Cardano, Girolamo De subtilitate 1663

author index 255 / 403      search

Galeni laus.

Vltimus omnium Vitruuius, qui tamen si

propria non aliena inuenta conscripsisset, in­
ter primos adnumerari poterat. Eminent au­
tem quædam in singulis: vt in Archimede
æqualitas sphæræ cum cylindro, sepulchro
suo inscripta: in Euclide ordo, in Aristotele
contextus, in Galeno diuidendi ratio. Alij
etiam præclaras quasdam dotes habent, ta­
metsi subtilitate non præstiterint. Quis in
Homero non admiretur affectus, grauitatem
in Virgilio, commiserationem & affluentiam

in Cicerone, orationis qualitatem tum sche­
mata sensui verborum apposita in Quintilia­
no? Nec est vnum genus subtilitatis in quo
auctores celebrantur, sed plura. Aristotelis
ab ingenio, cuius æmuli Theophrastus &
Scotus. Ab ingenio, ac imaginatione Archi­
medis. Ab imaginatione, vt Calculatoris. A
sensu cum imaginatione, vt Euclidis. A iudi­
cio: vt Algebræ. A sensu atque experientia,
vt Vitruuij: cuius æmulus fuit Hero claris­
simus inuentis, sed parum vtilib. Præstantis­
simus in Vitruuio modus horologiorum, seu
per tympana & aquam, seu in anaporicis ex
signifero, seu per analema quod cauis plan­
tis, ac sphæricis commune est. Atque hi om­
nes ingenio præstiterunt, sed qui humanas
vires supergressi, propriorésque diuinitati
cuipiam fuisse videntur, tres sunt: Ptolemæus
Alexandrinus, Hippocrates, Cous, & Ploti­
nus. Huic debeo, quòd intelligere multa pos­
se confidam, illi artis scientiam: primum ad­
miror quod vix intelligam. Coniector hanc
claritatem virorum, quòd reliquorum si per­
iissent monumenta, propositis mihi tracta­
tionibus auxiliisque, quibus illi freti sunt, cur
singula restituere non possem, & si non pos­
sem, non intelligo: at vnius ex his, ne septem
quidem lineas facturum me non posse toto
vitæ meæ tempore satis intelligo. At qui
Hippocrati, Galenum parem esse putant,
neutrum eorum se intelligere ea confessio­
ne fatentur. Multò enim plus Hippocrates à
Galeno distat, quam Galenus à puerulo quo­
vis. Itaque qui nondum ex his tribus ali­
quem intelligit, ad scientiam quidem exer­
citatum capessendam, ex aliorum intellectu
existimare verè potest, se tamen scire quic­
quam omnino non existimet. Horum enim
est meta humanæ scientiæ.

Vitruuij
laus.
Quæ in sin­
gulis aucto­
ribus maxi­
ma.

Subtilitatis
in auctoribus
genera septem.

Ratio abso­
lutissima
conscriben­
dorum libro­
rum.

Vt verò absolutorum librorum rationem
quisque intelligat, & quónam modo ars vna­
quæque doceri possit, neminem inuenio qui
id exactius me tradiderit, præter vnum Ga­
lenum: quam si nos tempestiuè tenuissemus,
à multis sanè laboribus excusasset. Ea est ra­t
io, qua sæpius eadem ad hanc vsque diem
nostra immutare coactus sim, quæ prius aliis
placere cœperunt quàm mihi. Nunc verò
quæ edentur, percepta conscribendi ratione,
non minus nobis quàm aliis (vt existimo) sa­
tisfaciens. Mihi quidem præter Deum, ad
hanc vsque diem nullus auxiliator ad com­
ponendos libros fuit, vtinam non magis im­
pedimento quisquam fuisset. Itaque inita ra­
tione mecum, vt cogitarem aliquem esse, &
huius rei modum, casus qui non sine numine
fuit, oblatus est, quo Galeni sententiam de
hoc intelligerem. Ea autem talis erat: Si do­
ctrinam aliquam, cuiuspiam rei tradere ab­
solutissimè atque perfectè volueris, quòd
officium est cuiusque scribentis, id commo­
dè assequi licebit, si rem de qua tractatur in
species diuiserimus, atque illas rursus, ac rur­
sus distinxerimus in alias minores, donec ad
vltimas peruenerimus. Eadem quoque ratio
in affectibus, qui de his speciebus demon­
strari possunt, obseruanda erit. Atque hoc
primum præceptum est. Aliud verò fuerit, vt
demonstremus tam in speciebus rei tractatæ,
quàm affectibus, non plura esse, aut posse ge­
nera membrorum sub tractata re contineri,
quódque descripta membra sub illa omnia
contineantur. Initium verò huius diuisionis
ab artis fine sumendum erit, aliter in incerto
vagabimur. Sic igitur optimæ constructionis
præcepta nos docuit Galenus: atque ex hoc,
quinam in vnaquaque arte tradenda fuerint
præstantissimi.

Sed postquam ad artificem ventum est,
prosequamur & artes, quæ adeò ætate nostra
inclaruerunt, vt quæ hîc scripsi, apud poste­
ros fidei parum sint habitura. Sed si quis se­
cum existimet, vnamquanque ætatem sua
habuisse miracula, antiquissimam, tot dilu­
uia, tot incendia, Romanorum, prodigia ora­
cula, sequentem verò etiam miracula, non
est cur posteri de artium inuentis nostræ
tempestatis dubitent: nec nos de his quæ di­
gna admiratione tradita sunt ab aliis, qui
priore seculo vixerunt. Sunt artium inuenta
in singulos dies noua, nec vllo fine compræ­
henduntur: in quibusdam sufficit scire quid
velis. Nuper quidam inuenit hastati ensis ra­
tionem. Nam cùm ensis dirigitur, duplica­
tur, vncinóque firmatus hastam ferream re­
fert, cuius cuspis est ipse ensis. Alius rostra­
tam manum ferream fecit, quæ cùm tange­
retur, concurrentibus in se vncinis manum
furis deprehendebat: nam inter pecunias de­
litescebat in crumena. Sic infinita excogi­
tare licet, quæ solo iudicio indicent. At no­
stra ætas illustribus inuentis, & maximis
fœcunda est.