![[BACK]](http://archimedes.mpiwg-berlin.mpg.de/arch/img/icons/back.gif){kind=icon}
Return to borro_demot_01_la_1591.raw
CVS log ![[TXT]](http://archimedes.mpiwg-berlin.mpg.de/arch/img/icons/text.gif){kind=icon}
![[DIR]](http://archimedes.mpiwg-berlin.mpg.de/arch/img/icons/dir.gif){kind=icon}
Up to [CVSROOT] / texts / archimedes / rawMain History Search Repository tree
| Return to borro_demot_01_la_1591.raw
CVS log | Up to [CVSROOT] / texts / archimedes / raw |
| File: [CVSROOT] / texts / archimedes / raw / borro_demot_01_la_1591.raw
(download) - view tree Revision 1.1, Wed Jun 19 09:18:24 2002 UTC (11 years ago) by bcfuchs Branch: MAIN CVS Tags: HEAD adding from old repository but with new names |
<pb id="p.0001"> <HEAD>HIERONYMVS BORRIVS ARRETINVS De Motu Grauium, & Leuium</HEAD> <HEAD><I>Ad</I> FRANCISCVM <I>Medicem Magnum Etruria Ducem II.</I></HEAD> <FIG> <HEAD>FLORENTIAE, In Officina Georgii Mare$cotti. MDLXXV.</HEAD> <pb> <FIG> <HEAD>ROBERTVS TITIVS BVRGEN. IN HIERONYMI BORRI EFFIGIEM.</HEAD> <p><I>Qvisqvis es, exiguo qui inclu$am con$picis orbe Effigiem BORRI, & facili miraris ab arte Expre$$os vultus, atque ora $imillima veris, Quanto deinde magis mirabere, cum tibi lectus Liber erit, quo naturæ fugientis opertum Mon$trat iter, vinclisq. docet retinacibus arctè Comprimere, vt ne $e te ignaro concitet hilum, Quam $tupeas? namq. ingenij præ$tantis imago Longè animata magis $e$e hic o$tentat, vt ignis Aethereus, qui mane nouum praeuortitur ortum</I> <pb> <HEAD>FRANCISCO MEDICI MAGNO ETRVRIAE DVCI II.</HEAD> <HEAD><I>Hieronymus Borrius Dediti<32>imus. S.</I></HEAD> <p>ANTIQVISSIMAE nobili$si- mæq. Philo$ophiæ primum ortum procreatum e$$e in- ter Aegyptios ab eius prin- cipium diligenter exploran- tibus, cum ex multis aliis, tum ex cò facile pote$t intel ligi, quod qui primis illis temporibus philo$ophandi $tudio incendebãtur, ii ex omnibus ferè orbis terrarum partibus primũ ad Mercurii Aegyptii columnas, in quibus prima philo$ophiæ capita erant inci$a, confluebant; vt in- de tanquam è fontibus, quæ domi non poterant haurirent; deinde alii eodem $tudio magis arden- tes in Indiam penetrarunt, vt Gynmo$ophi$ta- rum Principem Iarcam de $iderum natura di$pu- tantem audirent. In hac autem inchoata & rudi philo$ophia maiore po$tea $tudio euigilauit Græ- cia, quam euigilarat ante India & Aegyptus. Cum enim Thales Mile$ius, & Anaximander omne $uũ $tudium in doctrina, ac $apientia colo ca$$et, res $uis v$a progre$sionibus, incredibile dictu e$t, quan- tum breui fuerit aucta. Sed tamen adhuc manca, & vulgaris iure videbatur ea e$$e cognitio. Verum <foot><19> 2</foot> <pb> fortuna nobis dedit, vt ederentur in Iucem Xeno- phanes & auditor eius Parmenides, & ambo $upe- riori naturæ cognitioni non mediocre afferrent in crementum, ac magnus ille Philo$ophus Pythago- ras na$ceretur, qui multa ii$dem de rebus politius perfectiu$q. proferret; & philo$ophiam à prima in- choataque forma ad expletam, atque cumulatam in dies felicius procedentem relinqueret. Horum ætati $ucce$sit Anaxagoras, quem, vt con$ulto De- mocritum, Empedoclem, & alios omittam, ma- gnum attuli$$e optimis di$ciplinis adiumentum, & auxi$$e $uos di$cipulos $cientia quadam admira- bili, con$tans e$t omnium opinio. Princeps præte- rea ingenii doctrinæque Plato, ac Timæus Pytha- goræ $ententias ob$curas, & incognitas illu$trarũt, ita tamen, vt quæ tãto viro placuerant ea <G>e)n ai)ni/gmasi\</G> auditoribus expendenda proponerent. Quare ab fconditæ illæ $ententiæ difficiles habebant explica tus, & præter quam à benedoctis hominibus non intelligebantur. Po$t eos autem, quorum mentio- nem fecimus, nõnulli alii graui$simi viri in hoc præ claro $tudiorum genere ita ver$ati $unt, vt multo acrius quam $uperiores, & grauius ad philo$ophan dum incubuerint: nam diuino munere donatus e$t nobis Ari$toteles Philo$ophorũ vere princeps, à quo vno, & facilius, & melius, & breui plura didi cit omnis po$teritas, quam à prioribus didicerit. Quoniam autem, $iue maiorum negligentia, $iue temporum iniuria, $iue alio quouis malo fato fide- lis illa veterum philo$ophorum, qui Ari$totelem ætate præ$titerunt, doctrina ad hancv$que diem ia-| <pb> cuit in tenebris, & $olis videtur luce clarius, pluri- mum humano generi eum hominem profuturum, cuius con$ilio, & opera ex tam diuturnis tenebris emergeret; propterea $um arbitratus maximos quo$que labores experiundos mihi & $ubeundos e$$e, vt tandem aliquando ea per me in lucem euo- cetur; propterea libenter etiam expertus $um, ac tentaui omnia. Vtinam autem no$tris laboribus contingat exitus, quem optamus, vt me duce Phi- lo$ophia illa tam glorio$a, & vera quam antiqua, paulatim quidem $uperioribus $ingulis ætatibus aucta, $ed cra$$is tamen adhuc tenebris circumfu$a aut $uaui$$imam lucem a$piciat, qua indigni$simè ne$cio quomodo videtur priuari, aut ea frui $altem incipiat. Nõ enim tantum mihi tribuo, vt plus mi- hi, quam veritati largiar, & rem adeò ob$curam ve inexplicabilis $æpe vi$a $it, tam diligenter exi$ti- mem me interpretando explana$$e, vt diligentius nequeat explanari. Num quam tamen futurum e$t, vt me mei huius con$ilii indu$triæque pœniteat q Nam $i me huius Philo$ophiæ fontes antea ita clau $os, vt nemini paterent, demon$trante ad eos mul- to $tudio$ius aperiendos alii po$thac excitabũtur, & huius virtutis, vt $pero, & opto, præ$tantiam con $equentur, mea etiam laus ex aliqua parte fuerit. Sed quoniam quicunque aliqua ingenii $ui monu menta po$teritati mandant, ea plerique omnes $ibi videntur magnis dicare principibus debere, qui aut benemeriti $int, aut literis delectentur, aut pro excellenti, & $ingulari ingenio quod po$sident, de aliorum etiam ingeniis verè po$sint exi$timare, <*> <pb> Idcirco FRANCISCE Med: Magne Dux quem COSMO Parenti optimo, & felici$simo $uper$ti- tem e$$e voluit immortalis DEVS, vt te Etruriam admini$trante, ac regente magnum & tri$te illud de$iderium quod in cælum reuertens vir ille diui- nus vniuer$æ huic prouinciæ reliquit $ui, leniatur, & eius Ciuitates pergant felices e$$e, quod tu tan- to Patre digni$simus filius & propterea etiam reip. regendæ $cienti$simus iis præ$is. Ego quoque non modo omnibus his cau$is motus, $ed etiam quod mihi benignè $emper facis, & quod à $tudiis litera- rum non abhorres, & quod ad iudicandum de alio rum $criptis multum habes ingenii, tibi donãdum librum, quem de rerum grauium & leuium motu $crip$i tuoque nomine modo tuo probetur iudicio diuulgandum $tatuo. Nam $i hæ meæ vigiliæ acer- rimo tanti Principis iudicio re$pondebunt, reli- quorum omnium iudicium, quod de me futurum e$t, non pertime$cam. Tevero Flos Italiæ Princi- pum lecti$sime, qui in omnibus tuis actionibus pa- trium animum, virtutem que capias, & eius huma- nitatis, probitatis, con$iliorum effigies cunctis re- lictus filius iudicaris, non e$t quod multis verbis orem, vt hoc meum opu$culum libenti$simo ani- mo accipias, namque te tua $ponte facturum e$$e $cribens confidebam, literarum enim $tudia, ea- que colentes apud te in tanto $unt honore, vt pa- trocinio primũ tui num quam $atis laudati Patris, deinde tuo ad $pem pri$tinæ dignitatis, quæ alio- rum culpa penè tota fuerat ami$$a literæ, videantur in Etruria reuixi$$e: Etenim nemini ob$curum e$$e <pb> arbitror ex vltimis etiam terris à te viros omni libe| rali doctrina eruditi$simos Pi$as tuas quo virtutis ergò vndique iuuenum examina confluunt hone- $ti$sima accer$itos mercede, & quotannis maiore diligentia accer$iri, vt vniu$qui$que quam tenet publicè profiteatur, & doceat $cientiam. Atque $umptus qui faciendi $unt in eos tam libenter fa- ctos, & fieri, cum $cias numquam melius poni po$| $e quam quos libenti$sime. Quo circa me quoque dum mearum virium imbecillitate cognitamihib tale cogitabam $ponte tua accer$endum cura$ti, & puta$ti dignum, vereorne literatorum paucitate, qui principem locum obtinerem eorum qui Medi cmæ $olentiã profiterentur. Quemadmodum igi- tur omnes mei labores qualescunque $int, tibi de- bentur, ita etiam mittuntur tibi tamquam Patrono literarum optimo, & de commodis $tudio$orum toto (vt dicitur) pectore $emper cogitanti. Tuo igitur con$en$u, & munere liceat in tuo nomine huic meæ locubrationi apparere, quæ quidem ve- luti Virgo ca$ta, & verecunda malebat $e conti- nere domi, quam in publicum prodire. Et ob id cum intelligeret te $alutatum $ibi meo iu$$u venien| dum e$$e, $tatim ad meum amplexum currens, & o$culum; Mi pater, inquit num quam futurum e$t, vt ego neque $olem aduer$um neque FRANCI- SCVM Med: Etruriæ Magnum Ducem ad quem me cogitas honoris cau$a mittere, intueri po$sim. Quapropter $i tanti viri $plendore me vis intermo| ri, mittito. Sin me $iliam tuam æque tibi dulcem, ni$i me fallit animus ac ip$am vitam cupis incolu- <pb> mem mittendi con$ilium mutato. Hac mente cum e$$et, non e$t tamen au$a neque mihi patri, quem vi debat in duxi$$e animũ vt iret, aduer$ari, neq. quic- quam negare Iacobo Saluiato tuarum omnium vir tutum ob$eruanti$simo, & nobilitate, ingenio, bene| ficentia, fortitudine animi, & rerum v$u florenti$si- mo, tibique $ancti$simo $anguinis iure coniuncti$si- mo, qui puellam vt parentis dicto e$$et audiens ma gnopere hortabatur. Huius hortatione tam grata, quam nece$$aria animo firmiore facto tandem $e venturam pollicita e$t. Ergo mihi videtur e$$e reli- quum, vt pro ea humili animo tibi $upplicem, & vnum illud à te petam, vt quemadmodum omnes alios ad te $alutandi cau$$a euntes complecti $oles, $ic eam quam licet humani$sime excipias, & eius commodo ita con$ulas, vt in aliquo conclauis tui angulo, vbi con$i$tat, paullulum loci concedas, & quotie$cunque foras exierit $olum vt Lælium Tau| rellum, Petrum Victorium, Io: Bapti$tam Hadria- num, Angelum Guicciardinum, alio$que tuo im- perio pote$tatique $ubiectos docti$simos viros in- ui$at, recta eodem reuerti $it puellæ $emper inte- grum, ne cui improbo violandæ illius virginitatis relinquatur locus. Verbis autem exprimi non po| te$t, quantum ego $im voluptatis capturus, vbi abs te, pro tua incredibili humanitate, hanc meam fi- liam (vt cupio) benigno vultu exceptã audiuero. Quæ quidem res $i ex no$tra $ententia ceciderit, præterquam quod aliquid mihi videbor e$$e, alte- ram filiam iam natu grandem non ita multo po$t tibi mittam, ac dicabo, cui me velim $cias iamdiu <pb> me ip$um, mea$que fortunas omnes, quantulæcun| que $int, & vniuer$am domum dica$$e: $ed cum opus non $it verbis vbi rerum & ad$unt & aderunt quotidie certi$sima te$timonia, longioris æpi$tolæ $atietatem effugiam, atque illud etiam mihi abs te petam beneficium, vt $i frons puellæ huius nullis erit calami$tri ve$tigiis notata, $i nulla fucati can- doris erunt adhibita medicamenta, $i naturalis in ea tantum nitor erit, hæc e$$e probitatis eius, non negligentiæ expre$$a $igna exi$times: Quod $i or- namenta mole$te feres omi$$a, meam harum rerum in$citiam facile excu$abis: propterea quod $pecta- ri res, non verba pendi non ignoras in Philo$ophia. Vale non Etruriæ $olum, $ed Italiæ etiam, ac vniuer$i orbis verum decus, ac lumen, & Borrium tuæ voluntati mirificè deditum mirificè etiam dilige. <foot>A</foot> <pb> <HEAD>BARTHOLOMEO CONCINIO TALLAE, ET PENNAE BERILLVSTRI COMITI,</HEAD> <HEAD>Hieronymus Borrius. S.</HEAD> <p>E<I>tsi tam magna est liberorum caritas, vt nihil dulcius hominum generi à Natura da tum $it, quam $ui cuique liberi, tamen cum relinquunt & abiiciunt obedientiam, nec patri parent, cui Naturæ lege $ubiecti $unt, amoris iter interrumpitur, & obliui$cimur quando<16> nos e$$e patres. Quod dico de aliìs, dico nunc expertus in me ip$o. Nam filia hæc mea, quæ, vt $cis, licet inuita, meo tamen iu$$u viæ $e commi$erat, vt adiret</I> FRANCISCVM MEDI- CEM <I>$plendoris immen$i excel$i<16> animi Principem, Ma- gnum Etruriæ Ducem II. cui, eam ego muneri me mi$$urum promi$eram, quamuis v$que ad Regias ædes progre$$a e$$et, eas tamen non au$a est ingredi, & illarum ædium magnificen| tia, & maxima aulicorum frequentia, ciuium, $ummorum<16> hominum $plendore, quibus a<32>idue tanti Principis ianua, at- que vestibulum celebratur perterrita: ideo itinere iam penè confecto domum reuertit toto corpore contremi$cens. Cum enim à Patre omnia metueret, refugerat $anguis, neque mehercule $ine cau$a, propterea quod, vt vidieam redeun- tem, ac amori meo amore non re$pondentem, exar$i iracun- dia, & vix me continui,, quin inuolauerim in capillum, eo<16> ip$am & veste con$ciderim: atque ni$i mihi ad pedes pro- <pb> $trata iacui$$et mi$era, patris mi$ericordiam implorans, $e pecca$$e ni$i vidi$$et, iureque iurando ni$i confirma$$et me iu- bente Patre, quoties opus $it, $e tuo tantum comitatu $eptam, florenti<32>imam istam, fortunati<32>imam, & pulcherrimam vrbem, orbis terrarum lucem, & tam præclara Vrbe Prin- cipem digni<32>imum, omnino omni crudelitate lacera$$em. Quamquam igitur pudor eius mihi vi$us est $ubrusticus, & meum animum non parum offendit, ei tamen, quia ætas illa pudore dicitur ornari, naturali etiam in liberos amore addu- ctus ignoui; eo<16> facilius quod eam cogor pluris etiam quam antea facere, cum nunc primũ ita abundare ingenio videam, vt $ibi te dari in hac $u$cipienda actione Ducem voluerit, in- telligens credo, quam propter fidem rerum<16> agendarum pe- ritiam $is gratio$us apud ampli<32>imum clari<32>imum<16> illum Principem Virum, ad quem, ni$i velit paternam gratiam ef fundere, cogitur adire. Quare, quæ tua e$t $ingularis nõ in me $olum $ed in omnes etiam beneuolentia, & humanitas, tamet$i $emper ita es de maximis rebus occupatus, vt ab omni occupa tione te numquam expedias, quam ad te mitto filiam com- mendatam habeas, eamdem comiteris, atque in itinere tan- tum puellæ addas animi, $i perget e$$e timida vt ea in orna- ti<32>imi no$tri Principis con$pectum veniat, & mea fides libe- retur. Vale, ac me vt $oles ama.</I> <foot><I>A</I> 2</foot> <pb> <HEAD>BENEDICTVS TITIVS ROBERTO F. DVLCISSIMO. S. P. D.</HEAD> <p>Tametsi illud maximè tibi propo$itum e$$e de bet, Roberte fili, vt exactam iuri$ciuilis faculta- tem, & $cientiam, cui nunc in Pi$ani i$ta gymna- $ij luce operam nauas, con$equare; ego tamen ita $emper exi$timaui, oportere eum, qui iuri$cons. futurus $it, non rabula de foro, plurimis, atque optimis artibus ornatum e$$e; quo factum e$t, vt teneriori adhuc ætate exqui$itius te iis literis in$tituerim, quibus ad humanitatem informamur, ac deinde annis procedentibus tuo ip$e in$tinctu, necnon aliqua mea cohortatione ad philo$ophiam, quæ de moribus docet, quæque rerum naturam per$crutatur, animum appuleris, in qua quantum profeceris, ni$i tui te fallit amor, facilè tibi erit iudicare: Ego certè, quod parentis fuit amanti$$imi, ac filii laudum $itienti$$imi, cumulatè præ$titi; vt $i quid aut temporis, aut pecuniarum iactur&ecedil; factum $it, eius in te omnis culpa re$ideat. At- que vt intelligas me meas in te omnes cogitationes libenter con$ume re$olere, nec de re quapiam magis laborare, quam vt iis virtutibus excellas, quæ homines ex vulgi numero eximere con$ueuerunt; mit- to ad te HIER ONYMI BORRII librum, quem de grauium, & leuium motu præcellens ille philo$ophus con$criptum tamquam te$t&etilde; mutuæ inter nos beneuolentiæ, mihi dono dedit: nam cum is proximè ab Vrbe reuerti$$et, atque à me officij cau$$a adiretur, po$t varios de rerum no$trarum $tatu $ermones vltro, citroque habitos, eò delatus e$t, vt maximam $e, atque adeo præcipuam aduer$æ for- tunæ alleuationem, & à mole$tiis aberrationem ab vna pr&ecedil;$ertim phi lo$ophia inuenire affirmaret; in qua ita conquie$cere con$ueui$$et, vt $uæ omnes œgritudines hoc tamquam pharmaco lenirentur; quam- obrem identidem me ad hoc $tudium cape$$endũ hortabatur; apud quem cum deuexam iam ætatem, dome$ticaque negocia, quorum multitudine propè obruor, excu$arem, h&ecedil;c tibi præcepta dari opor- tere exi$timabam; & quoniam $tudiorum cau$$a abe$$es, vehementer ab eo contendere cœpi, vt aliquod huiu$modi $criptorũ genus, quod te ad philo$ophiam perdi$cendam inflammaret, nec tamen à ciuili ra tione magnopere abhorreret, in tui gratiam pertexeret, vel $i quid <pb> iam nunc in $chedulis haberet, oportunè depromeret; is, vt e$t hu- mani$$imus, & tui vehementer amans, facturum $e, atque id qui- dem breui, prolixè recepit, tum $cilicet, cum <G>u/po/mnhma</G> quoddam, quod de grauium, & leuium natura in manibus haberet, ab$olui$$et. Hic ego hominem acrius vrgere cœpi, vt id, qualecunque e$$et, no- bis o$tenderet, eiu$que legendi copiam faceret: Vidi opus, vehemen- ter probaui; itaque quotidie mole$tior ei $um factus, donec extremã commentario manum imponeret; res tandem ad exitum perducta e$t, quam ad te tran$mittere volui; vt cùm à iuri$con$. animum ali- quando auocaueris, ea te oblectes, & in tuo ocio di$cas e$$e minimè ocio$us. Leges igitur librum argumenti, $i quod aliud in vniuer$a philo$ophia, $ubtili$$imi & exqui$iti$$imi; cui præterea illud acce- dit, quod eo ordine, ac facilitate, ea verborum copia, atque delectu BORRIVS no$ter v$us e$t, vt dubiũ videri po$$it, quid prius in eo admiratione dignũ legenti occurrat; Ego certè ita exi$timo, nihil eru ditius, nihil elegãtius, nihil denique in hoc genere ab$olutius fieri po tui$$e, ac pr&ecedil;terquã quod Peripatetic&ecedil; parti illi, atq. membro philo$o phiæ, quod re vera $icut e$t, ita omnium iudicio valde ob$curum, multi$que ob$tructum difficultatibus exi$timatur, locis aliquot $par $im hoc volumine plurimum luminis circumfun ditur, perdifficiles omnes, & perob$curæ ab antiquis de motu di$ceptationes agitatæ in medio proponuntur, & in clari$$imam lucem è tenebris, in quibus hactenus demer$&ecedil; iacuerant, fœliciter euocantur, vt probati$$imorũ Gr&ecedil;corum, & Ari$totelis pr&ecedil;cipuè diuinam methodum, perpetuum- que in veritate eruenda ingenij acumen (quorum vtrumque à recen- tioribus i$tis philo$ophis longè $olet abe$$e, vt nihil interim dicam de recti $ermonis proprietate, & elegantia, cui $e bellum indixi$$e nõ modo videri volunt, $ed hoc poti$$imum nomine apud in cautam, $implicemque iuuentutem $e plurimum iactant, & gloriantur, ac $i Diis placet, de $uperiore nonnumquam loco clarè, atque apertè pro- nunciant) in homine latino facilè agno$cas; itaque cum futurum cernerem, vt magna vtilitas in eos redundaret, qui philo$ophiæ $tu- diis capiuntur, $i liber hic diuulgaretur; magnopere eum cohortari in$titi, neadeo præclarum munus po$teritati inuideret, & quod fœli ci$$imo illo $uo ingenio, non exiguis mehercule laboribus, diligen- tia propè infinita peperi$$et, nimia quadam mode$tia, quam tamen omnes inuidentiam potius interpretaturi e$$ent, interire pateretur: euici tandem ab amici$$imo homine, vt librum typographis impri- mendum traderet, itaque factum e$t; quem ea cautione leges, vt iu- ri$prudentiæ $tudiis ne ob$it; neque enim ignoras quam de te opinio nem concitaueris; itemque illud memini$$e debes, nonnullos videli- <foot>A 3</foot> <pb> <*>et e$$e, qui liuore; atquo inuitliæ aliqua a$per$i, multarum i$tam tu<*> rerum $cientiam, tamquam à iuri$con$$. facultate pror$us alienam damnent, atque vituperent; quorum animis inueteratam opinio- nem excutere in te$itum e$t, atque vt penitus euellas, non $olum mo- neo, $ed etiam iubeo: quod $anè effeceris, $i modum in his literis ad hibueris; Non e$t hic locus, nec tempus patitur, vt $tudiorum tuo- rum rationem tibi præ$cribam, quamquam de ea re pluribus me co ràm tecum e$$e locutum memini, nec tu etiam ignoras. Vides quam omnes in te oculos coniectos habeant, finge tibi cernere illorum læ- titiam, qui ab expectatione tuorum $tudiorum pendent; ij $i te ad sy renatum $copulos con$edi$$e intelligent, id e$t, $i iuri$ciurilis $cienu<*> relicta humaniores di$ciplinas toto pectore hau$i$$e cogno$cent, mi rum quàm omnibus ince$$ent l&ecedil;titiis, quàm $int gaudio trium phaturi. Sed redeo ad prima. $tudiorum tuorum cui$um velim ita modereris, vt iuri$con$ultum to, non legu leium fore memineris. BORRIVS no$te<*> te $alutat, tu illi vici$$im gratiam habe- bis de $uo munere, atque interim per literas ages quàm cumu- lati$$imè. Cura vt va- leas. Vale Flo- rentia. <pb> <HEAD>AD HIERONYMVM BORRVM ROBERTVS TITIVS.</HEAD> <fig> <p>Q<I>vos pater aureolos mi$it mihi nomine libros</I> <p>BORRE <I>tuo, quibus ob$cura caligine te- ctam</I> <p><I>Naturam leuis, atque grauis rimaris, & alto</I> <p><I>Ingenio lu$tras penetralia $ancta $ophorum Perlegi, ac lectos iterum<16> iterum<16> probaui. Sed (verum vt fatear) gratos mihi reddidit illa Cau$$amagis, quia certa tui præstantis amoris In me $unt vi$imonimenta, & pignora certa; Nam quod ego memorem dulci quæ$ita labore, Et vigilata diù, ac multum præclara latentis Naturæ inuenta, & Latias vulgata per oras Non est</I> BORRE, <I>mei neque enim contenta videre Ingen<03> potis est acies arcana, tibi vni Sola patent, tibi fatorum $e $e explicat ordo, Cau$$arum<26> vices, rerum<26> exordia prima. Turatione duceingre$$us ve$tigia magno Trita$ene, æthereas quem fudit lucis in auras Græcia Cecropiæ propè mœnia parua Stagiris, Aeternum quæris ventura in $ecula nomen. Hic meus in te amor, ac verò tua maxima virtus</I> <pb> <I>Suadet vt innumeras pertixam carmin<*>audes, Quæte $ublimem tollunt ad syder a mundi. Sed parte ex alia cupientem plura profari Mereuocat pudor ingenuus, nec dicere coram Tepræ$ente $init, melius res ip$a loquetur, Et meritam digno tribuet tibi nomine famam. Vnum oro, vt pergas naturæ infundere lucem Et $æpè ingen<03> tales depromere fœtus Pro quibus ore vno certatim $e fateantur. Mortales tibi debere, astricti<16> teneri.</I> <fig> <pb> <HEAD>IN HIERONYMVM BORRIVM præceptorem philo$ophorum præ$tanti$s.</HEAD> <HEAD>FABIVS LVCIVS.</HEAD> <p><I>Cvr grauitate petant centrum hæc, leuitate cur astra Quis grauius docuit</I> (BORRIVS) <I>en leuius?</I> <p><I>Abdita quæ primis, tibi$ic re$erata patebunt, His graue quod primo, vt $it leue quippe prius.</I> <pb> <HEAD><I>Veterum Philo$ophorum nomina, quorum $ententiæ in hoc libro aut recipiuntur, aut exploduntur.</I></HEAD> <HEAD>A.</HEAD> <p>Alcinous <p>Alexander Aphrodi$ien$is <p>Algazel <p>Anaxagoras <p>Anaximander <p>Anaximenes <p>Antipho <p>Ari$tarcus <p>Ari$toteles <p>Auempace <p>Auerroes <p>Auicenna <HEAD>C.</HEAD> <p>Calcidius <HEAD>D.</HEAD> <p>Democritus <p>Diogenes Appolloniates <HEAD>E.</HEAD> <p>Empedocles <p>Epicurus <p>Euclides <p>Eudemus Rhodius <HEAD>G.</HEAD> <p>Galenus <HEAD>H.</HEAD> <p>Heraclides <p>Heraclitus <p>Hermes Tri$megi$tus <p>He$iodus <p>Homerus <p>Hypparcus Metapontinus <HEAD>I.</HEAD> <p>Iamblicus <HEAD>L.</HEAD> <p>Leucippus <p>Liparius Ari$totelis expo$itor. <p>Lucretius <HEAD>M.</HEAD> <p>Megetius Alexandrinus <p>Meli$$us <HEAD>N.</HEAD> <p>Nicetus <HEAD>O.</HEAD> <p>Orpheus <pb> <HEAD>P.</HEAD> <p>Parmenides <p>Phyloponus <p>Phylolaus <p>Plato <p>Plinius <p>Plotinus <p>Porphirius <p>Proclus <p>P$eu$ippus <p>Pythagoras <HEAD>S.</HEAD> <p>Simplicius <p>Strato Lamp$acenus <HEAD>T.</HEAD> <p>Thales Mile$ius <p>Themi$tius <p>Theodorus Meto<*>tes <p>Theophra$tus <p>Timæus Locrus <HEAD>Z.</HEAD> <p>Zenarcus <p>Zenophanes <p>Zeno. <HEAD>FINIS.</HEAD> <pb n="1"> <HEAD>PRIMA PARS PERIPATETICAE DISPVTATIONIS DE MOTV GRAVIVM, ET LEVIVM</HEAD> <HEAD>AVCTORE HIERONYMO BORRIO Phylo$opho Arretino.</HEAD> <HEAD>Ab eodem in Almo Pi$ano Gymna$io publicè profitente di$putata.</HEAD> <HEAD>Explicationem exitus quæ$tionis de Motu gta- uium, & leuium e$$e, non minus difficilem, quam nece$$ariam. Caput I.</HEAD> <p>P<I>erdifficilis, & perob$cura quæ- stio e$t, de motugrauium, & le- uium; quæ, vt multa alia in Phy- lo$ophya, nequaquam $atis adhuc explicata, ad cognitionem animi pulcherrima e$t, & ad hũc locum, quem explanandum $u$cepimus, intelligendum, & ad complures alios contemplandos, v$que adeo nece$$aria, vt $ine huius pro po$itæ conqui$itionis explicatione, $ine velis, $ine remis, $ine arctemone, $ine pixide, ac $ine gubernatore nauigantes, in $copulos, & in $irtes incauti imping ant, & ab innumeris fere aduer$æ fortunæ fluctibus, atque procellis agitati, in tot a Phy lo$ophya naufr agium mi$erè faciant: quodnatura, etiãip$a,</I> <foot><I>B</I></foot> <pb n="2"> <I>ignoretur; quæ nihil aliud e$t, quã huius natur alis motus prin cipium: vt auctor est Aristoteles in vestibulo $ecundi libri Phy $icorum. Hinc nteligimas re<*> hanc non parum momen ti habere, quin potius, vel maxime referre ad veritatis inue$ti gationem, hunc noui$$e motum. Ideo nulla de re magis conten dunt, ac pænè degladiantur Philo$ophi, quam de hoc motu. Hæc omnium ferè contentionum, quæ hactenus inter Philo- $ophos ver$atæfunt prima fuit, atque etiam po$thac erit, $i hic elementorum motus ignoretur: Cen$et Antipho vnam e$$e materiam, quæ primo natura dicatur, & quæ $it huius motus principium; Empedocles terram architectatur immo- bilem, & à celeri cæli conuer$ione prohiberi, quo minus mo- ueatur: Democritus, Leucippus, & Epicurus elementa teme- rè moueri dixerunt. Anaxagoras partes qua$dam con$imi- les, atque immobiles commentus est: Parmenides, & Me- li$$us motum $ustulerunt. Sed nimis longum e$$et hoc loc<*> $ingulas veterum Philo$ophorum opiniones rec&etilde;$ere: $atis $it, hunc motum intelligere, plurimum in Philo$ophia referre: & hanc conqui$itionem, quò e$t magis nece$$aria, eò e$$e expli catu difficiliorem: Norunt omnes antiquorum hac de re opi niones e$$e contrarias, necignor ant, cuius doctrinæ, & cuius iudic<03> $it, vtram duarum partium veriorem diiudicare: dein de cuius indu$triæ, cuius laboris, quod verum iudicatum fue- rit, litteris mandare in tanta præ$ertim Philo$ophorum, & $criptorum copia, quos no$tra hæc felici<32>ima ætas tulit: qui in ea enodanda laborarunt, at que laborant, & concordes non $unt: tam variæ, tamque di$crepantes illorum $ententiæ ma- gno argumento e$$e po$$unt, totum quod quærimus e$$e difficil limum: propter hanc cau$am $cire vos oportet, candidi<32>imi Lectores, hic dere non tantum difficili, sed etiam minimt</I> <pb n="3"> <I>$tabili, nempè de motu di$putari; ideo $at erit, $i di$ceptati<*> talis $it, qualis e$t illa, quæ facilè redargui non potest: in quæ nobi$cum bene actum putabimus, $i non demostrata verita- te, $ed probabilibus $altem argumentis confirmata, $imilitu- din&etilde; veri con$ecuti fuerimus: his contenti e$$e debebitis: æquũ e$t enim memini$$e, & me, qui di$$eram, hominem e$$e; & vos, qui iudicatis, homines e$$e: ergo $i probabilia dicentur, vos, qui homines estis, nihil vlira requirere conuenit à me, quihomo $um: ideo quæ $unt $upra hominum captum, præ$tare non po$$um: ad veritatem tamen (vt licet) agno$cendam, cum pro nostris tenui<32>imis viribus anhelo pectore a$piremus, quæ- rendum duximus.</I> <p><I>Vtrum ne grauia, & leuia elementorum $implicia cor- pora per $e à $e ip$is, an verò ab aliis recto motu moueantur.</I> <HEAD>Denece$$ario tractandorum ordine. Caput II.</HEAD> <p>V<I>tritè, ac legitimè veritatem, quæ (vt Democrito ali- quando placuit) in profundas tenebras demer$a e$t, ex vmbris, plu$quam Cimmeriæ vmquam fuerint den$io ribus eruamus, & in hanc $plendidi<32>imam lucem produca- mus, ordo explicandorum huic quæ$tioni adhibendus e$t, quo intelligentiam rerum, præ$ertim abditarum, iuuari, atq. etiã inuentionem latentium rationum dirigi, quibus $libet vel me- diocriter eruditis per$picuum est: Perfecta enim e$t or dinis intelligentia, qua duce nemo res ip$as ignorare pote$t: cum $o- la hæc $it via, & ratio doctrinarum ad per$picuitatem apti$- $ima, & ad ab$olutãrerum cognitionem accommodati<32>ima: eãnos in præ$entia ingrediemur: ne nobis v$u veniat id, quod Morioni cuidam iampridem v$u venerat: qui in heri culinã</I> <foot><I>B</I> 2</foot> <pb n="4"> <I>ligna de more ferebat, & ex infimæ lignorum $true ea prius reuellebat, quæ moueri $ine magno labore non poterant: hic certè non vidit, quantum referret $ingula ordine tollere: quod vos, in quorum gratiam hæc di$putantur (vt $pero) videbitis<*> eam ob rem non modo vniuer$am di$qui$itionem in $uas par- tes minutatim, atque gradatim di$tribuemus, cum di$tribuen di locus aduenerit, $ed & eam methodum ducem, in inuenien do $equemur, quam Ari$toteles</I> <G>a)na/lusin</G>. <I>id e$t di$$olution&etilde; appellauit: elementa enim, quorum motus cau$æ inuestig an- tur, in $uas partes magnas, & magnæ in paruas, quæ in mino res di$$olui non poterunt, di$$oluentur, donec ad prima huius motionis principia peruenerimus; quæ non $olum anali$ihac, quam paullo ante memorauimus, inuententur, $ed compo$itio- nis eo ordine, quem Ari$toteles</I> <G>du\nqesin</G> <I>vocauit, po$tquam in- uenta fuerint, artificio$a methodo in hoc libro di$putabuntur. Per$picuum etiam fiet, quæ $int cau$æ omnium primæ, atque immediatæ, à quibus elementa cõcitentur: nec propterea</I> <G>diai/- <10>esis</G>, <I>id e$t diui$io negligetur: $ed eadem $uo loco, & tempo- re v$urpabitur: quamquam duo prima methodorum genera Ari$toteles ferè $emper, & vbique probare voluerit: Plato verò tertium magis probandum e$$e duxerit: de quibus rerum tractandarum ordinibus Ari$toteles in Analiticis, & Plato in Alcibiade $crip$it, & nos alibi di$putauimus.</I> <HEAD>Illis omnibus derelictis, qui nuper phylo$o phari cœperunt, ad antiquos vniuer$am hanc no$tram di$ceptationem conuertemus. Cap. III.</HEAD> <p>QVONIAM <I>vtrique & Peripatetici, & Academi- ci e$$e volumus, ad Platonem aliquando no$tra diuer-</I> <pb n="5"> <I>tet oratio: quippe quod, $i mentis aciem paullo diligentiu<*> adhibuerimus, nihil e$$e in Aristotele, quin illud à Plata- ne prius di$putatum fuerit, procul dubio inueniemus: quam- quam Phylo$ophus i$te vere diuinus, multa præ$ertim de mori bus graui<32>imè, & copio$i<32>imè di$putauit, quæ ab Ari$totele, ne attinguntur quidem. Aliquando ergo vtriu$querationem habebimus: & ab vtroque no stram, quantulamcumque Phy- lo$ophyam, mutuabimur: alterum cum altero (vt res ip$apo $tulare videbitur) vltrò citroque vici<32>im conferemus: vt ex hac mutua vtriu$que collatione eliciatur aliquando, elidatur- que veritas perindeac ex crebro $ilicis, & ferri attritu excu- titur, eliditur que ignis: nec Platonis modo, sed & omniũ fereè antiquorum $ententias di$putabimus: ad Auerrois po$tea di- gre<32>iones diuertemus: dignus e$t enim Auerroes, dum digre- ditur, qui cum Ari$totele conferatur: quia ad graui<32>imam Ari$totelis doctrinam, docti<32>imam que eiu$dem grauitatem, vel omnino, vel $altem quam proximè accedit: Sunt Auer- rois digre<32>iones inuentione fœcundæ, $ententiarum pondere graues, argumentorum numero neruo$æ, Peripatetica metho do di$tinctæ, & (quod ex illis accepimus, qui Auerrois lin- guam nouerunt) dictione $plendidæ: vt nihil fœcũdius, gra- uius, neruo$ius, di$tinctius, $plendidius: Quis Auerroe, dum digreditur, proponit ab$olutius? Quis narrat euidentius? Quis docet apertius? Quis cõfirmat efficacius? Quis cõfutat acrius? Quis colligit neruo$ius? Qui nerui? Qui lacerti? Qui vigor? Quod pectus? Quanta cau$æ fiducia? Nu$quam ce$$at: Nu$quam iacet: Nu$quam restitit: Nu$quam dormitat: $ed vbique properans $equacem, obtemperantemq. lectorem Auerroes $ecum rapit: it a vt mirandum non $it, $i in his no$tris di$cepta tionibus maximam Auerrois rationem habituri $imus: quod</I> <pb n="6"> <I>di$putationis mare, vastum certe erit: in quod $i $emel tan- tum vela pandere cœperimus, long a nobis erit, & grauis ex cõ certatione iactatio: nec ni$i post longos errores ad illam no- bis optati<32>imum natur alis veritatis portum veniemus.</I> <HEAD>Vniuer$æ di$putationis in $uas partes di$tri- butio. Cap. IIII.</HEAD> <p>DISPVTATIO <I>ergo tripartito di$tribuetur: prime voces, quæ $unt in quæ$tionis capite, ancipites explana- bũtur: id quod ab re forta$$enon fuerit: propter Ari- $totelis $ententiam libro primo de interpretatione his verbis con$criptã. Voces $unt animæ notionum interpretes; & ani- mænotiones $unt indices illarum rerum, quæ $unt extra ani- mã: quò fit vt qui voces non explicet, in æquiuoco laboret; enu- cleandæ $unt ergo voces, illarumque ob$curitas illu$tranda, $i quod ancipitis, & ob$curi habeant: iuxta $ententiam Ari- stotelis libro primo de Cælo, particula decima $upra cente$i- mam, & non raro alibi: hinc etiam fit, vt qui tum voces, tum animinotiones intus, & incute nouerit, de rebus di$ertè eloqui, & $cribere valeat: Secundo Peripatetica $ententia, postha- bitis atque in alium locum reiectis aliorum opinionibus, confir mabitur: ne quis credat nos animo explodendi mendac<03> po- tius, quam confirmandæ veritatis, manum ad $cribendum ap- puli$$e: Tertio argumentorum quorundam exitus explicabi- tur: ex quorum explicatione meridiano $ole clarius, cuilibe<*> apparere poterit, quid de aliorum $ententiis $entiendum $it: quod $i ex voto nõ $ucce$$erit, vt argumentorum nexus $olua- tur, gladio perinde ac Gordianus nodus incidetur: ne Peripa- teticæ veritatis ho$tes eamdem in hac parte labefactare au-</I> <pb n="7"> <I>deant: & ne qui ementito Philo$ophorum nomine ementitam Philo$ophiam profitentur, Aristoteli Peripateticorum om- nium vere Principi id fal$o imponere audeant, quò nihil mi- nus excogitauit. His rationibus primi Philo$ophiæ fontes ap<*> rientur; omnia adillos reuocabuntur: ex quibus aqua purior haurietur, quam ex lutulentis po$teriorum lacunis. Cœptis igi tur faueat Deus; & à capite ad calcem v$que benè cœpta $e- cundet.</I> <HEAD>Prima pars princeps. Cap. V.</HEAD> <p>CONCERTATIONE <I>$ecta, & artificio$ius, quam per me fieri potuit, digesta, quo voces, quæ $unt in il- lius capite ancipites, melius intellig ãtur, elem&etilde;ta gra- uia, & leuia, $implicia e$$e hoc loco ponimus: quoniam $unt $ubiacentes materiæ, circa quas hæc tractatio tota ver$a- tur: materiam autem, quæ $ubiicitur, e$$e ab eo artifice, cui $ubiicitur, nec debere, nec po$$e demonstrari: auctor est Ari- ri$toteles libro primo po$teriorum: $ed eiu$dem e$$e, vel vt vi, natur áque $ua notum, vel vt in $uperiori $cientia demõ$tratũ, accipiendum ex eodem Ari$totele di$cimus: ne quid tamen in tactum relinquatur, ab ea conqui$itione $equenti capite exor diemur, quam Ari$toteles secundo libro po$teriorum parti- cula prima, po$t eam, quæ ad id pertinet, quæ e$$e rei demon $trat, explicandam voluit: ea est, qua rei propo$itæ definitio- n&etilde; inue$tigamus; elementi etenim motus facilis, atque per$pi- cuus fiet, $i, quæ $it elementi natura, defini&etilde;do explicuerimus: nam ex elementi definitione eiu$dem actiones, & motus dein- de reperiemus.</I> <pb n="8"> <HEAD>Elementi definitio breui$simè illu$tratur. Caput VI.</HEAD> <p>QVAERIMVS <I>itaque; quid $implicia, grauia, & leuia corpora $int, quæ elementa vocantur: Ni$i enim res, de qua agitur, quibu$dam, veluti formulis, definien do præ$cribatur, numquam intelligirectè poterit, quid nam il lud $it, quod in eam di$putationem, quam instituimus, cadit: elem&etilde;ta ergo ea corpora $unt, ex quibus fit aliquid, cui in$unt: & in quæ alia omnia corpora di$$oluũtur, & $unt indiuidua, $ecundum speci&etilde;: id quod ex Ari$totele accipimus libro quin to diuinorũ particula quarta, & libro tertio de cælo, & mun do, particula trige$imaprima: In qua definitione corpus est loco generis: quoniam omne elementum est corpus, at non om- ne corpus e$t elementum: cælum enim excipiendum e$t: quod, quamquam e$t corpus, elementũ tamen, aut non dici, aut aliæ ratione, & longe diuer$a, elementum dici debet: cum ex eo aut nihil fiat, aut alia ratione fiat: fructices, miner alia, bru- ta, & homines, quamquam corpora $unt, ab elementi tamen definitione exploduntur: quod in ea corporaremeent, dum $ol- uuntur, ex quibus concreta fuerunt; explodenda e$t etiam pri uatio, quæ in re facta non remanet: & eam ob rem à mate- ria differt, quæ vna cum elementis est pars rei factæ: vt vi- dere est apud Aristotelem in calce libri primi Phy$icorum. Verum quoniam elementa corpora $unt vnius modi, $ui vnde- quaque $imilia; quæ homogenea dicuntur, non autem di<32>imi- lium partium; quæ eterogenea nuncupantur, ea corpora in- diuidua $ecundum $peci&etilde; appellantur: non enim in alia prio- ra corpora di$$oluuntur, quæ $int alterius rationis: vt caput</I> <pb n="9"> <I>in carnem, o$$a, & neruos di$$oluitur: quæ caput non $unt. Nec materia prima verum est elementum: cum actu <*> oporteat id, quod est pars rei, quæ fit. Nec materia propin- qua, quæ rebus certis accommodatur, dici poterit elementum: quoniam in priora corpora di$$oluitur: e$t enim elementorum proprium $implicia corpora e$$e, quæ ex nullis aliis corporibu<*> fiant, & ex quibus cætera omnia conflentur: id fieri certè non po$$et, $i elementa ex corporibus componerentur: cum duo, pluraue corpora in vno $ubiecto, & loco existere non queant. Non tamen putet quis elementa $ic $implicia e$$e, vt nulla cõ- cretione con$tare dicantur; habent enim materiam, & for- mam, id, quod ex eorum mutua, & frequenti mutatione iudi care licet; quæ ab$que $ubiacente materia & ab$que forma habente rationem contrar<03>, fieri non po$$e inficias ibit nemo: cum ex nihilo nihil fiat, iuxta illud axioma, quod Philo$ophi omnes ad hanc v$que no$tram ætatem dederunt. Materia er go vel $ecunda, vel propinqua, vel proxima, vel quouis alio no- mine appellata elementum non est, $ed corpus e$t ex elemen- tis conflatum; & hæc vnà cum corporibus, quorum est mate- ria, in elementa illa di$$oluitur, ex quibus conficitur.</I> <p><I>Nec Anaxagoræ corpora, quæ cõ$imiles actu habent par tes infinitas: vt carnem, o$$a, neruos, lapides, ligna, ceter á que id genus, con$imilium quamquam partium, elementa tamen e$$e po$$unt.</I> <p><I>Nec Democriti, Leucippi, & Epicuri indiuidua illa cor- pu$cula, quæ per medium hoc innane $pacium volitant, inter elementa relata vmquam erunt: quoniam hæc corpora $une non $implicia, $ed ex prioribus elementorum $implicibus cor- poribus conflata.</I> <p><I>Nec corpora di<32>imilium partium, vt manus, brachium,</I> <foot><I>C</I></foot> <pb n="10"> <I>put, & cætera $unt elementa: quoniam hæc (vti diximus) in alia priora corpora reuertuntur, cum intereunt, ex quibus facta fuerunt.</I> <p><I>Hæc de elementorum definitione breuiter dixi$$e $ufficiat: quia elementa nec quatenus elem&etilde;ta, nec quatenus ex ei$dem mixta conflantur, in hodiernam hanc quæstionem accer$ita fuerunt: $ed tantum vel vt grauia $unt, vel leuia; in$tabilem- que illorum naturam $ur$um, deor$um commeantem per$e- quemur: eam ob cau$am $olius elementi quatenus vel graue e$t, vel leue definitio long a oratione $uo loco, & tempore con- texta, narrabitur: adaperta etiam definitione grauitatis, & leuitatis vt infra videbimus.</I> <HEAD>De numero elementorum. Caput VII.</HEAD> <p>N<I>vnc ad aliã quæ$tionē aggredimur, quæ ad numerum corporum grauium, & leuiũ, quæ $implicia $unt, perti net: præ$ertim quoniam omnis di$putatio de grauibus, & leuibus futura e$t. Ante igitur inuenire oportet quot $int, & illis mediis, quæ ab Ari$totele v$urpantur, in his quæ de cæ lo, & degeneratione. Ac primo non e$$e vnum tantum gra- ue, & leue elementum, plures motus recti, $ecũdum quos plu- ra elementa mouentur, o$t&etilde;dunt. Nam quod vnicum, & $im plex e$t, ad plura loca, eademque contraria natura ferri non po$$e, demon$trat Ari$toteles libro primo de cælo, & mundo: ex eo quod vnius corporis $implicis vnicus est motus $implex: $icut vnius motus $implicis vnicũ e$t corpus $implex. Ad hæc commutatio omnis tolleretur, $i vnum tantum e$$et elemen- tum, non enim haberet à quo afficeretur, cum à $e ip$o affici non po<32>it; $ed omne, quod afficitur, à contrario afficitur: at</I> <pb n="11"> <I>vno in toto orbe exi$tente elemente, <*>liquidilli e$$e contrarium natura non $uffer<*>.</I> <p><I>Neque plura, vnius $imilisque rationis $i fuerint elem&etilde;t<*>, inuicem agent: $ed mutuo $e fouebunt, tamquam vnum $int. Quinimmo $i forte in elem&etilde;to, quod vnum e$$e po$itum fuerit, contrariæ qualitates inueniantur, ni$i in elementis pariter $ub $tantiæ $int diuer$æ, diuer$is, atq. contrariis affectionum quali tatibus $ubiectæ, $uo illæ qualitates vici<32>im pugnantes con- gre$$u nec hilum quidem illud vnum mutabunt: nam, vt diui- nus Plato in $uis de republica libris $crip$it. Quod in $e ip$o, & quod à $e ip$o non patitur, nec ab alio quopiam patietur: cum in $e cau$am ge$tet, quam ob rem pati non po<32>it: & quam ob rem $ibi $emper præ$to $it, $e $emper $aluum e$$e velit: ab alio ergo quod patitur, eodemque cõtrario patiatur oportet id om- ne, quod patitur: qui diuini Platonis locus, quomodo intelligi debeat, infra, Deo dante, videbitur. Nunc $cire $at est, vnum e$$e vniu$modi elementum non po$$e: ne commutationes tol- lantur: vt Hyppocrates, & Galenus probant in libro de ele- mentis, & in altero libro de natura humana. His igitur argu mentis tamquam fu$tibus opinio illa vti fal$a, & nulla ratione ferenda, exploditur: quæ vnum tantum elementum e$$e dicit. Non e$$e duo $implicia elementorum corpora inde intelligere licet, quod non tantum duo $unt loca, ad quæ $implicia hæc cor pora tendant, & in quibus po$tquam ad illa peruenerint, om- nino quie$cant: nec vna tantum est prima contrariorum re- pugnantia; vt infra dicetur.</I> <p><I>Non e$$e tria tantum elementa duæ primæ contrariorum repugnantiæ docent, quæ inter tria extrema inueniri non po$- $unt: nec tantum tria $unt loca, ad quæ hæc $implicia elemen- ta duce natura ferãtur, & a quibus contra naturã di$cedant.</I> <foot><I>C</I> 2</foot> <pb n="12"> <p><I>Non e$$e numero infinita elementa, finiti motus recti na- turales $ecundum quos finita elementa cientur, planè demon $trant: in infinito enim nullæ locorum differentiæ e$$e po$$unt; at quicquid mouetur, certos habeat atque definitos locos opor tet, vnde profici$catur, per quos tendat, & quo feratur: vt pro batum e$t libro tertio, & quarto de phy$ico auditu.</I> <p><I>Quatuor ergo tantum nec plura $unt elementa $implicia: quod probatur argumento Aristotelis libro primo, & quar- to de cælo particula quadrage$imaquarta, & libro $ecundo de generatione particula vige$ima$ecunda.</I> <p><I>Duæ tantum $unt lineæ $implices, rotunda certè, & recta: ergo duo tantum erunt motus $implices: quorum prior $uper lineam rotundam, po$terior verò $uper lineam rectam $it. Non plures duobus $unt motus $implices: ergo non plures duo bus $unt eorum fines, ad quos $implicia corpora tendant: alter ad primum illum motum $implicem pertinet corporis illius, quod vniuer$itatis natura ad volubilitatem rotundauit, idque ita tornauit, vt nihil effici po<32>it aut rotundius, aut æquè rotun dum: illud numquam ad finem, $ed $emper in fine natura cietur: quod primo Metheorologicorum in principio ab Ari $totele $cribitur; motus verò po$terior illius e$t corporis, quod numquam in fine, verum $emper ad finem natura cõcitatur: vel in fine eadem natura quie$cit. Hinc duo tantum e$$e $im- plicia corpora $cimus: primum cæle$te, atque diuinum; quod perpetuis $æculorum cõuer$ionibus conuerti demon$tratum e$t ab Ari$totele libro octauo Phy$icorum. Alterum e$t elemen torum corpus, quod aliquando stat immotum aliquando verò mouetur. Quæ non mouentur elementorũ corpora; vel extra naturalem eorum locum, quo minus moueantur, impediun- tur; velin loco naturali natura quie$cunt: quod natura in eis</I> <pb n="13"> <I>non tantum motus, $ed etiam status principium e$$e demon- strauerit Ari$toteles in principio libri $ecundi Phy$icorum, vt infra notum fiet. Corpus diuinum, rotundamque illius con uer$ionum, acperenn&etilde; concitationem omittimus: nam ad res, quæ $unt natura æternæ, & ad earumdem numquam interi- turas conuer$iones, humilis hæc nostra di$ceptatio non a$$ur- git, $ed ferè $erpit humi, & vix ad ea tantum attollitur, quæ $unt $ub luna: infra quam ea linea est, quam nos rectam ap- pellauimus: cuius rectus e$t motus, & cuius vnicum $paciũ e$t per quod mobilia $eu $ur$um, $eu deor$um feruntur: quod à luna & centro intercipitur. Hæc linea ex vtraque parte fi- nita cum $it, duos fines nece$$ariò habet, $uperiorem alterum, qui lunæ globum attingit: & alterum inferiorem qui ad v$q. totius mundi centrum de$cendit: duo itaque termini $unt mo- tus illius, qui $uper lineam rectam fit, alter $upremus, qui à medio nuncupatur, alter infimus, qui ad medium dicitur: er- go duo $unt $implicia corpora, quæ ad hos fines $uper hanc li- neam rectã, et $implicem, aut ad $uperum locum $ur$um aut ad inferum deor$um feruntur: hæc vel grauia, vel leuia ne- ce$$ariò $unt: grauia deor$um de$cendunt, leuia $ur$um a$cen dunt: grauia, & leuia aut ab$olutè grauia, & leuia $unt, aut comparatè: vt $ola terra ab$olutè grauis est; & $olus ignis ab- $olutè leuis e$$e dicitur: comparatè, vt aer in loco ignis e$t gra- uis, in loco aquæ, & terræ e$t leuis: aqua e$t leuis in loco terræ & e$t grauis in loco ignis, & aeris: hæc duo $implicia elemen- torum corpora comparatè grauia, & leuia, qua$i media cen- $entur, inter ea, quæ grauia, & leuia $unt ab$olutè, quod natu ra ab extremo ad extremum $ine omnibus, aut $ine aliquibus $altem mediis, vt meminit Auerroes libro $ecundo de anima, progredi non $ole at. Quatuor igitur grauia & leuia corpora</I> <pb n="14"> <I>nuncupantur terra, aqua, aer, & ignis: quia tamen duas motiones $implices habent, duasque omnine $implices qualita- tes, grauitatem certè & leuitatem, duo e$$e $implicia corpora dicuntur, quæ recto motu cientur: id ex quatuor qualitatum coniugatione Ari$toteles probat libro $ecundo de ortu, & in- teritu particula decima$exta, vige$imatertia, & trige$ima- quarta; hæc non ni$iquatuor modis coniungi po$$unt: calidi- tas, & $iccitas in igne: caliditas, & humiditas in aere: frigi- ditas, & humiditas in aqua: frigiditas, & $iccitas in terra: frigidisas, & caliditas, humiditas, & $iccitas, quod e$t contra- riorum propriũ, $e vici<32>im de$truunt: quam ob rem nec quin- tum, nec $extum elementum faciunt: ergo quatuor tan- tum $unt elementa, vt probare polliciti $umus.</I> <HEAD>Elementa vi, naturaque propria de loco ad lo- cum concitari. Caput VIII.</HEAD> <p>QVONIAM <I>veterrimi illi Philo$ophi, à quibus vni- uer$a Philo$ophia manauit, hanc veritatem minimè a$$ecuti fuerunt, planum hoc loco facere cõ$titui: num omnia $implicia elementa naturalem, ac proprium motum ha beant: nam $i eumdem non habent; non est cur quæramus, a quo nam moueantur: $i verò hæc naturalem motum habere demon$tr atum fuerit; hinc nobis quærendi an$am nactis peri culum facere licuerit: an partic<*>larem, ac proprium elemen torum motorem inuenire po<32>imus. Eadem itaque naturalia corpora, qua naturalia $unt, propria quadam vi de loco adlo cum moueri demonstrat Ari$toteles libro primo de cælo par- ticula quinta: quia natura in eis e$t principiũ motus; id quod con$titutum e$t libro $ecundo Phy$icorum.</I> <pb n="15"> <p><I>Huic alteram rationem à motu, & quiete petitam addi- mus; quæ tertio libro de cælo particula duodeuige$ima, & vn- deuige$ima, & deinceps ab Aristotele literis con$ignatur, ea autem est.</I> <p><I>Cumomnia naturalia corpora moueri nemo $it, qui inficias ire audeat; propterea quod nullum e$$e naturale corpus, quod non moueatur, tum $en$ibus, vel etiam ip$is comprehendimus, tum ratione naturæ, quæ in eis e$t principium motus; vt dixi- mus; naturalium corporum motum con$titutum in di$ qui$itio nem accer$imus, & quærimus naturalis ne, an violentus $it motus, quo moueantur: $i violentus $it motus, quo in aliquem locum contra naturam truduntur, ergo motus naturalis illi contrarius reperirinece$$e e$t; nam violentum illud dicitur, quod contra naturam fit: vt ignis qui contra naturam deor- $um præceps ruit, motu priori contrario naturaliter in $ubli- me nitetur: ergo in elementis naturalis inest motus.</I> <p><I>Nec non ab ip$amet quiete argumentum facilè petimus; quo naturalem in corporibus $impicibus elementorum ine$$e motum confirmemus.</I> <p><I>Si natur alia elementorum corpora in aliquo loco quie$cũt; quærimus, vtrum ne violentia, an vero natura ibi maneant: $i violentia; ergo ad eum locum violentia feruntur, quemadmo dum in eo loco natura con$i$tunt, ad quem natura tendunt: at notum e$t ita, vt nulli $ua domus not a magis, terram in medio natura quie$cere; ergo terram ad medium natura ferrine- ce$$e e$t, ergo motus naturalis est in elementorum corpore na turali. Quod $i violentia in medio terra maneat; ergo aliquid e$$e nece$$e e$t, quod terram $ur$um euolare prohibeat. Tum quærimus, an id, quod prohibet, immotũid muneris ab$oluat; an dum mouetur, atque vtrumque, vel natur aliter, vel violen-</I> <pb n="16"> <I>tia: quapropter vel in infinitum, quod cane peius, & angue natura odit, progredi opus erit, vel terram in centro natura quie$cere concedendum; $i terra in centro natura con$i$tit, er go ad centrum natura mouetur: quod de terra diximus, de cæteris omnibus elementis audiri volumus, ergo terræ, & cæ- terorum omnium elementorum motus e$t naturalis, ergo ele, menta vi, naturaque propria de loco ad locum concitantur; quod probandum $u$cepimus.</I> <HEAD>Contra Empedoclem, qui dixit terram à celeri cæli conuer$ione prohiberi, quo minus moueatur. Cap. IX.</HEAD> <p>S<I>ed quoniam no$tram $ententiam $tabilire minimè vale- mus, ni$i prius fal$as aliorum opiniones, & $i non omni ali qua $altem ex parte confutauerimus, nam ea$dem omni no confutare no stra non intere$$e $upra diximus; breuibus at- tingendum e$t, & veluti celerrimo quodam cur$u per quorum dam opiniones tran$eundum, ac videndum quid de elemento- rum natura, motu, & quiete crediderint <03>, qui Aristotelem præce$$ere Philo$ophi: nam in hac re $icut in cæteris valde di$ $entientes fuerunt.</I> <p><I>Empedocli, propterea quod dixit, terram non moueri, eius demque motum à celerrima cæli conuer$ione prohiberi, quo minus fiat: hæc incommoditas, accidit: quod $i cælum in orb&etilde; celerrimè non conuerteretur, terram eò natura ferrinece$$e e$$et, quo ni$i concitata cæli conuer$io eamdem impediret, $pon te profici$ceretur: at locus illæ, quo terra tenderet, per infi- nitum interuallum non di$tat: quia nulli dubium e$t, quin infi- nitum pertran$iri minimè queat: Itaque terram aliquò natu</I> <pb n="17"> <I>raperuenire, & postquam eò natura peruenerit, ibi natura manere nece$$e quidem est: non violentia, quia à celerrima cæli conuer$ione per violentiam impediebatur, quo minus cò natura moueretur; ergo terra ad aliquem locum natura mo- ueiur, ad eum certè, in quo natura quie$cit, & extra quem, aut violentia truditur, at po$tquam extru$a fuerit, ibi violen tia manet, dum impeditur, quo minus eò reuertatur, vnde vio lentiã pa$$a fuit extru$a: ergo terra, qua corpus naturale e$t naturalem, ac proprium motum habet, quo ad proprium locũ fertur: vnde a celeri cæli cõuer$ione truditur: ergo hic locus, in quo nunc terra manet, non est ei naturalis; $ed alter, vnde trudebatur. at quoniam Empedocleam hãc opinionem infra capite quadrage$imoprimo vberius di$putabimus; cætera, quæ hic de$iderantur v$que in eum locum transferuntur.</I> <HEAD>Democriti, Leucippi, & Epicuri indiuidua elemen ta non ca$u, nec temerè moueri. Cap. X.</HEAD> <p>ADVERSVS <I>Leucippum, Democritum, & Epicu- rum, quos imitatus est Lucretius, qui dicunt atomos, & prima illa eorum indiuidua elementa, quæ per $pa- cium inane infinitum infinito tempore, ca$u, ac temerè voli- tant, & alia ab aliis per violentiam impelluntur, po$$et ali- quis forta<32>is dicere.</I> <p><I>Si hæc indiuidua ramenta $e violentia vici<32>im impellunt; quis nam est eorum motus natur alis? nam violentum id dici- tur, quod est contra naturam, vt auctor e$t Aristoteles tum quinto de generatione animalium capite vltimo: tum quinto diuinorum particula $exta: primo etiam cæli, & $æpenume- ro alibi: $i naturalem atomorum motum a<32>ignauerint, non</I> <foot><I>D</I></foot> <pb n="18"> <I>violenta, $ednaturalimotione, quæ motionem illam violen- tam præcedat, prius mouebũtur; $in verò naturalem corpu$cu lorum motum a<32>ignare non quiuerint, tunc contra eo$dem firmiori hæc ratione agemus. Violentum (vt diximus) illud est, quod contra naturam fit, $ed atomi aliæ ab aliis violen- tia impelluntur; ergo atomi motum aliquem naturalem ha- bent priorem, contra quem violentia impelli dicuntur: nam $i violentum id e$t, quod contra naturam fit; naturale prius e$t violento: ergo tunc, cum naturalis motio violentam atomo- rum impul$ionem natura præcedit, indiuidua hæc naturalia Democriti, Leucippi, Epicuri, & Lucret<03> elementa natura- lem, ac proprium motum habere nece$$e est: quem eos nulla ratione noui$$e constat.</I> <HEAD>Contra Platonem, & Hermetem Tri$megi$tum, qui chaos illud antiquum finxerunt. C. XI.</HEAD> <p>DIVINVS <I>ille Plato in Timeo, Hexiodus in Theo- gnia, & Orpheus in Argonautica $crip$erunt, elemen ta ante conditũ mundum $ine vllo ordine iactata fui$$e per medium illud chaos antiquum, quod termaximus finxe- rat Hermes. Hos vt dicant compellimus: natura ne, an vis il- lum confu$ionis motum conciliarit? $i vim eumdem concilia- ui$$e velint: motionem illam naturalem demon$trare cogen- tur, quam hac violenta motione priorem e$$e oporteat; $i vio- lentum illud e$t, quod contra naturam fit, vt non rarò $crip$i- mus, quam cum demon$trare non po<32>int; nec motionem po- steriorem, quæ nullibi e$t, demon$trare poterunt: po$terius enim $ine priori e$$e natura non patitur, vt dictum est quinto diuinorum particula duodecima, & decima$exta. Simotio</I> <pb n="19"> <I>hæc e$t naturalis, ergo ordinata ab vno principio, à quo mobi- le moueri incipit, & per vnum medium, per quod mobile fer- tur, & advnum terminum, ad quem mobile tendit. Natura enim non tantum e$t ordinis cau$a, $ed etiam ordinata ab vno principio, per vnum medium, & ad vnum finem: vt notum e$t ex his, quæ literis con$ignata $unt libro octauo de Phy$ico audi tu particula decimaquinta, & alibi$æpe. verum hic ordo est forma mundi, vt demon$trat Alexander Aphrodi$ien$is li- bro $ecundo quæ$tionum natur alium capite decimonono; ergo dum erat illud chaos antiquum, antequam mundus condere- tur, erat mundus, quia tunc erat forma mundi, quæ dat e$$e mundo: quod quis non intelligit e$$e maxime ab$urdum? imo huiu$modi vt ri$um moueat: qua dere copio$ius agemus infra capite quadrage$imoquarto.</I> <HEAD>Aduer$us immobiles partes con$imiles, quas com- mentus e$t Anaxagoras. Cap. XII.</HEAD> <p>ANAXAGORAS <I>mundum genitum finxit ab ini- tio ex corporibus, quæ $imul erant congregata, & tran quilla manebant, ac post quietem per motum di$gre- gata fuerunt: vnum quodque enim in vno quoque abditum la tebat, & trãquilla pace fruebatur: deinde quæ abdita in vno quoque latebant, emerxerunt efficacitate mentis, à quarecon dita elici cæperunt, quemadmodum ex colli$ione ferri ab ho- minis manu ex $ilice ignem elidi videmus: dixit etiam Ana- xagoras ab eo, quod in confu$ione exuperat, & quod magis $pectatur, vnumquodque vocari: vt lignumideo lignum dici- tur, non quod infinitè omnium rerum partes in ligno non lati- tent, $ed quod ea pars, quæ cæter as vincit, & quæ $pectantiũ</I> <foot><I>D</I> 2</foot> <pb n="20"> <I>oculis magis exponitur, est lignum. Vnumquodque ex vno- quoque $egregari non Anaxagoras modo, $ed & Theophra- stus vi$us est aliquando dixi$$e: cum à quibu$dam quorum- dam hominum oculis exeuntes flammas micare $crip$erit: & Megetius Atedicus Alexandrinus quondam Simplicio nar- rauit, $e homin&etilde; abi$chiadis dolore curaui$$e, ex cuius i$chio ignis exiuit, qui $pectãtium oculos combu<32>it; à ligno quidam ignem eliciunt: dum alterum lignum tamquam terebrum in lignum alterum circumuoluunt. Verùm hæc aliam habent cau$am ab ea, quam (vt alio loco diximus) veram ab Anaxa goracreditam e$$e longeque diuer$am comperimus.</I> <p><I>Nunc ad Anaxagoram à quo di$ce<32>imus, reuertimur: contra quem eadem ex quiete argumenta petuntur, quæ alia ratione ex motu petipo$$e videbantur: Nam $i quæ in vno- quoque abdita corpora quie$cunt; aut natura, aut violentia quie$cunt: $i natura, grauia in centro, & leuia $ub cælo ne- ce$$ariò quie$cere debere, non e$t qui dubitet, nec aliò natura ferri, nec alibi natura manere quidem po$$unt: & <03> fines sũt partes mundi: ergo mundus non dum genitus e$t, priu$quam gignatur: $iante conditum mundum corpora, quæ recondita latebant, violentia quie$cebant; cum violentum $it id, quod ab extrin$eco vim inferente fit: quod extrin$ecum nihil id, cuivis infertur adiuuat; vt $criptum reliquit Ari$toteles tertio libro cthicorum capite $ecundo, nece$$e e$t vt $it locus ex quo corpo- ra violentiam pa$$a trudantur: & in quo natura maneant: antequam trudantur: nece$$e e$t etiam, vt antequam mun- dus generetur, id $it, quod vim infert, cum $it id, cui vis infer- tur; verum hæc omnia $unt partes mundi: ergo mundus non dum genitus e$t antequam gignatur, quæ $i $unt, vt certè $unt ab$urda, & in iis, quæ fieri minime po$$unt; ab$urda, & in iis,</I> <pb n="21"> <I>quæ fierinon queunt, erit $ententia Anaxagoræ: & $ola A- ri$totelis inexpugnabilis veritas laudibus extollenda: qui dixis in vnoquoque elemento, immo in vnoquoque corpore naturali e$$e motum naturalem, quo non violenter, non contra naturã, $ed $ua propria $ponte ea corpora moueantur.</I> <HEAD>In Parmenidem vbi de nece$sitate cau$æ mouen- tis, deque idearum vanitate agitur. Cap. XIII.</HEAD> <p>PARMENIDES <I>$uum illud vnum, quod omnia e$$e constanti<32>imè affirmauit, hoc argumento, nullo motu cieri po$$e probauit. Omne, quod mouetur (ait) per $pa cium innane mouetur: extra quod nihil moueri pote$t: $ed $pa- cium innane non datur: ergo nihil mouetur: ergo omnia, quæ $unt vnum, nullo motu cieri po$$unt. Confirmari valet Par- menidis opinio: quia omne, quod mouetur, ab vno moueri inci pit, per vnum medium fertur, & ad vnum terminum tendit, quæ nece$$ariò e$$e distincta oportet: inde colligere licet; quod mobile non e$t idem cum eo, à quo, & ad quod, & per quod fit motus: $ed hæc quatuor inter $e maximè differunt: verum omnia e$$e vnum, quæcumque $int illa, Parmenides constan- ti$simè credit: ergo nihil mouetur: His mediis motum ab vni uer$a natura abstuli$$e Parmenides putat. Sed errat propte rea quod, non $emel, $ed $æpenumero idpetit, quod erat in prin cipio: $unt enim tamquam axiomata apud Parmenidem per $e nota. Nihil e$$e inane, & omne quod mouetur, per ina- ne $pacium $olummodo cieri: quæ duo tantum ab e$t, vt $int per$e nota, vt demo$tratione indigeant: quo fit, vt ex illis dua- bus propo$itionibus, quarum altera ob$curi<32>ima illa quidem est, altera verò fal$i<32>ima, non e$$e motum colligere nulla artis</I> <pb n="22"> <I>ratio doceat: ideo probandum illi fuerat, nihil e$$e inane, & omne, quod mouetur, per $pacium inane moueri. Confirma- tionis ea propo$itio, quæ est. Omnia e$$e vnum, demo$tratione indiget: & inefficax, immo fallax ea demon$tratio est, atque captio$a: quam Parmenides efficaci<32>imam putat, dum pro- bare nititur, Omnia e$$e vnum: quia, quæ $unt præter ens, sũt non ens: quod cum illa tran$cendenti entis vnitate, & multo- rum generum, $pecierum, atque indiuiduorum multitudo, quam optimè con$entit: vt aduer$us Parmenidem libro primo de Phy$ico auditu Ari$toteles efficaci<32>imè demõstrat. Hæc ad materiam: Adformam, ea omnia, quæ Parmenides per $e nota axiomata put at, inficianda $unt, vt fal$a: aut $altem vt non probata, quæ probatione maximè indigent. Quapro- pter nonnullæ Parmenidis propo$itiones vt ob$curæ, vt proba tione indigentes, vt nulla ratione probatæ $unt derelinqu&etilde;dæ: & nonnullæ tamquam fal$æ inficiandæ: immo $i $pacium ina ne daretur, quod dari Parmenides ponit, & non dari Ari$to teles probat libro quarto de Phy$ico auditu, multa in eo immo ta manerent: vt infra demon$trabimus. In vnoquoque ergo non tantum elemento, $ed etiam corpore natur ali e$t motus na turalis, cuius principium an po<32>it inueniri periculum facere volumus: quoniam vt forma, & materia, quam antiqui, & $i non omni, aliqua $altem ex parte de$crip$erunt, ad perficien- dum motum natur alem non $ufficiunt, opus e$t principio ter- tio mouente; id quod Socrates, aut quale, aut quod $it, non $a- tis explicuit: dum in Phædone aliis veteribus confutatis, quod de cau$a efficiente nihil dixi$$ent, res omnes Idæam parti- cipantes, propter $uam $peciem, ac Ideam moueri confir- mauit. Verum cum eadem $it cau$a, quamobrem quæuis res $it, & moueatur, nece$$e e$t, vt omne, quod mouetur, ab</I> <pb n="23"> <I>Idea cuius e$t particeps; moueatur: quando à materia nihil moueripote$t. Hæc $ivera $unt, nece$$e e$t, vt mobilia $emper, & continenter moueantur: cum Ideæ $emper eædem $int, & eodem modo affectæ: quia $unt æternæ, $emperque illis eo- dem modo $ubiiciuntur ea, quæ abillis mouentur: nulla ergo ratio e$t, cur aliquando moueant, aliquando non moueant: quin etiam in his, quæ oculis cernuntur, præter $peciem, atque Ideam, aliud e$$e principium $pectatur, quod moueat: vt do- ctus Præceptor non Idea, $ed doctrina, doctos di$cipulos effi- cit: & bonus citharædus, non Idea, $ed arte pul$andi citharam, bonos citharœdos facit.</I> <HEAD>Redarguuntur illi, qui dicunt materiam e$$e principium mouendi. Cap. XIIII.</HEAD> <p>N<I>on minore ruina cadunt, immo pror$us maiore lap$u ruunt, qui materiam dicunt, e$$e principium mouen- di: hæc cum bene di$ponitur (inquiunt) & qualitati- bus illis informatur, ex quibus motus na$citur, mobilia mouer. Sed non rectè $entiunt, vt diximus; quia nihil idem cau$a ef- ficiens, & materia eiu$dem e$$e pote$t, cum materiæ propriũ $it pati, ac moueri; mouere autem, & facere $it alterius facul tatis: vt $criptum reliquit Aristoteles libro $ecundo de ortu, & interitu particula quinquage$ima$ecunda: vt aqua, quæ à Thalete Mile$io rerum omnium primum principium quã- quam $tatuitur, non tamen $e gignere, aut quauis ratione ef ficere quicquam pote$t: $ed opus e$t aquæ efficientem cau$am adhibere: $ine qua & nihil fiet, & nihil mouebitur, vt etiam Empedocles qui quatuor elementis materiæ vicem gerenti- bus, concordiam, atque di$cordiam, vt efficientes cau$as addi-</I> <pb n="24"> <I>dit: Anaxagoras tertio de anima particula quarta ab Ari $totele laudatus, partibus illis $uis infinitis, & con$imilium ra- tionum, quæ $unt cuius $libet reiortus. & interitus materiæ, Diuinam mentem abomni materia pror$us immunem, vt ef- ficientem cau$am adhibuit. Democritus, Leucippus, & Epi- curus indiuiduis corpu$culis, quæ ad cuiu$hbet rei ortum, mate riæ locum tenere crediderant ca$um, & fortunam, $ine quo- rum vi mouente non moueantur, addiderunt: $ed quia om- nium Philo$ophorum $ententias euoluere longum e$$et: his con tenti, motum non à materia, $ed ab alia efficiente cau$a gene rari$cimus: & cos, qui id negant, hallucinari: & formambo nam, immo optimam, atque diuinã, vt Ari$toteles primo li- bro Phy$icorum particula octuage$imaprima, & diuinus Pla to in Timeo memorarunt, præcipuam omnium cau$am, tolle- re, dum in materiam efficiendi, & mouendi vim ponunt.</I> <p><I>Præterea qualitatibus, quæ agendi $unt in$trumenta, mo- uendi, & agendivim primam tradunt: dum affirmant, ma- teriam qualitatibus informatam, atque di$po$itam, facere, ac mouere: perinde ac $i dicerent, $erram dentatam, à denti- bus ad $ecandum di$po$itam, $ine $ectore $ecare: & calamũ, ad $crib&etilde;dum accomodatum, $ine $criptore $cribere: e$t enim in $erra ferrum, quod est $erræ materia, & in calamo $ua est propria materia: quæ $ic, vel$ic di$po$ita, $ine $ectore non $e- cat, & $ine $criptore non $cribit: quia in$trumenta $ine primo, ac principali immediateque mouente non mouent: qua de re Democritus libro $ecundo de anima, quod in$trumento eam vim agendi a$crip$erit, quæ primo ag&etilde;ti a$cribenda erat, acer rimè carpitur. Hunc primum, principem, immediatumque elementorum motorem, quod non tantum, vt forma, $ed etiã, at efficiens, ac mouens cau$a moueat, in hac di$iutatione, an</I> <pb n="25"> <I>po<32>it inueniri, periculum facere tentabimus, quia omnia $im plicia corpora recto motu mouentur, ad propria loca ferun- tur, vt diximus, tum quia natura e$t in eis principium motus, tum quia $inatura non cierentur, ergo violentia, $ed violen- tum e$t contra naturam, ergo corpus, quod violentia mouetur, natura mouetur: nihil enim violentiam patitur, quin illudna tura prius concitetur, natura inquam, aut grauitatis, aut leuitatis: quando omnia, aut grauia $unt, aut leuia, aut alia quapiam natura: quæ qualis nam$it, $i in orbe inuenitur, in- fra manife$tabitur: Præterea corpus aut natura, aut violen- tia quie$cit: $i violentia, ergo natura; quia violentum est cõ- tra naturã, & nihil violentia quie$cit, quin illud contra illam violentiam natura quie$cat: $i natura quie$cit, & ad illam quietem natura mouetur, ergo omne corpus naturale, qua na turale e$t, à natura mouetur: at omnium motuum primus e$t motus ad locum, ergo omnia corpora naturalia, qua natura- lia $unt, ad locum à natura mouentur, non à materia, ergo ab alio principio, quod quale nam $it, infra vtiliter inuestig abi- mus; $emper enim, quomodo $atis $tudio$is omnibus facere po<32>imus, nobis propo$itum fuit.</I> <HEAD>Omnia corpora, quærecto motu mouentur, e$$e aut grauia, aut leuia. Cap. XV.</HEAD> <p>OMNIA <I>corpora naturalia naturalem motum habe- re cum Ari$totele libro primo de cælo demõ$tr auimus: quia naturam hab&etilde;t, quæ in eis est principium motus- Nunc ad eam concertationem conuertimur, qua quærimus, vtrum ne omnia corpora, quæ recto motu aguntur, $int aut grauia, aut leuia: an verò corpus naturale detur; quod $ine</I> <foot><I>E</I></foot> <pb n="26"> <I>grauitate ad centrum feratur, & $ur$um $ine leuitate ad cæ- lum a$cendat. Re$pondeo illud non dari: nam $i quod corpus $ine grauitate de$cenderet, non graue, qu am graue infinitè ve locius moueretur; quia nulla e$$et inter vtrumque proportio, & $i qua $it, decupla con$tituatur, ita vt graue velocitate vt centum moueatur: non graue velocitate vt decem cõcitetur. Graue per medium duplici portione diuidatur; duplo certè mi nor erit illius velocitas: partes quadraginta ab eo iterum au- ferantur; decem tantum $uper$unt: ergo graue, & non gra- ue æquali velocitate mouebuntur, quia velocitate vt decem, vtrumque mouetur; partes quinque à graui iterum ab$cin- dantur; ergo non graue duplo velocius, quam graue mouebi- tur: quod notum e$t ex regulis Aristoteleis libro $eptimo Phy $icorum. Sed hæc omnia $unt fal$a, & ab$urda. Ergo dicen- dum $anè e$t non dari corpus, quod $ine grauitate, aut leuita- terecto motu moueatur: $ed quæcumque $int illa, quæ recto motu mouentur corpora, omnia, aut grauia, aut leuia e$$e con cedendum.</I> <HEAD>Veterrimos, quiante Ari$totelem fuere Philo$o- phos de motu, & quiete non rectè $en$i$$e. Caput XVI.</HEAD> <p>HINC <I>facilè intelligere licet veterrimos, qui ante Ari $totelem vixere Philo$ophos, in hac re maximè hallu- cinatos fui$$e, vt Heraclitus, qui omnia perenni, ince$- $anti, indefexoque labore agitari, numquam autem quie$cere non e$t veritus affirmare: cum ab Ari$totele non minus per quietis, quam per motus principium ab initio libri $ecũdi Phy- $icorum natura definiendo manife$tetur, & ea quæ ad locum</I> <pb n="27"> <I>cientur, in eo loco natura maneãt, ad quem natura feruntur, & extra quem aut violentiam pa$$a truduntur, aut ex alie- na materia generantur, mobileque corpus, quod ad locum ten dit, adillum, vt ad finem, in quo $istatur, natura tendat; e$t enim motus propter quietem, vt propter finem: quod in his quæ de cælo ab Ari$totele demõ$tratum fui$$e alibi diximus.