </s> 
  
 <s><expan abbr="Interd&utilde;">Interdum</expan> <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> &longs;uffocantur: ardentes quoque lucern&aelig; extinguuntur. </s> 
  
 <s>Itaque<lb/>opus e&longs;t machinis, quas etiam Gr&aelig;ci <foreign lang="greek">w_neumatika\s</foreign>, Latini &longs;piritales <expan abbr="appella-r&etilde;t">appella&shy;<lb/>rent</expan>: et&longs;i <expan abbr="uoc&etilde;">uocem</expan> <expan abbr="n&otilde;">non</expan> <expan abbr="mitt&utilde;t">mittunt</expan>: nam ip&longs;&aelig; <expan abbr="effici&utilde;t">efficiunt</expan> ut fo&longs;&longs;ores ex facili &longs;pirare &amp; opus <lb/><expan abbr="in&longs;titut&utilde;">in&longs;titutum</expan> perficere po&longs;sint. </s> 
  
 <s><expan abbr="Ear&utilde;">Earum</expan> tria &longs;unt genera. </s> 
  
 <s>Primum uenti <gap/>latus exce&shy;<lb/>ptos in <expan abbr="pute&utilde;">puteum</expan> <expan abbr="deduc&etilde;s">deducens</expan> in tres &longs;pecies diuiditur: <expan abbr="quar&utilde;">quarum</expan> prima &longs;ic &longs;e habet. </s> 
  
 <s>Su <lb/>per <expan abbr="pute&utilde;">puteum</expan>, ad <expan abbr="qu&etilde;">quem</expan> nullus cuniculus pertinet, tria tigna, quam puteus paul&ograve; <lb/>longiora, <expan abbr="colloc&atilde;tur">collocantur</expan>: <expan abbr="prim&utilde;">primum</expan> &longs;uper eius <expan abbr="front&etilde;">frontem</expan>, <expan abbr="alter&utilde;">alterum</expan> &longs;uper <expan abbr="medi&utilde;">medium</expan> <expan abbr="pute&utilde;">puteum</expan>, <expan abbr="ter-ti&utilde;">ter&shy;<lb/>tium</expan> &longs;uper <expan abbr="eiu&longs;d&etilde;">eiu&longs;dem</expan> <expan abbr="terg&utilde;">tergum</expan>. </s> 
  
 <s><expan abbr="Eor&utilde;">Eorum</expan> capita <expan abbr="hab&etilde;t">habent</expan> foramina, in qua pali, ad <expan abbr="im&utilde;">imum</expan> cune <lb/>atiores, immi&longs;&longs;i altius, pariter ac prim&aelig; machin&aelig; tigna, in <expan abbr="terr&atilde;">terram</expan> <expan abbr="adig&utilde;tur">adiguntur</expan> ut <lb/>maneant immobilia. </s> 
  
 <s>Quodque <expan abbr="illor&utilde;">illorum</expan> <expan abbr="tignor&utilde;">tignorum</expan> habet tres formas in quib. </s> 
  
 <s>in&shy;<lb/>clu&longs;a &longs;unt tria tigna tran&longs;uer&longs;aria: <expan abbr="quor&utilde;">quorum</expan> <expan abbr="un&utilde;">unum</expan> <expan abbr="dextr&utilde;">dextrum</expan> putei latus occupat: <expan abbr="al-ter&utilde;">al&shy;<lb/>terum</expan>, <expan abbr="&longs;ini&longs;tr&utilde;">&longs;ini&longs;trum</expan>: <expan abbr="terti&utilde;">tertium</expan>, <expan abbr="medi&utilde;">medium</expan> <expan abbr="pute&utilde;">puteum</expan>. </s> 
  
 <s>Ad hoc &amp; ad illud <expan abbr="alter&utilde;">alterum</expan>, quod <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> &longs;uper <lb/><expan abbr="medi&utilde;">medium</expan> <expan abbr="pute&utilde;">puteum</expan> <expan abbr="collocat&utilde;">collocatum</expan> e&longs;t, affiguntur a&longs;&longs;eres &longs;ic alte<gap/>n&egrave; coagmentati, ut &longs;em <lb/>per antecedentis <expan abbr="modic&atilde;">modicam</expan> <expan abbr="c&otilde;mi&longs;&longs;uram">commi&longs;&longs;uram</expan> &longs;equens obtineat: quo &longs;an&egrave; modo fi&shy;<lb/>unt quatuor anguli et <expan abbr="totid&etilde;">totidem</expan> intermedia caua, qu&aelig; uentos undique flantes <expan abbr="c&otilde;">com</expan> <lb/>cipiunt. </s> 
  
 <s>Vtuer&ograve; ad &longs;uperiora &longs;ublati <expan abbr="n&otilde;">non</expan> eluctentur, &longs;ed retr&ograve; ferantur, a&longs;&longs;e&shy;<lb/>res operculo, in orbis <expan abbr="figur&atilde;">figuram</expan> formato, &longs;uperius tecti &longs;unt, inferius <expan abbr="pat&etilde;t">patent</expan>: qua <lb/>re uentis nece&longs;sitate <expan abbr="quad&atilde;">quadam</expan> putei quatuor i&longs;tis foraminib. </s> 
  
 <s>in&longs;pirantur. </s> 
  
 <s>Atta&shy;<lb/>men id genus <expan abbr="machin&atilde;">machinam</expan> operculo tegere nece&longs;&longs;e <expan abbr="n&otilde;">non</expan> e&longs;t in his locis, in quibus <lb/>&longs;ic locari pote&longs;t, ut uentus per &longs;upremam eius partem flatum in&longs;piret.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>T<emph type="italics"/>igna &longs;trata<emph.end type="italics"/> A. P<emph type="italics"/>ali cuneati<emph.end type="italics"/> B. T<emph type="italics"/>igna tran&longs;uer&longs;aria<emph.end type="italics"/> C. A<emph type="italics"/>&longs;&longs;eres<emph.end type="italics"/> D. C<emph type="italics"/>aua<emph.end type="italics"/> E. <lb/>V<emph type="italics"/>enti<emph.end type="italics"/> F. O<emph type="italics"/>perculum<emph.end type="italics"/> G. P<emph type="italics"/>uteus<emph.end type="italics"/> H. M<emph type="italics"/>achina carens operculo<emph.end type="italics"/> I.</s></p><figure></figure><pb pagenum="160"/><p type="main"> 
  
 <s>Secunda huius generis machina uenti flatus in puteum canali longo in&shy;<lb/>ducit. </s> 
  
 <s>Is ex quatuor a&longs;&longs;eribus toties coniunctis &amp; coagmentatis, quoties al&shy;<lb/>titudo putei hoc po&longs;tulat, in quadranguli <expan abbr="figur&atilde;">figuram</expan> formatur: eiusque <expan abbr="c&otilde;mi&longs;&longs;u-r&aelig;">commi&longs;&longs;u&shy;<lb/>r&aelig;</expan> terra pingui &amp; glutino&longs;a aquis madefacta <expan abbr="oblin&utilde;tur">oblinuntur</expan>: eiu&longs;dem canalis os <lb/>ex puteo uel extat, &amp; quidem altitudine trium quatuor&uacute;e pedum: uel non <lb/>extat: &longs;i extat, &longs;peciem infundibuli quadranguli pr&aelig; &longs;e ferens latius &amp; paten <lb/>tius qu&agrave;m ip&longs;e canalis e&longs;t, ut e&ograve; facilius flatum concipere po&longs;&longs;it: &longs;i non extat, <lb/>latius canali non e&longs;t, &longs;ed ad id &egrave; regione uenti &longs;pirantis a&longs;&longs;eres affiguntur, <lb/>qui flatum excipientes in ip&longs;um ingerunt.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>O<emph type="italics"/>s canalis extans<emph.end type="italics"/> A. A<emph type="italics"/>&longs;&longs;eres ad canalis os, quod non extat affixi<emph.end type="italics"/> B.</s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Tertia ex fi&longs;tula uel fi&longs;tulis &amp; ua&longs;e con&longs;tat: etenim &longs;uper <expan abbr="&longs;uprem&atilde;">&longs;upremam</expan> <expan abbr="fi&longs;tul&atilde;">fi&longs;tulam</expan> <lb/>&longs;tatuitur uas <expan abbr="ligne&utilde;">ligneum</expan> ligneis circulis <expan abbr="cinct&utilde;">cinctum</expan>, <expan abbr="alt&utilde;">altum</expan> pedes quatuor, <expan abbr="lat&utilde;">latum</expan> tres: cu&shy;<lb/>ius os <expan abbr="quadrangul&utilde;">quadrangulum</expan>, quod &longs;emper patet, uenti <expan abbr="flat&utilde;">flatum</expan> concipit, &amp; eum uel una <lb/>fi&longs;tula in canalem <expan abbr="long&utilde;">longum</expan>, uel plurib. </s> 
  
 <s>in <expan abbr="pute&utilde;">puteum</expan> deducit. </s> 
  
 <s>Suprema fi&longs;tul&aelig; pars <lb/>inclu&longs;a e&longs;t in orbe tam cra&longs;&longs;o, qu&agrave;m ua&longs;is <expan abbr="fund&utilde;">fundum</expan> e&longs;t: paul&ograve; minus lato, ut uas <lb/>circum ip&longs;um uer&longs;ari po&longs;sit. </s> 
  
 <s>Ex orbe <expan abbr="tam&etilde;">tamen</expan> fi&longs;tula extans in cluditur in rotun <lb/>do foramine, quod e&longs;t in medio ua&longs;is fundo: qua parte ad <expan abbr="fi&longs;tul&atilde;">fi&longs;tulam</expan> affixus e&longs;t <lb/>axiculus &longs;tatutus, qui per uas fer&egrave; <expan abbr="medi&utilde;">medium</expan> <expan abbr="penetr&atilde;s">penetrans</expan> fertur in operculi, fundo <lb/>&longs;imillimi, foramen, inque eo includitur, <expan abbr="circ&utilde;">circum</expan> <expan abbr="qu&etilde;">quem</expan> <expan abbr="axicul&utilde;">axiculum</expan> <expan abbr="immobil&etilde;">immobilem</expan> &amp; fi&longs;tul&aelig; <lb/><expan abbr="orb&etilde;">orbem</expan> uas mobile facillim&egrave; uer&longs;atur &agrave; leni aura <expan abbr="&longs;pir&atilde;te">&longs;pirante</expan>, <expan abbr="ned&utilde;">nedum</expan> &agrave; uento, qui eius <lb/><expan abbr="al&atilde;">alam</expan> gubernat: ea ex tenuibus tabellis con&longs;tans ad <expan abbr="&longs;uprem&atilde;">&longs;upremam</expan> ua&longs;is partem affi&shy;<lb/>xa e&longs;t: &amp; quidem &egrave; regione &longs;piritalis oris: quod e&longs;&longs;e quadrangulum &amp; &longs;em&shy;<pb pagenum="161"/>per patere dixi. </s> 
  
 <s>Etenim uentus, ex <expan abbr="quac&utilde;que">quacunque</expan> mundi parte &longs;pirauerit, <expan abbr="al&atilde;">alam</expan> pro&shy;<lb/>pul&longs;am rect&agrave; uer&longs;us partem ei aduer&longs;am extendit: quo modo uas os &longs;pirita&shy;<lb/>le in ip&longs;um uentum obuertit: quod eius flatum concipit, eumque fi&longs;tula in ca&shy;<lb/>nalem longum, uel fi&longs;tulis in puteum deducit.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>V<emph type="italics"/><gap/>s ligneum<emph.end type="italics"/> A. C<emph type="italics"/>irculi<emph.end type="italics"/> B. O<emph type="italics"/>s&longs;piritale<emph.end type="italics"/> C. F<emph type="italics"/>i&longs;tula<emph.end type="italics"/> D. O<emph type="italics"/>rbis<emph.end type="italics"/> E. <lb/>A<emph type="italics"/>xiculus<emph.end type="italics"/> F. F<emph type="italics"/>oramen quod e&longs;t <gap/> fundo ua&longs;is<emph.end type="italics"/> G. A<emph type="italics"/>l<gap/><emph.end type="italics"/> H.</s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Alterum machinarum &longs;piritalium genus ex flabellis con&longs;tat, itemque uari&shy;<lb/>um &amp; multiplex e&longs;t: nam flabella uel in &longs;ucula includuntur, uel in axe. </s> 
  
 <s>Si in <lb/>&longs;ucula, ea aut cauum tympanum, ex duabus rotis &amp; pluribus tabulis inter &longs;e <lb/>coagmentatis compo&longs;itum, in &longs;e continet, aut quadrangulum loculamen&shy;<lb/>tum. </s> 
  
 <s>Sed <expan abbr="tympan&utilde;">tympanum</expan> immobile, atque &agrave; lateribus clau&longs;um ibidem rotunda tan&shy;<lb/>tummodo habet foramina: &amp; <expan abbr="quid&etilde;">quidem</expan> tanta, ut &longs;ucula in eis uer&longs;ari po&longs;sit: &longs;ed <lb/>habet pr&aelig;terea duo &longs;piritalia foramina quadrangula: quorum &longs;uperius con <lb/>cipit auram: inferius canalis longus excipit, quo eadem in puteum induci&shy;<lb/>tur. </s> 
  
 <s>Sucul&aelig; autem capita utrinque ex tympano eminentia chel&aelig; &longs;tipitum, uel <lb/>tignorum caua cra&longs;&longs;is laminis ferrata &longs;u&longs;tinent: quorum alterum habet ue&shy;<lb/>ctem, in altero quatuor infix&aelig; &longs;unt pertic&aelig;, quibus capita cra&longs;&longs;a &amp; grauia <lb/>&longs;unt, ut eorum pondere &longs;ucula c&ugrave;m circumagitur depre&longs;&longs;a ad motum proni <lb/>or fiat: itaque c&ugrave;m operarius uecte uer&longs;at <expan abbr="&longs;ucul&atilde;">&longs;uculam</expan>, flabella, qu&aelig; qualia &longs;int pau&shy;<lb/>l&ograve; po&longs;t dicam, foramine &longs;piritali auram <expan abbr="hauri&etilde;tes">haurientes</expan> in alterum foramen, quod <lb/>excipit canalis longus, impellunt: qu&aelig; per eum penetrat in puteum.</s></p><pb pagenum="162"/><p type="caption"> 
  
 <s>T<emph type="italics"/>ympanum<emph.end type="italics"/> A. L<emph type="italics"/>oculamentum<emph.end type="italics"/> B. F<emph type="italics"/>oramen &longs;piritale<emph.end type="italics"/> C. A<emph type="italics"/>lterum foramen<emph.end type="italics"/> D. <lb/>C<emph type="italics"/>analis longus<emph.end type="italics"/> E. S<emph type="italics"/>ucula<emph.end type="italics"/> F. E<emph type="italics"/>ius uectis<emph.end type="italics"/> G. P<emph type="italics"/>ertic&aelig;<emph.end type="italics"/> H.</s></p><figure></figure><pb pagenum="163"/><p type="main"> 
  
 <s>Loculamento pror&longs;us eadem qu&aelig; tympano &longs;unt: &longs;ed alterum altero lon <lb/>g&egrave; pr&aelig;&longs;tat. </s> 
  
 <s>Etenim flabella <expan abbr="tympan&utilde;">tympanum</expan> &longs;ic occupare po&longs;&longs;unt, ut ip&longs;um undique<lb/>fer&egrave; attingant, omnemque auram conceptam in canalem longum impellant: <lb/><expan abbr="loculament&utilde;">loculamentum</expan> propter angulos &longs;ic occupare non po&longs;&longs;unt: in quos qu&ograve;d au&shy;<lb/>ra partim recedat, ip&longs;um tam utile qu&agrave;m tympanum e&longs;&longs;e <expan abbr="n&otilde;">non</expan> pote&longs;t. </s> 
  
 <s>Ver&ugrave;m <lb/>loculamentum non humi modo locatur, &longs;ed etiam &longs;uper tigna, &longs;icuti mola, <lb/>quam uer&longs;ant uenti, &longs;tatuitur, habetque eius &longs;ucula loco uectis etiam extra i&shy;<lb/>p&longs;um quatuor alas mol&aelig; alis &longs;imiles. </s> 
  
 <s>H&aelig; impetu uentorum percu&longs;&longs;&aelig; &longs;ucu&shy;<lb/>lam circumagunt: quo modo eius flabella, qu&aelig; intra <expan abbr="loculament&utilde;">loculamentum</expan> &longs;unt, uen <lb/>tum, foramine &longs;piritali hau&longs;tum, per canalem <expan abbr="long&utilde;">longum</expan> puteo in&longs;pirant. </s> 
  
 <s>Quan <lb/>quam <expan abbr="aut&etilde;">autem</expan> huic machin&aelig; nullo opus e&longs;t uectiario, cui merces per&longs;oluatur, <lb/>tamen quia c&ugrave;m c&aelig;lum &longs;ilet &agrave; uentis, ut &longs;&aelig;p&egrave; &longs;ilet, <expan abbr="n&otilde;">non</expan> uer&longs;atur, minus qu&agrave;m <lb/>c&aelig;ter&aelig; e&longs;t ad uentulum puteo faciendum accommodata.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>L<emph type="italics"/>oculamentum humi locatum<emph.end type="italics"/> A. E<emph type="italics"/>ius foramen &longs;piritale<emph.end type="italics"/> B. <lb/>E<emph type="italics"/>iu&longs;dem &longs;ucula habens flabella<emph.end type="italics"/> C. V<emph type="italics"/>ectis &longs;ucul&aelig;<emph.end type="italics"/> D. <lb/>E<emph type="italics"/>iu&longs;dem pertic&aelig;<emph.end type="italics"/> E. L<emph type="italics"/>oculamentum &longs;upra tigna &longs;tatutum<emph.end type="italics"/> F. <lb/>A<emph type="italics"/>l&aelig; quas &longs;ucula habet extra loculamentum<emph.end type="italics"/> G.</s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Si uer&ograve; flabella includuntur in axe, ea plerunque <expan abbr="cau&utilde;">cauum</expan> <expan abbr="tympan&utilde;">tympanum</expan>, item im&shy;<lb/>mobile capit: cui axi ex altera parte e&longs;t tympanum, quod ex fu&longs;is con&longs;tat: id <pb pagenum="164"/>inferioris axis tympanum dentatum circumagit, ip&longs;um &agrave; rota, cuius pinnas <lb/>aquarum impetus percutit, uer&longs;atum: &longs;i locus aquarum copiam &longs;uppeditat, <lb/>hanc machinam fabricari utili&longs;simum e&longs;t, &amp; qu&ograve;d nullo egeat uectiario, cui <lb/>merces danda &longs;it, &amp; auram perpetuam puteo per longum canalem in&longs;piret.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>T<emph type="italics"/>ympanum cauum<emph.end type="italics"/> A. E<emph type="italics"/>ius foramen &longs;piritale<emph.end type="italics"/> B. A<emph type="italics"/>xis cuiflabella <lb/>&longs;unt<emph.end type="italics"/> C. E<emph type="italics"/>ius tympanum quod exfu&longs;is con&longs;tat<emph.end type="italics"/> D. A<emph type="italics"/>xis in&shy;<lb/>ferior<emph.end type="italics"/> E. E<emph type="italics"/>ius tympanum dentatum<emph.end type="italics"/> F. R<emph type="italics"/>ota<emph.end type="italics"/> G.</s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Flabellorum uer&ograve;, qu&aelig; in formis &longs;ucul&aelig; uel axis inclu&longs;a <expan abbr="tympan&utilde;">tympanum</expan> &amp; lo&shy;<lb/>culamentum in &longs;e continent, tria &longs;unt genera: unum fit ex tenuibus tabulis, <lb/>altis &amp; latis prout altitudo &amp; latitudo tympani uel loculamenti po&longs;tulat: al <lb/>terum ex tabulis &aelig;qu&egrave; latis, &longs;ed humilibus, ad quas tenuia &amp; longa populi <lb/>uel alterius arboris lent&aelig; re&longs;egmina &longs;unt affixa: tertium ex tabulis proxi&shy;<lb/>mis &longs;imilibus, ad quas al&aelig; <expan abbr="an&longs;er&utilde;">an&longs;erum</expan> duplicat&aelig; uel triplicat&aelig; &longs;unt affix&aelig;. </s> 
  
 <s>Hoc <lb/>minus u&longs;itatum e&longs;t qu&agrave;m &longs;ecundum: quod rur&longs;us minus qu&agrave;m primum. </s> 
  
 <s>In <lb/><expan abbr="clud&utilde;tur">cluduntur</expan> <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> flabellorum tabul&aelig; in quadrangulis &longs;ucul&aelig; uel axis partibus.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>P<emph type="italics"/>rimum flabellorum genus<emph.end type="italics"/> A. S<emph type="italics"/>ecundum<emph.end type="italics"/> B. T<emph type="italics"/>ertium<emph.end type="italics"/> C. <lb/>S<emph type="italics"/>ucul&aelig; pars quadrangula<emph.end type="italics"/> D. E<emph type="italics"/>iu&longs;dem r<gap/>t<gap/>nda<emph.end type="italics"/> E. V<emph type="italics"/>ectis<emph.end type="italics"/> F.</s></p><pb pagenum="165"/><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Tertium machinarum &longs;piritalium genus, non minus qu&agrave;m &longs;ecundum ua <lb/>rium &amp; multiplex, con&longs;tat ex follibus: quorum non flatu &longs;olum putei &amp; cu <lb/>niculi canalibus longis uel fi&longs;tulis in&longs;pirantur, &longs;ed etiam hau&longs;tu &agrave; grauibus <lb/>&amp; pe&longs;tilentibus halitibus purgantur. </s> 
  
 <s>Hos diducti foraminibus &longs;piritalibus <lb/>per canales hauriunt &amp; in &longs;e alliciunt, illum compre&longs;&longs;i per nares in canales <lb/>uel fi&longs;tulas in&longs;pirant: eos uer&ograve; uel homo comprimit, uel equus, uel impetus <lb/>aqu&aelig;. </s> 
  
 <s>Si homo, &longs;uper canalem longum, ex puteo eminentem, &longs;ic ponitur &amp; <lb/>ad tigna affigitur inferius follis magni tabulatum, ut, c&ugrave;m flatum per cana&shy;<lb/>lem in&longs;pirare debet, eius naris in ip&longs;o includatur: c&ugrave;m graues uel pe&longs;tilentes <lb/>halitus haurire, canalis os follis foramen &longs;piritale undique <expan abbr="compreh&etilde;dat">comprehendat</expan>: &longs;ed <lb/>cum &longs;uperiore follis tabulato uectis copulatus, per medij axiculi formam, in <lb/>qua &longs;ic inclu&longs;us e&longs;t ut ea parte immobilis maneat, penetrans de&longs;cendit. </s> 
  
 <s>Axi&shy;<lb/>culi autem codaces ferrei in foraminibus tignorum &longs;tatutorum uer&longs;antur. </s> 
  
 <s><lb/>Itaque c&ugrave;m operarius uectem deprimit, &longs;uperius follis tabulatum attollitur, &longs;i <lb/>mul &amp; fores &longs;piritalis foraminis &longs;piritu rapti aperiuntur: quomodo follis, &longs;i <lb/>naris eius in canali inclu&longs;a fuerit, aerem liberum in &longs;e allicit, &longs;in canalis os fo&shy;<lb/>ramen eius &longs;piritale comprehenderit, graues uel pe&longs;tilentes halitus ex pu&shy;<lb/>teo, centum &amp; uiginti etiam pedes alto, trahit &amp; canali haurit. </s> 
  
 <s>C&ugrave;m uer&ograve; la&shy;<lb/>pis in &longs;uperius tabulatum impo&longs;itus, id deprimit fores &longs;piritalis forami&shy;<lb/>nis clauduntur, &amp; follis priore modo aerem &longs;alubrem per narem canali <pb pagenum="166"/>in&longs;pirat: altero graues uel pe&longs;tilentes halitus conceptos per eandem narem <lb/>expirat. </s> 
  
 <s>Quoniam uer&ograve; tunc aura &longs;alubris maiore putei parte intrat, fo&longs;&longs;o&shy;<lb/>res, qu&ograve;d ea fruantur, laborem &longs;u&longs;tinere po&longs;&longs;unt: nam putei minor <expan abbr="qu&aelig;d&atilde;">qu&aelig;dam</expan> <lb/>pars, qu&aelig; in &aelig;&longs;tuarij loco e&longs;t, ab altera maiore tabulis continentibus, &amp; ex <lb/>&longs;ummo putei ad imum u&longs;que pertinentibus, <gap/>tinguenda e&longs;t: per quam cana <lb/>lis longus, &longs;ed angu&longs;tus, fer&egrave; ad imas putei fauces de&longs;cendit.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>P<emph type="italics"/>utei pars minor<emph.end type="italics"/> A. C<emph type="italics"/>analis quadrangulus<emph.end type="italics"/> B. <lb/>F<emph type="italics"/>ollis<emph.end type="italics"/> C. P<emph type="italics"/>utei pars maior<emph.end type="italics"/> D.</s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Vbi uer&ograve; nullus puteus in eam altitudinem fuerit depre&longs;&longs;us, ut cunicu&shy;<lb/>lum, longius in montem actum, attingat, fabricetur talis machina, quam <expan abbr="it&etilde;">item</expan> <lb/>operarius trahat: iuxta cuniculi canales, per quos aqua effluit, fi&longs;tul&aelig; ligne&aelig; <lb/>collocentur arctius connex&aelig;, ut flatum continere po&longs;sint. </s> 
  
 <s>H&aelig; ab ore cuni&shy;<lb/>culi u&longs;que ad ultimam eius partem pertineant: ad quos os exi&longs;tat follis &longs;ic co<gap/><lb/>locatus, ut flatum conceptum per narem fi&longs;tulis, uel canali longo, in&longs;pirare <lb/>po&longs;sit. </s> 
  
 <s>Quia enim alius flatus alium &longs;emper impellit, in <expan abbr="cunicul&utilde;">cuniculum</expan> penetrans <lb/>aeris mutationes facit: quare fo&longs;&longs;ores in&longs;tituta perficere po&longs;&longs;unt.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>C<emph type="italics"/>uniculus<emph.end type="italics"/> A. F<emph type="italics"/>istul&aelig;<emph.end type="italics"/> B. N<emph type="italics"/>aris duplicati follis<emph.end type="italics"/> C.</s></p><pb pagenum="167"/><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Sin halitus graues follibus &egrave; cuniculis hauriendi fuerint, <expan abbr="pler&utilde;que">plerunque</expan> tres du&shy;<lb/>plicati uel triplicati, naribus carentes &amp; priore parte clau&longs;i, in &longs;edilibus col&shy;<lb/>locantur: quos operarius non aliter pedibus calcando <expan abbr="c&otilde;primit">comprimit</expan>, ac cos qui <lb/>in templis &longs;unt ad organa, qu&aelig; uarios &amp; dulces &longs;onos edunt. </s> 
  
 <s>Follium <expan abbr="aut&etilde;">autem</expan> <lb/>qui&longs;que graues i&longs;tos halitus inferioris tabulati foramine &longs;piritali per canalem <lb/>longum tractos foramine tabulati &longs;uperioris expirat uel in aerem liberum, <lb/>uel in aliquem puteum, uel in fo&longs;&longs;am quampiam latentem. </s> 
  
 <s>Hoc foramen fo <lb/>riculam habet, quam flatus noxius toties aperit, quoties exit. </s> 
  
 <s>Quoniam ue&shy;<lb/>r&ograve; aerem follibus tractum alius continenter &longs;ub&longs;equitur, non grauis modo <lb/>extrahitur ex cuniculo mille &amp; ducentos pedes longo, aut etiam longiore, <lb/>&longs;ed &longs;alubris naturaliter ip&longs;um <expan abbr="c&otilde;&longs;equens">con&longs;equens</expan> ii. </s> 
  
 <s>eundem parte eius aperta, qu&aelig; <lb/>extra canalem illum <expan abbr="long&utilde;">longum</expan> e&longs;t, trahitur. </s> 
  
 <s>Quo modo c&ugrave;m aeris mutationes <lb/>fiant, fo&longs;&longs;o<gap/>es laborem &longs;u&longs;ceptum &longs;u&longs;tinere po&longs;&longs;unt: quod genus machin&aelig; <lb/>ni e&longs;&longs;ent <expan abbr="inu&etilde;t&aelig;">inuent&aelig;</expan>, metallici nece&longs;&longs;e haberent duos cuniculos in montem age&shy;<lb/>re, &amp; po&longs;t pedes &longs;umm&ugrave;m ducentos &longs;emper puteum ex &longs;uperiore cuniculo <lb/>ad inferiorem pertinentem fodere, ut aer, qui in illum influxit, in hunc pute <lb/>is de&longs;cendens fo&longs;&longs;oribus &longs;alutaris e&longs;&longs;e po&longs;sit: quod &longs;ine magno impendio <lb/>perficere non po&longs;&longs;ent. </s> 
  
 <s>At duas machinas &longs;upradictis a&longs;similes follibus equi <lb/>uer&longs;ant: quarum altera ad axem habet ligneum orbem, circumcirca gradi&shy;<pb pagenum="168"/>bus di&longs;tinctum, quos equus in clau&longs;tris, &longs;imilibus his, in qu&aelig; equi &longs;olis fer&shy;<lb/>reis calceandi induci &longs;olent, inclu&longs;us continenter, pedibus calcans orbe<gap/> &longs;i&shy;<lb/>mul cum axe circumagit: cuius dentes longi deprimunt tigilla folles com&shy;<lb/>primentia. </s> 
  
 <s>Quale uer&ograve; &longs;it organum quod eos rur&longs;us diducit, &amp; qualia &longs;unt <lb/>ip&longs;orum &longs;edilia libro nono planius explicabo. </s> 
  