</I> <p><I>Parmenides Meli$$us, ac Zeno peccatum longè grandius peccaui$$e auctor e$t Ari$toteles libro primo, & octauo de Phy $ico auditu: quod omnia $emper quie$cere, nihil vmquam mo- ueri mordicus tenuerint: quia omnia quie$cere, & eius cau- $am requirere, prætermi$$o $en$u, non tantum intellectus im- becillitas, $ed pestilens, lethali$que mentis morbus $it quidam: $unt enim nõnulla certiora, illu$trioraq. quã vt rationem vllã expo$tulent: ea quæ$unt $uapte natura notiora, quam vt alicu ius vel etiam leui<32>ime probationis indigeant, $tatim non agno $cere, ridiculum e$t; præ$ertim apud illos, qui non de vna qua piam re particulari, $ed de toto di$$entiant: nec Phy$ica tan- tum, $ed omnes etiam $cientias, facultates, actiones, & ar- tes funditus euertant: propterea quod omnes motum admit- tant, qui ab illis exploditur. Scientiæ quidem, quæ vt libro ter tio de anima particula trige$imaoctaua Aristoteles memi- nit, ad tripartitam rerum $ectionem tripartito $ecantur, quia aliquæ circa formas à materia minimè distractas ver$antur, vt Phy$ica: quæ eo quod natura $it in eis motus principium, ideo mouentur ex primo libro de cælo particula quinta: non- nullæ in illis formis agno$cendis exercentur, quæ à materia nõ $unt auul$æ, $ine materia tamen con$iderantur, vt Mathema ticæ; quæ & ip$æ in eo corpore, quod per $e mouetur, existunt, tertiæ vero formas omnes $uo complexu contin&etilde;t, quæ $unt ab omni materia pror$us immunes, vt $unt mentes Diuinæ: quæ</I> <foot><I>E</I> 2</foot> <pb n="28"> <I>quoniam nec per $e, nec per accidens, nec per aliud mou&etilde;tur, a motu propterea minime $oluuntur; cum cæle$tes globos in- ce$$anter moueant; has Diuinas mentes Metaphy$ica contem platur, plures $cientias his tribus excogitari non po$$e, propte- rea quod nõ in plures partes omnia, quæ vniuer$i ambitu coer centur, diuidantur, $criptum e$t ab Ari$totele libro $exto Di uinorum particula $ecunda: hæ omnes, $ingulæque $cientiæ ab illis, qui motum $ustulerunt, tolluntur. Quin etiam artes omnes corporatis instrumentis vtuntur, quæ in$trumenta, ni$i motu cieantur, in artem conuenire minime quidem po$$unt. Adhæc facultates omnes, omne$que di$ciplinæ, & artes, quæ ratione, & intelligentia perficiuntur ex antecedente quadam principiorum cognitione fiunt, quod ab Aristotele $criptum est libro primo posteriorum analiticorum particula prima; principiorum autem veritatem $olo $en$us iudicio constare $crip$it Aristoteles, tum in po$terioribus analiticis, tum in proœmio libri primi Diuinorum: verum à $en$ibus ad princi- pia prius cognita, & à principiis ad conclu$iones loco omnium postremo cogno$cendas $ine motu non progredimur: ergo qui motum è medio tollunt, facultates omnes, artes, atque $cien- tias è medio tollere coguntur.</I> <p><I>Anaxagoræ, & Empedocli, qui omnia quandoque moue- ri & quandoque quie$cere crediderunt, perennis, indefe$$a- que, & nu$quam ce$$ans Diuinorum corporum agitatio, & argumenta, quæ ad motus, & totius mundi æternitatem con- firmandam libro Phy$icorum octauo in principio, & libro pri mo de cælo in fine ab Aristotele $cribuntur, tota (vt aiunt) diametro opponuntur: ad quæ legenda lectores remittimus, neab Ari$totelis monumentis ad nostra auocare velle videa- mur.</I> <pb n="29"> <p><I>Contra Pithagoram, & alios, quiterram moueri, & ca- lum quie$cere docuerunt, infra capite tertio $ecundæ partis, & deinceps (diuino fauente numine) di$ceptare conabimur: contra hos, & alios veterrimæ cla<32>is Philo$ophos Ari$tote- les di$putator acerrimus acerrimè di$putauit libro octauo Phy $icorum à particula vige$imaprima v$que ad vige$imam$epti mam, ab Aristotelis propriis fontibus ea, quæ hic de$ider an- tur, haurire vos decet.</I> <HEAD>Quam difficile $it definire tum graue, tum leue, & quæ $it cau$a difficultatis. Cap. XVII.</HEAD> <p>NVMERO <I>autem eorum corporum inuento, quæ $im plicia $unt, & recto motu naturali mouentur, inue$ti- ganda diligentius e$t tum grauium, tum leuium defi- nitio; vt intelligatur, quid $it illud, de quo di$putatur, vtque demonstrationis principium habeamus; quod nil aliud e$$e, quam definitionem alibi docuimus: Huius definitionis inuen- tio non $atis commoda e$t: quippe quod via, & ratio, quam tenerein $cientia tradenda, & in quauis re definienda debe- mus, ab illustrioribus, & notioribus nobis rebus ad eas, quæ natura illu$triores, clariore$que $unt, progredi$oleat: vt $cri- p$it Ari$ioteles libro primo Phy$icorum particula $ecunda: at qui nobis clariores illustriore$que $unt actiones facultati- bus, vt idem libro $ecundo de anima particula trige$imater- tia: eam ob rem ab haxum facultatum actionibus prius expli candis ad facultates ip$as posterius contemplandas progre- diendũ foret, id quod nunc fierinequit; cum harum faculta- tum actionibus à maioribus no$tris non $int impo$ita nomina, ni$i fortè quis leuitatis, & grauitatis actionem e$$e exi$timet</I> <pb n="30"> <G><10>o)phn</G> <I>id e$t momentum, inclinationem, põdus, $iue nutum; quo efficitur, vt grauia, & leuia corpora$u$que, deque conciten- tur: quod quamquam ab$urdum omnino non e$t, nobis tamen ad has definitiones inueniendas vel parum quidem proderit; ideo hoc momentum, inclination&etilde;, pondus, $iue nutum pruden- tes præterimus, & ad alia, quæ hanc no$tram cau$am magis iuuent omi<32>is ambagibus properamus.</I> <HEAD>Quomodo graue, & leue Plato definierit, & quo- modo corpora ex figuris componi debere voluerit. Cap. XVIII.</HEAD> <p>DIVINVS <I>Plato in Timæo graue illud e$$e cen$uit, quod ægrè à $uo loco mouetur, $iue quod cum pluribus partibus eiu$dem generis, $iue triangulis compluribus con$tet, difficile distrahitur: vt terra cra$$a cum $it, ex loco ad locum non ni$i magno cum labore mouetur, & propter eamdem cau$am propria $ponte quie$cit. Contra verò le- ue id est, quod paucis ex partibus eiu$dem generis, $eutrian- gulis coaugmentatur, vt ignis, & aer tenues exi$tunt, ideo- que minimo negocio mouentur, & huc, atque illuc facilè pelluntur.</I> <p><I>Præterea Plato $tatuit aerem, ignem, & aquã ex ei$dem partibus, $eu triangulis constare, & inter $e grauitate tan- tum, & multitudine differe: quò fit, vt vnum illorum $it le- uius, alterum grauius: prout ex pluribus, aut ex paucioribus partibus, $eu triangulis conflatur: Nec enim Plato diuinus put at ex locorum interuallis, vt Ari$toteles ha$ce grauium, & leuium definitiones e$$e petendas, cum nihilin cælo verè $u- perum, nihil ibi verè inferum à Platone e$$e credatur, $ed</I> <pb n="31"> <I>tantum relatione quadam, quod cælum rotundum $it, & in ab$oluti orbis $peciem ita efformatum, vt nihil inueniri po<32>it aut rotundius, aut æque rotundum, & propterea nullam con trariam partium po$itionem habeat: ideo hæc locorum inter- ualla, & ha$ce locorum rationes $at non e$$e cen$uit, adgra- uium, & leuium definitiones constituendas; idip$um Platoni ad$crip$it Alcinous in libro, cui titulus e$t de dogmate Plato- nis capite vige$imo: leuia ergo Plato affirmauit, quæ (vt ip$e loquitur) ex paucioribus triangulis cõponuntur; grauia, quæ qua$i pluribus ex triangulis fiunt, perindeac $i per partes eiu$dem generis, triangulos intelligat, nullum enim corpus, apud Platonem in Timæo inuenitur, quin illud ex figuris concretum $it. Hinc Plato $equi put at prima corpora ex pri mis figuris e$$e concreta, $ed prima omnium figurarum est circularis, quæ rotundo cælo, quod ad volubilitatem rotun- datum est, à natura tribuitur; de quo nobis est alio loco di- $putatum. Secunda figura est plana; & inter planas, pri- ma est triangula, quæ primis illis corporibus ad$cribitur; quæ recto motu cientur: nec omnes trianguli $unt eodem loco habendi, cum illi $int natura priores, qui rectum angu- lum habent, vt $unt l$o$cheles, & Scalenus; at rectus angulus natura præcedit acutum, atque obtu$um: rectus etiam vnius naturam optimè redolet, cum nulla ratione va- riari queat: acutus autem, & obtu$us multis modis va- rientur; propter has omnes cau$as l$o$chelem, & Scale- num Plato elegit, vt ex illis, quas planas primas figu- <*> n$uit, prima elementorum corpora componeret, mo- <*> atonis, & non Timæi Pythagorici $it illa $ententia, quæ in Timæo $cribitur, & ex libro de vniuer$itate Ti- mæi ad verbum transfertur: cuiu$cumque tamen $it: feren-</I> <pb n="32"> <I>da non est; $ed confutanda, quod Ari$toteles tanta cum ef- ficacia fecit libro tertio de cælo, & mũdo, vt nullus nunc nobis confutandi locus $upere$$e videatur: $ed vt nihil intactum de- relinquamus, vniuer$um hoc negocium paucis ab$oluemus.</I> <HEAD>Definitio, qua graue, & leue à Platone definitur, exploditur, & corpora nec ex figuris, vt Plato, necex numeris vt Pythagoras augmentari po$$e demon$tratur. Cap. XIX.</HEAD> <p>PRIMO <I>reprehendendus e$t Plato, $eu Pythagoras po- tius; qui ex planis figuris corpora con$tituunt: hicorpo- rum natura con$tantium non naturalia, vt par erat, $ed Mathematica principia faciũt, quod minimè fieri debuerat: corpora enim naturalia $unt $ub$tantiæ, & figuræ, ex quibus eadem componi Plato voluit, $unt alterius cathegoriæ; qua- propter principia, & principiorum effecta ad eamdem cathe- goriam non pertinent; quod minimè decet, vt ab Ari$totele co piosè demonstratur libro duodecimo Diuinorum.</I> <p><I>Secundo Plato, $eu Pythagoras Mathematicorum principiis aduer$atur: nãgeometræ lineã ex punctis probant non e$$e cõ $titutã, propterea quod linea in infinitũ diuidatur; & lineã in infinitum diuidi e$t in geometria principium $uapte natura no tũ, quod à geometra nullo modo probatur, $ed vt veri<32>imum, ac noti<32>imum ponitur: eadem ratione $uperficies ex lineis nõ componitur, cum $uperficiei diui$io numquam finiatur: ergo et corpora ex $uperficiebus nõ generantur, cũ corpora pariratio ne $emper diuidantur: quapropter omnino $equitur, corpora non con$tare ex planis figuris, quæ $unt in $uperficie; & corpo rum magnitudinem circumuoluunt; quoniam corpora infini-</I> <pb n="33"> <I>tè $ecari po$$unt, $icut apud eo$dem mathematicos $equitur, $uperficiem non confici ex lineis, & lineas non fieri ex punctis, quia $uper ficies in $emper diuidua diuidatur; & linearum $i<*> $emper natura diuidua.</I> <p><I>Tertio argumentor, & priu$quam argumentum in for- mam redigatur, vnum ponitur; illud est. Elementa $unt duo- rum generum; alterum est eorum, quæ compo$itionis elemen- ta vocantur; alterum mixtionis: priora elementa, dum in vnũ coheunt, cumulum faciunt; nihil enim est in eis inter $e cohe- rens, $ed omnia deinceps di$po$ita, & collocata $unt; vt acies in$truitur, illud e$t vnum per accidens, vt e$t frugum, & la- pidum congeries, in quibus nihil e$t per $e coagmentatum, hæc dum ex his aliquod vnum fit, propriam naturam $eruant in- tegram: po$teriora mixtionis elementa $unt, vt corpus quod- dam multis ex partibus optima arte confectum; hæc, dum ex his aliquid fit, in tenui<32>imas partes comminuuntur; & pro- priam naturam integram non $eruant, $ed vici<32>im mi$cen- tur, ita vt per $e totum gignatur: quod an $it idem cum $uis partibus, aut inuicem iunctis, aut ab inuicem deiunctis, an ve- rò diuer$um ab illis, di$putatum est alibi, his constitutis argu- mentor.</I> <p><I>Principia, quæ dum ex eis concretum gignitur, n<*>n alte- rantur, $ed in concreto integram naturam $eruant, $unt prin cipia compo$itionis, & non mixtionis, ex quibus fit vnum per accidens, & non per $e; $ed figuræ, dum ex eis aliquid fit, non alterantur, verum in concreto integrã naturam $eruant; er- go figuræ $unt principia compo$itionis, & non mixtionis; ex quibus fit vnum per accidens, & non per $e: atnos natura- lium corporum per $e principia quærimus.</I> <p><I>Quarto argumentor, & prius quam argumentum eriga-</I> <foot><I>F</I></foot> <pb n="34"> <I>tur, vnum vt $upra, ponitur & illud e$t: elementa compo$i- tionis ab elementis mixtionis hoc differunt; priora id quod ha bent, in compo$itum ferunt: illudque eidem tribuunt; at eo quod non habent, compo$itum donare nõ po$$unt, vt mel, quod e$t dulce idromelli dulcedinem, quam $ecum affert, communi- cat, amaritudinem ei communicare non valet, quoniam mel amarum non e$t: po$teriora mixtionis elementa, $i in mixto actu con$eruantur, vt eadem actu con$eruart alibi demon$tra- tum e$t, non integra, $ed in partes tenui<32>imas comminuta concretum faciunt, quod naturam $apit ab elementorum na- tura long è diuer$am, id e$t verius, $inon $ub$tantiæ $ed elemen torum vires in mixto $uper$int: videmus enim $ecundas in quo libet mixto qualitates ex primis ele mentorum qualitatibus, quarum nullam in $implicibus elem entis videre licet: quibus declaratis argumentum est erigendum.</I> <p><I>Triangulæ figuræ, ex quibus grauia, & leuia elementa componi rebantur, nec graues $unt, nec leues; ergo nec elemen- ta $implicia, aut grauia aut leuia erunt: ex natur á elemento- rum compo$itionis con$equentia probatur; compo$itionis enim elementa, quod non habent compo$ito non communicant: ergo dum graue, & leue ex non grauibus, & non leuibus factum definire conantur, id definiendum accipiunt, quod graue, & leue non e$t.</I> <p><I>Confirmatur, elementa $unt grauia, & leuia & ex primis planis figuris triangulis conflata; ergo primæ triangulæ pla- næ figuræ $unt graues, & leues, quod est non minus fal$um, quam ab$urdum: ergo dum elementa grauia, & leuia ex fi- guris nec grauibus, nec leuibus gignunt, id graue, & leue af- firmare coguntur, quod àgrauis, & leuis natura maximè di- $tat, vt $unt figuræ, & totum ex figuris conflatum, e$t aut</I> <pb n="35"> <I>graue, aut leue: ergo figuræ erunt graues, & leues: quorum vtrumque e$t fal$um, & ab$urdum.</I> <p><I>Hoc idem incommodum eos etiam $equitur, qui non tantũ elementa, $ed & vniuer$um mundum ex vnit atibus, $eu nume ris concretum e$$e opinantur, vt $unt Pythagorei: nam cor- pus omne aut grauitatem, aut leuitatem habet; vnitates au- tem, quæ numerorum $unt elementa, ex quibus corpora con- $tant, nec grauitatem, nec leuitatem ex $e habere, neque $i cõ- ponãtur, vllum ex $e corpus coniunctæ facere po$$unt, ni$i cor- pus ex non corpore, & ni$igraue, & leue ex non graui, & ex non leui, & ni$i $ubstantia ex accidentibus fiat: & $igraue, & leue corpus ex numeris, $eu numerorum vnitatibus genere- tur, numeros etiamip$os, & eorumdem vnitates & graues, & leues e$$e oportet, quod $i vnitates, & numeri nec graues $unt, nec leues, ergo nec corpora, quæ ex illis fiunt, aut grauia, aut leuia erunt: quæ omnia & fal$a, & ab$urda e$$e ex his, quæ paullo ante memorauimus, liquido con$tat.</I> <HEAD>Cau$a redditur, quamobrem nec Anaximander, nec Anaximenes, nec Democritus, nec Leucip- pus, nec Epicurus $int confutandi, in- terea tamen breui$simè confu- tantur. Cap. XX.</HEAD> <p>ANAXIMANDER, <I>Anaximenes, Democritus, Leucippus, Epicurus, & cæteri Philo$ophi, qui mũdum licet ratione diuer$a, nullis tam&etilde; finibus cir cum$eptum, $ed illud immen$um, & infinitum e$$e rebantur, in eamdem $ententiam, in quam & posterior Plato venerat, & ip$i prio- res pedibus ire cogebantur; cum in eo, quod infinitum existit,</I> <foot><I>F</I> 2</foot> <pb n="36"> <I>extremi fines de$iderentur, $ine quibus non e$t locus $uperior, ad quem leuia corpora $ubuolent; nec e$t vllus inferior locus, ad quem corpora grauia tendant; ideo ex locorum interuallis grauium, & leuiũ naturæ definiri non po$$unt: $ed ad atomos, ad figuras, ad $olidum, & inane, vel ad aliud eiu$dem generis figmentum confugere coguntur: immo $i locus distinctus non fuerit, qui in $pacio infinito di$tinctus e$$e nequit, neque quic- quam graue, aut leue dicetur, cũ graue id $it, quod ad inferio- rem locum de$cendit; leue autem quod ad $uperiorem plagam natura mouetur; vt infra demon$trabitur: in eo ergo infinito $pacio, in quo $uperior, & inferior locus distinctus non est, ni- hil graue, nihilque poterit e$$e leue.</I> <HEAD>Democriti, Leucippi, & Epicuri particularia dicta de grauibus, & leuibus atomis explodun- tur. Caput XXI.</HEAD> <p>DEMOCRITI, <I>& cæterorum, qui ab illius parte ste- terunt, $ententia est, Mundũ ex atomis constare; quæ $unt omnes graues, eiu$dem materiæ, eiu$demq. natu- ræ, ac $ola figura differunt, quæ e$t accidens: nam aliæ atomi $unt triangulæ, aliæ quadrangulæ, & $ic deinceps; $ubstantia vna omnium atomorũ e$t, dicunt etiã inane inter atomosillas interceptum, ea$dem di$terminare; vt auri, argenti, cupri, fer- ri, & rerũ aliarum ramenta in varias figuras di$tributa, eam dem natur am habent; $olis figuris diuer$a $unt, $olo $pacio ina ni aliæ ab aliis di$tant: hæc est eorum $ententia, contra quam argumentor,</I> <p><I>Vna est omniũ atomorum natura, ergo vnus e$t motus prin cipium; quoniã per motus principium ab Ari$totele natura de</I> <pb n="37"> <I>finitur tum libro $ecũdo Phy$icorũ, tum libro quinto diuinorũ. Vnum e$t omnium atomorũ motus principium, ergo vnus om nium motus: aliquæ atomi $unt graues, ergo omnes $unt gra- ues, ergo omnes deorsũ feruntur; ergo nullæ $ur$um a$cendũt, ergo vna e$t omniũ grauitas, ergo nulla e$t earumdem leuitas, ergo omnes atomi vno motu ad mundi centrũ de$cendunt, ergo & cætera omnia, quæ ex atomis conflantur, erunt grauia: nã quod ex grauibus coaugmentatur, non pote$t non e$$e graue, ergo totus mũdus ex grauibus atomis genitus, & $ingulætotius mundi partes ex grauibus atomis natæ, $unt graues, ergo om nia de$cendunt, ergo nihil a$cendit, quæ $en$ui manife$tè repu- gnant: cum plurima leuia $uopte nixu $ur$um ferrivideamus; ergo fal$a eorum e$t opinio, $en$uique contraria, quod validio- ribus, vt patet, argumentis $u$cepimus demonstrandum. Con- firmatur $i $unt omnia grauia: omnia enim ad centrũ natura de$cendunt, omniaque in centro natura quie$cunt, ergo extra centrum natura nihil est, & nihil extra centrum natura, aut mouetur, aut quie$cit, $ed quæcumque extra centrum aut mo ueri, aut manere inueniũtur; omnia non natura, $ed violentia, mouebũtur; corpus enim, quodinaliquo loco violentia quie$cit, ad illum locũ violentia mouetur; & reciprocantur hæc, ita vt omne corpus, quod ad aliquem locum violentia mouetur, in eo dem loco violentia quie$cat, $icut quod natura ad aliquem locũ fertur, natura in eo loco manet; & quod alicubinatura stat immotum, eò natura tendat, quæ Democritus, Leucippus, & Epicurus, ac cæteri, qui eorumdem figmenta $ectantur, mini- mè noui$$e videntur. Verum, vt $emetip$os ab his angu$tiis explicent, dicere au$i $unt qua$dam atomos e$$e grauiores, & qua$dam minus graues, & ex grauioribus atomis grauio- ra corpora, & ex leuioribus leuiora componi, & quæ magis</I> <pb n="38"> <I>grauia $unt, deor$um agitari, quæ aui&etilde; minus $ur$um euolare. At $ivnũ contrariorũ e$t in natura, nece$$ariò erit & alterũ; $i alterum non inuenitur, quid mirum nec $i alterum inuenie- tur, vt auctor e$t Aristoteles libro $ecundo de cælo particula duodeuige$ima: idque e$t naturæ maximè con$entaneum, quæ contrariam repugnantiam in vno $olo non patitur, $ed in duo- bus eamdem inueniri nece$$e e$t: atqui (vt isti volunt) in na- tura est graue corpus, ergo in natura est etiam corpus leue, quod est graui contrarium: quod $i leue non ponant; ergo nec graue quidem ponere poterunt; quod tamen ponunt. Hinc etiam $equitur, quatuor elementa non e$$e prima corpora: quando ex atomis, quæ & ip$a $unt corpora indiuidua, ele- mentis tamen priora, conflantur: ergo hæc ramenta indiui- dua erunt prima, & non quatuor, quæ prima elementa vo- cantur.</I> <p><I>Democritus, & cæteri, qui in Democriti $ententiam iura- uerunt, ramenta à ramentis disterminant $olius vacui inter- uentu, & inane $pacium inter illa interiectum, non $olum di- $terminare atomos, & ea$dem ab inuicem $eparare affirmãt, $ed etiam grauitatem, & leuitatem efficere, ita vt illud cor- pus, in quo maius inane $pacium intercipitur, $it leuius; illud verò grauius, in quo minus est $pac<03>, quod $it vacuum: quibus occurri $ic potest. Primo propterea quod ex pleno, & vacuo omnia corpora à Democrito, & $equacibus conflari dicuntur: cau$a, quæ corpora componit, non $olum e$t inane $pacium, $ed vnà cum illo $olidum etiã concurrit: ergo & $olidum grauita- tis, & leuitatis e$t cau$a; ita vt id corpus, in quo minus est ina nis, quam $olidi, & in quo plus est $olidi, quam inanis, $it pon- dero$ius: & id corpus, in quo plus e$t inanis, quam $olidi, & mi nus $olidi, quãinanis, $it leuius. Secũdo maiorem aeris portio-</I> <pb n="39"> <I>nem aquæ minori parte grauior&etilde; e$$e contingit; & cõtra maio r&etilde; aquæ part&etilde; minori parte aeris accidet e$$e leuior&etilde;, $i in ma iori aeris parte plus erit $olidi, & minus erit inanis; & in ma- iori aquæ parte minus erit $olidi, & plus inanis. Accidet etiã aurum multum paruo igne leuius e$$e, $i multumillud aurũ, quod acceperis, paruo igne maius habet inane: quod accidere po$$e nemo inficias ibit. Hæc $i penitus fal$a, ab$urda, & ri- dicula $unt; exi$timandum non est, $oliditate, atque inanitate tantum inter $e grauia, & leuia corpora distingui, vt ratus est Democritus: $ed e$t alia grauitatis, & leuitatis cau$ain- uenienda, propter quam grauia, & leuia differant, ac mo- ueantur.</I> <HEAD>Empedoclem nullam grauitatis, ac leuitatis na- turam cognoui$$e. Cap. XXII.</HEAD> <p>S<I>cio ego quam difficile factu $it, antiquorum qua$dam opiniones aliquorum mentibus adeo infixas, vt vix certi$- $imis rationibus præmon$tratis penitus euelli po<32>int; Sed mihi, cui $emper studium fuit, plus veritati, quam auctorita- ti tribuere (vtinam $ic multi facerent, qui in pluribus hallu- cinantur, dum ingen<03> dexterit atem profitentur) libet hoc lo- co meam $ententiam in medium afferre, vt no$cant omnes Em pedoclem grauitatis, & leuitatis naturam ignoraui$$e. Hic enim non ex materia aliqua cõmut at a gener ationem in hunc mundum introduxit; $ed tamquam ex abditis quibu$dam re- ce<32>ibus illarum rerum, quæ graues $unt, & leues generatio- nem promere tentauit. Dixerat enim cum aer ex aqua gi- gnitur, aer prius aquæ permixtus ab aqua per rarefactionem $eg regatur; & cũ aqua ex aere vici<32>im na$citur, ab aere per</I> <pb n="40"> <I>conden$ationem aqua $eparatur; & corpus aut grauius, aut leuius fit; vt est aut rarius, aut den$ius: compre<32>ione enim res fiunt grauiores, & exten$ione, ac rarefactione leuiores. Huius opinionem hæc inter alia $equuntur ab$urda, vna quæque ma gnitudo tam & $i comprimatur, nullo modo fit grauior, vt cõ- pre$$a bombix, & lana nihilo grauior e$t, quam $i exten$a $it.</I> <p><I>De ortu, & interitu eorum omnium, quæ $unt $ub luna, de que mutua elementorum commutatione, cum vnumquodque elem&etilde;tum in vnumquodque elementum immediatè vici<32>imq. commeat, quæ ab Empedocle omnino euertũtur, nihil e$t quod hoc loco agamus: quoniam hæc huius nostræ di$putationis extremos fines tran$grediuntur: ideo his contenti ad alia pro- gredimur.</I> <HEAD>Quomodo Ari$toteles grauia, & leuia definierit. Caput XXIII.</HEAD> <p>ARISTOTELES <I>ratus cælum e$$e $ui vndique $imi- le, & in orbis ab$oluti $peciem efformatum; propterea mundum habere extremum, & medium; cæli extre- mitatem $ur$um e$$e cen$uit, quæ $itu etiam $uperiorem locũ obtinet; medium autem mundi dor$um e$$e voluit, quod infe- riorem orbis plagam occupat, ideo leue $impliciter, & non in comparatione ad alterum id e$$e credidit, quod ad cæli extre- mitatem, hoc est $ur$um naturaliter euolat, quò postquam peruenerit, illico quie$cit, vt ignis: quod autem $uopte nixu deor$um, & ad mundi medium $emper inclinat, ad quod po$t quam de$cenderit, stat immotum id, per $e, & omnino graue appellare voluit: elementa media, quæ $uper$unt, aer, & aqua, de Ari$totelis $ententia ab$olutè grauia, & omnino leuia non</I> <pb n="41"> <I>$unt, $ed ad $uperiora elementa comparata grauia dicuntur, ad inferior a leuia cen$entur. Has grauium, & leuium defini- tiones Ari$toteles edidit tum primo cæli, tũ quarto eiu$dem.</I> <HEAD>Platonis, & cæterorum error in definitione gra- uium, & leuium ab Ari$totele demon- $tratur. Cap. XXIIII.</HEAD> <p>I<I>n his definitionibus Ari$toteles Platonem, & cæteros hallucinatos e$$e putauit: quia, cum ad huius rei tractatio- nem acce$$erunt, quid ab$olutè graue, & quid ab$olutèle- ue $it, pror$us non expre$$erunt; $ed de grauitate, & leuitate ita verba fecerunt, vt, cũ duo propo$ita corpora fuerint, quo- rum vtrumque grauitatem habuerit, $ed maiorem alterum, & alterum minorem, vtrum eorum aut grauius, aut leuius e$$et exquirerent, & nullam corporis, aut omnino grauis, aut vndique leuis mentionem fecerint: quippe quiomnia cor pora, quæ $ub cælo exi$tunt, grauia tantum e$$e crediderint, quorum tamen nonnulla grauiora, nonnulla verò leuiora, vel minus leuia e$$e voluerint: & quæ minus grauia forent, leuia nuncupauerint non ab$olutè, $ed ad alia comparata, vt ferrũ ligno grauius dici $olet, lignum ferro leuius: cum tamen natu- ra leue non $it lignum, $ed pondero$um vt ferrum, ideo vtrum que graue, & propriis ponderibus libratum deor$um $uopte nixu fertur.</I> <p><I>Videmus tamen ignem $emper e$$e leuem, inque $uperio- rem totius mũdi oram $emper a$cendere: terram $emper e$$e pondero$am, & in locum inferiorem numquam non de$cen- dere; quod hæc ab$olutè grauia, & omnino leuia $int, & non in compar atione ad alterum.</I> <foot><I>G</I></foot> <pb n="42"> <p><I>Eam ob rem $i quis quærat, cur ignis ad $uperum locum perpetuò $ubuolet, non id propter partium eiu$dem generis paucitatem accidere dicet, vt Plato affirmauit; nam $i id verum e$$et, $equeretur, vt ignis quantò maior e$$et, tantò tar- dius a$cenderet, quia grauior e$$et; propterea quod ex pluri- bus con$taret partibus eiu$dem generis; quod aperti<32>imè fal- $um e$$e videmus, cum potius contrarium $emper accidat. Quanto etenim maior ignis e$t, tanto $olet etiam e$$e celerior, & maiore nixu $ur$um ferri; contraque minor ignis longè fa- cilius deor$um truditur, quam magnus.</I> <p><I>Præterea, cum it a statuat Plato; id quod pauciores habet eiu$dem naturæ partes, $eu triangulos, leuius e$$e; quod autem plures, pondero$ius: deinde ignem, aerem, & aquã ex ei$dem fermè triangulis coaugmentari dicat, paucitate dumtaxat, & multitudine $ola differentibus, vnde accidat, vt hæc gra- uiora, & leuiora $int illa, nulli dubium e$t, quin aeris quædam magna, & $tatuta quantitas, aquam minorem pondere $upe- ret: quoniam plures eiu$dem formæ triangulos cõtinebit; quo nihil ab$urdius, nihil magis à veritate alienum, atque abhor- rens dici po$$e nemo inficias ibit: quælibet enim aeris particu- la, $eu magna, $eu parua ex aqua emergit, & in $ublime fer tur, & quãtò aeris portio fuerit maior, tantò incitabitur cele- rius, ex aqua erũpens quã minimus, aut exiguus ignis, & aer.</I> <HEAD>Explicatur nexus argumentorum Platonis, qui de graui, & leui perperam egit. Cap. XXV.</HEAD> <p>N<I>ec propterea quod rotundum $it cælum, nullam par tium contrariam po$itionem habet, vt Piato rebatur; immo quia rotundum ita e$t cælum, vt nihil excogita-</I> <pb n="43"> <I>ripo<32>it rotundius, & in orbis ab$oluti $peciem efformatum, omnem partium contrariã po$itionem habet; extremum cer- tè, & medium. Quod enim extremum cæli, & medium mun- di centrum $int contraria, tum ex cõtraria motuum natura- lium energia, tum ex contrariis ip$is corporum naturalium $implicium naturis repugnantibus, quæ ad contraria loca con citantur, & in illis immota quie$cunt, intelligere licet: motus enim $ur$um, & deor$um $unt contrar<03>, vt contraria $unt cor pora leuia, quæ $ur$um a$cendunt, & corpora grauia, quæ deor$um de$cendunt: non enim motus contrar<03>, aut $ine locis contrariis, aut $ine naturis contrariis existunt, vt notum e$t ex his, quæ Aristoteles libro primo de cælo $cripta reliquit.</I> <p><I>Cætera, quæ Ari$toteles aduer$us Platonem, & alios $cri p$it, in his quæ de cælo libro præ$ertim quarto, prudentes præ- terimus: vo$que, candidi<32>imi lectores, qui, tum ingen<03> viri- bus, tum eruditione præ$tatis, ad illa vocamus; vt qui $ine cor- tice natare didicistis, $ine cortice natantes ad portum venia- tis optatum: Aristoteles vos expectat, vt demonstret quo- modo Plato victus laba$cat, & quomodo fal$um $it, quod vti verum a$$umit, & proptérea totum Platonis ædificium cor- ruit: quod postquam plus quàm $atis magna ruina concide- rit, in$taurarinon poterit; & antè quàm corruat, quò minus concidat, continerinequit.</I> <HEAD>Quomodo Plato, & Ari$toteles dum grauia, & le- uia definiunt, conciliari po$$unt. Cap. XXVI.</HEAD> <p>ARISTOTELES <I>tamen libro quarto de phy$ico au- ditu particula octuage$imaquinta, & libro tertio de cælo particula decima graue id e$$e affirmauit, quod</I> <foot><I>G</I> 2</foot> <pb n="44"> <I>e$t den$um, & leue, quod est rarum; $iquidem den$itas cum grauitate, & raritas cum leuitate coniungi$oleat; quatenus den$itas frigidum cõden$ans, & grauitatem introducens, & leuitas calidum rarefaciens, & leuitat&etilde; adducens, con$equan- tur: vt quam optimè vi$us e$t dixi$$e Auerroes libro $eptimo Phy$icorum commentatione decima: calidi enim e$t rarefa- cere, & frigidi conden$are; vt intelligere licet tum ex $ecundo de ortu, & interitu, tum ex quarto metheorologicorum. Quod $i graue id e$t, quod est den$um, vt Aristoteles dixit; graue id etiam erit, quod concretum est ex pluribus partibus eiu$d&etilde; generis; vt Plato voluit: & $i leue id est, quod e$t rarum, vt Ari$toteles confirmauit, leue id etiam erit, quod ex pauciori- bus partibus eiu$dem rationis efficitur; vt Plato credidit. Quæ duæ $ententiæ, hoc modo explicatæ, non re ip$a, $ed verbo tenus di$crepare intelligantur, ita vt Ari$toteles cum Pla- tone hacinre, quam optimè conuenire videatur, vt compluri- bus in aliis rebus inter eo$dem conuenire à nobis alibi demon- $tratum fuit: Ari$toteles ergo, quod $upra diximus, ratus e$t ignem e$$e $impliciter, & ab$olutè leuem, & terram $implici- ter, & ab$olutè grauem: duo media, quæ inter hæc vtraque in teriecta $unt elem&etilde;ta, vt aqua, & aer, tum grauia, tum leuia: ad $uperiora cõparata $unt grauia, & ad inferiora $unt leuia.</I> <HEAD>Quamobrem ignis e$tab$olutè leuis, & terra ab$o- lutè grauis, media autem elementa $unt com paratè grauia, & leuia. Cap. XXVII.</HEAD> <p>QVARE <I>ignis $it ab$olutè leuis, & terra ab$olutè gra- uis, duo media non ab$olutè, nec $impliciter, $edin com paratione ad duo extrema grauia, & leuia dicantur,</I> <pb n="45"> <I>$criptum e$t ab Auerroe libro quarto de cælo commentatione quadrage$ima: quia locus $uperior loco ignis, $impliciter, & ab$olutè leuis $ub luna non datur; ex quo leui<32>imus ignis de- $cendat, po$tquam eò $uopte impul$u a$cenderit: perinde ac lo cus inferior centro non inuenitur, ex quo terra ad eum lo- cum, in quo nunc est, a$cendat, po$tquam eò de$cenderit. Cau$a etiam quare ignis expers est cuiuslibet grauitatis, & terra cuiuslibet leuitatis, aer, & aqua tum grauitatis, tum le uitatis e$t particeps, ibi ab eodem Auerroe redditur. Et ea e$t: quia inferius $impliciter, & $uperius $impliciter in natura in uenitur; & cau$a, quamobrem hæc duo in natura inueniũtur, e$t: quia extrema maximæ di$tantiæ $unt inrerum vniuer$i- tate, & cau$a, quare hæc reperiuntur, e$t, quia horum alterũ est centrum, alterum circumferentia. Porrò cau$a, propter quam media elementa vt aer, & aqua, non $unt $impliciter, & ab$olutè, aut grauia, aut leuia, $ed ad duo extrema com- parata modo grauia, & modo leuia cen$entur, est: quia non $unt in loco, aut $impliciter inferiore, aut ab$olutè $uperiore; nec $unt in locis maximè distantibus; quorum alterum $it cen trum, alterum circumferentia: $ed $unt in locis mediis, me- diæ naturæ corporibus optimo iure tributis.</I> <p><I>Hæ $unt Auerrois cau$æ; quibus addendum, nec ab$que ratione putamus vim, & naturam propriam, $eu energiam cuiuslibet elementi, quæ cau$a est, ob quam vnumquodque ele mentum $it aut graue, aut leue, aut $impliciter, aut ad aliud comparatum: $unt enim grauitas, & leuitas propriæ corporũ grauium, & leuium affectiones, quæ eorumdem formas nece$ $ariò con$equuntur: & ex illis qua$i aquæ ex propriis fonti- bus, manant: eadem enim $unt prima $pecierum, & proprie- tatum principia: vt quia homo e$t rationis particeps, e$t etiam</I> <pb n="46"> <I>adri$um propen$us; vt infrà (au$pice Deo) videbimus.</I> <p><I>Ex his duas grauium, & leuium definitiones habemus: al tera per motum à medio, & ad medium data; altera per quie tem à medio, & in medio a<32>ignata: dixerat enim Aristo- teles, graue id e$t, quod mouetur ad medium, & graue id e$t, quod quie$cit in medio: dixerat etiam leue id est, quod quie- $cit à medio, & leue id e$t, quod mouetur àmedio: vt $upra $crip$imus.</I> <HEAD>Vtra definitionum $it potior; an ea, quæ per quie- tem, an ea quæ per motũ datur. Cap. XXVIII.</HEAD> <p><I>Cvm duas grauium, & leuium definitiones a<32>igna- uerimus, alteram per motum, & alteram per quiet&etilde;, Auerroes libro quarto de cælo commentatione vige$i- ma$exta, & trige$imaprima non iniuria quærit. Vtrane ha- rũ definitionum $it potior: an ea, quæ per quietem, an ea, quæ per motum datur; it a vt grauium, et leuium naturam propriã magis exprimat, & ideo præ$tantior e$$e credatur. Re$pondet Auerroes Philo$ophus in primis magnus, & dicit: ea certè præferenda e$t alteri, quæ per quietem datur: cau$a est, quia motus elementis non ine$t, ni$i po$tquam violentiam pa$$a, aut extra proprium locum vi extru$a fuerint, & ad illum redire contenderint; aut extra proprium locum genita, ad eumdem accedere tentauerint: hæc dum ad locum naturalem concitan tur, non nihil adhuc con$eruant contrariæ illius, & repugnãtis naturæ, vel ex qua genita fuerint, vel quam extra propriũ lo cum pul$a contraxerunt; at quies elementis in $ua propria, ac naturali di$po$itione existentibus optimo iure tribuitur; ideo elementis, vt moueantur, accidere videtur: vt quie$cant, per $e</I> <pb n="47"> <I>habent: eã ob rem corporum $implicium, quæ elementa vocan tur, definitio per quietem data eorumdem definitioni per mo- tum quauis ratione inuentæ, est omnino præferenda, quod Ari$toteles tetigi$$e vi$us e$t libro primo de cælo particula de- cima$eptima: vbi grauia, & leuia non per quiet&etilde;, $ed per motũ pingui, et cra$$a minerua $e definiui$$e te$tatur; donec per quie t&etilde; accuratius, ac diligentius elementorum natura di$putetur, quod quarto lib. de cælo præstitum fui$$e nemo e$t qui ne$ciat.</I> <HEAD>Quæ Themi$tius cõtra Ari$totelem $crip$it de gra uium, & leuium definitione. Cap. XXIX.</HEAD> <p>EXPLODENDVS <I>est hoc loco Themi$tius, qui has grauium, & leuium definitiones per eorumdem motũ, & quietem datas, rem quamlibet definitã complecti non credidit; & multa, de quibus hæ definitiones dicuntur, quæ nec grauia $unt nec leuia, ratus e$t inueniri: quod terra $ua ip$ius natura pondero$a, in aere $u$pen$a deor$um non feratur, quæ tamen terra e$t & grauis: ergò non quodlibet graue deor$um tendit. Quin etiam terra, dum in centro quie$cit, ibi $tat im- mota, & deor$um non citatur: cum locus centro inferior in na tura non detur, ad qu&etilde; aliquod pondero$um corpus de$cendat: terra ergò, quòdin centro stat immota, & deor$um non cita- tur, est grauis: $i graue id e$t, quod in centro quie$cit, & non de$cendit: ergò graue illud non est, quod de$cendit, $ed graue id e$t; quod stat immotum.</I> <p><I>Idem de leui<32>imo igni dicendum, qui apud nos genitus, & quo minus a$cendat ab aliquo impeditus, ad $uperã huius infe- rioris mundi orã, vbi nunc luna e$t, non attollitur, & in $uo pro rio n aturalique loco exi$tens $ur$um altius non euolat: cum</I> <pb n="48"> <I>nullus $upra locum ignis, aut $ub luna, aut $upra lunam, locus inueniatur, ad quem leuia corpora a$cendant: ergo leui<32>imus ignis est in rerum natura immotus, qui$ur$um non fertur.</I> <p><I>Ab$urda nec minora ex definitione per quietem data na- $cuntur: nam terra est terra, & eadem grauius, quæ $ur$um po$ita, & nullo modo impedita ad medium mundi de$cendit, quæ terra e$t, & grauis, & nõ quie$cit. Datur ignis, qui apud nos genitus, & nulla ratione impeditus a$cendit, qui tamen e$t ignis, & leui<32>imus, & $ub luna non quie$cit. Ergo de quali- betre definita hæ grauium, & leuium definitiones non dicun tur: quia definitio per motum data deterra in aere $u$pen$a, quo minus de$cendat impedita, & deigni apud nos genito, & quo minus a$cendat impedito, non dicitur: & definitio, quæ ex quiete na$citur, terrã $ur$um po$itam, & deor$um latam, & ignem, inter nos inuentum, & a$cendentem, ambitu $uo nõ complectitur. Præterea elementa in $uis propriis, naturali- bu$que locis nec grauia $unt, nec leuia: ergo nec a$cendunt, nec de$cendunt: ergo definitio per a$cen$um, & de$cen$um da ta, de qualibet re definita non dicitur: quia non de elementis in $uis naturalibus locis quie$centibus, & definitio per quietem ad inuenta de elementis; quæ ad propria loca feruntur, dici nõ potest. Aliquod ergo graue, & leue est in natura: cui hæ de finitiones non conueniunt: & hæ definitiones aliquibus tribuun tur, quæ nec grauia $unt, nec leuia.</I> <p><I>Confirmari po$$unt argumenta Themist<03>, $i va$ti<32>imum terræ corpus extra locum po$itum, & $uæ naturæ derelictum ad centrum latum nihilibi offendat, quod motum impediat, in centro non manebit: $ed infra centrum $uo nixu feretur: quia tãta terræ moles nullis fixis radicibus, nullique rei adhæ rens, a qua vasti<32>ima illa magnitudo $ubstentetur, quomodo</I> <pb n="49"> <I>vltra non moueatur, $ed in centro ex $e ip$a $i$tatur, vix intel ligipotest: cum præ$ertim quælibet terræ gleba etiam quam- uis parua in $ublimi po$ita, & $uæ naturæ derelicta, omni $u- blato impedimento, con$istere nolit; $ed maiori, ac celeriori, quo potest impetu, repente deor$um ruat. Ergo vniuer$um cerræ pondus infra centrum multo celerius præcepitabitur. Ergo terra dabitur, quæ terra est, & grauis: ip$ata- men ex centro a$cendit; ergo graue illud non est, quod de- $cendit; $ed quod a$cendit: quia terræ moles dum infra cen- trum mouetur, non de$cendit; $ed a$cendit: ergo de qualibes re graui hæ definitiones non dicuntur; quia non de vasti$sima terræ mole, in centro nihil offendente, quod motum impediat; quæ infra centrum præceps ruet; & infra centrum e$t locus $ur$um, ergo terra erit terra, & grauis, & $ur$um ascendet.</I> <HEAD>Quæ Auerroes contra Themi$tium pro Ari$totele grauia, & leuia, quam optimè definiente. Caput XXX.</HEAD> <p>AVERROES, <I>qui in excutiendis Ari$totelis veri<32>i- mis $ententiis maxima $olertia $emper e$t v$us, ambas ha$ce Ari$totelis definitiones ab his Themi$t<03> iniuriis quam optimè vindicat: in Paraphra$i libri quarti de cælo cõ- mentatione vige$ima$eptima, de cuius $ententia duo ponimus; quorum alterum illud est.</I> <p><I>Definitur palma, cum dicitur palma e$t arbor, quæ dacti- los producit: palmatamen non $emper, $ed à natura statutis tantum temporibus dactilos edit, & est hæc definitio v$que adeo bona, vt nec meliorem, nec parem excogitare vlla vm- quam ratio po<32>it: palma tamen est palma, tunc cum dacti-</I> <foot><I>H</I></foot> <pb n="50"> <I>los non producit: quia hæc definitio non actum, $ed $olam fa- cultatem ad edendos dactilos exprimit, idque non $emper, $ed statutis à natura temporibus; vt dictum e$t: atque id e$t ra- tioni con$entaneum: propterea quod, cum rerum differentiæ plerumque lateant; earumdem accidentia differentiarum lo co tunc v$urpare con$ueuimus: vt $crip$it Ari$toteles libro $e ptimo Diuinorum particula quadrage$imaprima: & non ra- ro alibi: atqui grauium, & leuium definitiones ex earumdem accidentibus conflantur: quia propriis grauium, & leuium differentiis, abditis illis quidem a maioribus no$tris, non $unt impo$ita nomina, accidentium vocibus vtimur; quæ acciden- tia non actum, $ed facultatem $ignificant: ergo, & cet. Alterahypothe$is e$t: grauia, et leuia ab eadem naturali for ma habent, vt extra proprium locum po$ita, ad proprium na turalemque locum, per$e, recurrant: & quæ in proprio na- turalique loco exi$tunt, ibiper $e quie$cant: vt colligere licet ex his, quæ Ari$toteles $crip$it, libro $ecundo de cælo particu- la nonage$ima & cente$ima$ecunda: & ex definitione natu- ræ libro $ecundo Phy$icorum edita: qua de re infra agemus.</I> <HEAD>Quæ Themi$tius aduer$us $ecundam hypothe$im paullo ante de$criptam. Cap. XXXI.</HEAD> <p>HANC <I>$ecundam hypothe$im, quamquam ex Ari- $totelis abditi<32>imis rece<32>ibus natam, ratus e$t The- mistius dignam, quæ confutetur, libro $ecundo de cæ- lo particula nonage$ima$ecunda: quippe quod effectus cõtra- r<03> non ex eadem cau$a, $ed ex contrariis cau$is na$cantur: vt te$tatur Ari$toteles libro quarto Metheorologicorum par ticula trige$imaquinta, & quadrage$ima: $ed motus & quies</I> <pb n="51"> <I>$unt duo effectus contrar<03>: ergo motus, & quies non ex eadem cau$a, $edex diuer$is cau$is na$cuntur: propterea contrariis cau$is hos contrarios effectus Themistius a$crip$it, ei quod e$t e$$e in medio, quietem in medio: & ei, quod e$t e$$e extra me- dium, motum ad medium tribuit: vt ecce graue corpus, quod e$t in medio, stat immotum in medio: ergo ab hoc, quod e$t e$$e in medio, graue habet quietem in medio: & idem corpus gra- ue extra medium, ad medium cietur: ergo ab hoc, quod est e$$e extra medium, graue habet, vt moueatur ad medium: e$$e intra, & e$$e extra $unt cau$æ contrariæ quæ hos cõtra- rios motus, & quietis effectus producunt: quod de graui cor- pore diximus, est de leui dicendum: ignis enim, ab hoc, quod est e$$e in loco $upra quem nunc lunam videmus, habet, vt ibi quie$cat, & idem ignis, ab hoc, quod est e$$e infra $uum lo- cum, habet vt ad eumdem moueatur: quod itaque grauia deor$um, & leuia $ur$um cieantur, ei, quod est e$$e extra pro- prium locum referri debet acceptum; & quod grauia deor- $um, & leuia $ur$um quie$cant, dandum est ei, quod e$t e$$e in propriis locis.</I> <HEAD>Quæ pro Ari$totele contra Themi$tium ab Auer- roe $cribantur. Cap. XXXII.</HEAD> <p>AVERROES <I>omni genere laudis abundans Philo$o- phus veri<32>imam Ari$totelis $ententiam digni<32>imam putat, quæ à Themist<03> calumniis defendatur: idque vt commodius fiat, primo fal$am Themi$t<03> $ententiam ener- uabimus; $ecundo $copulum indicabimus, in quem Themi$tius impegit: tertio argumenti illius, cui Themi$tius innitebatur, exitum explicabimus. Quod ad primum attinet; ex Auerroe</I> <foot><I>H</I> 2</foot> <pb n="52"> <I>in Themi$tium nonnulla argumenta colligimus, quorum pri- mum illud e$t.</I> <p><I>Eadem e$t cau$a finis, & eorum quæ $unt ad finem: $ed quies e$t finis motus, & motus in quietem, vt in finem ordina- tur: ergo eadem e$t cau$a motus, & quietis elementorum: $i itaque cau$a motus e$t e$$e extra proprium locum, eadem erit cau$a quietis: ergo ab hoc, quod est e$$e extra proprium locũ, elementa habent vt in proprio loco quie$cant: & $i elementa in $uis locis quie$cunt, quia $unt in illis; ad $ua propria loca mo uebuntur, propterea quod $unt in propriis locis: quæ $unt tã fal$a, quam fal$i<32>ima, & tam ab$urda, quam ab$urdi<32>ima: ergo fal$a, & ab$urda est $ententia Themist<03>; ex qua hæc fal$a, & ab$urda $equuntur.</I> <p><I>Secundo argumentor: Po$itis cau$is, & effectus ab ei$dem cau$is manantes omnino ponuntur: vt exi$tente igni, calor exi $tit, ex oriente $ole, lux oritur; $ed e$$e extra medium e$t cau- $a quare terreum corpus moueatur ad medium: ergo omne corpus quod erit extra medium, ad medium mouebitur: ergo leui<32>imus ignis extra medium collocatus ad medium de$cen- det: & e$$e in medio e$t cau$a, qua in medio graue quie$cat: ergo omne corpus, quodin medio erit, in medio quie$cet: ergo $i leui<32>imum ignem in medio constituere contingerit in medio quie$cet: quæ omnia præter quam quod fal$a $unt, $unt etiã ab$urda: ergo vt fal$a, & ab$urda explodenda $ententia The mi$t<03> e$t; ex qua hæc fal$a, & ab$urda na$cuntur.</I> <p><I>Quod ad $ecundam partem, quam paullo ante polliciti$u- mus pertinet: ratus e$t Auerroes hallucinatum fui$$e The- mi$tium, quod in eam captionem impegerit, quæ dicitur $ecun dum quid ad $impliciter; attulit e<*>im cau$am $ecundum quid horum effectuum; quæ $impliciter, & ab$olutè cau$a non est;</I> <pb n="53"> <I>sed tantum $ecundum quid, immo $ola e$t di$po$itio cau$æ $im pliciter: verbi gratia corporis grauis in centro exi$tentis gra- uitas e$t cau$a, quam ob rem graue in centro maneat; & ea- dem grauitas eiu$dem corporis grauis extra centrum exi$ten- tis, est cau$a, qam ob rem graue ad centrum moueatur: e$$e ergo in centro, vt extra centrũ, non $unt cau$æ motus, & quie- tis in centro, & ad centrum; $ed $unt di$po$itiones contrariæ eiusdem grauitatis; ex qua ad numerum eadem grauitate, contrariis di$po$itionibus di$po$ita contrar<03> effectus na$cun- tur: nam idem $ecundum idem, re$pectu eiu$dem, & eidem, contrariorum cau$a e$$e non pote$t, vt auctor e$t Aristoteles libro quarto Metheorologicorum particula trige$ima$exta: $ub diuer$is tamen, vel (vt melius dicam) sub contrariis di- $po$itionibus, potest idem e$$e cau$a contrariorum, vt Ari- $toteles scriptum reliquit secundo Phy$icorum particula tri- ge$ima; $icut $igubernator, $i ad$it, e$t cau$a $alutis in naui; $iverò ab$it, causa e$t nauis vt mergatur: & id propriè verum e$$e in cau$is efficientibus, atque mouentibus Ari$toteles $cri p$it libro quinto Diuinorum particula $ecunda: Ex eadem er go cau$a faciente, atque mouente, contrario modo di$po$ita ef- fectus contrar<03> na$cuntur: quo fit, vt grauitas corporis gra- uis in centro existentis, cau$a $it quietis, & grauitas corporis grauis extra centrum po$iti $it cau$a motus: & leuitas cor- poris leuis $ub luna immediatè quie$oentis, $it cau$a quietis: & grauitas corporis grauis extra centrum con$tituti, $it cau$a motus, vt diximus: & leuitas corporis leuis, $ub proprio na- turalique loco inuenti, $it cau$a motus: cau$a ergo, quæ facit motum, & quietem, e$t, numero eadem: $ed di$po$itiones, hãc eamdem cau$am numero vnam di$ponentes, $unt contrariæ. Hallucinatus e$t ergo Themi$tius, qui di$po$itiones cau$æ agen</I> <pb n="54"> <I>tis cau$as agentes e$$e crediderit: eam obrem in fallaciam in cidit, quæ secundum quid ad $impliciter nuncupatur, dum cau$as secundum quid eo honore affecit, quo $impliciter, & ab$olutæ cau$æ affici debuerant: hæc ad argumenti materiã. Nunc ad eiu$dem argumenti formam est tertio loco re$pon- dendum. Dixerat Themistius, contrariorum effectuum, vna & eadem numero cau$a e$$e non potest: sed cõtrariæ ne- ce$$e est vt $int contrariorum effectuum cau$æ: cui re$pon- dendum e$t; $i eadem causa $it eodem modo di$po$ita, id est vero verius quod Ari$totelem scrip$i$$e libro quarto Metheo rologicorum paullo ante memorauimus: sed $i dixerimus vnã hanc, atque eamdem causam non e$$e eodem modo di$po$i- tam, sed modis contrariis: tunc ex eadem causa numero contrario modo di$po$ita, contrar<03> effectus na$cuntur: vt Aristotelem libro secundo Phy$icorum literis con$ignaui$$e nunc diximus. maior ergo propo$itio Themist<03> per inficia- tionem, vt fal$a diluitur, $i ab$olutè proferatur: $i ei- dem numero cau$æ di$po$itiones contrariæ additæ fuerint, vt vera datur, qua ratione argumentum tollitur; Nec $equi- tur, graue in medio collocatum $tat in medio: ergo ab hoc, quod e$t e$$e in medio, graue habet, vt quie$cat in medio; perin deac non $equitur, graue extra medium po$itum ad medium fertur: ergo ab hoc, quod e$t e$$e extra medium, graue habet vt moueatur ad medium: Vera ergo est $ecunda hypothe$is, quam vti veram po$uimus: & quæ à Themi$tio contra eam- dem dicuntur, nullum momentum habent.</I> <pb n="55"> <HEAD>Exitus argumentorũ, quibus Themi$tius Ari$tote- lis definitiònes labefactare conatur, dũgrauia, & leuia definit, explicatur. Cap. XXXIII.</HEAD> <p>RATIONI <I>con$entaneum e$t, vt postquam vidimus, quæ Themi$tius aduer$us Ari$totelem $crip$it, ex dua- bus hypothe$ibus capite vige$imonono po$itis, Themi$t<03> argumenta diluantur. Cum ergo dixit; terram in aere $u$pen $am deor$um non ferri, & ideo nõ e$$e grauem, re$põdet Auer roes, & argumenta in Themi$tium mirabiliter retorquet. Palma (in quit) hiemis tempore dactilos non edit; ergo palma, tunc non e$t palma: quod e$t tam fal$um, quam fal$i<32>imum. Fal$um ergo erit Themi$t<03> dictum; terra in aere $u$pen$a non de$cendit: ergo non e$t terra, cum non de$cendat; & ignis apud nos genitus, & quo minus a$cendat impeditus, ad $uperã huius mundi orã non attollitur: ergo nõ e$t ignis, cũ non a$cendat: & terra, quæ stat in centro non mouetur ad centrum; & quæ e$t extra centrũnõ quie$cit, ni$i impediatur: ergo nõ est terra, cũ nõ quie$cat. Et ignis $ub luna ad lunã non attollitur; et e$t ignis & leui<32>imus, & idem ignis extra $uũ naturalem locum non quie$cit, ni$i impeditus; ergo nõ e$t ignis; ergo definitiones de iis omnibus nõ dicuntur, de quibus dici debent: immo de multis di cuntur, de quibus fas non e$$et, vt dicer&etilde;tur: vt de elementis in $uis naturalibus locis quie$centibus; quæibinec grauia sunt, nec leuia, nec mouentur; et de elementis, quægrauia $unt, & leuia, aliquando tamen, cũimpediantur, extra proprium locũ quie- $cunt: cũ hæc omnia fal$a $int, per omnium argumentorum in ficiationem $ingula diluũtur, quippe quod hæ definitiones solã energiam, & facultat&etilde; $ine aliquo perpetuo actu $ignificent.</I> <pb n="56"> <p><I>Terra it aque vbicum que $it, est terra, & grauis, $iue mo- ueatur, $iue quie$cat, & ignis in quocumque loco inueniatur est ignis, & leuis, $iue a$cendat, $iue non; de quorum vtroque elemento, ver aque grauium, & leuium definitio eatenus dici- tur quo ad vtrum que elementum, seu graue, seu leue, $olam energiam, & $olam innatam propen$ionem ad motum adlo- cum, & ad quietem in loco habet; $iue ad centrum, $iue in cen tro, $iue ad lunæ concauum, $iue $ub lunæ concauo. Porrò ab eadem natur ali vtriu$que grauis, & leuis corporis forma, hæc innata propen$io ad motum na$citur, à qua quies in proprio natur alique eorumdem loco exoritur. cxplodenda e$t ergo in hac parte fal$a Themi$t<03> $ententia, & vera Ari$totelis est omnino probanda.</I> <p><I>Ad confirmationem no$tram, quam pro Themict<03> parte adduximus, re$pondemus. Terræ va$ti<32>ima, & graui<32>ima moles $uæ naturæ derelicta, ad centrum lata, $i nihilibi of- fendat, quod illius motum impediat, infra centrum $uo nixu non feretur, $ed quie$cet; nec vltra promoueri poterit, nõ pro- pter radices infinitas, quas in parte in feriore habeat, vt Ze- nophanes Colophonius affirmauit. Non propter aquam $ubie- ctam, vt Tales mile$ius; Non propter aerem suppo$itum vt Anaxagoras, at que Democritus crediderunt: à quibus, aqua $cilicet atque aere lata terræ figura sub$tentaretur. Non pro pter oci<32>imam cæli conuer$ionem, vt Empedocles tradidit: nõ propter æquabilitatem, vt Anaximander docuit; sed quia $ic $tatutum e$t à natura, vt corpora omnia grauia vndecum- que deor$um ferantur ad totius mundi centrum descendat, il- ludque pertran$ire non po<32>int; sedibi quie$cant: alioqui con- tranaturam propriam iterum in sublime volabunt: omnes enim totius mundipartes, vbicumque extra centrum extite-</I> <pb n="57"> <I>rint, $ursum e$$e dicuntur, & re uera $unt; vt docet Aricto- teles in his, quæ de cælo, & mundo: $icut tota terra in centro $istetur, it a & quælibet eius particula: nam ad eumdem lo- cum totum, & partes natura mouentur, & in eodem loco natura manent.</I> <HEAD>Difficultas $oluitur, qua probari po$$e videtur, ele menta dum quie$cunt, elementa non e$$e, $ed tantum, dum mouentur. Ca. XXXIIII.</HEAD> <p>DVABVS <I>elementorum definitionibus explanatis, quæ rum alter a per motum, alter a per quiet&etilde; datur, aduer- $us elementorum quietem argumentum ex Ari$totele texitur, qui octauo Phy$icorum particula prima scrip$it: Mo tum e$$e vitã eorum omnium, quæ natur a con$i$tunt, & duode cimo Diuinorum dixit. Deum æterno tempore mouere, quia $uam perennem vitam in perenni motu con$i$tere intelligit: $ed elementa natura con$i$tunt; ergo motus e$t eorum vita; er- go quies e$t eorum mors: per locum ab oppo$itis, ergo elem&etilde;ta, dum quie$cunt, non sunt elementa, $ed tantū, dum mouentur. Re$pondeo primo ad materiam; $ecundo ad formam. Adma teriam $ciendum; ea quæ per $e in$unt, rei natur am magis, & melius explicare, iis quæper accidens ine$$e dicuntur; vt participatio rationis, quæ per $e e$t in homine, hominis naturā magis, & melius explicat, quam aut albedo, aut nigredo; quæ $unt hominis accidentia; quāquam ad intelligendam rei natu ram non $olum nece$$arium e$t ea, quæ per $e in$unt, cogno$ce- re, $ed & ea etiam, quæ accidunt rei cogno$cendæ, ad cogni- tionem naturæ magnum adferunt momentum; vt Aricto- teles docuit libro primo de anima particula vndecima.</I> <foot><I>I</I></foot> <pb n="58"> <p><I>Secundo loco $ciendum finem ad rei naturam proximius accedere, eamdemque magis explicare, & e$$e nobiliorem quam $int ea, quæ it a ordinantur, vt ad finem tendant.</I> <p><I>Tertio not andum, vita duplex: quædam rudis, & incoa- ta, propterea imperfecta: quædam omnino expleta: elementa dum mouentur non $ecundam, $ed primam vitam, per quam ad $ecũdam vt ad perfectionem tendunt, viuunt. Quamquam hic vitam impropriè v$urpamus: nam propriè $olis corporibus animatis ab Ari$totele libro $ecundo de anima vita tribui- tur: quæ animata corpora propriè augentur, ac nutriuntur, & cum ad maturam ætatem peruenerint, $imile gignunt; ni- $i mutila $int.</I> <p><I>Quarto animaduertendum: elementa per $e quie$cere, nõ moueri ni$i per accidens: vt $upra diximus: & elementorum quietem e$$e eorumdem finem, in quem tendunt; dum mouen- tur, vt infra demon$trabimus de $ententia Aristotelis libro quarto de cælo particula vige$imaquinta. Sciendum etiã est vitam ex elementorum quiete natam, e$$e perfectam: ad quã eorũdem vita imperfecta, quæ ex motu pendet, natur atendit.</I> <p><I>Ex his ad formam: Totum primum argumentum detur, $i de imperfecta vita intelligatur: & minor inficiatione dilua- tur, $i de vita omnino expleta eamdem intelligere velint.</I> <p><I>Ad locum, qui ab oppo$itis petebatur dicimus: elementorum motum vitam imperfectam ex motu manantem finire; non autem perfectam; quæ non ex motu, sed ex quiete manat: immo in ip$amet quiete con$i$tit. Adlócum Ari$totelis libro duodecimo Diuinorum re$pondendum: Cælum & Naturam nõ moueri à Deo ni$i metaphoricè per modum intellecti ama- ti, & de$iderati, qui motus e$t qui ti, quam motui $imilior; in hac quiete Deus $e tantũ amat, atque intelligit; in quo aman-</I> <pb n="59"> <I>di, & intelligendi actu quie$cit: vitamque ab$oluti<32>imam, ac beati<32>imam viuit, nullius extrin$icæ rei indigentem, $ed copiis omnibus intrin$icis, quæ ad diuinam perfectionem pertinere videantur, abũdantem: ex qua vita numeris omnibus ab$olu- ti<32>ima cæle$tium globorũ motus con$equitur: non enim Deus, vt figulus rotam, it a manu, quam nõ habet, cælum mouet, $ed intellectu, & voluntate: ideo, per modum intellecti amati, ac de$iderati; Con$i$tit ergo vita Dei perennis in actu intelligen- di, & amandi $e ip$um: qui intelligendi, & amandi actus, e$t quieti $imilior, quam motui, vt diximus, & non in actu mouen di quantumuis metaphorico; quibus de rebus, graui<32>imis illis, & $ancti<32>imis quidem nũc agendum non e$t: præ$ertim cum $ecundum verit atem veri<32>imæ religionis no$træ fal$a $int hæc; quæ à $acris Doctoribus scholasticis, vulgo appellatis, Ari$to- teli a$cribuntur: Roget quis: cum omnia grauia ad medium ferantur, vtrum ne ad mundi medium $uapte natura de$cen- dant, quæ graues $unt terræ partes, quatenus vniuer$i mediũ est, an quod terræ tantum est medium. Re$pondeo quamuis totius mundi, & terræ medium idem e$$e conting at, terræ ta- men partes, quæ graues $unt, non adterræ, quatenus terræ, $ed quatenus vniuer$i medium e$t, natura feruntur.</I> <p><I>Timæus Locrus in libro de anima mundi, & natura ab Ari$totelis $ententia alienus non videtur: qui graue, & leue (inquit) iudicat tactus, & ratio definit ex inclinatione ad medium, & à medio. Deor$um enim & medium ambo, id e$t tactus & ratio, idem cen$ent: nam globi centrũ e$t deor$um, quod est extra centrum ad extremum ambitum $ur$um: ad quæ duo contraria loca grauia, & leuia $implicia corporana tura cientur.</I> <foot><I>I</I> 2</foot> <pb n="60"> <HEAD>Quid $it, elementa à $e per $e moueri: in quo de multiplici mouendi principio. Cap. XXXV.</HEAD> <p>MVLTA <I>hactenus diximus, quæ ad elementorum naturam explic andam pertinere videbantur; nũc ad ea explananda, par e$t, vt aggrediamur, quæ ad ele- mentorum motus principium agno$cendum, nos, veluti manu ducere po$$unt. Corpora ergo hæe elementorum $implicia mo- ueri à $e per $e, nihil e$t aliud, quam ea habere congenitum principium intrin$ecum $ui motus naturalis, & hoc principiũ est duplex; quoddam primum, & cõmuni<32>imum nempe na- tura, quæ est principium motus, & $tatus, illius in quo e$t: pri- mum, & per $e, non per aliud, alienaque vi, quod est per acci- dens: vt $crip$it Ari$toteles libro $ecundo de Phy$ico auditu particula tertia, de quo communi<32>imo motionum principio hic verba non facimus: quippe cum, per hoc principium, $im- plicia à mixtis corporibus, in motu nulla ratione differant: quandoquidem $implicium, & mixtorum naturæ, ac motio- nes à naturis manantes, $ub eamdem communem naturæ de- finitionem cadant: immo ratione huius primi, & communi$- $imi princip<03> nulla e$t inter res, & motus naturales differen- tia: quodres naturales $eu $implices, $eu mixtæ, & earũdem naturalium rerum motiones, quibus $u$que, deque aguntur, huius primi communi<32>imi princip<03> complexu coerceantur.</I> <p><I>Hac eadem ratione cælum, quod & ip$um, vt vniuer$alis cau$a elementa mouet, $emper excipimus, quando particula- res motuũ cau$as hic inue$tigare decreuimus. A cælo enim, vt ab vniuer$ali cau$a, reliqua omnia, dum naturam, & vitã</I> <pb n="61"> <I>ita motum etiam habent à natura fluentem: id quod texta- tus est Ari$toteles libro primo de cælo, & mundo particula cente$ima. Cælum enim omnia continens, cuncta moderatur, & hanc elementorum vniuer$itatem recta ratione, ordine cer to, & con$tanti cõ$tantia mouet immutabili: e$t autem ip$ius certaratio, lex naturæ, $umma quippe uis in$ita in elemen- tis; cui naturæ legi, ceu Imperatori cuidam, dum mouentur elementa, parent: & $ine qua, nec con$i$terent, nec moueren- tur, atque hæc quidem lex e$t, cum æterno mũdo æterna apud Aristotelem: Verùm apud Platonem in Timæo, vna cum nato mundo nata è$umma est mente, Deique numine immor tali profecta. Abhac vniuer$ali naturæ lege à cælo particu- laris cuiu$que elementi natura, & lex communicatur: vt do- cta di$putatione confirmat Alexander Aphrodi$ien$is libro $ecundo quæstionum naturalium capite tertio. Ab hac par- ticulari elementorũ natura $tabili, & rata particulari impe- tu elementa duci, motiones particulares perfici, vniuer$ali, ac Diuinæ legi naturæ obtemperare, & vna qua$i con$en- $ione, iu<32>is $upernæ legis contineri illius dicto parere, vt par est, infra demon$trabimus. Hoc alterum e$t particulare il- lud, & proprium motionis principium, quod in hac no$tra di- $putatione inuenire contendimus; per quod corporum $impliciũ naturæ, ac motiones, quibus $implicia corpora aut $ur$um, aut deor$um concitantur, à mixtorum naturis, ac motionibus di- $crepant: quo principio $implicia corpora grauia, & leuia na- turali, ac proprio motu cientur. Hoc principiũ proprium, & particulare illudest, quod in hodiernam hanc quæstion&etilde; vo- catur; dum quæritur, Vtrum ne elem&etilde;torum corpora ab hoc particulari, ac proprio principio moueantur: an verò ab alio extrin$eco incitentur. Porrò huius primi princip<03> adhuc mul</I> <pb n="62"> <I>tæ $unt differentiæ: & illius, quod actui primo, & illius, quod actui $ecundo proportione re$pondet. Quoddam (exempli gra tia) in actu intelligendi refert animam, quoddam verò $cien- tiam, quorum vtroque intelligimus: $ed hoc alterum e$t vt $ub stantia, alterum vt habitus. Principium, quod e$t vt $ub$tan- tia, duobus modis con$ideratur: Primo vt actus primus, $ecun do vt actus $ecundus: per actum primum nos formam intelli- gimus efformãtem materiam; dum in nullum opus egreditur, $ed feriatur, ac ce$$at. Per actum $ecundum eamdem formã intelligendam putamus, dum agendo facultatem innatam, & vim propriam exerit: non autem $olam formæ actionem: vt al<03> complures intellexerunt, quorum errorem libro $ecundo de anima demon$trauimus: vt puer, in cuius corpore anima in e$t, & dormit, particeps e$t actus primi, $ine $ecundo: porrò cum in eo vigiliæ vigent, & primus actus ad aliquod opus egre ditur, $ecundi actus iam factus e$t particeps. Elementorum quies actui primo, cuius nullus est u$us, & qui adopus non redigitur; & eorumdem motus actui $ecundo, qui redactus e$t ad opus, re$pondent.</I> <p><I>Partitionis pars prior est Ari$totelis libro $ecundo de ani ma particula decima, pars po$terior est eiu$dem in eodem li- bro particula quinta. Tota partitio ex particula trige$ima prima libri octaui Phy$icorum colligipote$t.</I> <p><I>Motus illæ, qui e$t actus $ecundus de quo nunc agimus, ge- minus e$t: alter adlocum, alter e$t ad alias motionum $pecies. Primus adhuc e$t duorum generum naturalis alter, alter vio- lentus. Naturalis motus illæ e$t, qui fit à principio intrin$eco, quod nihil est aliud, quam natura. Violentus autem, cuius cau$a, & principium est extrin$e us ad quod principium ex- trin$ecus mouens, nihil adiumenti affert id quod impellitur: vt</I> <pb n="63"> <I>dixit Ari$toteles libro tertio cihicorum capite primo. Mo- tus etiam adlocum alter à natura, alter ab arte fit.</I> <HEAD>Ex his, quæ hactenus di$putata fuerunt, totius con- qui$itionis caput explanatur. Cap. XXXVI.</HEAD> <p>DERELICTO <I>ergo Diuino corpore, illius que perenni motione, de iis corporibus $implicibus, quæ locum hunc vniuer$um, qui $ub luna e$t, implent quæ vel grauia sũt vel leuia, $iue ab$olutè, $iue comparatè hic agimus; & eorum dem motionum cau$as hoc loco inuestigamus: motus mixtos, mixtorum corporum nunc non attingimus; $iue animata $int, $iue non: nam priora ab anima, po$teriora ab eo elemento mi xto motu mouentur, quod in eis præualet, & nos non mixti, $ed $implicis motus cau$as quærimus. Quæ$tio igitur e$t: vtrũ ne $implicia elementorum corpora habeant in $e ip$is congeni tum principium intrin$ecum $ui motus ad locum, non ad alias motionum $pecies, natur alis, non violenti, nec ab arte manan- tis, non remotum, & maximè commune, $ed particulare, & proximum; non quod tantum e$t, vt habitus, $ed etiam vt $ub- stantia, non actu $olum primo, $ed actu $ecundo.</I> <p><I>De capite quæ$tionis hactenus: nunc promi<32>ionum ra- tio po$tulat, vt ad $ecundam controuer$iæ partem eadem methodo ab$oluen- dam aggrediamur.</I> <foot>SECVN.</foot> <pb n="64"> <HEAD>FERDINANDO MEDICI CARDINALI AMPLISSIMO.</HEAD> <HEAD><I>Hieronymus Borrius. S.D.</I></HEAD> <p>Ego verò (Cardinalis Ampli$$ime) plenam illam tractationem edere malui$$em, quam pluribus la- boribus, multorumq. annorum vigiliis in globo- rum c&ecedil;le$tium naturam compo$ui: Illam enim & ætati me&ecedil; iam iam ingraue$centi, & ad c&ecedil;le$tia Re- gna maturanti, ae tibi, qui Cardinalis es, magis cõ- uenire videbã, & nonnullam afferre po$$e delecta- tionem, $i eamdem vel $emel tantum legi$$es, exi$timabam, tum ob an tiquitatis innouation&etilde;, qu&ecedil; temporum iniuria collap$a perierat, tum ob multiplicem variarum rerum tractationem, $ine quibus c&ecedil;le$tium corporum naturæ & uires neque intelligi, neq. vlla ratione explicari po$$unt. Verum cum ego omni diligentia cæteris $atisfecerim omni- bus, qui illam legerunt, mihi ip$e numquam $atisfacio: $emper cnim aliquid meditanti $e offert, quod ad nouam dubitationem animũ exci tet, meq. ad edition&etilde; currentein remoretur: eiu$d&etilde; voluminis edendi con$ilium etiam retinet rei medicæ non tantum priuatim factitandæ, $ed & in tuo florenti$$imo Pi$ano Gymna$io de $uperiore eodemque omniũ primo loco publicè profitend&ecedil; nece$$itas, Dum cœptum mu- nus perhone$tum & graue ab$oluere maturo, ecce ade$t interpellator puer, qui $cribentem non modo $æpe interdiu, $ed etiam $æpi$$imè in tempe$tiua nocte à libris auocat, ab hoc vel illo nobili &ecedil;grotãte accer- $iri nuncians. At dum hæc mea monumenta purgare contendo, nolui quantũ per tenui$$imas meas vires licet, non aliqua in re niti, vt par- uum hoc grati animi erga te mei $pecim&etilde; ederetur, rude illud quidem & inchoatum, ita tamen elaboratum, vt vtrum ne hi vngues mu$ipu- lam, an futurum leonem portendãt, facile intelligatur: iidem $i mu$i- pulam indignam, qu&ecedil; à tanto Cardinale probetur, pr&ecedil;$etulerint, exclu dentur: $i leonem ad rem cœptam alacrius ab$oluendam tuoque no- mini dicandam maiores animi a$$umentur: quod optimo iure tibi pr&ecedil;$tare debeo, quia tu $ola tua benefic&etilde;tia me $ic extuli$ti, vt quicquid e$t in me honoris, quicquid gloriæ, id totum tibi de me quam optimè merito deberi, & intelligam, & libenti$$imè pr&ecedil;dicem: accipe igitur, qu&ecedil; tua e$t humanitas, libri huius de grauium, & leuium motu $ecun dam hanc partem, & à me qui totus in tuo ære $um, tuaque in laude omni $tudio cogitationeque defixus, alia breui expecta. Vale. <pb n="65"> <HEAD>SECVNDA PARS PERIPATETICAE DISPVTATIONIS</HEAD> <HEAD>DE MOTV GRAVIVM. ET LEVIVM</HEAD> <HEAD>AVCTORE HIERONYMO BORRIO Philo$opho, ac Medico Arretino.</HEAD> <HEAD><I>Abeodem in Almo Pi$ano Gymna$io publicè profitente di$putata.</I></HEAD> <HEAD>Secunda pars princeps, in $uas & ip$a partes di$tribuitur. Caput I.</HEAD> <p>SECVNDA <I>Pars in duas paruas particulas diuiditur: in priore par ticula huius $ecundæ partis, vete- rum Philo$ophorum opiniones bre ui<32>imè confutabuntur, in parti- cula posteriore, ea, quam Ari$to- telis $ententiam credimus, quo ef- ficacius fieri poterit, confirmabi- tur: posterior pars in $uas & ip$a partes $uo loco diuidetur.</I> <p><I>Primo ergo fal$as veterum opiniones, quas de elementorũ vniuer$itate, & de ignis, ac terræ loco, quiete, ac motu poti<32>i- mum habuerunt, refutare oportet: & quoniam non omnes eamdem $ententiam probauerunt, $ed al<03> aliam pro diuer$a voluntate confirmauerunt, compluribus popularibus Philo$o- phis con$ultè omi<32>is, ad eos tantum repellendos aggrediamur, quorum $ententiæ (vt mihi videor) aliquod momentũ habent.</I> <foot><I>K</I></foot> <pb n="66"> <HEAD>Nec Epicurum, nec Anaximenem, nec alios, qui infinitatem in mundum introduxerunt, e$$e confutandos, interea tamen breui$si- mè confutantur. Cap. II.</HEAD> <p>EPICVRVS, <I>quem & complures al<03> $ecuti fuerunt, qui vniuer$um infinitum e$$e exi$timauerunt, hac dere nullam mentionem facere potuerunt: cum in eo, quod e$t infinitum nulli $int extremi fines, ad quos nullaque me dia per quæ elementorum vniuer$itates istæ, aut earumdem partes ferantur: & in quibus con$i$tant.</I> <p><I>Anaximenes etiam. qui licet mundum omnino infinitum non faciat: infinitum tamen aerem mundi principium con$ti- tuit, vnde $equitur; vt etiã motus nece$$ariò $it infinitus: nam infiniti corporis motus finitus non est, ideo illos prætermitten- dos putamus, & in eos confutandos e$t omnis oratio no$tra cõ- uertenda, qui mundum finitum e$$e put auerunt vt Empedo- cles, Anaximander, Anaxagoras, Democritus Plato: qui omnes terræ vniuer$itatem in medio mundi verè collocaue- runt, vt ibi quie$cat; $ed ratione diuer$a: nec propterea per- petuo $ilentio inuoluendi $unt illi, qui terram in cælo, & ignem in mundi medio locatum e$$e voluerunt: $ed ante alios con- futandi.</I> <HEAD>Aduer$us Pythagoram, qui terram in cælo, & ignem in medio po$uit. Cap. III.</HEAD> <p>PYTHAGORAS <I>ignem in media mundi $ede loca- tum e$$e voluit: terram autem, quam stellarum vnam</I> <pb n="67"> <I>e$$e finxit, in cælo $itam: non vt ibi quie$cat, $ed vt peren- ni conuer$ione rotunda circum medium lata, diem, ac noctem efficiat.</I> <p><I>Præterea aliam terram fabricauit contrariam: quam</I> <G>a)nti/xqona</G> <I>id e$t, aduer$am nominauit: idque quibus potuis rationibus confirmare nixus, longam or ationem contexuit: di- xit enim Nobili<32>imo corporinobili<32>imus locus, in quo custo- diatur, natura debetur: at ignis omnium elementorum est nobili<32>imus, locus ergo, qui cæteris nobilitate præ$tet, in quo cu$todiri, & con$eruaripo<32>it, igni natura debetur: hic est locus mundi medius: ignis ergo, & non terra, e$t in medio mũ- di locatus, qui etiam est terminus, & finis, ideo præstantior corporibus, quæ abillo terminantur, ac finiuntur: ex quibus concludentes, non credunt terram in medio mundi e$$e loca- tam, $ed ignem. Appellant autem Pythagorei hunc medium ignis locum, Iouis cu$todiam; quod maxima cum diligentia præcipua pars vniuer$i cu$todienda $it, qualis e$t medius mun di locus igni natura tributus.</I> <p><I>At $i Pythagorei animaduerti$$ent medium duobus mo- dis dici, in hos $copulos non impegi$$ent. Medium enim dici- tur: primo de medio magnitudinis, $ecundo de rei, atque na- turæ ip$ius medio. Magnitudinis medium, in hominibus erie vmbilicus, à quo cibi reliquiæ, & corporis excrementa, & $or- des cu$todiuntur: ideo hoc medium magnitudinis non potest e$$e perfectum. Medium autem rei & naturæ in ei$dem ho- minibus est locus $ubter præcordia, vbi cor e$t; vitæ principiũ, ibinullæ cibi reliquiæ con$eruantur, nullæque $ordes co$todiun tur, $ed puri<32>imus $anguis, ac $piritus; Idem e$t de vniuer$o affirmandum. Medium magnitudinis in vniuer$o e$t centrũ; quod vile admodum e$t: $ed rei & naturæ medium illud est,</I> <foot><I>K</I> 2</foot> <pb n="68"> <I>in quo e$t vitæ principium, à quo vniuer$a habent, vt fiant, & con$eruentur. hic est locus primi mobilis, in cælo: & locus, qui e$t $ub luna infra cælum, ibi ignem locatum e$$e dicimus: hic est locus præ$tanti<32>imus, qui habet rationem finis, & termi- ni; ideo præ$tantior e$t eo, quod finitur, ac terminatur.</I> <p><I>Ex his ad formam argumenti: Totum primum argumen tum detur, cum vltra progrediantur, ac dicunt: hic e$t locus mundi medius: adde, id est medius rei, & naturæ, & non ma gnitudinis, prior locus finit, ac terminat: posterior finitur, ac terminatur: ideo prior nobili<32>imo igni natura debetur: po- $terior imperfecti<32>imæ terræ, vt eò tendat, at que ibi quie$cat. Nec potest terra e$$e in cælo: quod cælum æternum à caduca terræ materia coinquinatum, interire cogeretur. Nec per me diam cæli $ub$tantiam pote$t terra conuerti, ne cælum $cinda- tur; & ne corpus ab alio corpore penetretur. Nec inter duos cæle$tes globos valet terra moueri; quia locus ibi medius, qui $it plenus, non e$t: cum ibi præter cælum nullum aliud corpus e$$e queat, à quo $pacium illud impleatur. Non e$t etiam ibi $pacium inane: quia præter quam quod inane $pacium nulli- bi datur, $icubi daretur, elementa in eo non mouerentur; vt infra demonstrabimus. Nec cælum currenti terræ cederet, $i per illud cieretur: vt aqua natantibus pi$cibus, & aer volan- tibus auibus cedit: quoniam id $i dederimus, dabimus etiam cælum dilatari, & con$tringi, rare fieri, & den$aripo$$e, eam ob rem interitui e$$e obnoxium, quia $ine anterioris aeris, & aquæ den$atione, & $ine po$terioris aeris, & aquæ rarefactio- ne, quæ præcedit aqua, et qui præcedit aer, ab auibus, & pi$ci- bus impul$us, impellentibus auibus, & pi$cibus non cedit. Non cedit etiam $ine rarefactione aeris, & aquæ mobilium terga $equentis, nece$$e e$t enim hæc duo corpora rarefacta mobile</I> <pb n="69"> <I>con$equi; vt vacuum à mobili derelictum impleant, quæ $i ve- ra $unt: verum etiam erit cælum e$$e morti paratum: quod hæ mutationes non ni$i in corporibus quæ orta cadunt inue- niantur. Idem est etiam motus totius, & partis. $i totum $it homogeneum id est con$imilium partium, vt terram e$$e ne- mo ambigit: at videmus quaslibet terræ partes extra centrũ $itas ad centrũ ferri: ergo & tota terra extra centrum po$i- ta, ad c&etilde;trum feretur, vt ibi quie$cat, nulla autem pars terræ circumuoluitur: ergo nec tota terra circumuoluitur; $ed ad mundi centrum tendit; vt ibi quie$cat. Non ergo potest e$$e in cælo terra, nec cum rotundo cælo pote$t in orbem conuerti, $ed immota $tat in centro ad quod mouetur. Id cum Plato in Timæo, & Phædone vidi$$et, dixit, Terram qua$i allig a- <*>am in centro quie$cere.</I> <HEAD>Contra Heraclydem, Nicætum, Ari$tarcum, Ze- nophanem, Phylolaum, Thaletem, & alios, qui diuer$a de terræ quiete, ac mo tu dixerunt. Cap. IIII.</HEAD> <p>MVLTO <I>fædius lap$us e$t Heraclydes Ponticus, Ni- cetus Siracu$anus, & Ari$tarcus, ac Phylolaus: quos etiam Plato in Timæo $equutus videtur, $edob$cu- rius. Hi totam terram in medio locatam, circum mediam mo ueri, cælum autem quie$cere crediderunt: quibus cum $en$us aduer$etur, non e$t cur in eis confutandis frustra tempus con- teratur: verum vt nihilin hac nostra di$putatione $it immi- nutum rem paucis ab$oluemus.</I> <p><I>Primo ergo cælum in orbis ab$oluti $peciem efformatum $tare non po$$e, sed circum terram in centro manentem rotun</I> <pb n="70"> <I>da conuer$ione incitari, inde intelligimus; quod $i cælum $taret stellæ in eodem $emper loco $pectarentur: illætamen, quæ nunc $unt in ortu, mox erunt in occa$u: ergo cælum non $tat.</I> <p><I>Secundo $itus terrarum perpetui id ip$um demonstrant; hi ad Aquilonem, Au$trumue, ad Ortum, aut Occa$um $em per vergunt: ergo dum cælum motu agitatur, qui fit in or- bem, immota terra manebit.</I> <p><I>Zenophanes Colophonius infinitam terræ profunditatem commentus, vt eam quie$cere probaret, dixit. In parte infe- riori radices infinitas terram habere, & eam obrem fieri, vt moueri non queat.</I> <p><I>Hanc opinionem ratus e$t Ari$toteles libro $ecundo de cæ- lo indignam, quæ refellatur: cum $it omni ex parte ab$ur- da, & $en$ui aduer$etur, nihilin ea probetur, & ante quam infinitis radicibus terra fulciretur, an infinitũ daretur di$pu- tandum fuerat: quod cum à Zenophane minimè factum $it Zenophanes id quod er at in principio petiit.</I> <p><I>Thales Mile$ius à Sacerdotibus Aegyptiis opinionem aliam, & longè diuer$am, accepit: ea e$t: vt terra ab aqua $u$tineatur, non aliter, atque lignum, quod aquæ innatat, & in aere non quie$cit; qui tamen ab aqua $u$tinetur.</I> <p><I>Huic opinioni pote$t occurri primo: quod illius auctores nõ probauerint quid illud $it, quod terram $u$pen$am in $ublimi teneat: quæ grauis e$t, & $uopte nixu deor$um ruit, ni$iim- pediatur: docendum enim fuerat à quo nam terræ motus im pediretur, miror equid&etilde; à tanto viro hoc prætermi$$um fore.</I> <p><I>Secundo, quia quæ $unt leuior a $uperius $uapte natura lo- cantur: & quæ $unt grauiora in inferiore $ede ponuntur: verum aqua terram leuitate $uperat: ergo $uperiore in $ede $upra terram, & non $ub terra locanda fuerat; quod $anè</I> <pb n="71"> <I>perpendendum erat etiam ab iis, qui $uaui<32>imum Philo$o- phiæ fontem vix $upremis labris attigi$$ent.</I> <p><I>Tertio $inatur a hoc vniuer$itati terræ præ$titit, vt in aqua maneat, ita vt ab ea $ustineatur, vt ab aqua ligna $ustinen- tur, non est dubium quin in vnicuique etiam terræ partium hoc natura tribuerit, quod factum non animaduertimus; $ed potius contrarium accidit: quælibet enim terræ pars ad infi- nitum locum mouetur eoque maiori celeritate quo fuerit ma- ior: ergo & tota terræ vniuer$itas adeumdem infinitum lo- cum mouebitur: cum idem $it locus totius, quod con$imiles partes habet, & quarumlibet partium illius.</I> <p><I>Cau$a quam obrem Thales hoc dixit, fuit; quia differen tiam ignorauit inter lignum, & terram: lignum aquæ $uper- eminet; quia lignum paruis quibu$dam foraminibus, canali- bu$que di$tinctum e$t, & tamquam venis internotatum, in qui bus plurimum aeris continetur: quo fit vt lignum ab aere in eius vi$ceribus contento $u$pen$um aquæ $upernatet: hoc cum Thales minimè noui$$et. quid mirum $i id affirmauerit, quod minimè affirmandum fuerat?</I> <HEAD>Aduer$us Anaximenem, Anaxagoram, Democri- tum, & alios, qui dixerunt: latitudinem cau- $am e$$e, quamobrem terra quie- $cat. Caput V.</HEAD> <p>ANAXIMENES, <I>Anaxagoras, Democritus, & al<03>, latitudinem cau$am e$$e affirmauerunt: cur terra, quæ est maximè plana, & maximè lata, quie$cat: exi- stim auerunt enim vniuer$i, quod rotundum e$t, totam terram e$$e $ummè planam, & $ummèlatam: & aliam partem e$$e</I> <pb n="72"> <I>$upra, aliam vero infra: $upra eam e$$e, quam habitamus: alteram, quam incolunt illi, qui aduer$is pedibus nobis nitun- tur (hos Antipodes vocant) putant e$$e infra: hæc quia obie ctum aerem propter planam latitudinem $uam diuidere, & $ecare non potest, non mouetur: magis ip$um aerem præmit, atque conden$at: quemadmodum omnia lata, & plana cor- pora facere con$ueuerunt, quæ nõ modo ab aere, $ed ne auen- tis quidem depelli po$$unt propter firmitatem: $ed potius con tra nituntur, & ventorum impetum, ita frangunt, vt quie- $cat, qui à nullo, quod contra nitatur, alias impeditus exitum inuenit, & libere volitat: aer, qui est terræ $ubiectus, liberum atque patentem exitum non habet: ideo per omnem inferio- rem terræ amplam extremitatem diffu$us, cum apte locum mutare non po<32>it, conglobatus quie$cit. Hinc fit, vt $tante in- feriore $ub terra aere, etiam terra ip$a $upra aerem po$ita immota quie$cat. Po$$e conglobatum, & quietum aerem ma gnum põdus $u$tinere, multis rationibus docent hac poti<32>imũ, quod exercitus, quantumuis numero$i, $uper inflatos vtres, in pedibus $tantes ali<*>ando lati<32>ima flumina tranauerunt.</I> <p><I>Sed primo ab hac opinione nihil concluditur, ni$i prius ter ra e$$e lata, & p<*>a demon$tretur, quod cum factum nõ $it, immo potius terra alterius e$$e figuræ videatur certè ob eam cau$am terra non quie$cet. Mundi enim, quirotundam figu- ram habet infimus locus, q<*>deor$um dicitur, e$t centrum, ad quem omnia grauia natura feruntur, & $upremus est cæli lo cus, quo omnia leuia $uopte naturali impul$u, ac propria $pon- te tendunt, quapropter nece$$e est, vt locus vterque, tam his, qui anobis habitatur, quam his, quem Antipodes incolunt, $it deor$um, & cælum $it $ur$um. Apertum e$t etiam, in qui- buslibet terræ locis alĩos, atque alios e$$e Orizontes, & alia,</I> <pb n="73"> <I>atque alia apparere astra, & partem quamlibet terræ ad indiuiduum centrum tendere, vndecumque moueatur, & ro- tundam figuram facere: rotunda e$t ergo, & nõ plana, atque lata terræ figura, & omnes homines, vbicumque in terra exi stant, deor$um e$$e, nullos autem $ur$um.</I> <p><I>Secundo etiam, $i quod volunt concluderetur, vt terra $it plana, non latitudo quietis eius cau$a e$$e probaretur, $ed ma- gnitudo potius. Nam angu$tum locum cõpul$us, conclu$us, & cõglobatus inferior aer, liberum, & apertũ exitum nõ hab&etilde;s, non propter latitudinem, $ed propter multitudinem quie$cit: multus porrò e$t, qui $ub magna terræ mole constituitur, con- cretus, & conglobatus aer: Ergo idem multo facilius obtinere- tur, $i terra globo$a $it; modo tanta $it eius magnitudo, quæ $ubiacentem aerem repellere, premere, & conglobare po<32>it.</I> <p><I>Tertio $i terra $upra aerem $ubiacent&etilde; quie$cit: ergo vio- lentia, nam corpus, quod e$t leuius, grauiori, non natura, $ed violentia $ubiicitur: locum itaque inuenire debui$$ent, in quo terra non violentia, $ed natura quie$ceret; & ad quem na- tura feretur, quem non dum inuenerunt: nec, extra centrũ, inuenire poterunt: Ergo, &c.</I> <HEAD>Empedoclis fal$a $ententia tollitur, qui dixit à ce- lerrima cæli rotunda conuer$ione terram ad centrum trudi, & in centro quie- $cere. Caput VI.</HEAD> <p>EMPEDOCLES, <I>vt $upra capite nono aliqua ex par te attigimus, è cæli motu, qui in orbem celerrime fer- tur, terram deor$um trudi, atque circum centrum quie $cere, dixit: idque ratione confirmari ab Empedocle poterit.</I> <foot><I>L</I></foot> <pb n="74"> <I>Si duo $int (ait Empedocles) motus quorum alter alteri celeri tate præ$tet, qui celerior e$t, minus celerem præcedit; eumdem que ita cohibet, vt fieri non queat, vt aqua ex hydriis in or- bem $æpe conuer$is, incitati<32>imeque contortis, non effluit, quã uis deor$um natura feratur, & hydriarum apertum labrum infra $it, quod motus, qui in orbem fit, motu recto celerior, mo tum rectum præcedat, eumdemque prohibeat: $ed motus cæ- li, qui in orbem fit, est celerior motu terræ recto: ergo motum terræ rectum præcedit, & eumdem impedit; quo minus fiat: ergo cum cælum in orbem fertur, terra moueri non potest, $ed $tare compellitur. Hac ratione adductus Empedocles, ter rã ad centrum trudi, & in c&etilde;tro con$i$tere ip$e $ibi per$ua$it.</I> <p><I>Hæc opinio pote$t refelli, quia motus terræ ad medium, & quies eius in medio violenta est: ergo terra ad locum extra medium natura mouetur, & natura in illo quie$cit: nam mo- tui violento, & quieti violentæ naturalis motus, & quies na- turalis opponitur, & locus ad quem e$t motus naturalis, & in quo e$t quies naturalis, ei loco opponitur, ad quem violentus fit motus, & in quo violenta est quies: violentũ enim id e$t, quod contra naturam fit, vt $upra $æpenumero diximus: ergo ter- ra grauis $ur$um, quo leuia ferri $olent, natura feretur, & in loco $uperiore natura quie$cet, quod $i terræ $ur$um natura fertur, & ibi natura quie$cit: quærendum e$t, quo ignis leui$- $imus natura moueatur, & vbi natura maneat: ignem ad me dium natura moueri, & in medio natura manere non ani- maduertimus, $ed violentia: immo quanto maior e$t ignis, tan to celerius in $ublime fertur: ergo terra graui<32>ima ad mediũ natura mouebitur, & in medio natura quie$cet, & ignis leui$- $imus in $ublime natura a$cendet, ibique natura con$i$tet.</I> <p><I>Præterea antequam quicquam à di$cordia prima vniuer</I> <pb n="75"> <I>$i parente di$cretum fui$$et, $ed à concordia in vnum omnia cõ funderentur: quærendum fuerat ab Empedocle, à quo nam terra ad mundi medium truderetur, non ab incitati<32>ima cæ li conuer$ione rotunda trudi, nec ab eadem terræ motum im- pediri poterat, quoniã cælum à di$cordia $egregatum nõ erat, $ed cum cæteris omnibus rebus confusè commixtum, terram trudere, illiusque naturalem motum impedire non valebat.</I> <p><I>Quærendum e$t etiam ab eodem Empedocle: $i incitati<32>i- ma cæli conuer$io cau$a e$t; cur terra ad medium moueatur, & in medio quie$cat, quamobrem, ab eadem celerrima cæli conuer$ione ignis ad mediũ non trudatur? & cur ibi non quie $cat? cuius rei, cum nullam cau$am indicare po<32>it: dignus est, vt cum $ua $ententia explo$us, à Philo$ophorum con$ortio recedat.</I> <p><I>Dicendum est igitur ante conuer$ionem grauia, & leuia fui$$e, & inter $e di$tincta, naturalemque locum habui$$e, ad quem natura concit arentur, & in quo natura manerent: gra uia ad medium de$cendere, & in medio quie$cere, & leuia ad $uperam huius inferioris mundi regionem natura $ubstolli, & in eo loco natura quie$cere, vt infra demonstrabimus. Ratio Empedoclis nihil habet momenti: nam ordo vniuer$i, qui grauium motum ad medium, & eorumdem quietem in medio postulat, à violenta quantumuis celerrima cæli conuer $ione expellente, non impeditur: hanc expul$ionem, quam pro bat Empedocles, vt terram trudat, e$$e violentam, ex duobus intelligimus: primo, quia fit à di$cordia antiqua vniuer $i pa- rente, à qua nihil non violentũ gignitur: $ecundo quia expul- $ionis motus inter $pecies eorum motuum, quos Aristoteles, libro $eptimo Phy$icorum particula decima, violentos appel- lat, relata, naturalis e$$e non pote$t, $ed violenta: eadem re-</I> <foot><I>L</I> 2</foot> <pb n="76"> <I>ctum elementorum motum naturalem $ub$equitur, & non præcedit: nihil enim à ratioue magis alienum e$t, quam cum motum, qui contra naturam fit, præcedere motum natura- lem, & naturalem motum impedire: nam ab eo quod natura po$terius e$t, id quod e$t natura prius, quo ade$t natura prius, impediri non potest. Inficianda est ergo Empedocleæ ratio- nis propo$itio maior: quia motus celerior minus celerem motũ non $emper præcedit, nec $emper quo minus fiat, eumdem im- pedit; præ$ertim, cum motus celerior est violentus, tardior ve ro naturalis, quod Empedocli accidit, qui a violento impul$io- nis motu cæli terram ad centrum trudi voluit.</I> <HEAD>Anaximander confutatur, qui terram dixit in me- dio manere, quia ab extremis æqualiter di$tat. Caput VII.</HEAD> <p>ANAXIMANDER <I>terram in medio locatam e$$e, & ibi $tare confirmauit, quod æqualiter ab extremis vndique distet, & eam ob rem non magis ad vnam, quã ad aliam partem ferri po$$e: nihil enim eorum, quæ $unt in medio, & æqualiter ab extremis æquè di$tantibus, abest, aut magis ad vnam, quam ad aliam partem ferri decet, aut ad contraria $imul moueri potest, id quod aliquando tetigi$$e vi$us est Plato in Timæo. At $i cau$a quietis terræ in medio, e$t quia terra ab extremis æqualiter distat: leui<32>imus ignis in mũdi centro locatus, ibi quie$cet: nece$$e e$t enim, vt æedem res iisdem rebus $int etiam eorumdem effectuum cau$æ, qui- bus cau$is in e$$e con$titutis, & effectus ab ei$dem cau$is ma- nantes omnino $equuntur, vt oriente sole oritur lux: eo occi- dente lux occidit, $ed æqualiter di$tare ab extremis, e$t cau-</I> <pb n="77"> <I>$a quare terra quie$cat in medio: ergo $i in medio ignis loce- tur, in medio quie$cet, quia ab extremis æqualiter di$tabit: quod $i fal$um e$t, & ab$urdum; fal$um, & ab$urdum id etiã erit, ex quo hæc fal$a, & ab$urda $equuntur. Commentitia etiam Anaximandri ratio e$t, vt $unt illæ, quibus Sophistæ vtuntur: dum aiunt capillum, qui con$imilium partium e$t, & vehementer quidem, $ed ex æquo, omni ex parte, tenditur: non di$ruptum iri, etiam $i validi<32>mè tendatur, ideo non ma- gis in hac, quam in illa parte frangi poterit: cum omnes par- tes con$imiles $int, & $imili modo exten$æ; Aiunt etiam eũ qui valde $itit, & exurit, & pariter vtrumque de$ideret, & ab exculentis, & poculentis æqualiter abe$t, $iti, & fame pe- riturum: quoniam non magis ad e$culentum, quam ad pocu- lentum capiendum mouebitur.</I> <p><I>Hæ Sophi$tarum captiones facilè diluũiur; Capillus enim in medio di$rumpetur, vbi exten$ionis vis maxima nititur, & exuriens, & $itiens vt libuerit, ad alterutrum exculentum, & poculentum capiendum conuertetur.</I> <p><I>Neganda e$t ergo Anaximandri propo$itio prima; Non enim verè enunciamus, cũ dicimus. Quod ab extremis æqua- liter di$t at, non mouetur. Ad Sophi$tas dicendum, non $equi capillum in nulla parte di$ruptum iri, quia extenditur; nega- ri etiam po<32>it antecedens.</I> <p><I>Quia æqualiter capillus ille non extenditur, in cuius me- dio exten$ionis vis maxima nitetur; Nec $equitur, qui fame, & $iti ex æquo afficitur, ergo nec ad exculentum, nec ad po- culentum $i æqualiter ab$int, conuertetur: quia conuer$io hæc naturalis non est, $ed à libera voluntate pendet, ideo ad alte- rutrum prout libuerit capiendum accedet.</I> <p><I>Hæc contra illos $unt dicta, qui terram aut in medio quie-</I> <pb n="78"> <I>$cere, aut in cælo moueri a$$euerarunt, nunc ad illos confu- tandos aggrediemur, qui terram circum medium moueri credunt.</I> <HEAD>Illorum fal$a $ententia refellitur, qui terrã circum medium moueri rebantur, & Heraclytea opi- nio euertitur, qui bonum, & malum cau$as e$$e cen$uit, à quibus ignis rerum om- nium materiale principium, vt & alia omnia moueantur. Caput VIII.</HEAD> <p>ILLI, <I>qui terram circum medium moueri crediderunt, hac poti<32>imum ratione exploduntur: idem e$t natur alis motus totius, & partium, modo con$imiles $int partes to- tius, & quælibet æedemque con$imiles terræ partes non in or- bem feruntur, $ed ad centrum natura de$cendunt: ergo tota terra in orbem non fertur, $ed ad centrum natura de$cendit. Aut duo motus naturales eiu$dem naturalis corporis erunt, alter ad medium, alter circum medium, $edita comparatum e$t à natura, vt vnius corporis $implicis vnicus $it motus $im- plex, & vnius motus $implicis $it vnicum corpus $implex, vt di ctum e$t libro primo de cælo, & mundo; terræ autem partes $implices deor$um natura feruntur; ergo & tota terra deor- $um natura feretur, quo $ingulas totius terræ partes natura ferri diximus: ergo non in orbem vniuer$itas totius terræ na- tura conuertitur, quæ $i in orbem conuerteretur, non natura, $ed violentia circumuolueretur. At nullum violentum pote$t e$$e diuturnum, ac $empiternũ, ergo motus terræ circum cen- trum diuturnus, ac $empiternus non erit: verum certè vni-</I> <pb n="79"> <I>uer$i constitutio, ordo, & ornatus æternus e$t, non igitur ter- ra aut violenter, aut natura circum centrum in orbem moue- tur; $ed ad totius mundi centrum tota terra $uopte nutu ten- dit, quo $ingulas totius terræ partes ferri videmus: hæc ex Aristotele in calce libri $ecundi de cælo, & mundo.</I> <p><I>Heracyltus bonum, & malum vniuer$i efficientes, atque mouentes cau$as e$$e cen$uit, à quibus ignis, rerum omniũ ma- teriale principium cieretur. Hic dixit bonum, & malum in vnum conuenerunt, in$tar arcus & cordæ in liram, & ignem mouerunt. Heraclyteam hanc $ententiam fal$am e$$e natura mali demonstrat, quæ nullius ordinis, $ed potius cõfu$ionis, nul lius boni, $ed potius mali e$t cau$a; at ignis motus vnà cum rerum vniuer$a natura bona e$t ordinatus: non ergo aut ignis agitatio, aut vniuer$i ordo à mali natura pendet, quæ nullius ordinis, nulliusque bonitatis efficiens cau$a e$$e potest.</I> <p><I>Heraclytea hæc $ententia ad modum rationi con$entaneũ paruo negocio redigetur, ab eo, qui dixerit: bonum, id e$t for- ma, quæ omnis bonitatis e$t auctor; ideo boni, optimi, diuini, et expetendi rationem habere creditur ab Ari$totele libro pri- mo Phy$icorum particula octuage$imaprima, & à diuino Pla tone in Timæo, & malum id est materia, quæ est omnium malorum radix, vt iidem Philo$ophi in eodem loco literis mã- darunt, & magnus Plotinus in libro cui titulus e$t. Vnde ma- la: in vnum, id e$t in concretum vnum cõuenerunt; in$tar ar- cus, & cordæ in liram, id est; $icut ex arcu, & cordain vnam liram conuenientibus, con$onantia na$citur: ita ex materia, quæ habet rationem mali, & ex forma, quæ boni naturam quam optimèredolet, in vnum concretum coeuntibus, concre- tum gignitur; & $icut ex arcu & corda ab vna lira $epara- tis concentus di$$oluitur; ita $i à concreto materia mala, &</I> <pb n="80"> <I>forma bona $eparetur, bonum concreti e$$e, & armonia con- $onantiæ natura finitur. Heraclyti opinio hoc modo expo$ita, ab Ari$totelis, atq. Platonis veri<32>ma $ententia alienanõ est. Anverò Heraclytus idip$um voluerit alio loco di$putabitur.</I> <HEAD>Contra Chaos antiquum He$iodi, Platonis, & Her metis Tri$megi$ti, de quo $upra capite pri- mæ partis vndecimo nonnulla ex par- te egimus. Caput IX.</HEAD> <p>HESIODVS, <I>ac Diuinus Plato in Timæo, & ante il- lum Hermes Tri$megistus Philo$ophorum omnium pater in libris, quorũ titulus e$t. Pimander, & A$cle- pius, elementa omnia fluctuantia ante conditum mundum in quamdam rudem molem, atque informem, quam Chaos vo carunt confusè, & inordinatè iactata fui$$e dixerunt, ac Deũ indige$tam illam elementorum confu$ionem, $ua præcellents bonitate artificiosè expoliui$$e, eleganti<32>imeque dige<32>i$$e, & adeam, quam cernimus, & admiramur pulcherrimam $pe- ciem perduxi$$e a$$euerarunt.</I> <p><I>Quod ab horrenda illa vmbra, qnam Hermes Tri$megi- $tus in principio libri, cui titulus e$t. Pimander viderat, fortè traxerunt. Quid enim hac inordinata omnium elementorum deformi, malique rationem habente confu$ione humana ratio excogitare potest horrendius? certè nihil: Nam He$iodi, & Orphei ob$curi<32>ima nox e$t hac informi, inordinataque iacta tione magis horrenda? minimè quidem. Lege omnium vete- rum Philo$ophorum monumenta, librum præ$ertim Magni Plotini, cui titulus e$t. Vnde mal <*>, & librum Procli de ani- ma, & dæmone; & nihil inordinata informique confu$ione</I> <pb n="81"> <I>peius, nihil horrendius excogitari po$$e, inuenies: mirandum ergo non fuerit, $i Plato, Orpheus, & He$iodus ab illa hor- renda Tri$megisti vmbra Chaos confu$um, atque inordina- tum fortè traxerunt.</I> <p><I>Hi grauiter (mea quidem $ententia) peccauerunt, quod explanare ante debuerint; Chaos ip$um vnde, quando, quo- modo e$$e, aut constare cœpi$$et, & quod ne verbum quidem fecerint de illis, quæ ad totam motus quæ$tionem pertinerent; A quo nam ille tunc temporis fieret inordinatus motus con- fu$ionis, & quis nam e$$et ille: hoc e$t rectus ne, an in orbem, an potius ex vtroque commixtus, mixtus e$$e non poterat: quo niam mixtus non e$t, ni$i $implices fuerint, è quorum mixtio- ne na$catur, at $implices motus non dum erant, vt pote $im- plicibus elementis di$tinctis, & cælo quorum propr<03> $unt mo- tus $implices (vt demonstratum est libro primo de cælo) non exi$tentibus, $ed confusè commixtis, nulloque ordine iactatis informi$que cuiu$dam confu$æ materiæ locũ gerentibus; quæ motu cieri apta non e$t; cum actu $it oporteat, quod mouetur, vt autem moueri po$$e videatur, cau$a mouens a<32>ignanda erat: quandoquidem informis materia $e non moueat.</I> <p><I>Explicanda etiam illis fuerant motuum genera, id est, num illa omnium confu$io ad $ub$tantiam, num ad quantita- tem, num ad qualitatem, num ad locum concitaretur, qua- tuor enim i$ta $unt motuum genera ex libro tertio de Phy$ico auditu, quæ cum motore, $ine quo non fit motus, explicanda nece$$ariò fuerant. Dicere cogebantur, $inegocium vniuer- $um ab$oluere voluerant, quamobrem motus illius confu$io na $ceretur, cum omne quod mouetur, alicuius gratia moueatur; cur item quædam $ur$um, quædam deor$um, quædam ante, quædam pone cierentur: cum in ea inordinata confu$ione nul</I> <foot><I>M</I></foot> <pb n="82"> <I>læ locorum differentiæ inuenirentur. Dicendum item fuerat illis, cuiu$modi fui$$et primus ille motus, num naturalis, an vio lentus: magni enim intere$t, natura ne, an vis illum concilia- rit: naturam illum effeci$$e nec $ibi, ne aliis per$uadere po- tui$$ent; quoniam ante originem naturæ, ac cæterarum om- nium rerum natura con$tantium motionem illam turbulen- tam, atque inordinatam introduxerunt; nec contra naturã; quoniam nihil excogitari potest ab$urdius, quam qui motus contra naturam $it, vt hic motum naturalem antecedat. Cum item in confu$ione illa inordinata, quam commenti $unt, gra- uia e$$e, & leuia ab$que ratione finxi$$ent, cur $ubticuerunt, quomodo grauia, & leuia di$tinguerentur, ac alia ab aliis $epa rarentur, & qui nam erat proprius ip$orum locus, aut motus, non enim idem locus, aut motus omnibus e$$e poterat; alioqui vnum, & idem etiam grauia, & leuia fui$$ent; quæ motu illo confu$o di$gregari non potui$$ent, $iproprios locos, & ordina- tum motum ad naturalem locum cumdemque proprium, & ordinatam $i quietem in proprio loco habebant; ergo in chaos erat mundus, quem nihil aliud e$$e con$tat, quãiste partium eleganti<32>imus ordo, vt optimè$crip$it Alexander Aphrodi- $ien$is libro $ecundo quæstionum naturalium capite decimo- nono: de quibus, cum ne verbum quidem fecerint, digni<32>imi $unt qui maximè reprehendantur. Particularis etiam, & proprius illius motionis effector demon$trandus fui$$et: nam ad motum particularem conciliandum generalis motor $at e$$e nequit, quam certè rem $upra capite vndecimo primæ partis aliqua ex parte attigimus.</I> <pb n="83"> <HEAD>Aduer$us Ideas Platonis, mathematicas Pythago- ræ formas, P$eu$ippi imperfecta principia, Empedocleam pacem, atque di$cor- diam. Cap. X.</HEAD> <p>N<I>ec Platonis commenticiæ, atque inanes Ideæ, nec for mæillæ mathematicæ Pythagoreorũ $implicibus istis elementorum corporibus motum vmquam præ$titi$- $ent; quod nullam vim mouendi habeant, & nullam habere po<32>int, cum naturæ $int communes, atque vniuer$æ; vt ills fingunt, à quibus $ine particularibus motionum effectoribus, quos hoc loco quærimus, nihil omnino mouetur.</I> <p><I>Nec P$eu$ippi imperfecta, atque impolita mouendi prin- cipia, quæ incohata, rudia, ac deformia existimauit, inordina- tam in chaos, & ordinatãpo$t chaos elementorum agitatio- nem concitaui$$ent, quod natura principiorum mouentium, contra, atque ip$e finxit excellens, ab$oluta, & elaborata $it, atque perpolita. Principium ergo, quodeum motum cieat nõ rude, nõ incohatum, $ed $umma arte cultum, $umma naturæ vi perfectum, $ummaque illius efficacitate elaboratum, à quo elementorum motus na$ceretur, $iue ante, $iue po$t antiquum chaos, erat excogitandum.</I> <p><I>Nec Empedoclea pax, quæ vniuer$itatis imperium aliquã do obtineat, arcti<32>imamque inter elementa nece<32>itudinem conglutinet, vnde naturæ interitus, & elementorum confu$io, inordinatu$que illorum motus na$catur. Nec illius di$cordia, quæ po$t infinita tempora pacem de imperio deturbat, & ele- menta inter $e alienata $ua domicilia repetere compellit, dum ad antiquum cæli ornatum reuocandum elementa cogit, eo-</I> <foot><I>M</I> 2</foot> <pb n="84"> <I>rumdem motum excitaui$$et.</I> <p><I>Qùia Empedocles pacem illius vasti<32>imí corporis, quod Sphærum nuncupauit, partem fecit: quod apud illum non tã- tum efficientis, atque elementa mouentis cau$æ vim, $ed etiam materiæ $imul obtineat: at accidere non potest, vt idem eiu$- dem vtroque modo $it cau$a, vt efficiens, ac mouens, & vt ma teria. Ad hæc illud rectæ rationi immo $en$ui communi ad- uer$atur, quod Empedocles di$cordiam facit immortalem, quæ mali naturam $apiat, contrariam concordiæ gerenti na- turam boni, id quod ne fingi quidem po$$e videtur. Quoniam cum pax $phærum effecerit, nullus di$cordiæ locus $upererit: ni$i fortè di$cordia in partem congregationis admi$$a, cum pace fœdus inierit. Di$cordia item natura mala, & violenta adinfinitum tempus non e$t; propter violentiam, quam $ecum coniunctam habet; & propter continuum bellum, quod cum pace gerit; quia nullum violentum pote$t e$$e perpetuum, li- bro $ecundo de cælo particula duodeuige$ima.</I> <p><I>Præterea $atis non est dicere concordiam, & di$cordiam mouendi vim habere; ni$i dicatur, quæ non $it cau$a motionis prima, & communis, non concordia, & di$cordia motus cau- $æ principes erunt, $ed illius tantum, quod congregando, & di$gregando na$citur: quoniam concordia in vnum omnia co- git; dum $phærum gignit: di$cordia autem, & lis omnia $egre- gat, dum mundum $uo tempore facit. Nibil etiã dicit de mo- tu, qui fit vniuersè, & in genere; non enim $at e$t dicere, ami- citia congregando, & inimicitia di$gregando mouet, ni$i aut demon$tretur, aut quomodocumque ponatur, quid $it motus in genere. Reddenda item cau$a fuerat, cur amicitia congre- gando, & inimicitia di$gregando moueat; quam non red- didit.</I> <pb n="85"> <p><I>Adhæc cum amicitia $phærum gignit, & in vnum omnia mi$cet, nece$$e est, vt ignis de$cendat, & terra a$cendat, alio- qui mi$ceri non po$$unt: at i$ti $unt motus contra naturam, mo tibus illis oppo$iti, qui à natura fiunt: ergo concordia contra naturam mouet; & di$cordia naturalem motum concitat, cũ ex $phæro di$cordia hunc mundum gignit: tunc enim nece$$e est, vt ignis a$cendat, & terra de$cendat, vt $ua propria natu- raliaque loca inueniant: ergo non $unt hæ duæ cau$æ motus naturalis; $ed altera naturalem, altera violentum motũ exci- tat: immo vtraque motum violentum fortè gignit. Cõcordia, dum confu$um $phærum efficit, elementa ex $uis naturalibus locis ad confu$ionem violentia moueri cogit. Di$cordia pari- ter, dum $phæri partes inordinatas ad ordin&etilde; redigit, ea$dem violentia fortè compellit. Violentus etiam motus ille e$t, quem concordia facit; dum concretum di$$oluit, & ignis partem ad inferiora de$cendere cogit: pari ratione dum ex loco proprio ignis in terram fertur; vt compo$itum a di$cordia generetur, violento motu, quia contra naturalem inclinationem, cietur: licet Empedocles eumdem motum naturalem putet.</I> <HEAD>Oppugnatur Anaxagoræmens, Democriti fortu- na, Anaximandri principium infinitum, à quo- rum nullo elementa moueri po$$unt. Caput XI.</HEAD> <p>N<I>ec Anaxagoræ mens, quam rebus omnibus anti- quiorem facit, à qua elementorum quoduis in quauis re inordinatè, & confusè abditum, ex illa temeraria coaceruatione extractum, in ordinemque traductum, elemen- tis motum dedi$set. Quia Anaxagoras mentem, quam prin-</I> <pb n="86"> <I>cipium mundi$tatuit, bonum ip$um appellauit; qua de re di- gnus e$t, qui reprehendi debeat, quod huius motionis finem non doceat: cum tamen nihil temere moueatur, præ$ertim ab eo, quod habet rationem boni, quod est finis: nunc autem omne, quod mouet, ob aliquem finem mouet libro $ecundo Phy$ico- rum, hic finis nece$$ario producendus erat: verum Anaxago ras abditum mouentis mentis finem latere voluit, ne in eum $copulum allideretur, qui Anaxagoram, vel etiam inuitum cogeret; ad alterum statuendum principium, quod mentem ad mouendum moueret; ni$iip$a, propter $eip$am, vt propter finem moueat, quod eo magis di$putadum omnino fuerat, quo minus ab Anaxagora hic finis intelligatur. Illud etiam cul- pa non vacat, quod mentem a$$eruit, bonum e$$e principium, quod moueat, malum tamen bono minimè oppo$uerit, quod op ponendum erat, quia alterum ab$que altero cõ$i$tere nequit. Adhæc Anaxagoras mentem vnãintroduxit, vim, & cau- $am efficiendi, atque cuncta mouendi: vnam item mobilem materiam conge<32>it: ex qua omnes mundipartes extraheren tur, ac mouerentur: vnus igitur motus nece$$ario erit, vbi enim res mouens vna e$t, itemque mobile vnum est, vnus etiam motus nece$$ario fiet: nam ab vno in quantum vnum, non na$citur ni$i vnum, vt intelligere po$$umus ex his, quæ Ari$toteles $cripta reliquit libro $ecundo de ortu, & inte- ritu particula quinquage$ima$exta: nunc autem plures ele- mentorum motus apparent: ergo ab vna, quam Anaxago- ras introduxit mente, in quantum vna est, non fiunt.</I> <p><I>Nec Democriti fortuna, & ca$us hæc elementa mouebũt: tum quia, in natura nihil ca$u, nihil temerè, nihil fortuito aut moueat, aut moueatur, vt videre e$t apud Ari$totelem libre $ecundo de Phy$ico auditu particula $eptuage$imaquinta, &</I> <pb n="87"> <I>deinceps. Tum etiam quia fortuna, & ca$us non $unt verè cau$æ motus, $ed naturæ potius verè mouentis errores: id quod & in arte fit; in qua, $i quid peccati incidit in artificiis, id ne- que artificio$um, neque artis effectũ appellamus: ita $i quod elementorum à fortuna, & ca$u moueatur, eius motus natu- ræ neutiquam a$cribendus erit: $ed naturæ quibu$dam erro- ribus, atque peccatis: nos autem naturales naturalium mo- tuum cau$as inue$tigamus, ergo, &c.</I> <p><I>Nec Anaximandri principium illud rerum omnium in- finitum, quod inter naturam animæ, atque ignis medium in- tercedere $entiebat, & contraria cuncta in eo inclu$a fui$$e memorabat, elementis motum præ$tare potui$$et.</I> <p><I>Quod corpus, quantumuis va$ti<32>imum, modo $it finitum ab infinitæ virtutis motore non in tempore, $ed in momento moueatur, vt facilè deducitur ex demon$tratione Aristote- lis libro $eptimo, & octauo Phy$icorum: in momento autem nullus motus excitatur, $ed in tempore tantum, & grauiter, vt acutè demonstrat Ari$toteles $exto libro de Phy$ico au- ditu, ergo, &c.</I> <HEAD>Ab anima mundi Platonis, ab Orphei Ioue, ab amore He$iodi, elementa moueri non po$$e. Caput XII.</HEAD> <p>N<I>ec anima mundi, quam Plato $e ip$am agitare di- xit, & reliquis e$$e principium mouendi particularem illum, ac turbulentum ante Chaos, & ordinatum post Chaos elementorum motum feci$$et.</I> <p><I>Tum quia, hæc omnia, quæ Plato, ac cæteri omnes vete- res Philo$ophi finxerunt, $i extiti$$ent, motus principia non</I> <pb n="87"> <I>deinceps. Tum etiam quia fortuna, & ca$us non $unt verè cau$æ motus, $ed naturæ potius verè moaentis errores: id quod & in arte fit; in qua, $i quid peccati incidit in artificus, id ne- que artificio$um, neque artis effectũ appellamus: ita $i quod elementorum à fortuna, & ca$u moueatur, eius motus natu- ræ neutiquam a$cribendus erit: $ed naturæ quibu$dam erro- ribus, atque peccatis: nos autem naturales naturalium mo- tuum cau$as inue$tigamus, ergo, & c.</I> <p><I>Nec Anaximandri principium illud rerum omnium in- finitum, quod inter naturam animæ, atque ignis medium in- tercedere $entiebat, & contraria cuncta in eo inclu$a fui$$e memorabat, elementis motum præ$tare potui$$et.</I> <p><I>Quod corpus, quantumuis va$ti<32>imum, modo $it finitum ab infinitæ virtutis motore non in tempore, $ed in momento moueatur, vt facilè deducitur ex demon$tratione Aristote- lis libro $eptimo, & octauo Phy$icorum: in momento autem nullus motus excitatur, $ed in tempore tantum, & grauiter, vt acutè demonstrat Ari$toteles $exto libro de Phy$ico au- ditu, ergo, &c.</I> <HEAD>Ab anima mundi Platonis, ab Orphei Ioue, ab amore He$iodi, elementa mouerinon po$$e. Caput XII.</HEAD> <p>N<I>ec anima mundi, quam Plato $e ip$am agitare di- xit, & reliquis e$$e principium mouendi particularem illum, ac turbulentum ante Chaos, & ordinatum post Chaos elementorum motum feci$$et.</I> <p><I>Tum quia, hæc omnia, quæ Plato, ac cæteri omnes vete- res Philo$ophi finxerunt, $i extiti$$ent, motus principia non</I> <pb n="88"> <I>particularia, $ed generalia tantum fui$$ent, à quibus $olis nul li motus na$cuntur, ideo nos particulares motores $ine quorũ particulari vi mouente nullus fit motus, inue$tigamus. Tum etiam, quia anim a mundi vnà cum vniuer$itatis motione nata priu$quam na$ceretur, elementorum agitationem inor dina- tam, quæ naturam rerum vniuer$am antegre$$a e$t, excita- re non potui$$et, posterius enim prioris cau$a e$$e natura non patitur.</I> <p><I>Nec Orphæi lupiter, in cuius pectore Diuino vera mundi origo latitarit, ex eoque omnia depromp$erit, elementa mo- ui$$et in Chaos inordinatèiactata.</I> <p><I>Nec Amor, quem He$iodus rerum omnium creatorem, ac motorem effecit, elementa concitaui$$et; cum nulla tunc re rum di$tinctio in natura fui$$et.</I> <p><I>Quoniam nulla earum, quæ ab illis vt cau$æ mouentes po- nebantur, $eu Amor e$$et, $eu lupiter, verè actus, aut mouen tes cau$æ dici potui$$ent: nam quæ illius actus fui$$et natura, qui infinitis ætatibus ocio, veluti marce$cens, nihil egi$$et? Actus enim natura $ua dicitur ille, qui perpetuò in actione ver$atur, & ab ea nec minimum quidem temporis di$cedit, at que de$i$tit. Amor etiam non ad rem omnino deformem, $ed adrem $uapte natura formo$am conuertitur. At deforme antiquum erat Chaos: ergo indignũ, quod amaretur. A quie te præterea ad nouam molitionem mutari has cau$as opus fui$ $et, qua de re non $impliciter actus appellari merui$$ent, quip pe quod potestate ante fui$$ent, & ab alia, quæ actu præter- gre$$a e$t cau$a, immutatæ.</I> <p><I>Valeant ergo hæc veterum Philo$ophorum portenta, & mon$tra, ac Peripateticæ veritati $pontè, cedant: ad quam ex- planandam aggredimur.</I> <pb n="89"> <HEAD>Secunda particula $ecundæ partis. Cap. XIII.</HEAD> <p>V<I>t eum dicendorum ordinem teneamus, à quo nos num quam di$ce$$uros $upra polliciti $umus; in hac $ecunda $ecundæ partis particula duo faciemus: primo nonnul la de more annotabimus. Secundo ex annotatis propo$itæ di$- qui$itionis exitus explicabitur; ac totius controuer$iæ nexus di$ $oluetur: qua ratione fiet, vt omnia naturæ con$entaneo or di- ne di$tributa, facilius intellig antur, & intellecta memoriæ cõ- mendata tenacius hæreant.</I> <HEAD>Prima particula $ecundæ particulæ $ecundæ par- tis, in qua de materia, & forma, quæ duo $unt perpetiendi, & agendi principia. Cap. XIIII.</HEAD> <p>SCIENDVM <I>primo materiam primam e$$e naturam quamdam, $iue principium quoddam, quo aliud ab alio mutatur, aut quolibet modo patitur $ub ratione, qua aliud: vt facilè intelligere po$$umus ex his, quæ ab Ari$totele $cripta fuerũt libro nono Diuinorum particula $ecunda: eam ob rem Auerroes Philo$ophus maior omni genere laudis, in eadem commentatione dixit. Materia prima quamlibet per petiendi facultatem definit, perindeac definitio actionis primæ formæ quamlibet agentem facultatem definire $olet; cuius di- ctiratio ab eodem Auerroe redditur libro duodecimo Diui- norum commentatione duodeuige$ima: quia $cilicet formæ omnes, omne$que proportiones $unt in facultate patien- di primæ materiæ, & in facultate agendi primi motoris.</I> <foot><I>N</I></foot> <pb n="90"> <I>Ideo per primum motorem, primamque materiam definiri debent. Sunt enim hæc duo extremà, quæmaximè distant inter ea omnia, quæ $unt in vniuer$o. Id e$t prima forma, quæ e$t primus intellectus Diuinus $ummæ, numeri$que omnibus ab $olutæ perfectionis principium, & prima materia, quæ e$t al- terum $ummæ imperfectionis principium, vt enim illa omni forma carens materia, res omnes materiales $ua facultate cõ plectitur, cuius cõplexu formæ omnes materiales patiuntur; $ic in illa $uprema forma, quæ Deus e$t, cunctæ formæ agen- tes, ac mouentes mortales, immortale$que continentur, vt per hæc duo principia definiantur.</I> <p><I>Hoc fortè illud e$t, quod magnus Plotinus voluit: dum di- xit eo in libro, cui titulus e$t, de duabus materiis. Mundum hunc vniuer$um vasti<32>imum quoddam referre corpus; cuius duæ $unt $uperficies, altitudinis altera, altera verò profun- ditatis: ea, quæ e$t altitudinis, $uprema $edes est primæ for- mæ, & ea, quæ e$t profunditatis, locus e$t infimus primæ ma- teriæ, quæ in nihilum non de$init, $ed certè est aliquid vt eam aliquid e$$e Aristoteles demon$trat, nempe $ub$tantia, libro $ecundo de anima particula $ecunda, dum $ub$tantiam omn&etilde; tripartito diui$it: in formam, quæ e$t actus: in materiã, quæ est facultas: & in id, quod e$t ex vtri$que concretũ: & Auer roes libro tertio de anima commentatione quinta in $olutione tertiæ quæ$tionis exponens illud, quod ex Ari$totele na$citur particula quarta eiu$dem libri. Omne recipiens debet e$$e de- nudatum à natura recepti dixit Ari$totelem non e$$e ita in- telligendum, vt id nihil $it, quod accepturum e$t aliquid; immo aliqua natura $it oportet ea, quæ acceptura e$t aliquid: modo id non $it; quod accipere debet, quoniã nihil idem $emetip$um accipit; id etiam magnus Plotinus eodem in libro probauit,</I> <pb n="91"> <I>dum $crip$it. Quodpati potest ab actu, non e$t actus; cum ni- hil à $e ip$o patiatur, $ed à contrario, & quod omnem actum accipit, non e$t actus; quia nece$$e e$t, vt quod accipit, $it omni- no expers rei illius, quam accipit, & quod cuilibet actui $ub- sternitur, aliquid certè erit, $ed non actus, nihil enim idem $i- bi ip$i $ubiicitur. At materia prima ab omni actu patitur, omnem actum accipit, & cuilibet actui $ubiicitur, vt pati po$- $it ab actu, finiri ab actu po<32>it, qu&etilde;libet po<32>it accipere actũ, & in opus prorumpere $ine actu minime po<32>it. Ergo materia prima e$t infra omnem actum, & $upra nihilum, vt paullo an te memorauimus, $ola, nuda, pura, $implexque natura facul tatis, ex $e ip$a informis, nullaque $pecie, $eu forma, prædita, quo po<32>it Protei cuiu$dam fabulo$i more in varias $e $e for- mas induere, quibus naturæ ip$ius vniuer$itas exornetur; & hæc pulcherrima rerum caducarum de$criptio ab interitu vin dicetur: nihil enim habet materia præter facultatem ad con- trariorum paria quæuis accipienda, per quam facultatem & ip$a e$t, & omnia gignuntur, & vici<32>itudo rerum omnium caducarum perpetuum cur$um $eruet.</I> <p><I>Vnde hallucinatum fui$$e Themistiũ credimus, qui actũ quemdam entitatiuum (vt vocant) commentus est, quem ma teriæ a$crip$it: multoque fœdius lap$i $unt posteriores, qui ma teriæ actum existendi a$crip$erunt; put auerunt enim, mate- riam primam ita comparatam e$$e, vt veluti omnia corpora, exi$tere po<32>it. Verum $olus Ari$toteles remhanc ob$curi<32>i- mam comprehendit; illiusque natur am propriam intus, & in cute nouit; propriisque coloribus ad viuum expre<32>it, dum di- xit, materiam nullum certè e$$e actum, nullum alium actum habere, id quod alibi demonstrauimus.</I> <p><I>Sicut materia e$t principium patiendi, ita forma est prin</I> <foot><I>N</I> 2</foot> <pb n="92"> <I>cipium agendi, formæ enim e$t mouere, & agere; alterius ve- rò naturæ, id e$t materiæ, e$t moueri, & pati: vt ab Aristo- tele $cribitur libro $ecundo de ortu, & interitu particula quin quage$imatertia. Eam ob cau$am Auerroes libro nono Di- uinorum $criptum reliquit: materiam e$$e principium, quo aliud mutatur ab alio $ub ratione, qua aliud; & formam e$$e principium, quo aliud mutat aliud $ub ratione, qua aliud.</I> <HEAD>Quid conueniat inter Ari$totelem, Platonem, atq. Pythagoram, dum de his duobus agendi, & patiendi principiis loquuntur; & quid inter illos inter$it. Cap. XV.</HEAD> <p>CIRCA <I>hæc duo naturalium omnium rerum prima principia, quod ad eorum numerum attinet, inter Pla- tonem, Pythagoram, & Aristotelem egregiè cõuenit; ea enim, quæ de $ententia Ari$totelis $upra retulimus, apud Platonemin Timæo leguntur; vbimateriam eamdem matr&etilde;, receptaculum, & omnium formarum nutricem appellat: ma trem quidem, quia perindeac mater in vtero prolem concipit, & conceptam parit donec eamdem parturiat; ita & materia rerum mortalium fœcundi <32>ima mater innumer abilibus gra- uidata formis omnia gignit, & fundit ex $e$e; receptaculum autem, quia formas intra $ua vi$cera accipit: nutricem, quia ea$dem fouet, & alit, vt probæ nutrices modo natos infan- tes amabili $inu fouere, & alere $olent.</I> <p><I>Sed non minima inter Platonicos di$$en$io inter cedit: nam Platonicorũ al<03> hoc formæ genus in duas naturas partiũtur, in mathematicas inquã formas, atq. Ideas; Al<03> verò hæc duo ad vnã, eamdemque Idearum naturã pertinere contendunt.</I> <pb n="93"> <I>Pythagoras Ideas tollit, & mathematica relinquit, in earũ re- rũ medio $ita, quæ intellectu, & quæ $en$u agno$cũtur, id quod Simplicius, atque Themi$tius Ari$toteli a$crip$erunt in pro- logo libri primi Phy$icorum, quem locum alibi expo$uimus.</I> <p><I>In forma di$crepant, nam Plato in Timæo, Parmenide, ac Phœdone Ideam loco formæ, quam Ari$toteles in mate- ria po$uit, veluti principium à rebus, quæ fiunt $eparatum, in Dei mente collocauit; quibus de rebus graui<32>imis nunc di$pu- tandum non est.</I> <p><I>Inter hæc agendi, & perpeti&etilde; di principia, multa inter$unt; & præterea quæ paullo ante retulimus, illud poti<32>imum inter e$t, quod ratus est Auerroes libro quarto de cælo commenta- tione $ecunda, & libro $ecundo de anima commentatione quin quage$imaprima, & duodecimo Diuinorum comment atione quarta, dum dixit.</I> <p><I>Principium agendi $ine vllo extrin$eco motore vi, naturaq. $ua propria in actum erumpit, modo $ubiacentem materiam habeat, in qua, & circa quam agendo vim $uam exercere po<32>it; vt ignis ad calefaciendum nullum motorem expectat extrin$ecum, $ed vi, naturaque $ua propria calefacit, modo id ad$it; quod calefieri po$$et. Id tamen perpetuò verum non est, $ed in his agentibus dumtaxat, quæ vim $uam agendi actu, & non $ola facultate obtinent: hæc prima quaque occa$ione agunt, hæc $unt quæcumque cælesti, diuinoque ca- lore agunt, vt $ol & animantes omnes actu agendi vires ha- bent complures, easque $ic promptas, vt $emper agãt, nec vllius externi $ub$id<03> ope, à qua irritentur, indigeant; ea porrò agen tia, quæ potestate dumtaxat vires habent in$itas, easque con- $opitas, ab illis excitari debent, quæ actu vigent; vt piper, etiam $i actu frigidum editur, protinus vt expul$o frigore ab innato</I> <pb n="94"> <I>no$tro calore irritatur, tunc $uo ip$ius calore, quo non actu, $ed facultate præditum erat; nos acerrimè vrit, de quo Galenus, libro octauo $imp. & libro quarto de $anitate tuenda, & ali- bi $æpe.</I> <p><I>Principium verò perpetiendi $iue remotum, $iue proximũ extiterit, extrin$eco motore indiget, vt lignum $ine extrin$eco calefaciente, non calefit, & $ine extrin$eco exurente, non vri- tur, & $ine extrin$eco $ecante, non $ecatur.</I> <HEAD>De duobus formarum generibus, quorum alte- rum formas materiales, alterum vero formas à materia pror$us immunes comple- ctitur. Caput XVI.</HEAD> <p>SCIENDVM <I>$ecundo formas e$$e duorum generum, quædam $unt quarum e$$e à materia omni ex parte pen det, quæ quidem ex ip$a materia pullulant, atque radi- ces in eatam altè infixas habent; vt ab ea nulla vi euellan- tur: vt $unt formæ elementorum, mineralium, plantarum, at- que brutorum, quorumdam e$$e e$t ab omni materia pror$us immune. Primæ formæ $unt: quæ à vero agente, per verum motum veramque mutationem ex materiæ vtero extrahun- tur, hæ dant e$$e materiæ, & à materia illud vici<32>im accipiũt in diuer$o tamen genere cau$æ; cuius cla<32>is $unt omnes formæ materiales elementorum, & eorum omnium, quæ ex eorum- dem mixtione na$cuntur. Cum de mortalibus formis agimus, hominis intellectum $emper excipimus, quem immixtum, & immaterialem e$$e alibi demonstrauimus, idque de $ententia Ari$totelis, aduer$us quo$dam, qui ventri, & veneri operam ludunt; & omnia, cum corpore, pariter concidere cupiunt; nul</I> <pb n="95"> <I>lum futurum iudicem optant, qui huius vitæ rationem à nobis po$t hac repo$cat, & eam ob $olam cau$am cum animarum immortalitate perpetuũ bellum gerunt. Quamquam anima<*> nostras, extinctis corporibus e$$e $uperstites, nec vllavi fati perimipo$$e alio modo, de $ententia Ari$totelis confirmamus, & aliter $ecundum catholicam veritatem credimus; hæc obi- ter, & veluti pertran$ennam, nunc adrem paullo antecœptã reuertimur.</I> <p><I>Formæ immunes à materia $unt cæle$tium, & Diuinorũ corporum formæ, & hominis intellectus: hæ, per verum mo- tum, veramque mutationem, ab agente vero ex abditi<32>imis materia rece<32>ibus non educuntur; nec à materia aliquod e$$e mutuantur, $edmateriæ globorum cælestium, & humanæ na turæ e$$e communicant, vel vt $oli fines actu existentem ma- teriam con$eruantes, vel vt efficientes metaphorici, vel mate- riæ nullum e$$e cõmunicant, $edeam tantum mouent, regunt, atque gubernant: huius generis (vti diximus) $unt formæ cæ lestes, quæ ex cæle$tium globorũ materia nullaratione extra huntur; à cælo nullum e$$e mutuantur, $ed cælo tantum a<32>i- $tunt, illudque con$eruant, conuer$ioneq. rotunda cæle$tes glo- bos ab ortu in occa$um, & ab occa$u in ortum vici<32>imrecur- rentes vigintiquatuor horarum $pacio, oci<32>imè ver$ant: inter has formas à materia pror$us immunes à nobis relatus est hominis intellectus immortalis.</I> <p><I>Uniuer$a partitio e$t Auerrois libro primo de Phy$ico au ditu commentatione vltima, & libro tertio de anima commen tatione quinta, & libro de $ubstantia orbis capite primo.</I> <p><I>Differunt hæ formæ; quia materiæ à formis materialibus, & formæ materiales ab earumdem materiis à $e inuicem, vl- tro, citroque perfectionem, atque imperfectionem mutuãtur.</I> <pb n="96"> <I>cum exten$a materia materiales formæ ext&etilde;duntur: cum di- uidua materia, & ip$æ diuiduntur: quapropter in eis e$t to- tum, & pars, perindeac in earumdem materia, & licet for- ma, vt forma, $it actus: forma tamen, vt in materia, facul- tatis e$t particeps, omnemque ex materia na$centem imper- fectionem a$ci$cit, cũreciprocatione tamen, vt materia a$ci- $cat $ibi perfectionem formæ illius, cuius munere fit, vt actu existat. Formæ à materia pror$us immunes à materiæ con- tagio$is, ac morbo$is conditionibus non afficiuntur; quod ex materiæ facultate non educantur, nec vnà cum exten$ama- teria extendantur, diui$ione materiæ non diuidantur, vacent que toto, & partibus; nec ratione qua formæ perfectionem à materia mutuantur: quoniam forma, & perfectio $unt vnũ, & idem: nec ratione, qua materiæ $int alligatæ: quod earum dem formarum natura à materia omnino immunis, nullius $it materiæ particeps; ideo ab ea nec affici, nec infici valeat. Hæ formæ tantum faciunt; nullo modo patiuntur, neque per $e, neque per accidens: vt auctor e$t Auerroes libro nono Di- uinorum commentatione $ecunda.</I> <p><I>Formæ materiales quamquam vi, naturaque propria non patiuntur, tamen vi, & natura alterius, quod est per acci- dens pati videntur, ratione $cilicet materiæ; à cuius contagio- $is, ac morbo$is conditionibus afficiuntur. Ideo magnus Ploti- nus libro cui titulus e$t. Unde mala: omne malum materiæ a$cribit, & omne bonum formæ acceptum refert.</I> <HEAD>Quomodo actio à forma, & perpe$sio à materia na$catur. Cap. XVII.</HEAD> <p>TERTIO <I>$ciendum, action<*>m, & perpe<32>ionem ab vna, eademque natura manare non po$$e. Actio enim</I> <pb n="97"> <I>manat à forma, & perpe<32>io à materia primam $uiortus ori- ginem repetit, hæ duæ $unt horum effectuum cau$æ, primo diuer$æ; nam $i actio à materia manaret; cum vna nume- ro $ub omnibus formis materia $it; vna etiam erit omnium actio: nunc autem, cum diuer$æ diuer$orum corporum actio- nes appareant: non per materiam vnam, $ed per formas di- uer$as, diuer$a corpora agunt; neque id quidem immeritò: qu<*> niam quaratione corpora $unt, eadem agunt. Sunt autem non per materiam in $pecie hac, velilla, $ed per hanc formã, vel illam: per hanc ergo formam, vel illam, hanc vel illam actionem ab$oluunt: præ$ertim, cumid, quod agit ei, quod patitur, præ$to $it per formam; & in materiam alienam, agens, per formævim, tran$eat: vt efficacitate frigiditatis aqua frigefacit; & ignis per caliditatem calefacit. Hinc fit, vt cau$æ materiales effectus producant, non materia, $ed for- ma $imiles; qua$iper formas, & non per materias actiones ab$oluantur. Hinc inter genitum, & genitorem $imilitudo na$citur ratione formæ, & non ratione materiæ, vt homo hominem generat: equus equum, & omnia generatim ex $ui $imilibus gignantur. Arsitem, quæ naturam diligenter imi tatur, $imile amat institutum: qualem enim $peciem domus Architectus animo concipit, talem is domum è lignis, & lapidibus molitur: præterquam quod natura eas res mo- ueat, atque ver$et; in quibus intus inclu$a est: vt liquido con- $tat, ex definitione naturæ. Ars verò vim $uam rebus exter nis effingendis adhibet, ita vt $emper, quod $iue ab arte, $iue à natura gignitur $imile $it ei, à quo gignitur ratione formæ, cui tamquam principio, in generatione datur, vt agat, & non ratione materiæ quæ in eadem generatione, vt $ubiacens ra- tionis principium, patitur.</I> <foot><I>O</I></foot> <pb n="98"> <p><I>Hinc $equitur: id quod est ex materia, & ex forma con- cretum, facere, mouere, & actu exi$tere, ratione formæ: pati, moueri, existere po$$e, ratione materiæ; e$t tunc idem actu & facultate, $ed ratione diuer$arum partium; actu ratione formæ facultate ratione materiæ facit, & patitur ratione di- uer$a; facit ratione formæ patitur ratione materiæ mouet, & mouetur: mouet ratione formæ; mouetur ratione materiæ.</I> <p><I>Cau$a, per quam actio, & pa<32>io, non ab eadem, $ed à di- uer$a natura na$catur, e$t: quia quod facit, quatenus est actu, facit; & quod patitur, quatenus e$t, facultate patitur; actus autem, & facultas $unt differentiæ valdè oppo$itæ vt dixit Auerroes libro primo de anima commentatione $exta: quæ vni eidemque naturæ, $ub eadem ratione, & re$pectu eiu$dem a$cribi non po$$unt; nam $i actio, & perpe<32>io ab ea- dem natura $ub eadem ratione, & re$pectu eiu$dem produ- cerentur, idem, omnibus modis idem e$$et actu, & pote$tate: cui dicto vniuer$a Philo$ophorum cla<32>is omnino reclamat.</I> <p><I>Ex his $equitur, grauitatem in corpore graui, & leuitat&etilde; in corpore leui, nõ moueri eo modo, quo mouet, mouent quate- nus formæ: & mouentur quatenus in materia; $iue grauitas, & leuitas $int elementorum formæ, $iue accidentia propria, quæ ad formas quàm proximè accedant; ex quibus immedia- tèmanant; vt $en$i$$e videtur Auerroes libro quarto de cælo commentatione vige$imaquinta: grauitas enim, & leuitas, & cæteræ elementorum qualitates quamquam non $unt for- mæ, elementorum tamen formæ dicuntur, quia his omnibus qualitatibus in tenui<32>imas partes comminutis, elementorum etiam formæ comminuuntur, & vnà cum elementorum ortu, & interitu oriuntur, & intereunt: $unt enim mediæ inter $ub- stantias, & accidentia: ad accidentia tamen propius, quam</I> <pb n="99"> <I>ad $ub$tantias accedunt; ideo accidentium, magis quam $ub- stantiarum proprietates imitantur, quo fit, vt elementorum formæ nõ minus quam $i e$$ent accidentia, comminuantur, a<*> que intereant: altera prius existente in materia qualitate con$imili, per alterius nouæ qualitatis aduentum nouum ele- mentum facilius gignitur: licet vnumquodque etiam contra- rium elementum, ex vnoquoque etiam contrario elemento i<*> mediatè gignatur, auctis, & imminutis elementorum qualita- tibus, elementorum formæ augentur, & minuuntur: ip$is ge- nitis, & peremptis gignuntur, & perimuntur; vt contra Aui cennam a$$euer antem elementorum formas integras con$er- uari eorumdem qualitatibus comminutis; acutè, & grauiter di$putauit Auerroes, demonstrauitque Auicennæ dictum tam fal$um e$$e, quam fal$i<32>imum; vt alio loco vidimus.</I> <HEAD>Detriplici elementorum facultate. Cap. XVIII.</HEAD> <p>QVARTO <I>$ciendum, elementorum facultatem, $eu potestatem eãdem appellare mauultis, e$$e trium ge- nerum: prima e$$entialis nuncupatur, quam Simpli- cius octauo libro Phy$icorum particula trige$ima$ecunda ap- pellat facultatem $ecundum aptitudinem, <*>unc, cum non dum factum e$t, id quod dicitur: vt puer est facultate grammati- cus, vel mu$icus; quia, cum non dum factus $it mu$icus, aut grã maticus fieri potest. Hæc facultas in motu elementorum ni- hil est aliud, quam habilitas in materia contrar<03> elementi, hac facultate graue pote$t moueri $ur$um; quoniam potest fieri leue, & leue hac facultate pote$t deor$um ferri; quoniam, quod leue e$t, in graue pote$t conuerti, vt ignis $æpe in terram,</I> <foot><I>O</I> 2</foot> <pb n="100"> <I>& terranõ raro in ignem vici<32>im commeat. Vtrum ne vnũ quodque elementum in aliud quoduis elementum immediatè conuertatur, an vero contrarium elementum in aliud cõtra- rium non ni$iper media elementa permeet; à nobis di$putatũ e$t alibi, & quodlibet elementumin quoduis elementum im- mediatè migrare po$$e conclu$um.</I> <p><I>Secunda facultas accidentalis nuncupatur, & tunc est, cum elementa actu existunt non tamen actu moueantur; $ed tantum moueri queant, id illis ui, naturaque propria, quod e$t per $e non ine$t; $edui, & natura alterius; quod e$t per acci- dens: hæc facultas in motu elementorum est forma leuis, vel grauis elementi. Hãc Simplicius in loco, quem nuper adduxi- mus, aptitudinem appellauit, tunc cum iam quidem factum e$t id, quod dicitur, & habet actum primum, qui agendo vim $uam propriam non exerit, $ed vel feriatur, vel ocio torpet: quemadmodum dicimus aliquem pote$tate mu$icum, cum nõ pul$at cytharam; illam tamen pul$are pote$t, cum vult: nunc autem vel dormit, vel aliud quid agit. Hanc facuitatem Sim plicius ratus e$t e$$e medium inter ab$olutum actum, & ab$o- lutam facultatem. Tertia facultas e$t cum actu coniuncta, nam $i graue deor$um concitatur, $i leue $ur$um attollitur; id vtique illis accidit, quia tali motu concitaripo$$unt, nam $i ea dem cieri non po$$ent; non cierentur: $edimmota manerent: perindeac non loquitur, non $edet, non $tat ni$i qui loqui, $ede- re, & $tare potest. Facultas primaremot a nucupatur à The mistio octauo libro Phy$icorum particula trige$ima$ecunda: quia indiget agente, qui eamdem ad actum traducat, vt di- xit Auerroes duodecimo Diuinorum commentatione deci- maoctaua, & quadrage$imaquarta, & octauo Phy$icorum comment atione trige$ima$ecunda.</I> <pb n="101"> <p><I>Nuncupatur prima facultas e$$entialis: quia e$t ad for- mam, quæ e$t rei e$$entia: pugnans enim & contrarium ele- mentorum ad contrar<03> elementiformam tendit, idque ratio- ne materiæ, cuius gratia vnumquodque quod fit facultatem habet, adhoc, vt fiat: res enim omnes, quæ fiunt, à materia habent, vt fieripo<32>int, antequam fiant, & vt fiant, cũ fiunt; & à forma habent non vt fieri po<32>int, nec vt fiant, $ed vt $int, forma est quæ dat e$$e, & hoc e$$e, & materia $olum præ- $tat fieri.</I> <p><I>Nuncupatur prima facultas violenta, quia elementa ad propria loca naturaliter concitari nequeunt, & quod elemen- ta ad propria loca fer antur; illis præter naturam accidit; id- que altero duorum modorum, vel quia extraproprium locum genita cum $int, non nihil con$eruant contrariæ, atque pugnã tis illius naturæ, ex qua genita $unt: vt ecceignis exterrage- nitus, qui non nihil adhuc con$eruat contrariæ, atque pugnan tis terræ, illiu$que naturæ, ex qua e$t genitus; quam a$cenden- do deponit, dum ad proprium ac naturalem locum, vt ad pro- priam naturã, ac perfectionem numeris omnibus ab$olutam mouetur: perfectionem tum demũ nanci$cetur, cum ad opta- tum locum naturalem peruenerit, quo cum a$cenderit, iam actu perfectum erit: tunc enim omni excu$$o pondere, omni- que depo$ita contraria grauitate, ignis leui<32>imus erit omni- no ab$olutus.</I> <p><I>Secundo igni præter naturam $ur$um moueri accidit; quã- do ignis extra proprium locum naturalem extru$us, violentiã illam pa$$us e$t, qua de renuper aliqua ex parte egimus; à qua fit, vt non natura, $ed violentia di$po$itus exi$tat: quæ omnia vera $unt exhis quæ Ari$toteles, Simplicius, Auerroes, & cæteri ferè omnes $emper, & vbique probati<32>imi Philo$ophi</I> <pb n="102"> <I>memoriæ prodiderunt libro quarto de cælo particula vige$im<*> $exta, trige$imaprima, & trige$ima$ecunda: non enim de $ententia illorum ignis $ur$um a$cendit, quia ignis $it factus; $ed quia fiat; nam postquam factus est, nullo motu cietur, $ed in $uo proprio naturalique loco que$cit.</I> <p><I>Quo fundamento, licet perperam, v$us tamen fuit aliquan do Zenarcus in libro, quem aduer$us quintam e$$entiam edi- dit auctore Simplicio primo cæli: Nuncupatur etiam violen- ta hæc facultas e$$entialis, quia igni deor$um moueri natura non ine$t, $ed id ei per violentiam accidit, quatenus in terram conuerti pote$t; & conuer$us deor$um incitari, & terram $ur- $um vici$sim moueri contigit hac e$$entiali facultate; quia ex terraignis na$citur; qui postquam natus e$t, omni $ublato im- pedimento $ur$um ad $uum proprium, ac naturalem locum, vbi nunc luna e$t, concitatur.</I> <p><I>Secunda facultas proxima nuncupatur; quia agente, qui eamdem ad actum transfert, non indiget; quod elementumil lico genitum ad $uum proprium, ac naturalem locum $uapte natura, ac propria $ponte moueatur, ni$iper aliquod impe- diens $tat, quo minus id fiat: at $i impedimentum auferatur; elementum nuper genitum ad proprium locum naturalem $ta tim incitatur: vt ecce terra, quæ grauis est, vel aliud quoddã corpus pondero$um, in leui$simum ignem euadere pote$t; quod $i fiat, tunc $uperiorem locum continenter petit: itaque per- $picuum e$tid, quodiam facultate leue e$t, cum ad actum le- uitatis erumpit, in $uperiorem huius orbis plagam ferri, $ubla to enim omni impedimento natura ip$a elementa nuper geni- ta in proprium locum port at; id quod in exculentis, atque po- culentis accidere videmus, & in eo corpore, quod ad $anitatem recuperandam affectum e$t cum primum enim impedimen-</I> <pb n="103"> <I>tum tollitur, nulla est, quin & cibus in corpus animati $ub$tã- tiam conuertatur, & quod ægrum e$t valetudinem $uam con- $equatur.</I> <p><I>It a quæ loco cientur, $iue iam actu $int, vt extra locum $uũ naturalem alicubi per violentiam detineantur, $iue ex facul- tate ad actum prorumpant, $i nihil impediat, locum $uum $ta tim petunt, quamuis enim res etiam in actu $it; tamen $i con- tra naturam in alieno loco detineatur, quodammodo imper- fecta videtur, & habet in $e facultatem, qua ad proprium lo- cum, vt ad formã ab$olutam perfectionem, & fin&etilde; rapiatur.</I> <p><I>Hæc facultas multis de cau$is $ecundum accidens dicitur: primo quia ine$t elemento actu existenti, ergo $ecundum ac- cidens ine$$e intelligitur, nã quæ alicui actu existenti in$unt, accidentia $unt.</I> <p><I>Secundo quia accidit elementis contineri extra proprium locum, & ad proprium locum ferri, cum in alieno loco vnde moueantur, vel violenter cõtineantur, eò per violentiam impul $a, velibi ex contraria elementorum natura generentur, quo rum vtrumque elementis inest per accidens.</I> <p><I>Tertio quia elementa non mouentur, ni$i postquam fue- rint in loco propter naturam: nec dum ad locum $ecundum naturam peruenerint: quem cum attigerint, amplius non mouebuntur: $ed immota quie$cent: id quod Ari$toteles de monstrauit libro quarto de cælo particula vige$ima$exta: quæ omnia elementis accidunt.</I> <p><I>Quarto quia e$t ad opus, & adactionem formæ; quæ $unt accidentia formæ. Hæc eadem facultas, quæ $ecundum acci- dens dicitur, naturalis nuncupatur; quia elementis iam ge- nitis à natura ine$t, vt $uapte leuitate, & grauitate aut $ur- $um tollantur, aut deor$um ferantur: primo cæli, particula</I> <pb n="104"> <I>vndecima, & non raro alibi.</I> <p><I>De huiu$modi facultatibus verba fecit Simplicius aduer- $us Ioannem Grammaticum octauo Phy$icorum particula no na, de ei$dem Auerroes in eodem octauo cõmentatione quar- ta, & libro quarto de cælo commentatione vige$imaquinta: Etenim Ioannes Grammaticus e$$entialem elementorum fa- cultatem non vidit e$$e in elemento contrario, & tempore, actu primo, necnouit facultatem accidentalem e$$e in ele- mento iam genito, vt in ligno comburendo, in oleo inflamman- do est facultas e$$entialis ad motum $ur$um; atque in igni, exligno iam genito, & in flamma ex oleo accen$a est fa- cultas accidentalis: id quod Ioannes Grammaticus a$$equi cum non potuerit, quid mirum $i à $copo abberrauerit? Detertia facultate, quæ e$t cum actu cõiuncta, agit Alexan der Aphrodi$ien$is vige$ima quæstione libri $ecundi quæ$tio- num naturaliũ. De hac magnus Plotinus in libro de eo, quod in potentia, & de eo, quodin actu capite $ecundo. Ex Ari$tote le etiam, atque Themi$tio, Simplicioque, & Auerroe octauo libro Phy$icorum particula quarta, nona, & trige$ima$ecun- da, alibique $æpius, pote$t & vniuer$a colligipartitio.</I> <HEAD>Quomodo elementa eadem $ur$um, & deor$um natura, & contra naturam ferantur. Cap. XIX.</HEAD> <p>S<I>i quis roget, $i ignis $ur$um, & $iterra deor$um violen- tia, & non natura cieantur; qui factum e$t igitur, vt Aristoteles libro primo de cælo particula quinta proba- uerit: omnia corpora naturalia propria quadam vi natu- rali de loco ad locum moueri; idque propterea, quod natura,</I> <pb n="105"> <I>ex qua conflantur, naturale motus principium in eis exi$tat.</I> <p><I>Huic re$pondendum cen$emus horum naturalium corpo- rum duobus modis naturales motus con$iderari po$$e: $emel ratione naturalis propen$ionis eorumdem, quæ naturalis pro- pen$io grauium, & leuium naturalem formam immediatè con$equitur; huius naturalis inclinationis ratione vtrorumque motus e$t naturalis: Grauitas enim, & leuitas, vt & qualita- tes elementorum primæ non $unt formæ, & non $unt princi- pia intrin$eca elementorum prima; ideo non $unt propriæ, ac veræ elementorum naturæ ex Phy$icorum libro $ecundo. Sed quoniam grauitas, & leuit as elementorum naturas nece$$ariò con$equuntur, in elementis $ecundum naturam ine$$e optimo iure dicuntur: quemadmodum etiam motus, qui ex ip$is pri- mis atque immeditatis elementorum principiis manãt, $ecun- dum naturam in$unt in elementis: ignis enim $ecundum na- turam leuis e$t; ideoque $ecundum naturam $ur$um euolat; At grauem è contrario $ecundum naturam terram e$$e co- gno$cimus, item que pari modo ad centrum tendere iuxta na- turam non dubitamus.