 <s>Follis autem qui&longs;que &longs;i graues <lb/>halitus ex cuniculo trahit, eos &longs;uperioris tabulati foramine expirat: &longs;in ex <lb/>puteo, eodem uel nare. </s> 
  
 <s>Orbi pr&aelig;terea e&longs;t rotundum foramen, quod, c&ugrave;m <lb/>machina &longs;i&longs;tenda e&longs;t, trude traijcitur. </s> 
  
 <s>Altera uer&ograve; machina duos habet axes, <lb/>&longs;tatutum equus uer&longs;at: eius autem <expan abbr="tympan&utilde;">tympanum</expan> dentatum circumagit axis &longs;tra&shy;<lb/>ti tympanum, quod ex fu&longs;is con&longs;tat. </s> 
  
 <s>C&aelig;teris machina &longs;imilis e&longs;t proxim&aelig;: <lb/>hic etiam follium nares in canalibus longis collocat&aelig;, flatum in puteum uel <lb/>cuniculum in&longs;pirant.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>M<emph type="italics"/>achina primo de&longs;cripta<emph.end type="italics"/> A. <lb/>O<emph type="italics"/>perarius i&longs;te pedibus caleans &longs;olles comprimit<emph.end type="italics"/> B. <lb/>F<emph type="italics"/>olles naribus carentes<emph.end type="italics"/> C. <lb/>F<emph type="italics"/>oramen quo graues halitus &longs;iue flatus expirant<emph.end type="italics"/> D. <lb/>C<emph type="italics"/>anales longi<emph.end type="italics"/> E. C<emph type="italics"/>uniculus<emph.end type="italics"/> F. <lb/>M<emph type="italics"/>achina &longs;ecundo de&longs;cripta<emph.end type="italics"/> G. <lb/>O<emph type="italics"/>rbis ligneus<emph.end type="italics"/> H. E<emph type="italics"/>ius gradus<emph.end type="italics"/> I. C<emph type="italics"/>laustra<emph.end type="italics"/> K. <lb/>E<emph type="italics"/>iu&longs;dem orbis foramen<emph.end type="italics"/> L. T<emph type="italics"/>rudes<emph.end type="italics"/> M. <lb/>M<emph type="italics"/>achina tertio de&longs;cripta<emph.end type="italics"/> N. <lb/>A<emph type="italics"/>xis &longs;tatutus<emph.end type="italics"/> O. E<emph type="italics"/>ius tympanum dentatum<emph.end type="italics"/> P. <lb/>A<emph type="italics"/>xis &longs;tratus<emph.end type="italics"/> <expan abbr="q.">que</expan> <lb/>E<emph type="italics"/>ius tympanum, quod ex fu&longs;is con&longs;tat<emph.end type="italics"/> R.</s></p><pb pagenum="169"/><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Vt <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> h&aelig;c proxima machina grauiorem aerem putei &amp; cuniculi emen&shy;<lb/>dare pote&longs;t, ita etiam uetus ratio <expan abbr="euentill&atilde;di">euentillandi</expan> a&longs;&longs;iduo linteorum iactatu, <expan abbr="qu&atilde;">quam</expan> <pb pagenum="170"/>explicauit Plinius. </s> 
  
 <s>Aer enim non tantum ip&longs;a putei altitudine, cuius rei ille <lb/>mentionem facit, fit grauior, &longs;ed etiam cuniculi longitudine.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>C<emph type="italics"/>uniculus<emph.end type="italics"/> A. L<emph type="italics"/>inteum<emph.end type="italics"/> B.</s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>At metallicorum machin&aelig; &longs;can&longs;ori&aelig; &longs;unt &longs;cal&aelig;, ad alterum putei latus af <lb/>fix&aelig;: h&aelig; pertinent uel ad cuniculum, uel ad &longs;olum putei: earum fabricam <expan abbr="n&otilde;">non</expan> <lb/>nece&longs;&longs;e habeo tradere qu&ograve;d omnibus in locis &longs;int u&longs;itat&aelig;, &amp; <expan abbr="n&otilde;">non</expan> tam artem, <lb/>c&ugrave;m conficiuntur, requirant, qu&agrave;m diligentiam c&ugrave;m affiguntur. </s> 
  
 <s>Ver&ugrave;m me <lb/>tallici non &longs;ol&ugrave;m &longs;calarum gradibus de&longs;cendunt in fodinas, &longs;ed etiam in&longs;i&shy;<lb/>dentes in bacillo uel in crate, ad funem ductarium religata, in eas demittun&shy;<lb/>tur trib. </s> 
  
 <s>machinis tractorijs quas primo de&longs;crip&longs;i. </s> 
  
 <s>C&ugrave;m pr&aelig;terea putei ual&shy;<lb/>d&egrave; deuexi fuerint fo&longs;&longs;ores alijque operarij in&longs;identes in corio, circum lumbos <lb/>dependente, qua&longs;i deuehuntur non aliter ac pueri tempore hyberno, c&ugrave;m <lb/>in aliquo colle aqua conglaciauerit frigoribus. </s> 
  
 <s>Attamen ne decidant altero <lb/>brachio circundant funem extentum, qui &longs;uperius ad tignum, quod ad os <lb/>putei collocatur, religatus e&longs;t: inferius ad palum, in eius &longs;olo defixum. </s> 
  
 <s>His <lb/>tribus modis metallici <expan abbr="de&longs;cend&utilde;t">de&longs;cendunt</expan> in puteos: quib. </s> 
  
 <s>annumerari pote&longs;t quar&shy;<lb/>tus: qui e&longs;t, c&ugrave;m homines &amp; equi per puteum, ut dixi, decliuem &amp; cochle&aelig; <lb/>in&longs;tar contortum gradibus in &longs;axo inci&longs;is de&longs;cendunt ad machinas &longs;ubter&shy;<lb/>raneas: atque rur&longs;us a&longs;cendunt.</s></p><pb pagenum="171"/><p type="caption"> 
  
 <s>D<emph type="italics"/>e&longs;cendens &longs;calis in puteos<emph.end type="italics"/> A. I<emph type="italics"/>n&longs;idens in bacillo<emph.end type="italics"/> B. <lb/>I<emph type="italics"/>n&longs;idens in corio<emph.end type="italics"/> C. D<emph type="italics"/>e&longs;cendens gradibus in &longs;axo inci&longs;is<emph.end type="italics"/> D.</s></p><figure></figure><pb pagenum="172"/><p type="main"> 
  
 <s>Re&longs;tat de malis &amp; morbis metallicorum ac de modis quibus &longs;ibi ab ip&longs;is <lb/>cauere po&longs;&longs;unt: nam &longs;emper maiorem rationem ualetudinis &longs;u&longs;tentand&aelig;, <lb/>qu&agrave;m lucri faciendi habere conuenit, ut liber&egrave; munerib. </s> 
  
 <s>corporis fungi po&longs; <lb/>&longs;imus. </s> 
  
 <s>Eorum <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> malorum alia affligunt artus, alia l&aelig;dunt pulmones, par&shy;<lb/>tim oculos, qu&aelig; dam denique homines interimunt. </s> 
  
 <s>Aqua in quibus puteis <lb/>ine&longs;t multa &amp; frigidior crura uitiare &longs;olet: etenim frigus e&longs;t <expan abbr="inimic&utilde;">inimicum</expan> neruis. </s> 
  
 <s><lb/>Sed fo&longs;&longs;ores ad eam rem &longs;atis altos perones &longs;ibi comparent, qui crura tuean <lb/>tur ab aquarum frigore: cui <expan abbr="c&otilde;&longs;ilio">con&longs;ilio</expan> qui non paruerit, is magno afficietur <expan abbr="in-c&otilde;modo">in&shy;<lb/>commodo</expan> ualetudinis: pr&aelig;&longs;ertim c&ugrave;m uixerit ad &longs;enectutem. </s> 
  
 <s>Contra uer&ograve; a&shy;<lb/>liqu&aelig; fodin&aelig; adeo &longs;icc&aelig; &longs;unt, ut pror&longs;us aqua careant: qu&aelig; ariditas maius <lb/>etiam malum dat operarijs: &longs;iquidem puluis, qui cietur &amp; agitatur fo&longs;sioni&shy;<lb/>bus, penetrans in a&longs;peram u&longs;que arteriam &amp; pulmones, parit difficultatem an <lb/>helitus &amp; uitium, quod <foreign lang="greek">a)_sqma</foreign> Gr&aelig;ci nominant. </s> 
  
 <s>Quod &longs;i uim corrodendi <lb/>habuerit, pulmones exulcerat, &amp; tabem ingignit in corporibus: hinc in me&shy;<lb/>tallis Carpati montis <expan abbr="inu&etilde;t&aelig;">inuent&aelig;</expan> &longs;unt mulieres, qu&aelig; <expan abbr="&longs;ept&etilde;">&longs;eptem</expan> uiris nup&longs;erunt: quos <lb/>omnes dira illa tabes immatura morte affecit. </s> 
  
 <s>Aldebergi certe in Mi&longs;ena in <lb/>fodinis reperitur pompholyx nigra, qu&aelig; u&longs;que ad o&longs;&longs;a exedit uulnera, &amp; ul&shy;<lb/>cera. </s> 
  
 <s>Ferrum quoque corrodit: atque ob id claui earum ca&longs;arum omnes &longs;unt li&shy;<lb/>gnei. </s> 
  
 <s>Quin etiam cadmi&aelig; quoddam genus e&longs;t quod operariorum pedes, a&shy;<lb/>quis madidos, itemque manus exedit: pulmones &amp; oculos l&aelig;dit. </s> 
  
 <s>Fodientes <lb/>igitur &longs;ibi non modo perones comparent, &longs;ed chirothecas etiam ad <expan abbr="cubit&utilde;">cubitum</expan> <lb/>u&longs;que altas: &amp; ue&longs;icas laxas <expan abbr="illig&etilde;t">illigent</expan> faciei. </s> 
  
 <s>Per has enim puluis neque trahetur ad <lb/>arteriam &amp; pulmones, nec in oculos inuolabit: non di&longs;&longs;imiliter apud Roma <lb/>nos &longs;ibi cauebant minij confectores, ne puluerem eius lethalem haurirent. </s> 
  
 <s><lb/>Tum <expan abbr="difficultat&etilde;">difficultatem</expan> anhelitus parit aer immobilis manens tam in puteo qu&agrave;m <lb/>in cuniculo: cui malo remedia &longs;unt machin&aelig; &longs;piritales, quas paul&ograve; ant&egrave; ex&shy;<lb/>po&longs;ui. </s> 
  
 <s>Sed e&longs;t aliud malum magis pe&longs;tiferum, quodque homini mox affert <lb/>necem: in quibus puteis, uel fo&longs;sis latentibus, uel cuniculis duricies <expan abbr="&longs;axor&utilde;">&longs;axorum</expan> <lb/>igni frangitur, in his aer inficitur ueneno: &longs;iquidem uen&aelig; &amp; uenul&aelig; <expan abbr="c&otilde;mi&longs;-&longs;ur&aelig;que">commi&longs;&shy;<lb/>&longs;ur&aelig;que</expan> &longs;axorum exhalant &longs;ubtile quoddam uirus, ignis ui expre&longs;&longs;um ex re&shy;<lb/>bus metallicis alijsque fo&longs;silibus: quod ip&longs;um cum fumo &longs;ubleuatur, non ali&shy;<lb/>ter ac pompholy<gap/>, qu&aelig; in officinis, in quibus uen&aelig; metallic&aelig; <expan abbr="excoqu&utilde;tur">excoquuntur</expan>, <lb/>ad &longs;uperiorem parietis partem adh&aelig;re&longs;cit: id &longs;i ex terra euolare nequiuerit, <lb/>&longs;ed deciderit in lacunas, atque eis innatauerit, <expan abbr="pericul&utilde;">periculum</expan> conflare &longs;olet. </s> 
  
 <s>Etenim <lb/>&longs;i quando aqua iactu lapidis aut alterius rei <expan abbr="c&otilde;mota">commota</expan> fuerit, rur&longs;us ex ip&longs;is la&shy;<lb/>cunis euolat: itaque &longs;piritu ductum homines inficit: &longs;ed idem magis efficit fu&shy;<lb/>mus igni nondum extincto. </s> 
  
 <s>Corpora autem animantium i&longs;to ueneno infe&shy;<lb/>cta plerunque continuo turge&longs;cunt, &amp; omnem motum ac &longs;en&longs;um amittunt, <lb/>&longs;ineque dolore intereunt. </s> 
  
 <s>Homines etiam ex puteis &longs;calarum gradibus a&longs;cen&shy;<lb/>dentes, ubi uirus incrementum &longs;ump&longs;erit, rur&longs;us in eos decidunt: quia ma&shy;<lb/>nus non faciunt &longs;uum officium globo&longs;&aelig;que &amp; rotund&aelig; ip&longs;is uidentur e&longs;&longs;e, i&shy;<lb/>temque pedes. </s> 
  
 <s>Aut &longs;i bona fortuna parumper l&aelig;&longs;i ex his malis eua&longs;erint, palli <lb/>di &longs;unt &amp; &longs;imiles mortuorum. </s> 
  
 <s>Itaque tunc nemo in eam ip&longs;am fodinam uel in <lb/>proximas de&longs;cendat: aut &longs;i fuerit in eis, a&longs;cendat ocyus. </s> 
  
 <s>Prouidi cert&egrave; &longs;oler&shy;<lb/>tesque fo&longs;&longs;ores die Veneris ad ue&longs;petam incendunt &longs;truem <expan abbr="lignor&utilde;">lignorum</expan>: nec ante <pb pagenum="173"/>diem Lun&aelig; rur&longs;us in puteos de&longs;cendunt, aut ingrediuntur in cuniculos. </s> 
  
 <s>In&shy;<lb/>terea uis illa fumi uiro&longs;i euane&longs;cit. </s> 
  
 <s>E&longs;t etiam ubi ratio cum Orco habetur: <lb/>nam quidam loci metallici, licet rari &longs;int, &longs;ua &longs;ponte uirus gignunt, pe&longs;tilen&shy;<lb/>temque auram exhalant: &longs;icut etiam qu&aelig;dam uenarum cauern&aelig;, &longs;ed h&aelig; &longs;&aelig;pi <lb/>us graues halitus in &longs;e continent. </s> 
  
 <s>Ad Planam Boemi&aelig; oppidum &longs;unt non&shy;<lb/>nulli &longs;pecus qui quibu&longs;dam anni temporibus halitum ex acidulis emittunt <lb/>lucernas re&longs;tinguentem, &amp; fo&longs;&longs;ores, diutius in eis morantes, necantem. </s> 
  
 <s>Pli&shy;<lb/>nius quoque <expan abbr="&longs;cript&utilde;">&longs;criptum</expan> reliquit: Depre&longs;&longs;is puteis &longs;ulfurata uel alumino&longs;a occur&shy;<lb/>rentia putearios necant, experimentum huius periculi demi&longs;&longs;a <expan abbr="ard&etilde;s">ardens</expan> lucer&shy;<lb/>na &longs;i extinguatur: tunc &longs;ecundum puteum dextra ac &longs;ini&longs;tra fodiuntur &aelig;&longs;tu <lb/>aria, qu&aelig; grauiorem illum halitum recipiant. </s> 
  
 <s>Verum Plan&aelig; con&longs;truunt fol <lb/>les, qui graues i&longs;tos halitus <expan abbr="hauri&etilde;tes">haurientes</expan> huic malo medentur, de quibus &longs;upr&agrave; <lb/>dixi. </s> 
  
 <s>Quinetiam interdum operarij de &longs;calis in puteos delap&longs;i brachia, cru&shy;<lb/>ra, ceruices frangunt, aut decidentes in lacunas &longs;uffocantur: plerunque uer&ograve; <lb/>in cau&longs;a e&longs;t negligentia pr&aelig;&longs;idis: cuius e&longs;t proprium munus &amp; &longs;calas ita ue&shy;<lb/>hementer ad tigna affigere ut non abrumpantur, &amp; lacunas, ad quas putei <lb/>pertinent, ita firm&egrave; a&longs;&longs;eribus contegere, ne ip&longs;is motis homines decidant in <lb/>aquas: quocirca pr&aelig;&longs;es diligenter &longs;uum munus exequatur: tum ianua ca&longs;&aelig; <lb/>non uergat in aquilonem, ne tempore hyberno &longs;cal&aelig; frigoribus congelent: <lb/>nam id ubi factum fuerit, manus frigore rigentes, uel lubric&aelig; &longs;uum tene<gap/>di <lb/>officium facere non po&longs;&longs;unt: ip&longs;i etiam homines &longs;int prouidi, ne, &longs;i nihil ho&shy;<lb/>rum fuerit, &longs;ua cadant incuria. </s> 
  
 <s>Concidunt pr&aelig;terea montes, eaque ruina op&shy;<lb/>pre&longs;si homines intereunt. </s> 
  
 <s>Cert&egrave; cum quondam Go&longs;clari&aelig; Ramesbergum <lb/>de&longs;edi&longs;&longs;et, ruinis tot homines &longs;unt oppre&longs;&longs;i, ut uno die circiter quadringen&shy;<lb/>tas f&oelig;minas uiris orbatas e&longs;&longs;e annales loquantur: et ab hinc annos undecim <lb/>Aldebergi &longs;uffo&longs;&longs;i montis pars re&longs;oluta re&longs;edit, &amp; &longs;ex fo&longs;&longs;ores improui&longs;&ograve; <lb/>oppre&longs;&longs;it: ab&longs;orbuit <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> ca&longs;am atque un&agrave; matrem cum filiolo. </s> 
  
 <s>Id <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> plerunque<lb/>his accidit montibus, quibus uen&aelig; &longs;unt cumulat&aelig;. </s> 
  
 <s>Itaque fo&longs;&longs;ores <expan abbr="relinqu&atilde;t">relinquant</expan> <lb/>fornices crebros montibus &longs;u&longs;tinendis, aut &longs;ub&longs;tructiones faciant. </s> 
  
 <s>Saxum <lb/>quoque abruptum articulos atterit: quod ne fiat metallici &longs;tructuris nece&longs;&longs;a&shy;<lb/>rijs puteos, cuniculos, fo&longs;&longs;as latentes fulcire debent. </s> 
  
 <s>At in no&longs;tris fodinis <lb/>non e&longs;t &longs;olifuga, quam Sardinia gignit. </s> 
  
 <s>Animal e&longs;t, ut Solinus &longs;cribit, perex <lb/>iguum &longs;imileque araneis forma: &longs;olifuga dicta, quod diem fugiat. </s> 
  
 <s>In metallis <lb/>argentarijs plurima e&longs;t: occultim reptat, &amp; per imprudentiam &longs;uper&longs;edenti&shy;<lb/>bus pe&longs;tem facit. </s> 
  
 <s>Sed, ut idem ait, fontes calidi &amp; &longs;alubres aliquot locis effer <lb/>ue&longs;cunt, qui abolent &agrave; &longs;olifugis in&longs;ertum uenenum. </s> 
  
 <s>Sed in quibu&longs;dam fo <lb/>dinis no&longs;tris, quanquam perpaucis, e&longs;t alia pe&longs;tis &amp; pernicies: d&aelig;mones &longs;ci <lb/>licet a&longs;pectu truci: de quibus dixi in libro De &longs;ubterraneis animantibus in&shy;<lb/>&longs;cripto: quod genus <expan abbr="d&aelig;mon&utilde;">d&aelig;monum</expan> precibus &amp; ieiunijs pellitur ac fugatur. </s> 
  
 <s>Qu&aelig; <lb/>dam autem ex his malis atque ali&aelig; qu&aelig;dam res cau&longs;a &longs;unt, cur putei amplius <lb/>fodi non &longs;oleant. </s> 
  
 <s>Itaque prima &amp; poti&longs;&longs;ima cau&longs;a e&longs;t, qu&ograve;d non &longs;int f&oelig;cundi <lb/><expan abbr="metallor&utilde;">metallorum</expan>, aut &longs;i ad aliquot pa&longs;&longs;us f&oelig;cundi fuerint, quod in profundo &longs;int <lb/>&longs;teriles. </s> 
  
 <s>Secunda affluentis aqu&aelig; multitudo: quam neque metallici po&longs;&longs;unt <lb/>deriuare in cuniculos, quia tam alt&egrave; in montes agi non po&longs;sint: neque machi&shy;<lb/>nis extrahere, quod putei &longs;int admodum profundi: aut &longs;i po&longs;&longs;ent eam extra&shy;<pb pagenum="174"/>here machinis, quod ip&longs;is non utantur: nimirum qu&ograve;d impen&longs;&aelig; &longs;int maio&shy;<lb/>res qu&agrave;m pauperioris uen&aelig; fructus. </s> 
  
 <s>Tertia e&longs;t aer grauis, quem <expan abbr="interd&utilde;">interdum</expan> do&shy;<lb/>mini non arte, <expan abbr="n&otilde;">non</expan> &longs;umptu emendare &amp; corrigere po&longs;&longs;unt: quam ob cau&longs;am <lb/>fo&longs;&longs;io non puteorum tantum, &longs;ed etiam cuniculorum de&longs;eritur. </s> 
  
 <s>Quarta <lb/>uirus in &longs;ingulari loco genitum, &longs;i id funditus tollere, uel leuius facere in no <lb/>&longs;tra pote&longs;tate non fuerit: ea de re &longs;pecus ad Planam Laurentius dictus non <lb/>fodi &longs;olebat, c&ugrave;m argento non careret. </s> 
  
 <s>Quinta d&aelig;mon truculentus &amp; ho <lb/>micida: etenim ab eo, &longs;i expelli non po&longs;sit, nemo non fugit. </s> 
  
 <s>Sexta, &longs;ub&longs;tru <lb/>ctiones &longs;i labefactat&aelig; conciderint: eas enim ruina montis &longs;equi &longs;olet. </s> 
  
 <s>Sub&shy;<lb/>&longs;tructiones autem tunc &longs;olum re&longs;tituuntur, c&ugrave;m uena admodum diues me&shy;<lb/>talli fuerit. </s> 
  
 <s>Septima motus bellici: propter quos ni&longs;i cert&ograve; con&longs;tet fo&longs;&longs;o&shy;<lb/>res de&longs;erui&longs;&longs;e puteos &amp; cuniculos, reficiendi non &longs;unt. </s> 
  
 <s>Non enim credamus <lb/>maiores no&longs;tros tam inertes &amp; ignauos fui&longs;&longs;e, ut fo&longs;&longs;iones, qu&aelig; potuerint <lb/>fieri cum fructu, reliquerint. </s> 
  
 <s>No&longs;tris profecto temporibus non pauci metal <lb/>lici, c&ugrave;m anilibus fabulis per&longs;ua&longs;i refeci&longs;&longs;ent puteos de&longs;ertos, operam &amp; ole <lb/>um perdiderunt: ne igitur po&longs;teritas acta agat, ex re eius erit in tabulas refer <lb/>re, <expan abbr="qu&atilde;">quam</expan> ob cau&longs;am cuiu&longs;que putei uel cuniculi fo&longs;&longs;io relicta &longs;it. </s> 
  
 <s>Id quod quon&shy;<lb/>dam Fribergi factum e&longs;&longs;e con&longs;tat puteis de&longs;ertis propter copiam &amp; affluen <lb/>tiam aquarum.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>De re Metallica Libri VI. FINIS.</s></p><p type="head"> 
  
 <s>GEORGII AGRICO&shy;<lb/>LAE DE RE METALLICA <lb/>LIBER SEPTIMVS.</s></p><p type="main"> 
  
 <s>Sextvs liber de&longs;crip&longs;it ferramenta, ua&longs;a, machi&shy;<lb/>nas, hic uenarum experiendarum rationes de&longs;cri&shy;<lb/>bet: eas enim effo&longs;&longs;as, ut utiliter excoqui, et ex ip&longs;is <lb/>&agrave; <expan abbr="recrem&etilde;to">recremento</expan> purgatis metalla pura confici po&longs;&longs;int, <lb/>oper&aelig;precium e&longs;t prius experiri. </s> 
  
 <s>Sed talis experi&shy;<lb/>menti quanquam mentio facta e&longs;t &agrave; &longs;criptoribus, <lb/>tamen nemo ex illis pr&aelig;cepta eius memori&aelig; tra&shy;<lb/>didit: quocirca mirum non e&longs;t &longs;i &aelig;tate po&longs;teriores <lb/>nihil de eo &longs;crip&longs;erint. </s> 
  
 <s>Metallici cert&egrave; ex i&longs;tius ge&shy;<lb/>neris experimento cogno&longs;cunt de uenis utrum aliquod quodpiam metal&shy;<lb/>lum, an nullum in &longs;e contineant: aut, &longs;i ip&longs;&aelig; nobis indicia unius metalli uel <lb/>plurium o&longs;tenderint, multum an paucum in eis in&longs;it: qua ratione <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> unius <lb/>uen&aelig; partes metalli participes, ab his, qu&aelig; eius expertes &longs;unt, &longs;eparari po&longs;&shy;<lb/>&longs;unt. </s> 
  
 <s>Atque ill&aelig; rur&longs;us, in quibus multum e&longs;t ab his in quibus paucum. </s> 
  
 <s>Ni&longs;i <lb/>enim hoc antea, qu&agrave;m ex uenis conflentur metalla, diligenter factum fuerit, <lb/>non &longs;ine magno dominorum detrimento excoquentur. </s> 
  
 <s>Nam partes uena&shy;<pb pagenum="175"/>rum, qu&aelig; non facile igni lique&longs;cunt, metalla ad &longs;e rapiunt, uel ea <expan abbr="c&otilde;&longs;umunt">con&longs;umunt</expan>. </s> 
  
 <s><lb/>Hoc modo cum fumo euolant, altero cum recremento &amp; cadmia <expan abbr="c&otilde;mi&longs;cen">commi&longs;cen</expan> <lb/>tur: quo domini operam perdunt, quam po&longs;uerunt in fornacibus atque cati&shy;<lb/>nis pr&aelig;parandis, &amp; eos nouas impen&longs;as in eiu&longs;modi recrementa &amp; c&aelig;teras <lb/>res facere nece&longs;&longs;e e&longs;t. </s> 
  
 <s>Verum metalla iam excocta experiri &longs;olemus, ut explo <lb/>ratum habere po&longs;&longs;imus quota <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan> portio in&longs;it in centumpondio &aelig;ris uel <lb/>plumbi: aut quotam auri particulam libra argenti in &longs;e contineat. </s> 
  
 <s>Et contr&agrave; <lb/>quotam &aelig;ris uel plumbi portionem habeat <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan> <expan abbr="cent&utilde;pondium">centumpondium</expan>: aut quo <lb/>ta argenti particula &longs;it in auri libra: atque ex ea re conijcere licet, utiliter po&longs;&longs;it <lb/>necne metallum precio&longs;um &agrave; uili &longs;ecerni: quin etiam tale experimentum do <lb/>cet utrum nummi boni &longs;int an adulterini, manife&longs;toque deprehendit argen&shy;<lb/>tum, &longs;i eius plus qu&agrave;m fuerit iu&longs;tum, monetarij mi&longs;cuerint auro: aut &aelig;s, &longs;i ei&shy;<lb/>us plus, qu&agrave;m fas &longs;it, ijdem temperauerint cum auro uel argento: <expan abbr="quor&utilde;">quorum</expan> o&shy;<lb/>mnium rationem qu&agrave;m potero, diligenti&longs;sim&egrave; explicabo. </s> 
  
 <s>Venarum <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> <lb/>experimentum, quod &longs;olis metallicis utile e&longs;t, ab excoctione differt &longs;ola ma <lb/>teri&aelig; paucitate: etenim <expan abbr="coqu&etilde;do">coquendo</expan> paucam di&longs;cimus, utrum excoctio mult&aelig; <lb/>nobis lucrum dabit an damnum, ni&longs;i enim metallici &longs;tudio incumberent in <lb/>eam <expan abbr="experi&etilde;di">experiendi</expan> rationem, qua utuntur, ex uenis, ut iam dixi, metalla <expan abbr="interd&utilde;">interdum</expan> <lb/>cum detrimento, interdum &longs;ine ullo emolumento excoquerent: nam expe&shy;<lb/>riri uenas impen&longs;is admodum exiguis, excoquere <expan abbr="tant&utilde;modo">tantummodo</expan> magnis po&longs;&shy;<lb/>&longs;umus. </s> 
  
 <s>Simili autem modo fiunt. </s> 
  
 <s>Prim&ugrave;m enim ut uenas experimur in for&shy;<lb/>nacula, &longs;ic ea&longs;dem excoquimus in fornace. </s> 
  
 <s>Deinde utrobique non ligna, &longs;ed <lb/>carbones incenduntur: tum ut in catillo fictili, c&ugrave;m uenas experimur, metal <lb/>la qu&aelig; in ip&longs;is in&longs;unt, &longs;i aurum, argentum, &aelig;s, plumbum fuerint, iu&longs;ti&longs;&longs;im&egrave; <lb/>mi&longs;centur, ita in primis fornacibus, c&ugrave;m e&aelig;dem excoquuntur, permi&longs;ceri &longs;o <lb/>lent. </s> 
  
 <s>Pr&aelig;terea ut hi, qui uenas explorant igni, metallum uel liquidum effun <lb/>dentes, uel frigefactum fracto catillo terreno purgant &agrave; recrementis, ita ex&shy;<lb/>coctores qu&agrave;mprimum metallum &egrave; fornace defluxerit in catinum, <expan abbr="frigid&atilde;">frigidam</expan> <lb/>infundentes, ab eo rutris auferunt recrementa. </s> 
  
 <s>Po&longs;trem&ograve; ut in catillo ci <lb/>nereo aurum uel argentum &agrave; plumbo &longs;eparatur, ita quoque in &longs;ecundis forna <lb/>cibus. </s> 
  