</I> <p><I>Motus ergo grauium, & leuium corporum $implicium, ex grauitate, ac leuitate na$centes, grauibus, & leuibus, $ecun- dum naturam in$unt grauit at is, & leuit at is ratione, quæ lice<*> propriæ, & veræ naturæ non $int, elementorum tamen natu- ras nece$$ariò con$equuntur: etenim $æpenumero, cum rerum naturæ propriis nominibus careant, vtimur in eis explicandis, vocabulis accidentium; quæ notiora $icuti $unt, & no$tris $en $ibus magis familiaria: à quibus intellectus cognitionem oriri deprehendimus, & hac ratione motus hic, qui ex grauitate, et leuitate profici$citur, naturalis dicitur: non quod grauitas, & leuitas $int corporum grauium, & leuium formæ, ac na-</I> <foot><I>P</I></foot> <pb n="106"> <I>turæ, $ed quod accidentia $int, quæ ad eorum naturas, quam proximè accedunt: & quæ ex ip$ismet grauium, & leuium naturalibus formis, ac propriis manant, non $ecus at que ex propriis fontibus: his enim qualitatibus vtimur: quia pro- priis elementorum naturis à maioribus nostris non fuerunt impo$ita nomina; quod peripateticæ veritati con$entaneum e$$e, aduer$us ineruditos quo$dam Aristotelis interpretes, quæ potuimus efficacia alibi demonstrauimus: Secundo qui- dem motus hic pote$t con$iderari ratione, qua elementa pro- priis in locis stant immota, nec ni$i violentiam pa$$a, extra proprium locum $i $int extru$a, aut extra eumdem genita mo ueri po$$unt: non nihil adhuc con$eruant contrariæ illius, aç pugnantis naturæ, ex qua ortum repetierunt: ratione huius violentiæ nullius elementi naturalis, $ed violentus e$t motus. Grauia enim elementa deor$um, $ur$um leuia, ni$i aut primã, aut $ecundam violentiam pa$$a fuerint, non promouentur. Propter hanc ergo violentiam elementorum motus violenti no mine nuncupari po$$e, omnes ferè con$en$erunt. At ratione naturalis propen$ionis non violentus est $ed naturalis elemen- torum quou$ que de que concitantur, quodintelligere licet, tum ex Ari$totele, at que Simplicio libro quarto de cælo particula vige$ima$exta, & trige$imaprima, tum ex Auerroe octauo Phy$icorum commentatione quarta.</I> <p><I>An elementorum motus $it naturalis propter principium patiendi, an verò propter principium agenditantum, an pro- pter vtrum que $imul, infra (Deo dante) videbimus.</I> <p><I>De hac prima $ecũdæ partis particula hæc dicta $at $unto, nunc ad $e cundam eiu$dem particulam, eadem methodo ab$ol uendam, tran$eundum.</I> <pb n="107"> <HEAD>Secunda particula $ecundæ particulæ, $ecundæ partis, & e$t prima propo$itio, qua quæ$tio nis exitus explicatur. Cap. XX.</HEAD> <p>E<I>x his, quæ hactenus annotata fuerunt Peripateticum totius propo$itæ di$qui$itionis exitum explicare licet, qui in compluribus propo$itionibus con$i$tit, quarum $ingulæ $uo loco $cribentur: omnium primailla est.</I> <p><I>Corpora $implicia grauia, & leuia, non per $e, $ed per acci dens, non immediatè, $ed mediatè $ecundum eam facultatem, quæ e$$entialis nuncupatur, agenerante mouentur.</I> <p><I>Quoniam rectus elementorum motus non aliam ob cau- $am, quam propter grauitatem, & leuitatem elementorum ine$t corporibus, vt infra demon$trabimus: de grauitate au- tem, & leuitate Ari$toteles non $olum octauo phy$icorum, $ed & quarto libro de cælo copio$ius, & accuratius di$putan- dum duxit; ideo ex vtrisque locis, $ed ex quarto de cælo magis germanam Aristotelis $ententiam eruere conabimur.</I> <p><I>Idergo, quod hoc primo loco diximus, textatus est Ari$to teles octauo Phy$icorum particula trige$imaprima, & trige$i ma$ecunda, & quarto cæli, particula vige$imaquarta, & Auerroes tertio cæli, commentatione vige$imaoctaua, id que hoc argumento confirmatur.</I> <p><I>Ab agente à quo forma præstatur, alia omnia liberali<32>i mè præstantur, quæ formam nece$$ariò con$equuntur: at que quod gignit elementum, formam præstat elemento: ergo quod gignit elementum, elemento ea omnia liberali<32>imè præstat, quæ elementi formam nece$$ariò con$equuntur: ergo quod ele mentum generat, præ$tat motum elemento: illudque per ac-</I> <foot><I>P</I> 2</foot> <pb n="108"> <I>cidens hac ratione mouet.</I> <p><I>Vt videamus quomodo elementum ex loco ad locum à ge- nerante moueatur: animaduertendum e$t, materiam primã non moueri propriè, perindeac forma propriè non mouet: $ed quod propriè mouet, & quod propriè mouetur, illud est, quod est ex vtri$que concretum: vt ecce manus, quæ $ola $ine cala- mo, & ecce calamus, qui $olus $ine manu, non $cribit: $ed quod propriè $cribit, illud e$t, quod tum ex manu, tum ex calamo coaugmentatur, & ecce $erra, quæ $ine $ectore non $ecat: ecce $ectator, qui $olus $ine $erra non $ecat; $ed quod propriè $ecat, e$t $ectator, qui $erra $ecat; $icut $criptor calamo $cribit. Actiones en m, & perpe<32>iones $unt $uppo$itorum, id e$t rerũ $ingularum, vt notum est ex his, quæ Aristoteles memoriæ prodidit in prologo libri primi Diuinorum. Principium tam&etilde;, quo totum patitur, atque mouetur, & remotum motus natu- ralis elementorum e$t eorumdem materia prima: principium, quo patiuntur, ac mouentur proximum, e$t hæc materia $ub hac forma huius elementi. Porrò principium quo agunt, ac mouent remotum tamen, e$t forma huius materiæ in hoc ele- mento. Totum ergo elementum illud est, quod mouet per formã, tamquam per principium, quo mouet, & totum ele- mentum, quod mouetur per materiam, tanquam per princi- pium, quo mouetur: forma enim hac ratione vim habet, vt mo ueat, & nullo alio modo.</I> <p><I>Formam, & materiam propriè non moueri probatur, nã adid quod propriè moueri debet quinq. inter$unt: cau$a, quæ vim mouendi habet, materia, quæ motum à mouente factum accipit, $p acium, per quod mobile mouetur, & alter locus, à quo, & alter, ad quem mobile tendat: quod $i formam, & ma teriam etiamip$am moueri oporteat, nimirum i$thæc quin-</I> <pb n="109"> <I>que genera adhibenda $unt: forma igitur, & materia noua cõ paranda e$t ad mouendam formam, & materiam antiquã; ni$i eadem forma, eademque materia $e ip$am moueat, quod e$t non minus ab$urdum, quam fal$um, ac naturali axiomati aduer$atur, in quod omnes Philo$ophi con$en$erunt: Nihil idem, præ$ertim $implex, vt est forma, & materia, $e ip$um mouere po$$e: His adde, quod materia est $ola, nuda, $implex que facultas, ideo moueri nequit; cum actu $it oporteat, quod mouetur: $i formam, & materiam nouam, à quibus antiqua forma, & materia moueatur, cõparauerimus: formæ & ma teriæ, primo loco inuentæ, primæ non erunt, cum his aliæ $int inuentæ priores. At formæ, & materiæ nuper inuentæ nu$- quam erunt, & numquam mouebuntur; ni$i & ip$is $upe- rior aliqua forma, & materia eiu$dem ordinis inueniatur, à quibus moueantur, & $int, nec vllius erit a$cendendi $tatus: itaque nullum (quantum video) mouendi modum faciemus; $ed innumerabilis quædam $eries formarum, quæ moueant, & materierum, quæ moueantur, connectenda erit: at natu- ra infinitatem i$tam cau$arum non amat; quia vbi infinitæ $unt cau$æ, quæ moueant, infinita $unt, quæ moueantur ibi nulla est prima cau$a, quæ tantum moueat, & non mouea- tur; & nulla e$t vltima materia, quæ tantum moueatur, & non moueat: vbi nullum e$t primum, quod moueat, & nullũ vltimum, quod moueatur, ibi nulla $unt media, quæ moueã, & moueantur: & vbi in mouentibus, & motis nullum e$t primum, nullum po$tremum, nullumq. medium, nihil omnino mouet, & nihil omnino mouetur: quod $en$ui aduer$atur, &c. Hanc argumentandi methodum probatam fui$$e ab Aristo tele libro $ecundo Diuinorum qui$que nouit: ex his elici po$$e procomp erto habere debemus, tenendam e$$e firmam $enten-</I> <pb n="110"> <I>tiam illam no$tram, formæ itemque materiæ nullam motio- nem e$$e propriam, $edtotius concreti: & formam tantum mouere, vt principium; cuius munere fit, vt totum moueat, & materiam moueri vt principium; quo fit, vt totum moueatur.</I> <p><I>Materia ergo prima $ub elementi forma $ecundum eam naturam mouetur, quam e$$entiam vocant: id e$t, quatenus e$t $ub forma contrar<03> elementi; & ad alterius elementi con trar<03> formam, vim, & naturam propriam, quam e$$entiam nuncupandam e$$e volunt, tendit: dum elementum contra- rium in contrarium elementum conuertitur: vt materia, $ub forma terræ, facultatem e$$entialem nuncupatam habet, ad motum $ur$um: quia terra in ignem conuerti pote$t, generãs tamen ignem ex terra, quod terræ dat motum $ur$um, hunc motum generando non attingit, & nullo modo illum immedia tè producit: $ed generando $olam elementorum formam tan- git, itaque motus à generante immediatè non na$citur, $ed à forma generans: ergo elementum aut grauis, aut leuis ele- menti formam generat, dum aut graue, aut leue elementum gignit: hæc postea forma à generante nuper genita, motum immediatè producit, qui à generante producitur mediante ta men forma elementi producta, hæc motum immediatè facit.</I> <p><I>Qua ratione intelligendum reor illud Auerrois libro octa uo Phy$icorum commentatione trige$ima$ecunda, dum dixit. Agens dans formam dat con$equentia formam: qua de re quam optimè $crip$it Simplicius libro octauo Phy$icorum par ticula trige$imatertia.</I> <p><I>Hæc est generatio per accidens, quia per formam ($ed lon gèverius) per aliud, quam per accidens, diceretur, & propter eamdem cau$am, non immediata, $ed mediata generatio dici tur: quia mediante genita forma motus i$te ab illo generante</I> <pb n="111"> <I>gignitur, quod formam genuit.</I> <p><I>Secundo idem probatur demon$tratione Ari$totelis libro quarto de cælo particula duodeuige$ima; hæc vt facilius intel- ligatur, ex Ari$totele eodem loco notandum, Tres e$$e muta- tionum $pecies, quæ nunc alicui v$ui nobis e$$e po$$unt: quartã prudens Ari$toteles eo loco præteriit; quippe cum nullus tunc illius v$us futurus $it: omnes quatuor motionum $pecies nos paucis expediemus, ne aliquid intactum reliqui$$e videamur. Una ergo motionum $pecies ad $ub$tantiam pertinet: altera quantitatis e$t: tertia in qualitate ver$atur: quarta omnia locorum $pacia comprehendit. Primam $peciem con$tituit ge- neratio $implex, atque interitus: $ecundam accretio, & dimi nutio: tertiam alteratio: quartam latio. Mutatio omnis aut ex oppo$itis certè, aut ex naturis mediis efficitur: pro eo quod in $e$e vim contrariam habent, vt in $ubstantia forma est, & priuatio: in quantitate magnitudo, & paruitas: in qualitate albedo, & nigredo: & quicquid aliud, ad tertium qualitatis or dinem fertur: quartæ verò $peciei erunt loca $upera, & in- fera, & quæ ad dexteram, & $ini$tram, ante, & pænè iacent. In omnibus his fieri mutationem ex contrariis in contraria, vel ex mediis in ea, quæ interiecta $unt media, videmus: nul- lus enim exhis motibus temerè fit, aut fortuito, vt quælibet res in quamlibet mutetur. Eodem modo quodmouet nõ quicquid contigerit, mouet, $edrem definitam: hic enim ordo à natura $eruatur: vt quod mutatur, non in quolibet temerè, nec à quolibet fortuito, mutetur: $ed definitum, quod definito mo- tus $ubiicitur à definito agente in terminum ac finem definitũ, ab$olutamque perfectionem, & formam mutatur, quacum- que motus $pecie mutetur: quæ omnia efficaci argumentorum robore confirmata $unt ab Ari$totele compluribus in locis:</I> <pb n="112"> <I>$ed poti<32>imum libro primo Phy$icorum. Ideo quod ad locum mouet: non quicquid contigerit mouet; $ed definitum mobi- le:nec mobile definitum pote$t a quolibet mouente moueri, $ed à statuto, ac definito motore: non à quolibet loco, vt à motus primo principio in quemlibet locum vt in vltimum finem: nec per quodlibet medium, $ed à determinato principio, per defi- nitum medium in finem $tatutum. Itaque id $olum $ur$um mouet $emper, quod inducendæ leuitatis à natura vim ha- bet: id perpetuo deor$um agit; quod efficiendæ grauitatis fa cultatem nactum est à natura: & quicquid mobile est, non dubium e$t, quin idem $it facultate velgraue, velleue, nec ambigendum, quin in proprium, natur alemque locum ferri, $it in propriam $peciem formam, ac perfectionem ferri: vt infra (Deo dante) videbimus. Quibus po$itis argumentum in eam formam redigimus, in quam à Simplicio Philo$opho certè graui<32>imo redigitur:</I> <p><I>Si generans (ait Simplicius) leuitatem, & grauitatem efficiens, non quodlibet $ed definitum non temerè agit in quod libet, $ed in $ubiectum determinatum, nec in quamlibet lo- ci perfectionem, nec per quodlibet medium, $ed per medium $tatutum elementum nuper genitum temerè ducit, $edinlo- ci perfectionem definitam elementa à generante mouentur: $ed agens definitum in $ubiectum agit definitum ad $tatutam definit amque lociperfectionem, & per medium determina- tum elementum mox genitum ducit. Ergo elementum geni- tum à generante mouetur: idque $ecundum eam facultatem, quæ e$$entialis nuncupatur, quod erat probandum.</I> <pb n="113"> <HEAD>Quomodo elementa ab eomoueantur, quod impedimentum remouet, & e$t $ecunda propo$itio. Cap. XXI.</HEAD> <p>ELEMENTA <I>$ecundum facultatem accidentalem nuncupatam à remouente motus impedimentum per accidens tamen mouentur.</I> <p><I>Idtum Ari$totelis te$timonio, tum ratione probatur: Ari $totelis quidem te$timonio octauo Phy$icorum particula trige- $ima$ecunda, & quarto libro de cælo particula vige$ima- quinta, ratione autem ex ei$dem locis petita, & hæc est. Eam proportionis rationem habet, qui ab elemento impedi- mentum aufert; quam habet, qui murum pila percutiat, at- que ip$a re$iliat: & quam habet, qui ab vtre lapidem amo- uet, à quo lapide vter in maris profundo tenebatur: & quam habet, qui columnam $ubtrahit, cui ædific<03> moles innitebãtur. At qui murum pila percutiat, à quo repellatur, e$t cau$a mo tus repul$ionis per accidens: amouens lapidem ab vtre est cau$a per accidens, quam obrem vter $ur$um a$cendat; & co lumnam $ubtrahens, e$t cau$a per accidens, quòd ædific<03> mo les corruant. Ergo in motu elementorum, quod impedimen- tum aufert, e$t cau$a per accidens motus eorumdem. Abom nibus ferè expo$itoribus, $eu Græci, $eu Arabes, $eu Lati- ni fuerint, locus istæhoc modo exponitur; quibus nos rationi fauentes accedimus.</I> <foot><I>O</I></foot> <pb n="114"> <HEAD>Elementorum locus elementa mouet: & e$t tertia propo$itio. Caput XXII.</HEAD> <p>LOCVS <I>elementorum proprius eadem mouet, vt for- ma, vt finis, vtque perfectio eorumdem. Hoc te$tatus e$t Ari$toteles hbro quarto de cælo particula vige$ima quinta. Placet autem totum locum parafra$ticè prius addu- cere, explanationemque Simplic<03> afferre: vt ex Ari$totelea verborũ structura de Simplic<03> $ententia veritas facilius erua tur. Ait ergo Ari$toteles.</I> <p><I>Cum ex aqua fit a er, vel omnino cumex aliquo corpore graui fit leue, tunc $uperiorem locum petit: $ed po$tquam for- mam $uam acceperit, & perfectè leue factum fuerit, tunc leue amplius leue non fit, $edin $uperiori loco quie$cit: itaque per$picuum est, id quod facultate leue est, cũ ad actum erum pit in $uperiorem locum ferri; quo cum peruenerit iam actu perfectum e$t: atque hoc idem etiam in reliquis motibus ac- cidit: vt in iis, qui in qualitate, vel quãtitate fiunt: quod enim facultate tale e$t; aut totum per qualitatis, aut quantitatis mutationem fit actu ip$o tale, aut tantũ. In his quæ iam actu $unt, vt ignis, & terra, eadem cau$a est, ut nullo prohibente, in $uum locum illico ferantur; $iue in alieno loco violentia con tineantur; $iue ibi generentur, $ublato impedimento in pro- prium locum natur alem à natura feruntur; quamuis iã actu $int: tamen $i illis in alieno loco, contra naturã concludi, quo vis modo accidat, quodammodo imperfecta videntur: habent enim in $e facultatem; qua ad proprium locum, ad propriã, atque perfectam formam rapiantur: quemadmodum in ci- bo, & potu accidere videmus: & in eo corpore quod ad $ani-</I> <pb n="115"> <I>tatem recuperandam affectum est: quam primum enim im pedimentum tollitur, nulla mora e$t quin & cibus in corporis animati $ub$tantiam conuertatur, & quod œgrum est valetu dinem $uam con$equatur. Itaque loco cientur, $iue iam actu $int, & extra locum $uum alicubi detineãtur, $iue ex facul- tate ad actum erumpant, $inihil impediat, locum $uum sta- tim petunt, quo $imul ac peruenerint, perfectam $uam for- mam acquirunt: atquc idcirco ibi quie$cunt.</I> <p><I>Hæc (vt reor) Aristotelis germana $ententia est, à quæ Simplicius recedere non vid&etilde;tur, qui hoc totum de elementis, quæ extra proprium, & naturalem locum adhuc $unt imper fecta, intelligendum putat; quæ nullam integram perfectio- nem prius nanci$cuntur, quam ad proprium, ac naturalem le cũ peruenerint: duobus enim modis (vt $æpe memorauimus) corpora $implicia grauia, & leuia, extra proprium locum exi stere contingit: vel quia extra eumdem genita, vel quia vio- lentiam pa$$a, & foras extru$a, eò impul$a feruntur: vtroque modo adhuc imperfecta perfectionem in proprio loco quæ- runt; quam tum demum inueni&etilde;t; cum adillum peruenerint: nam elementum, quod $upernatare debet, $i $ub$ideat; præter naturam $ub$ideat oportet: & quod $ic e$t à natura compa- ratum, vt in centro quie$cat; $i $upernatet præter naturam, & tunc aliqua ex parte di$ponitur; habetque nonnibil imper fectæ facultatis: & adid pro viribus moueri conabitur, quod ei actum vndique perfectum præ$tat; & illud omni ex parte æb$oluit: hic est locus proprius; qui vt finis vt forma, vtque ele mentorum ab$oluta perfectio elementa mouet.</I> <p><I>Mouet etiam elementorum locus elementa, vt forma: quo niam locus nihil est aliud, quam corporis illtus extremũ, quod corpus illud complectitur; quod intra continentis vi$cera cohi-</I> <foot><I>O</I> 2</foot> <pb n="116"> <I>betur: vt Ari$toteles literis con$ignauit libro quarto de Phy- $ico auditu particula quadrage$ima, et quadrage$imaprima. Ideo quicquid in proprium locum fertur, id omne ad ambien- tis corporis extremum mouetur: at verò quod ambit, & quod $uo complexu continet, quodammodo forma, atque $pecies il- lius est; quod continetur: itaque quod in proprium locum fer- tur, in propriam formam ferri non ab$urdè videtur. Quæcum que igitur vel $ur$um naturæ impetu feruntur, vel deor$um aguntur, eaomnia tamquam ad formam, ac perfectionem $uam accedere conantur. Eam obrem $i quis roget: cur ignis $uperiorem illum locum, qui $ub luna e$t, $emper petat: terra verò in inferiorem orbis plagam $emper de$cendat: huic Ari $toteles re$põdebit. Quia $ic ànatura comparatum e$t, vt leuia proprio nixu $ur$um ferantur, & grauia $uopte pondere deor $um concitentur; vt ad propriam, ac naturalem formam, fi- nem, ac perfectionem; ad quam naturaliter inclinantur: ita vt tria in quolibet elementorum motu con$iderentur. Primo elementa mouentur: quia $ic comparata $unt à natura, vt mo- ueantur. Secundo quia loca, ad quæ elementa tendunt, $unt eorumdem perfectiones. Tertio quia elementa facultatem habent, ad propria loca eundi.</I> <p><I>Auerroes celeberrimi nominis, & graui<32>imæ auctorita- tis Philo$ophus ex Ari$totele syllogi$mum artificiosè colligit, quem & nos eadem methodo colligere conabimur.</I> <p><I>Omnis motus à contrario in contrarium est finis, forma, & perfectio illius, quod mouetur: omnis elementorum latio de loco ad locum e$t motus à contrario in contrariũ. Ergo omnis elementorũ latio de loco ad locum e$t finis, forma, & perfectio eorumdem. Ergolocus element a mouet; vt finis, vt forma, & vt eorumdem perfectio: quod probandum $u$cepimus.</I> <pb n="117"> <HEAD>Quæ Themi$tius contra Ari$totelem. Cap. XXIII.</HEAD> <p>ARISTOTELEM <I>acerrimè vrget Themistius eo in loco, vbi dictum e$t. Sic comparatum e$$e à natura, vt leuia $uopte nixu $ur$um; & grauia propria energia deor$um ferantur, vt ad proprium, ac naturalem finem, for- mam, & perfectionem. Dicere enim (ait Themi$tius) gra- uia deor$um, & leuia $ur$um concitari: quia $it comparata $unt à natura, vt ad proprium locum accedant, qui e$t eorum dem perfectio, forma, & finis, nihil est dicere, perindeac $i quis cau$am percontaretur, quam obrem, qui mala valetudi ne laborant, $anitati restituantur, & re$pondentem audiret: quia $ic e$t in$itum à natura; vt qui aliquando male valeãt, bene etiam aliquando valere dicantur, cum $int facultate $a- ni, quorum finis, forma, & perfectio e$t $anitas: hic inquam nihil audiret; quod interrogantis mentem, it a componeret, vt nihil amplius quæreret: hæc enim pro cau$a reddita, non est cau$a. Fallax itaque e$t cau$a, quam Ari$toteles reddidit: & in fallaciam nõ cau$æpro cau$a impegit; & captio$um e$t illius argumentum.</I> <HEAD>Quæ Auerroes contra Themi$tium. Cap. XXIIII.</HEAD> <p>AVERROES, <I>qui Aristotelem indefen$um num- quam relinquit, argumentorum Themist<03> exitum quàm accurati<32>imè explicat: de cuius $ententia duo ponenda e$$e duximus, quorum alterum illud e$t.</I> <pb n="118"> <p><I>Quæ $ub cæle$ti globo exi$iunt corpora, $unt duorum gene rum: quædam $unt $implicia; vt quatuor elementa, quæ $unt ignis, aer, aqua, & terra: quædam, quæ ex $implicium mi- xtione con$lantur: vt mineralia, fructices, & animalia, quæ & ip$a vnius generis non $unt, $ed multorum: vt notum est omnibus vel parum etiam in Philo$ophia exercitatis.</I> <p><I>Alterũ quod de $ententia eiu$dem Auerrois ponitur, e$t. Corpora & cætera omnia, quæ $ub cælo $unt, vel vnam taniũ, in vno genere cau$æ, cau$am habent, id e$t: vel vnam tantum formam, vel vnam tantum materiam, vel vnum tantum effi- ciens, vel vnum tantum finem, vel plures cau$as nacta $unt eiu$dem ordinis: id e$t plures efficientes cau$as: vt $ol, & ho- mo, hominem gignit ex libro $ecundo Phy$icorum, vel plu- res materias: vt homo ex elementis, humoribus, carnibus, o<32>ibus, & neruis conflatur, & $ic de cæteris cau$arum gene- ribus.</I> <p><I>His con$titutis re$pondet Auerroes, & dicit. Corpora mi xta plures cau$as eiu$dem ordinis habere po$$unt: vt hominũ $anit as à medico à medicamento, ab exercitatione, à natura, à victus ratione, & à multis aliis cau$is efficientibus fieri po- test: eam ob rem $i mixta à quopiam in di$qui$itionem accer $ita fuerint: per $implicem illam re$pon$ionem, interroganti non $atisfit: non enim quærenti quam ob cau$am ægrotantes $anitatem recuperant, $atisfieri poterit, ab eo, qui dixerit. Quoniam $ic comparatum est à natura; vt ægrotantes ali- quando $anentur: & quia omnes, qui mala valetudine ten- tanrur, $unt facultate $ani; & quia $anitas e$t eorum por- fectio; & quia ad illam inclinantur: vt quam optimè dixit Themistius. Verum $implicia corpora, quæ grauia $unt, & teuia, vnam tantum vnius ordinis ca<*>$am habent, eãdemque</I> <pb n="119"> <I>$implici<32>imam: ideo interroganti quamobrem grauia deor- $um de$cendant, & leuia $ur$um a$cendant; optimè $atisfa- ctum erit, $i dictum fuerit: quia $ic elementa comparata $unt à natura, vt ad $ua propria, ac naturalia loca ferantur: & quia loca, ad quæ elementa ferantur, $unt elementorum perfe ctiones: & quia elementa facultatem habent, ad propria loca eundi: hæc ad materiam.</I> <p><I>Adformam argumenti Cum dicitur leuia $ur$um, et græ uia deor$um concitantur, quia $ic comparata $unt à natura: vt adea loca inclinentur, quæ $unt elementorum fines, formæ, & perfectiones: id nihil est dicere, negatur; Adprobation&etilde; cum additur. Nihil dicit; qui ægrotum ideo $anari ait; quia facultate $anus ad $anitatem inclinatur; & quia $anitas e$t illius finis, forma, & perfectio: ita nihil e$t dicere, elementa ad propria loca cientur: quia ad ea naturalem inclinationem habent; & quia loca $unt eorumdem perfectiones, & c. $imili- tudo negatur: di<32>imilitudinis ratio e$t, quia $implicia elemen torum corpora vnam vnius ordinis, $implici<32>imam cau$am habent: mixta verò plures: ideo cum $implicia in quæ$tio- num vocantur, per $implicem illam re$pon$ionem quærenti fit $atis: at cum mixta in controuer$iam accita fuerint, alias rationes expectant. In fallaciam ergo non cau$æ pro cau$a Ari$toteles non impegit; $ed veri<32>imam, ac $implici<32>imam cau$am reddidit, quam præ$ens in$titutum exigit: nec fal- lax, $eu Sophi$ticum, aut captio$um e$t Ari$totelis argumen- tum, $ed efficaci<32>imum, & arteficio$um.</I> <pb n="120"> <HEAD>Medium $implicia elementorum corpora mouent & e$t quarta propo$itio. Cap. XXV.</HEAD> <p>AMEDIO <I>elementa moueri tetigit Ari$toteles libr<*> tertio de cælo particula vige$imaoctaua; dum dixit. Aer est in$trumentum motus naturalis, & violenti. Quemlocũ Auerroes Philo$ophus omnilaude maior in Para phra$i quam docti<32>imè intellexit, & quã diligenti<32>imè expla nauit. Ratus est enim Auerroes ab Ari$totele declarari, quomodo motus, tũ naturalis, tũ violentus fiat. Naturalis qui dem (inquit) ab aere iuuatur per motus principium, quod aer ip$æ à naturali mouente $u$cipit: hæc enim est natura ae- ris, vt motum à mouente acceptum per aliquod tempus con$er uet, licet mouens ab eo $eiung atur; perindeac $i tunc temporis à $emetip$o cieretur: & quãdo mobile naturale mouetur per principium, quod in ip$o est, ab aere pari ratione iuuatur; ita vt mobile motum magis con$eruet, eumque citatior&etilde; efficiat; quam $i ex $olo $uo principio, atque motore fieret.</I> <p><I>Violentus quoque motus interceptum aeris medium amat: idque magis apparet, & magis manifestum e$t, quam in mo- tu naturali: ni$i enim hæc aeris facultas e$$et, vt motum $u$ci peret, & $u$ceptum con$eruaret, quousque $cilicet impetus, $eu vigor ille, quem à mobili accipit, euane$cat, fieri nõ po$$et, vt motus violentus perduraret, ni$i quam diu mouens ip$um mobile tangeret: nunc autem cum $en$us iudicio con$tet, mo- bile violentum moueri; etiam tunc cum mobile à mouente di- $ce<32>it; rationi con$entaneum e$$e creditur, vt motus violentus per medium aerem factus, eiu$dem aeris interceptionem po- $tulet: non enim aliunde $agitta po$t $ui $eparationem ab ar-</I> <pb n="121"> <I>cu, motum peragit ni$i per aerem, qui ab arcus corda motio- nem accipit, & $agittæ adest vt motor quie$cente corda quou$ que motus, quem a corda $u$cepit, di$pereat: idque aeriideo accidit; quia leuis e$t, & grauis $imul: in loco ignis e$t grauis, in loco terræ, & aquæ est leuis, in $uo proprio, ac naturali lo- co nec leuis e$t, nec grauis: & tunc ine$t ei facultas $u$cipien- di motionis principium $ur$um, & deor$um: quia omne $u$ci- piens debet e$$e denudatum à natura $u$cepti, intus enim exi- $tens prohibet, & ob$i$tit: vt dictum e$t ab Aristotele libro tertio de anima particula quarta. Idcirco aer organum fit motus naturalis, & violenti: naturalis quidem eo quod mo- rui naturali patrocinium, facilitatemque mini$trat: violenti autem: quia mobili vim, & impetum addit; $i quidem violen ter mota $eiunto ab eis motore, motum continuare nõ queant, ni$i propter hanc aeris naturam. Eadem est aquæ naturæ, ac di$po$itio, quam aeris fui$$e diximus, licet minus virium ha|| beat ad hoc, quam aer: quia est aere cra<32>ior eam ob rem mo tori magis re$i$tit; & motum $egniorem efficit.</I> <p><I>Hæc Auerrois ferè ad verbum: ex quibus elicere po$$u- mus; hanc, tum ip$ius Auerrois, cum etiam Ari$totelis ge- minam, atque germanam fui$$e $ententiam, qua inuenta, probare contendimus elementa $cilicet in medio, & à medio certè moueri.</I> <p><I>Modus, quo elementa à medio mouentur, explicatus est ab Auerroe tertio libro de cælo commentatione vige$imaoct<*> ua exemplo nautæ: qui dum nauigium ex arte mouet, $emet ip$um etiam cum moto nauigio mouet: ita, vt elementum mo uendo medium, moueat $e admotum medy, $icut nauta mo- uendo nauem, mouet $e ad motum nauis. Quo locus i$tæ melius intelligatur, $ciendum e$t: medium ab impellente pul$um mo</I> <foot><I>R</I></foot> <pb n="122"> <I>ueri per $e à $ua forma naturali, ac propria: moueri etiam ab impellente, ante quam impellens à medio amoueatur; po$t quam verò impellens ab eo amotum fuerit, medium tunc tantum à $ua forma naturali mouetur, & à partibus eiu$- dem medy impellentibus alias partes impul$as: & medium tunc à primo impellente, quod $eparatum est à medio, non mouetur.</I> <HEAD>Corollarium.</HEAD> <p>H<I>inc tanquam $upra men$uram additum, certè $e- quitur, motum medy e$$e citatiorem moturei impel- lentis; ratio est: quia medium & ab impellente, & à $emetip$o agitur: quo fit, vt medium maiore velocitate conci tetur, quam impellens: id quod videre e$t apud Aristotelem, & Auerroem, tum quarto libro Phy$icorum particula $exa ge$imaoctaua, tum tertio libro de cælo particula vige$ima octaua.</I> <HEAD>Medium motum, & vtile, & nece$$a- rium e$$e in motu elementi. Cap. XXVI.</HEAD> <p>A<I>n medium moueat elementum, vtiuuat motum ele- menti: an vt nece$$ariò mouens elementũ, docet Auer roes libro tertio de cælo: & primo medium iuuat mo- tum elementi, quia medium postquam impul$um e$t à $ua propria forma naturali, mouetur, & mobile portat, atque impellit: qua ratione naturalem elementorum motum per idem medium factum, iuuat. Secundo medium e$t nece$$a- rium: quoniam $i$p acium inane da etur, perillud elementa</I> <pb n="123"> <I>non mouerentur, ratio e$t: quia elementa nullam intrin$ecã re$i$tentiam habent, $ed extrin$ecam tantum: quia in par- tem actu per $e motam, & in partem actu per $e mouentem non diuiduntur; vt animalia, quæ in corpus actu per $emo- tum, & in animam actu per $e mouentem diuidi queunt: ve- rum elementa propter medium tantum, quod non intrin$ecè, $ed extrin$ecè re$i$tit, mouentur: propter quod elementa nul- lo motu <*>ieri po$$ent, $i $pacium illud, per quod elementa mo- uenda e$$ent, non plenum, $edinane exi$teret: quod Aristote- lis ratione probatur libro quarto Phy$icorũ particula $eptua ge$imaprima, dicentis; Qualis e$t proportio $ubtilitatis, & cra<32>itudinis medy ad medium, talis est ratio velocitatis, & tarditatis in motu. Sedmedy pleni ad medium inane nulla e$t $ubtilitatis, & cra<32>itudinis proportio: ergo motus, qui fit in pleno, ad motum, qui fit in vacuo, velocitatis, & tarditatis nulla erit proportio: Ergo per $pacium inane, $i illud datur, quod dari non pote$t, elementorum motus in momento fiet: quia inter omnes motus in pleno $pacio factos, e$t aliqua velo- citatis, & tarditatis proportio ex maiore, aut minore ea re$i- $tentia; quæ aut à $ubtilitate, aut à cra<32>itudine medy na$ci- tur: aut à maiore, aut à minore re$i$tentia; quæ inter moto- rem, & mobile gignitur. Prior extrin$eca, posterior intrin- $eca re$i$tentia nuncupatur. extrin$eca oritur ex medio, In- trin$eca ex mobili, quod motorire$istit: vt in animantibus, quorum corpora dum ab anima mouentur, animæ mouenti re$i$tunt. Vtraque re$i$tentia in elementis de$ider aretur; $i $pacium inane daretur: nullo ergo motu elementa cieri po$- $unt; ni$i in momento, in quo nihil moueri po$$e Ari$toteles efficaci<32>imè demonstrauit libro $exto Phy$icorum particula quinquage$ima. Ergo elementa per medium $pacium inane</I> <foot><I>R</I> 2</foot> <pb n="124"> <I>non mouerentur: Ergo medium plenum est omnino nece$$a- rium; $ine quo elementa immota manerent.</I> <HEAD>Quæ Auerroes contra docti$simum Auenpacem præceptorem pro Ari$totele $crip$erit. Cap. XXVII.</HEAD> <p>QVAMQVAM <I>hæc Aristotelis demonstratio ab Auenpace viro certè docti<32>imo, & Auerrois præce- ptore, habita e$t veluti captio$a: ip$am tamen Auer- rois; qui in eruendis Ari$totelis veri<32>imis $ententiis v$us est maxima per$picacia, ab omni iniuria vindicat: vt in tertia parte huius di$putationis abundè videbitur: nunc autem rem attigi$$e $copulumque demonstra$$e, $at e$t.</I> <p><I>O$tendit ergo Auerroes demon$trationem e$$e efficaci<32>i- mam: & medium $pacium plenum in motu elementorum adeo e$$e nece$$arium, vt $ine pleno medio elementa nullo mo- do cieri po$$ent: idque ex motus definitione edita libro tertio Phy$icorum particula $exta.</I> <p><I>Ex motus ergo definitione (inquit Auerroes) quemlibet motum e$$e continuum, quiuis facilè cogno$cit: quippe quod motus $it actus illius, quod potest e$$e $ub ea ratione, qua po- te$t e$$e: ex eadem motus definitione intelligere etiam po$$u- mus; quodlibet mobile habere facultatem ad-nouum actum, nouamque perfectionem; ad quam tendit: Ergo omnis motus e$t continuus; & nullus e$t indiuiduus, & in momento tempo- ris factus: non pote$t autem e$$e continuatio hæc ex $ola virtu te mouentis, vt Auenpaces aliquando $en$it; ni$i etiam re$i- $tentia aliqua fuerit, quam virt<*>s mouentis $uperet, itaque $e- cundum eam rationem proportionis, qua virtus mouentis re-</I> <pb n="125"> <I>$i$tentiam $uperat; motus quoque fit velox, atque in his moti- bus, in quibus e$t re$istentiæ proportio maior, e$t etiam maior velocitas: vbi est re$i$tentiæ proportio minor, ibi & velocitas minor e$t, vbi vis mouentis re$istentiam non $uperat: aut $e- cũdum certum à natura $tatutum exce$$um eãdem non exce- dit, motus nullus efficitur: qua de re $eptimo Phy$icorũ Ari $toteles graisi<32>ime di$putauit in calce: Ergo nece$$aria e$t re $i$tentia medy pleni in motu elementorum cõtinuo, in quo ple- no medio elem&etilde;ta facultatem habent illis à natura tributam ad maiorem perfectionem $en$im eundi, ad quam postquam ab imperfectione in motus principio di$ce$$erunt; per motum continuum tendunt. Hic $cire licet re$i$tentiam tribus tantũ modis inueniri po$$e: Aut exparte mobilis, & mediis; vt in animalibus, quæ in pleno mouentur, in quibus animalibus cor pus, quod est actu, & medium, quod est plenum, animæ mo- uenti re$i$tit.</I> <p><I>Aut ex partemobilis tantum: vt in animalibus, dum mo- uentur in vacuo: in quibus, non medium, quod e$t inane, $ed $olum animalis corpus animæ mouenti re$i$tit: & in corpori- bus cæle$tibus in quibus, & ip$um cælum motum $ine medio animæ mouent, re$i$tit. Aut ex parte medy tantum: vt in elementis, quæ mouētur in pleno: quorum materia, quæ actu non e$t, $ed facultate tantum formæ mouenti re$i$tere non po- test, $ed medium $olum illud e$t, quod re$istit.</I> <p><I>Non tamen putet quis re$istentiam e$$e non po$$e, ni$ivbi vis inferatur: motusque contra rei mobilis inclinationem fiat: nam inter dum re$istentia e$t $ine vlla vt: vt in elementis, quæ ex duobus tantum partibus $implici<32>imis conflantur: id est $implici forma, $implicique materia prima, quæ e$t $ola, nu- da, pura, $implexque facultas, neque determinata e$t à qua</I> <pb n="126"> <I>piam natura: principium, quod motum fecit, vtique forma e$t & grauitas, & leuitas: materia; quæ motum à forma, & grauitate, ac leuitate factum, vt pote$t accipit nullum habet actum, nullamque actunaturã: ideo re$i$tentia nulla expar- temateriæ cogitari pote$t, $iue cum vi, $iue $ine vi re$i$tentiã mauis: nam vis nulla ex eo na$citur, in quo nulla est natura, nullo$que actus contra cuius nixum vis fiat: nulla e$t & iam ad motum quempiam determinatum, ac certum inclinatio; vbi nulla e$t determinata natura, nec certus qui$piam actus. Ergo in motu natur ali elementorum $i principia tantum in- tueamur, ex quibus elementorum naturæ coaugment antur, nullam re$istentiam inueniemus, quæ tamen (vt diximus) ne- ce$$aria e$t in quouis motu; ni$i fuerit indiuiduus, & in mo- mento temporis factus; quod minime fieripo$$e, motus defini- tio indicat: vt de $ententia Ari$totelis libro tertio Phy$icorũ paullo ante memor auimus: cogimur ergo inuenire re$i$t&etilde;tiam in medio, quod ab impre<32>ione elementi diuiditur, finditur, in- que partes diuer$as di$trahitur, & $ine violentiare$i$tit: nam aer (verbi gratia) in motu grauium, & leuium est grauis in loco ignis; & est leuis in loco aquæ, & terræ; in $uo loco na turali nõ est grauis, & non e$t leuis, ideo vtrũque motũ exci- pere potest: quia $u$cipiens debet e$$e immune à naturarei, quæ $u$cipitur, ne quod intus exi$tit, prohibeat, & ob$i$tat: id e$t impedimento $it extrin$ecis, quo minus ingrediantur: vt $u pra diximus Ari$totelem literis con$ignaui$$e libro tertio de anima. Ea dere optimè $crip$it Auerroes libro tertio de cæ- lo commentatione duodeuige$ima, dum dixit. Aer nec ad grauitatem, nec ad leuitatem naturalem inclinationem ha- bet: ideo graui, & leui per aerem moto $ine vlla violentiare- $i$tit: idque $upra non raro diximus.</I> <pb n="127"> <HEAD>In $pacio inani $i illud daretur, nulla e$$et re$i- $tentia. Cap. XXVIII.</HEAD> <p>N<I>ec $it, qui putet, re$i$tentiam e$$e in $pacio inani ex parte terminorum: vt ecce $pacium inane triginta pedum (vt eorum more loquar) nam $ecundum rei veritatem inane $pacium nullis terminis definitur: $ed $i da- tur, quod non dari probatum est alibi, illud totum immen- $um, & infinitum est: Nos tamen, vacuum po$itum in hostiũ gratiam triginta pedum men$ura definitum con$tituimus: vt ho$tes inde intelligant, eorum opinionem nihil habere momen ti: $it ergo $pacium illud vacuum, quod fingunt, tringinta pe- dum; elementũ (vt aiunt) per illud tempore diuiduo mouere- tur, alioquin totum $pacium $imul occuparet, in omnibus me- d<03> partibus, in omnibus extremis terminis eodem temporis mo mento inueniretur, & peromnes med<03> partes ab extremo ad extremũ $imul moueretur, à quibus ab$urdis, vt ip$i $ibi ip$is caueant, dicere vel etiãnolentes coguntur: elementa per ina- ne $pacium non in momento, $ed in tempore ferri ratione re- $i$tentiæ ex parte terminorum ab inuicem longe di$tantium. Contra quorum $ententiam multa argumenta, eademque ex plicatu difficilia adducipo$$unt, $i eadem locus istæ po$tula- ret: quorum magnã partem prudentes præterimus, & ea tã- tum vix attingimus, quæ ad hunc locum, & $i non omni, ali- qua $altem ex parte pertinere videbuntur; vt di$ceptatio no- $tranihil $uperuacuum, aut redundans, nihilque imminutum contineat, & ne angustioribus cancellis concludatur; & ne longiorihus finibus producatur, quam fortè par $it.</I> <p><I>Verum antequam rem ip$am aggrediar; $ciendum, lo-</I> <pb n="128"> <I>cum e$$e aliquem vacuum ad Platonis ætatemiam inde à Thaletis Miles<03> temporibus omnes ignoraui$$e; vt autor est Plutarchus, post modum Leucippus, Democritus, & Epicu- rus vacuum palam affirmare $unt au$i; hos $ecutus est Lu- cretius uates; Diuinus Plato in Timæo, & Ari$toteles libro quarto de phy$ico auditu inane $u$tulerunt: $ed hæc fines no- $tros egrediuntur, ideo illis derelictis ad rem ip$am reuerti- mur, & argumenta quædam adducimus; quibus veluti non- nullis arietibus ho$tium propugnacula, quæ ab illis inexpugna bilia exi$timantur, funditus diruantur.</I> <p><I>Primo ergo $i terminorum di$tantia cau$a e$$et motus in tempore facti $ine alia, aut med<03>, aut mobilis re$i$tenria; il- luminatio nõ in momento, $ed in tempore fieret: cui reclamat Ari$toteles libro $ecundo de anima particula $eptuage$ima: nam licet lumen vtroque contrario vacet; quod vidèlicet aut extrin$ecè, aut intrin$ecère$i$tat; ratione cuius re$i$t&etilde;tiæ $i ea daretur $ucce<32>io in illuminatione inueniretur, tamen propter terminorum di$tantiam $pacium tum inane, tum plenum in tempore illuminari cogeretur, non autem in temporis momen to. Verum Ari$toteles vnumquodque $pacio$um quantum- uis va$ti<32>imum non in tempore, $ed in in$tanti tempor is illu- minari aperte docuit: at $i verum e$$et id, quod ho$tes tanto- pere vrgent; per terminos non parum aliquando di$tantes $t<*> ret, quo minus in momento totum $pacium, vastum illud qui- dem, immo non rarò vasti<32>imum, illuminari po$$et: quomodo ergo effugient i$ti, quin Aristoteli mendac<03> notam inurant? $i dicant $olam terminorum distantiam re$i$tentiam $at e$$e æd motum continuum?</I> <p><I>Secundo exitus argumenti, quod contra Democritum ab Ari$totele texitur libro $ecundo de anima particula $eptua-</I> <pb n="129"> <I>ge$imaquarta explicaretur. Dixerat enim Democritus: $i $pacium inter nos, & cælum interceptum e$$et inane, formi- ca quantumuis parua, $i e$$et in cælo videretur: Aduer$us quam Democriti $ententiam Ari$toteles hac ratione agit.</I> <p><I>Per medium $pacium inane nullæ $pecies multiplicantur: $ed $pacium inter nos, & cælum interceptum e$t inane, vt De mocrito falsò arri$it: ergo in eo nullæ $pecies multiplicantur: at $ine $peciebus per medium multiplicatis nihil $pectatur; er- go $pacio inani inter nos, & cælum intercepto, $i formica in cælo e$$et, nulla certèratione videri po$$et: Hoc argum&etilde;tum, & efficaci<32>imum illius robur ex med<03> pleni nece<32>itate pen- det; $ine quo nihil videtur; vt $ine pleno medio elementa non mouentur.</I> <p><I>At $ivera e$$et istorum $ententia; qui med<03> pleni nece$- $itatem tollere audent, huius efficaci<32>imi argumenti exitus nullo negocio explicaretur. Nam $i elementa non in momen- to, $ed in tempore per $pacium inane mouerentur, idque illis accideret non ratione re$istentiæ, quæ in vacuo nulla est, $ed ratione terminorum magnopere di$tantium; ita & $pecies, per hoc medium inane $pacium ratione vacui, licet multipli- carinon valerent; ratione tamen terminorum ab inuicem di- stantium multiplicari po$$ent. Affirmant enim elementa, per medium inane propter vtriu$que termini di$tantis re$i$ten tiam in tempore moueri, non propter eam re$i$tentiam, quæ ex medio pleno oriri deberet; quod plenum in vacuo de$idera- tur: ita & $pacium, quod non est plenum, cuius tamen ter- mini distant, non in momento, $ed in tempore illuminatum, $pecies per ip$um multiplicatas acciperet.</I> <p><I>Tertio inanis e$$et Platonis demõ$tratio in Timæo, quam v$urpat Ari$toteles libro quarto Phy$icorum particula $exa</I> <foot><I>S</I></foot> <pb n="130"> <I>ge$imaquarta, & deinceps, qua demon$tratione Diuinus Pla to probare contendit. Terram non moueri: quia est in totius mundi æquilibrio; ideo $tat immota, nec magis advnã, quam ad aliam partem flectitur, cum $it in medio æquè distans ab extremis: qua de re Aristoteles copiosè di$putauit libro $e- cundo de cælo, ita $i vacuum $it, illud erit omni ex parte indif ferens, nec in eo erit, aut $ur$um, aut deor$um, aut antè, aut ponè, aut dextrum aut $inistrum, quæ $unt loci differentiæ, ad quas mobile vnumquodque mouetur. Ergo corpus quod in medio $pacio inani fuerit, aut in omnes med<03> partes di$tra- ctum diuelletur, cũ ad omnes $it æquè inclinatum, aut vbique, vel magis nullibi stabit: cum hæ $int loci differentiæ. quæ non $unt in vacuo, vel non mouebitur, & non quie$cet, cum nulla $it ibi cau$a, aut motus, aut quietis, nullaque ibi $it loci diffe- rentia, in quam elementum $tet, aut ad quam elementum mo ueatur, vel in æquilibrio po$itum non magis advnam, quam ad aliam partem flectetur, $ed ad omnes $imul, vel ad null am magis: quod Plato de terra dixerat. At $i corpus $implex elem&etilde;torum per $pacium inane moueatur in æquilibrio vacui po$itum, & terra in totius mundi æquilibrio con$tituta, certè mouebitur: quod tum Ari$toteles, tum Plato ab$urdum e$$e putauerunt.</I> <p><I>Quarto fal$um e$$et id, quod ab Ari$totele con$tanti<32>imè affirmatur libro quarto de phy$ico auditu particula $exage- $imaoctaua. Proiecta à medio iuuante motum moueri: nam quæ proiciuntur, & per inane $pacium impelluntur, ab inani medio non iuuante motum, moueri non queunt: cum ea, quæ res nulla e$t vt inane $pacium, quod nullum e$t motum, qui res aliqua e$t, iuuare non po<32>it: Simplicia ergo elementorũ cor- pora dum natura, per $pacium inane ferũtur à medio vacuo</I> <pb n="131"> <I>non iuuante motum, cieri non po$$unt, quod Ari$toteli aduer $atur affirmanti, quæ proiiciuntur à medio illorum iuuante motum, de loco, ad locum concitari.</I> <p><I>Quinto in vacuo grauius, & leuius, æquali velocitate mo- uerentur; cum terminorum distantia in vtri$que po$$et e$$e æqualis.</I> <p><I>Sexto $implicia elementa per vacuum velocius in fine, quam in principio non mouerentur: cum perpetua $it in va- cuo æquabilitas, nullaqueratio naturæ diuer$a, ex qua motus naturalis velocitas in fine augeatur: qua de re infra di$puta- bitur.</I> <p><I>Nec ho$tium argumenta aliquod momentũ habent; quip- pe cum pro certo $ciamus; mobile totum $pacium $imul non occupare eodem tempore, omnes med<03> partes non lustrare in omnibus extremis terminis eodem temporis momento non in- ueniri ratione extrin$ecæ re$i$tentiæ, quæ in motu elementorũ per inane $pacium, omnino de$iderantur: non enim $pacium, quod non e$t plenum extrin$ecus re$istit, nec pars mobilis in- erin$ecè re$istere potest, quæ non e$t in actu, $ed nuda, $ola, $implexque facultas, vt $upra diximus: $i ergo $pacium ina- ne daretur, quod motis elementis nulla ratione re$i$teret, mo- bile totum $pacium $imuloccuparet: omnes med<03> partes eo- dem tempore lu$taret, & in omnibus extremis, & per totum medium $imul existeret, adomnes immo ad nullas loci diffe- rentias moueretur nullibi, immo vbique quie$ceret. Hac ad omnium argumentorum materiam; nunc ad formas re$pon- dentes, id incõueniens e$$e negamus, quod ho$tes inconueniens e$$e putant; po$ito enim vacuo ea omnia nece$$ariò $equuntur, quæ ab hostibus, vt ab$urda deducuntur: ea primo ab$urdo dato, ab$urda non $unt; $ed nece$$ariò fiunt. Quapropter ne-</I> <foot><I>S</I> 2</foot> <pb n="132"> <I>ce$$e e$t in motu elementorum ex parte med<03> tantum, & non ex parte extremorum distantium, vt motus re$i$tentia intel- ligatur propter ab$urda, quæ nuper adducta fuerunt: non ex parte materiæ mobilis, quæ non re$i$tit, cum $it pura fa- cultas; nec exparte vacui, quod res nulla est; ideo re$istere non creditur.</I> <HEAD>An priu$quam medium, elementum in medio moueatur. Cap. XXIX.</HEAD> <p>QVONIAM <I>elementum à medio moueri confirmaui- mus; operepræcium nos facturos putamus, ante quam ad alia progrediamur, videre. Vtrumne lapis, $uæ na turæ derelictus, prius, an po$terius quam medium an $imul, cum medio moueatur. Quærendi an$am nanci$cimur ex his, quæ $upra dicta fuerunt; lapidem certèaut aliud quoduis $eu graue, $eu leue $implex corpus, quod per medium fertur, me- dium ip$um impellere, quod po$tquam fuit impul$um à pro- pria forma mouetur.</I> <p><I>Huic quæ$tioni ex his $atis fieri po$$e credimus; quæ ad mo tus ip$ius violenti, naturalis, & neutri, naturam pertinent; quippe cum motus naturalis, cuius comis e$t motus violentus, aut $altem non naturalis, $eu neuter, violentum, $eu non na- turalem, aut neutrum omnino præcedat, & $it potius cau$a motus violentia, $eu non naturalis, aut neutri, quam effectus: nihil enim excogitari potest ab$urdius, quam eum motũ, qui contra naturam, aut $altem non $ecundum naturam e$t, eum præcedere motum, & illius cau$am e$$e, qui est naturalis: vt liquidò constat ex libro octauo Phy$icorum particula trige$i- maquinta, & trige$imanona. At qui motus med<03>, ex eapar</I> <pb n="133"> <I>te, qua impellitur, atque diuiditur, est violentus, vel $altem nõ naturalis, $eu neuter, motus lapidis e$t naturalis; Ergo cor- porum, aut grauium, aut leuium motus e$t med<03> motu prior, non tempore, $ed origine, aut natura.</I> <p><I>Præterea corpus, quod aliud corpus ad locum mouet; illud non mouet, ni$i moueatur; vt dixi$$e aliquando vi$us e$t Ari $toteles, nempè $eptimò Phy$icorum particula tertia; & octa uo Phy$icorum particula trige$ima$exta; & non raro alibi. Vt ecce corpus, quod trahit, non trahit ni$i & ip$um dum trahit, moueatur, quod vehit ad locum vehendo mouetur, quod impellit; dumillud corpus impellit; & ip$um ad locum cietur: quod rotunda conuer$ione torquet, immotum id mu- neris non ab$oluit, $ed ad locum latum: quæ omnes $unt $pe- cies motionum illarum, quæ ab extrin$eco motore fiunt; vt au- tor est Ari$toteles $eptimo Phy$icorum particula decima. Nulla harum motionum $pecies ab extrin$eco corpore mouen te fit, quod non moueatur: quia omne corpus, quod apud nos mouet, mouendo mouetur.</I> <p><I>Theophrastus id non ece$$ariò fieri probat: vel hominis exemplo lignum trahentis à quo tracto ligno homo, qui trahit, non trahitur: vt nau&etilde; ex alto trahens, à naue tracta non tra- hitur. Solis etiam exemplum v$urpat, à cuius vi trahendi va- pores in $ublime rapti trahuntur: $ol tamen à tractis vapori- bus non trahitur.</I> <p><I>Theophra$ti exempla labefactauit Themistius libro pri- mo de anima particula quadrage$imaprima; dum dixit. Homines, qui aut lignum, aut nauem, aut aliud quoduis cor- pus trahunt, & $ol, qui vapores in $ublime rapit, & $i eadem motus $pecie non moueatur, vt $unt motus trahendi, impellen di, vehendi, & in orbem contorquendi, eodem tamen genere</I> <pb n="134"> <I>motus homines, & $olem moueri $at e$t; qui ad locum mouen- tur, ad quem mouent; quauis motus $pecie moueant: vt nos etiam $crip$imus. Nunc ad mobile reuertimur, quod $uæ na- turæ derelictum in medio $u$pen$um, $i$it graue, vt lapis, ae- rem, aut aliud quodcumque medium, per quod fertur, impel- lit. Ergo nece$$e est, vt lapis mouendo aerem & ip$æ prius mo ueatur, natura $altem, & $i non tempore prius: cum omne corpus, quod aliud corpus ad locum mouet, ad locum concite- tur: omne enim quod in aliud agit, ab eo nece$$ario patitur, in quod agit, in his, quæ $unt $ub luna præ$ertim: ideo talis motus $eu impul$us, $eu alia $pecies motus fuerit, non fit ab impellente, aut ab alio quauis ratione mouente, $ine motu aut impellentis, aut quouis alio motu mouentis.</I> <p><I>Tertio re$pondeo: lapis $emetip$um mouet ad motum me d<03>, perindeac nauta ad motum nauig<03>; vt $upra diximus: $ed nauta nauigium non mouet, ni$i po$tquam $emetip$um moue- rit. Ergo lapis, & quodlibet aliud mobile $implex, graue, & leue, per medium latum prius mouetur, quã medium mouea- tur: ergo lapis non cit $e per accidens ad citationem med<03>, quod non dum citatur: $ed à $emetip$o lapis tunc citetur opor- tetper $e, & forte primo: vt (au$pice Deo) infra videbimus.</I> <p><I>Hic noua quæ$tio exi$tit: $ilapis, aut quoduis aliud cor- pus, graue, aut leue e$t mobile, ergo mobilitate e$t mobile, num quid illa mobilitas $it mobilis? $i eamdem mobilem e$$e nega- uerimus: ergo nec lapis mobilis e$$e poterit: quia ob immobi- lem mobilitatem nihil mouetur: cum omne, quod mouet, mo- ueatur, vt diximus, $i est mobilis: ergo mobilit ate mobilis: hanc nouam mobilitatem in nouã di$qui$itionem accer$imus: & quærimus, numquidip$a $it mobilis, $i mobilis non e$t. Er- go nec prima erat mobilis, quia nulla ratio vrget; vt magis</I> <pb n="135"> <I>hæc, quam illa $it mobilis: $i e$t mobilis in infinitum progre- diemur: verum natur a mouentium, & mobilium infinit at em istam non amat; Ergo aut in infinitum a$cendere licebit; aut in prima mobilitate quie$cendum, atque ip$am minime mobi lem e$$e dicendum.</I> <p><I>Re$pondeo omne mobile e$$e mobilitate mobile: cum queri- tur: numquid mobilitas $it mobilis, per inficiationem re$pon- detur: non enim mobilis potest e$$e prima mobilitas: ad pro- bationem cum dicitur; omne mobile e$t mobilitate mobile, da- tur, cum vltra progrediuntur: ergo mobilitas e$t mobilis: ne- gatur; ratio est, quia in captionem illã impingitur: quæ fal- lacia, $eu captio figuræ dictionis ab Ari$totele nuncupatur li bro elementorum: mutatur enim quo in quod: id est prima mobilitas: quæ primum mobile e$t, mobile e$t quo, illud mobi le mouetur, quæ non potest e$$e, quod moueatur: non e$t ergo mobilis; nec propterea $equitur, primũ mobile non e$$e mobile, immo totum oppo$itum: primũ $cilicet mobile prima $ua mo- bilitate e$$e mobile, vt principio quo, quæ in quod mutari non debet; $i in captionem figuræ dictionis impingere nõ volumus.</I> <HEAD>Totum elementum à toto elemento mouetur, & e$t quinta propo$itio. Cap. XXX.</HEAD> <p>TOTVM <I>elementum non primo, $ed $ecundo totum mouet elementum; Hæc quinta propo$itio ex his pro- batur, quæ $upra non $emel repetita fuerunt. Actio- nes, & perpe<32>iones $unt indiuiduorum de $ententia Ari$tote lis in prologo libri primi Diuinorum. Totum ergo indiuiduum elementum est quod mouet, & quod mouetur. Secundo pro- batur, corporis $implicis e$t motus $implex, & motus $implex</I> <pb n="136"> <I>est corporis $implicis, vt $crip$it Ari$toteles libro primo de cæ lo particula $eptima, & octaua: $ed elementa corpora $unt $implicia: ergo elementa $implici motu aguntur; ita vt totum elementum moueat, & moueatur: eo tamen modo, quem $u- pra attingimus, dum diximus. Totum elementum per par- tem, id e$t per materiam moueri: & per partem, id est, per formam mouere; est enim forma principium quo totum ele- mentum mouet, & materia est principium, quo totum ele- mentum mouetur.</I> <p><I>Differunt hæ duæ naturæ: quia forma cit $e ad citationem totius elementi: & tunc cit, & citatur, $eu mouet, ac moue- tur: mouet quidem totum elementum, & ad totius elementi motum mouetur, materia licet moueatur, non tamen mouet: vel ip$o etiam Auerroe teste libro quarto Phy$icorum com- mentatione $eptuage$imaquarta: Materialis enim forma (ait Auerroes) mouet, vt e$t in materia mota, ab eademmet forma; quæ totum mouet, & materiam: vt meminit idens Auerroes tertio libro de cælo comm&etilde;tatione duodetrige$ima, & quarto libro eiu$dem commentatione vige$ima$ecunda, & vige$imaquarta. Hoc non e$t mouere $e per $e, & primo, $ed tantum $ecundo, quia per partem: at quomodo elementum à $e per $e, & primo moueatur paucis quibu$dam interpo$itis demonctrabitur.</I> <HEAD>Totum elementum $e per accidens mouet: & e$t $exta propo$itio. Cap. XXXI.</HEAD> <p>TOTVM <I>elementum $e per $e propriæ non mouet; $ed per accidens.</I> <p><I>Huius $extæ propo$itionis pars prior probatur rationibus</I> <pb n="137"> <I>ab Ari$totele petitis octauo libro Phy$icorum particula vige $ima$eptima, & vige$imaoctaua, & trige$imanona, & primo.</I> <p><I>Si elementa à $e ip$is per $e propriè mouerentur, anima vti que viuerent, perindeac animalia, quæ à $e ip$is per $e pro- priè mouentur: $ed elementa, vt animalia anima non viuunt, ergo elementa à $e ip$is propriènon mouentur.</I> <p><I>Voxilla: non vt animalia ab re addita non fuit: propter Platonem enim eamdem addidimus, qui animam elementis a$crip$it in Timæo, $ed aliam, & longè diuer$am ab ea ani- ma, quæ e$t in animalibus, ac diuer$o quodammodo informan tem, cuius $ententiæ Aristoteles non $ub$cribit: qua de re ali bi copiosè licet egerimus, nonnulla tamen infra breui or atione perstring emus.</I> <p><I>Hoc argumentum ex Diuini Platonis fontibus manare vi detur libro decimo de legibus, & in eo libro, cui titulus e$t Phæ dro: vtrobique enim eamdem hominis animam immortalem e$$e Plato demon$traturus, geminas idcirco adfert rationes: quia duo in vniuer$um interitus modi inueniuntur, nec plu- res duobus inueniri po$$unt; quorum nullus e$t in anima: ideo ab vtroque interitus modo vtraque ratio à Platone petitur.</I> <p><I>Omne enim quod interit, vel ab extrin$eco interimitur; ve lignum ab extrin$eco igni exuritur; vel ab intrin$eco principio perditur, vt lignum, quia materiam habet; ideo interitus $ui intrin$ecam cau$am $emper $ecum ge$tat: quapropter $iin li- gno caries aliquando vim $umat, vt putre$cat; lignum ad in- teritum tunc $uapte natura ducitur: quemadmodum in $uis de republica libris Diuinus Plato $crip$it; a$$eruitque ea, quæ $ponte $ua intereunt, omnia à dome$tico quodam princi- pio, atque interno vitio de$trui ob materiam certè in illis exi- $tentem; quæ cum nouam $ubinde formam $emper optet: nec</I> <foot><I>T</I></foot> <pb n="138"> <I>$it illius de$iderium inane, & nouam formam $u$cipere non po<32>it, ni$t priore de$tructa, nece$$e e$t, vt ex appetente mate- ria cuiuslibet rei materialis interitus omnino na$catur, id quod & Ari$toteles memoriæ prodidit in calce libri primi de phy$ico auditu; & magnus Plotinus in libro, cui titulus est vnde mala in quo ex materia omnia mala, v$que ad interitũ, qui est omnium malorum pe<32>imum, exoriri efficacia tanta demonstrat, vt eo libro perlecto nemo $it, qui de ea re ambi- gere po<32>it.</I> <p><I>Altera ergo diuini Platonis ratio animam ab intrin$eco, alter a eamdem ab extrin$eco ad interitum duci non po$$e, de- mon$trat. Prioris rationis hæc penè $eries, e$t.</I> <p><I>Omne quod à $e ip$o mouetur, $emper mouetur.</I> <p><I>Anima à $e ip$a mouetur.</I> <p><I>Ergo anima $emper mouetur.</I> <p><I>Omne quod $emper mouetur, est immortale.</I> <p><I>Anima $emper mouetur.</I> <p><I>Ergo anima e$t immortalis.</I> <p><I>Hæc ratio nobis $anè ostendit, animam à $e ip$a destrui non po$$e, quia anima e$t natura a $e per $e $emper mobilis, quapropter anima e$t immortalis.</I> <p><I>Secundæ rationis proce$$us hoc maximè constat modo.</I> <p><I>Omne quodip$um mouet, motionis e$t principium.</I> <p><I>Anima $e ip$am mouet.</I> <p><I>Ergo anima motionis est principium.</I> <p><I>Omne quod e$t principium motionis, e$t ingenitum.</I> <p><I>Anima est principium motionis.</I> <p><I>Ergo anima e$t ingenita.</I> <p><I>Omne quod e$t ingenitum, vacat interitu.</I> <p><I>Anima estingenita.</I> <pb n="139"> <p><I>Ergo anima vacat interitu.</I> <p><I>Omne quod vacat interitu, e$t immortale.</I> <p><I>Anima vacat interitu.</I> <p><I>Ergo anima est immortalis.</I> <p><I>Hæc ratio animæ immortalitatem maximè o$tendit, qui<*> à nullo extrin$eco interfici pote$t.</I> <p><I>Hæ duæ rationes tantam affinitatem, tantamque inter $e cognitionem habent, vt vnica ratio videri po<32>it. Quod enim à $e ip$o non de$truitur, neque ab alio quopiam de$truetur: nam cum in $e $uæ perennitatis cau$am ge$tet, $ibi $emper præsto est; $e $aluam $emper e$$e vulc, vt illud e$t quod à $e ip$o mo- uetur: & rur$us quod ab alio non destruitur, $ed principium est, & cau$a potius, vt omnia alia con$eruentur, id à $e ip$o non de$truetur quale motionis est principium.</I> <p><I>Qua nam ratione illud Platonis intelligi debeat, animam e$$e naturam $e ip$am mouentem, $eu per $e mobilem, Diui- nus Plato docuit libro decimo de legibus; vbi isthæc ad uer- bum $crip$it.</I> <p><I>“Trahit quidem animus cælestia omnia, & terrena, in $u per & ea, quæ in mari $unt $uismet motionibus, quorum i$ta $unt nomina.”</I> <p><I>“Velle, confidere, curare, con$ulere, opinari, $iue rectè, $eu perperam. Gaudentem, timentem, con$identem, dolentem, amantem, pero$um, &c.” Hæc ex Diuino Platone ad ver bum: De quibus motionum $peciebus locutum fui$$e diuinũ Platonem Theophrastus $crip$it in primo $uo libro de motu: & Strato Lamp$acenus, qui fuit Theophr a$ti auditor, & in- ter optimos philo$ophos numeratus in libro, quem Strato etiã ip$e de motu edidit. Ex quibus $atis $uperque notũ e$$e reor, alias e$$e motionum $pecies, quas Plato animalibus a$crip$it,</I> <foot><I>T</I> 2</foot> <pb n="140"> <I>& alias, quas Ari$toteles ab ei$dem auferendas e$$e voluit, ita vt verbis tãtum di$crepare viderentur: $i hi e$$ent motus. & $i animæ $olius, & nõ totius animati corporis e$$ent: quin? non ne ex eo, quod animæ pars, quæ agens intellectus nuncu- patur, omnia facit: & pars, quæ po<32>ibilis intellectus appel- latur, omnia fit: animam omnia intelligere propterea, eam- dem e$$e immortalem, colligimus? quod $i verum e$t, vt veri$- $imum e$$e norint, qui librum de anima tertium, vel $emel tã- tum, atque cunctanter legerunt, quis non videt Platonem, & Ari$totelem, eamdem animæ intellig&etilde;di motion&etilde; a$crip$i$$e, & ex eadem, animæ immortalit atem demon$tr aui$$e? ita vt nihil, præter verba inter illos inter$it. Hæc obiter: nunc ad rem no$tram reuertimur. Cum itaque Diuinus Plato o$ten- dat animam e$$e naturam, & per $e mobilem, ac $e per $e mo uent&etilde;; tum ex his, quæ animæ intrin$ecus in$unt: tum exhis, quæ eidem extrin$ecus accidunt: ait animã $ua præ$entia præ $tare corpori, vt per $e quodãmodo moueatur: & corpus exani me nõ verè moueri; $ed illius mutation&etilde; quandam tãtum e$$e: quia animatorũ proprium e$t, à $e ip$is po$$e agitari: & alibi.</I> <p><I>Omne corpus ait, cui motus extrin$ecus accidit, inanime e$t: cui intus ex $e ip$o id ine$t, animatum exi$tit: tamquam hæc animæ natura $it. Quod $i ita e$t, vt non $it aliud quic- quam, quod $e ip$um moueat præter animam, nece$$ariò in genita, & immortalis est anima.</I> <p><I>Ex quibus Aristotelis argumentum na$citur: illud e$t in hanc formam redactum.</I> <p><I>Omne quod à $e ip$o per $e propriè mouetur, anima viuit, vt animalia.</I> <p><I>Elementa anima non viuunt, vt animalia.</I> <p><I>Ergo elementa à$e ip$is propriè non mouentur.</I> <pb n="141"> <p><I>Secundo Ari$toteles idem probat, & ait. Omne quod per se propriè mouetur, per se propriè quie$cit, cum ei placet ne $i quid ob$tet, sed elementa per se propriè non quie$cunt, cũ eis placet; immo quou$que ad proprium naturalemque locũ peruenerint, continuo motu agitantur, ni$i impediantur: ergo elementa per se propriè non mouentur.</I> <p><I>Maior propo$itio duobus modis probatur: primus quod natura æquè e$t principium motus, & $tatus illius, in quo e$t: vt docuit Aristoteles libro $ecundo phy$icorum particula ter tia. Ergo elementa, $i per $e propriè à natura mouentur, per $e etiã & propriè ab eadem natura quie$cent: diximus enim non semel $upra; idem e$$e principium motus, & quietis.</I> <p><I>Secundo eadem maior probatur: in elementis nullã e$$e re $i$tentiam intrin$ecam est supra demon$tratum de $ententia Ari$totelis libro quarto phy$icorũ. At qui ea, in quibus nulla e$t intrin$eca re$i$tentia, & $e ip$a, & per se propriè $i$tere nequeunt, cũ eis libuerit: ergo vera e$t propo$itio maior, quæ dicit, omne quod per se mouetur propriè quie$cit, cũ ei placet.</I> <p><I>Non obstat perpetua cæli agitatio à nulla quiete interce- pta, quod natura de cæle$tibus globis, & de corporibus $ubcæle stibus nõ $ecundũ ration&etilde; eãdem eid&etilde; nomini cõgruent&etilde;, quod e$t vniuoce, $ed ad vnũ, & ad vnã naturã, quod e$t analogicè, dicatur, vt cætera $ilentio inuoluantur, quæ hac de re ab Ale xadro, Themi$tio, Simplicio, Phylopono, Auerroe, et aliis om nibus probati<32>imis philo$ophis $cribũtur in definitione naturæ.</I> <p><I>Tertio Ari$toteles eodem in loco $extam hanc propo$itio- nem hoc argumento confirmat. Omne quod à $e ip$o propriè mouetur, ad contraria loca mouetur: quæ $unt $ur$um, deor- $um, ante, & ponè, dextrum, & $ini$trum: $ed elementa ad cõ traria loca non feruntur. Ergo elementa à $e ip$is per $e pro-</I> <pb n="142"> <I>priè non mouentur: maior e$t inductione manife$ta, Animal enim omne à $e per $e propriè mouetur; ideo ad omnem loci differentiam fertur. Maior etiam noti<32>ima est; & eius $um ma veritas ex eo con$tat, quod grauia elementa deor$um tan- tum, & non sur$um, & leuia sur$um tantum, & non deor$um à natura incitantur.</I> <p><I>Dicet quis: Ignis ad communem concaui lunæ locum à $e ip$o ferri æquè potest, perindeac terra in $ingulas centri par- tes de$cendere valent: ergo ad omnes loci differentias, etiam contrarias datum est illis à natura vt ferantur: ergo fal$um est id, quod vt verum a$$ump$imus, elementa ad contraria loca non ferri.</I> <p><I>Ei qui hac ratione di$putauerit, re$ponderemus: Ignis licet ad communem concaui lunæ locum, & ad $ingulas loci illius differentias licet vi, naturaque $ua ferri æquè po<32>it: & terra licet in omnem centri partem concitari valeat, ignis tamen extra proprium locum po$itus $ic comparatus est à natura, vt de$cendere nequeat; $ed tantum vt po<32>it $ur$um a$cende- re: terræitem extra proprium locum con$titutæ a$cendere nõ datur, $ednatura de$cendere tantum ei donatur: quapropter non ad omnes loci differentias grauia, & leuia feruntur; $ed ad terminatas, & à natura statutas.</I> <p><I>Quarto eadem propo$itio hoc argumento ab Ari$totele eo- dem loco confirmatur: Nullum continuum, per $e propriè à $e ip$o mouetur, elementum quodlibet e$t continuum: ergo nul lum elementum per $e propriè à $e ip$o mouetur: maior propo $itio probatur: dum minor quia nata, intacta derelinquitur.</I> <p><I>Quod à $e ip$o per $e propriè mouetur, in part&etilde; per $e mo- tam, & in partem per $e mouentem nece$$ariò diuiditur; cum omne, quod mouetur motorem à $e ip$o distinctum habeat, vt</I> <pb n="143"> <I>grauiter, & acutè demostrant Aristoteles in ip$omet ve$tibu lo libri $eptimi phy$icorũ: Sed elementa in partem per $e mo- tam, & in partem per $e mouentem non diuiduntur: ergo ele menta à $emetip$is per $e non mouentur. Minor huius po- $tremi argumenti probatur: & primo, quia in partem per $e motam, & in partem per $e mouentem diuidi, est animatorũ proprium. Secundo quia ex prima materia, quæ e$t prima facultas, & ex forma omnium formarum imperfecti<32>ima in ter $ubstantiam, & accidens, media, vt author e$t Auerroes libro tertio de cælo commentatione vige$imaoctaua, & $exage $ima$eptima, elementa conflantur: quæ duæ naturæ actu non existentes nec per $e mouere, nec per $e moueri po$$unt: non er go à $e per $e propriè elementa mouentur: qua de re fit, vt ab alio moueantur: ni$i fortè malis, eadem à nullo moueri: quod est tam fal$um, quam fal$i<32>imum, & tam ab$urdum, quam ab$urdi<32>imum: & in his; quibus sen$us iudicium aduer$atur.</I> <p><I>Hactenus omnia ab$oluimus, quæ ad primam $extæ huius propo$itionis partem confirmandam pertinebant: nunc ad $e- cundam eius dem sextæ propo$itionis partem probandam ag- grediamur, vt nihil non confirmatum derelinquatur. Cum ita que dictum $it: elementa moueri à $e per accidens, id est à nobis hoc loco confirmandum.</I> <p><I>Forma ergo à qua elementum moueri affirmauimus, gene rante, & remouente impedimentum, & medio indiget, ad cu- ius med<03> motum & forma ip$a mou&etilde;s mouetur. Ergo totum elementum $e per accidens mouet, ad motum certè alterius, id est med<03>, & generantis, & impedimentum auferentis, quod non e$t moueri per $e, sed per accidens.</I> <p><I>Modus istæ mouendi $e per accidens, $impliciter intelli- gendus non e$t, sed elementa per accidens moueri quodam-</I> <pb n="144"> <I>modo dici po$$unt. Illud namque propriè, & $impliciter per accidens mouetur, quod ita mouetur $icut is, qui aut in cur$u, aut in naui, aut in equo vehitur, & perinde at que id, quod in orbem conuer$ione rotundator quetur, aut à trahente tra- hitur: aut in partem aliam, & nõ rarò aduer$am impellitur: id quod intelligere licet ex his, quæ ab Aristotele memoriæ tradita fuerunt $eptimo de phy$ico auditu particula decima, & octauo eiu$dem particula vige$ima$eptima: & primo de anima particula trige$ima$eptima: quæ omnia per accidens propriè moueri ibi dicuntur: ideo per $e hi$ce motionum $pe- ciebus nullo modo aguntur, sed aliis, & longè diuer$is: id etiã elementis v$u veniret, vt aliquo certè istorum motuum hoc modo mouerentur, $i per accidens propriè concit arentur: at nulla harum motionum $pecie, nullo que horum modo agitan- tur: ergo per accidens propriè non mouentur, sed tantum mi- nus propriè.</I> <p><I>Confirmatur: $i elementa per accidens $impliciter, & pro priè mouerentur: ni mirum oporteret elementa per $e neque $ur$um ferri, neque deor$um, verũ inhærere aliquibus, quæ il- lis motibus $ur$um, & deor$um per $e agitarentur: constat autem elementa non ita moueri, $ed ip$a, aut $ur$um, quo le- uia; aut deor$um, quo grauia, $uopte proprio nixu tendere: Ergo non $impliciter, per accidens mouentur, $ed alio modo tantum, id est minus propriè.</I> <p><I>Neque fingere aliud quippiã licet, in quo hæreãt: & quod iis motibus, per $e moueantur: nam illud, quod nam e$$et, mi- nimè inueniretur, quantamuis $ummam diligentiam in eo ex quirendo adhibere volueris. Aliquo modo tamen elementa per accidens mouentur: quoniam medium di$rumpitur, & elementorum nixu diuiditur: ideo quò citius medium $ectum</I> <pb n="145"> <I>fuerit, eo celerius elementa mouebuntur: $ine cuius med<03> di- ui$ione, & di$$ectatione elementa nulla vm quam ratione mo- uebuntur: quapropter per accidens elementa mouentur ad med<03> $cilicet diui$ionem, ac $ectionem: mouentur etiam per accidens, quia $ine motu generantis, $ine motu illius, quod impedimentum tollit, & $ine motu med<03> in partes diui$i ele- menta non mouentur: aguntur etiam per accidens, quia in elem&etilde;tis nullus est motus, ni$i quatenus illis accidit, aut extra proprium locum ex aliena materia, vt generentur, aut violen tiam pa$$a, extra propria loca extru$a, ad ea vt ferantur, $i- ne quibus, aut omnibus, aut quibusdam, elementa nullo natu- rali motu ciebuntur: hac ergo ratione, id est minus propriè ele menta naturali motu cieri à $e per accidens, non iniuria dice- re po$$umus.</I> <HEAD>Elementa à $e per $e moueri, & e$t $eptima pro- po$itio. Cap. XXXII.</HEAD> <p>ELEMENTORVM <I>hanc e$$e naturam, vt à $e non tantum, per accidens vt nuper demon$trauimus, sed & per $e moueri, nunc demon$trabimus, & primo. Omnis motus naturalis ab intrin$eco principio primam $ui ortus ori- ginem repetit. Sed elementorum motus e$t naturalis: ergo eo rumdem motus ab intrin$eco principio primam $ui ortus origi nem repetit. Hic motus non à materia na$citur: quia ip$a, cum non $it in actu non mouet: ergo à forma, cuius est moue- re, cum $it actus libro $ecundo de generatione, & interitu par ticula quinquage$imatertia; & tertio phy$icorum particula decima$eptima, $ed quod à propria forma mouetur, per $e à $e metip$o mouetur: ergo elem&etilde;ta ea, per $e à $emetip$is mou&etilde;tur.