 <s>Sed artificem <expan abbr="experi&etilde;d&aelig;">experiend&aelig;</expan> uen&aelig; uel metalli nece&longs;&longs;e e&longs;t paratum, &amp; in&shy;<lb/>&longs;tructum rebus nece&longs;&longs;arijs ad experimentum uenire: atque fores conclauis, in <lb/>quo &longs;tatuta e&longs;t fornacula, claudere, ne quis intempe&longs;tiu&egrave; accedens mentem <lb/>eius, in operas intentam, perturbet: libram pr&aelig;terea in &longs;uo loculamento col <lb/>locare, ut ea, c&ugrave;m ip&longs;e ma&longs;&longs;ulas metallorum ponderat, flatu uentorum huc <lb/>&amp; illuc agitari <expan abbr="n&otilde;">non</expan> po&longs;&longs;it: is enim arti e&longs;t impedimento. </s> 
  
 <s>Ver&ugrave;m res &longs;ingulas, <lb/>ad experimentum nece&longs;&longs;arias, de&longs;cribam exor&longs;us &agrave; fornaculis: quarum alia <lb/>ab alia differt figura, materia, loco in quo collocatur: figura quidem qu&ograve;d <lb/>&longs;it teres uel quadrangula. </s> 
  
 <s>Atque h&aelig;c magis e&longs;t ad uenas experiendas accom&shy;<lb/>modata.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>F<emph type="italics"/>ornacula teres.<emph.end type="italics"/></s></p><pb pagenum="176"/><figure></figure><p type="caption"> 
  
 <s>F<emph type="italics"/>ornacula quadrangula.<emph.end type="italics"/></s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Materia uer&ograve; <expan abbr="differ&utilde;t">differunt</expan> fornacul&aelig;, qu&ograve;d alia &longs;it lactericia, alia ferrea, qu&aelig;&shy;<lb/>dam fictilis. </s> 
  
 <s>Lactericia extruitur in camini foco, alto pedes tres &amp; dimi <expan abbr="di&utilde;">dium</expan>: <lb/>ferrea in eodem collocatur, &longs;imiliter fictilis. </s> 
  
 <s>Sed latericia e&longs;t alta <expan abbr="cubit&utilde;">cubitum</expan>, in&shy;<lb/>tus lata <expan abbr="ped&etilde;">pedem</expan>, longa <expan abbr="ped&etilde;">pedem</expan> &amp; duos digitos: c&ugrave;m &egrave; foco a&longs;&longs;urrexerit ad quinque<lb/>digitos, qu&aelig; laterum <expan abbr="crudor&utilde;">crudorum</expan> cra&longs;&longs;itudo e&longs;&longs;e &longs;olet, &longs;uper lateres locatur bra <lb/>ctea ferrea, luto &longs;uperius oblita, ne propter uim ignium detrimentum acci&shy;<lb/>piat. </s> 
  
 <s>In fronte fornacul&aelig; &longs;upra bracteam e&longs;t os, altum palmum, <expan abbr="lat&utilde;">latum</expan> quin que<pb pagenum="177"/>digitos, &longs;uperiori parte <expan abbr="rot&utilde;dum">rotundum</expan>. </s> 
  
 <s>At bractea habet tria foramina, in utroque<lb/>latere unum, tertium in po&longs;teriori eius parte: qu&aelig; lata &longs;unt digitum, longa <lb/>tres digitos: per ea tum cinis ex carbonibus candentibus decidit, tum &longs;pirat <lb/>flatus penetrans in cameram, qu&aelig; &longs;ub ip&longs;a bractea e&longs;t: itaque is flatus ignem <lb/>excitat. </s> 
  
 <s><expan abbr="Qu&atilde;">Quam</expan> ob rem h&aelig;c fornacula, quam metallici propter u&longs;um ab expe&shy;<lb/>riendo appellant, apud chymi&longs;tas ex uento nomen inuenit: uerum bracte&aelig; <lb/>ferre&aelig; pars, qu&aelig; &egrave; fornacula extat &amp; eminet longa e&longs;&longs;e &longs;olet dodrantem, la&shy;<lb/>ta palmum. </s> 
  
 <s>In ea carbunculi locati expedit&egrave; in fornaculam per ip&longs;ius os for <lb/>cipe imponuntur, rur&longs;usque, &longs;i res hoc po&longs;tulat, ex fornacula exempti in ea&shy;<lb/>dem reponuntur.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>B<emph type="italics"/>racte&aelig; foramina<emph.end type="italics"/> A. E<emph type="italics"/>iu&longs;dem pars qu&aelig; extat e fornacula<emph.end type="italics"/> B.</s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Ferrea autem fornacula con&longs;tat ex quatuor bacillis ferreis, altis &longs;e&longs;quipe&shy;<lb/>dem, inferius parumper diuaricatis &amp; latis ut firmius &longs;tare po&longs;&longs;int: ex quo&shy;<lb/>rum duobus prior fornacul&aelig; pars, ex duobus po&longs;terior efficitur: cum i&longs;tis <lb/>bacillis utriu&longs;que partis conglutinata &amp; conferruminata &longs;unt bacilla ferrea <lb/>tran&longs;uer&longs;aria, numero tria: prima ubi ad altitudinem palmi a&longs;&longs;urrexerunt: <lb/>&longs;ecunda ubi ad altitudinem pedis: tertia in &longs;umma eorum parte. </s> 
  
 <s>Recta <lb/>quidem bacilla ca parte perforata &longs;unt, qua cum ip&longs;is conglutinantur <lb/>tran&longs;uer&longs;aria, ut &agrave; lateribus in ea includi po&longs;sint alia bacilla ferrea &longs;imi&shy;<lb/>liter utrinque tria numero. </s> 
  
 <s>Itaque duodecim &longs;unt bacilla tran&longs;uer&longs;aria, <lb/>qu&aelig; tres efficiunt ordines, imparibus interuallis di&longs;tinctos: etenim ab u&shy;<lb/>no bacillo recto ad alterum in infimo ordine e&longs;t interuallum unius pedis &amp; <lb/>quinque digitorum. </s> 
  
 <s>At in medio inter priora <expan abbr="quid&etilde;">quidem</expan> bacilla &amp; po&longs;teriora e&longs;t <lb/>&longs;pacium trium palmorum &amp; unius digiti. </s> 
  
 <s>Laterum uer&ograve; bacilla inter &longs;e di&shy;<lb/>&longs;tant tribus palmis et <expan abbr="totid&etilde;">totidem</expan> digitis: &longs;ed in &longs;upremo ordine inter priora qui&shy;<lb/>dem bacilla et po&longs;teriora e&longs;t interuallum duorum palmorum, inter laterum <lb/>uer&ograve; bacilla trium, ut i&longs;to modo fornacula in &longs;umma parte fiat angu&longs;tior: <pb pagenum="178"/>quin etiam ferreum <expan abbr="bacill&utilde;">bacillum</expan>, in oris &longs;peciem formatum, in infimo prioris par <lb/>tis bacillo includitur: quod os &aelig;qu&egrave; ac lacterici&aelig; fornacul&aelig;, altum e&longs;t pal&shy;<lb/>mum, latum quinque digitos. </s> 
  
 <s>Tum prius infimi ordinis bacillum tran&longs;uer&longs;a&shy;<lb/>rium ad <expan abbr="utr&utilde;que">utrunque</expan> oris latus perforatum e&longs;t, &longs;imilique modo po&longs;terius: per qu&aelig; <lb/>foramina penetrant duo baccilla ferrea, qu&aelig; c&ugrave;m ip&longs;a, tum quatuor infi&shy;<lb/>mi ordinis bacilla &longs;u&longs;tinent bracteam <expan abbr="ferre&atilde;">ferream</expan> luto oblitam: cuius etiam pars <lb/>&egrave; fornacula extat: inferiora quoque fornacul&aelig; latera ab infimo bacillorum or <lb/>dine u&longs;que ad &longs;upremum bracteis ferreis teguntur: qu&aelig; filis ferreis <expan abbr="affig&utilde;tur">affiguntur</expan> <lb/>ad bacilla, lutoque oblinuntur, ut qu&agrave;m diuti&longs;&longs;ime uim ignium ferre po&longs;&longs;int. </s> 
  
 <s><lb/>At fictilem fornaculam ex terra pingui &amp; &longs;pi&longs;&longs;a &amp; mediocri, quod ad molli <lb/>tudinem et duriciem attinet, fingere conuenit. </s> 
  
 <s>Ea uer&ograve; fer&egrave; eandem habet al <lb/>titudinem quam &longs;errea: eiusque pes con&longs;tat ex duabus tabulis fictilibus, lon&shy;<lb/>gis pedem &amp; tres palmos, latis pedem &amp; palmum. </s> 
  
 <s>Vtriu&longs;que <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> tabul&aelig; par&shy;<lb/>tis prioris utrunque latus &longs;ic &longs;en&longs;im e&longs;t reci&longs;um ad palmi <expan abbr="longitudin&etilde;">longitudinem</expan>, ut tan&shy;<lb/>tummodo latum fiat &longs;emipedem &amp; digitum: qu&aelig; pars eminet &egrave; fornacula. </s> 
  
 <s><lb/>Sed tabul&aelig; &longs;unt cra&longs;&longs;&aelig; fer&egrave; &longs;e&longs;quidigitum: &longs;imiliter fictiles parietes, qui ad <lb/>digitum tran&longs;uer&longs;um &agrave; margine <expan abbr="&longs;tatu&utilde;tur">&longs;tatuuntur</expan> &longs;uper inferiorem tabulam, quique<lb/>&longs;uperiorem eodem modo &longs;u&longs;tinent. </s> 
  
 <s>Sunt uer&ograve; parietes alti tres digitos, ha&shy;<lb/>bentes foramina quatuor, qu&aelig; &longs;ingula alta &longs;unt circiter ternos digitos: &longs;ed <lb/>po&longs;terioris quidem partis &amp; utriu&longs;que lateris lata &longs;unt quinque digitos: prio&shy;<lb/>ris uer&ograve; latum e&longs;t &longs;e&longs;quipalmum, ut e&ograve; <expan abbr="c&otilde;modius">commodius</expan> in ip&longs;um pedem, c&ugrave;m <expan abbr="c&otilde;-caluerit">con&shy;<lb/>caluerit</expan> imponi po&longs;&longs;int catilli cinerei nuper facti, ibique exiccari. </s> 
  
 <s><expan abbr="Ver&utilde;">Verum</expan> utraque<lb/>tabula ideo exteriori parte filo ferreo, in <expan abbr="e&atilde;">eam</expan> <expan abbr="im&ptilde;&longs;&longs;o">impn&longs;&longs;o</expan>, uincitur, ut minus <expan abbr="fr&atilde;ga-tur">franga&shy;<lb/>tur</expan>: utraque <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> <expan abbr="n&otilde;">non</expan> aliter ac bractea ferrea, iccirco tria habet foramina longa <lb/>tres digitos, lata digitum, ut c&ugrave;m &longs;uperior propter ignium uim, aut propter <lb/>aliam cau&longs;am uitium fecerit, inferior pede inuer&longs;o in eius <expan abbr="loc&utilde;">locum</expan> &longs;uccedat: per <lb/>ea foramina &amp; cinis ex prunis, ut dixi, decidit, &amp; fornacul&aelig; in&longs;piratur aura <lb/>penetrans in cameram per parietum foramina. </s> 
  
 <s>Ip&longs;a uer&ograve; fornacula quadran <lb/>gula e&longs;t: inferiori eius parte intus lata palmos tres &amp; digitum unum, longa <lb/>palmos tres &amp; totidem digitos: &longs;uperiori lata palmos duos &amp; digitos tres, <lb/>ut etiam ip&longs;a fiat angu&longs;tior: Alta autem e&longs;t pedem. </s> 
  
 <s>Po&longs;terior <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> eius pars <lb/>inferius in medio exci&longs;a e&longs;t in modum &longs;emicirculi, qui &longs;it &longs;emidigitum altus: <lb/>pari modo latus utrunque: atque non &longs;ecus ac fornacula in priori eius parte ha <lb/>bet os &longs;uperius <gap/>otundum, altum palmum, latum palmum &amp; <expan abbr="digit&utilde;">digitum</expan>: cuius <lb/>fores fene&longs;trati etiam ex terra &longs;unt, habentque an&longs;am. </s> 
  
 <s>Quin operculum forna <lb/>cul&aelig; ex terra factum &longs;uam habet an&longs;am, filoque ferreo uincitur: tum ip&longs;ius for <lb/>nacul&aelig; exteriorem <expan abbr="part&etilde;">partem</expan> utranque &amp; latus utrunque fila ferrea <expan abbr="uinci&utilde;t">uinciunt</expan>: ex qui&shy;<lb/>bus impre&longs;&longs;is triangulorum form&aelig; &longs;olent effici. </s> 
  
 <s>Fornacul&aelig; <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> laterici&aelig; <lb/>manent ac fix&aelig; &longs;unt, fictiles uer&ograve; &amp; ferre&aelig; ex uno loco portantur ad <expan abbr="alter&utilde;">alterum</expan>: <lb/>atque laterici&aelig; citius parari po&longs;&longs;unt, ferre&aelig; magis durant, fictiles &longs;unt aptio&shy;<lb/>res. </s> 
  
 <s>Metallici pr&aelig;terea faciunt fornaculas temporarias hoc modo. </s> 
  
 <s>Late&shy;<lb/>res tres &longs;upra focum &longs;tatuunt, utrinque unum, tertium &agrave; tergo: pars prior pa&shy;<lb/>tet flatui: his lateribus imponunt bracteam ferream: cui rur&longs;us tres lateres, <lb/>qui carbones arceant &amp; contineant. </s> 
  
 <s>Sed loco fornacula alia ab alia differt, <lb/>qu&ograve;d qu&aelig;dam in altiori collocetur, qu&aelig;dam in humiliori. </s> 
  
 <s>Ea uer&ograve; locatur <pb pagenum="179"/>in altiori, per cuius os, qui uenas uel metalla experitur catillum forcipe im&shy;<lb/>ponit: in humiliori, per cuius <expan abbr="part&etilde;">partem</expan> &longs;uperius patentem: quo &longs;an&egrave; modo for&shy;<lb/>nacul&aelig; loco artifici e&longs;t circulus ferreus: etenim &longs;uper <expan abbr="foc&utilde;">focum</expan> camini ponitur, <lb/>&amp; inferius oblinitur luto, ne flatus follis &longs;ub ip&longs;o exeat. </s> 
  
 <s>Quod &longs;i fieret tardi&shy;<lb/>us, uena excoqueretur, &amp; &aelig;s lique&longs;ceret in catino triangulari, qui in <expan abbr="e&utilde;">eum</expan> forci <lb/>pe imponitur, &amp; rur&longs;us eximitur. </s> 
  
 <s>Circulus <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> altus e&longs;t palmos duos, cra&longs;&shy;<lb/>&longs;us &longs;emidigitum: eius &longs;pacium interius plerunque latum e&longs;t pedem et <expan abbr="palm&utilde;">palmum</expan>: <lb/>qua parte flatus follis in ip&longs;um penetrat, exci&longs;us e&longs;t. </s> 
  
 <s>Sed follis e&longs;t duplica&shy;<lb/>tus, qualem habere &longs;olent aurifices, aliquando etiam fabri ferrarij: cui in me <lb/>dio e&longs;t a&longs;&longs;er, in quo ine&longs;t foramen &longs;piritale, latum quinque digitos, longum &longs;e <lb/>ptem, &longs;uo a&longs;&longs;erculo tectum: quod &egrave; regione e&longs;t foraminis &longs;piritalis infimi a&longs;&shy;<lb/>&longs;eris. </s> 
  
 <s>Eius uer&ograve; eadem e&longs;t latitudo &amp; longitudo. </s> 
  
 <s>Sed follis longus e&longs;t, exce&shy;<lb/>pto capite, tres pedes: latus po&longs;trema parte, ubi quodammodo rotundatur, <lb/>pedem &amp; palmum: ad caput, tres palmos. </s> 
  
 <s>Ip&longs;um autem caput etiam <expan abbr="long&utilde;">longum</expan> <lb/>e&longs;t tres palmos: <expan abbr="lat&utilde;">latum</expan> uer&ograve; ea parte, qua cum a&longs;&longs;eribus coniungitur duos pal&shy;<lb/>mos &amp; <expan abbr="digit&utilde;">digitum</expan>. </s> 
  
 <s>Po&longs;tea paulatim fit angu&longs;tius: naris, qu&aelig; unica, longa e&longs;t pe&shy;<lb/>dem &amp; duos digitos: ea in foramine muri, cra&longs;&longs;i pedem &amp; <expan abbr="palm&utilde;">palmum</expan>, locata e&longs;t, <lb/>ut etiam dimidia capitis pars, in quam naris includitur: circulum uer&ograve; ferre <lb/>um in foco &longs;tatutum tantummodo attingit: nam extra murum non eminet. </s> 
  
 <s><lb/>Corium follis &longs;ui generis clauis ferreis infixum e&longs;t a&longs;&longs;eribus: tum corio u&shy;<lb/>trinque a&longs;&longs;eres <expan abbr="iung&utilde;tur">iunguntur</expan> cum capite, &longs;uper quo e&longs;t corium tran&longs;uer&longs;arium in <lb/>a&longs;&longs;eris parte clauis, quibus lata &longs;unt capitula, infixum: &longs;imiliter <expan abbr="alter&utilde;">alterum</expan> in par&shy;<lb/>te capitis: Medius <expan abbr="aut&etilde;">autem</expan> follis a&longs;&longs;er &longs;ituatus e&longs;t in bacillo ferreo, ad quod cla&shy;<lb/>uis ferreis utrinque cu&longs;pidatis &amp; utrinque direct&ograve; deor&longs;um uer&longs;us actis affigi&shy;<lb/>tur, ut leuari non po&longs;&longs;it. </s> 
  
 <s>Bacillum uer&ograve; ferreum in medio e&longs;t duorum tigno <lb/>rum erectorum, per qu&aelig; penetrat. </s> 
  
 <s>Superius etiam axiculus ligneus, habens <lb/>codaces ferreos, in foraminibus eorundem tignorum uoluitur: in cuius me <lb/>dij forma inclu&longs;us e&longs;t uectis, et clauis ferreis affixus, ut <expan abbr="n&otilde;">non</expan> queat exilire. </s> 
  
 <s>Lon <lb/>gus autem e&longs;t quinque pedes &amp; dimidium: cuius po&longs;tremam <expan abbr="part&etilde;">partem</expan> prehen&shy;<lb/>dit annulus ferreus bacilli ferrei, pertinentis ad caudam infimi a&longs;&longs;eris ip&longs;ius <lb/>follis: quam alter eius annulus &longs;imiliter prehendit. </s> 
  
 <s>Itaque c&ugrave;m artifex uectem <lb/>deprimit, follis pars inferior leuatur, flatumque in narem compellit: atque eti&shy;<lb/>am &longs;piritus, per <expan abbr="foram&etilde;">foramen</expan>, quod &longs;piritale dicitur, a&longs;&longs;eris medij penetran s &longs;ub&shy;<lb/>leuat &longs;uperiorem follis partem: cuius a&longs;&longs;eri &longs;uperpo&longs;itum e&longs;t plumbum tam <lb/>graue, ut eam follis partem rur&longs;us po&longs;&longs;it deprimere: qu&aelig; depre&longs;&longs;a &aelig;qu&egrave; ac <lb/>inferior pars per narem <expan abbr="flat&utilde;">flatum</expan> expirat. </s> 
  
 <s>I&longs;to modo &longs;e habet follis duplicatus: <lb/>qui fabricatus e&longs;t propter circulum ferreum, in quo catillus triangularis, in <lb/>quo uena &aelig;ris excoquitur, &amp; &aelig;s lique&longs;cit, collocatur.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>C<emph type="italics"/>irculus &longs;erreus<emph.end type="italics"/> A. F<emph type="italics"/>ollis duplicat&aelig;s<emph.end type="italics"/> B. <lb/>E<emph type="italics"/>ius naris<emph.end type="italics"/> C. V<emph type="italics"/>ectis<emph.end type="italics"/> D.</s></p><pb pagenum="180"/><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Dixi de fornaculis &amp; circulo ferreo, nunc dicam de tegula &amp; catillis. </s> 
  
 <s>Te&shy;<lb/>gula <expan abbr="quid&etilde;">quidem</expan> e&longs;t fictilis &amp; imbricis inuer&longs;i figura. </s> 
  
 <s>Tegit <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> catillos ne carbun <lb/>culi, in eos incidentes, experimentum impediant. </s> 
  
 <s>Lata e&longs;t &longs;e&longs;quipalmum: al <lb/>titudine, qu&aelig; plerunque &longs;olet e&longs;&longs;e palmaris, re&longs;pondet ori fornacul&aelig;, longi&shy;<lb/>tudine fer&egrave; toti fornacul&aelig;. </s> 
  
 <s>Veruntamen priori tantum parte attingit os ei&shy;<lb/>us, alioqui undequaque &agrave; lateribus &amp; po&longs;teriori parte iccirco di&longs;tat digitos <lb/>tres, ut carbones in medio loco, qui e&longs;t inter ip&longs;am &amp; <expan abbr="fornacul&atilde;">fornaculam</expan> iacere po&longs;&shy;<lb/>&longs;int. </s> 
  
 <s>Habet uer&ograve; <expan abbr="cra&longs;&longs;itudin&etilde;">cra&longs;&longs;itudinem</expan> oll&aelig; fictilis bene cra&longs;&longs;&aelig;: &longs;ed &longs;uperior eius pars <lb/>integra e&longs;t, po&longs;terior duas habet fene&longs;tellas, &amp; utrunque latus duas uel tres <lb/>uel etiam quatuor: per quas calor penetrans in catillos uenam excoquit: uel <lb/>loco fene&longs;tellarum habet parua foramina: &amp; po&longs;teriori quidem parte <expan abbr="dec&etilde;">decem</expan>, <lb/>in utroque uer&ograve; latere plura. </s> 
  
 <s>Quinetiam po&longs;terior pars &longs;ub fene&longs;tellis uel par <lb/>uis foraminib. </s> 
  
 <s>ter excl&longs;a e&longs;t in modum &longs;emicirculi alti <expan abbr="&longs;emidigit&utilde;">&longs;emidigitum</expan>: &longs;ed latera, <lb/>quater. </s> 
  
 <s>Po&longs;terior <expan abbr="aut&etilde;">autem</expan> tegul&aelig; pars paul&ograve; minus alta e&longs;&longs;e &longs;olet qu&agrave;m prior.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>T<emph type="italics"/>egul&aelig; fene&longs;tell&aelig; lat&aelig;<emph.end type="italics"/> A. A<emph type="italics"/>nguft&aelig;<emph.end type="italics"/> B. E<emph type="italics"/>iu&longs;dem foramina po&longs;terioris partis<emph.end type="italics"/> C.</s></p><figure></figure><pb pagenum="181"/><p type="main"> 
  
 <s>At catilli materia, ex qua fiunt, inter &longs;e <expan abbr="differ&utilde;t">differunt</expan>. </s> 
  
 <s>Sunt enim uel terreni uel <lb/>cinerei: atque terreni, quos etiam fictiles appellamus, rur&longs;us in figura &amp; ma&shy;<lb/>gnitudine &longs;unt di&longs;similes. </s> 
  
 <s>Nam quidam in &longs;cutell&aelig; figuram &longs;unt formati, &amp; <lb/>mediocriter cra&longs;&longs;i, latique tres digitos &amp; unci&aelig; men&longs;uralis capaces: in quibus <lb/>uena cum <expan abbr="additam&etilde;tis">additamentis</expan> mi&longs;ta coquitur: etenim ip&longs;is utuntur, qui uenas auri <lb/>uel argenti experiri &longs;olent. </s> 
  
 <s><expan abbr="Quid&atilde;">Quidam</expan> uer&ograve; &longs;unt triangulares, alijsque mult&ograve; cra&longs;&shy;<lb/>&longs;iores &amp; capaciores: utpote quinque uel &longs;ex uel <expan abbr="pluri&utilde;">plurium</expan> <expan abbr="unciar&utilde;">unciarum</expan>: in quibus &aelig;s <lb/>liquatur, ut fundi, dilatari, igni explorari po&longs;&longs;it. </s> 
  
 <s>In <expan abbr="ij&longs;d&etilde;">ij&longs;dem</expan> uena etiam &aelig;ris ple&shy;<lb/>runque excoquitur. </s> 
  
 <s>Sed cinerei ex cinere <expan abbr="form&atilde;tur">formantur</expan>: his ut primis, &longs;cutell&aelig;, cu&shy;<lb/>ius inferior pars admodum cra&longs;&longs;a, e&longs;t figura: uerum minus <expan abbr="capi&utilde;t">capiunt</expan>: in quibus <lb/>plumbum &longs;eparatur ab argento, &amp; experimentum perficitur.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>C<emph type="italics"/>atillus fictilis<emph.end type="italics"/> A. C<emph type="italics"/>a: illus triangularis<emph.end type="italics"/> B. C<emph type="italics"/>a<gap/>illus cinereus<emph.end type="italics"/> C.</s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s><expan abbr="Quoni&atilde;">Quoniam</expan> uer&ograve; cinereos catillos ip&longs;i metallici conficiunt, de materia ex qua <lb/>finguntur &amp; de modo, quo efficiuntur, e&longs;t <expan abbr="dic&etilde;dum">dicendum</expan>. </s> 
  
 <s>Alij eos ex &longs;implici o&shy;<lb/>mnis generis cinere formant: qui boni non &longs;unt, quod i&longs;tiu&longs;modi cinis ali&shy;<lb/>quam pinguitudinem in &longs;e contineat: quamobrem tales catilli quando con <lb/>caluerunt, facile rumpuntur. </s> 
  
 <s>Alij faciunt eos item ex cinere qui&longs;cunque <expan abbr="tand&etilde;">tandem</expan> <lb/>fuerit, &longs;ed qui ante percolatus &longs;it: qualis e&longs;t in quem, lixiuij faciendi gratia, <lb/>aqua calida fuit infu&longs;a: atque is rur&longs;us in &longs;ole aut fornace &longs;iccatus cribro, &egrave; &longs;etis <lb/>facto, purgatur: quamuis autem aqua calida pinguitudinem cineris eluerit, <lb/>tamen catilli ex eo facti non &longs;unt boni, quod ip&longs;e cinis cum minutis carbun <lb/>culis, arenulis, lapillis &longs;oleat e&longs;&longs;e permi&longs;tus. </s> 
  
 <s>Alij uer&ograve; &longs;imiliter eos ex quo&shy;<lb/>cunque cinere efficiunt, &longs;ed prim&ograve; in cinerem ip&longs;um infundunt aquam, et pur <lb/>gamentum ei innatans auferunt. </s> 
  
 <s>Dein aquam, po&longs;tquam pura facta fuerit, <lb/>effundentes <expan abbr="ciner&etilde;">cinerem</expan> exiccant: tum cribrant, &amp; ex eo catillos formant: qui bo&shy;<pb pagenum="182"/>boni quidem &longs;unt, non tamen optimi, quod is etiam cinis non careat minu&shy;<lb/>tis lapillis &amp; arenulis. </s> 
  
 <s><expan abbr="Ver&utilde;">Verum</expan> ut optimi catilli fieri po&longs;&longs;int, &agrave; cinere omne pur <lb/>gamentum auferatur: quod duplex e&longs;t, <expan abbr="alter&utilde;leue">alterulleue</expan>, cuiu&longs;modi &longs;unt carbun&shy;<lb/>culi &amp; pinguitudines, atque res ali&aelig; aquis innatantes: alterum graue, quales <lb/>&longs;unt lapilli, arenul&aelig;, &amp; &longs;i qu&aelig; ali&aelig; res re&longs;ident in fundo ua&longs;culi. </s> 
  
 <s>Itaque primo <lb/>aqua infundatur in cinerem &amp; leue purgamentum auferatur. </s> 
  
 <s>Deinde cinis <lb/>agitetur manibus, ut bene <expan abbr="c&utilde;">cum</expan> aqua mi&longs;ceatur: qu&aelig; turbida &amp; impura infun&shy;<lb/>datur in alterum ua&longs;culum: quo modo remanent in priori ua&longs;culo lapilli &amp; <lb/>arenul&aelig;, ac &longs;i quid aliud fuerit graue qu&aelig; reijciuntur. </s> 
  
 <s>Po&longs;tquam uer&ograve; cinis <lb/>omnis in hoc altero ua&longs;culo re&longs;ederit, quod ex aqua cogno&longs;citur &longs;i pura fa&shy;<lb/>cta gu&longs;tatum non <expan abbr="c&otilde;moueat">commoueat</expan> lixiuij &longs;apore, tunc aqua effundatur: cinis au&shy;<lb/>tem, qui reman&longs;it in ua&longs;culo in &longs;ole aut fornace &longs;iccetur: atque is aptus e&longs;t ad <lb/>catillos: maxim&egrave; &longs;i fuerit faginus, aut ex alijs lignis, cui accretiones annu&aelig; te <lb/>nues &longs;unt. </s> 
  
 <s>Qui uer&ograve; ex uitiu &longs;armentis &amp; lignis, quibus accretiones annu&aelig; <lb/>&longs;unt cra&longs;&longs;&aelig;, factus fuerit, <expan abbr="t&atilde;">tam</expan> bonus non e&longs;t: etenim catilli ex eo formati, quod <lb/>&longs;atis &longs;icci non &longs;int, in igni diuidi &amp; <expan abbr="di&longs;r&utilde;pi">di&longs;rumpi</expan> <expan abbr="&longs;ol&etilde;t">&longs;olent</expan> ac ab&longs;orbere metalla. </s> 
  