</I> <foot><I>V</I></foot> <pb n="146"> <p><I>Elementa à $e ip$is $uarum motionum intrin$ecum habere principium confirmatur auctoritate Ari$totelis libro quarto de cælo particula vige$imaquarta, vbi po$ita $imilitudine in- ter ea, quæ ad locum mouentur, & inter ea quæ alterantur, differentidm nanci$citur, & ait. Quæ ad locum cientur, & aut grauia $unt, aut leuia, ab his, quæ alterantur, hoc poti<32>i- mum differunt: quod hæc, quæ locum mutant in $e ip$is, mo- tus $ui principium habent, quippe quod naturaliter, ac $ua $ponte moueantur: illa vero, quæ qualitatem, & quantitat&etilde; mutant, non in $e, sed extrin$ecus adueniens hab&etilde;t motus prin cipium, &c. ergo de $ententia Ari$totelis in hoc loco elemen- ta ab intrin$eco motore concitantur: ergo à $e per $e natura- li motu cientur. Confirmatur. Non pote$t (ait Auerroes) libro primo de cælo particula duodeuige$ima) numerari cor- pus naturale, cuius motus non vt naturalis, $ed elementa cor- pora $unt naturalia. Ergo elementorum motus e$t naturalis, $ed motus naturalis fit à natura, quæ est per $e principiũ mo- tus intrin$ecum. Ergo elementa per $e ab intrin$eco principio, quod e$t natura mouentur: ergo à $e per $e: eã obrem Auer- roes addidit, vniuer$aliter manifestum est, eorum motum e$$e per $e, & mox ait Auerroes: nece$$e est verificare in hoc loco, quod motus elementorum non e$t ab extrin$eco: quamuis manifestum $it per $e. Cum itaque manife$tum $it elementa non moueri ab extrin$eco: & notum $it ita, vt nulli $ua do- mus nota magis, elementa moueri: exploratum etiam erit ab mtrin$eco principio eadem naturali motu cieri. Sed intrin$ecũ principium est per $e principium: ergo mouentur à $e per $e.</I> <p><I>Confirmatur ex Auerrois explanatione libro $ecundo phy $icorum cõmentatione prima: vbi Aristoteles ait. Quæ natu ra constant, omnia intra $emetip$a motus, & status princi-</I> <pb n="147"> <I>pium habent, &c. Scrip$it Auerroes dum Ari$totelis dicta expo$uit. Non inuenitur corpus $implex, quod alteretur ex $e, aut quod generetur ex $e, $icut inuenitur corpus $implex, quod ex loco ad locum transfertur ex $e, Idem literis con$i- gnauit Auerroes libro quarto de cælo commentatione vige$i- maquarta, & non rarò alibi. Perindeac $i Auerroes affir- mare volui$$et, quod nam $it id, quod inter mobile interest; & inter id corpus quod gignitur, & alteratur: ac dixi$$et. Ni- hil se per $e aut gignit, aut alterat, $edomne, quod vel gigni- tur, vel alternatur, extrin$eco alternante indiget: & quod graue est, aut leue, extrin$eco mouente non eget, $ed à $e per $e $uopte nixu, aut $ur$um, aut deor$um fertur.</I> <p><I>Confirmatur. Omne motum à $ua natura est motum à $e per $e, vt dixit Auerroes libro tertio de cæio commentatione vige$ima, & duodetrige$ima, & ex definitione naturæ editæ libro $ecundo Phy$icorum.</I> <p><I>Sed elementum e$t à $ua natura motum, non à materia, quam non mouere $upra diximus: ergo à $ua forma, quæ lon gè verius e$t natura, quam materia, libro secundo Phy$icorũ particula duodecima, & quinto Diuinorum capite de natu- ra: ergo elementum e$t motum à $e per $e.</I> <p><I>Confirmatur ex his, quæ dicta $unt ab Ari$totele libro se cundo de cælo particula $eptuage$imaquinta de cau$a quietis terræ, quam in di$qui$itionem accer$ciuit & explo$is complu ribus antiquorum fal$is opinionibus, $uam postremò $enten- tiam con$tituit, dum ait. Eadem est cau$a quietis terræ, & motus illius. Sed propria terræ natura, quæ est grauitas, est cau$a quietis in terra: ergo propria terræ natura, quæ e$t gra uitas, & est cau$a motus illius. Grauitas enim, & leuitas, quã quam elementorum naturæ non $unt, accidentia tamen pro-</I> <foot><I>V</I> 2</foot> <pb n="148"> <I>pria e$$e c&etilde;$entur: quæ elementorũ formas, & natur as nece$$a riò $equuntur, & ex principiis primis intrin$ecis at que imme diatis $pecierum, vt aquæ ex propriis fontibus manant: gra- uitati, & leuitati elementorum motus, tum ab Ari$totele, tum ab aliis compluribus, quorum nomina $upra retulimus, tribuuntur, & formarum loco v$urpantur: quia elementorũ formæ propriis nominibus carent, vt in principio diximus: er- go elementa à $e per $e mouentur ab eadem grauitate, & le- uitate, à qua habent vt quie$cant: hæc est per $e cau$a quie- tis: ergo erit per $e cau$a motus.</I> <p><I>Confirmatur ex Auerroe libro quarto Phy$icorum com- mentatione sexage$imanona. Cau$a (ait Auerroes) quietis in loco e$t cau$a motus ad locum, cum elementum est extra proprium locum, $ed cau$a quietis in loco, est per $e cau$a. Ergo cau$a motus ad locum est per $e cau$a: quie$cunt enim merito grauitatis, & leuitatis, quas e$$e motus per $e cau$as e$t sæpe repetitum. Ergo elementa à $e per $e ad proprium lo cum mouebuntur.</I> <p><I>Cofirmatur ex eodem Auerroe libro quinto de phy$ico au ditu commentatione sexage$imaquarta, dicente. Quies e$t à natura, id e$t à cau$a exi$tente in re, sed cau$a exi$tens in re, quæ e$t natura, e$t per $e cau$a: ergo elementa à $e per $e quie- $cunt: ergo à $e per $e mouentur.</I> <p><I>Confirmatur ex libro $ecũdo de cælo commentatione octua- ge$ima, & nonage$ima$ecunda, & cente$ima$ecunda: vbi Auerroes hæc ad verbum $cripta reliquit. Cau$a quietis ter- ræ non est ni$i eius differentia. Ergo cau$a motus terræ non erit ni$i illius differentia; Sed differentia per $e de eo cuius e$t differentia dicetur. Ergo cau$a motus terræ per $e de terra di cetur. Ergo terra, & quod libet aliud elementum, quod à pro</I> <pb n="149"> <I>pria differentia mouetur à $e per $e mouetur, quod proban- dum a$$ump$imus.</I> <HEAD>Elementorum motum non à materia, quæ e$t prin cipium, quod patitur, $ed à forma, quæ e$t principium, quodagit, dicinatura- lem. Cap. XXXIII.</HEAD> <p>VTRVM <I>ne elementorum motus $it naturalis à forma, quæ tantum facit: an verò materia, quæ motum à for ma factum accipit, grauis controuer$ia e$t inter Ari- stotelis expo$itores, eo$dèm præ$extim, qui inter illos primos te nent. Simplicius (vt complures latinos, qui $tant à parte illius con$ulto omittamus) libro octauo Phy$icorum particula trige $ima$ecundaid tribuit elementis ratione princip<03>, quod pati- tur: cuius hæc ferè$unt verba.</I> <p><I>Cum elementa à $e ip$is actiuè non moueantur; sed ab aliis extrin$ecis: rationi con$entaneũ e$t, vt elementorũ motus natu ralis $it, propter principiũ intrin$ecum pa<32>iuũ: natura enim e$t principiũ intrin$ecũmotus, & nõ extrin$ecũ: $upere$t ergo vt horũ motus $it naturalis à pa<32>iuo principio, quod e$t mate- ria: non solum enim id, quod mouet, dicitur in $e ip$o habere principium motus; sed etiãid, quod mouetur, habet id quoque principiũ motus: immo proculdubio magis. Nom&etilde; enim motus e$t cõmune multorum, tam eorũ, quæ mouent, quã eorũ, quæ mouentur, immo in eo quod mouetur est motus, & non in eo quod mouet; vt libroiii. de phy$ico auditu dixit Ari$toteles. Motus e$t actus mobilis, & nõ mouentis. Ei ergo, quo mouetur magis cõuenit motus, quã ei quod mouet. Dicuntur aũt corpo- ra naturalia habere principiũ intrin$ecũ, vt moueantur, quod</I> <pb n="150"> <I>facultatem babent, & inclinationem, vt in id moueantur; in quod, dum mou&etilde;tur, ab aliquo hoc motu mou&etilde;tur, cuius prin- cipiũ habent: in$itũ enim e$$e à natura, vt aliquod moueatur aliquo motu e$t habere principiũ talis motus: quemadmodum qui docilis e$t, & natura captus ad philo$ophiam, habet prin- cipium philo$ophiæ non vt alium philo$ophum faciat, sed vt ip$æ fiat philo$ophus. Ergo elementum, quod naturali motu aut $ur$um, aut deor$um mouetur; ideo naturaliter moueri di citur, quia à natura in$itum habet $ui motus pa<32>iuum princi prium, & non actiuum. Hæc Simplicius ferè ad verbum: $en- tentiã eamdem habet. Theodorus Metochites eodem in loco.</I> <p><I>Propter Platon&etilde; id fortè$en$it Simplicius; cuius $ententias mordicus tenuit: ratus e$t enim ex Diuini Platonis vberrimis fontibus philo$ophiã vniuer$am e$$e hauriendam, quæ à mate ria, quæ eadem $emper manet, & vnde omnia generantur; & non à forma, quæ $æpenumero variatur, res $ingulas e$$e ap- pellandas in Timæo $crip$it: idque hoc vno auri exemplo con firmauit, dum dixit. Va$a omnia aurea, licet diuer$as for- mas habeant, tam&etilde;aurum verè appellantur, quia aurum ex quo omnia va$a fiunt, $emper e$t idem: va$a, quia illorum for ma $ubinde mutatur, nõ sunt semper eadem; eam ob cau$am nomen mutãt. Idem fortè Simplicius de grauibus, & leuibus elementis dicendum e$$e cen$uit, in quibus materia $emper e$t eadem, licet forma mutetur: ideo ab eadem elementorum ma teria, quæ manet, & non à forma, quæ variatur, elementorũ motum naturalem dici, ex diuiui Platonis fontibus Simpli- cius hau$it.</I> <p><I>Ex eadem fonte manat alter quorumdam error, qui na- turam de materia tantum primo dici crediderunt, & de for- ma non ni$ipropter materiam: eam ob rem in hos, & in alios</I> <pb n="151"> <I>graui<32>imos errores fedi<32>imè lap$i fuerunt. Huic tamen$en- t&etilde;tiæ reclamat Ari$toteles libro $ecundo Phy$icorũ particula $eptima, vbi multis graui<32>imis argumentis Antifontem acer rimè vrget, qui rebatur materiam tantum, & non formam e$$e naturam; vnde nece$$ariò $equebatur à materia, & non à forma motum dicinaturalem: ideo particula duodecima fa- cta comparatione inter materiam, & formam naturam de vtriu$que dici con$tanti<32>imè affirmauit; $ed primo, at que po- ti<32>imum de forma, po$tremò de materia; idque non vno tan- tum, $ed multis argumentis confirmari potest; quorum pri- mum illud e$t.</I> <p><I>Ca$um, & fortunam, quæ est cau$a, quæ per accidens ope ratur, ad naturam perindeac ad cau$am per se Ari$toteles redigit. Porrò ca$us e$t cau$a efficiens, & non materialis: ergo & natura, ad quam ca$us redigitur, erit cau$a efficiens: ergo natura non tantum de eo principio, quod patitur, $ed de eo, quod agit, dicitur: Ari$toteles intextu ita apertè loquitur; vt effugere nemo po<32>it, quin credat, deceptum fui$$e, qui con trarium $entit: idque non modo affirmat, sed & argumento efficaci confirmat dicens. Vnaquaque res tum denique dici- tur e$$e, cum re ip$a, & actu e$t potius quam cum e$$e pote$t. Ergo forma, cuius cau$ares in actu e$t, naturæ potius nomi- ne, quam materia, propter quam res e$$e tantum potest, ap- pellanda est: ex quibus quis non videat naturam primo, & poti<32>imum dici de forma, & po$tremò de materia, & propter formã, & non propter materiã, tantum, motũ dici natural&etilde;?</I> <p><I>Secundo generatio e$t natura, quia e$t via, quæ ducit ad naturam, vt generatio non ad materiam, sed ad formam du- cit, quod forma, & non materia vltimus generationis termi- nus $it; ad quem gener atio tendit: ergo forma e$t primo, &</I> <pb n="152"> <I>poti<32>imum natura, & à forma motus naturalis appellatur.</I> <p><I>Tertio; $inatura de materiali tantũ principio diceretur, terra naturaliter a$cenderet, & ignis naturaliter de$cende- ret, quia terræ materia $ic comparata e$t, vt a$cendere po<32>it, & ignis materia $ic instituta e$t, vt de$cendere valeat. Mate ria non minus advnum, quam ad alium motu, & priorinon raro contrarium naturalem inclinationem habet: forma ea e$t quæ adhunc, vel illum motum propen$ionem materiæ præ stat, $int qua forma materiæ vis, non magis ad hũc, quem ad illum motum inclinatur. Nec propterea forma à materia non cohercetur, $ed vtramque modo tamen diuer$o cohercet. Forma, materiam ad omnem motum $uapte natura propen- $am ad motum vnum, eumdemque determinatum cohibet. Materia è contra formam, quæ neque loco illi à quo & ad quem, aut tempori, per quod moueat, obnoxia est; certum fi- nitumque locum, & tempus contrahit: ita vt altera ab alte- ra contrahatur: huius rei $imilitudinem in numeris per$picuè intueri licet, in quorum quolibet vnitas multitudinem, ne ad indeterminatã infinitatem defluat, compe$cit: è contra mul- titudo ad certam, definitamque naturam vnitatem definit, & contrahit: ideo Auic&etilde;na de numero $eptemnario dixit $eptem $unt tantum $eptem: & non duo, & quinque: nec tria & quatuor; nec $ex, & vnum, quia vnitas multitudinem com- pe$cit; certamque ei naturã ad $eptemnarium numerum tri- buit, quæ alioqui indeterminata e$t. Vici<32>im multitudo vni- tat&etilde; cohercet, vt propria $eptemnar<03> numeri fiat, ita vt aliis numeris non accomodetur. Eadem fermè ratio in forma, & materia cernitur. Forma infinitam materiã, ad omnem mo- tum inclinatam ad vnum cohibet. Materia vici<32>im formã ad omnem locum, & ad omne tempus propen$am, cohercet:</I> <pb n="153"> <I>non enim forma per hunc locum in hoc tempore ab hoc termi no, & ad hunc terminũ $ine cohibente materia moueret, quia mediis interminatis materiæ coeuis dim&etilde;$ionibus materiæ for- ma coniungitur, & propter ea$dem ab vno ad vnum per vnũ terminatur, at que finitur: contra materia $uapte natura in definita à fimente, ac terminante forma, & à dimen$ionibus terminatis, quæ in materia formam con$equuntur, ac finiunt, terminatur, atque finitur: vt copio$i<32>imè docuit Auerroes, capite primo de $ubstantia orbis, & $æpenumero alibi.</I> <p><I>Quarto. quilibet violentus elementorum motus e$$et natu- ralis, cum in quolibet elemento $it materia apta adquemlibet motum, vel etiam violentum: at Simplicius ratus e$t elemen- torum motum a materia, & propter materiam dicinatura- lem: ergo deceptus.</I> <p><I>Quinto. mors violenta e$$et naturalis, $inatura de mate- ria, aut tantum aut poti<32>imum diceretur, & $i propter ma- teriam motus e$$et naturalis: quapropter animal aut mucro ne traiectum, aut à lapide ictum, aut à fulmine tactum, aut ab igne cõbu$tum, aut laqueo $u$pen$um, aut in mare demer- $um ita vt ad extremũ interitum duceretur, naturaliter mo- ueretur, quod in eo $it materia, quæ hanc violentam mort&etilde;, vt alterum, quod non agit principium, $ed $olummodo pati- tur, excipit; à quo patiente principio motum naturalèm di- ci putant.</I> <p><I>Sexto. quæ ab arte fiunt, quatenus artificio$a $unt, natu- rali motu cierentur: quia in eis est materia, à qua, auctore Simplicio, motus naturalis nuncupatur.</I> <p><I>Septimo. aqua naturaliter calefieret, & ignis frigiditat&etilde; natura contraheret, cũ in aqua $it materia, $ic à natura com parata, vt caliditatem accipere po<32>it, & inigne $it materia</I> <foot><I>X</I></foot> <pb n="154"> <I>ad frigiditatem excipiendam pari modo propen$a.</I> <p><I>Octauo. Aristoteles quarto libro Phy$icorum particula octuage$imaquinta vi$us e$t dixi$$e: grauitatem & leuitat&etilde;, ex parte repugnantiæ contrariæ, quæ in ip$is inuenitur, repu- gnantium motuũ e$$e cau$as agentes: ergo elementorum mo- tus ab eo principio, quod patitur, naturalis $olummodo non di citur, $ed longè etiam magis ab agente.</I> <p><I>Nono. Ari$toteles libro $ecundo de cælo particula cente- te$imaquarta $criptum reliquit: minorem grauitatem à ma- iori grauitate impelli: at non pelleret ni$i vt principiũ, quod facit, impelleret: ergo propter id principium, quod facit, ele- mentorum motus e$t naturalis.</I> <p><I>Decimo. In natura elementorum e$t principium, quod pa titur: ergo & principium, quod agit: con$equentia probatur ex particula duodeuige$ima tert<03> libri de anima, vbi in ani- ma agentis intellectus n<*>e<32>itatem Aristoteles probat: quod in ea, qui patitur intellectus po<32>ibilis propterea nuncupatus, inueniatur: ergo & in natura elementorum est principium motus, quod agit $i in ea e$t principium motus, quod patitur, illud non e$t materia: Ergo forma; ergo à forma motus na- turalis dicitur.</I> <p><I>Confirmatur cuilibet per $e agenti principio, principium, quod per $e patitur èregione opponitur: de $ententia Ari$to- telis libro quinto Diuinorum particula decima$eptima, $ed in elementis est, quod patitur principium: ergo in illis princi- pium id etiam erit, quod agit.</I> <p><I>Vndecimo. Ari$toteles libro quinto Diuinorum particu- la quinta de natura verba facit, & hunc non leuem errorem funditus cuertit; ita vt mirandum fuerit, cur $emper & vbi que oculati<32>imus Simplicius eũdem non viderit. Docet enim</I> <pb n="155"> <I>naturam dici quinque modis. Tertius illæ est: quiomn&etilde; $cru pulum tollit; cuinon Auerroes $olum, sed & Alexander, & complures al<03> non vulgares philo$ophi $ub$crip$erunt, & in eam, quam Aristoteles ibi $crip$it pedibus iuere $ententiam: $i Alexandri $it liber illæ, qui $ub Alexãdrinomine circum fertur; & non Michaelis Ephæ$ii, quem magis quam Alexã drũ redolet: vt cumque tam&etilde; res $e$e habeat; locus dignus e$t qui ad verbum maturè legatur: eumdem nos huc non addu- cimus, ne argumentorum multitudo lectoribus nau$eam mo- ueat: & ne eo$dem ad no$tra ab Ari$totele auocemus.</I> <p><I>Nec Simplic<03> argumenta aliquod momentũ habent; quã doquidem vtrique principio, & ei certè quod agit, & ei, quod patitur in$it motus licetratione diuer$a: in eo, quod agit, prin cipio ine$t motus, quia agens principium motum facit: impa- tiente principio inest etiam motus, quia quod patitur princi- pium, motum ab agente principio factum excipit: vt $anum de medicamento $anitatem facientem; & de animali factam $anitatem accipiente dicitur ex quarto libro Diuinorum par ticula $ecunda. In vtroque etiã principio, $edratione di$pari natura inuenitur, id quod tum argumentis magnorum philo- $ophorum, tum etiam Ari$totelis poti<32>imum, auctoritate $u- praprobauimus. Vtrumque principium e$t intrin$ecum: quo niam corpora omnia, quæ natura constant, ex vtroque prin- cipio conflantur: ex materia certè, quæ e$t principium, quod patitur, & ex forma, quæ est alterum principium, quod agit & omnia naturalia corpora principium habent, non tantum vt moueantur, sed vt moueant etiam: non $ecus ac philo$ophiæ principium & in eo est, qui docet, & in eo, qui addi$cit, licee ratione diuer$a: hallucinatus est ergo Simplicius, & eius ar- gum&etilde;ta non tantũ fal$itate, sed & debilitate victa laba$cũt.</I> <foot><I>X</I> 2</foot> <pb n="156"> <p><I>Primò. quidem fal$um a$$umit cum dicit: elementa à $e ip$is actiuè non moueri, sed & aliis extrin$ecis, perindeac $i nihil ab extrin$eco, & ab intrin$eco $imul moueri po<32>it: prin- cipium enim extrin$ecum elementa mouens, ab illis principiũ intrin$ecum à quo moueantur, non excludit: in lapide, quod ex $uperiore loco deor$um violentia truditur, e$t vtrũque prin cipium, quod extrin$ecus vim infert, ac trudit; est & lapidis natura quæcumque $it illa; quæ lapidem deor$um $pontè du- cit, ergo & extrin$ecum principium, dome$ticũ, at que intrin- $ecum principium $ecum tolerat.</I> <p><I>Fal$um est etiam id quod constanti<32>imè affirmauerat, dum dixer at: corpora naturalia habere principium, vt mo- ueantur pa<32>iuum; quia facultatem habent, & c. non enim propter eam $olam facultatem, qua elem&etilde;ta moueri po$$unt, eadem principium habent, vt moueantur, $ed propter vim agendi mouentem, naturalia corpora habent, vt ab eadem mouendi facultate moueantur.</I> <p><I>Fal$um est etiam id, quod dixerat: philo$ophum non ha- bere principium, vt alium philo$ophum faciat, sed tantum vt ip$æ fiat philo$ophus: Cum experientia rerum magistra, nos doceat: bonum citharœdum non ni$i à bono citharœdo fieri, & bonum philo$ophũ non ni$i à bono philo$opho fieri, vt Theo- phra$tus ab Ari$totele, Ari$toteles à Platone, & Plato à Socrate didicit: & boni po$teriores philo$ophi à bonis priori- bus philo$ophis facti fuerunt. Huc afferri quam apti<32>imè pote$tillud, quod veteri prouerbio fertur. Boni corui bonum ouum. Philo$ophus itaque, qui aptus e$tnatura ad philo$o- phiam, non $olum habet principium, vt ip$æ fiat philo$ophus, sed etiam vt alium philo$ophum faciat: po$t quam ip$æ prius factus e$t philo$ophus: ideo Aristoteles libro primo Diuino-</I> <pb n="157"> <I>rum dixit: $ignum $cientis e$t alios po$$e docere.</I> <p><I>Veritate tamen aliquando coactus Simplicius dixit. No- men motus e$$e commune multorum, tam eius $cilicet quod mouet; quam eius, quod mouetur.</I> <p><I>Cur ergo Simplicius motorem intrin$ecum ab elementis ex plodit? $i motus nõ tantũ de mobili, sed etiã de motore dicitur? Cur motum propter motorem, & non propter mobile tantum natur alem e$$e affirmauit? valeat ergo cum mon$truo$a hac $ua opinione Simplicius.</I> <p><I>Theodorus Metochites, qui $ententiam eamdem proba- uit, $ibi ip$i aduer$atur dum dicit. Quando accepto habi- tu, & ip$a forma operatur, per ip$um citra impedimentum, vt $i leue factũ feratur $ur$um nõ repræ$$um ab aliquo, quod ob$i$tat, tunc mouetur, $ecundo modo à forma, quæ e$t actu in ip$o $ecundum naturam proximè post mutationem, & motũ, qui fit ab eo, quod agit, & paullo po$t idem repetit, dum dicit. Quod mouetur ex habitu, $iue eo, quod est potestate, $ecundo modo ad operandum id quod $ecundum naturam e$t propriũ, mouetur ab ip$a, quæ inerat perfecta forma, & mouendi po- testate prædita, &c. Quæ omnia tota (vt aiunt) diame- tro illis aduer$antur, quæ veri<32>ima putat, dum, cum Simpli- cio dicit. Motum elementorum e$$e naturalem, propter prin cipium $olum quod patitur, non autem propter id principiũ, quod agit. Cum elementum factum ab ea forma moueri di- catur, cuius munere habet vt $it, & vt moueatur, & cuius e$t agere de $ententia Aristotelis libro secundo de generatione. Nihil e$t etiam, quod de materia, quæ $emper e$t eadem, & à qua propterea $umitur nomen vt Plato dixit, quia quanquā id est in alter atione veri<32>imum, in qua, quæ alterantur no- men non per dunt, in ortu autem, & interitu id verum e$$e ne-</I> <pb n="158"> <I>quit: in quibus ea, quæ generantur, at que intereunt, formã à qua nomen $umitur, omnino amittunt: ideo nomen muta- tur, vt docuit Ari$toteles libro $ecundo de phy$ico auditu, in his quæ ab arte, & in his quæ à natura fiunt. Id in auri mu- tatione $pectatur, quæ nec generatio, nec interitus dici pote$t. Sed alteratio tantum: qua in mutatione Aristoteles etiam $ubiectum nomen $uum $eruare concedit, quod in his, quæ oriuntur, at que intereunt fierinegat. Cam obrem non ab ele mentorum omnium communi materia, dum elementa gignũ- tur ea nomen, & motum accipiunt; sed à forma, quæ in gene ratione mutatur elementorum nomen accipitur, & eorum- dem motus natur alis appellatur. Neganda ergo con$equen- tia e$t; dum dicitur. Aurũ cum alteratur $emper e$t idem: ergo à materia nomen accipitur, àqua motum accipi diffici- lius, immo nulla ratione creditur.</I> <p><I>Veterrimi illi Poetæ, vt Orphæus, & Hexiodus, qui Theo logi nuncupabantur, multo grauius peccauerunt: qui rebus mobilibus, vt $unt elementa, nullos motores adhibuerunt, sed noctem vniuer$itatis parentem, à qua elementorum & cæte- rarum omnium rerum natura, & motus excitaretur, in hũc mundum introduxerunt: $iue illis den$i<32>imis primæ materiæ tenebris, $iue ob$curi<32>imo nihilo, $iue Chaos antiquo per quã dam $imilitudinem nomen noctis a$crip$erint. Quoniã neque lateres, neque arenæ, neque lapides $ine architecto edificatio- nem aliquam moliuntur: neque ad fœtus formandos $ola fœ- mina $ufficit: neque terra frondes, stirpes, & arbores partu rire, variasque fruges, ac fructus parere po$$et, ni$i $emina conciperet: ita elementa $ine motoribus directa non ferun- tur. Elementorum ergo motores, eo$demque intrin$ecos ad in uenire coguntur, qui presto $int omnibus, $ine quorum vi mo</I> <pb n="159"> <I>uente nullus e$t motus: quos cũ inuenire non po<32>int, perob$cu- ri<32>imas den$i<32>ima$que noctis tenebras, ne$cientes quò ten- dant, incauti feruntur.</I> <HEAD>Forma elem enti materiam eiu$dem elementi mouet: & e$t octaua propo$itio. Cap. XXXIIII.</HEAD> <p>FORMAM <I>elementi eiu$dem elementi mouere mate- riam $crip$it Auerroes libro quarto Phy$icorum com- mentatione $eptuage$imaprima: & libro tertio de cælo commentatione vige$ima$ecunda; & non raro alibi: idque ex Theophrasto probatur libro tertio $uorum natur alium, di- cente: Ea quæ fiunt aut à $imili, vt homo ab homine; aut à di<32>imili, & contrario, vt fulmina, & fulgura, quorum ignis ab aeris frigiditate gignitur, aut ab eo, quod actu e$t, $eu</I> <G>e)ntelexeia</G>, <I>vt homo à $ole fit: qui ei nec e$t $imilis, nec con- trarius, $ed elementorum motus à contrario non fit: motus enim deor$um à contrario motu $ur$um non gignitur, nec mo tus $ur$um à contrario motu deor$um na$citur: non fit etiam elementorum motus à $imili: quia motus $ur$um motum $ur- $um, & motus deor$um motum deor$um $imilem non facit: er go vterque motus $ur$um, & deor$um ab</I> <G>e)ntelexeia</G> <I>id e$t actu fit, sed</I> <G>e)ntelexeia</G>, <I>seu actus elementorum est eorum- dem forma: ergo ab elementi forma fit motus elementi; quæ tenus eiu$dem elementi materiam mouet, in qua est facultas actui contraria: & ad hunc motum ab hac forma factum excipiendum idonea. Modus, quo materia á forma moue- tur explicatus e$t $upra, & infra vberius explicabitur: nunc hæc dixi$$e $at erit. Materiam ex $e non moueri cum non ni$i</I> <pb n="160"> <I>propter formam in materia acceptam motui $ubuciatur; quæ materia priusquam moueatur, formam accipit, natura $als tem, & origine, & $inon tempore prius, materia tamen est per $e mobilis, & natura eius e$t, vt moueatur, & prius quam forma: quia forma non ni$i quatenus est in materia mota, mouetur: & non ni$i quatenus materia e$t principium pri- mum, quod patitur: quod $i materiæ, ad hoc vt motui $ubii- ciatur, nece$$aria forma e$t; hoc non e$t, quia forma $it mate riæ ratio $u$cipiendi motum, $ed quia forma dat materiæ actũ existendi, $ine quo materia moueri nequit; & cum quo moue ri pote$t: dat etiam forma materiæ inclinationem ad hunc vel illum motum, $ine qua forma inclinante materia non ma gis vnum, quam alium motum, & etiam contrarium accipe- re potest; vt ecce materia prima, quæ vi naturaque $ua & $ur$um, & deor$um recta ferri valet: hæc eadem materia à grauitatis forma inclinationem habet ad motum deor$um; & à forma leuitatis fit, vt materia $uapte natura ad omnem mo tum accipiendum idonea, ad $olum motum $ur$um $it propen $a, id tamen non effectiuè, sed formaliter tantum (vt ita di- cam) intelligi debet: forma enim elemento ex materia, & ex forma cõcreto dat motum effectiuè: & materiæ eiu$dem elementi dat motum formaliter: $i $ic loqui licet, id est for- ma, vt forma motum dat materiæ: & forma, vt efficiens mo tum dat elemento: aliorum enim more aliquando loqui cogi- mur. Materia igitur ea e$t, quæ $ine inclinatione eidem à for ma præstita, quemlibet motum, etiam contrarium vi, natu- raque $ua excipere pote$t; à forma verò inclinationem mate- riæ præstante materia habet, vt ad hunc, & non ad illum mo tum inclinetur. Forma etiam vt forma in quamlibet loci dif- ferentiam $uopte nixu mouet: sed à materia, cui coniungi-</I> <pb n="161"> <I>tur, vim mouendi terminatam nanci$citur, ita vt $int $ibi in- uicem cau$æ ratione tamen diuer$a, vt exemplo vnit at is in numero capite præcedenti declarauimus.</I> <HEAD>Corollarium.</HEAD> <p>HINC <I>$equitur in partem per $e motam, & in part&etilde; per $e mouentem quodlibet elementum diuidi, lices in partem actu per $e motam, & in partem actu per $e mouentem non diuidatur: qua ratione intelligi debet Ari stoteles libro octauo Phy$icorum particula vige$ima$eptima & vige$imaoctaua, & vige$imanona, qui elementa non mo- ueri à $e per $e propriè compluribus argumentis probare con- tendit: poti<32>imum, quia in partem per $e motam, & in par- tem per $e mouentem nullum elementum diuiditur: id est, non diuiditur in partem actu per $e motam, nec in partem actu per $e moueniem; perindeac animalia: licet in partem per $e motam, & in partem per $e mouentem diuidatur, sed non actu pars e$t per $e mota, aut per $e mouens, vt in anima- libus, quorum corpora actu distincta ab animalibus actu mo uentibus agitantur.</I> <HEAD>Corollarium alterum.</HEAD> <p>HINC <I>etiam $equitun: materiam aliquo modo per $e, & aliquo modo per accidens moueri: qua ratione mæ teria e$t principium primum accipiendi motum, modo quodam per $e moueri dicitur, & qua ratione materia non mouetur, ni$i actui, & formæprius $ubiiciatur, materia per accidens mouetur, id quod intelligere e$t, ex his quæ $upra <*> nobis abundè di$putata fueruns.</I> <foot><I>Y</I></foot> <pb n="162"> <HEAD>Corollarium tertium.</HEAD> <p>E<I>x quo paruo negocio intelligimus, quid inter mobile ani matum, quod graditur, & inter mobile $implex, quod gradiendi motu non cietur, inter$it.</I> <p><I>Mobile animatum, quod progreditur, prius quam mouea- tur, actu exi$tit, & prius quam moueatur idem numero mo- ueri potest. Mobile $implex, quod e$t actu motum, non est actu prius, quam moueatur, sed: $imul at que fit moueri inci- pit, ni$i per aliud impediens $tet, quo minus id fiat. Mobile animatum; quod prius quam moueatur, est facultate mobile, facultatis $ubiectum in actu habet; at mobile $implex, quod priusquam moueatur, e$t facultate mobile, facultatis $ubie- ctum actu non habet, sed facultate tantum.</I> <p><I>Facultate mobile in corporibus $implicibus non e$t illud, quod actu mouetur, quia terra $ur$um, & ignis deor$um dire cto ferri po$$unt; quæ tamen terra non e$t terra, cum $ur$um attollitur; sediam facta e$t ignis, & ignis de$iit e$$e ignis, cum præceps deor$um ruit; quò prius quam de$cendat de$cendere valebat, vt terra prius quam a$cenderet, a$cendere & ip$a po- terat.</I> <p><I>In corporibus animatis, quæ progrediuntur facultate mo- bile illud est, quod actu mouetur, vt animallongè prius quam moueatur, moueri pote$t.</I> <p><I>Fundamentum necnon facultatis ad motum in corpori- bus $implicibus est pura, $ola, nuda, $implexque facultas; quæ nihil aliud est, quam prima materia: quatenus tamen ea e$t $ub forma $implicis elementi. In mobilibus autem animalibus, fundamentum facultatis ad motum e$t corpus in actu: ani- malitem e$t mobile $ecundum e$$entiam, quippe quod in par</I> <pb n="163"> <I>t&etilde; actu per $e motam, & in partem actu per $e mouentem di uidatur: eam ob rem in eo pars actu per $e mota parti actu per $e mouenti re$i$tit. Mobile $implex e$t mobile $ecundum accidens, quia vacat parte actu per $e mota, ac re$ist&etilde;te; ideo $ipars elementorum mota mouetur, id ei $i aliunde accidere opus est, nempè à generante ab eo, quod impedimentum tol- lit, & à medio moto: perindeac nauta à nauigio per $e moto per accidens mouetur: it a corpus $implex, aut graue, aut leue dum aut $ur$um, aut deor$um directo fertur, medium mouet, per quod fertur, & $eper accidens ad motum med<03>. Ani- malia ab intrin$eco principio mouentur, $implicia, ab extrin $eco generante, & à medio moto, & ab eo, quod impedimen- tum tollit. A generante, quod elemento genito formam præ stitit, & cum præ$tita forma omnia accidentia, quæ formam nece$$ariò con$equuntur: ideo generans dat motum elemen- to, qui motus elementi nuper genitam formam con$equitur: nam $imul at que ignis ex terra gignitur, $ur$um a$cendere incipit, ni$i aliquid obstet: eo amoto impedimento, quod mo- tui ob$i$tebat, ignis ex terra genitus effugere nõ poterit, quin $ur$um euolet: generans enim motus cau$am vniuer$am ele- mento præ$titit, quamobrem elemento genito illico motus na- $citur. Animal aliam cau$am expectat, & valde diuer$am ab ea quam generans dedit, appetitum videlicet, qui non à ge nerante, sed ab extrin$eco mouente gignitur: vt Bos ad aquam non priusquam eamdem appetat mouetur, rei extrin $ece appetitum animalia mouere, docuit Aristoteles libro de anima tertio circa finem.</I> <p><I>Multa alia inter animal, quod graditur, & inter mobile $implex inter$unt, quæ ab Auerroe recen$entur libro quarto de cælo commentatione vige$ima$ecunda: ad quæ legenda</I>; <foot><I>Y</I> 2</foot> <pb n="164"> <I>vos omnes vocamus, vt ex propriis fontibus manantem aquã puriorem hauriatis.</I> <HEAD>Corollarium quartum.</HEAD> <p>HINC <I>etiam mouentium, & motorum $implicium, per petuum, eumdemque impertur batum ordinem intel- ligere po$$umus, & primo.</I> <p><I>Si elementum non dum e$t actu, id quod futurum e$t, sed facultate tantum, id e$t, $i terra non dum migrauit in ign&etilde;, $ed in eumdem tantum migrare pote$t, tunc facultatem ha- bet e$$entialem (vt vocant) ad motum $ur$um, & generante indiget, àquo actu gignatur, & à quo, mediante nuper geni- ta forma motus efficiatur: quia vt formam (quod $æpenu- mero diximus) ita quæ formam nece$$ario con$eq<*>ntur, ele- mentum genitum generanti refert acceptum: $i autem ele- mentum actu id e$t, quod erat futurum, & per impedimen- tum stat, quo minus moueatur, facultatem habet accidenta- lem ad motum, & ab eo tunc mouetur; a quo impedimentum aufertur: deinde forma elementi ea e$t, quæ per $e mouet: hæc forma mouet $e, vt est in materia mota, mouet materiam $uam, & medium.</I> <p><I>Ordo ergo hic e$t mouentium. Primo est generans, & mo uens impedimentum. Secũdo forma, materiam, & totum ele mentum, & medium mouet: mouet etiam forma $e ad motũ totius elementi. Tertio totum elementum mouet $e ratione tamen partis: id e$t ratione formæ mouet etiam medium. Quarto medium ab elemento prius motum, elementũ illud mo uet à quo mouetur, perindeac nautã ab illa moueri & mane- re $æpe diximus à quo nauem moueri nõ raro affirmauimus.</I> <p><I>Res motæ $unt primo loco materia à generante mota, & à</I> <pb n="165"> <I>$ua propria forma, & impedimentum à remouente mouetur. Secundo elementũ, & forma elementi tum à generante, tum à remouente impedimentum mouetur. Tertio medium tum ab elemento, tum à $e ip$o, id e$t à propria forma mouetur, postquam tamen ab extrin$eco impellente excitatum fuerit. Quarto elementum totum à $emetip$o mouetur, prius tamen medium ab elemento cietur, quam medium cieat elementum origine, & natura $altem, & $i non tempore prius. Ergototus elementorum motus non est per accidens ad motum med<03>: cum nullus prior motus à motu posteriore pendeat, primam que $ui ortus originem repetat.</I> <p><I>Habet autem quæ$tionem non leuem, neque vulgarem, id quod non raro repetitum e$t hactenus: elementum $cilicet mo uere $e prius, quam medium moueat: quia tunc elementum $ine aliqua tum intrin$eca, tum extrin$eca re$i$tentia moue- tur, quod probatur. Mediũ ideo re$i$tit, quia ægrè diuiditur, & quia ab elemento non $ine difficultate $einditur ac di$trahi tur, sed mediũ, quod stat in motu nõ $cinditur, non diuiditur, nec in diuer$as partes di$trahitur. Ergotunc mediũ extrin$ecè non re$i$tit, nec materia prima intrin$eca re$istit, quia quæ actu res nulla e$t, sed nuda, $ola, $implex, quæ facultas re$i$te- re nequit: at materia vinatur aque $ua actures nulla e$t. Ergo materia intrin$ecè re$i$tere nequit. Mouetur ergo tunc elementum $ine vlla aut intrin$eca, aut extrin$eca re$i$tentia, quod tam fal$um, quam fal$i<32>imum, & tam ab$urdum, quã ab$urdi<32>imum e$$e $upra efficaci<32>imè demon$trauimus.</I> <p><I>Re$pondeo primo ad materiam, $ecundo ad formam, ad materiam: re $i$tentia propter continuationem in quolibet mo su nece$$aria est; quæ continuatio $ine tempore non fit. Ergo <*>bi nullus est motus contin<*>s, & vbi nullum e$t tempus, ibi</I> <pb n="166"> <I>nulla nece$$aria e$t re$istentia; at elementum, motu continuo in tempore facto, $e tempore prius quam moueat, medium nõ mouet, sed origine, atque natura tantũ: ideo mir andum non est, $i nulla tunc aut extrin$eca, aut intrin$eca re$istentia e$t nece$$aria hæc ad materiam.</I> <p><I>Ad formam negatur primum antecedens, ad probatio- nem totũ comeditur, sed fal$um, & ab$urdum e$$e negatur, moueri tunc elementum $ine vlla, aut intrin$eca, aut extrin- $eca re$i$tentia.</I> <p><I>Contra ergo motus ille erit indiuiduus, & in mom&etilde;to tem- poris factus, quod fieri non po$$e demon$tratum est ab Ari- stotele libro $exto Phy$icorum particula quinquage$ima; con- $equentia probatur, quia propter continuationem re$i$tentiã nece$$ariam e$$e nuper affirmauimus, & non propter aliam quamlibet cau$am: ergo vbi nulla e$t re$i$tentia, ibi nulla e$t continuatio: verum in illo priori, in quo elementum $e prius, quam medium mouet, nulla est re$istentia; ergo nulla e$t ibi continuatio: quoderat probandum.</I> <p><I>Re$pondeo & fateor, elementum mouere $e prius, quam medium moueat origine, ac natura, & non tempore prius: hunc tamen motum e$$e indiuiduum, & in momento tempo- ris factum minime $equitur, quoniam hic motus nuncupan- dus non est, sed $ubita, & momentanea (vt it a dicam) mu- tatio: cui quid ob$tat, quo minus in temporis momento fiat? certè nihil: vt illuminatio, quæ & ip$a momentanea e$t mu- tatio, & maximum $p aciũ $ine vlla aut intrin$eca, aut extrin $eca re$istentia in indiuiduo temporis momento afficit: pari ratione elementum in in$tanti origine, & natura, non autem tempore prius mouet $e, quam medium: idque $ine vlla, aut extrin$eca, aut intrin$eca re$istentia fit: & e$t hæc $ubita,</I> <pb n="167"> <I>& momentanea mutatio, & non motus: hæc ad materiam: ad formam negandam est illum e$$e motum, & dandum e$t illam e$$e vnam ex his mutationibus in momento, quæ fieri po$$unt: in quo nullum motum vmquam fieripo$$e, ab Ari- $totele demon$tratur.</I> <HEAD>Totum elementum a propria illius forma per $e primo mouetur, & e$t nona propo$itio. Cap. XXXV.</HEAD> <p>TOTVM <I>elementum ab eiu$dem elementi propria for manon modo per $e, sed & quod mirabilius e$$e vide- tur, per $e & primo moueri probatur, argumento du cto ex prima demon$tratione Ari$totelis libro $eptimo Phy- $icorum & in octauo non modo repetita, vt complures $om- niarunt, sed & quod perpauci nouerunt, artificiosè amplifi- cata particula duodetrige$ima: hæc quoniam ferè omnium e$t demon$trationum, quas Aristoteles vmquam $crip$erit, ad intelligendum difficillima, eidem ordinis lumen adhibere opus est, vt quam maximè $int per$picua, & aperta, quæ ab Ari $totele inuoluta legentibus proponuntur. Nonulla ergo de mo re prius adnotabuntur. Ari$totelis deinceps demon$tratio in propriam formam redacta lectoribus plena offeretur. Tertio nostra $ententia ex Ari$totelis demonstratione confirmabi- tur, qua Peripatetica methodo fiet, vt rerum abditarum in- telligentia iuuetur.</I> <p><I>Primo ergo $ciendum est, omnem motum habere motor&etilde;, ibi locorum ab Aristotele non demonstrari, vt nonnulli fal- sò $unt rati, id quod quam optimè animaduerti$$e vi$us e$t ocu lati<32>imus Auerroes libro $ecundo Phy$icorum comment a-</I> <pb n="168"> <I>tione tertia & libro $eptimo Phy$icorum comment atione deci- matertia. Etenim omne omne motum habere motorem nemo inficias ibit. Quis enim tam $tupidus vmquam fuerir, qui mo- bile habere motorem negauerit? nemo me hercule nemo, ni$i communi $en$u caruerit; & ea quæ $unt $uapte natura nota, demon$tranda non e$$e, pro certo $cimus ex his quæ Ari$to- teles tum $æpenumero alibi, tum primo Posteriorum $cripta reliquit. Quærit autem Ari$toteles. Vtrumne omne motum habeat motorem, ab eo, quod mouetur, distinctum, an verò res quæ mouetur, motorem habeat, qui $it omnino idem cum eo, quod mouetur: & à motore ab eo quod mouetur, distincto rem mobilem moueri, eo loco demonstratur: idquc propter Platonem, qui $implicem animam à $e ip$a moueri rebatur; quippe qui animã e$$e numerum $e ip$um mouentem non mo- do $crip$erit, sed$e quam artificiosè demon$traui$$e falsò cre- diderit, vt $upra memor auimus.</I> <p><I>Secundo $ciendum: quæ mouentur aut per $e, aut per ac- cidens, mouentur per accidens eorum quæ mouentur, non vnæ e$t differentia: nam quædam per accidens moueri dicuntur, quia in$unt aliis, quæ per $e mouentur; vt $i quando candi- dum animal ambulare viderimus, animal per $e, candor per accidens ad motum animalis mouebitur: non enim quia can- didum, sed quia animal, cui candor accidit, animal moueri dicitur. Alter est modus, quo cau$a partis aliquid $ecundũ accidens mouetur, non quia ip$um totum moueatur, sed quia æliqua pars totius concitetur, dum omnes aliæ conquie$cunt, vt $i oculo, aut pectori medic amenta adhibeantur, ita vt quæ prius male valebant membra, deinceps bene valeant, animal totum conualui$$e dicimus.</I> <p><I>Quãdo non ratione partis, necratione accidentis cuiu$piã,</I> <pb n="169"> <I>quippiam mouetur, ip$um per $e moueri dicitur, cuius multæ $unt differentiæ & generum, & $$ecierum, quas prudentes præterimus, quòd ad rem no$tram non faciunt, & ab Ari- $totele explicantur in principio libri quinti Phy$icorum. Quæ per $e mouentur, alia primo, alia non primo mouentur: in mo- tibus naturalibus ea primo moueri cen$entur, quæ non alie- na vi, $ednatura $ua propria concitantur, vt $i triangulum habere tres angulos dixerimus, quod non aliena vi, sed ratio- ne, qua triangulus e$t, tres angulos habere compertum $it om- nibus; Scalenon autem tres angulos habet, sed nõ primo, quiæ non ratione, qua scalenon; sed ratione qua triangulus tres an gulos habeat: ergo non ratione propria, sed ratione alterius; qua de re $crip$ir Aristoteles libro primo Posteriorum capi- te, cui titulus est; de his, quæ per $e, & primo dicuntur. Ad motum de$cendendo. Id primo motum nuncupatur, quod non aliena vi, sed $uapte vi, ac natura cietur: id nec e$t $ecun dum partem, nec $ecundum accidens, $ed $ecundum totum, & $ua natura motum, vt auctor est Auerroes libro $eptimo Phy$icorum commentatione $ecunda.</I> <p><I>Est & alter modus illius, quod primo moueri dicitur ab initio libri quinti Phy$icorum ab Ari$totele explicatus, & id est, quod $ecundum totum, & $ecũdum quamlibet $ui partem mouetur, idque ei opponitur, quod ex aliqua tantum parte cie tur, vt Alexandro arri$it, vel tum ei, quod $ecundum par- tem, vel tum ei, quod $ecundum accidens motu recto cieri dici tur, opponitur, vt Simplicio, Theodoro Metochiti, & nonnul- lis aliis Ari$totelis expo$itoribus placuit. Inter hæc duo pri- ma hoc conuenit, quod vtri$que po$itis & ea ponuntur, quæ illis primo in$unt, & de quibus dicuntur, vt po$ita participa- tione raitonis, quæ primo modo primo inest homini, & prime</I> <foot><I>Z</I></foot> <pb n="170"> <I>modo de homine dicitur, primo & homo ponitur, & po$ito motu, qui & $ecundum totum, & $ecundum aliquam $ui par tem fit, id ponitur, quod tali motu primo mouetur: vt rotun- da conuer$ione po$ita, qua totum cælum, & $ingulæ cæli par- tes in orbem conuertuntur, & cælum illico ponitur, quod ro- tunda conuer$ione conuertitur, & vtri$que explo$is, illa explo dentur, quibus hæc in$unt, & de quibus dicuntur: vt $i nõ $int tres anguli, nec triãgulus erit, & $i rotunda conuer$io in naiu ra non $it, nec cælum erit; quod tali conuer$ione conuertitur.</I> <p><I>Nec ob$tat illud, quod graue $ur$um locum, & leue deor- $um à motu aliquando impediri contingit: ex quo explo$o mo- tu, id non explodendi cui motum primo ine$$e diximus, colli- gere nituntur. Nam motus hoc loco non actum $ed <G><10>o(phn</G>, id est momentum, inclinationem, pondus, $eu motum $ignificat, quo grauia ad motum deor$um, & leuia ad motum $ur$um in elinatur, vt aduer$us Themistium $upra confirmauimus. Interid quod primo modo, & inter id, quod $ecundo modo, di- eitur primo hocintere$t; qui à quolibet particulari, & à quo- libet illius parte, id quod primo modo dicitur primo ab$tule- rit, à toto id ab$tuli$$e non creditur, vt homo, quem primo mo do rationis participem primo, dicimus; non propterea ratio- nis particeps e$$e de$init, quod participatio rationis à quibus libet particularibus hominibus, & à quolibet eorumdem par- te exploditur: nam $i nullus particularis homo $it $uper$tes, adhuc ver a est hæc propo$itio. Homo est rationis particeps, sed qui id quod secundo modo dicitur primo, à totius, vel vna, vel pluribus partibus ab$tulerit; & id à toto omnino ab$tuli$$e notum e$t omnibus, vt vna parte totius quie$cente, totum pri- mo non mouetur, sed $ecundum partem eam tantum, quæ cie tur, alioqui totum mouebitur, & quie$cet, mouebitur, & non</I> <pb n="171"> <I>mouebitur: quapropter actu, & facultate erit, quæ omni<*> præterquam, quod fieri non po$$unt, etiam $unt ab$urda. Quæ iis, quæ mouentur a$crip$imus, iis etiam, quæ mouent li- bro quinto Phy$icorum ab Aristotele a$cribuntur particula (nimirum) $ecunda; alia per $e, alia per accidens mouent, quæ per accidens mouent, vel in$unt aliis, quæ per $e mouent, vt mu$icus, qui inest medico, quia eidem accidit, per accidens $onat, vel cau$a partis, vt quando homo manu rotam mouet, aut manu percutit; aut aliquod aliud agit, vel quod mouet, non per accidens, sed per $e mouet: idque duobus modis con- tingit, vel per $e tantum, vel per $e & primo: quod e$t de om- ni per $e, & $ecundum quodip$um, vt auctor e$t Ari$toteles libro primo Po$teriorum analiticorum. Præter hunc modum mouendi primo e$t & alter modus eorum, quæ primo mouent; quia non $ecundum partem, sed $ecundum totum mouent, id que ei opponitur, quod vel $ecundum partem tantum, vt Ale xander Aphrodi$ien$is voluit, vel $ecundum part&etilde;, & $ecun- dum accidens mouet, opponitur, vt Simplicius credidit: hæc quoniam ex his, quæ $upra copiosè di$putauimus, facilè intel- liguntur, iis omi<32>is ad alia properamus. Non nihil etiam in- tere$t inter id, quod a $e, $eu ex $e, & inter id, quod per $e mo- uet, & mouetur: nam quædam $unt, quæ per $e mouent, & mouentur non tamen ex $e, sed ex. aliis, vt elementa, quæ $uo- pte motu aguntur, quia $ecundum naturam, ab aliis tamen, quia à generantibus $ecundum facultatem e$$entialem nun- cupatam cientur: $ecundum facultatem autem accidentalem vacatam, per se ab eorum natura mouentur; at non ex $e, sed ab aliis: quia ab illis, quæ impedimenta tollunt. Quæ à $e, seu per $e, seu ex $e mouentur, $unt animalia, dum deor$um de- $cendunt: hæc à $e, seu ex $e moueri dicuntur, quia non ab</I> <foot><I>Z</I> 2</foot> <pb n="172"> <I>alio extrin$eco principio id habent, vt moueantur: $unt enim omnia animalia $ic à natura comparata, vt terreum elemen- tũ graue in eis exuperet, vt meminit Ari$toteles libro quar- to meteorologicorum, à quo exuperante elemento mouentur vt libro primo de cælo $cribitur: ideo $uopte nixu, ac motu ab anima, quod est intrin$ecum & dome$ticum principium per se, ex $e, seu à se de$cendunt. At $i animal Salebro$um $can- dere montem incipiat, aut $uper scalam rectam a$cendat, aut super rectum parietem repat, aut $altet, aut aliud quid $imi- le agat; per $e certè, ad hæc omnia concitabitur; ab anima $ci licet, quæ e$t natura: ideo per $e, & primum e$t intrin$ecum principium motus illius, non tamen ex $e, quia non $ecundum naturam, quæ enim grauia $unt, vt cuiuslibet animalis mem- bra, non $ecundum naturam $ursum, sed deorsum, & violen- tia $ursum, & non deor$um, aguntur: id quod animali etiam v$u veni$$e compertum e$t; cũ volutatur: non enim est ob$cu- rum animal tunc per $e ip$um moueri totum: at cum animal circumuoluitur, partes præter naturã a$cendunt, $iquis etiã non in pedes, $ed in manus capite ad terram conuer$o, & pe- dibus in altum elatis, conetur ingredi, per $e mouebitur, quia ab anima, quæ e$t per $e motus principium; at non ex $e, quia non $ecundum naturam, sed contra naturalem partium incli nationem partes mouebuntur; quæ omnia nota $unt ex Ari- $totelis octauo libro Phy$icorum particula vige$ima$eptima, & vige$imaoctaua. At quoniam has loqu&etilde; di formulas alias pro aliis philo$ophi vici<32>im v$urpant, hanc diligentem earum dem di$tinctionem & nos mi$$am faciemus, & aliam pro alia vici<32>im aliorum more v$urpabimus. Tertio $ciendum indi- uiduum nullum primo po$$e moueri, sed per accidens tãtum, vt punctum, quod est indiuiduum ad motum magnitudinis</I> <pb n="173"> <I>non per se, $ed per accidens tantum mouetur: id quod primo mouetur, nece$$e e$t, vt $it corpus omni ex parte diuiduum: quippe cum id, quod mouetur, ex aliquo in aliquod nece$$ario moueatur; quod diuiduis tantum corporatis magnitudinibus tribuitur: ne $i indiuiduis tribueretur id quod mouetur, aut in vtroque termino motus, aut in neutro $imul inueniretur<*> aut $pacium totum $imul, aut potius nullam illius partem oc- cuparet; aut t&etilde;pus, aut mobile minus minimo poneretur, quæ omnia $unt tam incommoda quam incommodi<32>ima: hac de re Ari$toteles accurati<32>imè $crip$it libro quinto Phy$icorum particula $exage$ima$ecunda, & libro $exto particula trige$i- ma$ecunda, & libro octauo particula quadrage$ima, & qua- drage$ima$exta.</I> <p><I>Quarto $ciendum, ea quæ mouentur ab extrin$eco, aut ab intrin$eco principio mouentur, quæ extrin$ecus citantur, vel pelluntur, aut vehuntur, vel trahuntur, vel circumuoluuntur, vt auctor e$t Ari$toteles libro $eptimo Phy$icorum particula decima. Quæ intrin$ecus cientur, vel per appetitionem, & ani mæ impul$ionem, aguntur vt animalia, vel $ecundum natu- ram, vt elementa, & ea mixta, quæ ab exuper ante elemento mouentur.</I> <p><I>Quinto $ciendum, in confe$$o e$$e omnibus, modo sen$um communem habeant, ea omnia, quæ extrin$ecus mouentur, habere motorem ab eo quod mouetur, omnino distinctum: nãquod pellitur, nõ à semetip$o, $ed ab altero pellente pellitur. Quod fertur non à $emetip$o, sed ab altero ferente fertur. Quod trahitur, nõ à $emetip$o, sed ab altero trah&etilde;te trahitur. Quod circumuoluitur non à $emetip$o, sed ab altero circum- uoluente, circumuoluitur. Crgo omne, quod extrin$ecus mo- uetur, à motore mouetur, quod e$t distinctum ab eo, quod mo-</I> <pb n="174"> <I>uetur: id quoniam e$t noti<32>imum, Aristoteles in principio $e ptimi libri Phy$icorum in quœ$tionem non vocat. Quæ $uarũ motionum intrin$ecum principium habent; ea omnia à primo motore di$tincto mouentur, quamuis is, quis nam $it, no$tros $en$us fugiat; quamquam lateat nos. Vtrumne animal to- tum à $emetip$o toto primo moueatur, cum tamen animalis putre cadauer immotum $pectamus, inde intelligimus ab ani- ma animalis corpus efformante, & corpori motũ præstante, vt à primo motore, ab animali, quod mouetur, di$tincto fui$$e motum, & perindeac nauigium à nauta destincto mouetur. Id in corporibus elementorũ $implicibus magis latet: demon- $trationũ tamen efficaci robore coacti, elementũ $implex totũ à forma, perindeac à principio mou&etilde;te per $e & primo, moueri credimus, quod $i partium mouentiũ, & motorũ di$tinctio in corporibus $implicibus elementorũ à pluribus ignoretur; et hoc nomine plures $entiãt; elem&etilde;ta $implicia aut ip$a à $emetip$is moueri, aut ab extrin$eco motore tantũ agitari, hi certè hal- lucinabũtur, perinde atque illæ, qui dum A. B. mouet. B. C. putat. A.C. à $emetip$o moueri primo, quod ni mirũ vtrisque motis partibus, vtra moueat vtram, non per$pectum habens, totũ à $emetip$o moueri primo autumet; quod $i $ciret. A. B. mouere. B. C. autem moueri, alterum per $e, & primo moue re alterum per se, & primo moueri intelligeret. Adrem no- stram redeuntes, non propterea exi$timandum e$t, elementũ ip$um totum ab extrin$eco tantum motore cieri; quia intrin- $ecus motor lateat: nec propterea contendendum est, elemen- tum ip$um totum à $eip$o moueri primo, ignor atione partium a$pectum fugientium, sed omnino & certè credendum, ele- menta non extrin$ecus tantum, verum intrinsecus agitari; & in elementis differentia tenenda e$t partium, quæ primo mo-</I> <pb n="175"> <I>uent, & quæ primo mouentur; vt inde intelligatur, quomodo elementum à semetip$o primo moueatur, id est quomodo for- ma elementi primo moueat elementum, quamquam hæc par- tium distinctio à pluribus ignoretur. Hæc ex Ari$totele in principio libri septimi Phy$icorum.</I> <p><I>Sexto sciendum, id quod altero per se & primo quie$cen- te, per se & primo quiescit, per se & primo ab eo moueri, ad cuius quietem per se & primo quie$cit. Verbigratia: $i quie$cente anima per se & primo, animal per se & primo quie$cit: nece$$e e$t animal ab anima per se & primo mo- ueri: dicimus per se & primo, quia ad heri quietem & mo- tum canem moueri, & quie$cere contingit, non per se nec pri- mo, sed tantum per accidens, qua de re nunc verba non faci- mus, ideo, cane omi$$o, ad elementũ $implex reuertimur, quod per se & primo non quie$cit, quie$cente eo quod gignit, aut impedimentum auferente, nec quiescente medio, aut loco, ad quem fertur. Sed i$tis omnibus quie$centibus, elementum per accidens immotum manet; Ergo abi$tis motoribus elementum non primo, sedper accidens tantum mouebitur. Inue$tigan- dus e$t ergo primus elementorum motor.</I> <p><I>Septimo $ciendum, id quod primo cietur, non e$$e id, quod ipsum totum à $eipso toto agitatur; nam $i totum $it ip$um, & quod primo $e moueat, & quod à $e primo moueatur, nece$$e e$t totum ip$um toti ip$i applicari, & nullas habere partes, & non po$$e diuidi, & semper moueri cum à $eip$o non recedat, sed $ibi præsto $it semper: ideo numquam moueri ce$$at, sed totum id, quod primo mouetur, omne conflatum e$t ex duabus partibus, cum $it corpus natura diuiduum, vt $upra tertio lo- co diximus: huius diuidui corporis altera pars primo mouer, & altera primo mouetur, vt $i totum animal prime moueri di</I> <pb n="176"> <I>xerimus, totum animal à toto animali moueri non intelligi- mus, sed ab anima mouente corpus, & totum, idque ea ratio- ne intelligi debet, quam $upra di$putauimus, quod $i quispiam harum partium di$tinction&etilde; ignoret, & propterea totum ani- mal à toto animali moueri credat, hic certè hallucinabitur, ignoratione partium a$pectum fugienitum, in hunc errorem adductus, vt Ari$toteles in textu $crip$it.</I> <p><I>His ex Ari$toteleo contextu constitutis, Aristotelis de- monstrationem in hanc formam redigimus.</I> <p><I>Omne, quod aut ab extrin$eco, aut ab intrin$eco mouente mouetur, ab altero mouetur.</I> <p><I>Omne, quod mouetur aut ab extrin$eco, aut ab intrin$eco mouente mouetur.</I> <p><I>Ergo omne, quod mouetur, ab altero mouetur.</I> <p><I>Minor manife$ta ex his, quæ $upra quarto loco annotaui- mus. Maioris pars prior e$t noti<32>ima, nam quæ ab extrin$e co mouentur: omnia à motoribus di$tinctis moueri dictum est $upra quinto loco, & pars altera eiu$dem maioris probatur.</I> <p><I>Omne, quod ab altero primo quie$cente primo quie$cit, ab altero primo mouente primo mouetur.</I> <p><I>Omne, quod ab intrin$eco primo mouetur, altero primo quie$cente primo quie$cit.</I> <p><I>Ergo omne, quod ab intrin$eco mouetur, ab altero primo mo- uente primo mouetur. Maior probatur.</I> <p><I>Omne quod à $e ip$o primo mouetur, altero, quod non est ip$um, aut pars ip$ius quie$cente, non quie$cit primo, vt ani- mal, quod à $e ip$o cietur primo, quouis alio, quod non e$t ani- mal motum, quie$cente, non quie$cit; cum à $emetip$o tantũ, & non ab alio quopiam moueatur, quod $i ab alio moueretur, ad motoris quietem quie$ceret: aliud tamen ad alterius mo-</I> <pb n="177"> <I>tum, & quietem non primo, sed per accidens aliquando mo- ueri, & quie$cere contingit, vt Canis, qui dum illius herus mo- uetur, & quie$cit, non primo, nec per $e, sed per accidens mo- uetur, & quie$cit, at nos primum mouens, & primum motũ quærimus: primum motum e$t, quod altero primo quie$cente primo quie$cit. Ergo omne, quod altero, primo quie$cente, pri- mo quie$cit, ab altero, primo mouente, primo mouetur; ab eo inquam, quo primo quie$cente primo quie$cit, vt $upra quinto loco notauimus. Huius argumenti minor probatur.</I> <p><I>Omne corpus diuiduum, quod ab intrin$eco primo moue- tur, parte altera primo quie$cente primo quie$cit.</I> <p><I>Omne quod ab intrin$eco mouetur primo, est corpus diui- duum.</I> <p><I>Ergo omne, quod ab intrin$eco mouetur primo, parte alteræ primo quie$cente primo quie$cit.</I> <p><I>Minor huius argumenti nota e$t ex his, quæ $upra dixi- mus tertio loco: maior argumento ad ab$urdum ducente, pro- batur.</I> <p><I>Si maior e$t fal$a, ergo eius oppo$ita e$t vera, quæ e$t. Cor- pus diuiduum, quod ab intrin$eco primo mouetur, parte alte- ra quie$cente primo, mouetur primo. Ergo corpus diuiduum $ecundum partem mouetur, & $ecundum partem quie$cit. Ergo continuum, at que diuiduum corpus, quod totum primo mouetur, non totum primo, sed per partem mouetur; quod est ab$urdum: ergo omne motum habet motorem di$tinctum ab eo, quod moue- tur, quod Ari$toteles $ummo cum artificio demonstra- uit.</I> <foot><I>Aa</I></foot> <pb n="178"> <HEAD>Ex demon$tratione Ari$totelis nona propo$itio con$irmatur. Cap. XXXVI.</HEAD> <p>H<I>aec e$t demon$tratio Ari$totelis, quam ip$e inuo- lutam, & breuem, at que ob$curam prope$uit, vt con- templandi an$am lectoribus derelinqueret: eãdem nos illis or dinis luminibus, quæ à quolibet vel parum etiam ocula- to $pectari po$$unt, v$que adeo illu$trauimus; vt nihil illu$trius. Nunc par est; vt eamdem in no$trum v$um conuertamus. Quæ ab extrin$eco mouentur prudentes præterimus, quod ne- mo $it, qui inficias eat, omnia, quæ ab extrin$eco mouentur, motorem habere di$tinctum, quod $upra quinto loco declara- uimus, & ea tantum a$$umimus, quæ ab intrin$eco citantur, vt $unt animalia, & elementa. In animalibus totum animal à $emetip$o moueri videtur primo. nec quoniãid, quod inter motorem, & motum interest, latet nos propterea dicimus, to- tum animal à $emetip$o moueri primo, sed in confe$$o est, ab alio, motum animal moueri, id e$t ab anima, quæ, & quod cor pus ab ea moueatur, cum ip$o corpore, per accidens mouetur, pariratione elementum primo mouetur; & latet à quo mo- ueatur; ab alio tamen, elementum moueri oportet, & quam- uis motor non appareat, elem&etilde;tum tamen à forma primo mo- uetur; que & eo quod elementum primo ab ea moueatur, for ma quoque eadem vnà cum ip$o elemento per accidens moue- tur. His iactis fundamentis, argumenta ex Ari$totelea de- monstratione petita eruuntur, & primo.</I> <p><I>Id primo alicui ine$t, quo po$ito illud ponitur; & quo explo $o, illud exploditur, cui id primo ine$$e dicitur. Sed po$ito mo- tu deor$um, graue ponitur; & motu deor$um explo$o, graue</I> <pb n="179"> <I>exploditur & po$ito motu $ur$um leue ponitur, & motu $ur- $um explo$o, leue exploditur.</I> <p><I>Ergo motus $ur$um leui, & motus deor$um graui primo in est, quatenus tamen non actus, sed $ola inclinatio e$t in vtro- que motu. Maior huius argumenti propo$itio ex his manife- $tatur, quæ $upra secundo loco annotantur. Minor etiam nota tum ex libro tertio Phy$icorum, tum ex libro primo de cælo. In Phy$icis dixit Ari$toteles. Motus e$t actus mobilis, & primo cæli $criptum reliquit. Motum $implicem $ur$um $implici elemento leui, & motum $implicem deor$um $impli- ci elemento graui e$$e tribuendum; & cum reciprocatione: ita vt $icut $implex motus e$t $implicis elementi, ita $implex ele- mentum $implici motu præditum e$$e oporteat, seu graue, seu leue $it illud elementum, quod $implici motu seu $ursum, seu deor$um cietur. Quapropter vt motus $ine his, quæ mou&etilde;tur, mente concipi non pote$t: ita motus $implex directus $ine $im- plici corpore, quod tali motu directo mouetur excogitari non valet. Igitur motu ad medium po$ito, & eaponuntur, quæ admedium de$cendunt, & motu ad $upremam huius inferio- ris mundi or am constituto, ea quæ ad cælum euolant, consti- tuuntur, & his $implicibus explo$is motibus ea $implicia cor- por a exploduntur, quæ talibus motibus agitabantur, ante- quam exploderentur. Motus ergo $ur$um leui, & deor$um graui primo ine$t, & motus vterque de mobili vtroque ne- ce$$e est vt primo dicatur.</I> <p><I>Secundum argumentum ex eadem Aristotelea demon- $tratione petitum e$t hoc.</I> <p><I>Illud, quod $i ab omnibus partibus explo$um fuerit, à tote non propterea exploditur, toti primo ine$$e dicitur.</I> <p><I>Sed recto motu à quolibet particulari elemento, & à qua-</I> <foot><I>Aa</I> 2</foot> <pb n="180"> <I>libet eiu$dem elementi particularis parte explo$o, non propte rea motus rectus à $implici elemento exploditur.</I> <p><I>Ergo motus rectus, $implex $implici elemento ine$t primo. Maior propo$itio nota est ex his, quæ $ecundo loco diximus. Minor eiiam patet, quia $icut $ingulis hominibus mortuis e$t hæc propo$itio vera.</I> <p><I>Homo e$t rationis particeps, ita & quibuslibet elementis, quibuslibet eorũdem partibus de$tructis, adhuc vera e$t hac propo$itio, graue corpus deor$um rapitur, & leue corpus $ur- $um attollitur, quatenus tamen hæc nomina non actum, sed facultatem, $eu propen$ionem ad motum explicant.</I> <p><I>Si quis roget. Cur dictum est $upra: poni corpus mobile, motu po$ito, & explodi eo explo$o; $i nullo corpore $uperstite, adhuc vera est hæc propo$itio: graue deor$um, & leue $ur- $um ferri?</I> <p><I>Re$pondemus. Facultas mobilis corporis ad motum, mo- tui non qui est actu, sed e$$e tantummodo pote$t; & motus, qui põt e$$e mobili qui facult ate moueri potest, non tam&etilde; actu mo uetur; proportione re$põdet: ita vt motus in actu corpus, quod actu moueatur postulet; & corpus, quod actu mouetur, $ine eo motu, qui e$t in actu, moueri non po<32>it: quapropter, actus actui, & facultas facultati numquam non re$pondet, non au- tem actus facultati, nec facult as actui. Nullo itaque actu $u- perstite homine, sed omnibus mortuis facultas non tollitur: cuius facultatis beneficio vera est hæc propo$itio. Homo est rationis particeps. Ita omnibus ablatis grauibus, & leuibus corporibus, & quibuslibet eorumdem partibus actu, quia fa- cultates $unt adhuc $uperstites verè enunciamus, cum dici- mus: grauia, & leuia $ur$um, & deor$um moueri, faculta- te tamen, quæ ad propo$itionis veritatem $ufficit.</I> <pb n="181"> <p><I>Tertio idem probatur. Quod parte aliquæ primo quie$cen te, primo quie$cit, ab illa primo mouetur.</I> <p><I>Omne elementum parte altera eiu$dem elementi, primo quie$cente, primo quie$cit.</I> <p><I>Ergo, omne elementum, ab illa primo mouetur. Maior huius argumenti propo$itio manife$ta est, exhis, quæ $upra, $exto loco notauimus. Minor probatur.</I> <p><I>Omne continuum, atque diuiduum corpus parte altera primo quie$cente, primo quie$cit.</I> <p><I>Omne elementum est corpus continuum, atque diui- duum.</I> <p><I>Ergo omne elementum parte altera primo quie$cente primo quie$cit. Quie$cente enim forma elementi primo, totum ele- mentum primo quie$cit. Ergo omne elementum à mouente forma primo, mouetur primo, quod erat probandum.</I> <p><I>Adinuento eo, quod in elementorum motu primo moue- tur; nunc dicendorum ordo po$tulare videtur, vt etiam de eo, quod primo mota elementa primo mouet, verba faciamus: ha ctenus enim de eo $atis locuti non fuimus, ideo primo mouentis natura, quæ nam $it, diligentius hoc loco e$t à nobis inue$tigan da, atque pertractanda.</I> <p><I>Element a igitur primo mouentur ergo habent motorem, qui primo moueat; con$equentia probatur. Cuilibet pa- tiendi facultati agendi facultas nece$$ario re$pondet, vt colligere licet ex Aristotelis libro quinto Diuinorum par- ticula decima$eptima: ratio e$t, quia quod agere, & quod pati potest, (eadem actiua, & pa<32>iua vocantur) $unt in his, quæ vici<32>im conferuntur: hæc $ic $unt compara- ta, vt alterum cum altero $it, & alterum $ine altero e$$e nequeat, alterum per alterum cogno$catur, & alterum</I> <pb n="182"> <I>$ine altero cogno$ci non valeat. Hic motor non est cælum, quod grauia deor$um pellat, & leuia $ur$um trahat: quia (vt docuit Ari$toteles libro secundo de cælo particula octua ge$imatertia) hi $unt motus violenti, quibus factis; omnia cor pora media pellerentur; ac traherentur, & quorum ratione eodem tempore idem corpus $ursum, & deor$um moueretur, $i eodem tempore contingeret vt leuia $ur$um traherentur, & grauia deorsum pellerentur; quia di$tans à di$tanti non pelli- tur, nec trahitur, ni$i omnia media corpora cum pul$o pellan- tur, & cum tracto trahantur. Neque id, quod elementa gi- gnit ab initio; Nequeid, quod impedimentum aufert, ea mo- uet: quippe cum hæc duo ab eo, quod mouetur; non rarò di- stare accidat; & aliquando etiam, dum elementa mouentur, nihil horum $uperstes exi$tat. Ergo nihil horum primo mo- uere potest.</I> <p><I>Dicet forte qui$piam. Mouendi vis illius, quod gignit ab initio in elemento genito con$eruatur, à qua elementum pri- mo mouetur.</I> <p><I>Contra. Cau$am effectui propriam $ui vim communicare, nihil est aliud, quam effectum à tali cau$a productum, ab eadem naturam habere, ac vitam, quod nihit actu ponit in cau$a, sed motus fixum non habet e$$e, fixam vitam, & natu ram non habet, sed tantum habet e$$e fluidum, quatenus tan- tum est; dum fluit; ac fit, & <*>$tquam factus e$t, nullum ha- bet e$$e, cum numquã non fluat. Ergo à cau$a existente actu $olummodo fit, & non à cau$a, quæ tantum virtute existat. At quod genuit, & quod impedimentum ab$tulit, ab elemen to moto $æpe vel distant, vel antequam mouere de$ierint, pe- rierunt. Ergo elementorum motus à vi, seu facultate cau$æ mouentis non fit. Ergo vis, aut facultas illius, quod ab initio ge-</I> <pb n="183"> <I>nuit, vel impedimentum ab$tulit, elementa nec mouet; nec mo uere potest. Neque medium ab elemento motum, elementum primo mouet: quippe, quod medium ab elemento motum non per se elementum, $ed per accidens tantum moueat, vt nauis, quæ à nauta per $e mouetur, eumdem per accidens mouet. Nos cau$am, quæ per $e & primo, & nõ per accidens tantum motum facit, hoc loco inuenire conamur. Neque elementorũ locus elementa primo mouet. Quoniam locus (vt $upra di$pu- tauimus) vt rei motæ finis, ac perfectio tantum mouet, non vt forma nec vt efficiens ni$i quatenus locus rem locatam $uo cõ- plexu continet; qua ratione, vt forma mouere dicitur; & ra- tione qua finis forma, & perfectio in vnum $æpe coheunt, sed omnes i$tæ motuum $pecies $unt metapborici motus, vt $crip$it Aristoteles. primo de ortu, & interituparticula quinquage $imaquinta, & nos veri motus facientem cau$am quærimus.</I> <p><I>Si ergo nec cælum, nec generans, nec remouens impedim&etilde; tum, nec locus, nec medium, nec aliud extrin$ecum elementa mouet primo, aliud intrin$ecum erit à quo elementorum mo- tus primo fiat. Nam extrin$ecum aliud fingere non licet, $i hic motus ab intrin$eco principio primo fit, nõ à materia; quia nullam vim faciendi motum habet, cum materia actu res nul la $it; & vnumquodque, quod fit ab eo tantum fieri oporteat, quod actu exi$tit. Ergo à forma grauia deor$um, & leuia $ur $um primo, nece$$e e$t, vt moueantur.</I> <p><I>Confirmatur demonstratione Aristotelis tum $eptimo, tum octauo Phy$icorum, vbi primum motum à $e, quod est primũ cælum dariprobatur idque ab intrin$eco primo princi- pio, quæ e$t cæli forma, seu a<32>i$tat, $eu informet primo mo- uetur. Ergo per locum à $imili, & elementum à propria for- ma intrin$eca primo mouebitur, nec aliquid roboris forma</I> <pb n="184"> <I>a<32>i$tens ab hoc argumento aufert, quandoquidem a<32>istens forma, quam informans corpori cui a<32>i$tit immediatius ad- heret, quod alio loco di$putauimus.</I> <p><I>Confirmatur per alium locum topicum, $i de quo minus in e$$e videtur, & ine$t. Ergo & de quo magis, sed minus vide- tur totum primum mobile à $emetip$o, id e$t à propria forma primo moueri, quam elementum; verumtamen primum mo- bile à prima illius forma primo mouetur. Ergo & elementum totum à propria eiu$dem elementi forma & magis primo mo uebitur. Maior nota: minor probatur: maior e$t vnio inter mobile primum, & illius formam, quam inter formam, & materiam elementi; Ergo minus videtur, primum mobile ab illius forma, primo moueri: probatur con$equentia. Omne motum di$tinctum motorem habet ex demon$tratione Ari- $totelis, quam $upra deduximus. Ergo vbi di$tinctio minor mi nus videtur mobile moueripo$$e; vbi di$tinctio maior magis vi- detur, sedinter formam, & elementum e$t maior di$tinctio, quam inter primum intellectum, & mobile primum. Ergo mi nus videtur, illud ibi primo moueri, quod mouetur. Vnionem e$$e maiorem, & distinctionem minorem, inter intellectum primum, & mobile primum grauiter, & acutèprobat philo- $ophus numquam $atis laudatus Auerroes libro $ecundo de cælo commentatione tertia, dum cælum (ait) & illius intel- lectus, nullis interiectis mediis dim&etilde;$ionibus immediatè vniun tur, forma, & materia elementi non ni$i mediis interceptis in definitis dimen$ionibus vniri po$$unt.