 <s>Quo&shy;<lb/>circa &longs;i faginus aut eius &longs;imilis non fuerit, in promptu globulos ex tali cine&shy;<lb/>re, qui modo iam dicto fuerit purgatus, artifices faciunt, eosque in fornace pi <lb/>&longs;toris uel figuli <expan abbr="pon&utilde;t">ponunt</expan>, ut igne&longs;cant. </s> 
  
 <s>Ignis <expan abbr="e&mtilde;">emm</expan> quicquid pingue fuerit &amp; <expan abbr="hu-mid&utilde;">hu&shy;<lb/>midum</expan> <expan abbr="c&otilde;&longs;umit">con&longs;umit</expan>, atque <expan abbr="tand&etilde;">tandem</expan> ex ip&longs;is catillos formant. </s> 
  
 <s>Omnis <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> cinis quo ue&shy;<lb/>tu&longs;tior, eo melior e&longs;t: <expan abbr="&longs;iccitat&etilde;">&longs;iccitatem</expan> nanque <expan abbr="&longs;umm&atilde;">&longs;ummam</expan> ip&longs;i e&longs;&longs;e nece&longs;&longs;e e&longs;t: qua de cau&shy;<lb/>&longs;a cinis qui fit ex o&longs;&longs;ib. </s> 
  
 <s><expan abbr="c&otilde;bu&longs;tis">combu&longs;tis</expan>, pr&aelig;cipu&egrave; uer&ograve; ex capitis <expan abbr="anim&atilde;ti&utilde;">animantium</expan> o&longs;&longs;ibus, <lb/><expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> idoneus e&longs;t ad catillos: <expan abbr="t&utilde;">tum</expan> qui fit ex cornib. </s> 
  
 <s><expan abbr="ceruor&utilde;">ceruorum</expan>, &amp; ex &longs;pinis <expan abbr="pi&longs;ci&utilde;">pi&longs;cium</expan>. </s> 
  
 <s><lb/>Po&longs;trem&ograve; aliqui <expan abbr="capi&utilde;t">capiunt</expan> <expan abbr="ciner&etilde;">cinerem</expan>, qui fit ex &longs;cobe corij <expan abbr="c&otilde;bu&longs;ta">combu&longs;ta</expan>: nam coriarij &amp; <lb/>alutarij <expan abbr="cori&utilde;">corium</expan>, &agrave; pilis <expan abbr="purgat&utilde;">purgatum</expan> radunt &amp; di&longs;cobinant. </s> 
  
 <s>Nonnulli uer&ograve; malunt <lb/>uti <expan abbr="c&otilde;po&longs;itionibus">compo&longs;itionibus</expan>, <expan abbr="quar&utilde;">quarum</expan> h&aelig;c laudatur, qu&aelig; habet cineris ex o&longs;&longs;ibus ani&shy;<lb/>mantium uel ex &longs;pinis pi&longs;cium partem <expan abbr="un&atilde;">unam</expan> &amp; dimidiam: cineris fagini par&shy;<lb/>tem unam, cineris &longs;cobis corij combu&longs;t&aelig; partem dimidiam: ex hac enim mi <lb/>&longs;tura fiunt boni catilli, &longs;ed mult&ograve; meliores conficiuntur ex paribus portio&shy;<lb/>nibus cineris &longs;cobis corij combu&longs;t&aelig;, cineris o&longs;&longs;ium capitis ouilli uel uituli&shy;<lb/>ni, cineris cornu ceruini: at omnium optimi formantur ex &longs;olius cornu cer&shy;<lb/>uini u&longs;ti puluere: nam is propter uehementem &longs;iccitatem metalla minime <lb/>combibit. </s> 
  
 <s>Veruntamen no&longs;trates metallici plerunque eos efficiunt ex cinere <lb/>fagino: quem modo iam dicto paratum prim&ograve; <expan abbr="c&otilde;&longs;pergunt">con&longs;pergunt</expan> zytho uel aqua, <lb/>ut coh&aelig;rere po&longs;&longs;it, &amp; in mortariolo tundunt. </s> 
  
 <s>Deinde cineribus, qui &longs;unt ex <lb/>caluarijs quadrupedum, aut ex pi&longs;cium &longs;pinis, in&longs;per&longs;is iterum <expan abbr="tund&utilde;t">tundunt</expan>: quo <lb/>autem magis tunduntur, eo meliores fiunt. </s> 
  
 <s>Quidam uer&ograve; lateres terunt, &amp; <lb/>eum puluerem cribra<gap/>um in&longs;pergunt cineri fagino: nam i&longs;tiu&longs;modi pulue&shy;<lb/>res non &longs;inunt molybd&aelig;nam corrodentem catillos, aurum uel <expan abbr="argent&utilde;">argentum</expan> &longs;or <lb/>bere. </s> 
  
 <s>Alij ut idem caueant catillos formatos oui albumine <expan abbr="humect&atilde;t">humectant</expan>, &amp; ite&shy;<lb/>rum in &longs;ole &longs;iccatos tundunt, maxim&egrave; &longs;i uenam uel &aelig;s, quod ferrum in &longs;e <expan abbr="c&otilde;">com</expan> <lb/>tinet, uoluerint explorare. </s> 
  
 <s><expan abbr="N&otilde;nulli">Nonnulli</expan> autem lacte bouino iterum atque iterum <lb/>madefaciunt cineres, eosque exiccant, &amp; in mortariolo tundunt, atque format <lb/>catillos. </s> 
  
 <s>At in officinis, in quibus argentum ab &aelig;re &longs;ecernitur, ex cineris cati <lb/>ni &longs;ecund&aelig; fornacis, qui admodum &longs;iccus e&longs;t, duabus partibus et una <expan abbr="o&longs;&longs;i&utilde;">o&longs;&longs;ium</expan> <pb pagenum="183"/>faciunt catillos. </s> 
  
 <s>Sed his etiam modis formati catilli locandi &longs;unt in &longs;ole aut <lb/>in fornace. </s> 
  
 <s>Deinde quocunque modo formati &longs;iccis in locis diu <expan abbr="&longs;eru&atilde;di">&longs;eruandi</expan>, quan <lb/>t&ograve; enim fuerint uetu&longs;tiores, tant&ograve; &longs;unt &longs;icciores atque meliores. </s> 
  
 <s><expan abbr="Quineti&atilde;">Quinetiam</expan> <expan abbr="n&otilde;">non</expan> <lb/>figuli modo formant catillos terrenos &amp; triangulares, &longs;ed ip&longs;i <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> metallici. <lb/></s> 
  
 <s><expan abbr="Confici&utilde;t">Conficiunt</expan> uer&ograve; eos ex terra pingui, qu&aelig; &longs;pi&longs;&longs;a e&longs;t &amp; mediocris, quod ad du <lb/>riciam &amp; mollitudinem attinet. </s> 
  
 <s>Mi&longs;cent <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> cum ea puluerem i&longs;tius generis <lb/>catillorum ueterum fractorum, aut lateris u&longs;ti &amp; triti: itaque terram &longs;ic <expan abbr="c&utilde;">cum</expan> pul <lb/>uere permi&longs;tam formant pi&longs;tillo, quam deinde exiccant: hi etiam catilli qu&ograve; <lb/>uetu&longs;tiores fuerint, e&ograve; &longs;unt &longs;icciores atque meliores. </s> 
  
 <s>At mortariola in quibus <lb/>catilli formantur, duorum &longs;unt generum, minora &longs;cilicet &amp; maiora. </s> 
  
 <s>In min o <lb/>ribus conficiuntur catilli cinerei, in quibus <expan abbr="argent&utilde;">argentum</expan> uel aurum, quod plum&shy;<lb/>bum combibit, purgatur: in maioribus item cinerei, in quibus argentum ab <lb/>&aelig;re &amp; plumbo &longs;eparatur. </s> 
  
 <s>Vtraque uer&ograve; ex orichalco fiunt: atque ima &longs;ui parte <lb/>fundum non habent, ut catilli integri ex eis eximi po&longs;&longs;int. </s> 
  
 <s>Pi&longs;tilla quoque du <lb/>plicia &longs;unt, minora &longs;cilicet &amp; maiora: utraque <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> orichalcea, &egrave; quibus inferi&shy;<lb/>us eminet tuber <expan abbr="rotund&utilde;">rotundum</expan>: atque id tantummodo in mortariolum impre&longs;&longs;um <lb/>format cauam catilli partem. </s> 
  
 <s>Qu&aelig; uer&ograve; ip&longs;i contigua e&longs;t, &longs;uperficiei morta&shy;<lb/>rioli re&longs;pondet.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>M<emph type="italics"/>ortariolum<emph.end type="italics"/> A. M<emph type="italics"/>ortariolum inuer&longs;um<emph.end type="italics"/> B. P<emph type="italics"/>i&longs;tillum<emph.end type="italics"/> C. <lb/>E<emph type="italics"/>ius tuber<emph.end type="italics"/> D. A<emph type="italics"/>lterum pi&longs;tillum<emph.end type="italics"/> E.</s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>H&aelig;c hactenus: nunc de uenarum <expan abbr="experiendar&utilde;">experiendarum</expan> pr&aelig;paratione <expan abbr="dic&atilde;">dicam</expan>: pr&aelig;&shy;<lb/>parantur autem urendo, torrendo, tundendo, lauando: &longs;ed <expan abbr="cert&utilde;">certum</expan> uen&aelig; pon <lb/>dus &longs;umere nece&longs;&longs;e e&longs;t, ut &longs;ciri po&longs;&longs;it quotam eius partem i&longs;tiu&longs;modi pr&aelig;pa <lb/>rationes con&longs;ump&longs;erint: <expan abbr="uer&utilde;">uerum</expan> uritur durus lapis cum metallo permi&longs;tus, ut <lb/>duricie depo&longs;ita po&longs;&longs;it tundi &amp; lauari. </s> 
  
 <s>Duri&longs;&longs;imus uer&ograve; priu&longs;quam uritur <lb/>aceto perfunditur, ut citius igni molle&longs;cat: &longs;ed lapis mollis prim&ograve; <expan abbr="frang&etilde;dus">frangendus</expan> <lb/>e&longs;t malleo, &amp; in mortario tundendus, atque redigendus in <expan abbr="puluer&etilde;">puluerem</expan>: deinde la <pb pagenum="184"/>uandus: tum rur&longs;us &longs;iccandus. </s> 
  
 <s>Si uer&ograve; terra fuerit <expan abbr="c&utilde;">cum</expan> metallo mi&longs;ta, lauatur <lb/>in alueo, atque id quod re&longs;edit <expan abbr="&longs;iccat&utilde;">&longs;iccatum</expan> igni exploratur: etenim omnes res fo&longs;&longs;i <lb/>les, qu&aelig; lauantur, rur&longs;us &longs;iccand&aelig; &longs;unt: at uena cuiu&longs;que metalli diues <expan abbr="n&otilde;">non</expan> uri&shy;<lb/>tur, neque tunditur, neque lauatur, &longs;ed torretur tantum, ne i&longs;tis pr&aelig;parandi mo <lb/>dis aliquid metalli pereat. </s> 
  
 <s>Succen&longs;is uer&ograve; ignibus torretur in olla, qu&aelig; lu&shy;<lb/>to ob&longs;tructa e&longs;t, inclu&longs;a. </s> 
  
 <s>Vilior <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> uena <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> in foco uritur carboni impo&longs;i&shy;<lb/>ta: non enim magnam metalli iacturam facimus, &longs;i quid ex ea perdamus. </s> 
  
 <s>Ve <lb/>r&ugrave;m de omnibus his uenarum <expan abbr="pr&aelig;parandar&utilde;">pr&aelig;parandarum</expan> rationib. </s> 
  
 <s>&amp; paulo po&longs;t &amp; in <lb/>&longs;equenti libro uberius di&longs;putabo: nunc explicare decreui ea qu&aelig; metallici <lb/>additamenta &longs;olent nominare, quod adijciantur ad uenas <expan abbr="n&otilde;">non</expan> modo experi&shy;<lb/>endas, &longs;ed <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> excoquendas: in quibus magna uis cernitur, &longs;ed non <expan abbr="omni&utilde;">omnium</expan> <lb/><expan abbr="e&utilde;dem">eundem</expan> e&longs;&longs;e uidemus <expan abbr="effect&utilde;">effectum</expan>, &amp; <expan abbr="n&otilde;nullis">nonnullis</expan> e&longs;t uaria multiplexque natura: nam <lb/>quando cum uenis permi&longs;ta coquuntur in fornacula uel in fornace, ex eis <lb/><expan abbr="qu&aelig;d&atilde;">qu&aelig;dam</expan>, quia facile lique&longs;cunt, illas <expan abbr="quod&atilde;">quodam</expan> modo liquant: alia quod aut ual&shy;<lb/>de calfaciant uenas, aut penetrent in ip&longs;as igni &longs;unt magno ad purgamenta <lb/>&agrave; metallis &longs;eparanda <expan abbr="adium&etilde;to">adiumento</expan>, &amp; liquefactas <expan abbr="c&utilde;">cum</expan> plumbo <expan abbr="c&otilde;mi&longs;cent">commi&longs;cent</expan>, partim <lb/>ab igni tuentur uenas, <expan abbr="quar&utilde;">quarum</expan> <expan abbr="metall&utilde;">metallum</expan> uel ip&longs;e <expan abbr="c&otilde;&longs;umit">con&longs;umit</expan>, uel un&agrave; <expan abbr="c&utilde;">cum</expan> fumo &longs;ub&shy;<lb/>latum ex fornace euolat: <expan abbr="qu&aelig;d&atilde;">qu&aelig;dam</expan> metalla combibunt. </s> 
  
 <s>In primo genere &longs;unt <lb/>plumbum, idem in globulos redactum, aut ignis ui in cinerem <expan abbr="re&longs;olut&utilde;">re&longs;olutum</expan>, <expan abbr="mi-ni&utilde;">mi&shy;<lb/>nium</expan> &longs;ecundarium, ochra ex plumbo facta, &longs;puma argenti, molybd&aelig;na, lapis <lb/>plumbarius, &aelig;s, idem u&longs;tum, eius bracte&aelig;, <expan abbr="eiu&longs;d&etilde;">eiu&longs;dem</expan> &longs;cobs elimata, <expan abbr="recrement&utilde;">recrementum</expan> <lb/>auri, argenti, &aelig;ris, plumbi, <expan abbr="uitr&utilde;">uitrum</expan>, eius recrementum, halinitrum, alumen co <lb/>ctum, atramentum <expan abbr="&longs;utori&utilde;">&longs;utorium</expan>, &longs;al to&longs;tus, idem liquefactus, lapides qui in arden <lb/>tibus fornacibus facile lique&longs;cunt, aren&aelig; ab eis re&longs;olut&aelig;, tofus mollis, <expan abbr="&longs;ax&utilde;">&longs;axum</expan> <lb/>quoddam fi&longs;&longs;ile album. </s> 
  
 <s>Sed <expan abbr="plumb&utilde;">plumbum</expan>, eius cinis, minium <expan abbr="&longs;ecundari&utilde;">&longs;ecundarium</expan>, ochra, <lb/>&longs;puma argenti utiliora &longs;unt uenis qu&aelig; facile <expan abbr="lique&longs;c&utilde;t">lique&longs;cunt</expan>: molybd&aelig;naijs, qu&aelig; <lb/>difficile: lapis <expan abbr="pl&utilde;barius">plumbarius</expan> ijs, qu&aelig; difficilius. </s> 
  
 <s>In &longs;ecundo genere &longs;unt ferri &longs;qu&aelig; <lb/>ma, eiu&longs;dem recrementum, &longs;al artificio&longs;us, &longs;icc&aelig; feces uini, aceti, <expan abbr="aquar&utilde;">aquarum</expan> qu&aelig; <lb/>aurum ab argento &longs;ecernunt: atque h&aelig; feces &amp; &longs;al artificio&longs;us habent uim pe&shy;<lb/>netrandi in uenas: &amp; quidem permagnam feces uini, &longs;ed maiorem aceti, ma <lb/>ximam <expan abbr="aquar&utilde;">aquarum</expan>, qu&aelig; <expan abbr="aur&utilde;">aurum</expan> ab argento &longs;ecernunt. </s> 
  
 <s>Ferri uer&ograve; &longs;quamis &amp; recre <lb/>mentis, quia tardius liquantur, <expan abbr="uenar&utilde;">uenarum</expan> <expan abbr="calefaciendar&utilde;">calefaciendarum</expan> uis e&longs;t. </s> 
  
 <s>In tertio gene&shy;<lb/>re &longs;unt pyrites, panes ex eo conflati, <expan abbr="uitr&utilde;">uitrum</expan>, eiu&longs;dem <expan abbr="recrement&utilde;">recrementum</expan>, &longs;al, ferrum, ei <lb/>us &longs;quama, eius &longs;cobs elimata, eius recrementum, <expan abbr="atrament&utilde;">atramentum</expan> <expan abbr="&longs;utori&utilde;">&longs;utorium</expan>, aren&aelig; <lb/>&agrave; lapidibus facile igni lique&longs;centibus re&longs;olut&aelig;, tofus. </s> 
  
 <s>Sed in primis pyrites <lb/>&amp; panes ex eo conflati uenarum &longs;orbent metalla: atque ip&longs;a ab igni, con&longs;um&shy;<lb/>ptore eorum, tuentur. </s> 
  
 <s>In quarto genere &longs;unt plumbum &amp; &aelig;s, atque eis cogna <lb/>ta. </s> 
  
 <s>Itaque de additamentis liquet qu&aelig;dam e&longs;&longs;e natiua, alia in recrementorum <lb/>numero, c&aelig;tera &agrave; <expan abbr="recrem&etilde;tis">recrementis</expan> purgata. </s> 
  
 <s>Certe quidem c&ugrave;m uenas experimur <lb/>exiguam <expan abbr="additamentor&utilde;">additamentorum</expan> quoruncunque portionem ad eas adijcere &longs;ine ma&shy;<lb/>gno impendio po&longs;&longs;umus: c&ugrave;m uer&ograve; ea&longs;dem excoquimus, grandem adiun&shy;<lb/>gere &longs;ine magno nequimus: quocirca con&longs;ideremus impen&longs;am quanta &longs;it, <lb/>ne in uenas excoquendas faciamus maiorem, qu&agrave;m ex metallis conflatis ca <lb/>piamus fructum. </s> 
  
 <s>Color autem fumi quem emittunt uen&aelig;, batillis uel lami <lb/>nis ferreis candentibus impo&longs;it&aelig;, docet nos de additamentis, quibus ad eas <pb pagenum="185"/><expan abbr="experi&etilde;das">experiendas</expan> uel excoquendas pr&aelig;ter <expan abbr="plumb&utilde;">plumbum</expan> nobis opus e&longs;t. </s> 
  
 <s>Etenim &longs;i fue&shy;<lb/>rit purpureus, e&longs;t optimus, &amp; uen&aelig; plerunque non indigent &longs;ingularis alicu <lb/>ius <expan abbr="additam&etilde;ti">additamenti</expan>, &longs;i c&aelig;ruleus, ad eas adijci debet panis ex pyrite uel alio quo&shy;<lb/>dam lapide &aelig;ro&longs;o conflatus: &longs;i luteus, &longs;puma argenti &amp; &longs;ulfur: &longs;i ruber, nitri <lb/>recrementum &amp; &longs;al: &longs;i uiridis, panis ex &aelig;ro&longs;is lapidibus conflatus, &amp; &longs;puma <lb/>argenti &amp; uitri recrementum: &longs;i niger, &longs;al liquefactus, uel ferri recrementum <lb/>&amp; &longs;puma argenti, atque &longs;axum calcarium candidum: &longs;i candidus, &longs;ulfur &amp; fer&shy;<lb/>rum quod uitio &aelig;ruginis infe&longs;tatur: &longs;i in uiridi candidus, ferri <expan abbr="recrement&utilde;">recrementum</expan> <lb/>&amp; aren&aelig; &agrave; lapidibus facile lique&longs;centibus re&longs;olut&aelig;: &longs;i media eius pars lutea <lb/>fuerit &amp; den&longs;a, extim&aelig; uer&ograve; uirides, e&aelig;dem aren&aelig; &amp; ferri <expan abbr="recrement&utilde;">recrementum</expan>. </s> 
  
 <s>Ve&shy;<lb/>r&ugrave;m color fumi non modo nos docet de remedijs, qu&aelig; cuique uen&aelig; &longs;unt ad&shy;<lb/>hibenda, &longs;ed etiam fer&egrave; de &longs;uccis concretis cum ea permi&longs;tis, qui talem <expan abbr="fum&utilde;">fumum</expan> <lb/>emittunt: nam plerunque c&aelig;ruleus &longs;ignificat uenam c&aelig;ruleo e&longs;&longs;e infectam: lu <lb/>teus auripigmento: ruber, &longs;andaraca: uiridis, chry&longs;ocolla: niger, bitumine <lb/>nigro: candidus, candido: in uiridi candidus, eodem eum chry&longs;ocolla per&shy;<lb/>mi&longs;to: cuius media pars e&longs;t lutea &amp; extim&aelig; uirides, &longs;ulfure. </s> 
  
 <s><expan abbr="Quanqu&atilde;">Quanquam</expan> terr&aelig; <lb/>ali&aelig;que res fo&longs;&longs;iles cum metallis permi&longs;t&aelig;, <expan abbr="interd&utilde;">interdum</expan> a&longs;&longs;imilem <expan abbr="fum&utilde;">fumum</expan> emittunt. </s> 
  
 <s><lb/>Quod &longs;i uen&aelig; participes fuerint &longs;tibij, ad eas adijcitur ferri recrementum: &longs;i <lb/>pyrit&aelig;, panis ex lapide &aelig;ro&longs;o <expan abbr="c&otilde;flatus">conflatus</expan>, &amp; aren&aelig; &agrave; lapidibus facil&egrave; lique&longs;cen <lb/>tibus re&longs;olut&aelig;: &longs;i uen&aelig; ferri, pyrites &amp; &longs;ulfur: ut enim uen&aelig; cum &longs;ulfure per <lb/>mi&longs;t&aelig; additamentum e&longs;t ferri recrementum, ita contr&agrave; auri uel argenti ue&shy;<lb/>n&aelig;, ferri uena infect&aelig;, &agrave; qua non facile &longs;eparantur, &longs;ulfur: &longs;ed etiam aren&aelig; &agrave; <lb/>lapidibus facile lique&longs;centibus re&longs;olut&aelig;. </s> 
  
 <s>Sal autem artificio&longs;us ad uenas ex&shy;<lb/>periendas aptus multis modis conficitur: prim&ograve; ex paribus portionibus <lb/>arid&aelig; uini fecis, aceti, hominis urin&aelig; &longs;imul decoctis donec in &longs;alem uertan&shy;<lb/>tur. </s> 
  
 <s>Secundo item ex paribus portionibus cineris, quo infectores lanarum <lb/>utuntur, calcis, arid&aelig; uini fecis purgat&aelig;, &longs;alis liquati: etenim &longs;ingulorum li&shy;<lb/>bra <expan abbr="c&otilde;ijcitur">conijcitur</expan> in hominis urin&aelig; libras uiginti. </s> 
  
 <s>Deinde omnia decocta ad ter <lb/>tias colantur: tum ad re&longs;iduum &longs;alis non liquati libra adijcitur, &amp; <expan abbr="eiu&longs;d&etilde;">eiu&longs;dem</expan> un&shy;<lb/>ci&aelig; quatuor, atque lixiuij libris octo &longs;uperfu&longs;is &longs;imul in olla, argenti &longs;puma in <lb/>trin&longs;ecus obducta, coquuntur u&longs;que dum exiccata &longs;al fiant. </s> 
  
 <s>Terti&ograve; &longs;ic confici&shy;<lb/>tur: &longs;al non liquatus, &amp; ferrum, quod rubigine infe&longs;tatur, inijciuntur in uas: <lb/>quod hominis urina &longs;uperfu&longs;a operculo tegitur, ac triginta diebus reponi&shy;<lb/>tur in loco tepido: po&longs;tea <expan abbr="ferr&utilde;">ferrum</expan> urina lauatur &amp; &longs;eponitur, reliqua uer&ograve; tan&shy;<lb/>diu <expan abbr="coqu&utilde;tur">coquuntur</expan> quoad in &longs;alem mutantur. </s> 
  
 <s>Quart&ograve;, &longs;al artificio&longs;us hoc modo <lb/>fit. </s> 
  
 <s>In lixiuio ex calcis &amp; cineris, quo infectores <expan abbr="lanar&utilde;">lanarum</expan> utuntur, paribus por <lb/>tionibus facto, pares portiones &longs;alis, &longs;aponis, arid&aelig; uini albi fecis, halinitri <lb/>coquuntur u&longs;que ad eum finem dum in &longs;alem abeant: is ramentum lotura col <lb/>lectum mi&longs;tum, liquefacit. </s> 
  
 <s>At <expan abbr="halinitr&utilde;">halinitrum</expan> i&longs;to modo pr&aelig;paratur, ut ad uenas <lb/>experiendas aptum &longs;it: ip&longs;um in ollam, argenti &longs;puma intrin&longs;ecus <expan abbr="obduct&atilde;">obductam</expan>, <lb/>inijcitur, &amp; lixiuium ex calce uiua factum &longs;&aelig;pius &longs;uperfunditur &amp; coquitur <lb/>u&longs;que dum ignis id con&longs;umat. </s> 
  
 <s>Quod &longs;i halinitrum non inflammatur igni &agrave; <lb/>quo ip&longs;um &longs;al, ex lixiuio, quod calcem combibit, ortus, tuetur, pr&aelig;paratum <lb/>e&longs;t. </s> 
  
 <s>Sed in primis laudantur &longs;equentes compo&longs;itiones, qu&aelig; omnem uenam <lb/>excoquunt, quam ardor ignis difficulter di&longs;&longs;oluit &amp; diffundit: quarum una <pb pagenum="186"/>conficitur ex tertij generis lapidibus, qui in ardentes fornaces coniecti faci&shy;<lb/>le lique&longs;cunt candidis &amp; puris atque comminutis: cum eius enim pulueris &longs;e&shy;<lb/>muncia permi&longs;centur &longs;pum&aelig; argenti fulu&aelig;, item comminut&aelig;, unci&aelig; du&aelig;: <lb/>qu&aelig; mi&longs;tura inijcitur in catillum fictilem eius capacem: ac &longs;ub tegulam <expan abbr="ar-d&etilde;tis">ar&shy;<lb/>dentis</expan> fornacul&aelig; collocatur. </s> 
  
 <s>C&ugrave;m autem aqu&aelig; in&longs;tar fluxerit, quod ei hor&aelig; <lb/>dimidio &longs;pacio accidit, ex fornacula exempta effunditur in aliquem <expan abbr="lapid&etilde;">lapidem</expan>: <lb/>ea temperatura, ubi refrixerit, uitri &longs;imilis e&longs;&longs;e apparebit: qu&aelig; rur&longs;us commi <lb/>nuitur. </s> 
  
 <s>I&longs;tiu&longs;modi uer&ograve; puluis qualicunque uen&aelig; metallic&aelig;, qu&aelig;, c&ugrave;m eam <lb/>experimur, non facile lique&longs;cit, in&longs;pergitur &amp; recrementum ex&longs;udabit. </s> 
  
 <s>Alij <lb/>in locum &longs;pum&aelig; argenti cinerem plumbi &longs;ub&longs;tituunt, qui &longs;ic conficitur. </s> 
  
 <s>In <lb/>plumbum, in catino liquefactum, conijcitur &longs;ulfur: et mox quadam qua&longs;i cu <lb/>te tegitur: qua &longs;ublata rur&longs;us inijcitur &longs;ulfur, rur&longs;u&longs;que cutis nata detrahitur: <lb/>quod &longs;&aelig;pius fit, et quidem, donec plumbum in puluerem re&longs;olutum fuerit. </s> 
  
 <s><lb/>Sed ualens additamentum <expan abbr="compo&longs;it&utilde;">compo&longs;itum</expan> e&longs;t quod conficitur ex halinitri pr&aelig;&shy;<lb/>parati, &longs;alis liquati, recrementorum uitri, fecis uini arid&aelig;, &longs;ingulorum uncia, <lb/>&longs;pum&aelig; argenti triente, uitri in puluerem triti be&longs;&longs;e, hoc additamentum ad <lb/>uenam, qu&aelig; par pondus habeat, adiectum eam liquefacit. </s> 
  
 <s>Valentius uer&ograve; <lb/>con&longs;tat ex paribus portionibus fecis albi uini &longs;icc&aelig;, &longs;alis communis, halini&shy;<lb/>tri pr&aelig;parati, qu&aelig; tria &longs;imul in olla, argenti &longs;puma intrin&longs;ecus obducta, tor&shy;<lb/>rentur u&longs;que dum puluis inde fiat candidus: cum quo tantundem &longs;pum&aelig; ar&shy;<lb/>genti commi&longs;cetur. </s> 
  
 <s>Huius uer&ograve; mi&longs;tur&aelig; pars un&agrave; cum duabus uen&aelig; expe&shy;<lb/>riend&aelig; partibus permi&longs;cetur. </s> 
  
 <s>Quo ualentius fit ex nigri plumbi cinere, hali <lb/>nitro, <expan abbr="auripigm&etilde;to">auripigmento</expan>, &longs;tibio, fece &longs;icca aquarum, quibus aurifices aurum ab ar <lb/>gento &longs;eparant: &longs;ed nigri plumbi cinis conficitur ex plumbi libra, &amp; &longs;ulfuris <lb/>libra: plumbeo malleo percu&longs;&longs;um dilatatur: atque alterius bractea, alterius &longs;ul <lb/>fur inijcitur in catinum uel ollam, &amp; &longs;imul torrentur u&longs;que dum ignis &longs;ulfur <lb/>con&longs;umat &amp; plumbum in cinerem uertat. </s> 
  