</I> <p><I>Ergo maior e$t vnio primi intellectus, & cali, quam ma- teriæ, & formæ in elementis. Ergo minus videtur, cælum à $e primo, po$$e moueri, quam elementum; mouetur tamen: ergo multo magis elementum à $e, primo mouebitur.</I> <pb n="185"> <p><I>Huc omnia argumenta afferri po$$unt, quibus $eptimum dictum confirmatur: ea præ$ertim, quæ ex definitione natu- ræ petuntur.</I> <p><I>Hæc eorum, quæ ab ip$a mouentur, non modo per $e prin- cipium e$$e ab Aristotele demonstratur libro Phy$icorum $e cundo; $ed & principium per $e & primum: atqui elemento- rum motus est naturalis, qui ab eorumdem natura na$citur, non à materia, quæ propter rationem $æpe repetitam, non mouet: ergo à forma, quæ est elementorum; verius natura, quam materia, element a primo mouentur.</I> <p><I>Confirmatur: in omni natura, in qua e$t quod patitur, e$t etiam quod facit, $ed in natura elementorum e$t materia, quæ patitur. Ergo in natura elementorum erit forma, quæ mo- tum facit, & primo, quia natura e$t principium motus pri- mum. Maior est Aristotelis libro tertio de anima particu- la decimaoctaua, & decimanona, qua intellectus agentis in anima nece<32>itatem, qui faciat, probat, quod in ea $it po<32>ibilis nuncupatus intellectus, qui pa- titur: minor manife$ta, & argumen- tum est in tertio modo primæ figuræ: ergo, &c.</I> <p><I>Hactenus vniuer$æ controuer$iæ $ecundam par- tem ab$oluimus nunc ad tertiam eiu$dem partem eadem methodo ab$oluen- dam aggrediamur.</I> <foot><I>Bb</I></foot> <pb n="186"> <HEAD>HIERONYMVS BORRIVS PETRO VICTORIO. S.</HEAD> <p>Homo qui ratione viuit, non $olum ab aliis inuen ta cogno$cere, amplificare, & meliora reddere, $ed & noua reperire pote$t: acutum enim & efficax humanum ingenium quolibet ancipiti gladio pe netrantius ad omnium v$que medullas pertingit, rerum qu&ecedil; ibi abditœ latitant vim & naturam in- tro$picit, vt videat, quid $int, quid inter illas inter $it, quid moliantur, & agant: quamobrem, quæ alij non viderint, vi- dere cuilibet in promptu e$t. Ego, qui homo $um, tamet$i tenui inge- nio præditus, multa $æpenumero, quæ nouitatis $peciem quamdam præ$eferre videntur mecum ip$e excogito: ea $imulatque excogitaui ad æquam veritatis lancem expendo quorumdam communium lo- corum, quos non aliis, $ed vni mihi meo marte affabre con$truxi; quorum breuis complexus id omne continet, quod vniuer$i ambitu comprehenditur: $i $ub aliquo meorum locorum inueniuntur, in apertum prodeunt, non vt mea à me nuper excogitata, $ed vt à peran- tiquis illis Philo$ophis iam diu inuenta, ex quorum primis fonti- bus loci mei communes manarunt: itaque aut $cribuntur, aut de $uperiore illo primo loco, quo me nihil omnino ambientem, aut ea dere nihil pror$us cogitantem. Franci$cus Medices ad rem medi- cam Pi$is publicè profitendam acciuit, con$entienti concordique meorum auditorum coronæ his aut non di$$imilibus verbis expen- denda proponuntur. Hæc Ari$toteles docuit, illa Plato di$putauit. Hæc à Galeno $cripta, illa ab Hyppocrate po$teritati con$ignata fue- runt: quibus artibus, tum meæ doctrinæ fidem, tum mihi aucto- ritatem conciliaturum facile $pero: meæ quidem doctrinæ: quia qui me di$putantem audiunt, vel etiam in uiti & reluctantes dicere coguntur, maximam Borrij verbis adhibendam e$$e fidem, quod non ip$e, $ed præ$tanti$$imi illi bonarum artium proceres in illius ore loquantur: mihi quia me non $uperbum, non vanitate inhatum ac tumentem, non ingratum, $ed humilem, mode$tum, ac meis illis præ ceptoribus, de quorum $apientia $um quicquid $um, gratum iudica- bunt: quando mea omnis doctrina illis (vt par e$t) accepta refertur. At $i meæ cogitationes $ub meis communibus locis adinuentæ non fuerint, aut tamquam grauiter $u$pectæ $tatim $upprimuntur, aut cõ <pb n="187"> ditæ cõ$eruantur, donec t&etilde;poris longitudine con$ene$cant, & prius quam hanc lucem videant tamdem intereant. Non enim is $um qui noui aliquid inuenire me po$$e confidam, nec qui res meas tanti fa- ciam, quin illas, $i quidem opus fuerit, interire quotidie patiar. Ne- que idcirco po$teriores etiam $criptores omnino po$thabendos e$$o cen$eo, $ed obiter, & veluti pertran$ennam raptim legendos: quapro- pter ego veluti alter librorum gurges, & helluo eo$dem citi$$ime de- uorare con$ueuui: tum colligo memetip$e, habeoque delectum, & quod probabile mihi ac verum vi$um $it, id totum in meorum loco- rum ordinem libenter transfero, ac vtor pro meis cætera prudens pr&ecedil; tereo, & id quod $upere$t honc$ti ocii, $upere$t autem quamplurimũ, in veterum monumentis nocturna, atque diurna manu ver$andis cõ- $umitur, vt ex illis doctrina purior hauriatur. Id an verum $it, hic, de grauium & leuium motu liber, cuius tertia hæc pars $ub tuo nomi- ne prodit, fidem facere poterit: in qua nihil nouarum rerum legitur, $ed omnia pri$cam illam bonorum ætatem redolent, qu&ecedil; hactenus inculta iacuit. Hi mei labores $i abs te probabuntur, quem omnes boni ingenua & liberali doctrina præditum omnibu$que numeris, ac partibus ab$olutum (clara enim tua virtus adeo refulget, vt etiam exteras nationes ad te videndum confluentes ob$tupefaciat, & totus penè orbis $cientiam tuam admiretur & laudet) ac vt vno verbo di- cam, vt optimum ament, & pr&ecedil;dicent; nemo mehercule nemo futu- rus vmquam e$t, qui eo$dem non $it magnopere commendaturus. Tu igitur Cari$$ime & Amanti$$ime Petre virtutum omnium liberalium ornamentum, quæ tua e$t humanitas tertiam hanc partem excipe vt tuam: eam dem $i exceperis, huic & prioribus duabus partibus plurimum auctorita- tis accedet. Vale. <foot>B 2</foot> <pb n="188"> <HEAD>TERTIA PARS PERIPATETICAE DISPVTATIONIS DE MOTV GRAVIVM. ET LEVIVM AVCTORE HIERONYMO BORRIO</HEAD> <HEAD>Philo$opho, ac Medico Arretino.</HEAD> <HEAD><I>Abeodem in Almo Pi$ano Gymna$io publicè profitente di$putata.</I></HEAD> <HEAD>Propo$itæ quæ$tionis tertia pars princeps, in qua contra primam propo$itionem argumenta nonnulla feruntur. Cap. I.</HEAD> <p>QVVM <I>mecum $æpe reputarem, non ad di$cordias, & bella, $ed ad concordiam & hum anitatem animantes omnes natos e$$e; alio- rũ vtilitati con$ulendum pro mea virili parte, fore ratus $um: quod v$que modo ita me feci$$e puto, vt $ic fe- ci$$e non pæniteat, & ne omnino vitam $ilentio tran$igerem, opus hoc etiam amicorum fretus con$iliis pertexui: ex quo vt ma- iorem commoditatem, vberioremque fructum legentes ca- piant, tum breuiter, tum ordinatim procedendo. In hac ter- tia huius propo$itæ quæstionis parte argumenta nonnulla ad-</I> <pb n="189"> <I>ducentur, quorum exitus quo ad per nos fieri poterit effica- cius explicabuntur, & eumdem or dinem dicendo $eruabimus, quem huic quæ$tioni $upra adhibuimus; vnamquamque ete- nim propo$itionem, eo quo distributæ $unt ordine, argumen- tis quibu$dam veluti arietibus concutere tentabimus, & arie- tes propugnaculis repellemus, quo fiat, vt latens veritas erua- tur, & primo aduer$us primã propo$itionem pro no$tris qua- libu$cumque viribus elementa à generante non moueri hi$ce rationibus o$tendere adnitemur.</I> <p><I>Omne quod à generante pendet, generantis actione duran te fit, ea ce$$ante factum e$t, sed motus numquam e$t factus, verum $emper fit: ergo motus à generante non pendet.</I> <p><I>Re$pondeo. Maior propo$itio in $olis rebus permanentibus, non autem in his, quorum e$$e perpetuo fluit, veritatem habe- re potest; eius generis $unt motus, & tempus; hæc duo eatenus $unt, quatenus fiunt, licet numquam $iut facta; de quibus ve- rè affirmari potest illud diuini Platonis in Timæo. In rerum vniuer$itate quædam e$$e, quæ gignantur & intereant neque vmquam $int: inter quæ tum motus, tum etiam tempus iure optimo referri po$$unt, quia nullum habent e$$e fixum, ac per manens, sed tantum fluidum, quodin $ola generatione con$i- $tit, quæ po$tquam e$t ab$oluta, nullum opus, nulla res factæ $uperest, vt $crip$is Ari$toteles libro nono Diuinorum parti- cula decima$exta, & alibi de quibus maior propo$itio intelli- gi non pote$t, sed de illis tantum est intelligenda, quorum e$$e, po$tquam agens agere de$ut est $uper$tes.</I> <p><I>Secundo aduer$us eamdem primam propo$itionem est lo- cus apertus Auerrois libro tertio de cælo commentatione vi- ge$imaoctaua. Quando graue (inquit Auerroes) $ecundum facultatem e$$entialem ad $uum locum natur alem mcuetur</I> <pb n="190"> <I>non à generante $ed a $ua forma immediate mouetur. Ergo generans $ecundum facultatem e$$entialem nuncupatam, ele menta non mouet, sed propria elementorum forma ea est à qua $ecundum eamdem e$$entialem vocatam facultatem ele- menta moueriab Auerroe dicuntur.</I> <p><I>Re$pondeo, & primo non nulla ponuntur, quibus po$itis, primo ad argumenti materiam, $ecundo ad eiu$dem formam re$pondebitur. Elementorum ergo, quæ non dum genita $unt, facultas est in contrar<03> elementi $ubiecto, vt $upra diximus, in quo duæ $unt $eu præparationes, $eu di$po$itiones (vt. Auer rois more loquamur) Præparatio prior ad formam po$terior ad motum nuncupatur: hæ duæ elementorum præparationes non in duobus, $ed in vno tantum $ubiecto inueniuntur, quod est prima materia.</I> <p><I>In animalibus præparatio ad formam est in materia pri- ma, & præparatio ad motum est in eo, quod ex materia, & ex forma conflatur. Ambæ elementorum præparationes apti<32>imo quodam non temporis, sed $olius originis, & naturæ ordine distribuuntur. Hic illæ e$t, qui inter cau$am & effe- ctum intercipi $olet; cxempli gratia. In materia olei ex quo gignenda e$t flamma, præparatio ad formam ignis, & ad motum $ur$um, $imul tempore $unt; licet ignis materia ordi- ne originis, atque naturæ prius ad formam, quam ad motum $it di$po$ita, id quod apertè $criptum reliquit Auerroes libro quarto de cælo cõmentatione vige$imaquinta. Ratio e$t, quia ab vno in quantum vnum immediatè non na$citur ni$i vnum, vt Auctor e$t Ari$toteles libro $ecundo de generatione par- ticula quinquage$ima$exta, quod $i plura ab vno na$cantur, nece$$e e$t, vt prioris, & po$terioris ordo inter illa intercedat. Ideo à generante in materia contrar<03> elementi $implicis præ-</I> <pb n="191"> <I>paratio e$t ad formam, & ad motum: hæ duæ præparationes in actum tamen $imul duci non po$$unt, ni$iordo prioris, & po$terioris inter illas interce$$erit origine $altem, & natura, & $i non tempore. Primo generans formam, quodammodo mouens e$$e videtur, efficit enim primo formam, & cum for- ma $ecundo motum facit: perindeac illæ, qui Amphoram primo construit, efficit $ecundo vt vinum continere valeat: hic tamen or do prioris, & posterioris non est ordo temporis, $ed naturæ & originis. His con$titutis ad argumenti materiã re$pondetur. Auerroes cum elementa $ecundum facultatem e$$entialem à generante moueri dixit, non de $ecunda præpa- ratione ad motum, sed de prima, quæ e$t ad formã, est intelli- gendus, quia generans elementum elemento dat formam, & cum forma ea omnia liberali<32>imè largitur, quæ formam ne- ce$$ariòcon$e quuntur, vt est motus. Cum de eadem e$$entiali facultate non à generante, sed à propria forma, elementum moueri a$$eruit, id est omnino verum, $i $ecundæ præparatio- nis, quæ est ad motum, ratio habeatur: hæc à generante ad actum immediatè non ducitur, sed mediãte forma, à qua hæc $ecunda præparatio ad actum immediatè transfertur: $ecun- dum ergo facultatem e$$entialem elementum ab vtroque prin cipio mouetur, à generante mediante forma, & à forma im- mediatè, & vtraque præparatio est in materia contrar<03> ele- menti, sed habit a ratione prioris præparationis à generante elementa moueri dicuntur, habita ratione po$terioris præpa- rationis, elementa à propria, natur alique eorumdem forma mouentur: idque $ecundum facultatem e$$entialem e$t intel- ligendum, $emper habita ratione or dinis illius, qui non e$t tem poris, sed originis, & naturæ.</I> <p><I>Hæc ad materiam, nunc ad formam; inficianda con$equ&etilde;-</I> <pb n="192"> <I>tia est. Non enim $equitur graue $ecundum facultatem e$$en tialem à generãte immediatè, non mouetur, sed à $ua forma. Ergogenerans, $ecundum eamdem facultatem e$$entialem elementum non mouet. Nam ab vtroque mouente principio element a mouentur, sed ratione diuer$a; vt $upra diximus.</I> <p><I>Re$pondeo $ecundo, & breuius, & e$t eadem ferè re$pon- $io, sed paucioribus ab$oluta, id e$t tum graue, tum leue ele- mentum $ecundum facultatem e$$entialem ad motum $ur- $um, & deor$um à generante mediatè tamen traducitur, im- mediatè autem à propria forma vtrumque elementum cie- tur: inficianda e$t ergo con$equentia, vt prius.</I> <p><I>Contra illud, quod constanti<32>imè affirm auimùs, dum ge- nerans non per $e, sed per accidens mouere diximus: apertus est locus Auerroislibro primo de cælo commentatione vige- $ima$ecunda. Cuius hæc $unt verba. Motor, in eis e$$entiali- ter e$t generans, & motum e$t genitum. Ergo generans ele- menta e$$entialiter, quod non est, per accidens tantum, $ed per$e, genità elementa mouet, vt ibi meridiana luce clarius te$tatur Auerroes.</I> <p><I>Re$pondeo primo. Habita ratione primæ præpar ationis e$ $entialiter, habita ratione $ecundæ præpar ationis accidenta- liter à generante elementa mouentur.</I> <p><I>Re$$ondeo $ecundo: generans e$t cau$a e$$entialis genera- tionis elementorum, $ed motus eorumdem, generans est cau- $a, per accidens, quia generans non mouet, ni$i mediante for- ma, quam præstat elemento, cum qua largitur, & motum; non mouet etiam generans, ni$i mediante medio moto, ideo per $e non mouet, sed per accidens, $eu per aliud, quia aut per for mam nuper genitam, aut per medium prius motum: generãs ergo elementa, quatenus est elementorum cau$a e$$entialis,</I> <pb n="193"> <I>dum à generãte elementa gignũtur, & quatenus e$t cau$a e$- $entialis generationis elementorũ, eorumdem motor e$$entialis nũcupatur, nõ quætenus mouet. Negãda ergo cõ$equentia e$t.</I> <HEAD>Contra $ecundam propo$itionem $ecundæ partis, in qua elementorum motus per accidens ad per $e motum redigitur. Cap. II.</HEAD> <p>NVMERIS <I>omnibus ab$oluta tractatio, vt nihil re- dundãs, ita nihil imminutũ continet, id quod de $ecũ- da propo$itione minimè affirmari pote$t: cũ in ea non- nulla v$que adeo nece$$aria de$iderentur, vt $ine illis mutila, at que truncata videatur: nempe motus, & motores per $e; ad quos motus, & motores per accidens redigantur. Omne enim per accidens tale in per $e tale redigi debet. Omne quod impedimentũ tollit, per accidens mouet. Ergo omne, quodim- pedimentum tollit, in per $e motum, & in per $e mouent&etilde; cau- sã est redig&etilde;dum, hic per $e motus, & hæc per $e mouens cau- $a, qualis nam $it, non dum liquet: numeris ergo omnibus ab- $oluta tractatio non dum e$t, sed rudis vix dum, & inchoata, in qua hæc, quæ valde nece$$aria $unt, de$iderantur.</I> <p><I>Re$pondeo. clementum ab eo, quod impedimentum tollit per accidens mouetur, id quod impe dimentum remouet, impe dimentum per $e mouet. Mouetur etiam elementum per ac- cidens à generante; & generans motu generationis totum ele mentum per $e mouet, cum totum elementum per $e à gene- rante gignatur. Ad hæc totum elementum per $e à propria forma mouetur. Quapropter hic per accidens motus ad per $e motum hac ratione redigitur: & hi per accidens motores ad per $e motores hac ratione rediguntur.</I> <foot><I>Cc</I></foot> <pb n="194"> <p><I>Admotum $cilicet generationis per $e à generante natũ, ad per $e motum impedimenti ab eo factum, quod impedimen tum abstulit, ad motum med<03> à propria med<03> forma exor- tum; & ad motum elementi, ab eiu$dem elementi propria etiã forma productum. ct motores per accidens, ad huiu$modi per $e motores hac ratione $unt redigendi. Id est, adid, quod ele- menta per $e gignit: ad formam elementi elementa, per $e mouentem: adid quod impedimentum mouet, dum illud per $e tollit, & ad propriam formam med<03>, quæ per $e mouet me dium, vt ergo nihilredundans, ita nihil imminutum, $ed ea tã- tum, quæ nece$$aria $unt hæc $ecunda propo$itio hoc modo ex- po$ita continet.</I> <HEAD>Contra tertiam $ecundæ partis propo$itionem, in qua modus, quo ad locum elementa mouen- tur, copiosè di$putatur. Cap. III.</HEAD> <p>I<I>n hac parte proprium elementorum locum non mouere. vt finis demon$trare contendimus, & prius quã argumen- tum adducatur, duo ponuntur: quorum alterum illud e$t, quod ab Aristotele $cribitur libro quarto de cælo particula vige$imaquinta: cuius hæc paraphrastica ferè $unt verba, quod tale est facultate, ei $imile e$$e dici pote$t, quod tale iam e$t actu, vt ignis, qui re ip$a, perfectus e$t, & actu in $uperiori loco, vt in $imili quie$cit, qui ex facultate ad actum prorum- pit, extra proprium locum exi$tit, & in $uperiorem plagam ad $ibi $imilem ign&etilde; $ubuolat, vt terra extra centrum, qua v<*> ratione con$tituta, ad terrã in centro, vt ad $imil&etilde; fertur &c. hæc ab Ari$totele parum immutata $cribuntur.</I> <p><I>Alterum, quod ponimus est. Ignea vniuer$itas, in eum lo</I> <pb n="195"> <I>cum transferatur, vbi nunc terræ exi$tit, & pars ignis in lo- co, aut aeris, aut aquæ derélinquatur, & vniuer$itas terræ ex centro extracta in $upremum locum a$cendat, vbi <*>c e$t ignis, & ibi quie$cat, & pars terræ in loco, aut aeris, <*> aquæ derelinquantur. Nec $it quihas hypothe$es dandas non e$$e contendat, quando particula vige$ima$ecunda, & vige$imæ quarta libri quarti de cælo ab Ari$totele dantur: quibus da- tis argumentum in formam redactum $cribimus, & Topicam regulam addimus. Sicut $impliciter ad $impliciter, ita magis ad magis, & maxime ad maxime. Sed elementum $implex ad $implex $imile mouetur. Ergo ad magis $imile elementum magis $imile, & maxime $imile ad maxime $imile mouebitur. At maior est $imilitudo ignis ad ignem, quam ignis ad cæli concauum: immo maxima, & maior e$t $imilitudo terræ ad terram, quam terræ ad centrum, immo maxima. Ergotran $lataignis vniuer$itate ad centrum, non ad cælum, sed ad cen trum pars ignis in loco aeris, aut aquæ derelicta mouebitur, & po$ita terræ vniuer$itate $ub cælo, non ad centrum $ed ad cælum pars terræ in loco aeris, aut aquæ existens a$cendet: cui veritas omnino reclamat. Ergo proprius elementorum lo- cus, vt finis, vt forma, & vt eorumdem perfectio elementa nō mouet. Argumentum ex Aristotele na$citur libro quarto de cælo particula vige$ima$ecunda.</I> <p><I>Huius argumenti exitus duobus modis explicatur: in pri- ma explicationis ratione primo ad materiam de more, $ecun- do ad formam re$pondemus: ad materiam re$pondentes dici- mus. Id quod continet elementum, ei $imile e$t, quod contine- tur, & quæ or dine $uo deinceps collocata $unt, & quæ propter cognatam, atque symbolicam qualitatem vici<32>im facilè com mutantur, ea omnia dicuntur e$$e $imilia. Ideo ignis est aeri</I> <foot><I>Cc</I> 2</foot> <pb n="196"> <I>$imilis, quem continet, $upra quem collocatus est etiam, & in quem propter cognatam qualitatem paruo negocio mutatur, perinde<*> aer propter eamdem cau$am in ignem facilè con- uertitur<*> aqua $imilis e$t terræ, quam ambuu $uo complecti- tur, $upra quam collocata existit, & in quam propter con$i- milem qualitatem, facilè migrat, & propter ea$dem cau$as terra in aquam facilè vertitur: ita vt locus, qui igni natura debetur, $it totum illud, quod inter concauum orbis lunæ, & deuexam aeris $uperficiem interiacet. Terra circa centrum in aquæ concauo locum habet, & quæ media elementa inter- cipiuntur, inter hæc duo extrema $ic comparata $unt à natu ra, vt alia duo media loca $ibi vendicent, in quibus omnibus lo cis elementa omnem perfectionem habent, quam habere natu ra po$$unt: & in his rebus, de quibus nunc abundè egimus, om- nium elementorum $imilitudo con$istit. Ex quibus ad for- mam re$pondemus.</I> <p><I>Pars terræ ad locum $uperum, vbi nulla est $imilitudo, nullaque est cau$a $imilitudinis, & quo terræ vniuer$itatem a$cendi$$e diximus, non moueretur, sed ad centrum, & ignis ad cælum, & non ad centrum ageretur, quo ignem vniuer- $um de$cendi$$e a$$eruimus. In centro enim, & non alibi $unt enumeratæ terræ $imilitudines, $ub cælo & nō alibi $unt enar ratæ ignis $imilitudines. Concedimus itaque totum primum argumentum, & $ecundi argumenti minorem negamus, quia non maior e$t $imilitudo ignis ad ignem vbicumque exi$ten- tem, quam ad cæli concauum, immo proculdubio minor. Ideo tran$lata ignis vniuer$itate ad centrum, pars ignis in loco, aut aeris, aut aquæ derelicta, ad cælum, & non ad centrum moueretur. Sicut tran$lata vniuer$a terra ad locum, vbinũc luna est non ad cælum pars terræ in loco aut aeris, aut aquæ</I> <pb n="197"> <I>derelicta cieretur, sed ad centrum: quia ibi, & non alibi ma- gis terra e$t terræ $imilis: alibi $imilitudinis est ratio procul- dubio minor, vt $criptum reliquit Ari$toteles in locis, quos $u pra adduximus.</I> <p><I>Secundo, dum eiu$dem argumenti exitus explicatur, pri- mo ad materiam, deinde ad formam re$pondetur: ad mate- riam anim aduertere oportet, loci $imilitudinem non e$$e vnius modi, sed duorum: prior ab$oluta, po$terior in tanta di$tan- tia dicitur: locus e$t $imilis elemento non ab$olutè, sed in tan- ta di$tantia, quamobrem graue ad centrum tunc a$cenderet, quo etiam hoc tempore fertur; non quia in centro $it terra, sed quia centrum e$t locus, in quo graue $uam propriam, ac naturalem perfectionem nanci$citur, eãdemque nactam con- $eruat: & leue ad orbis lunæ concauum euolaret, quo etiam nunc euolat; non quia $ub cælo $it ignis, sed quia ibi est locus, in quo leue $uam perfectionem adinuenire, & adinuentam con$eruare $olet, vt in commentatione quam paullo ante ad- duximus quamoptimè $crip$it Auerroes. Ergo pars ignis in loco, aut aeris, aut aquæ derelicta ad centrum non cieretur, vbi igneam vniuer$itatem collocauimus; quia ignea vniuer$i- tas non est $imilis parti ignis, ni$i in tanta di$tantia, ita vt to- tus ignis partem ignis non in centro, sed in maxima distantia ab vniuer$i orbis centro proficiat, quapropter pars ad totum, vt ad $uam perfectionem non moueretur, $i totus ignis e$$et in centro; quia in centro nulla e$t ip$ius ignis à natura institu ta perfectio, moueretur pars ignis ad totum ignem $ub luna exi$tentem, quia ignis vniuer$itas in hac parua à cælo distan- tia eiu$dem ignis partem perficere, omnibu$que numeris ab$ol uere potest; neque ideo terræ partes deor$um feruntur; quia terra est in medio, sed quia rebus omnibus $imilibus, ac nulla</I> <pb n="198"> <I>$pecifica differentia distantibus ab eadem mouente naturali vi, idem motus contingit, & ad eumdem finem formam, ac perfectionem, tanto intercepto $pacio di$tantem, quo fit, vt vbi totum e$t naturaliter $itum, eo etiam $ingulæ partes $ua $pon te, ac natura ferantur: ideo pars terræ ad centrum, & pars ignis ad cælum natura mouerentur, & non aliò Hæc ad ma- teriam.</I> <p><I>Nunc ad formam re$pondentes, inficiamus minorem pri- mi argumenti, id e$t, $implex elementum $imile, ad $implex $imile elementum moueri in qualibet di$tantia. Negatur etiã minor $ecundi argumenti: maiorem $cilicet e$$e $imilitudinem ignis ad ignem, in qualibet di$tantia; quam ad cæli concauũ, & terræ ad terram in qualibet distantia, quam ad totius mundi centrum.</I> <p><I>Terræ vniuer $itate in eum locum tran$lata, vbi nunc est ignis, dubitare contingit ex libro $eptimo Phy$icorũ, vbi Ari- $toteles $cribit, nec à minori, nec ab æquali, $ed à maiori tan- tum fieri po$$e motum: inde$cen$u itaque totius terræ, ante- quam centrum eiu$dem fiat centrum mundi de$cendentis ter ræ partes quæ totius mundi centrum pertran$ire cœperint, partibus $upra centrum exi$tentibus re$i$tere incipient: quip- pe, quæ contra natur am $ur$um moueãtur: ergo natur aliter mouenti re$i$tunt, & eo magis, quo plures de$cendentis terræ partes, centrum tran$gredientur: crgo, aut tota terra ad cen trum numquam de$cendet, aut $egnius in fine, quam in princi- pio mouebitur.</I> <p><I>Re$pondeo: licet toti non quanto, vt est formæ animalis, pars quanta, vt est illius corpus, re$i$tat: pars tamen quan- ta, toti quanto non re$i$tit: nec totius motum impedit: ideo nullo impediente, aut motus velocitatem minuente, centrum</I> <pb n="199"> <I>terræ, mundi centrum fiet, quod $i in partibus centrum trahi- cientibus re$i$tentiam, quis e$$e velit: $ciat in tota terra me- uendi vim e$$e maiorem, quam in partibus re$i$tendi, & à mi nori motus non impeditur.</I> <HEAD>Quæ$tio de proprio elementorum loco expli- catur. Caput IIII.</HEAD> <p>HABET <I>quæstionem non leuem, quod diximus: loca elementorum propria e$$e $pacia, quæ inter elementa intercipiuntur, vt aeris $itus inter aquam, & ignem quam apti<32>imus est; & aquæ $edes est inter aerem, & ter- ram, terra in aquæ concauo collocatur, & ignis proprius, ac naturalis locus, est totum illud, quod interconcauum orbis lu- næ, & diuexam aeris $uperficiem interiacet.</I> <p><I>Habent inquam hæc omnia difficultatem non leuem, quo- niam quærentibus elementis loca propria, indiuiduum quod- dam videtur e$$e, quod vocãt vbi ad quod per $e feruntur, tū tota ip$a per $e $implicia elementa, tum $ingulæ eorumdem partes, ac centrum $ui faciunt. Cuius $ignum illud e$t: $i loco aquæ aer poneretur, terra nihilominus ad centrum feretur, & $i loco aeris aqua collocaretur, ignis ad locum illum certè cieretur, quo nunc cietur: quare ad aliorum elementorum $u perficies moueri, & ibi quie$cere, elementis quodam modo ac- cidere videtur, ita vt duorum elementorum, aquæ videlicet, & ignis, $pacium, quod inter illa duo extrema medium in- tercipitur, aeris locus proprius e$$e non videatur fal$um it a- que est, quod diximus: extremas elementorum deuexas & conuexas $uperficies med<03> elementi naturalia loca e$$e.</I> <p><I>Dicendum, primo ad materiam, deinde ad formam: ad</I> <pb n="200"> <I>materiam dicimus, elementa duas habere rationes, alteram quatenus $unt partes vniuer$i, & naturæ totius; alteram qua tenus vna quædam particularis natura e$t vnumquodque ele mentorum. Certè quatenus totius naturæ partes, & veluti vniuer$i membra $unt: loca quædam elementorum $unt ea, quæ nunc dicta fuerunt; extrema $cilicet $uperficies inferio- ris, & $uperioris elementi $unt locus illius elementi, quodinter illa duo medium interiectum est. Nam $icut in animali par- tes inter $e con$en$um, & relationem non paruam habent, & in animali certos expo$cunt $itus, ita & in vniuer$o, quod pe- rindeac magnum quoddam animal e$$e testis est Auerroes libro de $ub$tantia orbis capite $ecundo & in de$tructionibus de$tructionum contra Algazelem di$putatione tertia dubio decimooctauo, & $ecundo libro de cælo commentatione qua- drage$ima$ecunda, & $eptuage$imaprima; it a eiu$dem vni- uer$i partes $itus inuicem con$entientes expo$cunt: alioquin vniuer$um ip$um, quod est quam optimè di$po$itum, debitè con$titutum non e$$et. At quatenus naturæ quædam parti- culares particularia $unt elementa, $ic profectò certum lo- cum, quod vocant vbi, atque indiuiduum centrum vnumquod que elementum habet, ad quem indiuiduum locum, & natu- ra feruntur, tum tota elementorum corpora, tum $ingulæ eo- rumdem partes: quod $i in eodem loco, & circa idem c&etilde;trum $u$que, deque, ante, & ponè, ad dextram, & ad $ini$tram om nia elementa concitentur; id illis accidit, quatenus partes $unt vniuer$i, & naturæ totius $emetip$as con$eruantes, & propter vniuer$i ordinem $ibi inuicem cedentes. Vniuer$i enim pro- pria forma nihil aliud est, quam ordo, vt memoriæ proditum e$t ab Alexandro libro $ecundo $uarum quæ$tionum natura- lium capite vndeuige$imo: nece$$e <*>st ergo, vt i$t æ ordo cũctas</I> <pb n="201"> <I>huius mundi partes cu$todiens omnino con$eruetur, qui $i aut inuertatur, aut omni ex parte tollatur, & vniuer$i naturæ nece$$ario corruat, pereunte enim alicuius naturali forma, & totum illud cuius ea e$t forma, nece$$ario perimitur, quia à forma res habet, vt $it, quod $cire licet ex Ari$toteles in ip$a met vestibulo libri $ecundi de anima.</I> <p><I>Ex his ad formam re$pondemus. Indiuiduus e$t locus ele- menti, vt elementum e$t particularis natura, non vt e$t pars vniuer$i, immo vt est pars vniuer$i, elementi locus est $upe- rioris, & inferioris elementi extrema $uperficies.</I> <HEAD>Elementa nec trahi, nec pelli, in quo de magnete ferrum ad $e trahente. Cap. v.</HEAD> <p>LOCVM, <I>& cau$am, quæ motum facit, elementa nõ trahere, facilè videre est, quia motu quo res trahun- tur, nihil à mouente di$tans mouetur, quin omnia quæ inter mouens, & motum intercepta $unt media, & ip$a tra- huntur: vt Nauĩs, quæ in medio mari quie$cit, rudentibus al- ligata ex alto ad terram trahi non pote$t, ni$i rudentes, & ni$i $ingulæ eorumdem partes trahantur. Ergo $i ignis hic po $itus, ad igneam vniuer$itatem $ub cælo exi$tentem, vt ad cau $am facientem motum, & elementa trahentem, a$cenderet; omnia corpora media v$que ad cæli concauum a$cenderent, & corpore graui, vt ad id, quod trahit, ad centrum de$cenden te, omnia media corpora de$cenderent, cui vniuer$us naturæ ordo reclamat.</I> <p><I>Præterea terra huius mundi ad alterius mundi centrum, & alterius mundi terra, ad huius mundi centrum natura nõ cieretur, $i ambas locus ip$æ traheret, quia trahendi motus de</I> <foot><I>Dd</I></foot> <pb n="202"> <I>finitam, ac $tatutam di$tantiam exigit; extra cuius extremos fines nihil trahitur, cui aduer$atur Aristoteles libro primo de cælo.</I> <p><I>E$t etiam trahendi motus i$tæ violentus, & non naturalis, vt videre e$t apud Ari$totelem $eptimo Phy$icorum particu- la decima, & elementa non violentia, sed natura ad propria loca feruntur: ergo non trahuntur.</I> <p><I>Adhuc in omni vero trahendi motu trahens, & tractum trahuntur, septimo Phy$icorum particula decima, vt ad ter- ram nauta nauem trahere nequit, ni$i ip$e, qui trahit nauta, ad tractam nauem, & ni$i ip$a, quæ trahitur nauis, ad tra- hentem nauiam trahatur. Ergo locus, vt elementum trahit ita ab elemento trahitur, qua motus $pecie nauis ad nautam, & nauta ad nauem trahi diximus, quod e$t tam ab$urdum, quam ab$urdi<32>imum: non igitur locus vt cau$a efficiens tra- hit elementa, sed eadem tantum mouet, vt finis; mouens au- tem vt finis, non ni$i met aphoricè mouet, vt libro primo de or- tu, & interitu Ari$toteles $criptum reliquit: locus ergo verè nec trahet, nec trahetur, sed tantum met aphoricè mouebit.</I> <p><I>Contra locus elementũ, vt magnes ferrũ trahit, & magnes à ferro nõ trahitur: quamobr&etilde; locus trahet, nõ tamen trahe- tur. Ratio ista nos admonet, vt aliquid de magnete dicamus.</I> <p><I>Thales Mile$ius magnetem animatum e$$e, & animæ trahentis de$iderio ferrum ad $e trahere credidit.</I> <p><I>Sed argui potest, quia nullam cau$am reddidit, quare ab electro, & ab adamante, quæ animata non $unt, paleæ tra- huntur. Demon$tranda item fuerant animæ instrumenta, $ine quibus ab anima nullum corpus efformari po$$e $crip$it Aristoteles libro $ecundo de anima: hæc animæ instrumen- ta cum magneti naturam minimè de di$$e constet, quomodo</I> <pb n="203"> <I>effugere poterit Thales, quin reprehendatur?</I> <p><I>Empedocles tam ferrum, quam herculeum lapidem omni ex parte peruium e$$e corporis vtriu$que, $ibi vici<32>im re$pon dentes aeris plenos æquales e$$e meatus e$t ratus, ab vtroque corpore defluxus quo$dam manare, ab herculeo lapide manã- tes, in meatus ferri $ibi proportione re$pondentes exclu$o ae- re, qui intus erat, penetrare; & ferrum, dum $uos defluxus $equitur, ad herculeum lapidem hac ratione moueri credidit.</I> <p><I>Maximè qui reprehendatur dignus e$t hoc loco Empedo- cles, quia nullam cau$am reddidit, quamobrem magnes ad ferrum non moueatur, ad quod moueri optimo iure deberet, $i defluxus egre<32>i non magis à magnete adferrum, quã à fer- ro ad magnetem celerrimè cieantur: nihil etiam dixit, quam obrem non ad aliud quoduis corpus, sed ad $olum herculeum lapidem, ferrum concitetur, quod tamen ad quodcunque aliud concitari opus e$$et, cum defluxus à ferro egre<32>i cuili- bet alteri peruio corpori cõmunicentur. Cur etiam, quodcum que aliud peruium corpus ad aliud peruium corpus non fer- tur, $i defluxus, vt meatus $ibi vici<32>im re$pondentes, ex quo- cumque alio peruio corpore manantes, & in cuiu$cumque corporis meatus $ibi inuicem re$pondentes, exclu$o aere, qui intus latebat, penetrantes inuenire contigerit.</I> <p><I>Democritus, Leucippus, Epicurus, & ex latinis Lucretius vates quibu$dam po$itis, motus, quo ferrum ad magnetem fertur, rationem reddiderunt. Primum quod ponunt est. Vt ex quibu$uis corporibus, ita ex magnete, & ferro, indiui- dua corpu$cula numquam non efficiunt. Alterum e$t, $imile ad $ibi $imile fertur. Tertium Vt corpus vnumquodque, ita magnes, & ferrum ex $olido & inani est conflatum. Quarto Tenuiora sũt indiuidua corpora, quæ ex magnete pro$iliunt,</I> <foot><I>Dd</I> 2</foot> <pb n="204"> <I>& magnetis corpus e$t corpore ferrirarius. Quintum, In ma- gnete plures & maiores $unt vacuitates, quam in ferro. Sextum, Similia $unt, quæ ex vtroque corpu$cula manant. Hinc $equirebantur atomos illas quas magnes edit, ad$ibi $i- miles, quæ $unt in ferro atomos incitari, ea$dem ex ferri va- cuitatibus excludere, earumdem loca occupare, à ferro exclu $a indiuidua corpu$cula ad magnetem, vt ad $imilem moueri & $ecum ferrum, quod ad magnetem mouetur, hac ratione ducere. Magnes ad ferrum non cietur, quia tot vacuitates non $unt in ferro, quot in magnete, nec ex ferro tot egrediun- tur corpora, quot ex magnete, nec e$t ferrum tam peruium, vt magnes. Quamquam isti multa vera dicune, vt est illud $imile, licet non $emper, aliquando tamen, ad $imile ferri, & Herculeum lapidem, ac ferrum ex $imilibus constare, & fer rum ad lapidem Herculeum, vt ad $imilem moueri, tamen quia de electro, & adamante fe$tucas, & minutas paleas ad$e trahente quorum $olidum, & inane, & quorum effluentia corpora $unt di<32>imilia, $i hæc omnia dantur, nihil dixerunt, effugere nõ potuerunt, quin graui<32>imè reprehendantur: quin etiam $i omnium à $imili attractio fit, quam plurima, quæ ex $imilibus constant, $e vici<32>im traherent, quorum nullum à nullo trahitur.</I> <p><I>Diogenes, nonillæ Laertius, sed alter Appolloniates du- ctilia omnia (inquit) $ic à natura comparata $unt, vt humi- ditatem quamdam emittant, & eamdem ab extrin$eco ad$e irahant, hæc quidem maiorem, illa verò minorem, cuius gra- tia ab igni liquantur, humiditatem plurimam æs, & ferrum emictunt, huius $ignum inde colligunt, quod ferri, & æris cũ abigni liquantur, non nihil ab$umitur: ferrum multum hu- miditatis reddit, multum etiam accipit lapis Herculeus, quia</I> <pb n="205"> <I>ferro magis aridus, magis rarus, & magis terreus plus trahit humidi, quam reddat: humidum, quod $uæ naturæ magis fa miliare, & conueniens e$t, magis attrahit: at quoniam fer- reum humidum naturæ Herculei lapidis conuenienti<32>imum est, ideo maximè trahitur, & cum tracto ferreo humido, pro- pter naturæ cognationem, & formam, etiam ip$um ferrum trahitur: ferrum non item trahit magnetem, quia ferrum minus est peruium, & eam ob cau$am, multam aggregatæ humiditatis cognatam congeriem accipere non pote$t.</I> <p><I>Diogenes dicat oportet, cur $olus Herculeus lapis ferrum tantum trahit, $i $ola humiditas e$t cau$a propter quam hæc attractio fiat? cum alia multa fluida $int, & $uo more hu- mida, vt est æs, plumbum, & argentum, & cætera, quæ & ip$a propter innatam humiditatem liquantur: magneti hu- midæ ob cognatam, & naturæ magnetis maximè conuenien- tem humiditatem $imilia, & à magnete non trahuntur.</I> <p><I>Contra Empedoclem, Democritum, Leucippum, Epicu- rum, Lucretium, & Diogenem omnia ferè illa argumenta po$$unt afferri, quæ libro primo de Phy$ico auditu particula trige$ima$exta, & deinceps contra Anaxagoram, ab Ari- $totele allata fuerunt. Omnes ex Herculis lapide corporatas effluxiones manare a$$eruerunt: vt Empedocles à mente di- uina vnumquodque ex vno quoque extrahi a$$eruit: quapro- pter iisdem mediis, quibus Empedocles arguitur, & ip$i ar- guuntur. Omne itaque corpus (vt hinc dicendi principium au$picemur) aliqua ex parte quantumuis parua truncatum minus quam prius constiterat, efficitur; atqui ex magnete truncatæ partes, quæ corpora $unt, effluunt. Ergo magnetis corpus $emper fit minus, sed magnetem diu ferrum trahere contingir. Ergo bona pars corporatarum effluxionum ex ma</I> <pb n="206"> <I>gnete diu manare contigit. Ergo magnes nunquam non fiet minor: ergo vel ad minimam quantitatem deueniet, ex qua nihil effluet, ac tunc ferrum, quod prius trahebatur amplius non trahetur, vel $i trahetur, cum non ni$i effluxionibus cor- poratis ex Herculis lapide manantibus trahatur, opus erit, vt lapis Herculeus minor minimo fiat, & $i attractio diu du- ret, lapis tandem con$umetur. Quod $i lapis Herculeus par- ticularum cõtinuo effluxu non con$umatur, cum tempus nec $ui ortus principium habeat, nec finem $it habiturum, vt Ari stoteles octauo Phy$icorum efficaci<32>imè demonstrat, tempo- re infinito ferrum à magnete trahi contingerit; & est ma- gnetis corpus finitum, ex quo infinito tempore infinitæ particu læ effluent. Ergo in corpore finito infinities infinitæ particulæ erunt. At $i magnetis paruum illud fru$tulum paruum fer- ri fru$tulum non traxerit: ergo nec totus magnus Herculeus lapis trahebat, quiatotum præditum e$t partibus con$imiliũ rationum: quapropter $i totum trahit, & qualibet totius par ticula trahet; $i vna particula non trahit, nec totum trahet, quæ omnia præter quam, quod fieri non po$$unt, $unt etiãtam fal$a quam fal$i<32>ima, & tam ab$urda quam ab$urdi<32>ima. Hic antiquorum Democriti præ$ertim trahendi modus, vt ru dis, atque ineptus à Galeno libro primo de natur ahbus facul- tatibus, & non raro alibi, grauiter & acutè refellitur: cuius argumenta nos intacta derelinquimus; ne quæstionis huius explicandus exitus diutius differatur, & ad rem no$tram reuertimur. Ideo aliter re$pondeo, & certè melius. Ferrum propria forma vacat, à qua ad Herculeum lapidem mouea- tur, ideo à magnete omnino immoto trahitur, beneficio tamen $pecierum quorumdam tenuium, nõ corporatorum, vt veteres illi philo$ophi, quorum mentionem $upra feci, a$$eruerunt, sed</I> <pb n="207"> <I>$piritalium vt $piritales $unt colorum $pecies, quæ ex colori- bus effluentes, per illuminatum medium, & cæteris omnibus in partibus optimè di$po$itum, multiplicatæ ad oculum, à quo videntur, in piramidis formam, cuius ba$is e$t in eare, quæ vi detur, & cu$pis in oculo, qui videt, oci<32>imè perueniunt: hæ $pe cies à magnete egre$$æ, & per medium optimè di$po$itum mul tiplicatæ, ferro cõmunicantur, quibus communicatis ferrum magneti $imile redditur, & ad trahentem magnetem, vt ad $imilem fertur; non vi tamen, sed trahentis magnetis natura- li de$iderio in ferro exi$tente. Ferrum ergo eam ob rem ad magnetem mouetur occa$ione $cilicet $pecierum illarum $piri- talium, de quibus verba fecit Alexander libro $ecundo $uo- rum quæstionũ naturalium capite vige$imotertio, à quo Sim- plicius octauo libro Phy$icorum particula octuage$ima$ecun- da non differt.</I> <p><I>Animaduertendum certè e$t, nos per $imilitudinem inter ferrum, & magnetem à $peciebus generatam, non intellige- re, aut $implicem relationem, aut $implex relationis funda- mentum, cum hæc per $e principium motus illius non $int. Neque enim relatio, neque fundamentum, quæ non tangunt, mouere val&etilde;t, $ed per $imilitudin&etilde; $peciem quãdam $piritalem intelligo, quæ eo modo tangit, quo aut lucis aut colorum $pe- cies oculum tangit: quia nihil aut mouet, aut mouere vmquã potest ni$i tangat; quod $eptimo libro Phy$icorum ab Aristo tele di$putatur: & nihil aut mouetur, aut moueripotest, ni$i ab eo, quod mouet, tangatur. Ad hanc $ententiã eorum opi- nio redacta, qui ferrum à vi quadam oculta $eu nota, aut na- tura, aut $ubstantia trahi credunt, veritati con$entanea erit, $i per ocultam vim naturam, & $ub$lantiam formam au- dierint, quæ $uam $piritalem $peciem, per medium optimè di-</I> <pb n="208"> <I>$po$itum, propagat, & $imile cum $imili copulat: $i enim ocu- lus per mediam $peciem, non tantum $imilis, sed quodammodo fit res quæ videtur: $i intellectus per eamdem $peciem, non $o lum fit $imilis illius rei, quæ intelligitur, sed fit $uo modo idem; cur orta inter magnetem, & ferrum $imilitudinis reciproca- tione beneficio $pecierum $piritalium, quæ à magnete mana- runt, & ferro communicatæ fuerunt, ferrum magneti $imi- le non fiet? & ad magnetem vt ad $imilem non mouebitur? Hac $imilitudinis proprietate stirpes $uccum è terra idoneum & vna quæque corporis humani particula, id quod in $angui- ne $ibi familiare, & conueniens e$t, allicit.</I> <p><I>Roget quis, cur extremum nauigatoriæ pixidis perpendi- culum temper ati magnete ferri, tanta di$tantia ad eas $em- per partes $e conuertat, quæ ad polos $pectant? Huius rei cau $as inuestigare, atque inuenire quam difficillimum est. ego vero ($aluo $emper aliorum meliori iudicio) ea$dem in $pecies i$tas $piritales referendas e$$ereor, quæ $iue ab alti<32>imis, & $ecundum quamlibet loci differentiam, vasti<32>imis ex magne- te Riphæis montibus, $iue ab alia quauis re, quæ magneti pro portione re$pondeat, egre$$æ & per medium propagatæ, ad pixidis v$que perpendiculum producuntur, perp&etilde;diculum rei illi $imilem reddunt, quæ est aut magnes, aut magnetis pro- portione re$pondet; ferrum deinde perpendiculi harum $piri- talium $pecierum vi & efficacia ad montes magnetis, vel ad res alias magneti proportione re$pondentes, vt ad $imiles mouetur; non vi, sed harum $piritalium $pecierum efficacia. Nec $it, qui propter magnam distantiam per quam $pecies multiplicari debeant, conturbetur; quoniam à cælo ab oculis no$tris maximopere di$tanti lucis $pecies propagantur, qua- rum propagatione nos $tellas $pectamus. Non ne Plinio teste</I> <pb n="209"> <I>catablephæ animal, hominem, vel etiam ad mille pa$$us di- $tantiam con$pectum inter$icu. quod in aliam certè cau$a<*> referendum non e$t, quam in hanc $piritalem $peciem per me dium, quod tantopere di$tat, propagatam; maxima enim est repugnantia inter humanos, & catablephæ $piritus quorum $pecies per aerem medium multiplicatæ ad humanos $piritus conferuntur, à quibus humani $piritus diuelluntur, fugantur destruuntur: perindeac ab excellenti re, quæ $entitun cuius $pecies per aerem medium multiplicatæ, & ad $en$um latæ, $en$um de$truunt: humanis $piritibus à catablepha destructu homo perit.</I> <p><I>Nunc ad elementa reuertimur, quæ propriam formam habent, à qua (vt dictum est $upra) mouentur, quam pro- priam formam ferrum, quod ad magnetem mouetur, non h<*> bet: ideo $at e$t ferrum à magnete immoto trahi, non autem elementum à loco trahi $at erit, ni$i locus & ip$æ trahatur pe rindeac $at non est. nauigium radentibus alligatum ad ter- ram à nauta trahente ex alto trabi, ni$i & ip$æ nauta à tra- cta naui trahatur, vel $altem ni$i ad tractam nauem mouea- tur hæc ad materiam: nunc ad argumenti formam inficien- da est $imilitudo, non enim locus elementum ea ratione, quæ magnes ferrum trahit, $ed ratione alia, & longè diuer$a,<*> di$putauimus.</I> <p><I>Contrarium tamen colligi fortè poterit ex Auerroes libro $eptimo Phy$icorũ comm&etilde;tatione trige$imaquinta, vbi Auer roes indefinitè affirmare videtur, graue deor$um, & leue $ur $um trahi, vt ferrum à magnete trahitur. Ergo vt magnes immotus ferrũtrahit, ita & locus immotus elementũ trahit.</I> <p><I>Re$pondeo id verum est vtique, sed trahendi modus di$cre pat; $imilitudo ergo intrahendo con$i$tit, non aut&etilde; in modo tra</I> <foot><I>Ee</I></foot> <pb n="210"> <I>hendi. Magnes enim e$t omnino cau$a motus ferri: atqui lo- cus, quamobrem elementum moueatur, ab$oluta cau$a nõ e$t. Idem de alimento $entiendum, quod à vegetandi facultate tra hitur, deque fe$tucis ab electro, & ab adamante attractis, & de auro attracto ab ore pe$cis hieracis; deque mustellis, quas etiam inuitas, & reluctantes bufones trahunt, de ceruis, qui per cuniculos ex abditi<32>imis terræ vi$ceribus naribus $er- pentes trahunt. Hæc omnia ad id, quod trahit, mouentur, id- que per $olam vim ab attrahentibus illorum vnicuique com- municatam, non autem per formas eorumdem proprias, quia non omnes rerum omniũ actiones, & opera, aut à peruulgatis & cuilibet notis elementorum, aut mixtorum formis, aut ab eorumdem temperamentis prodeunt; $ic tamen comparatum est à natura, vt ferri forma cau$a $it, quamobrem ferrum $pi ritales effluxiones accipiat; & non aliud corpus alia forma ef formatum; est enim magnes qua$i ferri mater, quippe quod ferrum in ei$dem montibus gignatur, in quibus genitus e$t ma gnes: & ex magnete, vt ex materia nonnulli ferrum genera- ri credant. Porrò elementa veluti ad propriam perfectionem ad propria loca feruntur, idque per propriam ac naturalem formam. Ergo proprius elementorum motus non e$t verè, ac propriè trahendi motus, vt est motus nauis in alto existentis ad nautam ad littus trahentem, nec ea ratione metaphori- cus, qui e$t motus ferri ad magnetem, & cæterarum omnium rerum, quarum $upra mentionem fecimus, sed ratione diuer $a, vt ex prædictis apparet.</I> <p><I>Postquam elementa ab eo loco, ad quem tendunt, non tra hi demon$trauimus; nunc $upere$t, vt eadem nec ab eo loco, à quo di$cedunt, nec à cælo, nec ab alia quauis re per violentam eli$ionem trudi demonstremus: id quo maiore breuitate, &</I> <pb n="211"> <I>quo efficacioribus demon$trationibus fieri poterit ab$oluemus.</I> <p><I>Ab oppo$ito ergo loco per violentam eli$ionem elementæ non mouentur, quia quanto maior e$$et ignis, tanto tardius a$cenderet, & terra quanto maior e$$et, tanto tardius æd me dium mundi centrum de$cenderet: $i eadem motu violento ab oppo$ito loco, aut à quauis alia re eliderentur, quia maior m<*> bilis moles mouenti magis re$istit, quam minor, & motum $e gniorem efficit; at contra fieri videmus, vt quanto maior ignis $it, tanto celerius in $ublime $ubuolet, & quanto maior terræ gleba fuerit, tanto celerius deor$um præcipitetur.</I> <p><I>Præterea $ipropter violentam eli$ionem elementa moueã tur, in fine non velocius, sed tardius agitabuntur; à quocum- que eadem moueri audiuerimus. Nam quanto magis ab eli- dente eli$a corpora distant, tanto tardius feruntur propter acceptũimpetum, qui tractu temporis langue$cit. Quæ enim contra naturam ab intrin$eco motore mouentur, cum moue- ri incipiunt, cumque vicinam, & proximam vim mouentem habent, velocius mouentur: ab$cendente, ac deficiente, $eu di- $tante vi mouente $u$ceptus impetus mouentis in corpore mo- bili langue$cit & motus remittitur, vt addi$cere licet ab Ari $totele, Simplicio, Auerroe, & aliis graui<32>imis Ari$totelis expo$itoribus libro $ecundo de cælo particula quadrage$ima- $ecunda, & libro primo de cælo particula octuage$imanona.</I> <p><I>Præterea $i elementa violentiam pa$$a truderentur, ad eũ etiam locum natura reuerterentur, vnde violentiam pa$$a eli $a fuerunt: id quod videre est in $agitta ab arca $ur$um im- pulla, quæ ad eum locum cadens de$cendit natura, vnde vio- lentia proici cœpit: ex duobus enim locis, ac motibus cõtrariis, $i alter vni elemento e$t violentus, oppo$itus ei erit naturalis, vt Ari$toteles in principio libri primi de cælo probauit. Ele-</I> <foot><I>Ee</I> 2</foot> <pb n="212"> <I>mentum igitur violentia non eliditur, non trabitur, sed ad $uũ locum natura mouetur.</I> <p><I>Hino Democriti opinionem fal$am e$$e intelligimus, qui ignem ideo $ur$um ferri voluit, propterea quod à cæteris cor- poribus compre$$us euibraretur: quæ enim comprimuntur, ac vibrantur corporea violentia mouentur, & Democrito qui hæc dixit, omnia alia incommoda accidunt, quæ hoc loco $cri- buntur.</I> <HEAD>Contra quartam $ecundæ partis propo$itio- nem aerem in proprio loco grauem, & leuem e$$e demon$tramus. Caput VI.</HEAD> <p>CONTRA <I>ea, quæin quarta $ecundæ partis propo- $itione $upra dicta fuerunt: primo aerem in $uo pro- prio naturalique loco aliquã habere grauitatem o$ten dere nitimur: idque ex particula vige$imaoctaua libri tert<03> de cælo, vbi Ari$toteles ratus e$t, aerem ad vtrumque motũ e$$e idoneum, $ur$um $cilicet atque deor$um: propterea quod in aere $it grauitas, & leuitas, & quarto cæli particula tri- ge$ima aerem in $uo loco e$$e grauem voluit, vt inferiora duo quæ aeri $ubiacent elem&etilde;ta $unt in $uis locis grauia, quod pro batur $igno vel manife$ti<32>imo vtris inflati, qui maioris pon- deris e$$e $olet, quam $i $it inanis, quod aliunde accidere ne- quit, quam ex aeris pondere: in vtre aeris pleno inclu$i, & in vtre inani nulla ratione inuenti.</I> <p><I>Ex concretis etiam nonnullis corporibus id per$picuum e$t: quædã enim quibu$dam autgrauiora $unt, aut leuiora, prout plus, minu$ue grauia, & leuia $unt $implicia corpora ex qui-</I> <pb n="213"> <I>bus mixta conflantur: fit autem non raro, vt eadem non vbi- que aut grauia, aut leuia e$$e videantur, sed alicubi grauia, & alicubi leuia, quod totum $implicibus elementis, ex quibus mixtæ $ubstantiæ fuerint, ferri debet acceptum. Vt ecce li- gnum talenti pondere, plumbum autem vnius tantum emi- næ capiatur: vtrũquein aere $u$pen$um, inaere plumbo erit lignumgrauius, & plumbo per medium aerem lignum ocius de$cendat, po$tquam ad aquam corpus vtrumque peruenerit: in eamdem grauem plumbum illico mergetur, & leue lignũ in aqua veluti $u$pen$um stabit, cuius rei cau$a ea e$t; quod elementa omnia in propriis etiam locis nonnulla $unt graui- tate prædita: vno excepto igni, qui $emper & vbique est le- uis: aer in terræ, & in aqua loco e$t leuis, & in loco ignis e$t grauis, in $uo proprio, ac naturali loco nonnullam grauitatem habet, itaque $i quid est, quod plus aeris in $e contineat, quam aquæ, ac terræ; id profectò in aqua contingit e$$e leuius, & in aere grauius. Lignum ergo talenti vnius, quod aeris in $e, plus habeat, quam aquæ, ac terræ, grauius est in aere, quam plumbum eminæ tantum vnius in aquam, quod lon- gè plus terræ quam aquæ, & longè plus aquæ quam ae- ris habeat plumbum oci<32>imè mergetur: aquæ extimam planiciem lignum vix attingit, & eamdem po$tquam atti- gerit, $upernatans illico quie$cet: ita vt eam ob rem maio- rem leuitatem præ$eferre videatur. Id Aristoteles quar- to libro de cælo particula vndetrige$ima ideo verum e$$e est ratus, quod aer in $uo proprio naturalique loco aliqua gra- <*>itate $it præditus.</I> <pb n="214"> <HEAD>Quæ Themi$tius contra Ari$totelem, & quæ Auer roes contra Themi$tium, de aeris grauitate dixerint. Caput VII.</HEAD> <p>AVDIENDVS <I>non e$t hoc loco Themistius, qui non propter aerem, quem negat $uo in loco e$$e grauem, sed propter aquæ, & terræ exuper antiam ratus est ma- gnum lignum e$$e paruo plumbo grauius; eam obrem Auer- roes libro quarto de cælo commentatione vndetrige$ima Themi$tium quamacerrimè vrget hac ratione poti<32>imum. Quod $i quanta aquæ vis, & terræ ine$t plumbo, tanta etiam in$it ligno, æqualis ponderis ambo æquali velocitate per me- dium aerem de$cenderent, vt Themistio placuit, cum $ecun- dum naturalem veritatem vtriu$que grauit as, in vtroque $it di$par. Tria enim $unt in ligno grauia: primum aeris, $ecun- dum aquæ, tertium terræ, quæ omnia ver$us centrũ tendunt, & corpus, in quo $unt, deor$um trahunt. In plumbo minus est aeris; ideo in eo etiam minus erit aerei ponderis, & per aer&etilde; medium plumbo lignum velocius rapietur, quamquam talen ti vnius (verbi gratia) vtriu$que par $it pondus. Id quod non nulli ex his, qui ad nos audiendos conuenerunt $uperioribus diebus, experti fuerunt.</I> <p><I>Cum enim in ædibus meis e$$emus vnà omnes, quò di$ce- ptandi gratia conuenire $æpe con$ueuistis, venit forteè adnos quidam adole$cens, & no$tri $emper amanti<32>imus & ei$dem literarum studiis dediti<32>imus, hic po$t mutuos (vt fieri $olet) complexus ($atis enim longo interuallo neque illæ nos, neque nos illum videramus) ec quid (inquit) ego à ve$tris litera- riis congre<32>ibus aduentu meo auoco? reuertimini ad di$ce-</I> <pb n="215"> <I>ptationes, quas priusquam huc pedem appuli, cœperatis, & ea$dem me præ$ente ab$oluite, vt à vobis doctior de more di$ce dam: cumque tum ip$o tum cæteris omnibus con$entientibus, in hanc di$ceptatione quam nunc præ manibus habemus, for- tè incidi$$emus, & id pro cõ$tanti affirmaui$$emus, quod nũc constanti<32>imè affirmamus, post longum congre$$um meam $ententiam, meaque argumenta, quibus eamdem fulcire $ata gebant, nonnulli labefactare, & nonnulli communire pro di- uer$a animi propen$ione, proque diuer$o ingenio conarentur, cumque inter nos di$ceptationes $emper auger&etilde;tur, nullusque earumdem exitus inueniretur, ad experientiam omnium re- rum magi$tram, perindeac ad $acram ancoram cõfugimus, & duobus adinuentis, tum ligni, tum plumbi frustulis æqua- lis, vt ex a$pectu coniicere licebat, ponderis, neque enim nos ad lancem illa expendere nece$$arium e$$e duximus, sed peri- culo quod facturi fueramus, $at e$$e rati fuimus, $i ad ocu- lum expenderentur, eadem ergo duo adinuenta æqualis pon- deris frustula, ex altiore no$trarum ædium fenestra pari im pul$u, eodemque tempore proiiciemus: plumbum $egnius de- $cenderet, $uper lignum enim, quod prius in terrã ceciderat, omnes quotquot ibi, rei exitum expectabamus, illud præceps ruere vidimus: idque non $emel, sed $æpenumero eodem $uc- ce$$u tentauimus. Cuius rei experimento ducti omnes in eam dem nobi$cum pedibus iuêre $ententiam. Ergo tumrationi, tum experimento, tum auctoritati con$entaneum est, aeris in $uo proprio, naturalique loco, nonnullam e$$e grauitatem, quo fit, vt lignum in quo plus est aeris, quam in plumbo, æqua- lis ponderis per aerem medium velocius de$cendat, & $uper aquam natet, quod in aqua aer $it leuius, perindeac leuis e$t in terra, leuitate licet exi$tente minore: plumbum, in quo mi-</I> <pb n="216"> <I>nus est aeris, & plus aquæ, ac terræ quã in ligno tardius per medium aerem præceps ruat, & in aqua altum profundam proprio nixu, $uaque $ponte mergatur, in quam lignum, vel etiam $umma cum violentia proiectum, nullo impul$u quan- tum vis magno, nullaque alia violentia ratione mergi potest.</I> <p><I>Cau$a, quæ Themistiũ in hunc nõ paruum error&etilde; adegit (vt ratus e$t Auerroes in loco quem paullo ante attulimus) e$t, quod cum comparari inter $e, & cum vltro citroque viei$- $im conferri, grauia dupliciter valeant, vel $ecundum acci- dens, id est $ecundum aut maiorem, aut minorim quantita- tem, vt grande lignum paruo est plumbo pondero$ius, vel$e- cundum grauitatis, & leuitatis naturam in altero aut ma- gis, aut minus exuperantem, vt plumbum $impliciter ligno $impliciter e$t $impliciter grauius. Id quod rerum naturam con$equitur magis abditum est, no$trosque $en$us magis fu- git eo$dem magis latet, id quod est $ecundum accidens $en$i- bus no$tris e$t magis expo$itum, quod $en$us rem medullitus non intro$piciant, sed rerum cortices tantum attingant, vt memoratum est $ecundo de anima particula $exage$imater- tia, ideo minus latet, minu$que no$trã cognitionem fugit, quod $en$ibus obiicitur, quam quod intellectu concipitur. Themi- $tius derelicta cau$a per $e magis abdita, adcau$am per ac- cidens minu$que latentem confugit, eidemque id primo a$cri- p$it; quod $ecundo a$eribendum erat. Non ergo hallucinatus e$t Themi$tius, quod fal$um dixerit, sed quod illius maximo, immo omniratione habita, quod loco omnium po$tremò erat habendum, id omnino neglexerit, quod plurimi fieri par erar: impegit ergo in eam fallaciam; quæ non cau$a pro cau$a dici- tur, quod eam, quæ non e$t cau$a perindeac $i $it cau$a portet. Hæc Themi$tius contra Ari$totelem, & hæc Auerroes, con</I> <pb n="217"> <I>tra Themi$tium $crip$it. Nunc ad Ari$totelem redeundi nos nece<32>itas vrget.</I> <HEAD>Ex doctrina Ari$totelis exitus quæ$tionis illius explicatur, quæ capite $exto extiterat. Caput VIII.</HEAD> <p>I<I>n hæc po$tquam diuertimus, doctrinæ ordo nos admonet, vt ad Ari$totelem reuertamur, & propo$itam quæstio- nem diluamus; ex eo poti<32>imum, quod Aristoteles, & Auerroes $crip$erunt præ$ertim tertio cæli particula vige$i- maoctaua, & quarto de cælo particula vige$imanona, & tri- ge$ima vbique manifestè, aerem e$$e ad vtrumque motum, id e$t naturalem, ac violentum idoneum; vt $upra memoraui- mus: quod $i in proprio loco aer leuitatem nullam haberet, id quod leue e$t in $ublime nulla ratione ferret, & $i in eod&etilde; pro- pr<03> loci aere nulla e$$et grauitas, nequaquã ignis, qui leuis e$t, deor$um præmeretur: nam quæ grauia non $unt, nullo modo præmũt; ideo ab aere in $uo proprio naturalique loco tũgraui, tum leui vterque tum naturalis, tum violentus motus iuua- tur: violentus quidem; quia, quæ violentia mouentur, non tantum per aerem, sed etiam ab aere mouentur, ab eodem- que feruntur, partibus quidem quæ ante $unt, mobili viam quodammodo aperientibus, & anterioris aeris vndas propel- lentibus: illis verò quæ circum $unt, & àtergo per $ucce<32>ion&etilde; adden$atis, & vna po$t aliam rarefactis, ac violentiam pa$$a vehentibus; non aliter, ac per vndam celeriter autem impetu que multo; quoniam celeris est, & impetum infert rarefactio quæ tunc in aere fit à principio $egnior e$t motus propter re$i- stentiam totius aeris, non dum in motu po$iti, mox factis orbi-</I> <foot><I>Ef</I></foot> <pb n="218"> <I>bus multis, & $e$e iam aere extendente, velocitas longè magis augetur: donec quæ fieri pote$t $umma fiat; ad quam cum peruentum e$t, imminuitur $en$im deinde motus, aere, qui an- te e$t plurimum rarefacto, & iam conden$atione continenter magis, ac magis de$inente; imminut aque re$istentia tandem laxantur, atque omnino $oluuntur orbes, vnde & vectio de- mum ce$$at, qua ratione motus violentus ab aere iuuatur.</I> <p><I>Iam verò naturalem etiam motum ab aere iuuari per$pi- cuum est; prius enim aer moto corpori cedit, a quo præmitur: postea rem motam per$equens, eam leuiter impellit. Vtrum que ergo motum iuuat & mobile vtrumque, dum mouetur, medius aer pellit; vt patet: fert enim $ur$um corpora leuia, & grauia deor$urn, dum natura cientur: in motu violento, quo leuia deor$um premuntur, grauia $ur$um cit antur, vtrun que corpus motum aer pariratione portat, & vtriu$ que corpo ris motionem tum natura, tum violentia pari ratione iuuat.</I> <p><I>In motu violento tres $unt motus: vnus naturalis, & duo violenti: primus motus violentus est motus mobilis, quodcum- que $it illud, quod mouetur. Secundus est motus antecedentis aeris, qui violentia $cinditur: hi duo motus ab extrin$eco mo- tore fiunt, cui mobile nullam vim confert: ex libro tertio Eihi- corum: motus verò naturalis e$t motus aeris, qui ne vacuum detur, $ic ab vniuer$i natura horrente vacuum comparatus e$t, vt mobilis terga $equatur.</I> <p><I>His adde quæ Ari$toteles, & Auerroes memoriæ prodi- derunt libro quarto de cælo particula vndetrige$ima. Si ea elementa (inquit Ari$toteles) quæ aeri $ubiacent. vt aqua, & terra fortè $ubtrabantur; aqua in locum ter- ræ, aer in locum aquæ deor$um ruet: at $i ignis, qui e$t aere $uperior, vel in locum cæli, vel alio transferatur, aer in</I> <pb n="219"> <I>$upremã huius inferioris orbis oram naturaliter non a$cende- ret, sed violentiam pa$$us, nec aqua $ur$um in aeris locum mi graret, sed tantum $i violentia attracta fui$$et, quod in arti- ficum symphonibus, nonnumquam fieri videmus, in quibus ae ris impetu aqua $ur$um rapitur. Aqua autem detracta, ter ra in $ublime non fertur: propterea quod terra in $uo natu- rali, ac proprio loco nullius leuitatis est particeps. Duo medi<*> elementa facilius deor$um, quam $ur$um feruntur, $i inferio- ra, & $uperiora auferantur, quod grauitatis plus habean<*> quam leuitatis: immo, vt vi$us est aliquando dixi$$e Simpli- cius, grauia tantum nullo autem modo leuia $int. Verum e$t ergo, quod diximus: aeri & aquæ plus ponderis, quam leui- tatis ine$$e. Hæc ex Aristoteleo conte$tu paraphrasticè $cri- p$imus, nunc ad Auerroem de$cendimus, qui nonnulla argu- menta his addit, quibus aeri, & aquæ plus grauitatis, quam leuitatis ine$$e o$tendit.</I> <p><I>Si aer (inquit Auerroes) e$t tantũ leuis, res, quæ ex igni, & aere conflantur, de$cendere nulla ratione po$$ent, quod ex impre<32>ionum ignearum, quæ deor$um feruntur, de$cen$u fal $um e$$e videmus; vt $unt trabes, faces accen$æ, capræ $altan- tes, stellæ cadentes, & cæteræ metheorologicæ impre<32>iones adigneam naturam pertinentes; non enim propter ignem $ua pte natura leui<32>imum, de$cendunt, ergo propter aerem: ergo in aere nonnulla grauitas viget: immo grauitas maior, quam leuitas: quando hæc non $ur$um propter leuitatem, sed deor- $um propter grauitatem cientur.</I> <p><I>Spiritus etiam animalis ab exuperante elemento aereus, $i aer grauis $uapte natura non e$$et, ad corporis inferiora m&etilde;- bra nutrienda non de$cenderet: at de$cendit: ergo non ter- ræ grauitate, quæ in $piritu animali non exuper at, sed aeri<*></I> <foot><I>Ef</I> 2</foot> <pb n="220"> <I>exuperantis grauitate e$t grauis.</I> <p><I>Prætereapropter humiditatem grauitas ine$t aeri, vt le- uitas, propter caliditatem eidem ine$$e creditur. Atqui aeris humiditas maior est eiu$dem caliditate libro $ecundo de gene- ratione particula vige$imatertia, & quarto metheorologico- rum particula vige$ima: ergo aeris grauitas e$t eiu$dem leui- tate maior.</I> <p><I>In contrariam partem hoc efficaci<32>imum argumentum potest adduci, quod plurima fieri ea ratione debet, quia ma- ximum habet robur.</I> <p><I>Si aer e$t magis grauis, quam leuis, quia aeris humiditas est eiu$dem caliditate maior; aqua erit omnium elementorũ graui<32>ima, quia in aqua e$t humiditas, quæ grauitatis e$t cau $a, & e$t à $umma frigiditate aucta, quæ e$t cau$a $ummæ grauitatis: quod probatur $umma caliditas in igne $ummæ le- uitatis est cau$a: ergo $umma frigiditas in aqua e$t $ummæ grauitatis cau$a: per locum ab oppo$itis; e$t igitur aqua du- plici grauitatis cau$a graui<32>ima, & $ummæ frigiditatis, & remi$$æ humiditatis: terra autem vnam tantum cau$am ha bet grauitatis, nec eamdem $ummam nempè frigiditatem. Ariditas enim in terra grauitatis cau$a e$$e nequit, quia in igni eadem ariditas eiu$dem grauitatis cau$a e$$et, at nõ est, quia leui<32>imus e$t ignis, quæ omnia $unt tam ab$urda, quam ab$ur di<32>ima. Argumentum ductum e$t a<32>imili. Dixerat Auerroes commentatione vndetrige$ima aeris humiditatem e$$e eiu$dem caliditate maiorem; ideo aeris grauitatem e$$e eiu$dem leuitate maiorem. Grauitas igitur, & leuitas propter primas qualitates elementis tribuuntur: at frigiditas graui- tatem præstat: ergo maior frigiditas maiorem grauitatem, & maxima frigiditas maximam grauitatem præstabit per</I> <pb n="221"> <I>regulam topicam: $icut $impliciter ad $impliciter, ita magis ad magis, & maxime ad maxime. Verũ $umma e$t in aqua frigiditas, ergo $umma est in aqua grauitas, hanc $ummam grauitatem humiditas auget, quæ cum in aere cau$a $it gra- uitatis, in aqua eiu$dem grauitas futur a est cau$a: aqua igi- tur geminam grauitatis cau$am habet; verum terra vnatan tum: mirandum ergo non erit, $i aquam terra grauiorem di- ximus, quod e$t tam fal$um, quam fal$i<32>imum.</I> <p><I>Re$pondeo, $ed prius pono tria. primum est, elementorum grauitates, & leuitates inter $e $pecie differunt, vt $crip$it Auerroes libro tertio de cælo commentatione octaua, quod probatur, quia terræ grauitas, & leuitas $unt ab$olutæ, & grauitas, & leuitas aeris, & aquæ $unt comparatæ; & ab$o- lutum, & quod cum alio confertur non tantum $pecie, verum etiam genere differunt, & quia elem&etilde;torum omnium motus, qui à grauitate & leuitate fiunt, $pecie di$crepant: ergo & grauitates, & leuitates à quibus eorũdem motus na$cuntur, $pecie di$crepabunt: & quia aeris in aquam, aut alterius cu- iu$uis elementi in aliud quoduis con$imilis grauitatis, aut le- uitatis mutatio, nõ generatio, sed $ola alteratio e$$et: non enim totum, quod interit in totum, quod na$citur nulla $uper$i$tere quæ $entiri po<32>it mutatur: $i vtriu$que grauitates, & leuita- tes $unt eiu$dem $peciei, con$eruatur quidem in vtraque vtriu$i que eiu$dem $peciei grauitas, & leuitas; cum nulla generat<*>- ne indigeant, quæ iam genitæ $unt con$imiles grauitates, & leuitates, $i eædem $pecie $unt, neque in primam v$que mate- riam generatio di$$olueretur; $i grauitas; & leuitas eiu$dem $peciei in vtroque ele mento remaneret: immo & eiu$dem ele- menti grauitates, & leuitates à $e ip$is $pecie differunt: cum elementum $eu graue, $eu leue e$t in $uo proprio naturali loco</I> <pb n="222"> <I>& extra eumdem, quod Themistiũ latui$$e auctor e$t Auer roes quarto cæli cõmentatione vndetrige$ima, & in eiu$dem loci paraphra$i, & commentatione vndetrige$ima. Quin etiã elementorum, atque mixtorum leuitates, & grauitates $pecie differũt, quod videre e$t in parua mixti plumbi portione, quæ e$t magna $implicis terræ portione grauior, $pecie amplius dif ferunt mixtorum leuitates, & pondera inter $e, vt aeri & ferri pondus vtrumque corpus graue est: atquiparuum au- ri frustulum e$t magna ferri portione grauius: has omnes le- uitates, & grauitates $pecie differre (vti diximus) à ratione alienum non e$t, quia grauitatem, & leuitatem formarum loco v$urpamus, quod elementorum formis maiores no$tri no- mina non po$uerint, & quia motionum differentiæ ex diffe- rentibus formis na$cuntur; quæ cum elementorum in propriis locis & extra propria loca inter $e, & mixtorum inter $e, & cum elementis tum infra, tum extra propria loca $pecie $int diuer$æ, mirandum non erit, $i elementorum inter $e tum in propriis, tum etiam in alienis locis, & mixtorum ab elemen- tis, & inter $e grauitates, & leuitates $pecie $int omnino diuer $æ: nam differentiæ, quæ à formis na$cuntur, $pecierum diffe- rentiæ nuncupantur. Alexander Aphrodi$ien$is libro pri- mo quæstionum natur alium capite $exto non grauitati, & le uitati tantum, sed etiam quatuor primis elementorum quali- tatibus, quas eorumdem formas e$$e cen$uit, has $pecie diffe- rentias a$cribere videtur.</I> <p><I>Altera hyppothe$is e$t. Grauitas, & leuitas ex primis ele mentorum qualitatibus non na$cuntur, sed aut ex maxima, aut ex minima distantia à motu primi mobilis, vt $criptum e$t libro $ecundo de cælo particula nonage$imaquarta & par <*>icula nonage$ima$ecunda, & in libro de$tructionum contra</I> <pb n="223"> <I>Algazelem quæ$tione prima $olutione vndecimi dub<03>, Ei, qui di$tantiam relationem e$$e affirmauerit, quæ propterea nul- lius ab$oluti cau$a e$$e po<32>it, re$pondebimus, di$tantiam duo- bus modis con$iderari: primo prout relationem $ignificat; $ic grauitatem ab$olutam non facit: $ecundo pro re, & loco di- $tanti, quod e$t relationis, aut terminus, aut fundamentum, $ic est ab$oluta, & ab$olutam grauitatem facere pote$t.</I> <p><I>Tertta hyppothe$is est. Argumentum quod Auerroes admaiorem aeris grauitatem, quam leuitatem confirman- dam adducit, non e$t demon$tratiuum, sed à $igno $umptum, velip$o etiam Auerroe eodem in loco te$te.</I> <p><I>His hyppothe$ibus constitutis, re$pondeo. Aeris grauitas ab aquæ grauitate $pecie difert, & nõ à primis qualitatibus, sed ab alia cau$a na$citur; nam $umma distantia à motu primi mobilis dat terræ $ummam grauitatem, & minor di$t antia aquæ minorem grauitatem præ$tat, hanc primæ qualitates non parturiunt, sed tantum iuuant, & potius $igna $unt & no tæ eamdem indicantes, quam cau$æ facientes; hæc ad argu- menti materiam, nunc ad illius formam re$pondendum.</I> <p><I>Ad argumenti formam con$equentia prima est inficien- da, non enim $equitur, Aqua e$t frigidi<32>ima, & cum $um- ma frigiditate humiditatem coniunctam habet: ergo est gra ui<32>ima. Ad probationem cum dicebatur; In aqua duæ $unt grauitatis cau$æ frigiditas certè $umma, & humiditas: ergo & aquæ grauitas e$t maior, inficiendum est antecedens, quia fal$um e$t frigiditatem, & humiditatem grauitatis cau $as e$$e; hæ qualitates tantum $unt notæ, quæ grauitatem, & leuitatem indicant, & cau$æ ea$dem iuuantes, ac $igna ea$- dem indicantes, & non cau$æ facientes: grauitas, & leuitas ex maiore, aut minore à motu primi mobilis di$tantia na$ci-</I> <pb n="224"> <I>tur, vt $upra vidimus. Argumentum igitur e$t captio$um, & fallax, & ea captio, atque fallacia committitur, quæ non cau$apro cau$a in elencis ab Aristotele nuncupatur.</I> <HEAD>Quare Medicorum cucurbitulæ aquam, & car- nem, non autem terram $ur$um trahant. Caput IX.</HEAD> <p>H<I>oc loco di<32>imulandum non e$t, quod medicorum cu- curbitulæ, aut aquæ, aut carni admotæ tam aquam, quam carnem attrahant: ita vt aqua, & caro $ua- pte natura graues $ur$um a$cendant, terram autem $ur$um non trahant: id qua nam ratione accidat, quærere ab refor- ta$$e non erit, & à nostro instituto non admodum alienum: cum $upra $it dictum, aerem violentiã pa$$um in locum ignis a$cendere, $i ignis extru$us extra $uum locum collocetur, & aquam in locum aeris aere detracto contendere: terram ve- rò $ur$um non ferri, $i aqua ex $uo loco mouetur. Quærimus itaque: cur aqua & caxo, quibus medicorum cucurbitulæ applicantur in ea$dem a$cendat, in quas terra non a$cendit.</I> <p><I>Re$pondeo ex Aristotele quarto cæli particula vndetri- ge$ima, quoniam terra non vnam cum aqua $uperficiem ha- bet, neque terræ corpus, perindeac aquæ, & aeris corpus molle e$t; vt cum aliis mollibus corporibus corpus vnum qua$i con- tinuum euadat, sed arida terra e$t, ariditatis autem qualitas impedimento est terræ, quo minus cum cæteris elementis ita coniungatur, vt qua$i vna eorumdem $uperficies fiat; porrò æeris corpus molle e$t, & humidum, quo fit, vt cum aliis non- nullis mollibus corporibus facilè iungãtur, eorumdemque vna qua$i $uperficies coale$cat, hac de re medicorum cucurbitulæ</I> <pb n="225"> <I>aerem, & non terram $ur$um trahunt.</I> <p><I>De aqua maior controuer$ia e$t, nec Ari$totelis expo$ito- res, iidemque notæ non vulgaris con$entiunt. Alexander Aphrodi$ien$is, cui inter pri$cos Ari$totelis interpretes pri- mæ vno omnium con$en$u tribuuntur, duas cau$as cogitauit, quarum prior ea e$t.</I> <p><I>Cucurbitularum ignis earumdem aerem in $ui naturam conuertit, aer excalefactus ab aqua frigida, cui cucurbitulæ applicantur, alteratur: porrò frigidum conden$at; ideo ne- ce$$e e$t, vt aer den$etur, den$atus minorem locum occupat, & $pacium derelinquit, quod ne vacuum exi$tat, aqua $ur- $um a$cendit, & locum ab aere derelictum implet.</I> <p><I>Hanc rationem Themi$tius fallacem e$$e iudicat, propte- rea quod cucurbitulæ non tantum frigidam, $ed & calidam aquam trahunt, à qua aer tum natura, tum etiam accidente calidus frigidus fieri non valet, illis, quæ à Themi$tio in Ale- xandrum dicuntur, Auerroes addit: cucurbitulas attrahere carnem $uapte natura calidam, à qua aer calidus fieri non pote$t: deceptus est ergo Alexander.</I> <p><I>Secundo re$pondet Alexander: calidum attrahit: aer in cucurbitulis est calidus: ergo $ubiacentem aquam attrahit: hæc attracta attrahentem aerem impellit, qui aer attractio- nis, & impul$ionis duplici motu cietur, & violentia aquæ irre pellentis violentiam aeris attrahentis longè $uperat: quapro- pter nece$$e est, vt cucurbitularum aer ab impellente aqua con$tringatur, ita vt locum minorem posterius teneat; quam prius tenuerit, quo locus minor, ne vacuus derelinquatur fit vt aqua eo a$cendat, & $pacium illud impleat ne locus in na- tura detur inanis.</I> <p><I>Hanc $ecundum Alexandri $olutionem po$$e labefactari</I> <foot><I>Gg</I></foot> <pb n="226"> <I>ratus e$t Themi$tius: propterea quod mens non capit, $en$us non accipit, animus non concipit, qui fiat, vt idem corpus ad numerum ab eodem corpore numero $imul eodemque tempo- re numero trahat, & impellatur; qua de re falsũ e$t id, quod Alexander dixit, aerem attrahere aquam à qua impelluur. Cui exemplo cucurbitularum carnem attrah&etilde;tium, quæ vim impellendi aerem non habet, contradici etiam potest.</I> <p><I>Auerroes acer inue$tigator, & diligens earum rerum, quæ à natura inuoluuntur, Alexandri $ententia & $i non omni aliqua $altem ex parte explo$a, & ip$æ $uam opinionem producit, quæ, vt facilius intelligatur $ciendum, $ic compara- tum e$$e, vt corpus fluidum non fluat, ni$i aliud fluidum cor- pus proximè con$e quatur, ne $i flueret, & nullum aliud cor- pus con$equeretur, $pacium inane derelinqueretur, à quo na- tura abhorr<*>t; vt $i dolium aut vini, aut aquæ plenum omni ex parte clau$um in loco inferiore perforaretur, ex dolio nec vinum, nec aqua per apertum locum egrederetur, quoniam aliud corpus fluidum manantem liquorem con$equi nõ po$$et, ideo introclu$us liquor immotus staret, & $pacium illudim- pleret, & $i dol<03> os $upremum aperiretur, per illud aer ingre diretur, & per partem inferiorem apertam manantem lique rem con$equeretur.</I> <p><I>Clepsydræ quin etiam, quæ inferiorem partem latam par uis quibu$dam foraminibus perforatam habent, vt in $uperio- re loco perforatum os angu$tũ habere con$piciuntur, in aquã demi$$æ $uperiore ore occlu$o non implentur, nec per ea fora- minæ, quæ in fundo $unt, aliquid aquæ $ubire pote$t, quoniam aer, qui e$t in clepsydra, exitum non habet, ni$i os $upremum aperiatur, ip$o porrò aperto ore aer egreditur, quem aqua mox con$equitur, & ab a$cendente aqua aerem con$equente</I> <pb n="227"> <I>clepsydræ implentur; quæ $i clau$o ore $uperius existente in aere plenæ $u$pendantur, ita vt nihil aeris ingredi po<32>it, tum nihil aquæ e foraminibus inferioribus exire poterit: ne $i ex v<*> $e aqua egrederetur, & aer in illud nullus ingrederetur, vas inane remaneret, ore aperto aqua $tatim $tatim effluere incipit, & aer de$cendentem aquam $equitur: ideo tota aqua ex clepsy- dris egreditur, quæ vacuæ præterea non derelinquuntur, sed plenæ aeris, aquam manentem con$equentis.</I> <p><I>His con$titutis, ad Auerroem à quo di$ce <32>imus explanan dum reuertimur: aer (inquit Auerroes) ab igni calefit, ca- lefactus fit leuis, & in $uperiorem cucurbitulæ partem $uapte natura a$cendit, ac partem cucurbitulæ inferiorem inanem derelinquit, ad quam implendam tum aqua $eu frigida, seu calida tum caro a$cendit, quæ cum $it corpus graue, non a$cen deret, & leuem factum aerem $uperius a$cendentem non con- $equeretur, $i aer à cucurbitularum igni excalefactus, & propterea leuis redditus, non a$cenderet, $ed ibi locorum, vbi prius extiter at, cum adhuc grauis er at, immotus derelinque- retur, ne $i a$cenderet, nec aliud corpus a$cendentem aerem eodem tempore con$equeretur, locus inanis derelinqueretur: hac ergo ratione $ubiacentem aerem aquam frigidam, & ca lidam & carnem ignitæ medicorum cucurbitulæ trahunt.</I> <p><I>Secunda cau$a Auerrois e$t prima Alexandri. Aerem hunc dum attollitur, quæ $ubiacent corpora aer aqua, & ca- ro con$equuntur, & $pacium implent, quod vacuum derelin- queretur ni$i con$equerentur.</I> <p><I>Tertia cau$a Auerrois est $ecunda Alexandri. Corpus quod $ubiacet a$cendentem, at que trahentem aerem impel- lit, dum ad implendum vacuum magno impetu $ur$um fer- tur, & maiore nixu impellit, quam $it motus tractus eiu$dem,</I> <foot><I>Gg</I> 2</foot> <pb n="228"> <I>& corpus impul$um in angu$tum arctat, & locum ab impul- $o corpore derelictum implet, ne vacuus derelinquatur.</I> <p><I>Cau$æ ergo, quas Auerroes adduxit, $unt tres. prima est Auerrois tantum, secunda Auerrois e$t prima Alexandri, & tertia Auerrois est $ecunda Alexandri. Cau$æ Alexan dri ab Auerroe veræ nulla ratione cen$entur, ni$i Auerrois cau$a primo loco po$ita, ip$a ablata, & Alexandri cau$æ au feruntur; ip$a po$ita Alexandri cau$æ ponuntur.</I> <HEAD>Quamobrem lata grauium corpora, vt mineraliũ quorumdam laminæ aquæ nonnumquam $upernatant, minora verò eorum- dum corpu$cula $ummer- gantur. Cap. X.</HEAD> <p>H<I>oc loco alia quæstio na$citur, quare laminæ ferreæ, aut plumbeæ aquæ nonnumquam $upernatant; acus vero, & cætera corpu$cula longè minora, & minus etiam grauia, in aquam statim mergantur.</I> <p><I>Præterea qua de cau$a fieri dicendum est, vt grauium corporum particulæ aquæ $upernatent, cum tamen ea ex qui bus hæc distrahuntur, certum $it aqua $ummergi?</I> <p><I>It emque tenui<32>imi pulueres, non $olum aquæ, sed etiam aeri in$ideãt? & per medium aerem $ublimes ferantur? cum tamen totum in puluerem comminuendum priusquam conte ratur ad inferiorem locũ præceps ruat? vt auri, aut plumbi puluis aquæ $upernat are, & per medium aerem volitare cer- nitur, auri vero, vt plumbi fru$tum non dum contritum in $u- periore loco $tare ne$cit, sed in inferiorem partem de$cendit.</I> <p><I>Ari$toteles libro quarto de cælo particulæ quadrage$ima</I> <pb n="229"> <I>prima has omnes quæstiones mouet, atque explo$a prius $en- tentia Democriti, tum cæterorum philosophorum, quiillius dogmata probant, suam propriam solutionem magis consen- taneam posterius adducit, & duo de illius sententia poni- mus, quorum alterum illud e$t.</I> <p><I>Ex continuis corporibus quædam quibus dam diuidi faci- lius po$$unt, vt aqua, & aer liquida corpora naturam eam habent, vt facilè diuidantur; aer quoniam magis liquidus est quam aqua, & aqua quam terra longè facilius diuiditur, quod minus e$t, in vno quoque genere minore cum negocio $cin ditur; vt minor portio aeris, quam maior, & modica aqua, quam immen$a facilius di<32>ipatur.</I> <p><I>Alterum vero quod ex Ari$totele ponimus, illud e$t, eam dem differentiam nõ e$$e eorum, quæ vim $ecandi habent, alia enim vi$ecandi maiore, alia minore $unt à natura donata, vt quæ aucta $unt cu$pide, & quæ in mucronem egrediuntur, promptius diuidunt, quæ verò oblonga, & plana, aut qua- drata $unt corpora minore cum efficacia, & maiore cum dif ficultate $cindunt: quod priora rei diuidendæ minus, posterio- ra verò magis occupent, multa enim $ub$tantia rei diuidendæ egrius $cinditur, quam pauca $cindatur.</I> <p><I>His po$itis ad quæ$ita re$pondemus, quæ lata $unt corpora, quia multum amplectuntur, ab inferiore corpore $cindendo $ustinentur, quod muliũ diuidendi corporis non facilè di$per- gatur. Quæ angu$ta $unt corpora ea, quia paulum compre- hendunt facilè diuidunt, & diui$um eo modo penetrant, quo corporum penetratio datur, ideo in fundum deor$um ferun- tur; id quod in aqua accidere videmus, in aere id facilius acci- dit, quod facilius quã aer aqua di$rumpitur, quoniam corpus pondero$um vim quandam innatam habet, à qua deor$um im</I> <pb n="230"> <I>petu $uo feratur, & qua $ubiacentia corpora di$rumpat, & quæ $ubiacent corpora quãquam diuidua aliquando $unt, ta- menre$istunt, & contr anituntur, ne di<32>ipentur, $i ergo vis ponderis diuidentis $uperior fuerit, id quod $ub$ternitur conti- nuatum corpus facilè diuidetur: $cindens logè celerius deor- $um præcipitabitur, $i vero imbecillior fuerit grauis, & $cin- den: is corporis ad $cindendum facult as maiore nixu ab infe- riore corpore $cindendo $u$tinebitur.</I> <p><I>Itaque ferreæ, & plumbeæ laminæ, vt ad eas tãdem reuer tamur à quibus diuertimus, $upernatant; quia maiore nixu illis ab aqua re$istitur, quam minoribus, & leuioribus corpu- $culis in acutam $u$pidem egre<32>is.</I> <p><I>Propter eamdem cau$am $upernatant tenui<32>imi auri, & plumbi pulueres, quia imbecilla e$t in illis $cindendi potestas; auri magnum frustulum $cindit facilius, & eam ob cau$am velocius de$cendit.</I> <p><I>Pulueres item in aere $u$pen$i non de$cendunt, quia aerem non $cindunt, quem maiora corpora frangunt.</I> <p><I>Hæc motuum & $tatuum differentiæ non corporum natu ris per $e, sed eorumdem figuris per accidens tribuuntur ab Ari$totele libro quarto de cælo particula quadrage$imapri- ma.</I> <p><I>Nunc ad aerem ip$um reuertimur: quem $uo in loco gra <*>em e$$e diximus, immo magis grauem, quam leuem, quan- do corpora grauia deor$um velocius, quam leuia sur$um fert, vt Simplicium mi$$um faciamus, qui eumdem tantum gra- <*>em e$$e, non autem leuem, affirmare videtur.</I> <p><I>Figuræ ergo ad quas horum motuũ in $implicibus elemen- tis cau$am Plato rettulit, omnino non efficiunt, vt quicquans $ur sum aut deor$um feratur, sed aut celerius aut tardius</I>: <pb n="231"> <I>cau$æ $unt quidem sed non motus alicuius, verum aut maioris aut minoris velocitatis, & tarditatis in motu, quæ enim lat<*> $unt, quia multum amplectuntur, non $emper $ed diutius $u$ti nentur, quia non facilè nec cito, sed œgrè ac tardè quod $ubie ctum est tandem di$rumpunt.</I> <HEAD>Exitus nouæ quæ$tionis explicatur. Caput XI.</HEAD> <p>E<I>x quibus nouæ quæ$tiones intrego na$cuntur: $i aer, & aqua sunt in proprio loco graues, cur nos tantum pon- deris non $entimus, quantum illud e$t, quod nostra capi- ta præmit? cur aues per mediũ aerem volantes ab aeris gra- ui pondere non cõprimuntur? Cur ab eo compre$$æ, aut deor- $um non truduntur, aut non $uffocantur? Cur pi$ces per ocea- num natantes, & etiã profundas oceani partes petentes nec bilum quidem ponderis, & graui<32>imi sentiunt? Si ergo gra- uis e$t aqua, $i grauis est aer, quomodo effugiemus; quin illo- rum pondus sentiamus? $i verò hæc duo elementa nec grauia $unt, nec leuia in $uis locis, quomodo effugiet Ari$toteles, quin ip$æ pugnantia dicat?</I> <p><I>Re$pondeo hanc vnam ob rem nos ab aeris pondere nõ præ mimur, à quo nec aues volantes, nec pi$ces natantes ab aqua premuntur, quia nec aer, nec aqua verè graue corpus est, aut verè leue in $uo proprio, naturalique loco: licet, & graue, & leue vtrũque elementum dicatur, quatenus grauiũ & leuium motum iuuant, & quatenus grauia, & leuia corpora $ur$um, & deor$um portãt, & $unt hæc duo elementa magis grauia, quam leuia, quia grauia maiore cum efficacia deor$um, quã leuia $ursum ferunt.</I> <pb n="232"> <p><I>Simplicius libro quarto de cælo particula trige$ima dixit vtrumque corpus e$$e continuum, ideo partem a parte $u$tine, ri, & propter eam causam pondus non $entiri, vt animalia in parietum for aminibus latitantia, à parietum graui pondere non præmuntur, quia vndique murus $emetipsum $ustentat, quæ an vera $int alibi di$putauimus, ea quæ nos attulimus, ve ri<32>ima e$$e arbitramur, ideo Simplicium prudentes præteri- mus, & à parte Auerrois $tamus, à quo hanc no$tram $enten tiam mutuati$umus. Est ergo aer, & aqua tum grauis, tum leuis in $uo loco naturali non propriè, sed quia vtrumque cor- pus tum graue, tum leue, tum $ursum, tum deor$um portat, & vtriu$que motum iuuat, $iue natura, $iue violentia fiant.</I> <HEAD>Reditus ad exemplum vtrisillius, de quo $upra capite $exto diximus. Cap. XII.</HEAD> <p>EAM <I>ob rem vter inflatus (vt ad illum reuertamur, à quo di$ceptatio no$tra sen$im effulxit) maioris ponde- ris e$$e solet vtre non inflato, quod aer in vtre inflato in- clu$us $it grauis, id est vtris grauis motum deor$um iuuet, & inflatum vtrem deor$um celerius portet, quam $i non e$$et in- flatus; & eiu$dem motum cit atior&etilde; efficiat, non alia de cau$a, quam ea$it, quam hactenus accepistis. Plumbum etiã quod ferro rarius e$t, ferro e$t grauius in aere propter aeris par- tes, quæ plures in raro plumbo, quam inden$o ferro continen- tur: qua de re Aristoteles agit libro quarto Phy$icorum par ticula octuage$imaquarta, & octuag e$imaquinta, hæc ad ma teriam.</I> <p><I>Ad formam argumenti supra adducti cum ex tertio cæ- li particula vige$imaoctaua, & ex quarto cæli particula tri-</I> <pb n="233"> <I>ge$ima dicebatur. Aer vtrumque motum iuuat $ursum, & deorsum, & vtraque corpora grauia, & leuia in mo<*>u violen to, & naturali portat, & vter inflatus e$t vere inani grauior: ergo aer in $uo loco est verè grauis: negatur con$equentia, $i de aeris natura intelligatur, & eadem cõ$equentia datur, $i de effectu, qui in grauibus, & leuibus corporibus $pectatur, id totum intelligere velimus: item cum dicitur; aer corpor<*> grauia deorsum fert facilius quam leuia $ursum: ergo ma- gis grauis, quam leuis: inficienda est consequentia, $i de aeris natura nec graui, nec leui in $uo loco natur ali audiatur, & concedenda $i de affectu aeris; qui efficacius grauia deor- $um, quam leuia $ursum portat; de aqua dicendum est idem.</I> <HEAD>Quomodo elementorum motus à medio pendeat. Cap. XIII.</HEAD> <p>OSTENDO <I>elementorum motum non pendere à me- dio, præ$ertim cũ dictum $it, medium moueri per $e à sua forma naturali, post quam à $implici corpore gra ui, & leui motum fuerit: quia tunc sequeretur, corpus $im- plex in fine, quã in principio tardius moueri, cui aduer$atur Ari$toteles primo cæli particula octuage$imanona: conse- quentia probatur. Prima pars aeris moti secundam mouet, & secunda tertiam, & $ic deinceps: ergo secundum mou&etilde;s minus mouet, quam primum & tertium minus quam secun- dum, vt patet in his, quæ proiciuntur: ergo elementa tar dius in fine, quam in principio mouentur.</I> <p><I>Re$pondeo medium impul$um prius natura, & $i non tem pore à violento impellente mouetur, & po$terius à sua forma dum medium (verbi gratia) lapidem in sublime motũ por-</I> <foot><I>H</I></foot> <pb n="234"> <I>tat, ideo extrinseco motore primo quiescente adhuc lapis mo- uetur; lapidis motus superiorem mundi plagam versus tum naturali, tum violenta motui e$t aliqua ex parte $imilis, aer enim vt à lapide motus lapidem portat, lapidis motum natu- rali motui nonnulla ex parte $imilem facit, vt autem moius e$t contra natur alem lapidis inclinationem, $ic e$t verè violen ius, vt dixit Auerroes libro tertio de cælo commentatione vi- ge$imaoctaua. Ab aere igtur primo impul$o proximus aer quie$cens impellitur, qui primi mouentis impul$um excipit, & exceptum tam diu con$eruat, & auget, quam diu potest; po- <*>e$t autem tam diu, quoad mouentis vis, & facultas à medio, & per medium fertur: porrò cum vis illius, quod primo mo- uet per medium & à medio ferri desiit, motus, qui citatior fuer at incipit fieri $egnior, donec mobile tandem quie$cat; me dium enim impellenti re$i$tit, qua de re tractu temporis mo- tum impellentis magis languidum efficit: i$tæ aer $ecundo im pul$us à primo $egnius moueri incipit, quam aer primo impul- $us moueretur, quod primus aer ab extrin$eco motore vehe- mentius impelleretur, quam istæ primus aer à primo motore impul$us aerem $ecundum impulerit; qua ratione fit, vt aeris motus in principio $it ocior, & po$t principium $emper $it $e- gnior, po$t quã primi mouentis impetus langue $cere cœperit, ideo nece$$e est, vt quæ proiiciuntur, tardius in fine, quam in principio moueantur. Quod $i extrin$ecus mouens ab aere nõ e$$et deiunctum, vt est, sed e$$et semper coniunctum, quod nõ est, semperque immediatè moueret, vt non $emper mouet, ea- dem $emper e$$et cau$a motus eiu$dem, & prima pars aeris primo moti ab extrin$eco motore $ecundam, & $ecunda ter- <*>iam, & tertia quartam pari velocitate moueret. Vtrum est igitur illud quo argumentum tendit in motu violento, & non</I> <pb n="235"> <I>in motu naturali, in quo mouens dum mouendo medium mo- uetur, maiores vires a$$umit; ideo velocius agit in aerem, & efficacius eumdem pellit; aer autem velocius motus mobile ve locius portat, quo fit vt motus istæ naturalis velocior $it in fi- ne, quam in principio. In his quæ proiiciuntur id non licet; quo niam motor e$t ab aere di$iunctus. In his que natura mouen- tur, motor e$t coniunctus, ideo illorum motus e$t in fine $egnior horum verò citatior: hæc ad materiam.</I> <p><I>Ad formam argumenti nunc re$pondemus. Cum diceba- tur, medium per $e à $ua forma natur ali mouetur, postquam à corpore graui, aut leui motum fuerit: ergo tardius in fine, quam in principio: in ficienda est con$equentia ad probation&etilde;, neganda est $imilitudo. Quãquam enim proiectorum motus ocior ect in principio, quam in fine; quia prima pars aeris pri mi moti secundam mouet, & $ecunda tertiam, & $ic dein- ceps; & quamquam motus istæ propter motoris distantiam vires perdit eundo, ideo fit $egnior, non tamen id motui natu- rali v$u venire pote$t, quia violentus motor à mobili $it di$iun- ctus, & propter di$tantiam mobili vires cõmunicare nequeat, quia motor natur alis e$t $emper mobili coniunctus, ideo mobi- le $emper mouet, & mouendo maiores vires a$$umit, à quibus motus in fine fit velocior, nec tantum mobili, sed etiam medio e$t motor natur alis $emper coniunctus, ideo mobilis & med<03> motum augere pote$t, quoad mobile ad finem peruenerit: mo- tor violentus po$t primum impul$um tum à mobili, tum à me dio e$t $uperatum, quam ob cau$am nec mobilis, nec med<03> mo tum augere pote$t, sed propter mobilis, & med<03> re$i$tentiã, & propter motoris di$tantiam nece$$e est laxari motum, & continuo fieri tardiorem, quoad motus omni ex parte $olua- tur, & mobile tandem quie$cat.</I> <foot><I>Hh</I> 2</foot> <pb n="236"> <HEAD>Quas ob cau$as quod natura moueturvelocius in fine, quam in principio apud Plato- nem, & Thaletem Mile$ium mo- ueatur. Caput XIIII.</HEAD> <p>NVNC <I>quærimus: vtrum aliæ $int cau$æ maioris ve locitatis in fine motus naturalis, & minoris in prin- cipio.</I> <p><I>Platonici id tum vniuer$i, tum elementorum animabus a$cribunt. Platonis enim $ententia e$t in Phædro: duodecim animas cum Ioue duce quamfelici<32>imas $emper incedere ob id quod totidem $phæarum corpora Plato po$uerit, videlicet globos octo cæle$tes, quos in Thimæo, & Epinomide numerat, & quatuor quæ $uper$unt elementa, quæ cum præcedentibus globis cælestibus duo denarium numerum faciunt: hæc duo- decim corpora à duodecim animabus reguntur, quarum prin cipem Iouem, id e$t mundi animam con$tituit: ex qua $enten- tia colligunt ab huiu$modi animabus, non $olum natur alem elementorum a$cen$um, at que de$cen$um fieri, sed eumdem etiam in fine augeri; vniuscuiu$que enim elementi anima quã libet eiu$dem elementi particulam, vt magnes ferrum ad $e ip$am trahit, & à quolibet loco di$tanti. Trahit quoque ad id anima mundi, quo fit, vt motus lapidis di$cendentis ab alto, quo propius ad centrum accedit, eo fiat velocior, & flammæ motus a$cendentis, quo fiat cælo propinquior, eo euadat rapa- cior efficaciore animarum tractu in fine, quam in principio, & quam quam hic trah&etilde;di mo dus non videtur explodendum, tamen ab hac cõtemplatione Platonici non put ant, quemad- modum $i homines ferri quidem ip$ius motum ad magnetem</I> <pb n="237"> <I>videntes, magnetem trahentem non viderent, ferrum ex $e ip$o moueri nõ dicerent, sed à magnete trahente, it a nunc qui elementorum animas non vident, elementorum particulas à $e moueri non credunt; sed ab eorumdem elementorum ani- mabus Platonici, qui ea$dem intellectu concipiunt, tum moue ri, tum velocius in fine quam in principio agitari affirmant: ad id anima vniuer$i iuuante motum: eumdemque in fine, quam in principio citationem efficiente.</I> <p><I>Hæc e$t Platonicorũ $ententia, quã Peripatetici refutant; nõ enim anima à Peripateticis ponitur, cuius nullum e$t cor- pus, vt corpus nullũ e$t animæ vniuer$i. At dices anima mun di vniner $i corpus efformat, & mouet, id tamen fieri nõ po$$e ratio $uadet; cũ vniuer $i corpus vnum continuatum corpus nõ $it, sed ex compluribus di<32>ipatis corporibus coaugmentatum adinuicem non $olum genere differentibus, sed longè etiã ma- gis: quibus corporibus tantopere di$crepantibus, atque di- $tantibus vna anima tribui con$entaneum non e$t, quia enim fieri potest, vt æternum cæli corpus, & $ordidum elementum, ac putre cadauer ab vna anima mundi regantur? certèid nulla ratio $uadet: multò etiam minus vnius animæ mundi complexu æternæ, atque cæle$tes animæ, & formæ materia- les ortui, interitu$que obnoxiæ, immo animæ cælestes, & in formis materia coercebuntur; quapropter hæc anima mundi non datur, ni$i quis per mundi animam ordinem illum intel- ligat, de quo $upra egimus: de $ententia Alexandri in $uis quæstionibus natur alibus.</I> <p><I>Verum elementa animata e$$e Thales Mile$ius hoc ar- gumento probauit: totum, quod est con$imilium partium, e$t eiu$dem rationis cum vnaquaque parte, sed aqua est totum cõ$i milium partium: ergo tota aqua & quælibet eius pars</I> <pb n="238"> <I>e$t eiu$dem rationis: at aquæ pars in nobis, & in quolibet ani mante est animata: ergo & totum aquæ elementum est in $e ip$o animatum; idque de cæteris tribus elementis Thales Mile$ius credendum e$$e cen$uit, quod de aqua credidit.</I> <p><I>Elementorum contra Platonem, & Thaletem nullas e$$e animas facilè intellig et is, qui animæ definitionem secundo de anima ab Ari$totele di$putatã ad veritatis trutinam expen- dere voluerit. E$t, enim anima actus corporis non cuiu$uis sed instrumentar<03>, quæ instrumenta non $unt in elementis: ideo nullæ erit elementorum anima. Præterea $i elementa animã habere dicuntur, cur animantia non $unt? & $i animantia non $unt, cur animam habent? & $i anima est in elementis, cur nullæ partium animæ in illis inueniuntur? non vegetandi, quoniam non augentur, non minuuntur, non aluntur, non $i- mile gignunt. Non $entiendi, quia à qualitatibus primis, quæ $ummæ $unt in illis, non afficiuntur, quæ ad $en$um tangendi pertinent, $ine quo omnium primo nullus alius po$terior e$$e potest. Non intelligendi, quia elementa e$$ent, aut homines, aut D<03>. Non ex loco ad locum mouendi, cũ pedibus careant, & aliis instrumentis, quæ pedum loco animantibus natur a dedit, $ine quibus animantia ad locum moueri non queunt. Elementa ergo animata e$$e non po$$unt. Ad argumentum Thaletis re$pondeo: dicimus, aquam in nobis non e$$e anima- tam, nec alia pars cuiu$uis elementi; quapropter nec totum elementum animatum erit, sed in nobis animatum e$t id, quod e$t ex omniũ elementorũ mixtione concretũ; hæc ad materiã.</I> <p><I>Adformam totum primum argumentum damus, & an tecedens $ecundi argumenti neg amus. Argumentum, quod Platonici addunt, dum dicunt: hanc animam mundi non vi- deri; nec propter hanc cau$am e$$e negandam, nullius est ro-</I> <pb n="239"> <I>boris, quia nihil intellectu concipere po$$umus, quin illud $en- $u prius cognouerimus, animæ item mundi elementa trahen tis, & magnetis, quæ ferrum trahit $imilitudo negatur: nega rietiam pote$t, quod dicunt: $i nulla habita cognitione ma- gnetis ferrum ad magnetem cieri videremus, ferrum ex $e ip$o mouerinon diceremus, sed à magnete trahente; cuius nul lam cognitionem haberemus; per inficiationem hoc totum est diluendum: ferrum enim nec à $e cum nihil $emetip$um mo- ueat, sed ab alio motore, quem ignor aremus, moueri pro cer- to $ciremus. Quæ $i vera $unt: quis huiu$modi animabus, quæ nullibi inueniuntur, aut elementorum motum, aut motus eiu$ dem maiorem in fine velocitatem a$crip$erit? certè nullus, ni- $i qui $en$u communi caruerit.</I> <p><I>Motus etiam elementorum ad propria loca e$$et violen- tus, $i traherentur, quoniam violentus e$t motus tractus, vel $altem neuter, & non naturalis, sed methaphoricus, vt est tractus ferri ad magnetem: nos autem natur alis motus cau- $as naturales quærimus, quæ præter eas quas attulimus, $unt plures, & non negligendæ.</I> <HEAD>Hypparci, Leucippi, & Iamblici opiniones tolluntur. Caput XV.</HEAD> <p>HYPPARCVS <I>Methapontinus in libro, qui ab eo $cribitur. De his quæ per grauitatem deor$um ferun- tur, duos motus contrarios $e vici<32>im impedire, ac tol lere, & motum $ur$um & deor$um contrarios e$$e cum ani- uerti$$et, vnà cum Lipario vetu$ti<32>imo graui<32>imoque Ari- $totelis expo$itore, motũ deor$um natur alem à motu $ur$um violento impediri, & inde motum deor$um in fine cit atior em</I> <pb n="240"> <I>futurum e$t ratus, quod $agittarum, quæ ex arcubus proie- ctæ $ur$um violentæ volitant exemplo confirmat: ait enim $a- gittas tam diu $ur$um ferri, quam diu impetus ab arcus cor- dæ $u$ceptus langue$cere incipit, $agittarum<16> motus violentus flacce$cit, & adhuc violento motu nonnulla ex parte $uper$ti- te $agittæ deor$um moueri incipiunt, quæ & $i tunc eo gra- uiores $int, quo magis à centro di$tant, $egnius tamen mouen tur, quia à contrario motu violento, cuius reliquiæ adhuc $er- uantur, impeditur, ac retardatur; in de$cen$u violentus motus finitur, & naturalis ab$que impedimento relinquitur, ideo tunc nece$$e est, vt propè centrum $agittarum motus cita- tior fiat.</I> <p><I>Hanc Hypparci, & Leucippi opinionem Alexander Aphrodi$ien$is validi<32>imè agitat: pro cuius faciliori decla- ratione $ciendum. Motum violentum duobus modis con$ide- rari po$$e, $emel vt cum natur ali motu coniunctus, $ic tãtum abe$t, vt eumdem impediat, vt naturalem motum iuuet, cita- tioremque faciat, quod videre e$t in ferreis, plumbei$que glan dibus, quæ à bellicis tormentis cum impetu ignis violentia quã quam deor$um proiectæ, non $olum aggeres, vallos, & menia quatiunt, sed & inexpugnabili<32>ima propugnacula diruunt in tenui<32>imumque puluerem comminuunt, ita vt nullis arti- bus illis re$i$ti po<32>it: eædem ferreæ plumbeæque glandes nul- la ignis ex bellicis tormentis proiectæ, sed earumdem naturæ derelictæ, quantumuis graues deor$um cadentes tantam rui- nam non molirentur: ergo tantum abest, vt violentia natu- ræ coniuncta motum natur alem tollat, atque impediat, vt eumdem iuuet, augeat, & citatiorem efficiat.</I> <p><I>Secundo violentus motus con$iderari potest, quatenus in alteram partem fit à natur ali motu non rarò diuer$um: tunc</I> <pb n="241"> <I>cum naturali motu non coniungitur, naturalem motum non iuuat, sed retardat, & impedit: $ic grauium $agittarum mo- tus naturalis ad centrum à motu violento ad cælum non mo- do retardatur, sedomnino tollieur, donec acceptus impetus finiatur: quo finito $agittæ & tardius in principio, quam in fine ad centrum feruntur: ergo Hypparci & Leucippi fal$a opinio est.</I> <p><I>Fal$um e$t etiam quod dicunt, graue eo e$$e grauius, quo magis à centro di$tat: cum duobus tantum modis (quod $æ- penumero à nobis repetitum fuit) graue extra centrum e$$e conting at: $emel quia extra centrũ violentia truditur, tunc ab illa violentia præter naturam aliqua ex parte di$ponitur: quam naturæ contrariam di$po$itionem eò magis relinquit, quò magis ad locum inferiorem tendit. Secundo graue extra centrum exi$tit, cum ex aliena leui natura in $uperiore loco gignitur: eamdem alienam natur am ex qua genitum e$t ex- cutit cum de$cendit, & eò magis, quo ad$uum naturalem lo cum proprius accedit: non enim graue $iue extra proprium locum violentia tru$um, $iue in alieno loco ex leui natura ge- nitum est graue dum de$cendit, sed fit graue po$tquam ad proprium locum peruenerit, amplius graue non fit, sed fa- ctum e$t: ideo amplius non mouetur, sed natur a quie$cit: ergo fal$um est, graue eo e$$e grauius, quo magis abe$t à centro, & eò minus, quo minus à centro distat: immo oppo$itum $emper accidit: hæc Alexander contra Hypparcum & Leucippum.</I> <p><I>Diuus lamblicus $olius maioris aut minoris di$tantiæ ratio nem habendam cen$uit: maius enim $pacium $eu medium ma ius à graui de$cendente difficilius $cinditur, $pacium minus facilius di$rumpitur: ex maiore ergo facilitate frangendi me dium minus maior velocit as na$citur, & ex maiore difficul-</I> <foot><I>Ii</I></foot> <pb n="242"> <I>tate di$rumpendi $pacium maius in principio motum tardio- rem fieri decet, seu $ur$um à corpore leui, $eu deor$um à gra- ui corpore fiat.</I> <p><I>Fal$a hæc Iamblici $ententia ab Alexandro duobus argu mentis exagitatur: primo $iid quod Iamblicus in motu natu- rali vti verum astruere conatus e$t, verum omnino $it, veri$- $imum id etiam erit in motu violento: cum idem vtrobique $it medium, quod maius difficilius diuiditur, & minus facilius $cinditur. Si ergo ex maiore facilitate frangendi medium mi- nus, & ex maiore difficultate di$rumpendi $pacium maius na turalis motus, aut magis, aut minus celeris fit, & motus violen tus ex ei$dem cau$is aut $egnior, aut celerior fieri debet: ex ei$dem enim cau$is iidem effectus $emper na$çũiur: ergo quæ aut $ur$um aut deor$um violentia cientur, velocius quam in principio in fine mouebuntur: cuius oppo$itum numquam non accidit: videmus enim in principio mouentis impetum à mo- bili $u$ceptum motus velocitatem augere: quæ $en$im minui- tur, donec omnino perdatur, & motus tardior $en$im factus ce$$ante impetu tandem finiatur.</I> <p><I>In Iamblicum ab Alexandro $ecũdum hoc argumentum astruitur. Idem corpus adnumerum prope terram ad lan- cem libratum grauius e$$et $e ip$o, $i in alta turri ad eandem lancem libraretur, quia cum prope terram libratur, minus $cindendi aeris inter libratum corpus & terram intercipitur, quam cum in alta turri, aliæ ergo & veriores excogitandæ $unt cau$œ, quamobrem $implicia elementa dum natura cien tur, velocius in fine, quam in motus principio cieantur.</I> <pb n="243"> <HEAD>Quæ $int veræ Peripateticorum cauæ, propter quas ea, quæ natura mouentur, velocius in fine, quam in principio mouean- tur. Caput XVI.</HEAD> <p>QVIA <I>nec Plato quantumuis diuinus, nec Thales & $i magni nominis Philo$ophus, veritatem a$$ecuti fuerunt, ad Ari$totelem naturalis Philo$ophiæ paren tem redimus, de cuius $ententia animaduertendum est. Eam e$$e naturam aeris, & aquæ in proprio loco, $i à quopiam quo quo ver$us impellantur, vt $uo nixu post impul$um eum pri- mum aliquo $pacio ferantur, ac aliquantisper motum cita- tiorem faciant: deinde $en$im motum $istant, donec motus planè quie$cat, vt non rarò diximus.</I> <p><I>Huic adde, quoniam à vacuo natura, abhorret idcirco cũ in medio aliquid mouetur, $imul ad mobilis terga proximi me d<03> partes concurrunt, vt $pacium illud impleant, ne derelin- quatur inane; hæ partes medii prius impul$æ proprio deinde nixu mobile pellunt, & illud vltra promouent, hæc quo plu- res fuerint maiorique nixu pul$æ, eo citius, & vehementius concurrentis ad terga mobilis illius illud velocius impellunt, ac mouēt: quo fit vt motui naturali hic motus violentus, id e$t impul$us addatur. Alobile deinde velocius motum anteceden tem aerem maiori nixu pellit, à velocius pul$o aere mobile ve- locius fertur, & adillius terga plures partes aeris mobile con $equentis cõcurrunt, ideo citius graue de$cendit, & leue a$cen- dit, quou$que ad c&etilde;trum feratur, aut ad cælum $ubuolet, vbi vtrumque mobile seu graue, seu leue quie$cet. I$tius ergo mo- tus velocior in fine citatio ex ociore impul$u partium med<03> ad</I> <foot><I>Ii</I> 2</foot> <pb n="244"> <I>terga mobilis concurrentiũ, & ex maiore impul$u anteceden- tis aeris na$citur, & nõ ex $ola præ$entia motoris, & mobilis.</I> <p><I>Sciendum $ecundo ex doctrina Aristotelis libro quarto Phy$icorum particula $eptuage$imaprima. Aledium in di- uer$am partem motum maiore nixu ob$i$tere mobili, quam id medium, quod quie$cit; & quie$cens maiore nixu eidem mobilire$i$tere, quam in eamdem partem motum; in quam mobile mouetur: & quanto celerius medium in eamdem par- tem fertur, tanto minus re$i$tit. Cum ergo graue corpus ver- $us eamdem orbis partem agitur, ver$us quam medium ae- rem prius quie$centem impulerat, minorem tunc re$i$t&etilde;tiam inueniet, quam in motus totius principio cum aut aer medius quie$cebat, aut forta$$e contranitebatur, quamobrem mobile proximã aeris partem antecedentem magis propellit: ad quã cum peruenerit minorem profectò re$istentiam inueniet, idea velocius eum impellet, & velocius mouebitur, & eò etiam ve- locius, quo plures aeris med<03> partes ad mobilis terga con- current.</I> <p><I>His adde perfectionem, quam elem&etilde;ta nanci$cuntur, dum ad propria loca mouentur, à qua motus velocitas augetur.</I> <p><I>Ex maiore ergo partium ad mobilis terga concurrentium numero, & ex minore re$i$tentia medii in fine, & ex maiore impul$u aeris con$equentis, & ex perfectione, quam grauia, & leuia eò maiorem con$equuntur, quoad proprium natura- lemque locum proprius accedunt, grauitas, & leuitas elemen- torum augetur; hæc aucta in fine motum auget, eumdemque citatiorem reddit, vt vi$us e$t dixi$$e Aristoteles primo cæ- li particula octuage$imanona: non autem id fit ex $ola præ- $entia motoris ad medium, & admobile.</I> <p><I>Est motusistæ ex naturali, & non naturali, seu violento</I> <pb n="245"> <I>motu factus, nam impul$us non e$t naturalis, & vinaturali motui adiuncta longè celerius mobile ferri nece$$e e$t, & cum lapidi $ua $ponte cadenti violentiam addimus, motus illius ve- locitatem tanto magis augemus, quanto violentia extrin$ecus adueniens fuerit maior: violentia igitur naturæ addi, & ab extrin$eca vi motus naturalis augeri pote$t, sed natura vio- lentiæ nũquã accõmodabitur, vt lapis in $ublime impul$us nul lo modo naturali, sed violento tãtum motu mouebitur, & eius motus à natura nulla ex parte, aut iuuari, aut augeri, aut ocior fieri poterit: quo circa natura per $e tantum, vis autem & per $e, & addita naturæ mouet: eam ob rem dixit Ari- stoteles libro tertio cthicorum ad ea, quæ naturæ aduer$an- tur a$$uefieri nihil vmquam poterit, vt $i quis lapidem, vel etiam millies $ur$um iaciat, illum ad motum $ur$um numquã a$$uefaciet.</I> <p><I>Inter ea, quæ violentia, voluntate, & natura mou&etilde;tur, hoc interest: quæ natura cientur, velocius in fine mouentur, quæ voluntate concitantur, vt animalia, velocius in medio, quam in principio, aut in fine feruntur, quia $uarum motionum ini- tio, cum membra non dum $unt ad motum præparata, $olent e$$e tardiora; sen$im autem maiores vires ad motionem acci- piunt, longo tãdem labore faticata laxantur; & tum tardius mouentur: quæ violentiam patiuntur, tardius in fine, & velo- cius in principio aguntur, vt $upra diximus.</I> <HEAD>Vtrum elementorum motus in momento fieri po$sit. Caput XVII.</HEAD> <p>CONTRA <I>elementorum motum in fine auctum pro- bamus eumdem ad tantam velocitat&etilde; peruenire po$$e,</I> <pb n="246"> <I>vt in momento fiat; cuius oppo$itum Aristoteles probat li- bro $exto Phy$icorum particula quinquage$ima.</I> <p><I>Elementum e$t corpus continuum, ergo per$e in infinitũ $ecaripote$t, & ad cuiuslibet continui diui$ionem per $e, illius accidens non per se, sed per accidens diuidi po$$e docet Ari- $toteles libro de $en$u, & $en$ili: vt $ecto corpore albo per $e, & illius albedo per accidens $ecatur: ergo corpore graui per $e infinitè diui$o, vt infinitè diuidi pote$t, & illius grauitas per accidens infinitè diuidetur; id fieri aliquando constat, quia quælibet naturalis facultas aliquando ad actum erumpet. Ergo cum ad actum hæc diui$io in partes infinitas redigetur, infinita grauitas in actu inuenietur: ergo infinitè mouebit: er- go in momento, in quo non fit motus: quod de infinita graui- tate diximus, atque dicemus, de leuit ate e$t etiam omnino in- telligendum, quoniam contrariorum contrariæ $unt, quæ con- $equuntur proprietates. Hic tria faciemus: primo nonnulla adnotabimus: $ecundo ad materiam, tertio verò ad formam argumenti re$pondebimus.</I> <p><I>Sciendum de mente Ari$totelis libro primo de generatio- ne hanc orationem Continuum infinitè $ecari pote$t, duas ha- bere $ignificationes, altera est. Continuum, quod e$t diuiden- dum in hanc, vel illam partem $ine vllo di$crimine infinitè po te$t diuidi, non vt in omnes partes $imul infinitè diuidatur, sed vt ex omnibus diui$ionibus in quaslibet partes quantumuis in- finitas quamlibet admittere po<32>it; neque vnam magis, quam aliam sed $igillatim omnes, vt $i diceremus: hominem omniũ di$ciplinarum e$$e capacem, non quia aliquis omnes $imul di- dicerit; sed quoniam ex $ingulis di$ciplinis nulla e$t, quam ho- mo di$cere nequeat; non autem hanc, vel illam tantum de- finitè: ita continuum corpus omni ex parte diuiduum e$$e vo-</I> <pb n="247"> <I>lumus; non quia $imul vmquam actu omni ex parte $imul di uidatur, sed quia nulla diui$io est in continuo, quam conti- nuum re$puat. Secundo modo intelligitur, vt continuum quod in partes omnes ea$dem que infinitas diuidi potest, in ea$dem actu diuidatur: hæc posterior $ignificatio fal$a est, prior au- tem vera.</I> <p><I>Secundo $ciendum: facultat&etilde; e$$e duorum generum: quæ dam $olam non repugnantiam $ine naturali inclinatione $i- gnificat; vt cum omne corpus continuum infinitè diuidi po$$e dicimus; quædam naturalem inclinationem ad actum dicitur prior non e$t frustra, $i ad actum non redigitur: po$terior ad actum non redacta est frustra.</I> <p><I>Re$pondeo nunc ad materiam. Continuum ex infinit is $e- ctionibus non omnes infinitas, sed $igillatim vnamquamque admictere pote$t; omnes $imul numquam admictet, ideo in in- finitas partes numquam $ecabitur; & motus in momento non fiet. Ahæc continuum, qua continuum, & non qua cor- pus, infinitè $ecari potest; sectionem tamen hanc actu non ad- mictit, nec (vt opinor) admictet: $icut continuum actu per- $e non diuiditur, ita nec illius accidens actu diuidetur per ac- cidens, sed facultate tantum; quæ facultas propterea fru$tra non erit, quia hæc facultas inclinationem natur alem non $i- gnificat, sed $olam non repugnantiam, id e$t continuum in in- finitas partes infinitè diuidi non repugnat: licet in partes in finitas numquam diuidatur.</I> <p><I>Nunc ad formam, primo cum dicitur. Continuum infinitè $ecari pote$t; $i id ita intelligatur, vt continuum in infinitum actu aliquando ita $ecetur, vt quaslibet, & omnes $ectiones ad mictat: id negamus: $i verò vnam aut plures tantum, & non omnes continuum $ectiones admictere velimus; hoc totum da-</I> <pb n="248"> <I>mus: ergo infinitè grauitas dabitur, per inficiationem re$pon- demus: cum adhuc infertur: ergo in continuo frustra e$t $e- candi infinita facultas ad actum non redacta, & hoc inficia- tione diluimus, quia non e$t Aristotelis germana $ententia, vt omnes $ectiones infinitas continuum admictat, sed vt ex infinitis aliquas. Dici etiam certè poterit infinitum actu non dari, sed facultate tantum, ex quo motum in momento factũ non infertur: hinc an$am nanci$ci liceret vrgendi Zenonem, vt eumdem Ari$toteles acerrimè vrget libro $exto, & libro octauo Phy$icorum: at non e$t i$tæ locus, ideo Zenonem pru- dentes præterimus, & ad cõtinuum corpus reuertimur, quod quamquam in partes infinitas $ecaripotest, re ip$a tamen, & actu non $ecatur, itaque cum dicitur, elementum est corpus continuum, ergo per $e infinitè $ecari pote$t; dandum e$t hoc: cum adiungitur ergo illius accidens vt est grauitas, & leuitas non per $e, sed per accidens ad continui $ectione $ecari valet, & i$tud damus, cum additur: ergo corpore graui per $e. infi- nitè diui$o illius grauitas per accidens infinitè diuidetur: hanc diui$ionis facultatem continui per $e, & illius accidentis per accidens ad actum per $e redigi po$$e negamus: cum infertur ergo e$t fru$tra: negamus, quia hæc facultas naturalem incli nationem minimè $ignificat, sed $olam non repugnantiam, po $terior non e$t fru$tra, cum ad actum nõ redigitur, sed prior, & tunc non $equitur, motum in momento fieri.</I> <HEAD>Vtrum grauitas, & leuitas infinita detur. Caput XVIII.</HEAD> <p>VERVM <I>quoniam de infinita grauitate egimus: quid prohibet, quo minus eamdem non dari probemus?</I> <pb n="249"> <I>propterea quòd $i detur, motus in momento fieri nece$$e est, & Ari$toteles hanc tractationem v$que difficilem fuiu- ram dicit libro primo de cælo, vt in ea parte, $i v$quam alibi intento e$$e animo lectorem velit, ne $i vnum aliquod, vel etiã minimum tractationis punctum præterlabatur, omnia ca- dant, effugiant, corruant, & effluant.</I> <p><I>Argumentor igitur: $i infinita grauit as datur, aut ea e$t corporis infiniti, aut corporis finiti: non infiniti, nam infini- tum non dari demon$tratum e$t ab Aristotele libro tertio de Phy$ico auditu, & libro primo de cælo: & $i infinitum aliquod corpus daretur, cuius grauitas e$$et infinita, nece$$e e$$er locũ dari infinitum, quod totum àtoto corpore infinito impleretur: e$t enim corpus, quod omni ex parte diuidi potest, vt dixit Ari$toteles in principio libri primi de cælo, id est ex parte longitudinis, latitudinis, & profunditatis: corpus ergo infini- tum nece$$ariò e$t infinitè longum, infinitè latum, & infinitè profundum: ergo æqualis magnitudinis locum exigit infini- tum, quod totum à toto corpore infinito occupabitur: corpus enim infinitum omnia implet: ergo $pacium nullum erit $u- per$tes, ad quod corpus infinitum recto motu cieri po<32>it: ergo in quolibet loco $tabit immotum: ergo grauitas infinita cuius nullus erit v$us dabitur: non enim corpus illud mouebitur, cu- ius grauitas erit infinita: ergo nec corpus leue inuenietur, quod inueniri nece$$ario debet: quia $i e$t vnum in natura cõ- trarium, & reliquũ erit, & $i leue corpus in natura fuerit, il- lud nullibi erit, nullibi quie$cet, & ad nullum locum feretur: corpus enim graue infinitum, quod po$itum fuerat, omnia im plet, quæ fieri nulla ratione po$$e nemo nõ videt: ergo hæc gra- uit as infinita infiniti corporis e$$e non poterit.</I> <p><I>Nunc probandum e$t, fieri nulla ratione po$$e, vt grauit as</I> <foot><I>Kk</I></foot> <pb n="250"> <I>infinita corporis finiti: nam hæc infinita grauitas $i corporis e$$et finiti, vel eadem in non tempore moueret; aut æquali tem pore, cum ea quæ finita est: primam con$equentiam proba- mus: augendo facultatem mouentem, eo modo, quo eamdem auget Aristoteles in $eptimo libro de Phy$ico auditu. Si de- terminata mouendi facultas aliquod $tatutũ mobile moueat per aliquod definitum $pacium in tempore determinato, $i ea- dem facultas mouens in duplo augeatur, tempus in duplo mi- nuetur; $i in triplo creuerit, & tempus in triplo decre$cet, vt $i tempus duarum horarum fuerit, & vis mouendi duplo maior erit: tempus erit vnius horæ: at que ita deinceps.</I> <p><I>Vis hæc ad tantam magnitudinem peruenire poterit, v<*> fiat infinita, $i aucta vi mouente tempus minuitur, nece$$ariò $equitur, vt facta vi mouente infinita tempus infinitè decre- $cat, & fiat non tempus, in quo infinita vis mouens mouebit: ex Aristotele libro Phy$icorum $eptimo, & libro primo de cælo: nunc ad grauitatem reuertimur.</I> <p><I>Si grauitas infinita corporis finiti datur: nece$$e est, vt in non tempore moueant; patet con$equentia augendo vim mo- uentem, vt de Ari$totelis $ententia, nunc eamdem auximus, mouebit etiam in non tempore, quia $ucce<32>io in motu ex re$i- $tentia na$citur, libro quarto Phy$icorum: at grauitati infi- nitæ corpus finitum non re$istit, nec re$istere pote$t; ergo mo- uet in in$tanti, in quo motum non fieri Aristoteles demon- strauit libro $exto Phy$icorum particula quinquage$ima.</I> <p><I>His, ni fallor, probata e$t prima pars $upradictæ con$e- quentiæ: nunc ad $ecundam probandum de$cendimus. Si gra- uit as infinita corpus finitum in tempore moueat quantumuis paruo, in æquali altera grauitas finita mouere poterit: patet con$equentia, augendo, & minuendo vim mouendi, & tempus</I> <pb n="251"> <I>eo modo, quo ab Aristotele libro $eptimo Phy$icorum augen- tur, & minuuntur, & quomodo à nobis $upra aucta, & minu ta fuerunt, quæ omnia $unt tam fal$a, quam fal$i<32>ima: er- go grauitas infinita non datur.</I> <p><I>Hinc nece$$ariò $equitur, vt $i neque grauitas, neque leui- tas $it infinita, nullum omnino corpus $iue graue, $iue leue e$$e infinitum: finita $int igitur oportet omnia grauia, & leuia corpora, & finitum nece$$e est vt $it illud $pacium, quod inter lunam, & mundi centrum intercipitur, vt à finitis corporibus finitæ magnitudinis finito tempore peregrinetur.</I> <HEAD>Auenpacis argumentum adæquam lancem expen ditur, quod quarto Phy$icorum ab Auen- pace texitur. Caput XIX.</HEAD> <p>CONTRA <I>eam Ari$totelis demonstrationem, quam $ecunda parte adduximus, & qua medy nece<32>itatem Aristoteles probare nititur; grauiter, & acutè agit Auenpaces: o$tendit que eamdem e$$e $ophi$ticam, atque fal lacem, vt refert Auerroes libro quarto Phy$icorum commen tatione $eptuage$ima. Sicut in motoribus (ait) globorum cæ lestium, vbi nullum e$t medium re$istens, nihilque, quod eorũ motum impediat, velocitas motus motoris excellentiam in$e- quitur, ita etiã in elementis de$cen$us velox grauitatis excel- lentiam con$equetur, & velox a$cen$us leuitatis vim comita- bitur: igitur per $e grauius eò velocius mouebitur, quod est minus graue æque graue, æque velociter citabitur: per acci- dens autem contingit corporum $ublunarium $implicium mo- tum impediri à medio, quod œgrè diuiditur, propterea re$i$tit, & motus velocitatem impedit, ideo non $equitur: rarefacto</I> <foot><I>Kk</I> 2</foot> <pb n="252"> <I>medio, quod prius den$um fuerat, motus velocitatem per $e cre$cere in ea proportione, in qua medium fuerit factum ra- rius, sed tantum $equitur in ea proportione decre$cere tardi- tatem, quæ per accidens addita fuerat ex med<03> den$itate. Inefficax ergo e$t Ari$totelis ratio, fallax, at que $ophi$tica.</I> <p><I>Auerroes eorum omnium, qui post Ari$totelem $crip$e- re, quos quidem ego legerim, meo iudicio facilè princeps, re- $pondet in commentatione $eptuage$imaprima eiu$dem libri quarti Phy$icorum, de cuius $ententia $ciendum. Ex motus de finitione omnem motum e$$e continuum facilè colligi: e$t enim motus actus illius, quod moueri potest, quatenus eam vim ha bet, vt moueri po<32>it, tertio Phy$icorū particula $exta, nona, decima, decima$exta, & vige$imatertia; id quod etiã $upra di ximus: ergo mobile per motum ad alium actũ antecedentem vim habet, ad quam etiam mobile tendit: continuus ergo est omnis motus: non pote$t autem continuatio hæc motus na$ci ex $ola vi agentis $ine re$istentia, quam mouens $ua mouendi fa cultate $uperet. Itaque $ecundum proportionem quam mouen tis vis re$istentiam $uperat, motus quoque e$t velox; atque in his motibus, in quibus proportio e$t maior, e$t etiam maior ce- leritas; vbi minor proportio, ibi celeritas minor, vbi autem vis mouentis re$i$tentiam non $uperat, aut non $ecundum $tatu- tum à natura exce$$um nullus tunc efficitur motus, vt docti$- $imè docuit Aristoteles libro $eptimo Phy$icorum particula trige$ima$exta.</I> <p><I>Quod Auempaces de globorum cæle$tium motoribus dixit $ine re$istentia mouentibus, fal$um e$$e ex his omnes intelli- gunt, quæ Ari$toteles $cripta reliquit libro $ecundo de cælo particula $eptuage$imaprima. Si vna (ait) tantum quan- tumuis parua $tella & non plures cuipiam cælesti globo adde</I> <pb n="253"> <I>rentur globus ille cæle$tis à $uo motore non moueretur, aut tardius ageretur, quam nunc agatur, namex proportione $tel læ nuper additæ nō amplius motor eo exce$$u mobile $uperat, quo illud $uperabat prius, sed minori: ideo motus aut futurus erit $egnior, aut nullus: ergo e$t in cæte$tibus globis proportio quædam mouentis, & moti, quæ re$i$tentiæ locumgerit, $ine qua proportione à natura instnura globi cæle$tes, aut immoti manerent, aut tardius, aut cælerius mouerentur: ex quibus $equitur: propo$itionem ab Auempace $umptam, non e$$e ve- ram; velocitatem $cilicet motus $equi tantũ vim mouentis per $e; nulla habita ratione per $e re$istentiæ, sed tantum per ac- cidens. Negatur ergo propo$itio ab Auempace ab$olutè in- tellecta, & efficax e$t Ari$totelis argumentum.</I> <p><I>Ne quis ex hac motorum cælestium re$istentia eo$dem cum labore mouere, laxari, & tandem à motu quie$cere col- ligat, hic $ciat oportet: non quamlibet re$i$tentiam e$$e cau- $am laboris, sed eam tantum, quæ ad oppo$itum inclinat, vt quod graue $ur$um trahit, cum labore trahit quia graue, ad motum deor$um motui $ur$um contrario inclinat: at cælestes globi eorumdem motoribus, dum re$istunt, qualibet ad oppo- $itum inclinatione vocant: quo fit, vt motores cæle$tes cum re$i$tentia mouentes, $ine labore moueant, ita vt nec laxen- tur, nec à motu quie$cant: carent etiam magnitudine, quæ e$t cau$a laboris, $ecundo libro de cælo commentatione trige$i- ma$exta.</I> <p><I>Nec Aristoteles modo, sed etiam Plato hanc re$isten- tiam agnouit, dum in Timæo dixit. Igne rur$us hinc exciden te, vt qui in vacuum non exeat, tru$us propinquus aer, hu- midam, quæ e$t ad hũc motum facilis, magnitudinem in ignis $edem contrudens, ip$am $ibi ip$i commi$cet: trudi autem pro</I> <pb n="254"> <I>pinquus aer $ine re$istentia non pote$t: vrgo Platonem hanc re$i$tentiæ nece<32>itatem agnoui$$e e$t omnino credendum.</I> <HEAD>Vtrum totum elementum ab eiu$dem forma, $eu materia moueatur, quod ad quintam $ecun- dæ partis impo$itionem pertinet. Caput XX.</HEAD> <p>OSTENDO <I>totum elementum non mouere totum elementum, nec moueri per materiam motam, quia materia nec mouet, nec mouetur: octauo Phy$icorum particula quarta: immo, vt ait Auerroes, quod maximam empha$im habet cum eo, qui dixit, formam mouere, & ma- teriam moueri, naturalis philo$ophi di$$erère non interest li- bro quinto Phy$icorum comm&etilde;tatione quinta: ergo hoc quin- tum dictum e$t omnino fal$um.</I> <p><I>Re$pondeo. Forma duobus modis con$ideraripotest: $emel vt forma, qua ratione nec mouet, nec mouetur: $ecundo, vt in materia, quod adbuc duobus modis contingit: primo modo, vt forma, tunc mouet; secũdo modo vt in materia, tunc mouetur. Materia etiam duobus modis con$ideratur: primo, vt ma- teria; secundo vt alterapars totius: primo modo non mouet, nec mouetur, secundo modo mouetur tantum, & non mouet.</I> <p><I>Secundo re$pondeo ex Auerroe in eo loco. Forma tam $ub $tantiæ, quam accidentium duobus modis con$ideratur, $emel vt mutationem finit, $ic nec mouet, nec mouetur: $ecundo cō- $iderari potest, antequam mutationem finiat, $ic mouet, & mouetur.</I> <p><I>Tertio re$pondeo. Modus $ecernendi formam à materia e$t duplex: alter metaphy$icus, alter naturalis: primo modo</I> <pb n="255"> <I>forma, tum à matenia, tum à conditionibus materia, qua $unt hic & nunc, omnino $ecernitur: $ecundo modo formam à materia non $eparamus, sed tantum à conditionibus mate- riæ: in primo $eparandi modo forma nec mouet, nec mouetur; quia à materia, qui formam $eparat, & à conditionibus ma- teriæ, eamdem à natura, quæ est principium motus, omnino $eiungit: ideo forma tunc nec mouet, nec mouetur: in $ecundo modo $ecernendi forma mouet, & mouetur; quia à motus prin cipio, quod e$t natura, non $eparatur.</I> <HEAD>Vtrum forma $implex $implicis elementi à $e per $e propriè moueatur, quod ad $extam $ecun- dæ partis propo$itionem $pectat. Cap. XXI.</HEAD> <p>OSTENDO <I>elementum $implex, vel quod longè ma- ius e$t, elementi formam $implicem moueri à $e per $e propriè, & non tantum per accidens, & antequam ar gumentum in formam redigatur, duo ponuntur: alterũ est.</I> <p><I>Color (verbigratia) $iper $e, & primo mouet $en$um vi- dendi, ilico $equitur hunc colorem indiuiduum per $e, licet nō primo, eūdem videndi $en$um mouere, idque cum reciproca- tione, ita vt $en$us videndi per $e, & primo à colore; hic autem $en$us videndiper $e $altem, & $i non primo à colore mouea- tur, quæ omnia vera $unt ex primo libro Po$teriorum capite quarto, cui titulus est, de his quæ per $e, & primo dicuntur.</I> <p><I>Alterum quod ponitur e$t ex crebro $ilicis, & ferri attri- tu eliciatur, elidaturque ignis: hæc forma ignis ex $ilice nu- per eli$i prius natura $altem, & $i non tempore pote$t fieri le- uius, quia $ub$tantia e$t quolibet accidente prior, $eptimo Di-</I> <pb n="256"> <I>uinorum in principio: hæc tandem fiet leuis: hic prior ignis posteriores generat: hæc forma ignis prioris leuitatem ef- ficere potest, & leuitatem aliquanda faciet: farma enim ignis, quæ e$t $ub$tantias est prior leuitate, quæ e$t accidens: ergo forma ignis prius quam fiat leuis, potest fieri leuis, & fiet. Hæc eadem forma ignis alterum ignem generans, leuitatem facere potest, & tum in $uo igni, tum in alte- ro igni generando leuitatem faciet in $e quidem, quia acci- dentia propria ex propriis $pecierum principiis manant, vt ad ri$um propen$io ex participatione rationis, quæ e$t huma- næ $peciei principium primam $ui ortus originem repetit; ho- mo enim e$t adri$um propen$us, quia est rationis particeps: natura $altem, & $i non tempore prius, in altero autem, quia agens dans formam, dat con$equentiæ formam octauo Phy$t- corum commentatione trige$ima$ecunda.</I> <p><I>Ex his argumentor. Mouens, vt mouens per $e, & primo mouet mobile: per $e $altem & $i non primo mouet hoc mobi- le: hæc propo$itio e$t ex prima hypote$i vera; cui hanc addo. Forma prioris ignis e$t mouens, vt patet ex $ecunda hypothe$i, ergo forma prioris ignis, vt mouens per $e & primo mouet pri mo mobili: per $e $altem & $i non primo hoc mobile mouet: argumentum est intertio primæ: cui addo.</I> <p><I>Sed eadem forma est mota, vt ex $ecūda hypothe$ipatet, mouetur enim dum fit leuis, & mouet, dum leuitatem facit: ergo eadem forma, vt mouens, $emetip$am mouet, vt mota e$t per $e $altem, & $inon primo: ergo elementum non mouetur à $e per accidens, sed per $e; immo eadem forma eiu$dem $im- plicis elementi à se per $e mouebitur, quod e$t ab$urdum.</I> <p><I>Ne quis dicat, id verum e$$e in generatione vniuoca, & nō in generatione æquiuoca, aut id in æquiuoca generatione ve-</I> <pb n="257"> <I>rum, non autem in gener atione vniuoca in con$tituenda hypo- the$i, vtriu$que generationis exemplum attulimus: etenim ex crebro $ilicis, & ferri attritu ignis æquiuocè gignitur, hic ve- rò ignis, æquiuocè genitus, alterum ignem vniuocè gignit, nune re$pondeo.</I> <p><I>Forma ignis prius geniti non est mouens, & mota re$pe- ctu eiu$dem, sed re$pectu diuer$orum: ad probationem re$pon deo: forma prior nouumignem generare potest, & leuitat&etilde; efficere valet in $ubiecto tam&etilde;, in quo nouus ignis gignitur non in $uo proprio $ubiecto: leuitas enim prioris ignis ab eiu$dem ignis forma non gignitur sed à generante: generans enim ignem, ignis formam generat: leuitatem, motum, & catera, quæ formam nece$$ario con$equuntur, ignis, à gener ante pri- mo loco genitus nouum ignem gignit: cuidat formam, leuita- tem, & motum. Non est ergo eadem forma mouens, & mo- tare$pectu $ui ip$ius; sed mota ratione generantis, & mouens ratione ignis $ecundo loco geniti. Fal$a e$t ergo minor $ecundi syllogismi $i re$pectu eiu$dem intelligatur, & vera re$pectu di uer$orum: tunc non $equitur: eamdem numero formam e$$e mouentem, & motam ratione vnius, sed tantum ratione duo rum, & argumentum e$t ex quatuor terminis ideo con$equ&etilde;- tia est omnino neganda.</I> <p><I>Hoc argumentum e$t efficaci<32>imum, vt videtis, & expli- catio exitus illius e$t inuoluta; ideo abre forta$$e non erit, $i illud in nouam formam redigatur: quo quantum illiroboric in$it facilius intelligatur, sed arrigite aures viri docti<32>imi.</I> <p><I>Forma vt forma mouet; forma, vt in materia mouetur: ergo eadem forma numero e$t mouens, & mota: ergo eadem forma numero mouet $e per $e: hæc postrema con$equ&etilde;tia pro batur. Alouens vt mouens per $e & primo mouet mobile vt</I> <foot><I>Ll</I></foot> <pb n="258"> <I>mobile, & mouet hoc mobile per $e, & $i non primo. Mobile vt mobile per $e & primo à mouente mouetur; ab hoc mouen- te per $e $altem, & $i non primo: sed eadem forma numero e$t mouens & mota: Ergo eadem forma numero, vt mouens per $e saltem, & $i non primo, $emetip$am mouet vt mota e$t.</I> <p><I>Confirmatur: quiquid per $e & primo ine$t $uperiori, per se $altem, & $i non primo cuilibet inferiori inerit; vt partici- patio rationis, & ad ri$um propen$io per $e & primo in$unt homini, per $e $altem, & $i non primo cuilibet particulari ho mini inerunt, sed mouere per $e, & primo ine$t mouenti per $e, & primo: &: moueri per $e, & primo inest mobili per $e, & primo: Ergo mouere inerit huic mouenli, & moueri huic mobili per $e $altem, & $inon primo. Cæterum $implex for- ma elementi eadem numero e$t mouens re$pectu $ui, & est mota re$pectu $ui; quia forma, vt forma totum mobile mouet, & $e ad motum totius, ad motum med<03>, ad motum materiæ motæ, &c. Ergo à $e $altem per $e & $i non primo eadem for- ma numero mouetur, quod e$t fal$um & ab$urdum.</I> <p><I>Re$pondeo idem $emetip$um per $e, & $i non primo ciere pote$t, & ideo rem fal$am, & ab$urdam argumentum non concludit.</I> <p><I>Si quis tam&etilde; vrgeat, & o$tendere conetur, fieri non po$$e, vt eadem forma $implexnumero $e ip$am moueat, ne $it actu, & facultate $imul propter principium ab omnibus datum; vt meminit Auerroes libro destructionum contra Algaze- lem di$putatione prima $olutione primi dub<03>, & di$putatio- ne $exta $olutione $exti dub<03>, propter bunc re$pondendum alio modo est.</I> <p><I>Mouens per $e primo mouet per $e primo, mobile per $e primo (arrigite aures acuti<32>imi viri, nam id materia, qua</I> <pb n="259"> <I>de nunc agimus, po$tulat) & <*>ouens per $eprimo, hoc mobile per $e mouet per $e & $i non primo: at mou&etilde;s per $e & primo, isec per $e, & primo, nec per $e nõ primo mouet mobile per acci dens, sed mouens per $e, & primo per accidens tantũ mouet mobile per accidens; et mobile per accidens nõ mouetur per $e & primo àmouente per $e & primo, sed per accidens: & mo- bile per accidens non mouetur per $e à mouente per $e, sed per accidens: sed mobile per$e, & primo illude$t, quod per $e & primo mouetur à mouente per se, & primo: & mobile per $e illud est, quod mouetur per se à mouente per se. Verum eadem forma numero non est mobilis à se per se, sed per ac- cidens tantum, vel vt est in materia mota, vel ad motum me- dii, vel ad motum totius, vel à generante, vel àremouente im- pedimentum, quæ omnes motionum $pecies $unt per accidens: ideo non oporter, vt eadem forma se, aut per $e, aut primo mo ueat; sed $at est, vt forma numero eadem $e per accidens mo- ueat: quatenus $cilicet mouendo totum, & medium, & ma- teriam motam mouet se: hæc ad materiam.</I> <p><I>Ad formam argumenti re$pondeo per in$iciationem con- $equentiæ primi argumenti, dum dicitur: ergo e$t eadem for- ma numero mouens & mota, $i eodem modo intelligatur; infi- cienda e$t etiam $ecunda con$equentia, qua infertur: ergo ea- dem forma numero mouet $e per se, quia non mouet $e ni$i per accidens, ideo non $equitur, eamdem à $e moueri ni$i per accidens, quod fieri po$$e nemo inficias ibit: ad confirmatio- nem re$pondeo negando minorem vltimi argumenti, $i ab$o- tè intelligatur, quæ vera e$t, $i eadem forma $implex $e per ae cidens moueat, & non per $e: ex quibus nullum fal$um, & nullum ab$urdum na$citur.</I> <p><I>Democritus, qui vult, vt quod omnino $imile e$t, quatenus</I> <foot><I>Ll</I> 2</foot> <pb n="260"> <I>e$t omnind $imile, vim in $e agendi contineat, & mouendi vel le etiam cogitur, vt omnia in $e agant & à $e ip$is moueãtur: $i enim ab iis, quæpenitus $imilia $unt, omnia patiuntur, etiã à $e ip$is patientur, & à $e ip$is mouebuntur, & $e ip$a moue- bunt; & nihil magis mouebit, quam mouebitur, nihil magis aget, quam patietur. Ergo nihil omnino erit æternum, atque immobile; sed nece<32>itas coget, vt omnia intereant, & omnia moueantur, vt docuit Aristoteles libro primo de ortu, & interitu.</I> <HEAD>Vtrum elementum fimplex à $e per $e moueatur, quod in $eptimam $ecundæ partis propo$i- tionem conuertitur. Cap. XXII.</HEAD> <p>OSTENDIMVS <I>elementum $implex non moueri à $e per $e, tum quia idem e$$et agens, & patiens re$pe- ctu eiu$dem, tumquia Aristotelis demonstratio $ol- ueretur, octauo libro Phy$icorum, qua motorem omnino non motum dari probat, quta $at e$t a$cendere ad motorem, qui per $e à $e moueatur: $i elementa à $e per $e mouentur, & qui per accidens moueri po<32>it, id e$t ad motum alterius, vt ele- menta: dabitur ergo primus motor, vt Aristotelis demon- $tratio probat, at hic, qui e$t per $e motor, motus erit, tum à $e per $e, tum à corpore per accidens: $i verum e$t, quod $epti- mo loco diximus: elementum $implex moueri à $e per $e, quod e$t ab$urdum.</I> <p><I>Re$pondeo. Id quod e$t ex duabus partibus concretũ, pote$t e$$e agens, & patiens, secundum diuer$as partes, vt id, quod ex materia, & ex forma conflatur, ratione materiæ patitur, & ratione formæ agit. In corporibus elementorum $implici-</I> <pb n="261"> <I>bus idem re$pectu eiu$dem non est agens, & patiens. Dictum est enim $upraformam mouere, vt forma est, quia e$t actu, seu actus moueri, vt e$t in materia, quia e$t facultate, ideo $im plex concretum illud est totum, quod totum per formã, agit, & mouet, quatenus forma e$t in actu; & patitur, ac mouetur idem totum, vel per materiam; cuius e$t pati, ac moueri, se- cundo de generatione particula quinquage$imatertia, vel per formam, vt e$t in materia mota, à qua mota materia, forma it a afficitur, at que inficitur, vt patiatur, & moueatur, quod non est proprie moueri à $e per $e, sed per accidens, aut sal- tem improprià: $ententia est Auerrois libro quarto Phy$ico- rum commentatione $eptuage$im aprima, vbi dixit, duo e$$e ea, quæ per partem moueantur: nonnulla in motorem actu, & motum actu diuiduntur, vt animalia: & nonnulla eorum, quæ ex $e mouentur, nõ in motorem actu, nec in motum actu, sed in motorem facultate, & in motũ facultate diuiduntur, vt grauia, & leuia: diuiduntur enim in formam, quæ mouet, & in materia, quæ mouetur, quiæ elementorum formæ, ex materiæ gremio eductæ $unt v$que adeo cum materia con- iunctæ, vt ab illa auelli non po<32>int, ni$i totum elementum ad extremum ducatur interitum, ideo i$te formæ mouentes mo- uentur: quapropter dixit Auerroes libro quarto de cælo cõ- mentatione vige$ima$ecunda: motor, & motum, in $implici- bus non distinguuntur in actu; sed $unt idem $ecundum $ubie- ctum, & diuer$a, $ecundum modum, quia forma, vt forma est motor: & forma, vt in materia, e$t mota. Idem tertio cæ- li commentatione vige$imaoctaua: quapropter non $equitur, idem $ecũdum idem, & re$pectu eiu$dem, e$$e mouens, & mo tum, agens, & patiens, $ed tantum $ecundum diuer$as par- tes, quod inter ab$urda referri non debet.</I> <pb n="261"> <p><I>Ad formam argumenti: negamus idem e$$e agens, & pa tiens re$pectu eiu$dem, & re$pectu diuer$orum illud conce- dimus.</I> <p><I>Contra adhuc dubitationi derelinquitur locus, quo o$ten- ditur, eamdem rationem moti, & mouentis e$$e in elementis: ita vt ratio, quare elementa moueant, $it à forma, & ratio, quamobrem elementa moueantur, $it à forma. Terra enim deor$um naturaliter mouet, & hoc e$t à forma: quia formæ e$t mouere: primo de generatione particula quinquage$ima tertia. Terra quoque deor $um mouetur naturaliter, & hoc e$t à forma. Ergo eadem forma e$t mouens, & mota: o$ten- do formam e$$e rationem, propter quam terra deor$um mo- neatur, quia materia est indifferens ad omnem motum, & $ur$um, & deor$um per $e, à forma autem inclinationem ha- bet ad hunc magis, quam ad illum motum: ergo forma est ratio, propter quam terra non $ur$um, sed deor$um mouetur.</I> <p><I>Re$pondeo. Terra ratione materiæ tantum deor$um non mouetur, sed ratione materiæ $ic di$po$itæ.</I> <p><I>Contra: i$ta di$po$itio in materia non e$t ni$i à forma: ergo forma e$t ratio, quare materia deor$um moueatur.</I> <p><I>Re$pondeo. Forma motum non accipit, sed materia, vt formæ elementorum mixtorũ formas non accipiunt, sed ma- teriam ad illas accipiendas di$ponunt: ita forma motum non accipit, sed materiam ad illum accipiendum di$ponit: ideo forma e$t principiũ, quo materia per $e mouetur ad motũ ta- men totius, & forma per accidens mouetur, vt $æpe diximus.</I> <p><I>Ad demon$trationem Ari$totelis, quæ ex hac no$tra $en tentia dilueretur, re$pondeo: Aristotelis duæ $unt demon$tra tiones: altera in $eptimo, altera in octauo Phy$icorum. De- <*>on$tratio $eptimi corpora mobilia v$que ad primum cor-</I> <pb n="263"> <I>pus mobile ducit, a$cendit enim v$que ad primum per $e mo- tum, quod est cælum primum animatum tamen. Demon- stratio octaui, primum motum per $e in partem per $e mo- tam, & in partem per $e mouentem in actu di$$oluit, qua viæ in primum mouens immobile a$cendit; illud e$t prima intelli- gentia, quæ ita mouet, vt nullo modo moueatur nec per $e, nec per accidens, nec primo, nec $ecundo, nec propriè, nec impro- priè, nec etiam ad motum totius, nec alia motus $pecie.</I> <p><I>Quod $i dixeris demon$trationem in $eptimo cœpiã in octa- uo fui$$e ab$olutam, forta$$e non errabis, eius cau$am videas apud Auerroem octauo Phy$icorum commentatione vige$i- maoctaua, vige$ima$eptima, trige$imatertia, quadrage$imæ quinta, & quarto cæli commentatione vige$imaquinta.