 <s>Halinitri uer&ograve; comminuti libra <lb/>cum auripigmenti item in puluerem triti libra commi&longs;cetur, &amp; in patina fer <lb/>rea coquuntur donec lique&longs;cant: po&longs;tea effunduntur, &amp; refrigerata iterum <lb/>in puluerem conteruntur. </s> 
  
 <s>Stibij autem libra &amp; fecis &longs;icc&aelig; bes alternatim in <lb/>ijciuntur in catinum, &amp; coquuntur u&longs;que ad eum finem dum ma&longs;&longs;ula inde &longs;i&shy;<lb/>at: qu&aelig; &longs;imiliter re&longs;oluitur in puluerem: huius pulueris bes &amp; plumbei cine <lb/>ris libra, itemque pulueris ex halinitro &amp; auripigmento facti libra permi&longs;cen <lb/>tur, &amp; ex eis conficitur puluis: cuius una pars ad duas uen&aelig; partes addita <expan abbr="e&atilde;">eam</expan> <lb/>liquefacit, &amp; &agrave; recrementis purgat. </s> 
  
 <s>At ualenti&longs;&longs;imum e&longs;t quod habet &longs;ulfu&shy;<lb/>ris drachmas duas, &amp; recrementi uitri totidem, &longs;tibij, &longs;alis ex urina decocta <lb/>confecti, &longs;alis <expan abbr="c&otilde;munis">communis</expan> liquati, halinitri pr&aelig;parati, &longs;pum&aelig; argenti, atramen&shy;<lb/>ti &longs;utorij, fecis uini &longs;icc&aelig;, &longs;alis ex anthyllidis cinere facti, &longs;icc&aelig; fecis aquarum <lb/>quibus aurum ab argento aurifices &longs;eparant, aluminis igne re&longs;oluti in pul&shy;<lb/>uerem &longs;ingulorum <expan abbr="&longs;emunci&atilde;">&longs;emunciam</expan>, camphor&aelig; un&agrave; cum &longs;ulfure in puluerem triti <lb/><expan abbr="unci&atilde;">unciam</expan>: huius mi&longs;tur&aelig; pars dimidia uel integra, prout hoc res ip&longs;a po&longs;tulat, <lb/><expan abbr="c&utilde;">cum</expan> parte una uen&aelig; &amp; duabus <expan abbr="pl&utilde;bi">plumbi</expan> partibus permi&longs;ta inijcitur in <expan abbr="catill&utilde;">catillum</expan> fi&shy;<lb/>ctilem, &amp; mi&longs;tura puluere uitri Venetiani comminuti con&longs;pergitur: qu&aelig; <lb/>c&ugrave;m &longs;e&longs;quihora, uel duabus horis cocta fuerit, ma&longs;&longs;ula in fundo catilli re&longs;i&shy;<lb/>debit, &agrave; qua mox plumbum &longs;eparatur. </s> 
  
 <s>E&longs;t etiam <expan abbr="additam&etilde;tum">additamentum</expan> quod &longs;ulfur, <pb pagenum="187"/>auripigmentum, &longs;andaracam &agrave; uenis metallicis &longs;eparat: id habet pares por&shy;<lb/>tiones recrementi ferri, to&longs;i albi, &longs;alis. </s> 
  
 <s>Sed po&longs;tquam tales &longs;ucci fuerint &longs;ecre <lb/>ti, ip&longs;&aelig; uen&aelig; arida uini fece ad eas adiecta excoquuntur. </s> 
  
 <s>E&longs;t quod ab igni <lb/>tuetur &longs;tibium, ne id con&longs;umat: et &agrave; &longs;tibio metalla, quale e&longs;t quod con&longs;tat ex <lb/>paribus portionibus &longs;ulfuris, halinitri pr&aelig;parati, &longs;alis liquati, atramenti &longs;u&shy;<lb/>torij &longs;imul in urina uel lixiuio coctorum, donec nullus odor affletur &egrave; &longs;ulfu&shy;<lb/>re: quod fit trium uel quatuor horarum &longs;pacio. </s> 
  
 <s>E&longs;t pr&aelig;terea oper&aelig;pre cium <lb/>&longs;ubijcere aliquas alias mi&longs;turas. </s> 
  
 <s>Accipito uen&aelig; ut conuenit pr&aelig;parat&aelig; par <lb/>t&egrave;s duas, &longs;cobis ferri elimat&aelig; partem unam, &longs;alis item partem unam: atque mi&shy;<lb/>&longs;ceto: deinde ea inijcito in catillum fictilem, &amp; in fornacula locato: ubi igni <lb/>re&longs;oluta confluxerint, ma&longs;&longs;ula in fundo catilli re&longs;idebit. </s> 
  
 <s>Vel accipito uen&aelig; <lb/>et ochr&aelig; plumbe&aelig; pares portiones, atque cum ip&longs;is mi&longs;ceto paucam ferri &longs;co <lb/>bem elimatam, &amp; inijcito in catillum: tum &longs;uper ip&longs;am <expan abbr="mi&longs;tur&atilde;">mi&longs;turam</expan> &longs;pargito &longs;co&shy;<lb/>bem ferri elimatam. </s> 
  
 <s>Vel accipito uenam in puluerem contritam, eamque &longs;par <lb/>gito in catillum: deinde ei in&longs;pergito tantundem &longs;alis ter aut quater urina <lb/>madefacti &amp; rur&longs;us torrefacti: tum iterum atque iterum uen&aelig; puluerem &amp; &longs;a <lb/>lem: po&longs;tea catillum operculatum &amp; oblitum imponito in carbones arden <lb/>tes. </s> 
  
 <s>Vel accipito uen&aelig; partem unam, globulorum plumbeorum partem u&shy;<lb/>nam, uitri Venetiani partem dimidiam, recrementi uitri tantundem. </s> 
  
 <s>Vel ac <lb/>cipito uen&aelig; partem unam, globulorum plumbeorum partem unam, &longs;alis <lb/>partem dimidiam, arid&aelig; uini &longs;icc&aelig; quartam unius partis, fecis <expan abbr="aquar&utilde;">aquarum</expan>, qu&aelig; <lb/>aurum ab argento &longs;ecernunt tantundem. </s> 
  
 <s>Vel accipito pares portiones ue&shy;<lb/>n&aelig; pr&aelig;parat&aelig;, &amp; pulueris in quo item in&longs;unt pares portiones minutorum <lb/>plumbi globulorum, &longs;alis liquati, &longs;tibij, recrementorum ferri. </s> 
  
 <s>Vel accipito <lb/>pares portiones uen&aelig;, in qua ine&longs;t aurum, atramenti &longs;utorij, fecis uini &longs;icc&aelig;, <lb/>&longs;alis. </s> 
  
 <s>Hactenus de additamentis. </s> 
  
 <s>In fornaculam autem eo, quo dixi, modo <lb/>pr&aelig;paratam primo tegulam imponito: deinde prunas &longs;uper eam conijci&shy;<lb/>to, electosque carbunculos: nam ex minus bonis multum fit cineris, qui <expan abbr="circ&utilde;">circum</expan> <lb/>tegulam collectus operationem ignis impedit: tum catillos fictiles forcipe <lb/>&longs;ub tegulam locato, &amp; &longs;ub priorem ip&longs;ius partem ponito carbonem arden&shy;<lb/>tem, ut catilli citius calefiant: quem, c&ugrave;m plumbum <expan abbr="inijci&etilde;dum">inijciendum</expan> fuerit in eos, <lb/>uel uena, rur&longs;us forcipe eximito. </s> 
  
 <s>Po&longs;tquam autem catilli excande&longs;centigni, <lb/>prim&ograve; per cannam ferream duos pedes longam &amp; capacem digiti cinerem <lb/>uel carbunculum, &longs;i quis in eos inciderit, &longs;piritu difflato &amp; di&longs;pergito: quod <lb/>idem faciendum erit, &longs;i cinis uel carbunculus in catillos cinereos in ciderit: <lb/>deinde plumbeum globulum inijcito forcipe: quod plumbum ubi in <expan abbr="fum&utilde;">fumum</expan> <lb/>uerti, con&longs;umique c&oelig;perit, ad ip&longs;um addito uenam pr&aelig;paratam in charta in&shy;<lb/>uolutam. </s> 
  
 <s>Multo autem artifici pr&aelig;&longs;tat eam inuoluere in chartam, &longs;icque im&shy;<lb/>ponere in catillos, qu&agrave;m &aelig;neo cochleari in ip&longs;os infundere. </s> 
  
 <s>C&ugrave;m enim ca&shy;<lb/>tilli &longs;int parui, &longs;i cochleari u&longs;us fuerit, non raro aliquam uen&aelig; partem diffun <lb/>dit. </s> 
  
 <s>Charta uer&ograve; cremata carbunculo forcipe prehen&longs;o uenam moueto, ut <lb/>plumbum eam combibat, cumque ip&longs;o metallum uen&aelig; mi&longs;ceatur: qu&aelig; mi&shy;<lb/>&longs;tio c&ugrave;m facta fuerit, tunc <expan abbr="recrem&etilde;tum">recrementum</expan> partim circum eam ad catillos adh&aelig;&shy;<lb/>refcit, nigrique annuli &longs;peciem quandam gerit: partim innatat plumbo cum <lb/>auro uel argento permi&longs;to: quod mox ab eo auferto. </s> 
  
 <s><expan abbr="Plumb&utilde;">Plumbum</expan> autem omni&shy;<pb pagenum="188"/>no omni argento careat, quale e&longs;t Villacen&longs;e. </s> 
  
 <s>Quod &longs;i eiu&longs;modi non fuerit <lb/>in promptu, &longs;eor&longs;um plumbum e&longs;t experiendum, ut certo &longs;ciatur, quantam <lb/>argenti portionem in &longs;e contineat, utque calculis &longs;ubductis de uena rect&egrave; iu&shy;<lb/>dicetur: ni&longs;i enim tale plumbum fuerit, experimentum erit fal&longs;um &amp; fallax. </s> 
  
 <s><lb/>Ver&ugrave;m globuli plumbei hoc modo formantur: forceps e&longs;t ferrea longa cir <lb/>citer pedem unum: eius chel&aelig; continent ferrum diui&longs;um, quod <expan abbr="coniunct&utilde;">coniunctum</expan> <lb/>oui figuram exprimit: utrunque habet duas partes cauas, quod ferrum diui&shy;<lb/>&longs;um, c&ugrave;m compre&longs;&longs;um fuerit &longs;uperius, ex ip&longs;o eminet infundibulum: in quo <lb/>&longs;unt duo foramina, quorum alterum ad unam partem cauam penetrat, alte&shy;<lb/>rum ad alteram. </s> 
  
 <s>Itaque plumbum infu&longs;um defluit per foramina, in partes ca&shy;<lb/>uas, efficiunturque una effu&longs;ione globuli duo.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>F<emph type="italics"/>orcipis chel&aelig;<emph.end type="italics"/> A. F<emph type="italics"/>errum oui figuram exprimens<emph.end type="italics"/> B. <lb/>I<emph type="italics"/>nfundibulum<emph.end type="italics"/> C.</s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Nec hoc in loco de diuer&longs;a quorundam artificum experiendi ratione re&shy;<lb/>ticere debeo: qui prim&ograve; in catillos inijciunt uenam pr&aelig;paratam, eamque co&shy;<lb/>quunt. </s> 
  
 <s>Deinde addunt plumbum: qu&aelig; ratio mihi non probatur: etenim ue <lb/>na i&longs;to modo ferruminari &longs;olet: quare po&longs;tea commota non bene, aut admo <lb/>dum tard&egrave; cum plumbo mi&longs;cetur. </s> 
  
 <s>Quod &longs;i catillis eiu&longs;modi fictilibus omne <lb/>fornacul&aelig; &longs;pacium, quod contegit tegula, non compleatur (nam interdum <lb/>compleri &longs;olet, c&ugrave;m &longs;cilicet multarum uenarum, aut multarum unius uen&aelig; <lb/>partium una experimur) in uacua loca catillos cinereos ponito, ut interea i&shy;<lb/>gne&longs;cant. </s> 
  
 <s>Quod et&longs;i una hora plerunque fit, tamen id ip&longs;um minoribus citi&shy;<lb/>us, maioribus tardius contingit: ni&longs;i uer&ograve; catilli, anteaquam in eos inijciatur <lb/>metallum, cum plumbo permi&longs;tum, igniti fuerint, ip&longs;i &longs;olent &longs;&aelig;pe di&longs;rum&shy;<lb/>pi, plumbum &longs;emper contremi&longs;cere, nonnunquam ex ip&longs;is exilire. </s> 
  
 <s>Si autem <lb/>catillus di&longs;rumpatur, aut plumbum ex eo exiliat, aliam uen&aelig; partem experi <lb/>ri oportet: &longs;in plumbum contremi&longs;cat, tunc catillus pruna lata ac tenui tega&shy;<lb/>tur: quam c&ugrave;m <expan abbr="plumb&utilde;">plumbum</expan> attigerit, re&longs;ilit: atque &longs;ic etiam mi&longs;tura tandem ip&longs;um <lb/>exhalat. </s> 
  
 <s>Quinetiam &longs;i in &longs;ecuda excoctione plumbum, quod in mi&longs;tura in&shy;<lb/>e&longs;t, non con&longs;umeretur, &longs;ed &longs;tabile &amp; &longs;ixum permanens tegeretur quadam <lb/>qua&longs;i cute, &longs;ignum e&longs;t, quod non &longs;atis ardore ignis concaluerit. </s> 
  
 <s>Aridum igi&shy;<lb/>tur lignum ted&aelig;, uel arboris ei con&longs;imilis, in mi&longs;turam imponito, inque ma&shy;<lb/>nu teneto, ut c&ugrave;m concaluerit, retrahere ab ea po&longs;&longs;is: tum curato, ut &longs;emper <lb/>calorem &longs;atis multum, eumque &aelig;qualem habeat. </s> 
  
 <s>Quod &longs;i calor mi&longs;turam <expan abbr="n&otilde;">non</expan> <pb pagenum="189"/>rotundauerit, ut fieri &longs;olet, ubi omnia rect&egrave; fiunt, &longs;ed faciat longiu&longs;culam ut <lb/>caudata uideatur, &longs;igno e&longs;t calorem ip&longs;um, qua cauda e&longs;t, nimium e&longs;&longs;e: qua&shy;<lb/>re catillum paruo unco ferreo, cuius manubrium item &longs;it ferreum &amp; <expan abbr="long&utilde;">longum</expan> <lb/>&longs;e&longs;quipedem, circumagito, ut altera pars &aelig;qu&egrave; cale&longs;cat ab igni.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>P<emph type="italics"/>aruus<emph.end type="italics"/> V<emph type="italics"/>ncus ferreus.<emph.end type="italics"/></s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Pr&aelig;terea &longs;i quando mi&longs;tura &longs;atis plumbi n on habuerit, addito cum forci <lb/>pe ferrea, uel cochleari &aelig;neo, cui manubrium pr&aelig;longum e&longs;t, tantum eius, <lb/><expan abbr="quant&utilde;">quantum</expan> &longs;atis e&longs;t. </s> 
  
 <s>Ne uer&ograve; mi&longs;tura frige&longs;cat, id ip&longs;um ante concalefacito: &longs;ed <lb/>&longs;atius e&longs;t primo tantum plumbum, quanto opus e&longs;t ad uenam excoquen&shy;<lb/>dam, addere, qu&agrave;m po&longs;tea c&ugrave;m dimidia excoctio perfecta fuerit: ne totum <lb/><expan abbr="n&otilde;">non</expan> abeat in fumum, &longs;ed pars eius fixa permaneat. </s> 
  
 <s>Porr&ograve; ubi calor ignis iam <lb/>fer&egrave; con&longs;ump&longs;erit plumbum, tunc aurum argentumu&eacute;, uarijs coloribus ef&shy;<lb/>flore&longs;cit: at ubi totum fuerit con&longs;umptum, auri uel argenti re&longs;idet in catillo: <lb/>quam &longs;tatim ex fornacula eximito, ma&longs;&longs;ulamque, dum adhuc calet, ex eo ex&shy;<lb/>trahito, ne cinis ad eam adh&aelig;re&longs;cat: quod plerunque fit, &longs;i ma&longs;&longs;ula, ubi iam re&shy;<lb/>frixerit, ex eo extrahatur. </s> 
  
 <s>Quod &longs;i etiam tunc cinis ad eam adh&aelig;&longs;erit, cultro <lb/>non radito, ne aliquid pereat, atque experimentum fiat fal&longs;um: &longs;ed forcipe fer <lb/>rea comprimito, ut cinis di&longs;&longs;iliat ip&longs;o pre&longs;&longs;u. </s> 
  
 <s>Vtile denique e&longs;t duo, triau&eacute; uni <lb/>us uen&aelig; experimenta facere eodem tempore, ut &longs;i forte unum non &longs;ucce&longs;&longs;e&shy;<lb/>rit, ex altero aut &longs;altem ex tertio certior fieri po&longs;&longs;is. </s> 
  
 <s>At interea dum artifex <lb/>uenam experitur ne uehemens ignis calor oculos eius l&aelig;dat, quia &longs;&aelig;pius in <lb/>tro&longs;picere, accurateque con&longs;iderare omnia nece&longs;&longs;e e&longs;t, utile erit ei &longs;emper in <lb/>promptu habere tabellam ligneam &longs;ubtilem, latam duos palmos, <expan abbr="habent&etilde;">habentem</expan> <lb/><expan abbr="manubri&utilde;">manubrium</expan> quo teneatur, atque per mediam latitudinem exci&longs;am, ut per eam <lb/>qua&longs;i rimam quandam po&longs;&longs;it cernere.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>T<emph type="italics"/>abell&aelig; manubrium<emph.end type="italics"/> A. E<emph type="italics"/>ius rima<emph.end type="italics"/> B.</s></p><figure></figure><pb pagenum="190"/><p type="main"> 
  
 <s>Ver&ugrave;m plumbum, quod uen&aelig; metallic&aelig; argentum combibit, hor&aelig; par <lb/>tium trium de quatuor &longs;pacio ignis con&longs;umit in catillo cinereo. </s> 
  
 <s>Experimen <lb/>to autem perfecto ex fornacula eximitur tegula, rutroque ferreo extrahitur <lb/>cinis non modo ex latericia et ferrea, &longs;ed ex fictili etiam, ne eam deponere de <lb/>pede opus &longs;it. </s> 
  
 <s>At ex uena in catillum triangularem coniecta &longs;ic conflatur <lb/>ma&longs;&longs;ula, ex qua po&longs;tea conficitur metallum. </s> 
  
 <s>Prim&ograve; in circulum ferreum im&shy;<lb/>ponuntur prun&aelig; carbonesque: deinde catillus triangularis, qui continet ue&shy;<lb/>nam, atque res qu&aelig; eam liquefacere atque &agrave; recremento purgare po&longs;&longs;unt: tum <lb/>folle duplicato excitatur ignis, uenaque tamdiu coquitur, u&longs;que dum ma&longs;&longs;ula <lb/>in fundo catilli re&longs;ideat. </s> 
  
 <s>Duplicem rationem uenarum experiendarum e&longs;&longs;e <lb/>demon&longs;trauimus: unam qua in catillo fictili plumbum mi&longs;cetur cum uena, <lb/>deinde in cinereo rur&longs;us ab eo &longs;eparatur: alteram, qua excoquitur primo in <lb/>catillo fictili triangulari, deinde in altero fictili cum plumbo permi&longs;cetur, <expan abbr="t&utilde;">tum</expan> <lb/>in cinereo rur&longs;us ab eo &longs;eparatur. </s> 
  
 <s><expan abbr="N&utilde;c">Nunc</expan> uideamus utra cuique uen&aelig; magis <expan abbr="c&otilde;">com</expan> <lb/>ueniat: aut &longs;i neutra ei conueniat, <expan abbr="quon&atilde;">quonam</expan> ali&ograve;, alio modo ip&longs;am experiri po&longs;&shy;<lb/>&longs;imus: &longs;ed iure ordimur ab auri uena, ouam utraque ratione &longs;olemus experiri: <lb/>etenim &longs;i illa diues fuerit, &amp; nobis igni non repugnare uideatur, &longs;ed facil&egrave; li&shy;<lb/>que&longs;cere, eius centumpondium, minora pondera intelligimus, un&agrave; cum &longs;e&longs;&shy;<lb/>cuntia uel duabus uncijs plumbi, de maioribus ponderibus loquimur, mi&shy;<lb/>&longs;tum conijcitur in <expan abbr="catill&utilde;">catillum</expan> fictilem, &amp; igni coquuntur u&longs;que eo dum bene per&shy;<lb/>mi&longs;ceant<gap/>: quia uer&ograve; talis etiam uena <expan abbr="interd&utilde;">interdum</expan> excoctioni repugnat, ad eam <lb/>adijcito parum &longs;alis <expan abbr="c&otilde;munis">communis</expan> torrefacti aut artificio&longs;i: id enim ip&longs;um expug <lb/>nabit, facietque ne mi&longs;tura multum <expan abbr="recremem&etilde;tum">recremementum</expan> contrahat: &longs;&aelig;pius autem <lb/>ea filo ferreo moueto, ut plumbum undiquaque circumeat aurum, idque ab&longs;or <lb/>beat &amp; expuat purgamenta: quod ubi factum fuerit, mi&longs;turam eximito &amp; &agrave; <lb/>recrementis purgato: tum eam conijcito in catillum cinereum &amp; coquito, <lb/>u&longs;que e&ograve;, dum exhalet totum plumbum, aurique ma&longs;&longs;ula re&longs;ideat in fundo: &longs;in <lb/>auri uena igni <expan abbr="n&otilde;">non</expan> facile lique&longs;cere ui&longs;a fuerit, eam urito, &amp; pueri impuberis <lb/>urina, qu&aelig; &longs;alem <expan abbr="c&otilde;biberit">combiberit</expan>, re&longs;tinguito: quod iterum ac &longs;&aelig;pius facito: qu&ograve; <lb/>enim illam &longs;&aelig;pius u&longs;&longs;eris &amp; re&longs;tinxeris, e&ograve; facilius <expan abbr="c&otilde;minui">comminui</expan> pote&longs;t, atque citi&shy;<lb/>us igni lique&longs;cit, &amp; quicquid habet recrementi, ex&longs;udat. </s> 
  
 <s>Huius uen&aelig; u&longs;t&aelig;, <lb/><expan abbr="c&otilde;minut&aelig;">comminut&aelig;</expan>, lauat&aelig; partem unam cum alicuius pulueris <expan abbr="c&otilde;po&longs;iti">compo&longs;iti</expan>, qui uenas <lb/>liquefacit, partibus tribus &amp; plumbi partibus &longs;ex <expan abbr="c&otilde;mi&longs;ceto">commi&longs;ceto</expan>: atque mi&longs;turam <lb/>inijcito in catillum triangularem: quem in circulum ferreum, ad quem follis <lb/>duplicatis pertinet, imponito: atque prim&ugrave;m lento igni coquito, deinde &longs;en&shy;<lb/>&longs;im acriori u&longs;que dum lique&longs;cat, &amp; aqu&aelig; in&longs;tar fluat. </s> 
  
 <s>Quod &longs;i uena liquefacta <lb/>non fuerit, ad eam plu&longs;culum i&longs;tiu&longs;modi additamenti, cum &aelig;qua &longs;pum&aelig; ar <lb/>genti fulu&aelig; portione permi&longs;ti, addito: &amp; filo ferreo <expan abbr="cand&etilde;te">candente</expan> agitato u&longs;que ad <lb/>eum finem dum omnis lique&longs;cat: tum ex circulo <expan abbr="catill&utilde;">catillum</expan> eximito: &amp; <expan abbr="ma&longs;&longs;ul&atilde;">ma&longs;&longs;ulam</expan>, <lb/>ubi refrixerit, decutito: quam <expan abbr="purgat&atilde;">purgatam</expan> prius in altero catillo fictili coquito, <lb/>po&longs;terius in cinereo. </s> 
  
 <s>Aurum denique, quod in catilli fundo re&longs;edit, <expan abbr="extract&utilde;">extractum</expan> <lb/>&amp; refrigeratum coticul&aelig; atterito, ut cogno&longs;cere po&longs;&longs;is quota in eo in&longs;it ar&shy;<lb/>genti portio: aut uen&aelig; auri centumpondium minoris ponderis in catillum <lb/>triangularem conijcito, &amp; ad eam addito recrementi uitri drachmam maio&shy;<lb/>ris ponderis. </s> 
  
 <s>Quod &longs;i excoctioni repugnabit, adijcito fecis uini &longs;icc&aelig; &amp; u&shy;<pb pagenum="191"/>&longs;t&aelig; dimidiam drachmam. </s> 
  
 <s>Quod &longs;i etiam tum repugnabit, tantundem fecis <lb/>aceti, aut aquarum, qu&aelig; aurum ab <expan abbr="arg&etilde;to">argento</expan> &longs;ecernunt, etiam u&longs;t&aelig;, atque ma&longs;&longs;u&shy;<lb/>la in fundo catilli re&longs;idebit: quam iterum coquito in altero catillo fictili, ter&shy;<lb/>ti&ograve; in cinereo. </s> 
  
 <s>Sed utrum pyrites aurum in &longs;e contineat necne, anteaquam <lb/>in fornacula excoquatur, &longs;ic cogno&longs;cimus. </s> 
  
 <s>Si ter crematus, ter acri aceto re&shy;<lb/>&longs;tinctus, non fuerit fractus, nec ei color immutatus, auri particeps e&longs;t: &longs;ed a&shy;<lb/>cetum, quo re&longs;tinguitur, permi&longs;tum &longs;it, uel cum hominis urina uel cum &longs;ale, <lb/>qui in ip&longs;um coniectus &amp; &longs;&aelig;pius agitatus triduo re&longs;oluitur: nec pyrites au&shy;<lb/>ro caret, qui c&ugrave;m crematus coticul&aelig; atteritur, eam <expan abbr="eod&etilde;">eodem</expan> modo colorat, quo <lb/>c&ugrave;m atterebatur crudus, colorabat. </s> 
  
 <s>Nec auri expers e&longs;t is, cuius <expan abbr="rament&utilde;">ramentum</expan> lo&shy;<lb/>tura collectum igni coctum facil&egrave; lique&longs;cit, olet parum, pulchrum remanet: <lb/>&longs;ed id ip&longs;um c&ugrave;m igni coquitur, in carbonem excauatum inijcitur, &amp; altero <lb/>carbone tegitur. </s> 
  
 <s>Quinetiam uenam auri, &longs;eu potius eius arenam &amp; <expan abbr="rament&utilde;">ramentum</expan> <lb/>lotura, uel <expan abbr="puluer&etilde;">puluerem</expan> alio modo collectum &longs;ine igni experimur: nam eius pau&shy;<lb/>lum aqua madefacti &amp; igni &longs;ic calfacti, ut <expan abbr="odor&etilde;">odorem</expan> incipiat expirare, pars una, <lb/>argenti uiui partes du&aelig; prim&ograve; conijciuntur in patinam ligneam, catini mo <lb/>do profundam: &amp; <expan abbr="c&otilde;mi&longs;centur">commi&longs;centur</expan>: deinde cum pauca urina duarum horarum <lb/>&longs;pacio <expan abbr="c&otilde;teruntur">conteruntur</expan>: &amp; quidem pi&longs;tillo ligneo, donec mi&longs;tura farin&aelig; ex aqua <lb/>&longs;ubact&aelig; in&longs;tar cra&longs;&longs;e&longs;cat: &amp; nec <expan abbr="arg&etilde;tum">argentum</expan> uiuum &agrave; ramento lotura collecto, <lb/>neque <expan abbr="ram&etilde;tum">ramentum</expan> lotura collectum ab argento uiuo dino&longs;ci po&longs;&longs;it. </s> 
  
 <s>Tum aqua <lb/>calida uel &longs;altem tepida, in <expan abbr="patin&atilde;">patinam</expan> infu&longs;a u&longs;que eo lauatur dum effundatur pu <lb/>ra: deinde in eandem patinam infunditur frigida, ac mox argentum uiuum, <lb/>quod aurum omne ab&longs;orbuit, &agrave; reliquo ramento lotura collecto <expan abbr="&longs;ecret&utilde;">&longs;ecretum</expan> in <lb/>unum confluit: po&longs;tea id ab auro hac ratione &longs;eparatur. </s> 
  
 <s>Olla tegitur linteo, <lb/>filorum lini xylini contextu facto, uel aluta tenui: in cuius mediam <expan abbr="part&etilde;">partem</expan> ma <lb/>nu depre&longs;&longs;am mi&longs;tura infunditur: po&longs;t aluta complicata funiculo incerato <lb/>ligatur, &amp; argentum uiuum per eam expre&longs;&longs;um patina excipit. </s> 
  
 <s>Aurum ue&shy;<lb/>r&ograve;, quod in aluta re&longs;edit, in catillum fictilem effunditur, atque ardentibus car <lb/>bonibus appo&longs;itis purgatur. </s> 
  
 <s>Alij &longs;purciciam non eluunt aqua calida, &longs;ed a&shy;<lb/>cri lixiuio &amp; aceto: eos enim liquores in ollam infundunt, &amp; in eandem ra&shy;<lb/>mentum lotura collectum cum argento uiuo permi&longs;tum <expan abbr="c&otilde;ijciunt">conijciunt</expan>: mox ol&shy;<lb/>lam <expan abbr="repon&utilde;t">reponunt</expan> in loco tepido, po&longs;t horas quatuor &amp; uiginti liquores <expan abbr="c&utilde;">cum</expan> &longs;pur <lb/>cicia effundunt, &amp; <expan abbr="argent&utilde;">argentum</expan> uiuum eo, quo dixi, modo &longs;eparant ab auro: de&shy;<lb/>inde in urceum, in terra defo&longs;&longs;um, hominis urinam infundunt: &amp; urceo im <lb/>ponunt ollam, cuius fundum habet foramen: inque eam aurum <expan abbr="inijci&utilde;t">inijciunt</expan>, &amp; o&shy;<lb/>perculo tectam oblinunt: <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> qu&agrave; cum urceo coniungitur: tum igni <expan abbr="coqu&utilde;t">coquunt</expan> <lb/>donec rube&longs;cat olla. </s> 
  
 <s><expan abbr="Refrigerat&utilde;">Refrigeratum</expan> po&longs;trem&ograve; <expan abbr="aur&utilde;">aurum</expan>, &longs;i &aelig;s in eo ine&longs;t, cum plum <lb/>bo excoquunt in catillo cinereo, ut id ip&longs;um &aelig;s ab eo &longs;eparari po&longs;&longs;it: &longs;in ar&shy;<lb/>gentum, ab eo aqua, qu&aelig; h&aelig;c duo &longs;ecernit metalla, &longs;eparant. </s> 
  
 <s>Quidam, c&ugrave;m <lb/>aurum &longs;ecernunt ab argento uiuo, mi&longs;turam in alutam non infundunt, &longs;ed <lb/>eam inijciunt in uas fictile cucurbitinum, quod in fornacula locatum carbo <lb/>nibus ardentibus &longs;en&longs;im calfaciunt: mox operculi foramen bractea ferrea te <lb/>gunt: qu&aelig; humore &longs;udat. </s> 
  
 <s>Sed quamprimum amplius non &longs;udauerit, eam lu <lb/>to oblinunt: &amp; ad breue tempus <expan abbr="coqu&utilde;t">coquunt</expan>: po&longs;t operculum de olla <expan abbr="remou&etilde;t">remouent</expan>: <lb/>&amp; argentum uiuum, quod ad ip&longs;um adh&aelig;ret, pede leporino <expan abbr="deterg&etilde;tes">detergentes</expan> ad <pb pagenum="192"/>eandem operam re&longs;eruant: &longs;ed hac ratione <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan> uiui plus, illa minus perit. </s> 
  
 <s><lb/>At uena argenti &longs;i diues fuerit, quale e&longs;t argentum rude, &longs;ed &longs;&aelig;pius &longs;ui colo <lb/>ris uel plumbei, rarius cinereum, nigrum, rubrum, purpureum, luteum, po&longs;t <lb/>quam purgatum &amp; <expan abbr="calefact&utilde;">calefactum</expan> fuerit, eius centumpondium, minus pondus <lb/>intelligo, in plumbi, in catillo cinereo liquefacti, unciam conijcitur &amp; coqui <lb/>tur, u&longs;que e&ograve;, dum mi&longs;tura exhalet plumbum: &longs;in pauper uel mediocris, pri&shy;<lb/>m&ograve; exiccari debet, deinde comminui, tum ad eius centumpondium plum&shy;<lb/>bi uncia <expan abbr="adi&utilde;gi">adiungi</expan>, &amp; in catillo fictili coqui quoad lique&longs;cat. </s> 
  
 <s>Qu&aelig; &longs;i mox ignis <lb/>calore liquata non fuerit, ei oportet paucum puluerem primi additamenti <lb/>compo&longs;iti in&longs;pergere: atque &longs;i tunc etiam liquata non fuerit, iterum atque <expan abbr="iter&utilde;">iterum</expan> <lb/>paucum donec lique&longs;cat &amp; recrementum ex&longs;udet: ut uer&ograve; id citius perficia&shy;<lb/>tur puluis in&longs;per&longs;us agitetur filo ferreo: po&longs;tquam catillus &egrave; fornacula fue&shy;<lb/>rit exemptus, temperatura infundatur in foramen lateris cocti: ubi c&ugrave;m re&shy;<lb/>frixerit &agrave; recremento purgata, inijciatur in catillum cinereum &amp; coquatur, <lb/>u&longs;que dum ip&longs;a omne plumbum exhalet. </s> 
  
 <s>Argenti, quod in catillo remanet, <lb/>pondus indicat quotam argenti portionem uena in &longs;e contineat. </s> 
  
 <s>Sed &aelig;ris <lb/>uenam &longs;ine plumbo experimur: nam &longs;i cum eo fuerit excocta, &aelig;s euolare &longs;o <lb/>let &amp; di&longs;&longs;ipari: itaque talis uena certo pondere primo uritur &amp; acri igni cre&shy;<lb/>matur circiter &longs;ex aut octo horas. </s> 
  
 <s>Deinde c&ugrave;m refrixerit, <expan abbr="c&otilde;minuitur">comminuitur</expan> &amp; la&shy;<lb/>uatur: tum ramentum lotura collectum rur&longs;us crematur, <expan abbr="c&otilde;minuitur">comminuitur</expan>, laua&shy;<lb/>tur, &longs;iccatur, expenditur: portio, quam, dum cremaretur &amp; lauaretur, perdi&shy;<lb/>dit, reuocatur ad calculos: quod ramentum lotura <expan abbr="collect&utilde;">collectum</expan> pro pane, ex ue&shy;<lb/>na &aelig;ris conflato, habetur: huius tria centumpondia cum &longs;quam&aelig; &aelig;ris, hali&shy;<lb/>nitri, uitri Venetiani &longs;ingulorum totidem centumpondijs <expan abbr="c&otilde;mi&longs;ta">commi&longs;ta</expan> in catil&shy;<lb/>lum triangularem inijcito, eumque in circulum ferreum, qui e&longs;t in foco cami&shy;<lb/>ni ante follem <expan abbr="duplicat&utilde;">duplicatum</expan> collocatus, imponito: &amp; carbone, ut ne quid in ue&shy;<lb/>nam excoquendam incidat, &amp; citius lique&longs;cat, tegito. </s> 
  
 <s>Prim&ograve; autem <expan abbr="&longs;pirit&utilde;">&longs;piritum</expan> <lb/>folle leniter efflato ut uena &longs;en&longs;im igni cale&longs;cat: deinde ualenter: tum ualenti <lb/>us, donec lique&longs;cat, &amp; qu&aelig; ad <expan abbr="e&atilde;">eam</expan> addita &longs;unt, ignis con&longs;umat, atque ip&longs;a, quic&shy;<lb/>quid habet <expan abbr="recrem&etilde;ti">recrementi</expan>, ex&longs;udet: po&longs;tea catillum extractum refrigerato, ac eo <lb/>tandem fracto inuenies &aelig;s, quod expendito ut &longs;cire po&longs;&longs;is quotam rur&longs;us <lb/>uen&aelig; partem ignis con&longs;ump&longs;erit. </s> 
  
 <s><expan abbr="Quid&atilde;">Quidam</expan> <expan abbr="uen&atilde;">uenam</expan> &longs;emel <expan abbr="tant&utilde;modo">tantummodo</expan> cremant, <lb/><expan abbr="c&otilde;minuunt">comminuunt</expan>, lauant: atque i&longs;tiu&longs;modi <expan abbr="ram&etilde;ti">ramenti</expan> lotura collecti accipiunt tria cen&shy;<lb/>tumpondia, &longs;alis <expan abbr="c&otilde;munis">communis</expan>, fecis u&iacute;ni u&longs;t&aelig;, recrementi uitri, &longs;ingulorum <expan abbr="cen-t&utilde;pondium">cen&shy;<lb/>tumpondium</expan> unum: &amp; ea coquunt in catillo <expan abbr="tri&atilde;gulari">triangulari</expan>: qui, ubi refrixerit, in&shy;<lb/>uenitur ma&longs;&longs;ula &aelig;ris puri, &longs;i uena eius metalli diues &longs;uerit: &longs;in minus, ma&longs;&longs;u&shy;<lb/>la lapidea, cui &aelig;s e&longs;t immi&longs;tum: qu&aelig; rur&longs;us crematur, tunditur, iterumque ex&shy;<lb/>coquitur in altero catillo fictili, adiectis lapidibus facile lique&longs;centib. </s> 
  
 <s>&amp; hali <lb/>nitro: atque re&longs;idet in fundo catilli &aelig;ris puri ma&longs;&longs;ula. </s> 
  
 <s>Quod &longs;i &longs;cire uolueris, <lb/>quota in ip&longs;o <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan> portio in&longs;it, id ad ip&longs;um adiecto plumbo excoquito in <lb/>catillo cinereo: de quo experimento dicam po&longs;tea. </s> 
  
 <s>Qui uer&ograve; mox &longs;cire cupi <lb/>unt, quotam argenti portionem uena &aelig;ris in &longs;e contineat, hi eam cremant, <lb/><expan abbr="c&otilde;minuunt">comminuunt</expan>, lauant, cum ramenti lotura collecti, centumpondio <expan abbr="pauc&atilde;">paucam</expan> &longs;pu&shy;<lb/>mam argenti &longs;uluam <expan abbr="c&otilde;mi&longs;cent">commi&longs;cent</expan>, mi&longs;turam inijciunt in catillum, quem &longs;ub te <lb/>gulam ardentis fornacul&aelig; collocant, ad hor&aelig; dimidi&aelig; &longs;pacium: ubi c&ugrave;m <pb pagenum="193"/>propter uim lique&longs;cendi, qu&aelig; ine&longs;t in &longs;puma argenti, recrementum ex&longs;uda&shy;<lb/>uerit, eximunt: refrigeratam &agrave; recremento purgant, rur&longs;usque eam comminu <lb/>unt: cum eius centumpondio &longs;e&longs;cuntiam globulorum <expan abbr="plumbeor&utilde;">plumbeorum</expan> mi&longs;cent: <lb/>inijciunt in alterum catillum fictilem: quem &longs;ub tegulam ardentis fornacu&shy;<lb/>l&aelig; collocant adijcientes ad mi&longs;turam <expan abbr="pauc&utilde;">paucum</expan> puluerem alicuius additamen&shy;<lb/>ti compo&longs;iti, quod uenas liquefacit: liquatam eximunt: refrigeratam &agrave; <expan abbr="recre-m&etilde;to">recre&shy;<lb/>mento</expan> purgant. </s> 
  
 <s>Po&longs;trem&ograve; eam <expan abbr="coqu&utilde;t">coquunt</expan> in catillo cinereo, quoad omne plum <lb/>bum exhalauerit, &longs;olumque argentum reman&longs;erit. </s> 
  
 <s>Nigri autem plumbi <expan abbr="uen&atilde;">uenam</expan> <lb/>i&longs;to modo experiri conuenit: lapidis plumbarij puri &longs;emunciam, &amp; chry&longs;o&shy;<lb/>coll&aelig;, quam boracem uocant, tantundem <expan abbr="c&otilde;minuito">comminuito</expan>, permi&longs;ceto, in <expan abbr="catill&utilde;">catillum</expan> <lb/>fictilem inijcito, carbonem <expan abbr="ardent&etilde;">ardentem</expan> in media eius parte collocato: quampri&shy;<lb/>mum chry&longs;ocolla crepuerit, &amp; lapis plumbarius liquefactus fuerit, quod ci&shy;<lb/>to eis accidit, carbonem &agrave; catillo amoueto: &amp; in ip&longs;ius fundo plumbum re&longs;i <lb/>debit: quod expendito: &amp; eius portionem, quam ignis con&longs;ump&longs;it, ad calcu <lb/>los reuocato. </s> 
  
 <s>Si uer&ograve; etiam &longs;cire uolueris, quota argenti particula in plum&shy;<lb/>bo in&longs;it, id in catillo cinereo excoquito, u&longs;que dum omne plumbum exhalet. </s> 
  
 <s><lb/>Vel uenam plumbi qualemcunque urito, lauato, ramenti lotura collecti cen&shy;<lb/>tumpondium &amp; pulueris compo&longs;iti, qui uenas liquefacit, tria centumpon&shy;<lb/>dia commi&longs;ta in catillum fictilem inijcito, &amp; in circulum ferreum colloca&shy;<lb/>to ut lique&longs;cat: refrigeratum &agrave; <expan abbr="recrem&etilde;to">recremento</expan> purgato: atque reliqua, ut <expan abbr="dict&utilde;">dictum</expan> e&longs;t, <lb/>perficito. </s> 
  
 <s>Vel accipito uen&aelig; pr&aelig;parat&aelig; uncias duas, &aelig;ris u&longs;ti drachmas <lb/>quinque, uitri aut recrementi eius in puluerem redacti unciam unam, &longs;alis <expan abbr="&longs;e-m&utilde;ciam">&longs;e&shy;<lb/>munciam</expan>, &amp; mi&longs;ceto: atque mi&longs;turam in <expan abbr="catill&utilde;">catillum</expan> triangularem conijcito, eumque<lb/>lento igni calefacito ne <expan abbr="di&longs;r&utilde;patur">di&longs;rumpatur</expan>. </s> 
  
 <s>Vbi mi&longs;tura liquefacta fuerit ignem fol&shy;<lb/>le magis excitato: deinde ex prunis eximito catillume, t &longs;inito refrige&longs;cere in <lb/>aere: aqua uer&ograve; non perfu dito, ne plumbi ma&longs;&longs;ula nimio frigore commota <lb/>cum recrementis mi&longs;ceatur: atque &longs;ic experimentum fiat fal&longs;um: po&longs;tquam au <lb/>tem catillus refrixerit, in eius fundo inuenies ma&longs;&longs;ulam plumbeam. </s> 
  
 <s>Vel acci <lb/>pito uen&aelig; uncias duas, &longs;pum&aelig; argenti <expan abbr="&longs;emunci&atilde;">&longs;emunciam</expan>, uitri Venetiani drachmas <lb/>duas, halinitri &longs;emunciam. </s> 
  
 <s>Quod &longs;i uena difficulter excoquitur, ad eam ad&shy;<lb/>ijcito &longs;cobem ferri elimatam, qu&aelig;, quia ualde calefacit, <expan abbr="purgam&etilde;ta">purgamenta</expan> facile &longs;e&shy;<lb/>cernit &agrave; plumbo ac reliquis metallis. </s> 
  
 <s>Quinetiam uena plumbi nigri, ut con&shy;<lb/>uenit, pr&aelig;parata conijcitur in catillum, &amp; &longs;olum ad eam adijciuntur aren&aelig; &agrave; <lb/>lapide facile lique&longs;cente re&longs;olut&aelig;, aut &longs;cobs ferri elimata, &amp; experimentum <lb/>perficitur. </s> 
  
 <s>Venam uer&ograve; plumbi candidi hac ratione experiri poteris: eam <lb/>prim&ograve; urito, deinde comminuito, tum lauato: ramentum lotura collectum <lb/>rur&longs;us urito, comminuito, lauato: eius centumpondium unum &amp; <expan abbr="dimidi&utilde;">dimidium</expan> <lb/>cum chry&longs;ocoll&aelig;, quam boracem nominant, centumpondio <expan abbr="c&otilde;mi&longs;ceto">commi&longs;ceto</expan>: ex <lb/>mi&longs;tura, aquis madefacta, ma&longs;&longs;ulam formato, po&longs;tea carbonem magnum &amp; <lb/>teretem perforato. </s> 
  
 <s>Foramen <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> altum &longs;it palmum, &longs;uperius latum digitos <lb/>tres, inferius angu&longs;tum: hoc, c&ugrave;m collocatur carbo, inferiorem locum, illud <lb/>&longs;uperiorem occupet. </s> 
  
 <s>Collocetur uer&ograve; in catinum fictilem, &amp; undique ad eum <lb/>apponantur carbones ardentes. </s> 
  
 <s>Vbi uer&ograve; carbo perforatus ignem conce&shy;<lb/>perit, ma&longs;&longs;ula in &longs;uperius eius foramen imponitur, &amp; lato carbone ardente <lb/>tegitur: atque pluribus earbonibus circum eum appo&longs;itis folle acris ignis ex&shy;<pb pagenum="194"/>citatur, donec omne plumbum candidum ex inferiore carbonis foramine <lb/>defluxerit in catinum. </s> 
  
 <s>Vel accipito carbonem magnum, eumque excauato &amp; <lb/>luto oblinito, ne uena candens exiliat. </s> 
  
 <s>Pr&aelig;terea in media eius parte facito fo <lb/><expan abbr="ram&etilde;">ramen</expan> paruum: magnum <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> foramen carbunculis minutis completo: &longs;uper <lb/>quos uenam proijcito: at in paruum foramen imponito ignem, &amp; follis ma&shy;<lb/>nualis narem ut ignem excitare po&longs;&longs;is: uer&ugrave;m carbonem eum locato in fo&shy;<lb/>uea luto oblita: in qua excoctione perfecta inuenies ma&longs;&longs;ulam plumbi can&shy;<lb/>didi. </s> 
  
 <s>At uenam plumbi cinerei hoc modo experimur: eius fragmenta in ca <lb/>tillum fictilem inijcimus, &amp; &longs;ub tegulam ardentis fornacul&aelig; collocamus: <lb/>quamprimum calefacta fuerint, &longs;tillant plumbo: quod in unam <expan abbr="ma&longs;&longs;ul&atilde;">ma&longs;&longs;ulam</expan> con <lb/>fluit. </s> 
  
 <s>Venam uer&ograve; argenti uiui &longs;ic experiri conuenit: <expan abbr="c&utilde;">cum</expan> parte una fragmen <lb/><expan abbr="tor&utilde;">torum</expan> eius tres partes pulueris <expan abbr="carbon&utilde;">carbonum</expan>, et <expan abbr="manipul&utilde;">manipulum</expan> &longs;alis <expan abbr="c&otilde;mi&longs;ceto">commi&longs;ceto</expan>: <expan abbr="mi&longs;tur&atilde;">mi&longs;turam</expan> <lb/>in <expan abbr="catin&utilde;">catinum</expan>, uel ollam uel <expan abbr="urce&utilde;">urceum</expan> inijcito, operculo tegito: luto oblinito: in car&shy;<lb/>bones ardentes imponito: po&longs;tquam ei in&longs;ederit u&longs;t&aelig; color catinum extra&shy;<lb/>hito: nam &longs;i diutius ip&longs;um coxeris, mi&longs;tura argentum uiuum, un&agrave; cum fumo <lb/>exhalat: quod ip&longs;um in fundo catini uel alterius ua&longs;is refrigerati inuenitur. </s> 
  
 <s><lb/>Aut uenam eius tritam inijcito in uas fictile cucurbitinum, &amp; id in fornacu&shy;<lb/>lam imponito, atque operculo, cui longa e&longs;t naris, contegito: nari autem &longs;up&shy;<lb/>ponito ampullam, qu&aelig; recipiat argentum uiuum, quo ip&longs;a &longs;tillat: &longs;it uer&ograve; a&shy;<lb/>qua frigida in ampullam infu&longs;a, ut argentum uiuum igni <expan abbr="concalefact&utilde;">concalefactum</expan> con&shy;<lb/>tinuo refrigeretur &amp; confluat: nam argentum uiuum ui ignis in &longs;ublime fer <lb/>tur, &amp; per operculi narem in ampullam defluit. </s> 
  
 <s>Experimur etiam uenam ar&shy;<lb/>genti uiui eodem plane modo, quo eam excoquimus: quem &longs;uo loco expli&shy;<lb/>cabimus. </s> 
  
 <s>Po&longs;trem&ograve; uenam ferri experimur in camino fabri ferrarij: eadem <lb/>uritur, <expan abbr="c&otilde;minuitur">comminuitur</expan>, lauatur, &longs;iccatur: magnes in ramentum lotura collectum <lb/>imponitur, qui &longs;cobem ferream ad &longs;e trahit: ea pennis deter&longs;a catino excipi&shy;<lb/>tur: atque magnes u&longs;que e&ograve; in ramentum lotura collectum imponitur, &amp; &longs;cobs <lb/>detergitur, dum re&longs;tet, quam ad &longs;e alliciat. </s> 
  
 <s>Ea <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> &longs;imul cum halinitro coqui <lb/>tur in catino donec lique&longs;cat, &amp; ex ea ferrea ma&longs;&longs;ulula <expan abbr="c&otilde;fletur">confletur</expan>. </s> 
  
 <s>Quod &longs;i ma <lb/>gnes cit&ograve;, facileque &longs;cobem ad &longs;e traxerit, uenam ferri diuitem e&longs;&longs;e <expan abbr="c&otilde;ijcimus">conijcimus</expan>: <lb/>&longs;i tard&egrave;, pauperem: &longs;i pror&longs;us eam re&longs;puere ui&longs;us fuerit, ferri paulum, aut ni&shy;<lb/>hil in &longs;e continere. </s> 
  
 <s>Sed de experimento <expan abbr="uenar&utilde;">uenarum</expan> metallicarum &longs;atis: nunc di&shy;<lb/>cam de metallorum experimento. </s> 
  
 <s>Quod utile e&longs;t tum monetarijs &amp; merca <lb/>toribus, qui metalla emunt &amp; uendunt: tum metallicis, &longs;ed maxime domi&shy;<lb/>nis &amp; pr&aelig;fectis fodinarum: atque dominis &amp; pr&aelig;fectis officinarum, in qui&shy;<lb/>bus metalla excoquuntur, aut alterum ab altero &longs;eparatur. </s> 
  
 <s>Prim&ograve; autem di&shy;<lb/>cam quomodo experiri <expan abbr="c&otilde;ueniat">conueniat</expan> quotam precio&longs;i metalli partem uile in &longs;e <lb/>contineat: &longs;ed aurum &amp; argentum habentur nunc precio&longs;a, reliqua uer&ograve; o&shy;<lb/>mnia uilia. </s> 
  
 <s>Quondam metalla uilia combu&longs;ta &longs;unt, ut precio&longs;a pura haberi <lb/>po&longs;&longs;ent. </s> 
  
 <s>Veteres etiam u&longs;tione indagarunt quotam argenti portionem au&shy;<lb/>rum in &longs;e contineret: eoque modo omne <expan abbr="argent&utilde;">argentum</expan> con&longs;umebatur: qu&aelig; non le&shy;<lb/>uis iactura fuit: <expan abbr="attam&etilde;">attamen</expan> Archimedes nobilis mathematicus, Hieroni regi gra <lb/>tifi caturus inuenit rationem idem deprehendendi non <expan abbr="admod&utilde;">admodum</expan> <expan abbr="prompt&atilde;">promptam</expan>, <lb/>&amp; qua ma&longs;&longs;a magna accuratius quam parua explorari pote&longs;t: <expan abbr="qu&atilde;">quam</expan> in <expan abbr="c&otilde;men">commen</expan> <lb/>tarijs <expan abbr="expon&atilde;">exponam</expan>. </s> 
  
 <s>Sed <expan abbr="chymi&longs;tar&utilde;">chymi&longs;tarum</expan> &longs;ectatores o&longs;tenderun<gap/> rationem &longs;ecernendi <pb pagenum="195"/><expan abbr="argent&utilde;">argentum</expan> ab auro, qua <expan abbr="neutr&utilde;">neutrum</expan> perit. </s> 
  
 <s><expan abbr="Aur&utilde;">Aurum</expan> <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan>, in quo ine&longs;t <expan abbr="argent&utilde;">argentum</expan>: uel argen <lb/>tum, in quo aurum, prim&ograve; coticul&aelig; atteratur: deinde eidem acus auri uel ar&shy;<lb/>genti &longs;imillima: quo modo ex lineis productis cogno&longs;citur, quota argenti <lb/>portio in auro in&longs;it, quota auri in argento: mox ad <expan abbr="argent&utilde;">argentum</expan>, quod e&longs;t in au&shy;<lb/>ro, adijciatur tanta eiu&longs;dem portio, ut auri <expan abbr="tripl&utilde;">triplum</expan> &longs;it. </s> 
  
 <s>Tum <expan abbr="plumb&utilde;">plumbum</expan> inijciatur <lb/>in <expan abbr="catill&utilde;">catillum</expan> <expan abbr="cinere&utilde;">cinereum</expan>, &amp; coquatur: paul&ograve; po&longs;t in <expan abbr="eund&etilde;">eundem</expan> inijciatur <expan abbr="pauc&utilde;">paucum</expan> &aelig;s: ut&shy;<lb/>pote eius &longs;emuncia, uel &longs;emuncia &amp; &longs;icilicus minoris ponderis: &longs;i <expan abbr="aur&utilde;">aurum</expan> uel ar <lb/><expan abbr="gent&utilde;">gentum</expan> <expan abbr="aliqu&atilde;">aliquam</expan> &aelig;ris <expan abbr="particul&atilde;">particulam</expan> in &longs;e non contineat. </s> 
  
 <s>Etenim catillus, c&ugrave;m plum&shy;<lb/>bum &amp; &aelig;s de&longs;unt, qu&aelig; con&longs;umat, <expan abbr="particul&atilde;">particulam</expan> auri &amp; argenti ad &longs;e allicit &amp; <expan abbr="c&otilde;">com</expan> <lb/>bibit. </s> 
  
 <s>Tandem auri trientem &amp; argenti libram in <expan abbr="eund&etilde;">eundem</expan> <expan abbr="catin&utilde;">catinum</expan> inijcere et co <lb/>quere conuenit: nam &longs;i aurum &amp; <expan abbr="argent&utilde;">argentum</expan> prim&ograve; in <expan abbr="catill&utilde;">catillum</expan> coniecta coquan&shy;<lb/>tur, is, utiam dixi, <expan abbr="particul&atilde;">particulam</expan> eius conbibit, &amp; <expan abbr="aur&utilde;">aurum</expan>, c&ugrave;m ab argento <expan abbr="&longs;eparat&utilde;">&longs;eparatum</expan> <lb/>fuerit, purum non inuenitur. </s> 
  
 <s>Coquantur uer&ograve; h&aelig;c metalla u&longs;que dum ip&longs;um <lb/><expan abbr="plumb&utilde;">plumbum</expan> &amp; &aelig;s con&longs;umantur: atque <expan abbr="iter&utilde;">iterum</expan> idem utriu&longs;que pondus eodem modo <lb/>coquatur in altero catillo cinereo: utraque ma&longs;&longs;ula malleo percu&longs;&longs;a dilatetur: <lb/>utraque bracteola in fi&longs;tul&aelig; figuram formetur: utraque conijciatur in paruam <lb/><expan abbr="ampull&atilde;">ampullam</expan> uitream: quibus terti&aelig; aqu&aelig; ualentis, <expan abbr="qu&atilde;">quam</expan> decimo libro <expan abbr="de&longs;crib&atilde;">de&longs;cribam</expan>, <lb/>uncia &amp; drachma maioris ponderis affundantur: lento igni calefiant: quo&shy;<lb/>modo bullul&aelig; figura margaritis a&longs;&longs;imiles ad fi&longs;tulas adh&aelig;re&longs;cere uidentur. </s> 
  
 <s><lb/>Quo <expan abbr="aut&etilde;">autem</expan> maior rubor apparuerit, eo melior e&longs;&longs;e aqua iudicatur. </s> 
  
 <s>Sed po&longs;t&shy;<lb/>quam rubor euanuerit, bullul&aelig; candid&aelig; margaritis non tantum figura, &longs;ed <lb/><expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> colore &longs;imiles <expan abbr="ei&longs;d&etilde;">ei&longs;dem</expan> fi&longs;tulis uidentur in&longs;idere: po&longs;t breue tempus aqua <lb/>effundatur, &amp; infundatur altera: <expan abbr="c&utilde;">cum</expan> ea rur&longs;us bullulas candidas &longs;ex uel octo <lb/>excitauerit, effundatur &amp; fi&longs;tul&aelig; <expan abbr="exim&atilde;tur">eximantur</expan>: atque quater aut quinquies aqua <lb/>fontana lauentur: magis uer&ograve; <expan abbr="coqu&atilde;tur">coquantur</expan> ex <expan abbr="ead&etilde;">eadem</expan> bulliente: nam colore clario <lb/>re <expan abbr="&longs;plend&etilde;t">&longs;plendent</expan>: po&longs;tea in <expan abbr="aure&atilde;">auream</expan> <expan abbr="phial&atilde;">phialam</expan>, qu&aelig; in manu teneatur, <expan abbr="c&otilde;iect&aelig;">coniect&aelig;</expan> &longs;en&longs;im le&shy;<lb/>ni ignis calore <expan abbr="&longs;icc&etilde;tur">&longs;iccentur</expan>: mox phiala imponatur in carbones <expan abbr="ard&etilde;tes">ardentes</expan>, et carbo <lb/>nibus tegatur, ac oris flatu modico <expan abbr="in&longs;pir&etilde;tur">in&longs;pirentur</expan>: tunc <expan abbr="flamm&atilde;">flammam</expan> <expan abbr="c&aelig;rule&atilde;">c&aelig;ruleam</expan> <expan abbr="emitt&etilde;t">emittent</expan>: <lb/>ad <expan abbr="extrem&utilde;">extremum</expan> fi&longs;tul&aelig; <expan abbr="app&etilde;dantur">appendantur</expan>, quib. </s> 
  
 <s>&longs;i par pondus erit, artifex <expan abbr="har&utilde;">harum</expan> <expan abbr="rer&utilde;">rerum</expan> la <lb/><expan abbr="bor&etilde;">borem</expan> fru&longs;tra non &longs;u&longs;cepit. </s> 
  
 <s>Po&longs;trem&ograve; amb&aelig; in altera lance po&longs;it&aelig; ponderen <lb/>tur. </s> 
  
 <s>Vn&aelig; <expan abbr="tant&utilde;modo">tantummodo</expan> quatern&aelig; &longs;iliqu&aelig; <expan abbr="n&otilde;">non</expan> <expan abbr="numer&etilde;tur">numerentur</expan> propter <expan abbr="argent&utilde;">argentum</expan> &qring;d <lb/>remanet in auro, &amp; ab eo &longs;eparari <expan abbr="n&otilde;">non</expan> pote&longs;t. </s> 
  
 <s>Ex <expan abbr="fi&longs;tular&utilde;">fi&longs;tularum</expan> <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> pondu&longs;culo co <lb/>gno&longs;cimus pondus &amp; auri &amp; argenti &qring;d in ma&longs;&longs;a ine&longs;t. </s> 
  
 <s>Quod &longs;i quis artifex <lb/><expan abbr="tant&utilde;">tantum</expan> <expan abbr="argent&utilde;">argentum</expan> <expan abbr="n&otilde;">non</expan> adiecerit ad <expan abbr="aur&utilde;">aurum</expan>, ut eius <expan abbr="tripl&utilde;">triplum</expan> &longs;it, &longs;ed <expan abbr="dupl&utilde;">duplum</expan> uel <expan abbr="&longs;e&longs;terti&utilde;">&longs;e&longs;tertium</expan>, <lb/>ei opus e&longs;t <expan abbr="ual&etilde;tiore">ualentiore</expan> aqua, qu&aelig; aurum ab <expan abbr="arg&etilde;to">argento</expan> &longs;ecernat: qualis e&longs;t quarta: <lb/>&longs;ed <expan abbr="utr&utilde;">utrum</expan> aqua, <expan abbr="qu&atilde;">quam</expan> auro &amp; argento adhibet, eis conueniat, an plus minusu&eacute; <lb/><expan abbr="qu&atilde;">quam</expan> oportet ualens &longs;it, ex effectu cogno&longs;citur: mediocris bullulas in fi&longs;tulis <lb/>excitat: &amp; <expan abbr="ampull&atilde;">ampullam</expan> atque <expan abbr="opercul&utilde;">operculum</expan> eximio rubore inficere uidetur: imbecilli&shy;<lb/>or <expan abbr="ead&etilde;">eadem</expan> exiguo rubore tingere, <expan abbr="ual&etilde;tior">ualentior</expan> fi&longs;tulas di&longs;rumpit. </s> 
  
 <s>Ad <expan abbr="argent&utilde;">argentum</expan> ue&shy;<lb/>r&ograve; <expan abbr="pur&utilde;">purum</expan>, in quo ine&longs;t aliqua auri portio, <expan abbr="n&otilde;">non</expan> adijciatur aliud, <expan abbr="c&utilde;">cum</expan> in catillo cine <lb/>reo <expan abbr="coqu&utilde;tur">coquuntur</expan> priu&longs;que <expan abbr="&longs;epar&etilde;tur">&longs;eparentur</expan>, &longs;ed pr&aelig;ter <expan abbr="plumb&utilde;">plumbum</expan> ad be&longs;&longs;em eius <expan abbr="quadr&atilde;s">quadrans</expan> <lb/>uel triens &aelig;ris, minora pondera intelligo. </s> 
  
 <s>At &longs;i <expan abbr="argent&utilde;">argentum</expan> <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> in &longs;e <expan abbr="c&otilde;tineat">contineat</expan> ali <lb/><expan abbr="qu&atilde;">quam</expan> &aelig;ris <expan abbr="portion&etilde;">portionem</expan>, &amp; po&longs;tque <expan abbr="c&utilde;">cum</expan> <expan abbr="pl&utilde;bo">plumbo</expan> fuerit <expan abbr="excoct&utilde;">excoctum</expan> appendatur, &amp; <expan abbr="po&longs;tqueaur&utilde;">po&longs;tque<lb/>aurum</expan> ab eo fuerit <expan abbr="&longs;ecret&utilde;">&longs;ecretum</expan>: altero modo cogno&longs;cimus <expan abbr="quant&utilde;">quantum</expan> &aelig;ris in eo fue&shy;<lb/>rit, altero <expan abbr="quant&utilde;">quantum</expan> auri. </s> 
  
 <s>Sed uilia metalla experimenti gratia <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> hodie <expan abbr="c&otilde;bu">combu</expan> <pb pagenum="196"/><expan abbr="r&utilde;tur">runtur</expan>, quod <expan abbr="tantul&utilde;">tantulum</expan> <expan abbr="metall&utilde;">metallum</expan> perdere <expan abbr="damn&utilde;">damnum</expan> &longs;it <expan abbr="exigu&utilde;">exiguum</expan>: at &agrave; magna uilis me&shy;<lb/>talli ma&longs;&longs;a <expan abbr="metall&utilde;">metallum</expan> precio&longs;um &longs;emper &longs;ecernitur, ut in eodem lib.  
  