</I> <p><I>Contra e$t Aristoteles, qui octauo Phy$icorum particulæ trige$imaquarta in calce ait. Siergo quicquid mouetur ab al tero mouetur, quod autem primum mouet, mouetur, sed non ab altero: ergo nece$$e est, vt ip$um à $e ip$o moueatur. Non ducit itaque Aristotelis demonstratio in primum motorem <*>mnino immotum, sed in primũ motorem immotum ab alio, qui tamen à $e mouetur.</I> <p><I>Re$pondeo. Ari$toteles de cælesti corpore eo loco agit, quod e$t primum mobile, vt arridet Simplicio, & Auerroi, quod mobile primum per $e & primo mouetur, id e$t per prin cipium intrin$ecum, non autem per principium extrin$ecum, quia quicquid mouetur ab aliquo mouetur, & non à $e: cælum mouetur, ergo ab aliquo, & non à $e, & non ab alio mouente corpore, & tamen mouetur: ergo ab intrin$eco principio, quod non est corpus: non enim hoc, quod primum mobile diximus, e$$et primum, $i aliud mouens eo prius in natura daretur id principium intrin$ecum à quo primum mobile circumfertur</I> <pb n="264"> <I>e$t primus intellectus omni ex parte immobilis, qui nec per $e, nec per aliud, nec per $e, nec per accidens, nec impropriè, nec ad motum, aut $ui, aut alterius corporis, nec alio quouis mo- do mouetur: ad hanc, & non ad alium motorem agno$cen- dum Aristotelis demon$tratio ducit, & non ad motorem à $e per $e motum.</I> <p><I>Quomodo Diuini intellectus, præ$ertim primus, $emetip$os metaphorico motu moueant, vel non: quomodo globi cæle$tes, & præ$ertim primus á Diuino intellectu perindeac ab intrin- $eco principio, vel efformante, vel a<32>istente moueatur, alias (Deo dante) di$putabimus: nunc hæc dixi$$e $at est.</I> <HEAD>Vtrum forma elementi per $e materiam moueat, & octauam $ecundæ partis propo$itionem re$picit. Caput XXIII.</HEAD> <p>OSTENDO <I>formam elementi non po$$e mouere ma teriam; $i hæc forma $uam materiam moueret, ele- menta per $pacium inane mouerentur, quia mouenti formæ materia mota intrin$ecè re$i$teret, quod fieri nõ po$$e, ex his, quæ $upra demon$trauimus, notius e$t, quam vt noua demonstratione indigeat: elementa enim in part&etilde; per $e actu motam, & in partem per $e actu mouentem non diuiduntur, vt animalia: ideo per medium inane non aguntur.</I> <p><I>Re$pondeo negando argumentum, quia cum materia $it pura facultas elementorum formis mouentibus non re$istit, quapropter animaliatum in pleno, tum in vacuo à $e ip$is mouentur; idque illis ratione intrin$ecæ re$istentiæ accidit: vtrum elementa per inane $pacium ($i illud datur) moueri nequeunt, quoniam medium, quod elemento re$i$tat, in vacuo</I> <pb n="265"> <I>de$ideratur, & intrin$ecè nihil e$t, quod re$istere valeat, vt $upra probauimus.</I> <HEAD>Vtrum elementa $e per $e, & primo mouere po$- $int, quod ex nona $ecundæ partis propo$i- tione pendet. Cap. XXIIII.</HEAD> <p>VNIVERSA <I>Philo$ophia hoc nouum dictum fundi- tus euertit, cuius axioma ab omnibus datum e$t. Ni- hil idem $e primo mouere po$$e: nam $i quid $e primo moueret, idem primo e$$et actu, & facultate: taque ratione $ui ip$ius: cumidem $it mouens, & moiũ primo, quod non tam fal$i<32>imũ, quam ab$urdi<32>imũ vno omniũ con$en$u creditur.</I> <p><I>Re$pondemus, & his quæ $upra $æpenumero repetita $ue- runt addimus: in quolibet motu primo aliud e$$e id, quod pri mo mouet, et aliud e$$e id, quod primo mouetur: Aliud e$$e id quod primo mouet, & aliud e$$e id, quo primo mouetur par- titio ex Ari$totele libro octauo Phy$icorum particula trige- $ima$eptima colligipote$t. Forma elementi ea non e$t, quæ pri mo moueatur; sed ea e$t, qua elementum primo mouetur, & elementum nõ e$t id, quo, sed quod mouetur: ideo non e$t idem mouens, & motum eodem modo, sed modo ac ratione diuer- $a, quod $at est, vt primum mobile, quod est primum cælum, illud est, quod primo mouetur, & non principium primum quo: verum mens Diuina, quæ est primus intellectus Diui- nus, est primum principium, quo primum cælum primo mo- uetur, & non quod: ergo idem, & eodem modo mouens, & motum: inficienda con$equentia est, cum primum cælum pri mo moueatur, & primus intellectus primo moueat: ergo idem actu & facultate infirmandum est argumentum, quia pri-</I> <foot><I>Mm</I></foot> <pb n="266"> <I>mum cælum, quod primo mouetur, facultatem habet ad mo- tum, & primus intellectus, qui primo mouet, est in actu, nec idem eodem modo mouet, & mouetur: nam intellectus pri- mus est principium primum quo, & non quod cælum pri- mum primo mouetur; & cælum non e$t quo, sed quod à pri- ma intelligentia primo mouetur.</I> <p><I>Si in primo, in quo tanta est partium vnio, quanta nec ma ior, nec par excogitari potest, motor primus à primo moto di- $tinguitur: multo etiam magis in elementis, in quibus minor est vnio, erit primus motor à primo moto de$tinctus, quod $uf- ficit ad hoc vt nihil omnibus modis idem $it actu, & facultate.</I> <HEAD>Demon$tratio, quam Ari$toteles libro $eptimo Phy$icorum literis con$ignauit, ad veritatis trutinam expenditur. Cap. XXV.</HEAD> <p>ARISTOTELIS <I>demon$trationem in $eptimo Phy- $icorum $criptam diligentius examinandam duximus, quod no$tra $ent&etilde;tia ab ea tota pendere videatur, ideo quo maioribus, ac melioribus propugnaculis cõmunita fuerit, eo $tabilioribus fũdam&etilde;tis opinio no stra initetur, ac fulcietur.</I> <p><I>Alexander ergo, Themi$tius, Galenus, & Auicenna, & ante eos Eudemus Rhodius hanc demon$tration&etilde; vitio$am e$$e crediderunt, & primo Alexander, atque Galenus concordes à prima hypothe$i, ad id, quod ei aduer$atur, Ari$totelem deflexi$$e putauerunt: nam totum primo moueri e$t po$itum, partem deinde quie$cere, quod cum $uperiore hypothe$i stare non pote$t: nam $i totum moueretur, & quælibet pars totius cum moto toto mouebitur, alioquin totum, quod totum moue- ri po$itum e$t, non totum, sed $ecundum aliquas partes tan-</I> <pb n="267"> <I>tum mouebitur, $i pars quie$cit: ergo totum non mouetur. Vitio$a e$t ergo Ari$totelis demon$tratio.</I> <p><I>Galenus alia etiã nomine eãdem demõstrationem ratus e$t po$$e labefactari: hoc nimirũ, quodtotũ primo moueri valeat, etiã parte aliqua ip$ius quie$cente, motu certè partis alterius, qua ratione altera quie$c&etilde;te parte toti inerit motus; ratione $cilicet partis alterius, quæ mouetur, dum altera quie$cit; quo circa nõ $equitur quie$cere totũ cum pars eius mota nõ fuerit.</I> <p><I>Alexander addidit, Ari$totèlem id petii$$e, quod erat in principio: po$ito enim aliquid à $emetip$o moueri, Aristoteli demon$trandum erat, & non ponendum illius partem, quod primo moueretur, quie$cere: hæc $unt, quæ aduer$us Ari- stotelis demon$trationes adducuntur.</I> <p><I>Adprimum, in quod Alexander cum Galeno conuenit, hac ratione re$pondendum cen$eo: duobus modis aliquid mo- ueri po$$e dictum est $upra, quos modos ex Ari$totele ab ini tio libri quinti Phy$icorum didicimus. Alter illæ est, quo to- tum per $e mouetur: alter vero, quo totum mouetur per acci dens. Quod per accidens cietur, velideo per accidens cieri di- citur: quia ine$t alicui, quod per $e mouetur, ad cuius per $e moium, & ip$um per accidens mouetur: vel cau$a partis mo- tæ, & totum concitatur, quæ cau$a partis motæ mouentur, non omnino per accidens mouentur, vt non omnino per acci- dens & partes concitantur, dum totum concitatur; ad cuius concitationem & partes ip$æ concitantur, vt videre est apud Ari$totelem, Themi$tium, Simplicium, & Auerroem, & cæteros eiu$dem cla<32>is probati<32>imos Philo$ophos $exto Phy- $icorum particula octuage$ima$exta, & alibi: id quod cum Alexander, & Galenus agnoui$$ent, rati$unt hunc motum ine$$e mobili per $e, & primo: qui tamen mobili non ine$t ni$i</I> <foot><I>Mm</I> 2</foot> <pb n="268"> <I>per accidens; sed non omnino: dica autem non omnino, quia in continuo motus ratione partis aliquo modo inest per $e, li- cet non primo, atque id e$t, quod Alexãdro, & Galeno erran di an$am præ$titit; rati $unt enim idem e$$e hoc loco per $e, & primo, cum eo, quod est per $e, & non primo, id est per par- tem moueri.</I> <p><I>Nunc ad Ari$totelem redeuntes dicimus. Ari$totelem non negare, quin hoc modo etiam moueri quippiam dicipo$- $it per $e, quoad videlicet aliquid mouetur cau$a partis, quod non e$t omnino per accidens, vti diximus, sed per $e primo, ni- hil est, quod cau$a partis moueatur: quo circa $i totum moue riprimo dicatur, vt Ari$toteles po$uit, nece$$ariò $equitur, vt parte aliqua non mota per $e primo, sed quie$cente, totum quoque quie$cat: sed contingere potest, vt totum primo vaca- re motione $entiamus, dum illud idem totum non primo, sed per partem quod eo modo e$t per accidens, quem $upra enar- rauimus, moueatur. Hinc fit, vt Ari$toteles primo loco to- tum primo moueri po$uerit: deinde verò $ecundo loco partem eiu$dem quie$cere, sed non primo: dum $cilicet illud totum pri mo quie$cit, & ratione alterius partis motæ mouetur per ac- cidens, sed non omnino, immo aliquo modo per $e, licet non pri mo: qua ratione fit, vt ab hypothe$i non adid, quod ei aduer$a tur, sed ad id, quod cũ hypothe$i, quam optimè cõuenit, Ari- $toteles deflexerit: nam totum primo moueri, & illius pars quie$cere pote$t, vt declarauimus, non alio modo.</I> <p><I>Adid, quod Galeni proprium e$$e diximus, ex his re$pon- dendum e$t, $ieri nullaratione po$$e, vt totum primo mouea- tur alter a quie$cente parte ad motum alterius partis motæ, at non inficias imus; totum per partem, quod e$t per accidens sed non omnino moueri po$$e, dum alter a pars manet immota,</I> <pb n="269"> <I>quo circa Aristoteles (vt $ui moris est) artificiosè colligit, quie$cere totum primo, cum pars eius mota non fuerit primo- licet id non $equatur; $i de eo motu tantum argumentum in- telligatur, qui e$t per partem: totum enim moueri altera to- tius parte quie$cente continget $ed non primo.</I> <p><I>Ab$olutis argumentis quæ Alexandro cum Galeno com- munia e$$e videbantur, sed ea quæ propria e$$e Alexandri creduntur, ab$oluenda pari diligentia de$cendendum.</I> <p><I>Alexander ergo hanc Aristotelis demon$trationem re- prehendit, vt quæ id $ibi dari po$tulet, quod erat in principio: etenim ex hoc, quod pars non mouetur totũ per $e primo non moueri collig at, qui enim partem quie$cere po<32>it eo ip$o, & totum ip$um primo quie$cere, & primo non moueri ponit: at erat Ari$toteli demon$trandum, & non ponendum illius par- tem, quod mouetur, quie$cere.</I> <p><I>Cui re$pondemus, ac vt rem ip$am acu (vt in prouerbio fertur) atting amus, memini$$e oportet: id ip$um, quod à $e ip$o mouetur, quoad videlicet mouetur, habere partes in quas diuidi potest; at id quod conflatum e$t ex partibus, non nece$$ariò quie$cit, & mouetur primo, sed moueri, & quie- $cere potest tum primo, tum cau$a partis, quod per ac- cidens e$$e & non omnino, non $emel dictum est $upra: non apparet autem continuum ex partibus conflatum moue- ri cau$a partis, ni$i ip$um cau$a partis prius quie$cere con- ce$$um fuerit: continuum autem ratione partis quie$cen- tis po$$e quie$cere, ab Aristotele demon$tratum est ex op- po$ito, quod est euidentius. Si enim (inquit) id, quod ab ali- quo mouetur, eo quod aliud quie$cat, quie$cere nece$$e non e$t, id quod alio quie$cente quie$cit, ab alio mouetur, ab eo certè, ad cuius quietem quie$cit: & ex hoc Aristoteles concludit,</I> <pb n="270"> <I>totum continuum ex diuer$is partibus conflatum cau$a mota partis moueri, & quamquam $ecus cuique parti status acci- dit, & quamquã $ecus cuique parti motus accidit; non tamen illico $equitur, quietem, & motam vni parti accidentem al- teri parti accidere, aut toti: ergo totum, quod ratione partis, mouetur, non ratione eiu$dem partis primo, aut quie$cit, aut primo mouetur nece$$ariò: nam quod primo alicui ine$t, id nõ ratione alterius ine$$e dicitur; sed vi, natura, rationeque $ua propria. Cum itaque quies partis vnius, nec nece$$ario $it quies partis alterius, nec totius, non illico $equi dicendum, totum eo ip$o, quod pars quie$cat, quie$cere.</I> <p><I>Animaduertendum tamen est, verũ e$$e id, quod $upra non raro diximus, totũ animal per partem moueri di$tinctum ab eo, quod mouetur, id e$t per animã; & totum elementũ $u$ que, deque concitari per partē distinctã, id est per formam; at nunc per part&etilde; alio, atque alio modo v$urpamus: $emel, vt totum hominē per partē $anari dicimus, cuius tamen non ni$i aut manus, aut pes $anatur, id e$t $anari per accidens: $ecun- do autem, vt totũ ab intrin$eca forma per partem mouetur, id est moueri non tantum per $e, sed etiam primo.</I> <p><I>Nunc ad Alexandrū, & ad Ari$totelem reuertimur, ac dicimus: fal$um e$$e id, quod Alexander con$tanti<32>imè a$$e- ruit ex hoc, quod pars non moueatur, $equi totum primo non moueri, & à quo illud prius po$itum fuerit, & hoc po$terius po $itũ erit: propterea quod quies vnius partis non nece$$ariò $it quies, aut alterius partis, aut totius: ideo Ari$toteles, qui ex hoc quod pars non moueatur, totum per $e primo non moueri colligit, id non petit, quod er at in principio; quia, qui partem quie$cere ponit, totum quie$cere primo, illudque primo nõ mo- ueri, non nece$$ariò ponit; quamquam id contingere potest.</I> <pb n="271"> <I>Reprehendendus est ergo Alexander, qui Aristotelem in- dignum qui reprehendatur, reprehendendum e$t ratus.</I> <p><I>Auicenna rebatur hanc Aristotelis demon$tration&etilde; pec care in materia: quippe quæ vel generatim concludit, omne quod mouetur ab alio de$tincto moueri, vel particulariter: $i particulariter, ergo non omne, quod mouetur, ab alio di$tincto mouente mouetur, sed aliquod tantũ: $i generaliter, ergo om- nes propo$itiones, ex quibus cõclu$io na$citur, futuræ $unt vni- uer$ales: quoniã vniuer$alis conclu$io non ni$i ab vniuer$alibus propo$itionibus gignitur: at non $unt vniuer$ales omnes propo- $itiones. Crgo nec conclu$io futura est vniuer$alis: minor pro- batur, ait enim Ari$toteles, parte altera quie$cente totũ quie $cit, id quod probatur ex $exto libro Phy$icorum: omne, quod mouetur, e$t corpus continuũ, & in omnes partes diuiduum, id non est vniuer$aliter verũ, quia cælum mouetur, quod tamen est indiuiduum: $i enim e$$et diuiduũ, particeps e$$et diuiduæ materiæ; quæ cũ cau$a $it interitus illius, in quo e$t, cælū inte- ritui obnoxiũ e$$et, cui reclamat Peripatetica schola. Vitio- $am ergo e$$e Ari$totelis demon$trationē ratus e$t Auic&etilde;na.</I> <p><I>Auerroes, qui in Aristotelem erroris not am, nec leui<32>i- mam illam quidem, ab alio quouis inuri non patitur, sed eun- dem ab omni iniuria numquam non vindicat, ne in hac parte ab eodem indefen$us relinquatur, hæc Auicennæ argumenta explicare nititur, & ait. Cælum non vna tantum ratione, sed duabus, iisdemque diuer$is con$iderari pote$t: primo modo vt cælum: $ecundo modo vt corpus: cælum vt cælum quie$cere nō pote$t, nec e$t diuiduum, sed cælum vt corpus quie$cere pote$t, & est diuiduum, & cælo vt corpus e$t, cæter a omnia a$cribun tur, quæ corpori vt corpus e$t, dãtur: e$t enim corpus quia cor pus demen$ionibus $ubiectum. Crgo & cælum quia corpus.</I> <pb n="272"> <I>At cælum vt cælum, nec dimen$ionibus, nec ortui, nec inte- ritui $ubiicitur; perind&ecedil;ac Socrati, vt animal e$t, multa insũt, quæ non in$unt ei, vt homo est, & Socrates: habet enim So- crates vim $entiendi, ratione, qua animal, non aut&etilde;ratiene, qua homo: ita & cælum ratione, qua corpus non pauca habe re videtur, quæ de eodem vt cælum nulla ratione dicuntur.</I> <p><I>Vniuer$alis ergo Ari$totelis demonstratio, ex vniuer$ali- bus propo$itionibus conflatur.</I> <p><I>His hanc quæstionem ab$oluimus, in qua diuerti$$e ab re forta$$e non fuit: vulgatum propter illorum error&etilde;, qui hi$ce de rebus minus rectè $en$erũt. Si cui hæ no$træ di$$ utatio- nes, vltra quã $atis e$t, proce<32>i$$e videãtur, memini$$e opor- tet, di$putation&etilde; longã non e$$e, in qua, quam quā multa, ne- ce$$aria tam&etilde; dicantur: vt illa breuis non e$t, in qua, licet pau ca, $uperuacua tamen referuntur, & nos hæc graui<32>ima, il- la quidem maximeque vtilia, atque difficilia neque propter occupatos homines, neque propter delicatos di$putaui$$e; sed propter eos, qui $unt amore philo$ophiæ accen$i, illius que ar- dore flagrant, qui $e$e in literis ab diderunt, & omne $tudium veritatis indagationi dicarunt: his certè nulla di$ceptatio lon- ga videri po<32>it, quæ de rebus maximis, & vtilibus, & ad co- gnitionem pulcherrimis habeatur, quantumuis plura di$pu- tentur: & nulla breuis in qua præter paucula verba, vt $eopæ di$$olutæ, mhil aliudinueniatur. Valete ergo candidi<32>imi lectores, & Borrium ve$trum vobis omnibus dediti<32>i- mum hi$ce de rebus, abditi<32>imis illis quidem pro $uo captu, ac modulo di$putantem, vt par e$t; amate.</I> <HEAD><I>FINIS.</I></HEAD> <pb> <HEAD>INDEX SECVNDVM CAPITA EORVM, QVAE TOTO OPERE CONTINENTVR.</HEAD> <HEAD>INDEX PRIMAE PARTIS. Caput I.</HEAD> O<I>vaestio de motu gra<*>, & leuium ob$c<*> admodum, nece$$arsa tamen in philo$ophia</I> 1. <I>Mot<*> grauiũ, & leuium ignorato, ignoratur natura</I> 1. <I>De principio motus elementorum Antifontis, <*>c alierũ va<*>æ apiniones.</I> 2. <I>Opinionum di$$en$io præ$efert difficultatem de motu</I> 2. <I>Motus non firma natura vnde nec $citu facilis, quare vt in aliis ab$tru$is $at erit $i ne redargutie facilis $it.</I> 3. <HEAD>Caput II.</HEAD> <I>De ordine nece$$ario rerum tract andarum.</I> 3. <I>Ordo veritati confert in profundo demer$æ, & e$t ratio $cientiarum.</I> 3. <I>Morionis inconueniens obignorantiam ordinis.</I> 4. <I>Ordo re$olutiuus in rebus inueniendis v$urpatur, $eruatur tamen in tracta- tione compo$itiuns.</I> 4. <I>Ari$toteles plerumque compo$itiua, & re$olutiua methodo vtitur, plate ver ò diui$iua.</I> 4. <I>De ordinibus rerum tractandarum egit Plate in Alcibiade.</I> 4. <HEAD>Caput III.</HEAD> <I>Di$putatio de motu grauium & leuium elementorum præcipuè cum antiquis habenda e$t, omi<32>is recentioribus.</I> 4. <I>Platonis $ententia in hac re exponenda tum Ari$toteles de quibus à Platone prius di$putet.</I> 5. <I>Plato multa de moribus magis copiosè.</I> 5. <I>Auerrois laus, & in digre<32>ionibus cum antiquis conferendus.</I> 5. <HEAD>Caput IIII.</HEAD> <I>Diui$io huius operis in $uas partes.</I> 6. <I>Aequiuoca, ac ambigua nomina prius di$tinguenda $unt.</I> 6. <I>Argumentorum nexus $i non aliter $altem vt Gordianus nodus gladio $ol- uendus.</I> 6. <I>Philo$ophi non veri quomodo habendi $int.</I> 7. <I>Dei in hac tractatione inuocatio.</I> 7. <I>Prima principia Philo$ophiæ prius aperienda.</I> 7. <foot>Nn</foot> <pb> <HEAD>Caput V.</HEAD> <I>Pars prima huius operis circa voces ver$atur.</I> 7. <I>Elementa $unt materia huius tract ationis. Ide<*>ea e$$e ponumtur.</I> 7. <I>Que$tio $i e$t $ubiecti non <*>quitendaic<*>$ub<*>ct<*>a proprio artifice non demon$tretur.</I> 7. <I>Elementi definitio donfer<*>de finilio <*>.</I> 7. <HEAD>Caput VI.</HEAD> <I>Definitio elementi illu$tratur.</I> 8. <I>Elementi definitio accipitur ex quinto $apientiæ & ex tertio cæli.</I> 8. <I>Cælum e$t carpus, <*> ramen <*>debet.</I> 8. <I>R<*>uatio none$t elementum; <*> quam<*> deffer<*> exponitu<*></I> 8. <I>Elen<*> non di$$oluuntur <*> priora, & $ant <*> $i<*>lia.</I> 8. <I>Materia prima non e$t verè elementum nec materia propinqua</I> 9. <I>Elem<*>ta non $unt penitus $imp<*>cia.</I> 9. <I><*>ran$mutatio aperit nobis elementa e$$e compo$it<*>.</I> 9. <I>Anaxagoræ & Democrit<*> pr<*></I> 9. <I>Graue & leue $unt rationes quibus don$id<*> elementa in hoc libro.</I> 10. <HEAD>Caput VII.</HEAD> <I>De numera elementorum.</I> 10. <I>Numerus elementorum ex motu rectainue$tigatur.</I> 10. <I>Tran$mutatio non $er<*> $i e$$e<*>m elementum.</I> 10. <I>Elementum vnum $i contrarias haberet qualitates etiam in co e$$ent $ub- <*>æ diuer$æ.</I> 11. <I>Hippocrates & Galenus probant elementum non e$$e vnum.</I> 11. <I>Qualitates quat<*>or indicant quatuor e$$e elementa ne<*> plura, nec paucier<*>; non e$$e autem infinita motus recti finits.</I> 11. 12. <I>Motus circularis prior recto<*></I> 12. <I>Cælum numquã ad fin&etilde; mouetur, $emper tamen in fine, elementa <*>tra.</I> 12. <I>Elementa quæ non mouen<*> $unt extra proprium locum, vel proprio loco quie$cunt.</I> 12. <I>Natura e$t principium non $olum motus, $ed quictis in elementis.</I> 13. <I>Linea recta, $uper quam fi<*>s e$t infra lunam.</I> 13. <I>Elementa nece$$ario grauia vel. leuia <*>el ab$olutè aut comparatè.</I> 13. <I>Natura ab extremo ad alterum per media profici$citur Auerroes $ecundo de Anima.</I> 13. <HEAD>Caput VIII.</HEAD> <I>Elementa propria natura ac vi ad locum moueri o$tenditur.</I> 14. <I>Motum elementorum non cognouerunt <*>hilo$ophi.</I> 14. <I>Elem&etilde;ta naturali motu moueri probat. ex difinitione natura, et ex quiete.</I> 15. <I>Natura odit infinitum.</I> 16. <pb> <HEAD>Caput IX.</HEAD> <I>Empedoclis opinio confutatur de immobilitate terræ ob cali conuei$ionem.</I> 16. <I>Terra $ua natura non e$t mobilis in proprio loco; vt corpus naturale babes motum naturalem.</I> 17. <HEAD>Caput X.</HEAD> <I>Democriti corpu$cula non temerè moueri.</I> 17. <I>Corpora indiui$ibilia $i violenter mouentur habent etiam motum natura- lem.</I> 17. <I>Violentum quid$it ex primo cæli; & quinto de g<*>neratione animalium.</I> 17. <I>Motus naturalis præcedit violentum.</I> 18. <HEAD>Caput XI.</HEAD> <I>Platonis & Hermetis & Orphei $ententia de elementis ante mundi genera- tionem.</I> 18. <I>Po$terius non e$t $ine $uo priori.</I> 18. <I>Naturalis motus habet ortum ab vno principio ordinaso.</I> 19. <I>Ordinis cau$a e$t natura octauo phy$icorum; & o<*> do e$t forma mundi vt hæ betur ab Alexandro $ecundo loco quæ$tionum natur alium.</I> 19. <HEAD>Caput XII.</HEAD> <I>Anaxagoræ opinio de genit<*>di, & quomodo mens latitantia edu- cebat.</I> 19. <I>Theophra$tus huius videtur $ent&etilde;riæ vnũquodque $igregari ex vnoquoq.</I> 20. <I>Ocul quorundam <*>bit Theoph<*>$tus.</I> 20. <I>Megetius medicus <*>$chiadis dolorem curauit.</I> 20. <I>Anaxagoræ opinio refelli<*> ex quiet<*>.</I> 20. <I>Grauia natura in centro, leuia $ub cælo quie$cunt.</I> 20. <I>Vera opinio de motu grauium & leuium est $ententia Ari$totelis.</I> 21. <HEAD>Caput XIII.</HEAD> <I>Parmenidis opinio perpenditur de cau$a mouente, ac de ideis.</I> 21. <I>Parmenides petit principiũ q<*>a accipit vt notũ quod e$t demonstrabile.</I> 21. <I>Omnia e$$e vnum quod dicebat Parmenides e$t fal$um.</I> 22. <I>Vnitas e$t<*>$cendens entis, & $u$tinet mu<*>tudinem.</I> 22. <I>Parmenides ponit $pacium inane, contrarium Ari$toteles.</I> 22. <I>Elementum quodlibet habet motum<*>alem, & huius motus est princi- pium indagandum.</I> 22. <I>Efficiens principium motus naturalis indagandum, quod non $atis explicuit plato in phedone.</I> 22. <I>E$$e & moueri ab vna & eadem cau$a profi$cuntur $ecũdum Platon&etilde;.</I> 22. <I>Ideæ $i e$$ent cau$a motus res ip$e $emper cierentur.</I> 23. <I>Præter ideas apparet aliud principium motu<*>.</I> 23. <HEAD>Caput XIIII.</HEAD> <I>Refelluntur opiniones illorum qui a$$erebant materiam e$$e principiũ motus.</I> 23. <foot>Nn 2</foot> <pb> <I>Materia & eau$a efficiens in visum non con$pirant.</I> 23. <I>Tales non po$uit aquam vt principium mouens, neo Empedocles quatuor ele- menta.</I> 23. <I>Anaxagoras laudatur tertio de anima, qui præter materiam po$uit cau$am efficientem.</I> 24. <I>Democritus, & Leucippus po$uerunt ca$um, & fortunam efficientem cau$as.</I> 24. <I>Forma est quid optimum primo phy$icorum & plato in Thima<*>.</I> 24. <I>Qualitates $unt in$trumonta agend<*>, ac instrumenta non agunt fine principa li cau$a, vnde Democritus culpatur $ecundo de Anima.</I> 24. <I>Motor efficiens proximus quaritur de motu elementorum.</I> 24. <I>Kiolentia nihil patitur quin prius natura concitetur.</I> 24. <I>Motus localis est primus aliorum motuum.</I> 25. <HEAD>Caput XV.</HEAD> <I>Corpora omnia, quærestè mouentur, $unt vel grauia velleuia.</I> 25. <I>Corpus non graus $i deor$um meneratur, infinitè velerius cieretur corpore graui.</I> 26. <HEAD>Caput XVI.</HEAD> <I>Antiqui philo$ophi decepti fuerunt in explicætiane metus & quietis.</I> 26. <I>Naturæ definitio non tantum per motum, $ed per quietem manife$tatur.</I> 27. <I>Motus est propter quiesem vt propter fioem.</I> 27. <I>Zeno, parmenides, & Meli$$us mosum auferentes magis peceant quam aufe srentes quietem.</I> 27. <I>Dimittere $en$um est imbecillitas intellestus, cum non omnia tationem po- s$tulent.</I> 27. <I>Scientia $peculatiua $unt tres partes.</I> 27. <I>Metaphy$ica non pror$us $eiungit à motu.</I> 28. <I>Vniuer$um duo tantum con$tituunt.</I> 28. <I>Motum auferentes è medio, tollunt etiam artes.</I> 28. <I>Sen$us confert ad veritatem principiorum.</I> 28. <I>Anaxagoræ, & Empedoclis fal$a opinio quod omnia quandoque monean- tur, quandoque quie $cant.</I> 28. <I>Pythagoras valum quie$cere, terram moueri a$$erebat, confutatur ab Ari$t<*> tile.</I> <HEAD>Caput XVII.</HEAD> <I>Definitio grauis, et lexis difficilis admodum, & quæ $it cau$a difficultatis.</I> 29. <I>Definiti<*> e$t principium demon$tratiuam, & quomò do inuenienda.</I> 29. <I>In definitione grauium & leuium explicanda non e$t exordtendum ab actio nibus, cum illis non $int impo$itanomina.</I> 29. <I>Grauitatis & leuitatis astiones forte $unt inclinatio pondus ac momentũ</I> 30. <HEAD>Caput XVIII.</HEAD> <pb> <I>Graue & leue quomodo à platone definiuntur, & quo pasto ex illius distis cor- pora ex figuris conflentur.</I> 30. <I>Graue e$t illud, $ecundum platonem, quod ex pluribus partibus eiusdem ge- neris con$tat.</I> 30. <I>Graue, et leue definitur ab Ariftotele ex locorum intevuallis, $uperum & in ferum non $unt in cælo $ecundum platonem.</I> 31. <I>Alcinous docet cur interualla non conferant ad definitionem grauis, & le- uis.</I> 31. <I>Corpora prima ex primis figuris definiuntur à platone, & prima figurarum e$t circularis.</I> 31. <I>Thimæus pythagoricus elementæ ex figuris triangalaribus e$$e a$$erit.</I> 31. <HEAD>Caput XIX.</HEAD> <I>Definitio grauis & leuis $ecundum Platonem reiicitur, nec corpora ex figuris, nec ex numeris constare o$tenditur.</I> 32. <I>Pythagorici corporum naturalium principiæ fæciunt mathematica, quæ opi- nio expleditur.</I> 32. <I>Linea non e$t ex punstis, & in infinitum diuiditur.</I> 32. <I>Elementa $unt duorum generum, mistionis, & compo$itionis.</I> 33. <I>Compo$itionis elementa $eruant integram naturam, non tamen elementa mi stionis.</I> 33. <I>Figuræ $unt principia compo$itionis non mistionis.</I> 33. <I>Etementa astu $eruantur in misto non tamen integra.</I> 34. <I>Etementa non $ant ex figuris, cum figuræ non $int nec graues, nec leues.</I> 34. <I>Pythagoræ incommoda dum ponunt numeros terum principia.</I> 35. <HEAD>Caput XX.</HEAD> <I>Ratio redditur cur Philo$ophi quidam vt Anaximander, Anaximenes, De- mocritus non $int confutandi, cum omnes mundum in finitum ponant.</I> 37. <I>Grauia & leuia cur antiqui ex locorum interuallis definire non po<32>int, cum admittant infinitum.</I> 36. <HEAD>Caput XXI.</HEAD> <I>Demotriti, & Epicuri propria quædam de grauibus, & leuibus interimun- tur.</I> 36. <I>Iuxta Democriti $ententiam omnia e$$ent grauia, cum athomi omnes $int eiu$dem naturæ.</I> 37. <I>Natura repugnantiam in vno non patitur.</I> 38. <I>Democriti opinio, quòd vacuum leuitatem efficiat, reiicitur.</I> 38. 39. <HEAD>Caput XXII.</HEAD> <I>Empedocles nullam grauitatis naturam cognouit, ac leuitatis.</I> 39. <I>Opiniones antiquæ cum difficultate etiã rationibus adhibitis euertuntur.</I> 39. <I>Empedoctes quomodo introducat generationem, & quit cau$a grauitatis & leuitatis, euertit tamen generationem rerum.</I> 39.40. <pb> <HEAD>Caput XXIII.</HEAD> <I>Grauia & leuia quomodo ab Ari$totele definiantur.</I> 40. <I>Mundus habet extremum & medrum.</I> 40. <HEAD>Caput XXIII.</HEAD> <I>In definitione grauium & leuium platonis & altorum error ostenditur.</I> 41. <I>Omne corpus infra cælum e$$e graue platonici putarunt, quamuis $implici- ter graue & leue omi$erint.</I> 41. <I>Platonis opinio confutatur, cũ ignis non a$cendat ob paucitatem partiũ.</I> 42. <I>Elementa tria $upertora ex it$dem $unt triangulis $ecundum Platonem.</I> 42. <HEAD>Caput XXV.</HEAD> <I>Soluuntur platonis argumenta de graui & leui.</I> 42. <I>Cælum non habet po$itionem contrariam aiebatplato, quia rotundum cõtra rium deducit Ari$toteles.</I> 42.43. <I>Medium & extremum $unt po$itiones contrariæ in mundo, & loca contra- ria indicant naturæ contrariæ elementorum & mosus cantrar<03>.</I> 43. <HEAD>Caput XXVI.</HEAD> <I>Platonis & Aristotelis concilium de definitione grauium & leuium.</I> 43. <I>Den$itæ cum grauitate cum leuitate raritas quarto phi$i. te$.</I> 85.43. 44. <HEAD>Caput XXVII.</HEAD> <I>Cur ignis $impliciter leuis, terra grauis, alia non $impliciter.</I> 44. <I>Locus $impliciter leuis non datur qui $it $uperior loco ignis.</I> 45. <I>Centrum e$t locus inferior terræ, nec datur inferior.</I> 45. <I>Elementi natura e$t cau$a grauitatis & leuitatis, bæc vero $unt elemento- rum affectiones.</I> 45. <I>Grauium & leuium definitiones duæ, quarum vna e$t per motum altera per quietem.</I> 46. <HEAD>Caput XXVIII.</HEAD> <I>Definitio grauium, & leuium an potior quæ per motum, an quæ per quietem Auerroes quæ per quietem quarto cæli.</I> 46. <I>Motus inest elementis cum $unt extra proprium locum, & tunc $eruant ali- quid naturæ contrariè.</I> 46. <HEAD>Caput XXIX.</HEAD> <I>Definitio grauium & leuium Ari$totelis à Themi$tio agitatur.</I> 47. <I>Graue non omne deor$um tendit ait Themi$tius, $ed quod $tat immotum in centro.</I> 47. <I>Elementorum definitio per quietem vexatur à Themi$tio.</I> 48. <I>Confirmatio rationum Themi$ty contra definitionem Aristotelis.</I> 48. <I>Terra vniuer$a extra loium po$ita an quie$ceret in medio.</I> 49. <HEAD>Caput XXX.</HEAD> <I>Defen$io Auerrois per definitione Ari$totelis de grauibus, & leuibus.</I> 49. <I>Definitio palmæ quomodo aliquando detur per ea quæ faculiatem non actũ <pb> indicant</I>: 50. <I>Differentiæ grauium eum $intignotæ, quiæ ab antiquis nõ fuerunt impo$ita nomina ex accidentibus v$urpantur.</I> 50. <I>Accidentia non actum $ed facultatem $ignificant.</I> 50. <HEAD>Caput XXXI.</HEAD> <I>Grauia & leuiæ ab eadem natura extra locum mouentur, & in propria quie- $cunt $ecundo cæli & $ecundo phy$icorum, hanc $uppo$itionem confutat The mistius.</I> 50. <I>Elementamoneri & quie$cere ex eo quod $unt extra, velintræ medium cen- $uit Themi$tius.</I> 50. <HEAD>Caput XXXII.</HEAD> <I>Auerroes omni genere laudis æbundans optime tuetur definitionem Ari$tore- lis consia Themi$tium.</I> 51. <I>Methoans, quæ $enuatur in euer tenda $ententia Themist<03>.</I> 51. <I>Cau$a e$t eadem finis, & eorum quæ $unt ad finem, & quies e$t finis mo- tus.</I> 52. <I>Ignis mouebitur deor $um $i opinio Themi$ty vera, qui decipitur deceptione à $impliciter ad $ecundum quid</I> 52. <I>Cau$a di$ponens est cau$a $ecundum quid, & cau$a eadem $ub diuer$is di$po $itionibus e$t cau$a contrar<03>.</I> 53. <I>Di$po$itiones agentis credidit Themi$tius e$$e cau$as veras.</I> 54. <HEAD>Caput XXXIII.</HEAD> <I>Soluuntur argumenta Themi$t<03> contra definitionem grauium & leuium, & Auerroes retorquet argumenta.</I> 55. <I>Definitiones grauium & leuium facultatem non actum $ignificant.</I> 55. <I>Confirmatio pro Themi$tio etiam diluitur.</I> 56. <I>Terra non quie$cit ob radices infinitas vt putauit Zenophanes & aly, $ed $ua grauitate.</I> 56. <I>Mundi partes extra centrum omnes $ur$um e$$e dicuntur.</I> 56. <HEAD>Caput XXXIIII.</HEAD> <I>Argumentum diluitur, quo o$tenditur elementa dum quie$cunt non e$$e ele- menta quia motus e$t vita animalium octauo Phy$icorum, & duodecimo Metaph.</I> 57. <I>Qutes an $it interitus elementorum.</I> 57. <I>Finis explicat magis naturã alicuius rei, quam ea, quæ dirigũtur in fin&etilde;.</I> 58. <I>Vita duplex perfecta & imperfecta, quæ e$t in elem&etilde;tis impropriè tamen.</I> 58. <I>Elementa per $e quie $cunt, mouentur per accidens, quies enim est finis ele- mentorum quarto cæli.</I> 58. <I>Cælũ & Natura à Deo mou&etilde;tur per modũ amati, & quæ Dei vita.</I> 58.59. <I>Grauia an ad centrum vt ad medium mundi, vel ad medium terræ mo- ueantur.</I> 59. <pb> <I>Thimæus loctus de motu grauium videtur conucnire cum Aristotele.</I> 59. <HEAD>Caput XXXV.</HEAD> <I>Elementa à $e per $e moueri, & multiplex mouendi principium explicatur.</I> 60. <I>Principium motus in elementis e$t intrin$ecum, est tamen & aliud princi- pium commune.</I> 60. <I>Cælum mouet elementæ vt cau$a vniuer$alis, & omnia moder atur.</I> 60.61. <I>Lex naturæ quid $it, & natura particularis a lege vniner$ali communica- tur.</I> 61. <I>Principium motas particulare quæritur, cnius multæ $unt differentiæ, & ip$um multipliciter accipitur.</I> 61. 62. <I>Actus primus e$t forma, $ecundus non operatis $ed formæ operans.</I> 62. <I>Quies elementorum e$t veluti actus primus, metus veluti $ecundui.</I> 62. <I>Princip<03> diui$io ex $ecũdo de Anima, & partitio motus in $uæs $pecies.</I> 62. <I>Motus ad locum volnatur alis & violentus, vel à natura & ab arte.</I> 62. <HEAD>Caput XXXVI.</HEAD> <I>Institutum huius tractationis, ac titulus quæ$tionis hactenus explicatus expo- nitur.</I> 63. <I>Tractatio hæc de motu elementorum non attingit corporæ calestia, nec mo- tus mixti mixtorum corporum inquiruntur.</I> 63. <HEAD>INDEX SECVNDAE PARTIS. Caput I.</HEAD> S<I>ecvndae Partis principalis in $uis partes $ubdiui$io.</I> 65. <I>Opinionis veterum de elementorum motu confutandæ tantum celebrio- res, & non omnes.</I> 65. <HEAD>Caput II.</HEAD> <I>Epicuri Anaximenis, Anaxagoræ, & corum, qui infinitatem ponuntur $en- $ententiæ omittendæ.</I> 66. <I>Infinitum non babet extremos fines.</I> 66. <HEAD>Caput III.</HEAD> <I>Terram vnam ex ip$is $tellis, & $ic in cælo ignem, in medio mundi po$uit Pythæ goras, & confutatur.</I> 66. <I>Terra duplex ponitur à Pythagoricis, vna tamen in cælo a<32>idua conuer$ione diem ac noctem efficit.</I> 67. <I>Ignem nobili<32>imum $tatuunt Pythagorici, $ic ei debetur locus nobili<32>imus, qui e$t medium mundi, quem vocarunt Iouis custodiam.</I> 67. <I>Medium dupliciter rei, & magnitudinis e$t, quod non ænimaduerterunt Py thagorict.</I> 67. <pb> <I>Gentrum in vniuer$o e$t medium magnitudinis, primum mobile est medium rei.</I> 67. <I>Terra non pote$t e$$e in cælo, nec etiam inane, cum cælum non dilatetur nec tarefiat.</I> 68. <I>Totius, & partis est idem motus, ideo omnis terra ad centrum moncretur fi e$$et extræ centrum.</I> 69. <HEAD>Caput IIII.</HEAD> <I>Refelluntur Heraclydes, Philolaus, & aly de quiete terræ, & eius motu, qui omnes dixerunt terram moueri, cælum quie$cere.</I> 69. <I>Cælum $i staret in eodem loco $tellæ $emper a$picerentur.</I> 70. <I>Terram quie$cere ob infinitas radices, velquia $ustineatur ab aqua dilui- tur.</I> 70. 71. <HEAD>Caput V.</HEAD> <I>Anaximenes, Anaxagoras, Democritus latitudinem terræ e$$e cau$am eiuo quietis dixerunt, quorum opinio de$truitur.</I> 71. 72. <I>Terram planam e$$e putarunt antiqui, & $emper e$$e deor$um, ac decipiun tur, quia Orizontes diuer$i.</I> 72. 73. <HEAD>Caput VI.</HEAD> <I>Empedoclis opinio tollitur, qui terram quie$cere credidit ob cæli maximam con- uer$ionem.</I> 73. <I>Terra non quie$cit rationibus po$itis ab Empedocle, nam ignis etiam quie$ce ret ob cæli motum.</I> 74. <I>Terra deor$um pellitur vialentia $ecundum Empedoclem, at motus violen- tus posterior naturali, nec motus celerior $emper minus celerem præce- dit.</I> 75. 76. <HEAD>Caput VII.</HEAD> <I>Anaximandri opinio de$truitur cum terra non quie$cat, eo quod æqualiter di- $tet ab extremis, cuius ratio e$t $ophi$tiea.</I> 76. 77. <I>Appetitus $i æque duorum e$$et ad neutrum moueremur dicebat Anaxi- mander, quod $oluitur.</I> 77. <HEAD>Caput VIII.</HEAD> <I>Terram circum medium moueri dixerunt nonnulli, quod reiicitur, quia $implicis corporis vnus motus $implex.</I> 78. <I>Violentum nullum perpetuum, & ordo vniuer$i e$t æternus.</I> 78. 79. <I>Heraclytus bonum, & malum e$$e cau$as efficientes vniuer$i, & motus ele mentorum, at malum nullius ordinis cau$a.</I> 79. <I>Heraclyti $ententia de arcu, & corda in vnũ conuenientia exponitur.</I> 79. <I>Forma e$t bonum, & boni cau$a, materia mala, & malorum cau$a.</I> 79. <HEAD>Caput IX.</HEAD> <I>Chaos opinio He$iodi, Hermetis, & aliorum infirmatur.</I> 80. <I>Hermetis vmbræ horrenda est chaos aliorum.</I> 80. <foot>Oo</foot> <pb> <I>Motum inordinatum, à quo ip$ius chaos non explicantes antiqui $unt repre- hendendi.</I> 81. <I>Motus mixtus est post motum $implicem, & quod mouetur debet e$$e actu, vt in $peciebus motuum apparet.</I> 81. <I>Natura non poterat moueri chaos motu illo inordinato.</I> 82. <I>Mundus est partium ordo, vt Alexander expo$uit $ecundo quæ$tionum na- turalium.</I> 82. <HEAD>Caput X.</HEAD> <I>Platonis ideæ, Mathematica Pythagoræ, P$eu$ippi imperfecta principia vnà cumlite, & amicitia Empedoclis agitantur.</I> 83. <I>Ideæ non habent vim mouendi, & natura mouentium e$t ab$oluta non im- perfecta.</I> 83. <I>Amicitia Empedoclis non $olum erat cau$a mouens, $ed etiam & mate- ria, at hæc non coincidunt.</I> 84. <I>Spherum Empedoclis quid $it, nec potest gigni ex di$cordiæ, vt ip$e credi- dis.</I> 85. <HEAD>Caput XI.</HEAD> <I>Anaxagora $ententia de cau$a efficiente, motum Democriti, & Anaximan- dri re$puitur.</I> 85. <I>Mouert ca$u nihil pote$t, cum $emper motus $it propter aliquem finem.</I> 86. <I>Anaxagor as reprehenditur, qui non oppo$uit bono malum principium, $ed $olam mentem, quare & motus vnus.</I> 86. <I>Ab vno in quantũ vnum $emper oritur vnum.</I> 86. <I>Ca$us et fortuna non $unt cau$æ mouentes contræ Democritum, quia $unt po- tius errores, & peccata naturæ, & artis, quæ ca$u fiunt.</I> 86. <I>Anaximandri principium infinitum medium inter naturam animæ de- struitur.</I> 87. <HEAD>Caput XII.</HEAD> <I>Elementa non moueri à mundi anima $ecundum Platonem, à Ioue Orphei, ab amore E$iodi probatur.</I> 87. <I>Efficientes cau$æ vniuer$ales non $ufficiunt.</I> 88. <I>Amor non conuertitur adrem informem, $ed ad rem formo$am.</I> 88. <HEAD>Caput XIII.</HEAD> <I>Ordo rerum tractandarum exponitur, & primo $uppofitiones quædam firman- tur.</I> 89. <HEAD>Caput XIIII.</HEAD> <I>Materiæ primæ, & formæ natura exponitur, & materia per pa<32>ioncm, for maper actionem definitur.</I> 89. <I>Materia prima continet omnes formas potentia, quæ $unt virtute in prima motore.</I> 90. <I>Materia est $ub$tantia, & $ub$tantia diuiditur in materiam, formam, &</I> <pb> <I>compo$itum.</I> 90. <I>Omne recipiens debet e$$e denudatum à natura recepti quod etiam explicatur à pletino.</I> 91. <I>Materia patitur ab actu, & recipit actum, non e$t tamen actus, nec habet actum entitatiuum.</I> 91. <I>Forma e$t principium agendi.</I> 92. <HEAD>Caput XV.</HEAD> <I>Qua conuenientia $it de materia, & forma, & qua differentia inter Aristote- lem, Platonem, & Pythagoram.</I> 92. <I>Materia à Platone qua cau$a nuncupatur mater, receptaculum, nutrix.</I> 92. <I>Formæ di$$en$io inter Platonicos.</I> 92. <I>Mathematica $eruantur à Pythagora, & in medio rerum $ita quæ intelle- ctu, & $en$u percipiuntur.</I> 93. <I>Formas plato in mundo intelligibili po$uit, Ari$toteles in materia.</I> 93. <I>Differentia inter principia agendi, & patiendi, & principia agendi in du- plici differentia.</I> 93. <I>Patiendi principium $emper eget extrin$eco motore.</I> 94. <HEAD>Caput XVI.</HEAD> <I>Duo formarum genera explicantur, quorum vnum in materia alterum mi- nimè.</I> 94. <I>Hominis intellectus non e$t forma materialis, at cur aliqui cum mortalem affi<*> ment exponitur.</I> 94 95. <I>Formæ diuinæ quomodo dent e$$e cælo, & hominibus.</I> 95. <I>Formæ materiales imperficiuntur à materia, diuinæ minimè.</I> 96. <HEAD>Caput XVII.</HEAD> <I>Actio à forma, perpe<32>io à materia oritur, & ab codem non prouenit actio, & pa<32>io $ecundum eamdem rationem.</I> 96. <I>Actio $i prouentret à materia omnium e$$et actio vna.</I> 97. <I>Similitudo oritur à forma, & compo$itum agit ratione formæ.</I> 97. 98. <I>Actus, & potentia $unt differentiæ valde oppo$itæ.</I> 98. <I>Grauitas, & leuitas mouent vt formæ mouentur, vt in materia.</I> 98. <I>Elementorum formæ magis accedunt ad accidentia quàm ad $ub$tantiam ideo non integre $eruantur.</I> 99. <HEAD>Caput XVIII.</HEAD> <I>De triplici facultate elementorum.</I> 99. <I>Elementum quodlibet in quodlibet immediatè tran$mutatur.</I> 100. <I>Materia e$t cau$a, vt vnũquodque fieri po<32>it, vt vero fiant à forma.</I> 101. <I>Elementa ad propria loca præter naturam feruntur, & ignis a$cendit non quia $it factus, $ed quia fit ignis, qu<*> etiam fundamento abutitur Ze- nar hus.</I> 101. 102. <I>Elementorum facultas $ecunda opum actu $unt extra locum statim moue-</I> <foot>Oo 2</foot> <pb> <HEAD>Caput XXIII.</HEAD> <I>Ari$totelis ratio agitatur à Themistio eo quod $it petitio.</I> 117. <HEAD>Caput XXIIII.</HEAD> <I>Auerroes tutatur Ari$totelem à Themi$tio.</I> 117. <I>Corpora infra lunam, vel $implicia, vel compo$ita, vel habent in vno gene re vnam tantum cau$am, vel plures.</I> 118. <I>In pa<32>ionibus compo$itorum explicandis non $ufficit vna cau$a, $ufficit in $implicibus.</I> 119. <HEAD>Caput XXV.</HEAD> <I>Elementa mouentur à medio.</I> 120. <I>Motus $eruatur ab aere, & $agittæ motus, quia $imul grauis, & leuis.</I> 121. <I>Aer, & aqua $unt instrumenta motus naturalis, & violenti.</I> 121. <I>Med<03> motus e$t velocior motu impellentis.</I> 122. <HEAD>Caput XXVI.</HEAD> <I>Med<03> motus vtilis e$t, ac nece$$arius in motu elementi.</I> 122. <I>Motus non e$$et $i daretur vacuum, quia requiritur re$i$tentia, quæ e$t extrin $eca in elementis, in animalibus verò interna.</I> 123. <HEAD>Caput XXVII.</HEAD> <I>Auerroes quæ contra Auempacem præceptorem pro ratione Ari$totelis, & me dium plenum in motu elementorum nece$$arium o$tendit.</I> 124. <I>Motus omnis continuus non $olum ex mouente, $ed ratione re$i$tentiæ, quæ vbi minor, maior velocitas.</I> 124 125. <I>Re$istentia tribus modis inuenitur, quæ tamen non includitur in mate- ria.</I> 125. 126. <I>Aer $u$cipit vtrumque motum, quia nec grauis, nec leuis, cum recipiens de beat e$$e denudatum à natura recepti.</I> 126. <HEAD>Caput XXVIII.</HEAD> <I>Vacuum $i daretur nulla e$$et re$i$tentia, illud autem e$$et infinitum.</I> 127. <I>Motum in vacuo non momento fieri probant aliqui, $ed fal$um, antiqui ta- men putarunt locũ e$$e vacuum, quod Plato in Timæo etiã de$truit.</I> 128. <I>Vacuum $i daretur ob quorundam rationem fieret illuminatio in tempore, & formica in cælo $pectari po$$et, & vanæ rationes Platonis, & Ari- $totelis.</I> 128. 129. <I>Terra non mouetur, quiæ e$t in æquilibrio mundi aiebat Plato.</I> 130. <I>Medium adiuuat motum, quod non verum inani admi$$o, & grauia, & le uia æque mouerentur in vacuo.</I> 130. 131. <I>Mobile non $imul occupat vniuer $um $pacium.</I> 131. <I>Inconuenienti vno po$ito que $equuntur non $unt inconuenientia, $ed nece$- ria, quare in motu re$<*>tentia requirit<*>.</I> 131. 132. <HEAD>Caput XXIX.</HEAD> <I>Elementum an in medio priu$quam medium moueatur.</I> 132. <pb> <I>Naturalis motus violentum præcedit, metus autem grauium præcedit m<*>- dium natura, non tempore.</I> 132. 133. <I>Corpus mouens etiam mouetur, quod non admittit Theophrastus, agens ta- men omne infra lunam repatitur.</I> 133. 134. <I>Mobilitas non e$t mobilis, & $i probetur ratione, in qua est fallacia figura dictions.</I> 135. <HEAD>Caput XXX.</HEAD> <I>Elementum totum à toto elemento mouetur non primo, $ed $ecundario.</I> 135. <I>Actiones, & pa<32>iones $unt indiuiduorum.</I> 135. <I>Forma mouet totum elementum quod mouetur motu $implici, & $ic ip$a mo <*>etur $imul cum materia.</I> 136. <HEAD>Caput XXXI.</HEAD> <I>Totum elementum $e per accidens mouet, non per $e, quia $ic animalia quamuis elem&etilde;ta animata in decimo de legibus, & in Phedro pe$uerit Plato.</I> 137. <I>Corruptionis duo modi inueniuntur cuius cau$am ponit Plato materiam.</I> 137. 138. <I>Anima nec ab intrin$eco, nec ab extrin$eco corrumpitur $ecundum Plato- nem, & quomodo probet ip$am æternam, & $eip$a mobilem.</I> 138. 139. <I>Explicatur locus Platonis ex libro decimo de legibus $ecundum Theophra- $tum, & eius di$eipulum Stratonem Lamp$acenum.</I> 139. <I>Motionũ alias $pecies tribuit Plato animalibus, alias verò Ari$toteles.</I> 139. <I>Anima immortalis, quia agens omnia facit, po<32>ibilis omnia fit, & ver- bis di$$entiunt Plato, & Ari$toteles.</I> 140. <I>Elementa à $e ip$is propriè non mouentur, nec per $e propriè quie$cunt.</I> 141. <I>Natura æque e$t principium motus, & quietis nec vniuocè dicitur.</I> 141. <I>Elementa non habent re$istentiam intrin$ecam, ideo non ex $e quie$cunt, nec mouentur per $e ad loca contraria, nec ad omnes differentias loci, vt ani- malia.</I> 142. <I>Cotinuum nullum per $e propriè à $e ip$o mouetur, & mobile habet di$tin- ctum motorem.</I> 142. <I>Elementa non diuiduntur in partem per $e mouentem, & per $e motam, vt animalia.</I> 143. <I>A generante, & à medio mouentur elementa, $ic à $e per accidens non tam&etilde; per accidens propriè, $ed quia diuiditur medium.</I> 143. 144. <HEAD>Caput XXXII.</HEAD> <I>M<*>uentur elementa à $e per $e, & primo.</I> 145. <I>Elementa mouentur ab intrin$eco.</I> 146. <I>Corpus nullum ex $e generatur, vel alteratur bene mouetur.</I> 147. <I>Elementum e$t motum à $ua natur<*>, $ic per $e mou<*>ur, & $i grauitas, & leuitas $int accidentia elementorum.</I> 147. <I>Quies e$t à cau$a existente in re, quæ e$t natura.</I> 148. <pb> <I><*>i, & cur hæc facultas dicatur per accidens afferu<*>tur quatuor ratio- nes.</I> 103. <I>Pacultatem e$$entialem elementorum non vidit Philoponus.</I> 104. <I>De facultate, quæ actu<*> e$t coniuncta egit Alexander liber $ecundo difficul- tatum naturalium quæ$t.</I> 20. <I>& Plotinus in libro de eo quod e$t in poten- tia, & actu.</I> 104. <HEAD>Caput XIX.</HEAD> <I>Elementa eadem quomodo $ur$um, & deor$um natura, & præter naturam moueantur.</I> 104. <I>Elementorum motus natur alis bifartam $pectari pote$t.</I> 105. <I>Grauitas, & leuitas non $unt propriè naturæ elementorum, $ed proprietates, quia naturæ $unt ignota; & proptiis nomimbus carent.</I> 105. <I>Motuus elementorum quomodo naturalis quomodo violentus.</I> 105. 106. <HEAD>Caput XX.</HEAD> <I>Grauium, & leuium quæ$tionis exitus, vt explicetur propo$itio prima propo nitur.</I> 107. <I>Elementa mouentur per accidens à generante $ecundum facultatem e$$en- tialem.</I> 107. <I>Grauitas, & leuitas $unt cau$a motus elementorum, & agens dans for- mam dat ea, quæ con$equuntur formam.</I> <I>Materia prima, & forma propriè non mouentur, mouetur compo$itum.</I> 108. <I>Motu<*> vt in aliquo $it quinque requiruntur.</I> 108. <I>Eorma proxima, & materia proxima mouet, & mouetur nihil tamen præ $ertim $implex $e mouet.</I> 109. <I>Forma antiqua, & materia nece$$atia $unt in motu, & quomodo $ub ali- qua forma materia prima mouetur.</I> 109. 110. <I>A generante non fit motus immediatè.</I> 110. <I>Per accidens di$tinguitur ab eo, quod e$t per aliud.</I> 110. <I>Elementum mauetur à generante $ecundum facultatem e$$entialem.</I> 111. <I>Mutationum quatuor $pecies, & omnis fit ex oppo$itis, aut ex mediis.</I> 111. <I>Moueri in proprium locum e$t moueri in propriam formam.</I> 112. <HEAD>Caput XXI.</HEAD> <I>Remouens prohibens quomodo $it cau$a mouens in elementis per accidens.</I> 113. <HEAD>Caput XXII.</HEAD> <I>Locus mouet elementa vt forma, & finis.</I> 114. <I>Expo$itio textus.</I> 114. <I>Meuetur<*> aliquid antequam formam $uam accipiat.</I> 114. <I>Elementa non dum perfecta, ni$i cum $unt in proprio loco, & dupliciter $unt extra locum proprium.</I> 115. <I>Ambiens habet locum formæ, locum tamen e$$e formam elementorum pro- batur.</I> 161. <pb> <I>Differentia per $e dicitur de eo cuius est differentia.</I> 148. <HEAD>Caput XXXIII.</HEAD> <I>Forma e$t cau$a motus naturalis elementorum.</I> 149. <I>Materia e$t principium motus pa<32>iuum, nec habet actiuum $ecundum Sim plicium, quem $equitur Theodorus.</I> 150. <I>A materia, qua $emper permanent eadem, res denominandas aiebat Plato $ic naturam primo dici de materia putarunt quod fal$um.</I> 151. <I>Ca$us, & fortuna, quæ $unt efficientes cau$æ ad naturam reducuntur, ut ad cau$am per $e, & generatio dicitur natura, quia e$t via ad formã.</I> 151. <I>Materia non minus ad hunc, quã ad alium motum inclonation&etilde; habet.</I> 152. <I>Similitudo numerorum cum forma, & materia.</I> 152. <I>Motus $i e$$et à materia, vt ait Simplicius, quilibet motus e$$es violen- tus.</I> 153. <I>Principium pa<32>iuum $i datur, & actiuum.</I> 154. <I>Natura dicitur quinque modis.</I> 155. <I>Alexander, quem habemus in Ari$totelis Met aphy$icam, e$t potius Mi- chael Ephe$ius.</I> 155. <I>Motus non $olum e$t ratione princip<03> actiui, non codem tamen modo.</I> 155. <I>Quæ fiunt habent principium, vt fiant & vt faciant, vnde $<*>entis est po$$e docere.</I> 156. 157. <I>Ratio Simplic<03>, & Theodori Metochitæ tollitur.</I> 157. <I>In generatione amittitur nomen, in alter atione minimè.</I> 157. <I>Poetæ noctem vniuer$i principium ponunt.</I> 158. <HEAD>Caput XXXIIII.</HEAD> <I>Forma elementi mouet eiu$dem elementi materiam.</I> 159. <I>Quæ fiunt, vel fiunt à $imili, vel à di<32>imils, vel à neutro.</I> 159. <I>Materia ex $e non mouetur, $ed per formam, nec prius e$t mobilis forma</I> 160. <I>Elementum diuiditur in partem per$e mouentem, & per $e motam, non in partem actu per $e motam, & per $e mouentem.</I> 161. <I>Mobile $implex, & mobile animatum quomodo differant.</I> 162. <I>Generans dat motum elementis:</I> 163. <I>Ordo motorum, & mouentium $implicium.</I> 164. <I>Elementum mouet $e priu$quam moueat medium, & quomodo.</I> 165 166. <I>Re$i$tentia e$t nece$$aria in motu propter continuationem.</I> <HEAD>Caput XXXV.</HEAD> <I>Totum elementum per $e primo mouetur à $ua propria forma, & demon$tratio Ari$totelis perpendenda.</I> 167. <I>Anima à $e ip$a mouetur, aiebat Plato.</I> 168. <I>Per accidens quæ mouentur, quot, & quæ $int & per $e, & primo mo- ueri.</I> 168. 169. <I>Motus non actum, $ed propen$ionem $ignificat in hoc loco.</I> 170. <pb> <I>Primum duo $ignificat.</I> 170. <I>Mouentium diui$io in per $e, & per accidens, & pet $e & à $e.</I> 171. <I>Indiui$ibile nullum per $e mouetur, quia mobile debet e$$e cerpus.</I> 172. 173. <I>Quæ extrin$ecus mouentur habent motorem distinctum.</I> 173. <I>Quæstio non e$t res noti<32>imæ.</I> 174. <I>Canis quie$cit, & mouetur per accidens ad heri quietem, & motum.</I> 175. <I>Totum aliquid moueri quomodo intelligitur.</I> 175. <I>Motum omnem habere motorem di$tinctum demon$tratur.</I> 176. <I>Corpus diuiduũ $ecundum partem mouetur, & $ecundũ part&etilde; quie$cit.</I> 177. <I>Motus omnis habet motorem di$tinctum ab eo quod mouetur, & in his, quæ ab extrin$eco mouentur e$t manifestum.</I> 177. 178. <I>Animalia, & elementa ab intrin$eco mouentur, animal $e mouet primo, mouetur tamen ab anima.</I> 178. <I>Elementum primo mouetur, latet tamen à quo, at mouetur à forma.</I> 177. <I>Elementum $implex habet motum $implicem & è contra.</I> 179. <I>Id primo inest, quod $i à partibus auferatur a toto non auferatur.</I> 179. <I>Modus accipitur non pro actu, $ed pro actitudine.</I> 180. <I>Homo e$t particeps rationis $ingulis etiam hominibus mortuis, quia non tolli- tur facultas, quæ facultati re$pondere debet, vt actus actui.</I> 180. <I>Quod primo quie$cit parte aliqua primo quie$cente, ab illa etiam primo mo- uetur.</I> 181. <I>Continuum omne corpus parte altera primo quie$cente primo quie$cit.</I> 181. <I>Forma elementi quie$cente totum & elementum quie$cit, $ic mouetur à for- ma primo.</I> 181. <I>Elementa cum primo moueantur, ergo habent quod primo mouet, quia poten tia, & actus quinto primæ Philofophiæ relatiua $unt.</I> 181. <I>Cælum non e$t motor elementorum non generans, non remouens impedimen- tum.</I> 182. <I>Motus habet e$$e in fieri, $emper ergo motore eget actu.</I> 182. <I>Motus non e$t à medio primo quia a medio mouetur per accidens.</I> 183. <I>Locus non e$t motus per $e primo, quia est finis rei, & motus talis e$t meta- phoricus.</I> 183. <I>Cælum motum primum dari ostendit à forma, $ic dicendum de elementis de quibus magis videtur.</I> 184. <I>Intelligentiæ, & orbis vnio maior quam formæ elementi cum materia $ic motor cæli minus di$tinctus.</I> 184. <I>Auerroes diuini<32>ime vnion&etilde; maiorem cæli, & intelligentiæ probauit, quia $ine quantitate intercedente.</I> 184. <I>Naturalis motus e$t à principio per $e primo nõ à materia, ergo à forma.</I> 185. <I>In omni natura in qua e$t quod patitur, e$t etiam quod agit.</I> 185. <pb> <HEAD>INDEX TERTIAE PARTIS.</HEAD> <HEAD>Caput I.</HEAD> Q<I>vod à generante pendet durante actione generantis fit, ea ce$$anto factum est.</I> 189. <I>Motus & t&etilde;pus habent e$$e dum fiunt, quia fluidum e$t eorũ e$$e.</I> 189. <I>Quædam gignuntur, & numquam $unt.</I> 189. <I>Quomodo intelligi debeat illud. Graue $ecundum facultatem e$$entialem nõ à generante, $ed à $ua forma mouetur.</I> 189. <I>Præparatio alia ad formam alia ad motum.</I> 190. <I>Ab vno in quantum vnum non ni$i vnum na$citur.</I> 190. <I>Qui primo formam gignit, motum $ecundo generat.</I> 191. <I>Quomodo motor in elementis e$$entialiter e$t generans, & motum est geni- tum.</I> 191. <HEAD>Caput II.</HEAD> <I>Quomodo motus, & motor per accidens ad per $e motorem, & motum redi- gantur.</I> 193. <I>Omne per accidens tale in per $e tale redigitur.</I> 193. <I>Quod impedimentum tollit elementum per accidens mouet.</I> 193. <I>Quod impedimentum tollit, impedimentum per $e mouet.</I> 193. <I>Elementum generationis motus per $e à generante mouetur motu ad locum per accidens.</I> 194. <HEAD>Caput III.</HEAD> <I>Quomodo locus, vt finis moueat.</I> 194. <I>Simile ad $imile mouetur.</I> 194. <I>Continens $imile e$t eius, quod continetur.</I> 195. <I>Quæ $int elementorum loca.</I> 196. <I>Loci $imilitudo ab$oluta, & in tanta di$tantia.</I> 197. <I>Quomodo terra in loco ignis con$tituta mundi centrum fieret.</I> 197. <I>Toti quanto pars quanta non re$i$tit, $ed toti non quanto pars quanto re$i- stit.</I> 197. <I>Motus à minori, & ab æquali non impeditur, $ed à maioris re$i$tentia.</I> 198. <I>Motus à vi maiori, non minori, nec æquali fit.</I> 198. <HEAD>Caput IIII.</HEAD> <I>Quæstio de loco proprio elementorum vbi e$t indiuiduum.</I> 199. <I>Elementorum locus, vt $unt partes vniuer $i e$t deuexa, & conuexa $uperio- ris, & inferioris elementi $uperficies, verum vt $unt naturæ propriè eo- rum locus e$t, vbi indiuiduum.</I> 199. <I>Totus mundus est animal magnum.</I> 200. <I>Ordo e$t forma vniuer$i.</I> 200. <foot>Pp</foot> <pb> <I>A forma res babet, vt $it:</I> 201. <HEAD>Caput V.</HEAD> <I>Quomodo magnes ferrum trahit.</I> 201 <I>Nihil à mouente distans trahitur, quin omnia media trahantur.</I> 201. <I>Tirra huius mundi ad alterius mundi centrum naturacietur: idque cum reciprocatione.</I> 201. <I>Quod trahit à $tatuto termino trahit.</I> 201. <I>In omni vero tractu trahens mouetur.</I> 202. <I>Finis met aphorice mouet.</I> 202. <I>Magnes anima trahente ferrum non trabit.</I> 202. <I>Sine animæ in$trumentis n ullum corpus est animatum.</I> 202. <I>Magnes ferrum non trahit, vt Democritus, Leucippus, Epicurus, Lucre- tius, & Empedocles dixerunt.</I> 203. <I>Empedocles vnumquodque ex vnoquoque extrahi a$$euer auit:</I> 205. <I>Omne corpus, à quo aliquid ab$cinditur fit minus.</I> 205. <I>Tempus principium non habet, net finem e$t habiturum.</I> 206. <I>Magnus ferrum trahit beneficio $pecierum $piritalium, vt $unt $pecies <*> lorum.</I> 206. <I>Ferrum a magnete trahitur natur ali de$iderio in ferre exi$tente.</I> 207. <I>Nihil mouet ni$i tangat.</I> 207. <I>Stirpes exterra, & mernbra ex $anguine proprium alimentũ trahunt.</I> 208. <I>Cur extremum nauigatoriæ pixidis perpendiculum ad polum $emper conuer. titur.</I> 208. <I>Lucis $pecies à cælo ad nostros oculos propagatur.</I> 208. <I>Quare Catablepha animal hominem etiam ad mille pa$$us di$tantem con$pe- ctum interficit.</I> 209. <I>Magnes est tota cau$a motus ferri.</I> 210. <I>Membra alimentum, Adamas, & Electrum fe$tucas, es pi$cis hier acis <*> rum, Buffones mustellas, Cerui $erpentes trahunt, à quibus tota trahem di cau$ana$citur.</I> 210. <I>Non omnes actiones à peruulgatis elementerum formis, aut tempor ament<*> na$cuntur.</I> 210. <I>Elementa à loco, ad quem tendunt, non trahuntur.</I> 210. <HEAD>Caput VI.</HEAD> <I>Aer quomodo $it in $uo loco grauis.</I> 212. <I>Vter inflatas grauior est inant.</I> 212. <I>Mixtorum grauitas, & leuitas à $implicium grauitate, & leuitate na- $citur.</I> 213. <I>Quomodo plumbum $it ferro, & ligno aut grauius, aut leuius.</I> 213. <HEAD>Caput VII.</HEAD> <I>Quæ Themi$tius contra Aristotelem, & quæ Auerroes contra Themistium de aer is grauitate dixerint.</I> 214. <pb> <I>Cur plumbum in aere ligno tardius de$cendit, in aqua lignam $upernatai, plumbum vero mergitur.</I> 214. <I>Error Themist<03> hac de re confutatur.</I> 216. <HEAD>Caput VIII.</HEAD> <I>Quomo do aer $it in proprio loco grauis.</I> 217. <I>Ab aere violentus, & naturalis motus iuuatur.</I> 217. <I>Cur a principio violentus motus e$t $egnior.</I> 218. <I>In motu violento tres $unt motus, vnus naturalis, duo violenti.</I> 218. <I>In syphonibus attracti aeris impetu aqua $ur$um r<*>pitur:</I> 219. <I>Aerem magis e$$e grauem, quam leuem experientia confirmatur:</I> 219. <I>Erigiditas grauitatis cau$a non e$t.</I> 220. <I>Grauitas, & leuitas propter primas qualuates elementis non tribuun- tur.</I> 220. <I>Elementorum grauitates, & leuitates inter $e, & à mixtorum grauitate, & leuitate $pecie differunt.</I> 121. <I>Motus à grauitate factus ab eo motu $pecie differt, qui à leuitate fit.</I> 221. <I>Eiu$dem elementi grauitas, & leuitas $pecie differt, cum est in proprio le- co, & extra eumdem.</I> 221. <I>Mixtorum grauitates, & leuitates $pecie differunt:</I> 222. <I>Grauitas, & leuitas non ex pri<*> elementorum perualgatis qualitatibus, $ed ex maiore, aut minore distantia à motu primi mobilis na$citur.</I> 222. <I>Primæ qualitates grauitatem, & leuitatem non faciunt, $ed iuuant.</I> 223. <HEAD>Caput IX.</HEAD> <I>Quare medicorum cucurbitula aquam, & carnem non autem terram $ur$um trahant.</I> 224. <I>Terra non vnam cum aqua $uperficiem habet.</I> 224. <I>Alexandro primæ omnium con$en$u tribuuntur.</I> 225. <I>Frigidum conden$at.</I> 225. <I>Themi$tius Alexandrum carpit.</I> 225. <I>Calidum attrahit.</I> 223. <I>Idem corpus numero ab eodem corpore numero $imul non trahitur, & non pellitur.</I> 226. <I>Auerroes Alexandrum refellit.</I> 226. <I>Nullum corpus fluidum fluit, ni$i aliud fluidum corpus con$equæ- tur.</I> 226. <I>A vacuo natura abhorret.</I> 226. <I>Clepsydræ non ni$i aperto $uperius existente ore implentur.</I> 226. <HEAD>Caput X.</HEAD> <I>Quare pulueres per medium aerem volitant, maiora verò corpora de$cen- dunt.</I> 228. <I>Mollia, & parus corpora facile diuiduntur.</I> 229. <foot>Pp 2</foot> <pb> <I>Multa $ub$tantia rei diut dendæ œgrius $cinditur, quam pauc<*>.</I> 229. <I>Figuræ motus cau$æ non $unt, $ed motum ab alia cau$a factũ muento.</I> 230. <HEAD>Caput XI.</HEAD> <I>Cur nos, & aues volantes, & pi$ces natantes aeris, & aquæ pondus non $en- timus.</I> 231. <HEAD>Caput XII.</HEAD> <I>Exemplum vtris inflati explicatur, qui maioris ponderis e$$e $olet vtr<*> non inflato.</I> 232. <I>Plumbum in aere e$t ferro grauius.</I> 232. <HEAD>Caput XIII.</HEAD> <I>Elementorum motus à medio pendet.</I> 233. <I>Medium impul$um prius natura, & $i non tempere à violento impellente mouetur, quam à $ua forma.</I> 233. <I>Laprdi<*> motus $ur$um e$t tum naturali, tum violento motui $imilis.</I> 234. <I>Projectorum motus in principio velocior.</I> 234. <HEAD>Caput XIIII.</HEAD> <I>Quare ea quæ natura mouentur velocius in fine, quam in principio monean- tur.</I> 236. <I>Duodecim animæ cum Ioue felici<32>ime $emper incedunt.</I> 236. <I>Elementa animata <*>$$e plato dixit<*></I> 236. <I>Mundi anima vna non potest e$$e.</I> 237. <I>Ordo est anima mundi.</I> 237. <I>Thales mile$ius elementa animata<*> credidit.</I> 237. <I>Elementa quia carent instrumentis animata non $unt.</I> 238. <I>Nihil est in intellectu quin illod fuerit in $en$u.</I> 239. <HEAD>Caput XV.</HEAD> <I>Hypparoi, Leucippi, & iamblici opinio tollitur de cau$a maioris velocitatis in $ine, quam in principio motus naturalis.</I> 239. <I>Motus violentus naturalem, cum quo coniungitur, citatiorem facit.</I> 240. <I>Ex eifdem cau$is udem, & ex contrariis contrary effectus na$cuntur.</I> 242. <HEAD>Caput XVI.</HEAD> <I><*>eræ cau$æ quare ea, quæ natura cientur velocius in fine, quam in principio cieantur.</I> 243. <I>Ex maiore partium ad mobilis terga concur rentium numero, ex minore me dy re$i$tentia ex impul$u medy con$equentis maiore, & ex perfectione maiore fit motus in fine velocior.</I> 243. <I>Motus naturalis ex non naturali, $eu violento, & etiam ex natur ali mot<*> fit.</I> 244. <I>Vis natur ali motui adiuncta eundem citatiorem facit.</I> 245. <I>Ad ea, quæ natura aduei $antur nihil vmquam a$$uefieri potest.</I> 245. <I>Quid inter ca inter$it, quæ voluntate, violentia, & natura cientur.</I> 245. <pb> <HEAD>Caput XVII.</HEAD> <I>Vtrum elementorum motus in momento fieri po<32>it.</I> 245. <I>Corpore $ecto per $e illius accidens non per $e, $ed per accidens $ecatur.</I> 246. <I>Contrariorum contraria $unt proprietates.</I> 246. <I>Quomodo continuum infinitè $ecari po<32>it.</I> 246. <I>Facultas vel non repugnantiam <*> vel naturalem inclinationem $ignifi- cat.</I> 247. <HEAD>Caput XVIII.</HEAD> <I>Grauitas, & leuitas infinita an detur e$t omnine difficillimum.</I> 249. <I>Infinitum non datur.</I> 249. <I>Corpus e$t omni ex parte diuiduum.</I> 249. <I>Corpus infinitum omnia implet.</I> 249. <I>Si e$t vnum in natura contrarium, & reliqnum erit.</I> 249. <I>Grauitas infinita nec e$t corporis infiniti, nec fini<*>.</I> 249. <HEAD>Caput XIX.</HEAD> <I>Auempacis argumentum ad æquam lancem expenditur.</I> 251. <I>Omnis motus e$t continuus.</I> 252. <I>Succe<32>io, & continuatio in motu ex re$i$tentia na$citur.</I> 252. <I>Si cælo vna $tella addesetur, aut non moueretur, aut tardius.</I> 252. <I>Motus velocitas non $olam vim mouentem, $ed etram re$i$tentiam con$e- quitur.</I> 253. <I>Re$i$tentia, quæ ad oppo$itum inclinat, e$t laboris cau$a.</I> 253. <I>Solus motor, qui e$t in magnitudine cum labore mouet.</I> 253. <HEAD>Caput XX.</HEAD> <I>Quomodo totum elementum à propria $eu forma, $eu materia cieatur.</I> 254. <I>Materia, & forma nec mouet, nec mouetur.</I> 254. <I>Secernendi, $eu ab$trahendi modus naturalis, & metaphy$icus.</I> 254. <HEAD>Caput XXI.</HEAD> <I>Forma $implex $implicis elementi à $e per $e quomodo moueatur.</I> 255. <I>Quod per $e, & primo de $uperiore dicitur, per $e $altem, & $i non primo, de inferiore dicetur.</I> 255. <I>Sub$tantia est quolibet accidente prior.</I> 255. <I>Proprietates ex $pecierum principiis manant.</I> 256. <I>Agens dans formam dat con$eguentia formam.</I> 256. <HEAD>Caput XXII.</HEAD> <I>Elementum $implex à $e per $e quomodo moueatur.</I> 260. <I>Compo$itum $ecundum partes diuer$as agens, & patiens e$$e pote$t.</I> 260. <I>Forma vt forma e$t mouens, ve in materia e$t mota.</I> 261. <I>Materia quare ad hunc, & non ad illum locum moueatur, habet à for- ma.</I> 262. <I>Primus intellectus nec per $e, nec per aliud, nec per accidens, nec per partem, <pb> nec propriè, nec impropriè, nec alio quouis modo mouetur.</I> 264. <HEAD>Caput XXIII.</HEAD> <I>Quomodo forma elementi per $e materiam moueat.</I> 264. <I>Elementa per me dium inane nullo modo cientur.</I> 264. <HEAD>Caput XXIIII.</HEAD> <I>Elementa quomodo $e per $e primo mouere po<32>int.</I> 265. <I>Principium que aliquid mouetur, & mouet ab ea differt, quod mouetur & mouet.</I> 265. <HEAD>Caput XXV.</HEAD> <I>Ari$totelis demon$tratio in $eptimo phy$icorum ad veritatis trutinam expen- ditur.</I> 266. <I>Quæ Alexander, Galenus, & Auicenna aduer$us prædictam Ari$tote- lis demon$trationem $crip$erint, & quomodo Auerroes Ari$totelem ab omni iniura vindicauerit.</I> 266. <I>Di$tinctio eorum quæ per $e mouent, & mouentur.</I> 267. <I>Vniuer $alis conclu$io non ni$i ex vniuer$alibus colligitur.</I> 271. <I>Diuidua materia e$t interitus cau$a.</I> 271. <I>Cælum non e$t continuum.</I> 271. <I>Cælum vt cælum quie$cere non pote$t, nec e$t diuiduum, $ed vt corpus.</I> 271. <I>Secrati vt animal multa in$unt, quæ eidem ine$$e non dicuntur, vt home e$t, & Secrates.</I> 272. <HEAD>FINIS.</HEAD> <pb> <HEAD>TYPOGRAPHVS LECTORI S.</HEAD> <p>I<I>llvd præcipuè $emper $tuduimus, amice lector, vt qui ex no$tra officina prodirent libri, exirent quam emendati<32>imi, quod tamen hoc in opere præstare ne- quiuimus tùm propter auctoris ab$entiam, tùm ob tem poris angu$tias, tùm etiam quia non adeo quis oculatus e$$e pote$t, vt eum interdum aliquid non $ubterfugiat; iccirco te ro- gatum volumus, vt, $i quæ inter legendum errata inueneris, ea no- bis facilè condones, &, quod tui e$t ing enÿ acumen, præter hæc, quæ, vt tibi labor aliqua ex parte minueretur, adnotauimus, benignè re- $tituas. Vale.</I> <p>Pagina 5. nu$quam re$titit, lege, re$titat. 14. quæ recto motu cien- tur, adde, quatuor verò vniuersè e$$e $itnplicia corpora vel ab$o- lutè, vel comparatè; id ex quatuor. 25. quia omnium $implicia. l. omnium hæc. 27. Parmenides, Meli$$us, ac Zeno. l. Parmeni- dem, Meli$$um, ac Zenonem. 44. leuitas calidum. l. raritas. 62. illæ. l. ille, $icut aliis pluribus, & $imilibus in locis. 65. (vt mihi videor) l. (vt mihi videtur) 72. tàm his, quàm his. l. is vtrobi- que. 73. quod volunt concludere. l. $upponere. 87. & grauiter, vt acutè, l. vt grauiter, & acutè. 108. $ectator. l. $ector. 128. re- $i$tentiam. l. $ine re$i$tentia. 145. di$$ectatione. l. di$$ectione. 153. moueretur. l. moreretur. 165. $implexquæ. l. $implexque. 169. motu recto cieri dicitur. recto expungendum. 170. $ur$urn locum. l. latum. 174. à $e met ip$is moueri. l. non moueri. 203. numquã non efficiunt. l. effluunt. 206. occulta, $eu nota. l. igno ta. 211. ab arce. l. ab arcu. 217. vbique manife$te. l. vbique ma nife$te dixerunt. 221. nulla $uper$i$tere. l. nulla $uper$tite re. 225. impellentis. l. repellentis. 240. cuius relliquiæ adhuc $eruantur. l. cuius relliqui&ecedil; adhuc $eruantur motus naturalis. 250. infinita corporis. l. infinita corporis $it. ibid. vt in non tempore mouea- tur. l. moueat. in hac parte, vt $&ecedil;pe alibi non tempus cum in$tan- ti confunduntur, cum tamen nonnihil inter illa inter$it. 254. im po$itionem. l. propo$itionem. 264. vtrum elementa. l. verum elementa. 269. quie$cere po$$it. l. ponit. 270. $ecus, l. $uus; & & iterum linea $equenti. <pb> <p><I>Quilibet Impre$$or has Domini Hieronymi Borr<03> Philo$ophi, & Medici, ac Theologi præst anti<32>imi, natur ales, at- que latinas, de grauium, & leuium motu di$ceptationes, ab eodem Pi$is, dum Naturalem Philo$ophiam de $upe- riorè, eodemque omnium primo loco publicè profiteretur, me præ$ente olim di$putatas, & à me, & meo iu$$u, ab aliis, nunc $umma cum diligentia, $æpenumero perlectas, impune imprimito, venditoque; & quilibet emptor impu- ne emito, legitoque: nihil enim in eis est, quod aut $an- ctæ matri Eccle$iæ Romanæ Catholicæ, & Apostolicæ $ancti<32>imis decretis aduer$etur, aut aliorum mores $ugil- let, aut Principes aliqua ex parte tang at: Ita dico, & im pune imprimendi, vendendi, emendi, ac legendi licenriã do Ego Frater Franci$cus de Pi$is, Generalis Inqui$itor Do- min<03> Florentini, In quorum fid. Datum Florentiæ in ædibus diuæ Crucis, Die xvi.</I> 1574. <HEAD>FLORENTIAE, Excudebat Georgius Mare$cottus. MDLXXV.</HEAD>