 10. undeci&shy;<lb/>moque <expan abbr="expon&atilde;">exponam</expan>. </s> 
  
 <s><expan abbr="Mi&longs;tur&atilde;">Mi&longs;turam</expan> <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> &aelig;ris et argenti hoc modo experimur. </s> 
  
 <s>Artifex ex <lb/>aliquot panibus &aelig;ris excindit portiones, ex paruis paruas, ex mediocribus <lb/>mediocres, ex magnis magnas: <expan abbr="ueruntam&etilde;">ueruntamen</expan> paru&aelig; <expan abbr="magnitudin&etilde;">magnitudinem</expan> dimidi&aelig; nu <lb/>cis aucllan&aelig; &aelig;quant, magn&aelig; dimidi&aelig; ca&longs;tane&aelig; <expan abbr="mol&etilde;">molem</expan> <expan abbr="n&otilde;">non</expan> excedunt, medio&shy;<lb/>cres mediocri modo &longs;e habent. </s> 
  
 <s>Excindit uer&ograve; portiones ex media inferiori <lb/>parte cuiu&longs;que panis: quas portiones &longs;imul <expan abbr="c&otilde;ijcit">conijcit</expan> in <expan abbr="catill&utilde;">catillum</expan> triangularem <expan abbr="no-u&utilde;">no&shy;<lb/>uum</expan> &amp; <expan abbr="pur&utilde;">purum</expan>, additque &longs;ch&oelig;das qu&aelig; pondus <expan abbr="&longs;cript&utilde;">&longs;criptum</expan> <expan abbr="c&otilde;tinent">continent</expan>, quod <expan abbr="hab&etilde;t">habent</expan> <expan abbr="o&etilde;s">oens</expan> <lb/>&aelig;ris panes quanti <expan abbr="tand&etilde;">tandem</expan> fuerint, uerbi cau&longs;a. </s> 
  
 <s>H&aelig; portiones, &longs;ic enim &longs;cribit, <lb/>exci&longs;&aelig; &longs;unt ex &aelig;re, quod pendit uiginti centumpondia: itaque c&ugrave;m &longs;cire uult <lb/><expan abbr="quot&atilde;">quotam</expan> argenti <expan abbr="part&etilde;">partem</expan> <expan abbr="un&utilde;">unum</expan> eiu&longs;modi &aelig;ris <expan abbr="centumpondi&utilde;">centumpondium</expan> in &longs;e <expan abbr="c&otilde;tineat">contineat</expan>, prim&ograve; <lb/>in <expan abbr="circul&utilde;">circulum</expan> <expan abbr="ferre&utilde;">ferreum</expan> prunas inijcit: deinde ad eas addit carbones. </s> 
  
 <s><expan abbr="C&utilde;">Cum</expan> uer&ograve; ignis <lb/>iam uires habuerit, <expan abbr="t&utilde;c">tunc</expan> &longs;ch&oelig;da ex catillo exempta a&longs;&longs;eruataque <expan abbr="e&utilde;">eum</expan> <expan abbr="catill&utilde;">catillum</expan> in <expan abbr="i-gn&etilde;">i&shy;<lb/>gnem</expan> imponit, quartaque unius hor&aelig; parte &longs;en&longs;im calefacit donec <expan abbr="exc&atilde;de&longs;cat">excande&longs;cat</expan>: <lb/>po&longs;tea flatu follis duplicati dimidio hor&aelig; &longs;pacio excitat et auget <expan abbr="ign&etilde;">ignem</expan>: tanto <lb/>enim <expan abbr="t&etilde;poris">temporis</expan> interuallo &aelig;s <expan abbr="pl&utilde;bi">plumbi</expan> expers calefieri et lique&longs;cere a&longs;&longs;olet: quod <lb/><expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> <expan abbr="n&otilde;">non</expan> caret <expan abbr="pl&utilde;bo">plumbo</expan>, citius. </s> 
  
 <s>Itaque c&ugrave;m fer&egrave; ad definiti temporis <expan abbr="&longs;paci&utilde;">&longs;pacium</expan> inflaue&shy;<lb/>rit follem, tunc forcipe remouet prunas, &amp; ligno in tenue &longs;ci&longs;&longs;o, quod forci&shy;<lb/>pe prehendit, &aelig;s mouet. </s> 
  
 <s>Quod fi facile mouere <expan abbr="n&otilde;">non</expan> pote&longs;t, &longs;ignum e&longs;t ip&longs;um <lb/>pror&longs;us <expan abbr="liquefact&utilde;">liquefactum</expan> <expan abbr="nond&utilde;">nondum</expan> e&longs;&longs;e: id &longs;i intelligit <expan abbr="iter&utilde;">iterum</expan> in <expan abbr="catill&utilde;">catillum</expan> imponit <expan abbr="carbo-n&etilde;">carbo&shy;<lb/>nem</expan> <expan abbr="magn&utilde;">magnum</expan>, pruna&longs;que ante exemptas in <expan abbr="eund&etilde;">eundem</expan> reponit, rur&longs;usque ad breue tem <lb/>pus inflat <expan abbr="&longs;oll&etilde;">&longs;ollem</expan>. </s> 
  
 <s>Vbi uer&ograve; &aelig;s omne <expan abbr="liquefact&utilde;">liquefactum</expan> fuerit, <expan abbr="t&utilde;c">tunc</expan> ultr&agrave; follis flatu <expan abbr="n&otilde;">non</expan> <lb/>utitur: nam &longs;i eo uteretur ignis <expan abbr="part&etilde;">partem</expan> &aelig;ris <expan abbr="c&otilde;&longs;umeret">con&longs;umeret</expan>, fieretque quod <expan abbr="reliqu&utilde;">reliquum</expan> <lb/>e&longs;&longs;et ditius <expan abbr="qu&atilde;">quam</expan> panes &egrave; quibus e&longs;t exci&longs;um: qui <expan abbr="n&otilde;">non</expan> leuis error e&longs;t. </s> 
  
 <s>Itaque <expan abbr="qu&atilde;-prim&utilde;">quan&shy;<lb/>primum</expan> &aelig;s &longs;atis fuerit <expan abbr="liquefact&utilde;">liquefactum</expan>, id ip&longs;um fundit in <expan abbr="canalicul&utilde;">canaliculum</expan> <expan abbr="ferre&utilde;">ferreum</expan>: qui ma <lb/>gnus aut paruus &longs;olet e&longs;&longs;e, prout <expan abbr="mult&utilde;">multum</expan> aut <expan abbr="pauc&utilde;">paucum</expan> &aelig;s in catillo experimenti <lb/>gratia liquefit. </s> 
  
 <s>Habet autem &longs;uum manubrium &longs;imiliter ferreum, quo capit <lb/>ip&longs;um c&ugrave;m &aelig;s infu&longs;um fuerit, ac immergit in aquam &longs;olij prope locati, ut &aelig;s <lb/>refrigeretur: quod rur&longs;us ad ignem exiccat, cuneoque ferreo eius <expan abbr="cu&longs;pid&etilde;">cu&longs;pidem</expan> de&shy;<lb/>cutit. </s> 
  
 <s>Portionem uer&ograve; cu&longs;pidi proximam &longs;uper incude cudit, efficitque bra&shy;<lb/>cteam: quam di&longs;cindit in particulas.</s></p><p type="caption"> 
  
 <s>C<emph type="italics"/>analiculus ferreus<emph.end type="italics"/> A. E<emph type="italics"/>ius manubrium<emph.end type="italics"/> B.</s></p><figure></figure><p type="main"> 
  
 <s>Alij &aelig;s <expan abbr="liquefact&utilde;">liquefactum</expan> carbone tili&aelig; agitant: mox in &longs;copas, ex betula factas <lb/>nouas &amp; puras <expan abbr="fund&utilde;t">fundunt</expan>: quibus <expan abbr="&longs;uppo&longs;it&utilde;">&longs;uppo&longs;itum</expan> e&longs;t uas <expan abbr="ligne&utilde;">ligneum</expan> &longs;atis <expan abbr="ampl&utilde;">amplum</expan> &amp; aqu&aelig; <lb/><expan abbr="plen&utilde;">plenum</expan>: tunc di&longs;&longs;oluitur in globulos minutos, quantuli &longs;unt &longs;emina canabis. </s> 
  
 <s><lb/>Alij loco <expan abbr="&longs;copar&utilde;">&longs;coparum</expan> &longs;tramen <expan abbr="&longs;um&utilde;t">&longs;umunt</expan>. </s> 
  
 <s>Alij <expan abbr="lapid&etilde;">lapidem</expan> <expan abbr="lat&utilde;">latum</expan> in uas imponunt, &amp; <expan abbr="tant&atilde;">tantam</expan> <pb pagenum="197"/><expan abbr="aqu&atilde;">aquam</expan> infundunt, quanta &longs;uperat lapidem: atque &aelig;s <expan abbr="liquid&utilde;">liquidum</expan> &egrave; catillo in <expan abbr="lapid&etilde;">lapidem</expan> <lb/>effundunt: ex quo dilap&longs;o globuli minuti fiunt. </s> 
  
 <s>Alij &aelig;s <expan abbr="liquefact&utilde;">liquefactum</expan> mox fun <lb/>dunt in <expan abbr="aqu&atilde;">aquam</expan> atque agitant u&longs;que e&ograve; dum <expan abbr="di&longs;&longs;olut&utilde;">di&longs;&longs;olutum</expan> abeat in globulos: ni&longs;i uer&ograve; <lb/>&aelig;s fundatur &amp; ex eo efficiatur bractea, uel in globulos re&longs;oluatur, uel lime&shy;<lb/>tur, <expan abbr="igni&utilde;">ignium</expan> ui <expan abbr="n&otilde;">non</expan> facile lique&longs;cit in catillo cinereo. </s> 
  
 <s>Quod &longs;i <expan abbr="liquefact&utilde;">liquefactum</expan> non fue <lb/>rit, omnis labor fru&longs;tra e&longs;t &longs;u&longs;ceptus. </s> 
  
 <s>Eodem <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> modo quo &aelig;s in globulos <lb/><expan abbr="argent&utilde;">argentum</expan> &amp; <expan abbr="plumb&utilde;">plumbum</expan> re&longs;oluuntur, ut iu&longs;ti&longs;sim&egrave; <expan abbr="app&etilde;di">appendi</expan> po&longs;&longs;int. </s> 
  
 <s>Sed redeo ad <lb/>&aelig;ris <expan abbr="experiment&utilde;">experimentum</expan>. </s> 
  
 <s>C&ugrave;m &aelig;s i&longs;tis modis <expan abbr="pr&aelig;parat&utilde;">pr&aelig;paratum</expan> fuerit, <expan abbr="t&utilde;c">tunc</expan> ad quodque cen <lb/><expan abbr="tumpondi&utilde;">tumpondium</expan> <expan abbr="minor&utilde;">minorum</expan> <expan abbr="ponder&utilde;">ponderum</expan>, &longs;i fuerit &aelig;s quod <expan abbr="pl&utilde;bi">plumbi</expan> &amp; ferri expers e&longs;t, &amp; <lb/><expan abbr="quid&etilde;">quidem</expan> diues <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>, adijcito <expan abbr="pl&utilde;bi">plumbi</expan> <expan abbr="&longs;e&longs;cunci&atilde;">&longs;e&longs;cunciam</expan> <expan abbr="maior&utilde;">maiorum</expan> <expan abbr="ponder&utilde;">ponderum</expan>: &longs;i uer&ograve; &aelig;s <expan abbr="pl&utilde;-bo">plun&shy;<lb/>bo</expan> <expan abbr="n&otilde;">non</expan> caruerit, <expan abbr="unci&atilde;">unciam</expan>: &longs;i ferri particeps fuerit, duas uncias. </s> 
  
 <s>Prim&ograve; <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> <expan abbr="plum-b&utilde;">plum&shy;<lb/>bum</expan> imponito in <expan abbr="catill&utilde;">catillum</expan> <expan abbr="cinere&utilde;">cinereum</expan>: deinde c&ugrave;m fumare c&oelig;perit, adijcito &aelig;s: &qring;d <lb/>unius hor&aelig; et quart&aelig; eius partis &longs;pacio ignis <expan abbr="c&otilde;&longs;umere">con&longs;umere</expan> &longs;olet un&agrave; cum plum <lb/>bo: id ubi <expan abbr="fact&utilde;">factum</expan> fuerit <expan abbr="argent&utilde;">argentum</expan> in fundo catilli <expan abbr="c&otilde;&longs;picies">con&longs;picies</expan>: citius <expan abbr="tam&etilde;">tamen</expan> ignis u&shy;<lb/>trunque <expan abbr="c&otilde;&longs;umit">con&longs;umit</expan> &longs;i in fornacula <expan abbr="coqu&atilde;tur">coquantur</expan>, qu&aelig; aura in&longs;piratur: &longs;ed &longs;atius e&longs;t <lb/><expan abbr="&longs;uperior&etilde;">&longs;uperiorem</expan> eius <expan abbr="part&etilde;">partem</expan> <expan abbr="dimidi&atilde;">dimidiam</expan> operculo tegere, &amp; fores fene&longs;tratos <expan abbr="n&otilde;">non</expan> &longs;olum <lb/>apponere ad <expan abbr="o&longs;tiol&utilde;">o&longs;tiolum</expan>, <expan abbr="uer&utilde;">uerum</expan> <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> <expan abbr="fene&longs;tr&atilde;">fene&longs;tram</expan> carbone uel lateris portiuncula clau <lb/>dere. </s> 
  
 <s>Quod &longs;i tale &aelig;s fuerit, &agrave; quo difficulter <expan abbr="argent&utilde;">argentum</expan> &longs;eparatur, anteaquam <lb/>igni exploretur in catillo cinereo, <expan abbr="plumb&utilde;">plumbum</expan> prim&ograve; <expan abbr="inijciend&utilde;">inijciendum</expan> e&longs;t in <expan abbr="catill&utilde;">catillum</expan> fi&shy;<lb/>ctilem: deinde &aelig;s <expan abbr="adijciend&utilde;">adijciendum</expan> cum modico &longs;ale torrefacto, ut &amp; <expan abbr="plumb&utilde;">plumbum</expan> <expan abbr="c&otilde;-bibat">con&shy;<lb/>bibat</expan> &aelig;s, &amp; &aelig;s purgetur &agrave; recremento, quo abundat. </s> 
  
 <s><expan abbr="Ver&utilde;">Verum</expan> <expan abbr="plumb&utilde;">plumbum</expan> <expan abbr="candi-d&utilde;">candi&shy;<lb/>dum</expan> quod <expan abbr="argent&utilde;">argentum</expan> in &longs;e continet, neque ip&longs;um in initio experimenti in <expan abbr="catill&utilde;">catillum</expan> <lb/><expan abbr="cinere&utilde;">cinereum</expan> inijcere oportet, ne una cum eo <expan abbr="argent&utilde;">argentum</expan>, quod fieri &longs;olet, con&longs;umat <lb/>&amp; in <expan abbr="fum&utilde;">fumum</expan> uertat: &longs;ed <expan abbr="po&longs;teaqu&atilde;">po&longs;teaquam</expan> plumbum fumare c&oelig;perit in catillo fictili, <lb/><expan abbr="t&utilde;c">tunc</expan> id ad ip&longs;um adijcito: quo modo <expan abbr="nigr&utilde;">nigrum</expan> <expan abbr="plumb&utilde;">plumbum</expan> concipiet <expan abbr="argent&utilde;">argentum</expan>, candi <lb/><expan abbr="d&utilde;">dum</expan> uer&ograve; ebulliet, abibitque in <expan abbr="ciner&etilde;">cinerem</expan>: qui ligno in tenue &longs;ci&longs;&longs;o remouetur. </s> 
  
 <s><expan abbr="Id&etilde;">Idem</expan> <lb/>fit &longs;i temperatura aliqua, in qua ine&longs;t <expan abbr="plumb&utilde;">plumbum</expan> <expan abbr="candid&utilde;">candidum</expan>, excoquitur. </s> 
  
 <s>C&ugrave;m ue <lb/>r&ograve; <expan abbr="plumb&utilde;">plumbum</expan> <expan abbr="nigr&utilde;">nigrum</expan> <expan abbr="c&otilde;biberit">combiberit</expan> <expan abbr="argent&utilde;">argentum</expan>, quod erat in plumbo candido, tunc de <lb/><expan abbr="m&utilde;">mum</expan> in catillo cinereo coquitur. </s> 
  
 <s>At <expan abbr="plumb&utilde;">plumbum</expan> <expan abbr="nigr&utilde;">nigrum</expan>, cum quo <expan abbr="argent&utilde;">argentum</expan> e&longs;t <expan abbr="per-mi&longs;t&utilde;">per&shy;<lb/>mi&longs;tum</expan>, primo in catino ferreo, &longs;uper <expan abbr="fornacul&atilde;">fornaculam</expan> <expan abbr="ardent&etilde;">ardentem</expan> &longs;tatuto, lique&longs;cat &longs;ini&shy;<lb/>to. </s> 
  
 <s>Dein ut &aelig;s in <expan abbr="canalicul&utilde;">canaliculum</expan> <expan abbr="ferre&utilde;">ferreum</expan> <expan abbr="f&utilde;dito">fundito</expan>, <expan abbr="t&utilde;">tum</expan> &longs;uper incude malleo percu&longs;&longs;um <lb/>dilatato, &amp; ex eo <expan abbr="bracte&atilde;">bracteam</expan> efficito: po&longs;trem&ograve; in <expan abbr="catill&utilde;">catillum</expan> <expan abbr="cinere&utilde;">cinereum</expan> inijcito: &qring;d ex <lb/><expan abbr="periment&utilde;">perimentum</expan> dimidi&aelig; hor&aelig; &longs;pacio pote&longs;t perfici. </s> 
  
 <s><expan abbr="Vehem&etilde;s">Vehemens</expan> <expan abbr="e&mtilde;">emm</expan> ignis calor ei <lb/>obe&longs;t: quare non e&longs;t nece&longs;&longs;e neque <expan abbr="dimidi&atilde;">dimidiam</expan> fornacul&aelig; partem operculo tege&shy;<lb/>re, neque <expan abbr="o&longs;tiol&utilde;">o&longs;tiolum</expan> eius occludere. </s> 
  
 <s>At metalla mi&longs;ta &longs;ignata, qu&aelig; monet&aelig; nomi <lb/>nantur, hoc modo experimur. </s> 
  
 <s>Nummos <expan abbr="arg&etilde;teos">argenteos</expan> minores ex acerui in fima <lb/>&amp; &longs;uprema parte, eiusque laterib. </s> 
  
 <s>exemptos primo bene purgato: deinde in <lb/>catillo triangulari liquefactos uel in globulos redigito, uel ex eis bracteas ef <lb/>ficito: Maiores uer&ograve; qui <expan abbr="pend&utilde;t">pendunt</expan> <expan abbr="drachm&atilde;">drachmam</expan>, <expan abbr="&longs;icilic&utilde;">&longs;icilicum</expan>, <expan abbr="&longs;emunci&atilde;">&longs;emunciam</expan>, <expan abbr="unci&atilde;">unciam</expan> dilatato: <lb/>tum be&longs;&longs;em <expan abbr="minor&etilde;">minorem</expan> <expan abbr="globulor&utilde;">globulorum</expan> &longs;umito, uel par bracte&aelig; pondus: itemque alte <lb/>rum be&longs;&longs;em: <expan abbr="utr&utilde;que">utrunque</expan> uer&ograve; &longs;eparatim charta inuoluito: po&longs;tea duas <expan abbr="pl&utilde;bi">plumbi</expan> par <lb/>ticulas in duos catillos cinereos prius calefactos inijcito: quanto <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> mone&shy;<lb/>ta fuerit precio&longs;ior, tanto minore <expan abbr="pl&utilde;bi">plumbi</expan> portione ad <expan abbr="experiment&utilde;">experimentum</expan> nobis o&shy;<lb/>pus e&longs;t: quanto uilior, tanto maiore: etenim &longs;i bes <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan> <expan abbr="tant&utilde;modo">tantummodo</expan> <expan abbr="&longs;emun-ci&atilde;">&longs;emun&shy;<lb/>ciam</expan> uel <expan abbr="unci&atilde;">unciam</expan> &aelig;ris in &longs;e <expan abbr="c&otilde;tinere">continere</expan> dicitur, ad be&longs;&longs;em <expan abbr="minor&etilde;">minorem</expan> adijcimus plumbi <lb/><expan abbr="&longs;emunci&atilde;">&longs;emunciam</expan>, &longs;i ex &aelig;quis argenti &amp; &aelig;ris partibus con&longs;titerit, <expan abbr="unci&atilde;">unciam</expan>: &longs;in in be&longs;&longs;e <pb pagenum="198"/>&aelig;ris <expan abbr="&longs;ol&utilde;">&longs;olum</expan> &longs;emuncia uel uncia argenti ine&longs;t, <expan abbr="&longs;e&longs;cunti&atilde;">&longs;e&longs;cuntiam</expan>. </s> 
  
 <s>Sed quam <expan abbr="prim&utilde;">primum</expan> plum <lb/><expan abbr="b&utilde;">bum</expan> fumare c&oelig;perit, in <expan abbr="&longs;ingul&utilde;">&longs;ingulum</expan> <expan abbr="catill&utilde;">catillum</expan> <expan abbr="cinere&utilde;">cinereum</expan> &longs;ingulam chartam, in quam ar <lb/><expan abbr="gent&utilde;">gentum</expan> &aelig;re <expan abbr="temperat&utilde;">temperatum</expan> e&longs;t, <expan abbr="inuolut&utilde;">inuolutum</expan> imponito: os tegul&aelig; carbonibus ob&longs;tru <lb/>ito: lento igni coquito, donec omne <expan abbr="plumb&utilde;">plumbum</expan> &amp; &aelig;s con&longs;umantur: nam acris <lb/>&longs;uo calore <expan abbr="argent&utilde;">argentum</expan> cum aliqua <expan abbr="pl&utilde;bi">plumbi</expan> particula <expan abbr="c&otilde;pellit">compellit</expan> in <expan abbr="catill&utilde;">catillum</expan>: quo modo <lb/><expan abbr="experiment&utilde;">experimentum</expan> fit fallax: tum ma&longs;&longs;ulas ex catillo extrahito, &amp; &agrave; <expan abbr="recrem&etilde;to">recremento</expan> pur <lb/>gato: &longs;i neutra libr&aelig; <expan abbr="lanc&etilde;">lancem</expan>, in <expan abbr="qu&atilde;">quam</expan> imponitur, depre&longs;&longs;erit, &longs;ed par utriu&longs;que fu&shy;<lb/>erit pondus, <expan abbr="experiment&utilde;">experimentum</expan> nobis <expan abbr="null&utilde;">nullum</expan> attulit errorem: &longs;in altera depre&longs;&longs;erit <lb/>lancem, plenum e&longs;t erroris: quare id ip&longs;um iterare oportet. </s> 
  
 <s>Quod &longs;i bes in &longs;e <lb/><expan abbr="c&otilde;tineat">contineat</expan> <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan> puri uncias <expan abbr="&longs;ept&etilde;">&longs;eptem</expan>, rex, uel princeps, uel ciuitas, qu&aelig; cudit mo <lb/>netam, adimit <expan abbr="unci&atilde;">unciam</expan>, <expan abbr="qu&atilde;">quam</expan> partim lucratur, partim impendit in fabros mone <lb/>tales, atque in &aelig;s quod ad argentum adiecit: qua de re copio&longs;ius dixi in libris <lb/>De precio <expan abbr="metallor&utilde;">metallorum</expan> &amp; monetis in&longs;criptis. </s> 
  
 <s>Aureos <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> nummos uarijs mo&shy;<lb/>dis experimur: etenim &longs;i &aelig;s cum auro <expan abbr="permi&longs;t&utilde;">permi&longs;tum</expan> fuerit, eos <expan abbr="cod&etilde;">codem</expan> modo quo <lb/>argenteos igni excoquimus: &longs;i <expan abbr="argent&utilde;">argentum</expan>, ab eo aqua illa ualenti&longs;&longs;ima <expan abbr="aur&utilde;">aurum</expan> &longs;e&shy;<lb/>cernit: &longs;in &aelig;s &amp; <expan abbr="argent&utilde;">argentum</expan>, prius adiecto <expan abbr="pl&utilde;bo">plumbo</expan> <expan abbr="excoqu&utilde;tur">excoquuntur</expan> in catillo cinereo, <lb/>donecignis &aelig;s &amp; <expan abbr="plumb&utilde;">plumbum</expan> con&longs;umat, po&longs;terius <expan abbr="aur&utilde;">aurum</expan> ab argento &longs;ecernitur. </s> 
  
 <s><lb/>Re&longs;tat de coticula, qua explorare <expan abbr="aur&utilde;">aurum</expan> &amp; <expan abbr="argent&utilde;">argentum</expan> uetus e&longs;t &amp; <expan abbr="u&longs;itat&utilde;">u&longs;itatum</expan>: quan <lb/><expan abbr="qu&atilde;">quam</expan> enim <expan abbr="experiment&utilde;">experimentum</expan> quod igni perficitur, certius e&longs;t, tamen quia &longs;&aelig;pe no <lb/>bis dee&longs;t fornacula, &longs;&aelig;pe tegula, &longs;&aelig;pe catilli, nec ulla mora <expan abbr="interpon&etilde;da">interponenda</expan> e&longs;t, <lb/>coticul&aelig;, quam &longs;emper in promptu habere po&longs;&longs;umus, aurum argentum&uacute;e <lb/>atterimus: quid quod aureos <expan abbr="n&utilde;mos">nummos</expan> igni excoquere ne utile <expan abbr="quid&etilde;">quidem</expan> &longs;emper <lb/>&longs;it? </s> 
  
 <s>uer&ugrave;m eligere oportet <expan abbr="admod&utilde;">admodum</expan> <expan abbr="nigr&atilde;">nigram</expan>, &amp; &longs;ulfuris <expan abbr="expert&etilde;">expertem</expan>: quo enim ni&shy;<lb/>grior fuerit, &amp; &longs;ulfuris magis expers, e&ograve; melior e&longs;&longs;e &longs;olet: de cuius natura ali <lb/>bi &longs;crip&longs;i. </s> 
  
 <s>Coticul&aelig; <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> prim&ograve; atteritur <expan abbr="aur&utilde;">aurum</expan> &longs;iue argento&longs;um, &longs;iue &aelig;ro&longs;um, <lb/>&longs;iue canalien&longs;e, &longs;iue igni <expan abbr="excoct&utilde;">excoctum</expan> fuerit: &longs;imiliter <expan abbr="argent&utilde;">argentum</expan>. </s> 
  
 <s>Deinde una aliqua <lb/>acus, quam eius e&longs;&longs;e <expan abbr="&longs;imillim&atilde;">&longs;imillimam</expan> ex colore <expan abbr="c&otilde;ijcimus">conijcimus</expan>: qu&aelig; &longs;i nos fallit defectu, <lb/>acus altera <expan abbr="color&etilde;">colorem</expan> habens magis <expan abbr="&longs;atur&utilde;">&longs;aturum</expan> coticul&aelig; atteritur: &longs;in exce&longs;&longs;u, tertia <lb/>qu&aelig; dilutiorem habet colo<gap/>, ea nanque nobis indicat quota <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>, uel &aelig;&shy;<lb/>ris, uel argenti &longs;imul et &aelig;ris portio &longs;it in auro: aut quota &aelig;ris in <expan abbr="arg&etilde;to">argento</expan>. </s> 
  
 <s>Sunt <lb/>enim quadruplices. </s> 
  
 <s>Prim&aelig; ex auro &amp; argento fact&aelig;, &longs;ecund&aelig; ex auro &amp; &aelig;&shy;<lb/>re, terti&aelig; ex auro &amp; argento &amp; &aelig;re, quart&aelig; ex argento &amp; &aelig;re. </s> 
  
 <s>Primis tribus <lb/><expan abbr="acu&utilde;">acuum</expan> generibus <expan abbr="poti&longs;&longs;im&utilde;">poti&longs;&longs;imum</expan> <expan abbr="aur&utilde;">aurum</expan> experimur, quarto <expan abbr="argent&utilde;">argentum</expan>. </s> 
  
 <s>Sed eiu&longs;modi <lb/>acus &longs;ic parantur. </s> 
  
 <s>Pondera minora proportione re&longs;pondent maioribus: u&shy;<lb/>tri&longs;que utuntur non modo metallici, &longs;ed <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> monetarij: uer&ugrave;m acus <expan abbr="&longs;ec&utilde;dum">&longs;ecundum</expan> <lb/>minora formantur, &amp; unaqu&aelig;que pendit be&longs;&longs;em, <expan abbr="qu&etilde;">quem</expan> no&longs;tro uocabulo mar&shy;<lb/>cam nominant. </s> 
  
 <s>C&ugrave;m autem bes, quo utuntur, qui cudunt <expan abbr="aur&utilde;">aurum</expan>, di&longs;tribuatur <lb/>in quatuor &amp; uiginti binas &longs;extulas, quas Gr&aelig;co nomine <expan abbr="n&utilde;c">nunc</expan> ceratia appel&shy;<lb/>lant: bin&aelig; uer&ograve; &longs;extul&aelig; qu&aelig;que in quatuor &longs;emi&longs;extulas, qu&aelig; grana uocant: <lb/>&longs;emi&longs;extula qu&aelig;que in tres quaternas &longs;iliquas, quas granula nuncupant, &longs;i a&shy;<lb/>cus fecerimus ad <expan abbr="numer&utilde;">numerum</expan> quaternarum &longs;iliquarum fient ducent&aelig; octaginta <lb/>octo: &longs;i ad <expan abbr="numer&utilde;">numerum</expan> <expan abbr="&longs;emi&longs;extular&utilde;">&longs;emi&longs;extularum</expan> &longs;iue <expan abbr="binor&utilde;">binorum</expan> <expan abbr="&longs;cripulor&utilde;">&longs;cripulorum</expan> &longs;ex &amp; nonaginta. </s> 
  
 <s><lb/>Sed i&longs;tis duobus modis numerus <expan abbr="acu&utilde;">acuum</expan> nimis efficeretur magnus, &amp; ex eis <lb/>non pauc&aelig; propter <expan abbr="exigu&atilde;">exiguam</expan> auri portionem nihil nobis &longs;ignificarent, eas igi <lb/>tur ad numerum binarum <expan abbr="&longs;extular&utilde;">&longs;extularum</expan> facere conuenit: quo &longs;ane modo acus <lb/>quatuor &amp; uiginti fiunt: <expan abbr="quar&utilde;">quarum</expan> prima conficitur ex argenti tribus &amp; uiginti <pb pagenum="199"/>duellis &amp; auri una: binas <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> &longs;extulas ueteres dixi&longs;&longs;e duellas, Fannius autor <lb/>e&longs;t. </s> 
  
 <s>Qu&aelig; cunque igitur uirgula argentea coticul&aelig; attrita eam ita ut h&aelig;c acus <lb/>colorat, ip&longs;a unam auri <expan abbr="duell&atilde;">duellam</expan> in &longs;e <expan abbr="c&otilde;tinet">continet</expan>: &longs;ic <expan abbr="&longs;ecund&utilde;">&longs;ecundum</expan> auri portionem, aut, <lb/>c&ugrave;m iam <expan abbr="aur&utilde;">aurum</expan> pondere &longs;uperat <expan abbr="argent&utilde;">argentum</expan>, <expan abbr="&longs;ec&utilde;dum">&longs;ecundum</expan> argenti portionem de re&shy;<lb/>liquis acubus e&longs;t iudicandum. </s> 
  
 <s>Secunda acus fit ex duabus &amp; uiginti duellis <lb/>argenti, &amp; ex duabus auri. </s> 
  
 <s>Tertia ex una &amp; uiginti duellis argenti, &amp; ex tri&shy;<lb/>bus auri. </s> 
  
 <s>Quarta ex uiginti duellis argenti, &amp; ex quatuor auri. </s> 
  
 <s>Quinta ex de <lb/>cem &amp; nouem duellis argenti, &amp; ex quinque auri. </s> 
  
 <s>Sexta ex decem &amp; octo du <lb/>ellis argenti, &amp; ex &longs;ex auri. </s> 
  
 <s>Septima ex decem &amp; &longs;eptem duellis argenti, &amp; <lb/>ex &longs;eptem auri. </s> 
  
 <s>Octaua ex &longs;edecim duellis argenti, &amp; ex octo auri. </s> 
  
 <s>Nona ex <lb/>quindecim duellis argenti, &amp; ex nouem auri. </s> 
  
 <s>Decima ex quatuordecim du <lb/>ellis argenti, &amp; ex decem auri. </s> 
  
 <s>Vndecima ex tredecim duellis argenti, &amp; ex <lb/>undecim auri. </s> 
  
 <s>Duodecima ex duodecim duellis argenti, &amp; ex totidem auri. </s> 
  
 <s><lb/>Decimatertia ex undecim duellis argenti, &amp; ex tredecim auri. </s> 
  
 <s>Decimaquar <lb/>ta ex decem duellis argenti, &amp; ex quatuordecim auri. </s> 
  
 <s>Decimaquinta ex no <lb/>uem duellis argenti, &amp; ex quindecim auri. </s> 
  
 <s>Decima&longs;exta ex octo duellis ar&shy;<lb/>genti, &amp; ex &longs;edecim auri. </s> 
  
 <s>Decima&longs;eptima ex &longs;eptem duellis argenti, &amp; ex de <lb/>cem &amp; &longs;eptem auri. </s> 
  
 <s>Decimaoctaua ex &longs;ex duellis argenti, &amp; ex decem &amp; o&shy;<lb/>cto auri. </s> 
  
 <s>Decimanona ex quinque duellis argenti, &amp; ex decem &amp; nouem au&shy;<lb/>ri. </s> 
  
 <s>Vice&longs;ima ex quatuor duellis argenti, &amp; ex uiginti auri. </s> 
  
 <s>Vice&longs;imaprima <lb/>ex tribus duellis argenti, &amp; ex una &amp; uiginti auri. </s> 
  
 <s>Vice&longs;ima&longs;ecunda ex dua&shy;<lb/>bus duellis argenti, &amp; ex duabus &amp; uiginti auri. </s> 
  
 <s>Vice&longs;imatertia ex una du&shy;<lb/>ella argenti, &amp; ex tribus &amp; uiginti auri. </s> 
  
 <s>Vice&longs;imaquarta tota formatur ex <lb/>auro puro.</s></p><figure></figure><pb pagenum="200"/><p type="main"> 
  
 <s>Itaque primis undecim acubus coticul&aelig; attritis experimur, <expan abbr="quot&atilde;">quotam</expan> auri por <lb/><expan abbr="tion&etilde;">tionem</expan> uirgul&aelig; <expan abbr="arg&etilde;te&aelig;">argente&aelig;</expan> in &longs;e <expan abbr="c&otilde;tineant">contineant</expan>: reliquis <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> tredecim <expan abbr="n&otilde;">non</expan> modo quo&shy;<lb/>ta <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan> portio in uirgulis aureis in&longs;it, &longs;ed <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> quota in monetis. </s> 
  
 <s>Quoniam <lb/>uer&ograve; <expan abbr="quid&atilde;">quidam</expan> <expan abbr="n&utilde;mi">nummi</expan> aurei <expan abbr="c&otilde;&longs;tant">con&longs;tant</expan> ex auro et &aelig;re, tredecim eius generis acus for <lb/><expan abbr="m&atilde;tur">mantur</expan>: <expan abbr="quar&utilde;">quarum</expan> prima <expan abbr="c&otilde;ficitur">conficitur</expan> ex duodecim duellis auri &amp; ex <expan abbr="totid&etilde;">totidem</expan> &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Se <lb/>cunda ex tredecim duellis auri &amp; ex undecim &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Tertia ex quatuordecim <lb/>duellis auri &amp; ex decem &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Quarta ex quindecim duellis auri, &amp; ex <expan abbr="nou&etilde;">nouem</expan> <lb/>&aelig;ris. </s> 
  
 <s>Quinta ex &longs;edecim duellis auri, &amp; ex octo &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Sexta ex <expan abbr="dec&etilde;">decem</expan> &amp; <expan abbr="&longs;ept&etilde;">&longs;eptem</expan> <lb/>duellis auri, &amp; ex <expan abbr="&longs;ept&etilde;">&longs;eptem</expan> &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Septima ex decem &amp; octo duellis auri &amp; ex &longs;ex <lb/>&aelig;ris. </s> 
  
 <s>Octaua ex <expan abbr="dec&etilde;">decem</expan> &amp; <expan abbr="nou&etilde;">nouem</expan> duellis auri &amp; ex quinque &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Nona ex uigin&shy;<lb/>ti duellis auri, &amp; ex quatuor &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Decima ex una &amp; uiginti duellis auri, &amp; <lb/>ex tribus &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Vndecima ex duabus &amp; uiginti duellis auri, &amp; ex duabus &aelig;&shy;<lb/>ris. </s> 
  
 <s>Duodecima ex tribus &amp; uiginti duellis auri &amp; ex una &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Decimater&shy;<lb/>tia ex auro puro. </s> 
  
 <s>Sed hoc genus <expan abbr="acu&utilde;">acuum</expan> non e&longs;t <expan abbr="mult&utilde;">multum</expan> <expan abbr="u&longs;itat&utilde;">u&longs;itatum</expan>, quod eiu&longs;modi <lb/>aurei nummi rariores &longs;int: maxime hi in quibus magna &aelig;ris portio ine&longs;t. </s> 
  
 <s>At <lb/><expan abbr="terti&utilde;">tertium</expan> genus <expan abbr="acu&utilde;">acuum</expan>, qu&aelig; con&longs;tant ex auro &amp; argento et &aelig;re magis e&longs;t <expan abbr="u&longs;itat&utilde;">u&longs;itatum</expan>, <lb/>quod tales aurei nummi &longs;int uulgati. </s> 
  
 <s>Sed quia cum auro pares uel impares <lb/><expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan> &amp; &aelig;ris portiones <expan abbr="mi&longs;c&etilde;tur">mi&longs;centur</expan>, duplices fiunt acus: &longs;i pares, prima forma <lb/>tur ex duodecim duellis auri &amp; &longs;ex argenti ac <expan abbr="totid&etilde;">totidem</expan> &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Secunda ex trede <lb/>cim duellis auri &amp; quinque duellis &amp; una &longs;extula argenti ac <expan abbr="totid&etilde;">totidem</expan> duellis u&shy;<lb/>naque &longs;extula &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Tertia ex quatuordecim duellis auri &amp; quinque argenti ac <lb/><expan abbr="totid&etilde;">totidem</expan> &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Quarta ex quindecim auri, &amp; quatuor duellis ac una &longs;extula ar&shy;<lb/>genti, atque totidem duellis unaque &longs;extula &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Quinta ex &longs;edecim duellis au <lb/>ri, &amp; quatuor argenti ac totidem &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Sexta ex <expan abbr="dec&etilde;">decem</expan> &amp; &longs;eptem duellis auri, <lb/>&amp; tribus duellis atque una &longs;extula argenti, ac <expan abbr="totid&etilde;">totidem</expan> duellis unaque &longs;extula &aelig;&shy;<lb/>ris. </s> 
  
 <s>Septima ex decem &amp; octo duellis auri, &amp; tribus duellis argenti ac <expan abbr="totid&etilde;">totidem</expan> <lb/>&aelig;ris. </s> 
  
 <s>Octaua ex <expan abbr="dec&etilde;">decem</expan> &amp; nouem duellis auri, &amp; duabus duellis ac una &longs;extu&shy;<lb/>la argenti, atque totidem duellis unaque &longs;extula &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Nona ex uiginti duellis <lb/>auri, &amp; duabus argenti ac totidem &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Decima ex una &amp; uiginti duellis au <lb/>ri, &amp; ex una duella unaque &longs;extula argenti, item ex una duella unaque &longs;extula <lb/>&aelig;ris. </s> 
  
 <s>Vndecima ex duabus &amp; uiginti duellis auri, &amp; ex una duella argenti, <lb/>atque etiam una &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Duodecima ex tribus &amp; uiginti duellis auri, &amp; una &longs;e&shy;<lb/>xtula argenti unaque &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Decimatertia ex auro puro. </s> 
  
 <s>Alij ut duo &longs;cripu&shy;<lb/>la argenti uel &aelig;ris, qu&aelig; in&longs;unt in auri be&longs;&longs;e, <expan abbr="depreh&etilde;dere">deprehendere</expan> po&longs;&longs;int, acus quin&shy;<lb/>que &amp; uiginti conficiunt: quarum prima con&longs;tat ex duodecim duellis auri, <lb/>&amp; &longs;ex argenti ac totidem &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Secunda ex duodecim duellis unaque &longs;extu&shy;<lb/>la auri, &amp; quinque duellis unaque &longs;extula &amp; dimidia argenti, ac totidem duel&shy;<lb/>lis unaque &longs;extula &amp; dimidia &aelig;ris: eadem proportione reliqu&aelig; acus forman&shy;<lb/>tur. </s> 
  
 <s>At Romanos &longs;cripulari differentia dixi&longs;&longs;e Plinius autor e&longs;t, quantum <lb/>auri e&longs;&longs;et in aliqua temperatura, quantum argenti uel &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Vtroque <expan abbr="aut&etilde;">autem</expan> mo <lb/>do acus, &amp; de quibus dixi, &amp; de quibus iam dicturus &longs;um, confici po&longs;&longs;unt. </s> 
  
 <s><lb/>Si uer&ograve; impares argenti &amp; &aelig;ris portiones cum auro permi&longs;t&aelig; fuerint, acus <lb/>&longs;eptem &amp; triginta fiunt, quarum prima formatur ex duodecim duellis au&shy;<lb/>ri, nouem argenti, tribus &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Secunda iterum ex duodecim duellis auri, o&shy;<lb/>cto argenti, quatuor &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Tertia <expan abbr="eti&atilde;">etiam</expan> ex duodecim duellis auri, <expan abbr="&longs;ept&etilde;">&longs;eptem</expan> <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>. <pb pagenum="201"/>quinque &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Quarta ex tredecim duellis auri, octo duellis &amp; dimidia &longs;extu&shy;<lb/>la <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>, duabus duellis unaque &longs;extula &amp; dimidia &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Quinta ex tredecim <lb/>duellis auri, <expan abbr="&longs;ept&etilde;">&longs;eptem</expan> duellis &amp; dimidia &longs;extula atque unis quaternis &longs;iliquis <expan abbr="arg&etilde;">argem</expan> <lb/>ti, tribus duellis &amp; una &longs;extula, ac binis quaternis &longs;iliquis &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Sexta ex tre&shy;<lb/>decim duellis auri, &longs;ex duellis &amp; dimidia &longs;extula atque binis quaternis duellis <lb/><expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>, quatuor duellis unaque &longs;extula &amp; unis duellis &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Septima ex quatu <lb/>ordecim duellis auri, <expan abbr="&longs;ept&etilde;">&longs;eptem</expan> duellis &amp; una &longs;extula <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>, duab. </s> 
  
 <s>duellis unaque<lb/>&longs;extula &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Octaua ex quatuordecim duellis auri, &longs;ex duellis &amp; una &longs;extu&shy;<lb/>la atque binis quaternis &longs;iliquis <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>, trib. </s> 
  
 <s>duellis &amp; dimidia &longs;extula ac unis <lb/>quaternis &longs;iliquis &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Nona ex quatuordecim duellis auri, quinque duellis <lb/>&amp; &longs;e&longs;qui&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis argenti, quatuor duellis &amp; binis <lb/>quaternis &longs;iliquis &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Decima ex quindecim duellis auri, &longs;ex duellis &amp; &longs;e&longs;&shy;<lb/>qui&longs;extula <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>, duabus duellis &amp; &longs;emi&longs;extula &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Vndecima ex quinde <lb/>cim duellis auri, &longs;ex <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>, tribus &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Duodecima ex quindecim duellis au <lb/>ri, quinque duellis &amp; &longs;emi&longs;extula <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>, tribus duellis atque &longs;e&longs;qui&longs;extula &aelig;ris. </s> 
  
 <s><lb/>Decimatertia ex &longs;edecim duellis auri, &longs;ex <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>, duabus &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Decimaquar <lb/>ta ex &longs;edecim duellis auri, quinque duellis &amp; &longs;emi&longs;extula atque unis quaternis <lb/>&longs;iliquis argenti, duab. </s> 
  
 <s>duellis &amp; una &longs;extula ac binis quaternis &longs;iliquis &aelig;ris. </s> 
  
 <s><lb/>Decimaquinta ex &longs;edecim duellis auri, quatuor duellis &amp; una &longs;extula atque<lb/>binis quaternis &longs;iliquis argenti, tribus duellis &amp; &longs;emi&longs;extula ac unis quater&shy;<lb/>nis &longs;iliquis &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Decima&longs;exta ex <expan abbr="dec&etilde;">decem</expan> &amp; <expan abbr="&longs;ept&etilde;">&longs;eptem</expan> duellis auri, quinque duellis &amp; <lb/>&longs;emi&longs;extula <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>, una duella &amp; &longs;e&longs;qui&longs;extula &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Decima&longs;eptima ex <expan abbr="dec&etilde;">decem</expan> <lb/>&amp; <expan abbr="&longs;ept&etilde;">&longs;eptem</expan> duellis auri, quatuor duellis &amp; una &longs;extula atque binis quaternis &longs;ili&shy;<lb/>quis <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>, duabus duellis &amp; &longs;emi&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis &aelig;ris. </s> 
  
 <s>De <lb/>cima octaua ex <expan abbr="dec&etilde;">decem</expan> &amp; <expan abbr="&longs;ept&etilde;">&longs;eptem</expan> duellis auri, quatuor duellis &amp; unis quaternis <lb/>&longs;iliquis <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>, duab. </s> 
  
 <s>duellis &amp; &longs;e&longs;qui&longs;extula atque binis quaternis &longs;iliquis &aelig;&shy;<lb/>ris. </s> 
  
 <s>Decimanona ex XVIII. duellis auri, quatuor duellis &amp; una &longs;extula <expan abbr="arg&etilde;-ti">argen&shy;<lb/>ti</expan>, una duella unaque &longs;extula &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Vice&longs;ima ex <expan abbr="dec&etilde;">decem</expan> &amp; octo duellis auri, qua&shy;<lb/>tuor <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>, duabus &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Vice&longs;ima prima ex <expan abbr="dec&etilde;">decem</expan> et octo duellis auri, tribus <lb/>duellis &amp; una &longs;extula <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>, duabus duellis &amp; una &longs;extula &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Vice&longs;ima &longs;e <lb/>cunda ex XIX. duellis auri, tribus duellis &amp; &longs;e&longs;qui&longs;extula argenti, una duella <lb/>&amp; &longs;emi&longs;extula &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Vice&longs;ima tertia ex XIX. duellis auri, tribus duellis &amp; &longs;e&shy;<lb/>mi&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>, una duella &amp; una &longs;extula ac binis <lb/>quaternis &longs;iliquis &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Vice&longs;ima quarta ex XIX. duellis auri, duabus duellis <lb/>&amp; &longs;e&longs;qui&longs;extula atque binis quaternis &longs;iliquis argenti, duabus duellis &amp; unis <lb/>quaternis &longs;iliquis &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Vice&longs;ima quinta ex uiginti duellis auri, tribus argen <lb/>ti, una &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Vice&longs;ima &longs;exta ex uiginti duellis auri, duabus duellis &amp; una &longs;e&shy;<lb/>xtula atque binis quaternis &longs;iliquis argenti, una duella &amp; &longs;emi&longs;extula ac unis <lb/>quaternis &longs;iliquis &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Vice&longs;ima &longs;eptima ex XX. duellis auri, duabus duellis <lb/>&amp; &longs;emi&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis argenti, una duella unaque &longs;extula &amp; <lb/>binis quaternis &longs;iliquis &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Vice&longs;ima octaua ex XXI. duellis auri, duabus <lb/>duellis &amp; &longs;emi&longs;extula <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>, &longs;e&longs;qui&longs;extula &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Vice&longs;ima nona ex una &amp; ui <lb/>ginti duellis auri, duabus argenti, una &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Trice&longs;ima ex una &amp; uiginti duel <lb/>lis auri, una duella &amp; &longs;e&longs;qui&longs;extula argenti, una duella &amp; &longs;emi&longs;extula &aelig;ris. </s> 
  
 <s><lb/>Trice&longs;ima prima ex XXII. duellis auri, una duella unaque &longs;extula argenti, una <lb/>&longs;extula &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Trice&longs;ima <expan abbr="&longs;ec&utilde;da">&longs;ecunda</expan> ex duabus &amp; uiginti duellis auri, una duella, <pb pagenum="202"/>&amp; &longs;emi&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>, una &longs;extula atque binis quater <lb/>nis &longs;iliquis &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Trice&longs;ima tertia ex duabus &amp; uiginti duellis auri, una duel <lb/>la &amp; binis quaternis &longs;iliquis argenti, &longs;e&longs;qui&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis <lb/>&aelig;ris. </s> 
  
 <s>Trice&longs;ima quarta ex tribus &amp; uiginti duellis auri, &longs;e&longs;qui&longs;extula <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>, <lb/>&longs;emi&longs;extula &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Trice&longs;ima quinta ex trib. </s> 
  
 <s>&amp; uiginti duellis auri, una &longs;extu&shy;<lb/>la atque binis quaternis &longs;iliquis argenti, &longs;emi&longs;extula &amp; unis quaternis &longs;iliquis <lb/>&aelig;ris. </s> 
  
 <s>Trice&longs;ima &longs;exta ex trib. </s> 
  
 <s>&amp; uiginti duellis auri, una &longs;extula &amp; unis qua&shy;<lb/>ternis &longs;iliquis argenti, &longs;emi&longs;extula &amp; binis quaternis &longs;iliquis &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Trice&longs;ima <lb/>&longs;eptima ex auro puro. </s> 
  
 <s><expan abbr="C&utilde;">Cum</expan> <expan abbr="a&utilde;t">aunt</expan> raro <expan abbr="inueni&atilde;tur">inueniantur</expan> aurei, qui ex be&longs;&longs;e auri, in quo <lb/><expan abbr="n&otilde;">non</expan> in&longs;unt quindecim duell&aelig; auri, <expan abbr="&longs;ign&atilde;tur">&longs;ignantur</expan>, <expan abbr="n&otilde;nulli">nonnulli</expan> <expan abbr="tant&utilde;">tantum</expan> octo &amp; uiginti a&shy;<lb/>cus efficiunt: atque <expan abbr="quid&atilde;">quidam</expan> &agrave; iam dictis diuer&longs;as, &qring;d auri mi&longs;tura <expan abbr="c&utilde;">cum</expan> argento &amp; <lb/>&aelig;re <expan abbr="interd&utilde;">interdum</expan> &longs;it diuer&longs;a: <expan abbr="ear&utilde;">earum</expan> <expan abbr="acu&utilde;">acuum</expan> prima formatur ex quindecim duellis au&shy;<lb/>ri, &longs;ex duellis &amp; una &longs;extula atque binis quaternis &longs;iliquis argenti, duabus du&shy;<lb/>ell&iacute;s &amp; &longs;emi&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis &aelig;ris. </s> 
  
 <s><expan abbr="Sec&utilde;da">Secunda</expan> ex quindecim du <lb/>ellis auri, &longs;ex duellis &amp; unis quaternis &longs;iliquis <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>, duab. </s> 
  
 <s>duellis &amp; &longs;e&longs;qui&shy;<lb/>&longs;extula ac binis quaternis &longs;iliquis &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Tertia ex quindecim duellis auri, <lb/>quinque duellis &amp; &longs;emi&longs;extula <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>, trib. </s> 
  
 <s>duellis &amp; &longs;e&longs;qui&longs;extula &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Quar <lb/>ta ex &longs;edecim duellis auri, &longs;ex duellis &amp; &longs;emi&longs;extula <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>, una duella &amp; &longs;e&longs;&shy;<lb/>qui&longs;extula &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Quinta ex &longs;edecim duellis auri, quinque duellis &amp; una &longs;extu <lb/>la atque binis quaternis &longs;iliquis <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>, duabus duellis &amp; &longs;emi&longs;extula ac unis <lb/>quaternis &longs;iliquis &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Sexta ex &longs;edecim duellis auri, quatuor duellis &amp; &longs;e&longs;&shy;<lb/>qui&longs;extula atque binis quaternis &longs;iliquis <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>, tribus duellis &amp; unis quater&shy;<lb/>nis &longs;iliquis &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Septima ex <expan abbr="dec&etilde;">decem</expan> &amp; <expan abbr="&longs;ept&etilde;">&longs;eptem</expan> duellis auri, quinque duellis &amp; una <lb/>&longs;extula unisque quaternis &longs;iliquis <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>, una duella &amp; &longs;emi&longs;extula atque binis <lb/>quaternis &longs;iliquis &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Octaua ex <expan abbr="dec&etilde;">decem</expan> &amp; <expan abbr="&longs;ept&etilde;">&longs;eptem</expan> duellis auri, quinque duellis <lb/>&amp; unis quaternis &longs;iliquis <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>, una duella &amp; &longs;e&longs;qui&longs;extula &amp; binis quater&shy;<lb/>nis &longs;iliquis &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Nona ex <expan abbr="dec&etilde;">decem</expan> &amp; <expan abbr="&longs;ept&etilde;">&longs;eptem</expan> duellis auri, quatuor duellis &amp; una <lb/>&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>, duab. </s> 
  
 <s>duellis &amp; &longs;emi&longs;extula atque bi&shy;<lb/>nis quaternis &longs;iliquis &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Decima ex <expan abbr="dec&etilde;">decem</expan> &amp; octo duellis auri, quatuor du <lb/>ellis &amp; una &longs;extula <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>, una duella unaque &longs;extula &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Vndecima ex <expan abbr="dec&etilde;">decem</expan> <lb/>&amp; octo duellis auri, quatuor duellis argenti, duab. </s> 
  
 <s>duellis &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Duodecima <lb/>ex XVIII. duellis auri, tribus duellis &amp; una &longs;extula <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>, duab. </s> 
  
 <s>duellis &amp; u&shy;<lb/>na &longs;extula &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Decimatertia ex XIX. duellis auri, tribus duellis &amp; &longs;e&longs;qui&longs;e&shy;<lb/>xtula ac unis quaternis &longs;iliquis argenti, una duella atque binis quaternis &longs;ili&shy;<lb/>quis &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Decimaquarta ex XIX. duellis auri, tribus duellis &amp; &longs;emi&longs;extula <lb/>ac unis quaternis &longs;iliquis argenti, una duella unaque &longs;extula atque binis quater <lb/>nis &longs;iliquis &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Decimaquinta ex XIX. duellis auri, duab. </s> 
  
 <s>duellis &amp; &longs;e&longs;qui&shy;<lb/>&longs;extula ac unis quaternis &longs;iliquis argenti, duabus duellis &amp; binis quaternis <lb/>&longs;iliquis &aelig;ris. </s> 
  
 <s>Decima &longs;exta ex uiginti duellis auri, tribus <expan abbr="arg&etilde;ti">argenti</expan>, una &aelig;ris. </s>